Dn. Didaci Covarrvviae a Leyva Toletani, Archiepiscopi S. Dominici Designati, et Ivreconsvlti Celeberrimi, Opera Omnia Quae Hactenvs Extant, Tribvs Tomis distincta: quorum hic Primus Relectiones In præcipuos aliquot Iuris Pontificij et Ciuilis Titulos, Capitula, Legesq[ue], iuxta folij sequentis Catalogum, continet
author: Diego de Covarrubias y Leyva
source date: 1573
edition published: 2021-02-15
language: en
availability: Dieses Werk bzw. dieser Inhalt wurde digitalisiert durch die Akademie der Wissenschaften und der Literatur, Mainz und steht unter einer Creative Commons Lizenz: Namensnennung 4.0 International (CC BY 4.0). This work or content, respectively, was digitized by the Akademie der Wissenschaften und der Literatur, Mainz, and is licensed under the terms of a Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0). Esta obra respectivamente este contenido ha sido digitalizado por la Akademie der Wiss (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0)

DN. DIDACI COVARRVVIAE A LEYVA TOLETANI, ARCHIEPISCOPI S. DOMINICI DESIGNATI, ET IVRECONSVLTI CELEBERRIMI, OPERA OMNIA, QVAE HACTENVS EXTANT, TRIBVS Tomis distincta: quorum hic Primus RELECTIONES In præcipuos aliquot Iuris Pontificij & Ciuilis Titulos, Capitula, Legesque, iuxta folij sequentis Catalogum, continet.
Ab innumeris mendis, quibus scatebant priores Editiones, ac confusionibus etiam (vt ex Præfatione apparebit) nunc diligenter repurgatæ. Cum INDICE Rerum & Verborum locupletissimo.

FRANCOFVRTI, Ex Officina Typographica Nicolai Bassæi, Jmpensis Sigismundi Feierabend. M. D. LXXIII.

RELECTIONVM HOC PRIMO TOMO CONTENTARVM CATALOGVS, SECVNDVM ORDINEM AVT SERIEM ANNORVM, QVIBVS Auctor ipse illas edidit.

- ANNO M. D. XLV.

- In Quartum librum Decretalium, De sponsalibus & matrimonijs, Epitome. fol. 1.

- ANNO M. D. LIII.

- Relectio C. quamuis. de pactis. lib. 6.195
- In regulam, Possessor malæ fidei. De regul. iur. lib. 6.327
- In regulam Peccatum. De regul. iur. lib. 6.431

- ANNO M. D. LIIII.

- Relectio Clementinæ, Si furiosus. De Homicidio.531
- In titulum De Testamentis. lib. 3. Decretalium.611
- De Successionibus ab intestato, breuis resolutio.786
- Relectio in c. Alma mater. de sententia excommunicationis.803

- SECVNDVS TOMVS,

- Continet variarum resolutionum ex iure Pontificio, Cæsareo & Regio, libros 4.

- TERTIVS TOMVS,

- Continet Practicarum quæstionum librum vnum. Cui adiuncta est collatio veterum Numismatum, cum his, quæmodò expenduntur, publica & Regia auctoritate percusa, eodem Auctore.

SIGISMVNDVS FEIRABEND CANDIDO LECTORI S.

CVM nunc clarissimi celeberrimeque Iureconsulti Domini Didaci Couarruuiæ Toletani Opera, meo sumptu accuratè denuò impressa, in publicum edam omnia, visus mihi sum operæ precium facturus, candide Lector, si tibi, quibus de causis à superiore Lugdunensi editione, alium secutus ordinem, recesserim, breuiter explicarem: quo simul, & quid inter prædictam & hanc nostram editionem intersit, & quid in hac plus præstitum, intelligeres. Itaque sic habeto: Postquam animum induxi ipsius Couarruuiæ omnia, Typographis meis recudenda committere, in eaque re, ita vt consueui, amicorum meorum Iureconsultorum consilium explorarem, duo illos potissimùm in Lugdunensi editione desiderare, atque etiam improbare, animaduerti. Alterum quidem, quòd duobus illis Tomis Prælectiones eiusdem Couarruuiæ, non solùm cum Tractatibus, verumetiam nulla temporis, quo sunt editæ, habita ratione, inter se ipsas essent confusæ: alterum verò, quòd omnes tam Dedicationes quàm Præfationes etiam ipsius Auctoris, nulla sanè iusta ratione, à Typographo sint resectæ. Sic enim iudicabant illi amici mei, non parum referre, vt ordo temporis quoque in Auctorum lucubrationibus edendis obseruetur, cùm, iuxta vetus Prouerbium, Discipulus prioris sit posterior dies. Et inde euenire videamus, vt non rarò posterioribus tractationibus, priùs tradita, vel corrigantur omninò, retractenturque à Scriptoribus, vel distinctiùs atque clariùs explicentur. Idem dicebant de Dedicationibus, & maximè Præfationibus, eas minimè prætermittendas fuisse: quòd in illis Auctores sæpenumerò instituti sui, & qua intentione ad scribendum se contulerint, rationem reddant, quemq́ue ordinem seruare cogitent, Lectori, quem ea scire referat, exponant. Illorum igitur amicorum meorum iudicium atque consilium secutus ego, ipsius Didaci Opera in tres Tomos distinxi: quorum hoc primo tantùm eius Prælectiones, siue (vt ipse maluit inscribere) Relectiones, & eas quidem cum omnibus suis, tum Dedicationibus, tum Præfationibus, prætereaque iusto, secundum seriem quarumcunque editionum, ordine collegi: in reliquos autem duos, eiusdem Didaci Tractatus digessi. quam nostram diligentiam, tibi atque Iuris studiosis omnibus gratam fore, planè spero, adeoque confido. Hæc sunt, amice Lector, de quibus te monere, quæq́ue te scire volebam. Benè vale, & maiora indies à nobis expectato.

AD PERILLVSTREM AC REVERENDISSIMVM DOMINVM D. FERDINANDVM VALDESIVM, EPISCOPVM SEGVNTINVM, CAROLI CAESARIS, HISPANIARVMQVE REgis, Prætorio summo Præfectum, DIDACI COVARRVVIAE Toletani è Collegio maximi Saluatoris, Salmanticæ vtriusque Iuris disciplinam profitentis, in eius de Sponsalibus & Matrimonijs Epitomen, Præfatio.

QVI IVRIS VTRIVSQVE PERITIAM PENITISSIME SEctantur, Præsul amplissime, curam haud segniter debent impendere, quo cæteris propria studia publicè censenda exhibeant, atque Reipublicæ vtilitati consulentes exactissima cura elaborata, vulgò tradere nitantur. Eam etenim prouinciam Iuris Professores assumpsimus, in qua maximo cum periculo æternæ, non tantùm temporariæ salutis allucinamur, plerumque quid patrimonio, rebusque huiusmodi conueniat, ac frequenter quid animæ vtile sit pertractantes. Proinde totis viribus agendum, vt ea, quæ in vtriusque Iuris interpretationem excogitauimus, doctissimorum virorum examen subire festinent. Quo fit, vt nobis non parua vtilitas comparetur, quippe quibus ex sapientum hominum, & cordatorum candido iudicio, quæ modò edimus, maioris æstimare licebit, quàm si priuatim proprio decreto probarentur. Neque palinodiam canere, quod aiunt, nobis indecorum erit, modò grauissimi viri, quique in his studijs ætatem omnem exegerunt, quibus nos ipsos exponimus, id effici debere censuerint. Hinc etiam augentur publicis hisce experimentis humana ingenia, artes miro modo crescunt, ab illoque vetustatis situ egregiè vindicantur. Prisci siquidem illi mortales, autore Plutarcho, ægrotos palàm curabant, vt eorum vnusquisque, si quid habuisset conducibile, quod vel ipse ægrotans, vel alterum curans, comperijsset, consuleret ei, cui opus erat. Apelles etiam nobilissimus ille pictor, teste Plinio, perfecta opera proponebat in pergula transeuntibus, atque post ipsam tabulam latens, vitia, quæ notarentur, auscultabat, vulgum præ se ferens diligentiorem quàm se iudicem. Quibus persuasi, Præsul ornatissime, animum induximus, vt quæ in librum Quartum Decretalium in hoc totius orbis celebratissimo Gymnasio, anno ab hinc quarto, frequentissimo auditorio dictauimus, in publicum sub tuo patrocinio prodirent. Iuris Pontificij studiosis operam hanc, qua potuimus diligentia, impigrè nauantes. Quòd si spes ipsa nos fefellerit, id tamen hic conatus assequetur, vt multo impensiùs atque accuratiùs nostra hæc studia ab alijs animaduersa, non mediocre compendium huic tractatui sint allatura. Cæterùm cùm in mentem venisset, vrbium conditores Deos proprios ipsis vrbibus ac prouincijs assignare consueuisse, vt municipali consecratione colerentur, veluti tutelam illius loci subituri, quos veteres Tutelares appellant. Vnde & Tutelarium Deorum sacra eorum annalibus celebrantur, in quibus patrocinium & salus vrbis, velut à certis numinibus rogabatur, hosque Patrios Deos primo Georg. Virgilius nominatur.

Dij patrij indigetes, & Romule, Vestaq́ue mater.
Quæ Tuscum Tyberim, & Romana palatia seruas.

Quorum sub indigetum nomine Hispanus Poëta meminit, lib. 1. de bello Ciuili.

Indigetes fleuisse Deos, vrbisque laborem
Testatos sudore lares.

Ac denique vt scribit Tertullianus in Apologetico, Vnicuique prouinciæ & ciuitati suus Deus erat, vt Syriæ Astartis, Arabiæ Diaseres, Norico Tibelenus, Africæ Cœlestus: ea ratione nobis, qui diuina auxilia ab ipso summo omnium opifice, ac Deo optimo maximo Iesu admiranda totius Christiani orbis felicitate petimus, & humana patrocima inuocare, iure licere arbitramur, quo nostra studia tutò in omnium conspectum prodire possint, insigni alicuius Herois tutela ipso limine præmunita. Te verò Præses vigilantissime, multis titulis ac nominibus selegimus, cui hæ lucubrationes, nostrorum studiorum primitiæ, nuncuparentur, non quòd dignas tanto nomine vllo pacto eas existimemus, sed quòd animum in te rebus literarijs addictissimum semper cognouerimus: nec iniuria, siquidem Iustitia, quæ inter virtutes primas obtinet, cuius ipse clarissimam præfecturam geris, tota ciuilibus literis, iuris vtriusque studijs, ac legum humanarum professione comprehenditur, quippe quæ res nostras, vitam, corpus, & nos ipsos tueri doceant, noxios supplicijs coercendo, bonos præmijs honorando. Agnoscamus igitur te veræ iustitiæ assertorem, literarum & disciplinarum omnium vindicem profiteamur, qui sacratissima Iurisprudentiæ templa boni & æqui peritia fretus hactenus constitueris, ipsiusque primariæ ac venerandæ virtutis solennia circunspectissimè peregeris, quique verum illud feceris, Rempublicam sine summa iustitia regi non posse, quod apud Ciceronem, referente Augustino, Lælius atque Scipio egregiè asserunt. Hinc sanè fit, vt quisque te duce iustitiam amplexus, optimi ciuis officium expleat, mente & toto animo perpendens, quod apud Xenophontem Euthydemus ad Socratem pulchrè dixit: ὸυ χοἷον τεαὔ ἐυδιναιοσήνυ; ἀγαθὸν πολὶτην γενέθαι. Testis Hispania est, quæ inuictissimo Carolo absente, instaurandæ totius ecclesiæ causa, hæreditariæ prouinciæ tutela, alijsque rebus arduis impedito, sub eius vnico lumine, atque hærede Philippo spectatissimæ PRAEFATIO. indolis Principe, tanta animi tui magnitudine, tanta constantia, tanta denique diuini & humani iuris cognitione, at prudentia iustitiæ exercendæ te sincerum Antistitem habuit, vt teipsum, veluti numen quoddam dolis, vi, potentiorumque tyrannide circunducti & oppressi, pro iure liberrimè exigendo non secùs appellent, quàm hi qui quondam Barbarica Afrorum rabie, agitantibus furijs, extincto penè Hispanorum imperio, proprijs sedibus expulsi, ad tuum natale solum, vti ad sacram anchoram, confugientes, indigenarum, qui tui maiores fuere, auxilio fortissimè adiuti, paulatim totam Hispaniam à Maurorum faucibus, ignominiosa seruitute, alijsque Særacenorum & Arabum iniurijs strenuè vindicauerint. Age ergo, Præsulum decus & ornamentum, hosce nostros labores, quos auspicatissimè tuo nomini dicamus, sub tuo sinu fouendos, ac tutandos suscipe sub tua perspicacissima censura corrigendos, sereno vultu, animoque benigno admitte, meque tui obseruantissimum ea, qua soles, beneuolentia prosequere. Benè vale, atque iterum felicissimè vale. Salmanticæ è Collegio sanctissimi Saluatoris, Calendis Decembris. Anno M. D. XLV.

AD LECTOREM.

ERunt fortasse, beneuolentissime Lector, qui huius nostri instituti rationem exigere velint, causasque requirant, cur in hanc Iuris Pontificij partem Commentarios ediderim, eosque omissa cuiuslibet capitis Paraphrasi, quæ vtilior quibusdam videretur, ad summam redegerim. Quibus non iniuria vitæ & studiorum ratio reddenda est. Annis namque duodecim in vtriusque Iuris priuata Relectione exactis, admissus ipse ad hoc selectissimum, totiusq́ue orbis celebratissimum Collegium, quod in hac Academia Salmanticensi admodum illustris, ac reuerendissimus vir Didacus à Muros Ouetensis Ecclesiæ Præsul meritissimus, sanctissimo humani generis Saluatori dicauit, Doctoris tandem Decretorum Laurea anno millesimo quingentesimo tricesimonono: ætatis verò vicesimosexto, insignitus, cùm post biennium honorario publicè accepto, munus iura Pontificia interpretandi nactus essem, librum Quartum Decretalium statim prælegendum assumpsi, ex cuius interpretum varia lectione cognoui, operæprecium me facturum, si quæ apud Iuris Pontificij ac Cæsarei Doctores, nec non apud sacræ Theologiæ Professores sparsim circa eundem Tractatum legissem, ad breuem quandam resolutionem præuia rationum cognitione reducerem. Qua in re veterum parsimoniam, prolixosq́ue nimis, ac sæpissimè diffusos, quamuis multæ ac variæ lectionis, Cardinalis Alexandrini Commentarios ex professo fugere curaui. Nec temerè capitum distinctam adnotationem omisi: sed ne mihi forent eadem sæpius repetenda, vtq́ue ab extraneis quæstionibus recederem, quæ in proprijs sedibus traditæ Lectorem erudiunt faciliùs, & suauiùs delectant: locis autem alienis congesta fastidium generant, atque nauseam prouocant, Phrasin eam, quæ nobis sortè contigit in ipsis ordinarijs Lectionibus, expolire noluimus, quò faciliùs ab omnibus hi nostri Commentarij legi possint. Nec tamen eam sequimur, quæ barbaris dictionibus onusta absque vllo delectu passim in veterum Glossematis sese obtulit. Lege igitur hæc nostra, & quæcunque sint, boni consule, & perpetuò Vale.

LOCORVM, QVAE TAM EX IVRE REGIO, QVAM EX COMMVNI, IN HOC PRIMO TOMO explicantur, Index.

- Ex iure Regio.

- Intellectus ad l. 55. Tauri. fol. 641. nu. 12
- Intellectus ad l. 17. Tauri. 41. nu. 4
- Intellectus ad legem regiam Partitarum. 109. nu. 8
- Intellectus ad l. regiam. l. 26. Tauri. 781. nu. 4
- Intellectus l. 1. tit. 13. lib. 3. ordinatio. 409. nu. 7
- Intellectus ad 44. l. Tauri. 620. nu. 7
- Intellectus ad Regiam l. 49. Tauri. 723. nu. 21
- Intellectus Regiæ l. 6. tit. 1. lib. 3. ordin. 221. n. 8
- Intellectus legis Regiæ 12. tit. 5. part. 6. latissimè discutitur. 754. num. 7
- Intellectus ad leg. Regiam, an legatum vxori à marito relictum imputetur in arras. 710. nu. 4
- Lex Taurina 49. defenditur. 73. num. 17
- Lex Regia de vsuris defenditur. 74. nu. 19
- Lex Tauri 49. in praxim deducitur, & variè intelligitur. 75. nu. 21. & 22
- Lex Regia Tauri explicatur 13. num. 14
- Regia lex Tauri explicatur. 708. nu. 7. 157. nu. 7. 168. nu. 10. 185. nu. 6.
- Regia Taurina l. 65. examinatur. 415. nu. 8
- Regia lex 21. Tauri. 796
- Regia l. pen. tit. 9. part. 5. examinatur. 518. nu. 8
- Regiæ legis praxis. 74. num. 22
- Regia lex 1. titul. 2. lib. 5. ordin. & lex 44. Tauri explicantur.
- Regia lex 1. tit. 2. lib. 5. ord. explicatur. 688. n. 2
- Regia lex prim. tit. de excommunicatis. lib. 8. ordinat. intelligitur. 93. num. 17
- Regia lex 4. tit. de exceptio. lib. 3. ordin. explicatur. 188. nu. 5
- Regia lex 3. & 4. titul. 13. lib. 3. ordinat. explicatur. 403. nu. 1
- Regia lex 63. Tauri examinatur 403. nu. 2
- Regia lex 2. titul. 15. lib. 8. ordinat. ad vnguem exponitur. 4. num. 15
- Regia constitutio de thesauris defenditur, etiam quo ad animæ iudicium. 529. nu. 4
- Regia constitutio vlt. tit. 13. lib. 3. ord. de præscriptione iurisdict. examinatur. 359. nu. 4
- Regiæ Partitarum leges quid præter ius Cæsareum statuerint. 133. nu. 4
- Regiarum constitutionum intellectus quo ad vxores, quæ sine licentia mariti contrahere non possunt. 468. num. 10
- Regiarum constitutionum iustitia examinatur. 526. num. 5

- Ex iure Ciuili.

- Bartoli sententia in l. sed si lege. §. scire. de pet. hæred. examinatur. 382. nu. 6
- Bartoli verba in §. diuus. intellecta atque exactè perpensa. 63. num. 3
- Bartoli in l. Centurio. verba quædam dubia explicantur. 752. nu. 2
- Intellectus ad leg. si frater. C. de fideicommis. 726. num. 4
- Intellectus l. si mortis. ff. de donatione causa mortis. 639. nu. 5
- Intellectus ad l. Græcè. §. illud. ff. de fideiuss. 302. num. 3
- Intellect. l. miles. §. defuncto. ff. de adul. 153. n. 8
- Intellectus ad leg. si quis pro eo. ff. de fideiuss. 216. num. 5
- Intellectus ad l. 1. ff. qui sine manumis. ad liber. peruenerunt. 646. nu. 24
- Intellectus legis vlt. ff. qui satisda. cog. 222. n. 9
- Intellectus l. vlt. C. de non num. pec. 222. nu. 10
- Intellectus ad l. si conuenerit. ff. de iurisdict. om. iudic. 229. num. 7
- Intellectus l. si quando. C. vnde vi. 237. nu. 7
- Intellectus l. 1. §. si parens. ff. si quis à paren. fuerit manumiss. 325. num. 10
- Intellect. l. 2. C. de rescindenda vendit. 322. n. 4
- Intellectus l. 2. §. sed etsi extraneum. ff. de vulga. 738. nu. 3
- Intellectus ad l. 1. ff. de legat. 1. 759. nu. 3
- Intellectus ad l. cum tale. §. rescriptum. ff. de cond. & demonst. 55. nu. 3
- Intellectus ad l. viduæ. C. de nuptijs. 56. nu. 4
- Intellectus ad l. non sine. C. de bonis quæ liberis 2. num. 5
- Intellectus l. Titia Seio. §. Seia. ff. de legat. 1. & l. vel singularis. ff. de vulga. 748. nu. 1
- Intellectus ad legem senatus. §. legatum. ff. de legat. 1. 74. nu. 8
- Intellectus ad l. fideicommissa. §. si fideicommissum. ff. de legatis 3. 47. nu. 9
- Intellect. l. nihil interest. ff. de adul. 299. nu 10
- Intellectus ad l. stipulatio hoc modo concepta. ff. de verbor. obligat. &c. gemma. de sponsalib. 627. nu. 16
- Intellectus l. 3. C. de liberis præter. 718. nu. 2
- Intellectus ad l. finalem. C. de non numerata pecunia. & ad legem quæro. §. inter locatorem. ff locati. 622. nu. 12
- Intellectus ad l. in l. ff. ad l. Aquil. 91. nu. 13
- Intellectus ad l. qui contra. C. de incest. nupt.
- Intellectus ad l. si vxor. vers. quamuis. ff. de adult. 130. nu. 11
- Intellectus l. nec vsusfructuarius C. de vsufru. 392. nu. 2.
- Intellectus l. quod princ. ff. de legat. 2. 715. n. 4
- Intellectus l. vlt. C. de sacrosan. eccle. 356. nu. 9
- Intellectus ad l. Titia. §. fin. ff. de manumiss testam. 67. nu. 9
- Intellectus l. ad egregias. ff. de iureiur. 262. n. 8
- Intellectus ad l. quibus diebus. §. quidam Titio. ff. de condit. & demonstrat.
- Intellectus ad legem, liberti octuaginta. ff. de bonis liber.
- Intellectus ad §. ex imperfecto. l. hac consultissima. C. te testam. 725. nu. 3
- Intellectus auctenticæ, siue à me. C. ad Velleia. 270. num. 10
- Intellectus nouus ad auct. ex complexu. C. de incest. nupt. & ad capit. cùm haberet. de eo qui duxit in matrim. 167. num. 8
- Intellectus ad l. 1. §. si quis. ff. de verbor. oblig. 302. num. 2.
- Intellectus ad text. in l. quoties. C. de rei vend. 226. num. 2
- Intellectus ad textum in l. 2. & l. quemadmodum. C. de agricol. & censi. lib. 11. 264. nu. 2
- Intellectus ad l. Senatus. ff. de contrah. empt.
- Intellectus l. si constante. ff. solu. matrimonio. 265. num. 8
- Intellectus ad l. Titius. de hæredibus instituendis. 746. nu. 2
- Intellectus l. nuptias. ff. de regul. iuris. 23. nu. 7
- Interpretatio l. adigere. §. vlt. ff. de iure patro. & l. si inquilinos. §. vlt. ff. de legat. 1. & l. vlt. ff. ad municip. 223. num. 11
- Interpretatio l. 1. ff. de legib.

- Ex iure Canonico.

- Cap. filius noster, communis intellectus. 677. num. 8. & 9
- Cap. relatum, &c. verus sensus 695. nu. 4
- Cap. Raynaldus, hæc verba, hoc modo, qualiter accipiantur 772. num. 1
- Cap. requisisti intellectus. 716. nu. 8
- Cap. requisiti sunt. de sponsa. vera interpretatio. 7. num. 5
- Cap. sacris, de his quæ vi metusúe causa fiunt, vera interpretatio. 830. nu. 8
- Cap. sicut. 16. q. 3. intellectus 349. num. 1
- Cap. rursus. & cap. quicunque. 11. quæst. 4. intellectus. 869. nu. 10
- Cap. à nobis. tit. 1. de sent. excom. &c. Romana. §. caueant. eod. tit. intellectus.
- Cap. pia. de except. in 6. intellectus. 827. nu. 1
- Cap. peruenit. de sent. excom. intellectus.
- Cap. priui. de adulterijs, intellectus. 91. nu. 15
- Cap. si verò. in 1. de sent. excom. intellectus.
- Cap. Raynutius. & cap. si pater. isto tit. in 6. intellectus. 758, num. 19
- Cap. debitores. de iureiur. intellectus. 280. n. 2
- Cap. 3. de iure patron. intellectus. 482. nu. 4
- Cap. veritatis. de iureiur. intellectus. 236. nu. 5
- Cap. vltimi. de foro competenti in 6. intellectus. 236. num. 6
- Cap. significante. de pignoribus, intellectus. 282. num. 3
- Cap. si significauit. de sentent. excommunic. intellectus. 829. num. 4
- Cap. nuper. & cap. si concubinæ. de sent. excom. intellectus. 829. num. 5
- Cap. quanquam. de vsuris. in 6. intellectus. 641. num. 11
- Cap. cum contumacia. de hæret. in 6. intellectus. 870. nnm. 11
- Cap. Diaconi. 28. dist. intellectus. 36. nu. 19
- Cap. cùm contingat. intellectus 762. nu. 10
- Cap. si virgo. 34. q. 1. intellectus. 379. nu. 4
- Cap. 2. de conuers. coniug. intellectus optimus. 13. num. 16
- Cap. cùm societas. 27. q. 2. intellectus. 123. n. 14
- Cap. cùm ab homine. de iud. intellectus. 876. num. 8
- Cap. ad hæc, intellectus. 682. num. 5
- Cap. inter cætera. 22. q. 4. intellectus 48. nu. 5
- Cap. cùm tibi. & Taurinæ legis 32. 705. nu. 10
- Cap. Raynutius, verus & communis intellectus. 727. num. 7
- Cap. licet de voto. intellectus. 680. nu. 10
- Cap. intellecto. de iureiur intellectus. 271. n. 4
- Cap. fina. de diuor. intellectus. 99. nu. 3
- Cap. contra. 25. q. 1. intellectus. 97. nu. 5
- Cap. si diligenti. de foro compet. intellectus. 263. num. 9
- Cap. ad nostram. de iureiur. 230. num. 8
- Cap. qui peierare. §. ex his. 22. quæst. 5. intellectus. 234. num. 2
- Cap. si verò, in 2. de sententia excommunicationis, intellectus.
- Intellectus ad text. in c. vlt. 22. q. 4. 243. nu. 8
- Intellectus ad textum in regula, non est obligatorium. de reg. iur. in 6. 256. nu. 1
- Intellectus ad text. in c. vnico. §. 1. de despons. impub. in 6. exactè perpenditur. 16. nu. 4
- Intellectus cap. de quarta. de præscr. 708. nu. 1
- Intellectus ad tex. in c. 1. de præscrip. & in cap. placuit quicunque episcopi. 16. q. 3. 409. nu. 8
- Intellectus ad tex. in c. 1. de voto. in 6. 122. nu. 8
- Intellectus ad Clementinam vnicam, de consanguinitate. 38. nu. 8
- Intellectus ad constitutiones excommunicantes eos qui contrahunt clandestina coniugia 71. num. 9
- Interpretatio text. in cap. quicunque. 15. quæst. 3. 350. nu. 2
- Intellectus c. omnes causationes, extra, soluto matrimonio. 125. num. 6.

FINIS INDICIS.

DIDACI COVARRVVIAS TOLETANI IN QVARTVM LIBRVM DECRETALIVM, DE SPONSALIBVS ET MATRIMONIIS, EPITOME.

HVIVS operis, candide Lector, duæ erunt partes, quarum Prima de sponsalibus. Secunda de matrimonio tractabit. Rursus primam in quinque capita diuidimus, quibus sequentia explicabimus. Primum, sponsaliorum diffinitionem. Secundum, ætatem ad sponsalia requisitam. Tertium, quibus verbis sponsalia contrahantur. Quartum, sponsaliorum effectum, & quo pacto ipsa sponsalia in matrimonium transeant. Quintum, qualiter sponsalia dissoluantur.

Ex Cap. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Sponsaliorum definitio, & eiusdem nominis ratio.
- 2 Sponsalia etiam dici munera, quæ ab sponso sponsæ dari solent.
- 3 Sponsalia propriè dici, quæ de futuro appellamus, quandoque tamen & id vsu frequentiori, quæ de præsenti iuris Pontificij professores appellant. & num. 5.
- 4 Sponsa ante nuptialem benedictionem, vel carnis copulam: vxor verò postea à sacra scriptura, Canonibus, & communi appellatione, dicitur.
- 5 Intellectus ad l. non sine. C. de bonis quæ liberis.
- 6 Vlpianum in l. si vxor. §. Diuus. ff. de adult. in sponsa de futuro intelligendum esse.
- 7 Intellecta, atque exactè perpensa verba Bartol. in eodem §. Diuus.
- 8 Adulterium minimè committi cum alterius sponsa, quam de futuro appellamus.
- 9 Verus Vlpianisensus in d. §. Diuus.
- 10 Eiusdem interpretatio in §. si minor. sub eadem lege.
- 11 Papiniani non inelegans intellectus in l. miles. §. quærebatur. ff. de adult.
- 12 Percutiens clericum cum sponsa fornicantem, an sit excommunicatus sententia Canonis.
- 13 Filius, natus ex fornicatione, cum alterius sponsa de futuro contingenti, adulterinus non est.
- 14 Qui cum alterius sponsa de futuro fornicatur, in interiori animæ iudicio, non tenetur hanc qualitatem sponsaliorum sacerdoti indicare.
- 15 Regia lex secunda, titulo decimoquinto, libro 8. ordinat. ad vnguem exponitur.
- 16 Verus ac germanus sensus l. sciendum. ff. ad l. Pomp. de parricid.

CAPVT PRIMVM.

SPONSALIA, autore Florentino, sunt futurarum nuptiarum promissio: ex eo sic dicta, quòd veteres per stipulationem futuras sibi vxores sponderent. l. 1. & 2. ff. de sponsa. l. sponsio. ff. de verborum significat. & ibi Alciat. cap. nostrates. 30. q. 5. & hæc quidem sæpissimè præcedebant nuptiarum fœdera, quę varijs gentium moribus solenniter sanciebantur. Nam & Lactantius Firmia. libro 2. diuin. instit. c. 10. autor est, aqua & igni nuptiarum fœdera contrahi solere, eò quòd humore, ac calore animantium fœtus corporentur. Cuius solennitatis meminit Iurisconsultus in l. pen. ff. de donat. inter virum & vxor. vbi Budæus id eleganter explicat, & Plutarchus in Problematis Romanis, c. 1. qua in re, qui priscorum ritus nosse cupit, legat Quintum Curtium libr. 8. vbi agit de Alexandri & Roxanes connubio. Alexan. ab Alexan. Dierum genial. lib. 1. c. 24. Virgil. Polyd. de Inuento. rerum, libr. 1. cap. 4. Ludouic. Cælium lectio. antiq. lib. 15. cap. 15. & 17. Nobis, qui Christi fidem profitemur, satis sit ab ecclesia sancitum esse in nuptijs contrahendis morem religioni maximè conformem, quem tradit text. in c. aliter. & c. nostrates. & c. fœminæ. 30. q. 5. nec is ad vinculi coniugalis effectum attinet, vt probat tex. in c. 1. de sponsal. cum communi Doctorum intellectu. Huic etiam sponsaliorum significationi aptari potest alia ratio, qua constat sponsorem dici eum, qui pro alio promittebat, & inde sponsalia dicta, quia is, qui vxorem ducturus erat, non ab ipsa, sed ab eo, vnde ducturus erat, nempe à patre, vel à fratre stipulabatur, eam in matrimonium ductum iri, vt ex Aulo Gellio lib. 4. c. 4. deducit Alciat. lib. 1. pare. cap. 2. Quibus & illud adijciendum est: sponsalia etiam dici munera, quæ ab sponso sponsæ dabantur. l. 1. C. si nup. ex rescrip. petan. & in Rub. & l. 1. C. si rector prouinciæ sponsalia dederit. li. 3. C. Theodosiani. Sic primo Regum, cap. 18. scribitur: Non habet rex sponsalia necesse, nisi tantùm centum præputia Philistinorum.

Non tamen inficior, sponsalia dici quandoque non tantùm futuri coniugalis consensus promissionem, quam sponsalia de futuro magistra voce appellamus, verùm ipsam mutui coniugalis consensus dationem, quam sponsalia de præsenti dicimus: vnde sponsam eam dicemus, quæ verè matrimonio addicta est. quod sacra Scriptura, & Iura Canonica passim obseruant. cap. tertio loco. de præsum. c. 2. c. fi. de spons. duo. c. coniugens. c. qui desponsatam. 27. q. 2. non ex eo tantum, quòd futura traditio corporum promittatur, vt existimat Abb. in c. pe. de spons. & Feli. in Rubr. de spons. 2. col. sed ex eo, quòd matrimonium per sponsionem, id est, per stipulationem, vt moris est, contrahatur per interrogationem, & responsionem. cap. penultim. de spon.

Quod etiam apud veteres fieri solebat, siquide vxor interrogabatur à viro, an vellet sibi esse materfa. rursus vir ab vxore interrogabatur, an vellet sibi esse paterfa. autore Boëtio lib. 2. Topico. quem Alci. retulit in l. pronunciatum. §. matrem. ff. de ver. sig. & Tiraq. de ll. connub. l. 3. col. 3. Hinc nostrates vxorem ab sponsa, quæ coniugalem consensum præstitit, hoc solo distinguunt, quòd vxor post nuptialem benedictionem, & solennitatem, seu carnis copulam, dicatur: antea verò sponsa appelletur. c. ex publico. de conuers. coniug. quam significationem diuina etiam Scriptura obseruat, & eam frequens vsus recepit. secundum Abb. in dict. c. ex publico. vbi text. ea vtitur. notat Anchar. consil. 21. col. penult. Feli. in Rubr. de sponsa. optimè Deci. consi. 540. sed & has sponsas quandoque dici coniuges, vel vxores constat, non re præsentium, sed spe futurorum, ex eo, quòd propter fidem, quam in desponsatione dederunt, postea efficiantur verè vxores. c. sic quippe. 27. q. 2. vbi Gratia. ex pluribus autoritatibus hoc ipsum probat, cuius est locupletissimus testis Hierony. aduersus Heluidium de perpetua virginitate beatæ Mariæ. 2. Tomo.

Verùm apud Iurisconsultos proprior, ac frequentior est prima sponsaliorum, atque sponsarum significatio, quas sponsas propriè intelligimus, quas de futuro appellamus: quod Abb. Ant. & Felin. in Rubr. de spons. & contrà Lagus in Methodica Iuris. tit. de nup. fatentur.

Ex quo infertur primò intellectus ad l. non sine. C. de bonis, quæ libe. vt intelligenda propriè sit in sponsis de futuro, quibus sponsalitia largitas ita conuenit, vt minimè de hoc dubitare liceat. l. cùm veterum. C. de donati. ante nupt. Authenti. vt spons. largit. collat. 8. Regia l. 2. tit. 11. part. 4. nam de sponsis de præsenti iam idem statuerat l. 1. C. de bonis quę libe. sub nomine viri, & vxoris.

Secundò ex his patet l. si vxor. §. Diuus. ff. de adulte. dum coitum alterius cum sponsa vindicare permittit, in sponsa, quam de futuro vocamus, intelligendam esse, vt propriam Iurisconsultorum significationem sequamur. Nec huic interpretationi Bart. ibi aduersatur, dicens, spem matrimonij, quam ibi violari prohibet lex, intelligi, quando sponsalia iam sunt contracta de præsenti. non enim exigit Bart. sponsalia, quæ nos de præsenti vocamus, esse contracta, sed contractum sponsaliorum iam præcessisse cum promissione præstandi futurum consensum coniugalem, vt spes matrimonij posset dici. Nam aliàs, inquit ipse, sponsalibus non præcedentibus non diceretur spes matrimonij, ex eadem l. §. si quis vxorem. vbi maritus non accusat vxorem propter adulterium, quod commiserat ante matrimonium contractum, cùm ibi nulla sponsalia ipsum matrimonium præcesserint. Nec decet opinari ita ineptum Bart. sensum fuisse, vt minimè putaret spem matrimonij dici post sponsalia futurum matrimonium promittentia. Id verò constat Bart. aduertisse non posse dici spem, nisi ex aliquo actu præcedenti, quod probat tex. vbi Bar. in l. quod seruus. ff. de cond. ob causam. Bart. idem in l. qui Romæ. §. duo fratres. ff. de verb. oblig. q. 6. Abb. & Imol. in c. 2. de renun. optimè Aymon Sauillianus consil. 11. colum. 2. & 3. sensit tex. in l. non solùm. §. si libertus. ff. de excusat. tuto. Sic etiam dictam l. vxor. §. Diuus. intelligit gloss. in c. quemadmodum. in verb. sponsam. de iureiur. Abb. & Præp. in c. discretionem. de eo, qui cogno. cons. vxor. Oldrad. & Albe. in l. miles. §. quærebatur. ff. de adulte. Quæ omnia non temerè adduximus, sed vt quosdam obiter ostenderemus hallucinari, quippe qui in sponsa de præsenti d. §. Diuus. intellexere, quorum primas obtinet gl. in c. si verò. in 1. de sent. excom. ibi recepta communiter. Ana. in c. 1. de adult. Fel. in Rub. de spon. 2. col. id certè falsum, & ab illius legis vero sensu est alienum. Qua lege sic perpensa, quidam probare conantur, adulterium committi cum alterius sponsa de futuro. gl. in dicto c. quemadmodum. Abb. & Præp. in dict. c. discretionem. Oldrad. & Alberi. in d. §. quærebatur. pro quibus videri potest tex. sub eadem lege si vxor. §. si minor. vbi iure sponsi potest quis adulterium cum propria sponsa commissum accusare, quamuis iure mariti non sponsa alterius committitur. Quod tantum abest, vt probem, vt apertissimis argumentis id falsum esse conuincam. Primum enim à definitione adulterij argumentum assumo. Est autem adulterium, coitus mentalis, vel realis, per quem alterius thorus violatur. c. lex illa. §. adulterium. 36. q. 1. l. inter. §. 1. ff. de adulte. l. inter stuprum. ff. de verborum significat. & colligitur hæc definitio ex diuo Thom. in 2. 2. q. 154. artic. 8. gl. in Rub. C. de adulte. Docto. in Rubr. infrà de adulte. sed coitus cum sponsa non violat thorum alterius: Ius enim sponso non competit accedendi ad sponsam ante coniugalem consensum expressum, vel tacitum: igitur non erit adulterium coitus, cum sponsa alterius contingens. Secundò eadem l. inter. asserit adulterium solum cum nupta committi: sponsa verò nupta non est: ergo coitus cum ea adulterinus minimè censetur. quod etiam probat dict. l. si vxor. §. si quis vxorem. Tertiò eandem opinionem probo autoritate glo. in cap. quidam desponsauit. 27. q. 2. quæ negat adulterium committi cum sponsa alterius de futuro. gl. etiam in d. c. discretionem. cum sponsa tantum de præsenti adulterium committi, notat. vbi Cardin. hanc opinionem apertè sequitur. idem probat glo. in cap. si verò. in 1. de sentent. excommun. quibus conuenit, quod Anto. in dict. c. discretionem. notat, dicens, adulterium committi ex iniuria illata vinculo matrimonij, etiam ante copulam. idem tenent Ana. in dicto cap. 1. de adult. Felin. in Rub. de spon. 2. colum. ac Ioan. Lupi huius sententiæ esse videtur in Rubrica, C. de donationib. §. 20. in princip. Mihi tamen hoc ipsum asserenti obijciet statim lector, me contraria opinari: quippe qui §. Diuus. in sponsa de futuro intellexerim, & negem cum ea adulterium committi. Cui ego respondeo, ex rescripto Imperatoris licere sponso coitum alterius cum sponsa vindicare. per text. in dicto §. Diuus. non tamen ex eo, quòd ille coitus sit adulterinus. sed vel quia iniuria atrox sponso infertur, propter spem matrimonij, vnde sponsus non vindicat hanc fornicationem, eò quòd sit adulterium: sed ratione atrocis iniuriæ sibi illatę, quemadmodum iniuriam sponsæ illatam vindicare licet ob eandem matrimonij spem. l. item apud Labeonem. §. sponsam quoque. ff. de iureiur. vel saltem in dict. §. Diuus. sponsus non vindicat illam fornicationem iure adulterij, quod mihi sat est. atque hunc opinor esse verum sensum dicti §. Diuus.

Non obstat §. si minor. sub eadem l. quia loquitur in accusatione, quę fit iure sponsi, non iure adulterij, quod apertè ex eius litera constat. Vel erit ille tex. intelligendus in sponsa ad domum traducta, cum qua ex illa traductione consensus coniugalis saltem tacitus intercesserat: cum illa esset nubilis, malitia supplente ætatem, vt ibi constat. & probatur hic traductionis effectus in l. mulierem. ff. de ritu nupt. à lege tamen sponsa appellatur ante duodecimum annum traducta: non vxor, quia lex illam ętatem vxoribus statuerat. l. in sponsalibus. ff. de sponsal. quam ætatem malitia præueniri posse quo ad vxoris nomen, lex Ciuilis minimè permiserat: imò etiam nuptam ante duodecimum annum non appellari vxorem, donec duodecimus annus sit completus. probat l. minorem. ff. de ritu nupt. & sponsalibus præcedentibus, si nuptiæ sequantur ante duodecimum annum solenniter, nomen sponsaliorum, & sponsæ adhuc durat. l. quæsitum. ff. de sponsalibus. tametsi ad matrimonij vim, malitia ætatem suppleat, quod alibi trademus.

Ex his subinfertur intellectus ad tex. in l. miles. §. quærebatur. ff. de adul. dum dicit eum non esse adulterum, qui sponsam alterius acceperit vxorem, & cognouerit carnaliter: nam idem est dicendum, si cum ea absque coniugio fornicetur, quamuis iniuriam irroget sponso: ob quam vel iniuriarum actionem in iudicium sponsus deducere poterit, vel iure sponsi illud crimen vindicare, non iure mariti, nec ratione adulterij.

Secundò ex eadem assertione constat, quòd quamuis clericum cum vxore fornicantem percutiens, non teneatur absolutionem excommunicationis petere à summo Pontifice. c. 3. ad fin. de sen. excom. eam tamen petere debet ab ipso Romano Pontifice, si clericum cum sponsa de futuro fornicantem, percusserit, vti sensit gloss. ab omnibus approbata in d. c. 3. sed ratione iniuriæ, quæ ipsi sponso infertur ex hoc crimine, crederem ipsum excusari, & satis esse ab episcopo eundem absolui: nam & ex eodem c. apparet, percutientem clericum cum sorore fornicantem excusari.

Tertiò hinc patet, filios ex tali fornicatione natos, non esse adulterinos, quod ad plurium Legum, & Canonum intellectum plurimùm conducit. Quartò colligitur ex his, eum, qui cum alterius sponsa de futuro fornicatus fuerit, non teneri ad confitendum sacerdoti hanc circumstantiam, seu qualitatem sponsaliorum: nec ipsammet sponsam ad hoc adstringi, cùm hæc qualitas speciem peccati non mutet, omnibus tamen iniuriam passis, satisfactio debetur. receptum enim est frequentiori calculo, circunstantias, quæ non mutant criminis speciem, non esse reuelandas sacerdoti in interiori animæ iudicio. Tho. in 4. dist. 17. q. 3. Floren. 3. par. tit. 17. c. 17. §. 5. Syluest. in ver. confessio. 1. q. 9. & verb. circunstantia. ac Martinus Nauarrus, quem præceptorem Salmanticæ habuimus. at nunc Coimbricæ non vulgari stipendio Ius Canonicum prositentem, propter eius summam Iuris Vtriusque sapientiam, & mores integerrimos, veneramur. is inquam in c. consideret. de pœn. dist. 5. in prin. dum tractatum de circunstantijs exactissima diligentia expendit, hanc communem opinionem probat. Quintò consequitur ex suprà dictis, pœnas à Canonibus Legibúsue, pro adulterij crimine speciatim designatas, locum non habere pro coitu cum alterius sponsa ante coniugalem consensum perpetrato. quam assertionem plurimùm coadiuuant Regiæ ll. vna sub titu. 15. libr. 8. in ordinat. quæ 2. est. altera 81. inter leges Tauri sancitas. Dicta tamen l. 2. exigit ad adulterij pœnas ipsos sponsos, qui coniugalem consensum præstiterunt, constitutos fore in ætate perfecta duodecim annorum in fœmina, quatuordecim in viro, per Canones ad matrimonium requisita, quasi l. illa velit sancire, pœnas adulterij non habere locum, quando violatur matrimonium, quod ante perfectam ætatem contractum, malitia supplente ætatis defectum, verum matrimonium iudicatur, vt alibi dicemus, si fœmina ante ætatis annum duodecimum discretionem habens, contrahat matrimonium, & ex eo quòd ab alio quàm à marito cognita fuerit, appareat apta matrimonio, verum coniugium iudicatur. gl. & ibi DD. in c. vno. §. 1. de despon. impube. in 6. sequitur eam Præpo. dicens, esse communiter approbatam in c. de illis. in 2. eo. tit. & tamen lex illa regia hoc casu non videtur permittere adulterij accusationem, quam oporteret permitti saltem iure sponsaliorum, sicuti permisit Iurisconsultus in d. l. si vxor. §. si minor. quo fit, vt Regia lex sit intelligenda. Primò, vt verum adulterium, commissum tamen ante ætatem nubilem à Iure diffinitam, lege Regia impunitum sit. quod probare videtur Regia lex 4. tit. 19. part. 6. atque etiam l. si minor. ff. de adult. ita, vt licet Iure Communi huius criminis accusatio sponsaliorum Iure sit permissa, adulterij verò ratione prohibita, ex d. l. si minor. adiuncto §. si minor. l. si vxor. Iure tamen Regio omninò impunitum sit adulterium, commissum ab sponsa de præsenti, malitia ætatis defectum supplente: imò eadem Regia lex probat immunem esse fœminam maiorem ætate nubili adulterium committentem, si sponsus minor sit quatuordecim annorum. quod durum est, si ipse sponsus matrimonio aptus sponsalia de præsenti contraxerat. Vnde secundò Regia lex intelligi potest, quando sponsus nondum erat perfectæ ætatis ad matrimonium, nec ex eius parte constabat potentia ad carnalem coitum, tametsi sponsa potens ad eum esset. quo casu matrimonium non est. ideo nec adulterium committitur: non enim arbitror velle legem illam impunitum relinquere adulterium commissum cum sponsa de præsenti, quæ viri potens est ante duodecimum annum, si ipse sponsus ætatis sit perfectæ, vel coniugio aptus ex præmatura potentia coitus, cùm in his casibus verum matrimonium contractum fuerit.

Nec obstant leges, prohibentes minores nubili ætate accusari de adulterio, quia ex præsumptione procedunt, quasi non sit vero simile luxuriæ crimen ab eis committi, nec prohibent accusationem omninò, sed præsumptionem innocentię inducunt. non tamen inficior adulteros minores ætate nubili, non ita acriter, vt maiores, puniendos esse, etiam adulterio verè probato. Tertiò potest lex Regia intelligi, vt etiam verè adulterio commisso, in hoc casu marito non liceat occidere adulteros, nisi ipsum matrimonium iam inter maiores nubili ætate constet, etiamsi malitia supplente ætatem sit illud verum coniugium, quod lex induxit propter defectum ætatis.

Tertiò principaliter ex præmissa sponsaliorum cognitione deducitur interpretatio vera l. sed sciendum. ff. ad l. Pomp. de parri. vbi Iurisconsultus asserit legem Pompeiam in sponsis locum habere, vt intelligamus sponsos illos, qui promiserunt præstare coniugalem consensum, quos de futuro appellamus: nam in sponsis de pręsenti apertè id cautum, & expositum fuerat in l. 1. ff. ad legem Pomp. de parri. notat. gloss. in §. alia. Institu. de pub. iudic. vbi probatur in occidente vxorem, locum habere legem Pompeiam: atque eadem ratione in vxore occidente virum idem seruabitur, sicuti probatur in d. l. 1. & eleganter expressit doctissimus ille vir, qui Alphonsi Regis imperio leges, quas Partitas Hispani vocamus, concinnauit, in l. 12. titulo 8. parte septima.

Denique, vt summatim agamus, cùm de sponsis mentio occurrerit in aliqua lege, aut alia quauis parte, quę explicanda sit, de his intelligendum est, qui nondum matrimonium contraxere, coniugali consensu præstito, ni aliud suadeat communis, ac frequens vsus loquendi, eiúsue intentio, qui legem condidit, contractum, aut testamentum fecit: qua in re pręter Feli. in Rubr. de sponsal. legito Paul. Parisi. consi. 62. colum. 3. volum. 4.

Ex Cap. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Aetas septem annorum ad sponsalia requisita præmaturo iudicio, ac malitia suppleri & præueniri potest.
- 2 Sponsaliorum contractus annum septimum ita completum exigit, vt inceptus minimè sufficiat.
- 3 Sponsalia ante septennium contracta ex consensu tacito, post septennium conualescunt.

CAPVT SECVNDVM, DE ætate ad sponsalia requisita.

AETAS verò ad sponsalia contrahenda non ita matura, ac prouecta, vt ad matrimonium exigenda est, cùm sit satis ipsos sponsos, quid agant, intelligere, vt inquit Iurisconsultus in l. in sponsalib. ff. de sponsal. septem annos requirens, quod Iura Canonica passim probant. c. literis. ac accessit c. ad dissoluendum. de desponsat. impube. adeò, vt nec malitia contrahentium pręueniri hanc ætatem posse, existimet Abb. in c. iuuenis. de sponsa. quia vbi certa ætas ad intellectum & discretionem requiritur à Iure, non potest suppleri malitia, nec præcoci iudicio. l. qua ætate. ff. de testa. ex communi intellectu. quem etiam sequitur Francisc. in Rubr. de testamen. in 6. versi. primò prohibetur. sensit gl. in c. si pater. verb. impuberes. de testam. in 6. vnde si impubes ante legitimam ætatem religionem profiteatur solenniter, professio est nulla. c. 1. de regu. in 6. etiamsi maximè discretus sit puer, ac doli omninò capax. gloss. ibi communiter approbata in c. postulasti. de regu. quam Abb. sequitur in c. significatum. eod. tit. idem notat Cardi. in Cle. fi. de ætat. & qualit. q. 3. Abb. in c. attestationes. de despon. impuber. Syluest. in verb. religio. 2. q. 12. & in verb. religio. 3. q. 2. & Caiet. in verb. votum. vers. imperfecto. His ergo probari potest Abb. opinio in d. c. iuuenis. cui etiam suffragatur Regia l. 6. titu. 1. part. 4. quæ dum matrimonij mentionem facit, ætatem malitia suppleri dicit: sed vbi de sponsalibus loquitur, de supplenda ætate verbum nullum: erit tamen dicta lex reducenda ad Canonum decisionem. Eandem Abb. sententiam sequitur Brunellus in tracta. de spons. concl. 4. Sed Bernar. in d. c. iuuenis. contrarium palàm asserit, dicens in casu illius text. sponsalia ante septennium valida esse, malitia ætatis defectum supplebat: & quamuis quo ad intellectum illius text. non recipiatur glo. illa: tamen in hoc dicto communiter eam probari, testatur ibi Præp. quæ quidem opinio probatur ex ratione Iurisconsulti in d. l. in sponsalibus. dicentis satis esse, sponsos, quid agant, intelligere. igitur si præcocis iudicij paruulus quid in hoc contractu agat, satis intelligit, non video, cur ætas exactè expectanda sit: nam & ea ratione, qua ante ætatem matrimonio designatam pręmatura potentia ad generandum ipsum ætatis defectum supplet, in sponsalibus ipse intelectus idem efficiet: quo fit, vt glo. opinionem veriorem esse existimem. quam etiam Thom. asserit in 4. distinct. 27. q. 2. arti. 2. gloss. in cap. sponsam. de sponsa. Ioannes Andr. Domi. & Franc. in cap. vno. in princ. de sponsalibus, in 6. Bald. consi. 44. in 4. vol.

Hæc tamen ætas septem annorum ita perfecta esse debet, vt non sufficiat septimum annum esse inceptum, nisi completus sit. c. literas. & c. sequenti, de despons. impube. & potest suaderi ex verbis iurium, quæ exigunt septem annos in contrahentibus sponsalia, quo quidem casu non est satis annum esse inceptum, sicut esset, si iura permitterent sponsalia contrahi posse ab existentibus in septimo anno. gl. quæ ita distinxit in Clem. fin. de ætate & qualitate, ibi ab omnibus recepta. Bart. & alij in l. si cui legetur. ff. de legatis primo. Abb. in ca. cùm in cunctis. in princ. de elect. Felin. in cap. cùm vicesimum. de offic. deleg. col. pen. quam distinctionem communem esse fatetur Corne. consi. 213. in 1. vol. dies tamen vltimus anni vtroque casu sufficit etiam inceptus, licet nondum sit completus. l. qua ætate. ff. de testam. quam ad hanc rem allegat Abb. in c. attestationes. de desp. impube. ætas verò septem annorum ex eo ad sponsalia sufficiens videtur, quòd voluntas, quæ in naturali consensu quiescit, cadit in impuberem, qui ætatem septem annorum compleuerit. l. si infanti. §. vltim. iuncta l. potuit. C. de iure delib. tradit Zasius in quæst. 2. de Iudæis.

Cæterùm si sponsalia ante septennium contrahantur, & nulla sint, post septennium tamen conualescunt, ex tacito etiam consensu ad sponsalia deducto. gl. quam ibi notant Abb. & Docto. in c. literas. de despons. impub. probat text. secundum Abb. ibi, in cap. duo pueri. eod. tit. & in cap. vnico. in princ. eodem tit. in 6. hic enim consensus ad hunc contractum sponsaliorum sufficiens est.

Ex Cap. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Sponsalia contrahuntur verbis, ex quibus futurus coniugalis consensus promittitur,
- 2 Sponsalia verbis præsenti consensui aptis contracta, quæ tamen ætate impediente, non possunt esse de præsenti, ex iuris interpretatione erunt de futuro.
- 3 Vera ratio ad text. in cap. vnico. §. 1. de desponsatio. impuber. in 6.

CAPVT TERTIVM, QVIBVS verbis sponsalia contrahuntur.

HIS verbis, quibus ad futurum matrimonium consensus promittitur, vera sponsalia contrahuntur. cap. penulti. vbi notant Abb. & Præpos. cap. ex literis S. Syluani. c. sicut. de spons. c. iurauit. de probat. & ibi Abb. illis autem verbis, quibus coniugalis consensus significatur, impediente tamen ætatis defectu, legitimus ad matrimonium non censetur, contrahuntur sponsalia iuris interpretatione, quamuis ex conceptis verbis matrimonium censendum foret. ca. vnico. §. 1. de despons. impub. in 6. & ante illum tex. probatur idem in c. à nobis, secundum Pręp. ibi & in c. attestationes. & in c. fi. eo. ti. tametsi ex antiquioribus quidam nec sponsalia contrahi existimabant, quando minores ætate ad matrimonium requisita, per verba coniugio apta contraxerunt: ex eo enim, quòd actus intentus minimè valebat, vt matrimonium impediente ætatis defectu, nec valere debebat ille actus eo modo, quo fieri poterat: nempe vt sponsalia, quemadmodum disputat gl. in d. c. à nobis. cuius controuersiam refert glo. in cap. vnico. de despons. impube. in 6. versicu. de futuro. Nec videtur procedere illius text. decisio, si aduertamus ad opinionem Bart. quę communis est in l. 1. §. si quis ita. ff. de verborum obligation. vbi scribit per illum tex. actum eomodo, quo agitur, inualidum, minimè valere eo modo, quo fieri rectè potuit, si tractetur de obligatione contrahenda, quæ à duorum voluntate pendet. idem probare videtur text. in l. eo tempore. vers. fideiussorem. ff. de peculio. & leg. 1. §. deinde. ff. quod iussu. cùm ergo actus hic pendeat à voluntate duorum, & agatur de obligatione contrahenda, nec, vt factus est, valere potuit, scilicet ad matrimonium, nequaquam prodesse debet ad sponsalia, quæ contrahi rectè poterant: qua ratione, ne ab illius §. 1. decisione discederet, noster Coryphæus Panor. in c. cùm super. de offi. deleg. illum tex. contra Bart. & communem notat ab eadem opinione recedens. Verùm quia Bart. opinio iure recepta videtur, conuenit, vt ad illum text. in d. §. 1. aliquot rationes assignemus, ne subuertat, quæ diu à Iuriscons. recepta sunt, & primò Alex. col. 3. Soci. co. pe. Ias. nu. 19. Lanc. Galiaul. conclus. 7. in d. §. si quis ita. & Fran. in d. c. vnico. §. 1. col. 1. Ant. & Præp. in d. c. à nobis. & Fel. in c. cùm super. co. 3. intelligere videntur. tex. in d. §. 1. quando actus non valet, vt agitur, ex defectu causę efficientis, id est, personæ. quo casu actus deficiens in casu efficienti valet eo modo, quo agi potuit, si non valet, vt agitur, etiamsi tractemus de actu à duorum voluntate dependenti. atque ex Bar. in d. §. si quis ita. colligunt hunc intellectum iuniores quidam paulò antè citati. Bart. tamen loquitur quando tractatur de obligatione dissoluenda, fauore liberationis: tunc etenim actus, qui non valet, vt fit ex defectu personæ, & sic causæ efficientis, valet eo modo, quo fieri potuit. l. quacunque ratione. ff. de procurat. non autem loquitur Bart. quando agitur de contrahenda obligatione, vt ibi perpendunt Alciat. 7. conclus. & Crot. conclus. 8. qui allegat text. in c. ex parte. de conc. præb. & in l. maritus. C. de procur. ad probandum, quòd actus inualidus, vt fit propter defectum causæ efficientis, non valet, vt fieri poterat, quando agitur de obligatione contrahenda. & quamuis Crotto respondere poteram, tamen quia hoc ipsum est, quod Barto. voluit, atque in dubium reuocari poterat communis opinio, quod modò tractare non vacat. Sit secundus intellectus ad text. in dicto cap. 1. §. 1. vt procedat matrimonij fauore, qui fortasse quibusdam non placebit, quippe quibus huiusmodi responsiones ratione iusta destitutæ minimè applaudeant. Potest igitur tertiò ille text. intelligi, vt eius decisio locum habeat optimo iure, quia sub contractu matrimonij etiam sponsaliorum conuentio comprehenditur, vbi enim id, quod fieri poterat sub eo, quod fit includitur, actus inualidus eo pacto, quo fit, valet eo, quo fieri poterat. l. tam angusti. ff. de serui. vbi Ang. Albe. Flori. & commun. hoc ipsum notant, & sequuntur DD. in d. §. si quis ita. Hinc ergo dari potest ad dict. §. 1. decidendi ratio: quam Crot. in d. §. si quis ita. conclu. 8. reddit. & ante eum opinor Io. Monac. & Domi. in d. cap. vnico. §. 1. eiusdem sententiæ fuisse: nec detractat Henri. qui in d. c. à nobis. dixit illum §. primum procedere ob intentionem contrahentium, qui videntur sponsalia voluisse contrahere, casu quo matrimonium inualidum foret. Quibus igitur verbis sponsalia contrahantur, ex d. regula constat, quam diligentius tractabimus, vbi quibus verbis matrimonium contrahatur, explicabimus.

Ex Cap. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Promittens contractum agere, licet nondum ex hoc contraxerit, contrahere tamen tenetur,
- 2 Promittens aliquam fœminam ducere in vxorem, etiam absque iuramento: eam accipere tenetur, præstito coniugali consensu: alioquin mortale crimen committit.
- 3 Sponsio prima futuri coniugalis consensus præfertur secundæ etiam iuratæ.
- 4 Ecclesia nec vult, nec potest secluso consensu eorum, qui coniungendi sunt, matrimonium efficere.
- 5 Vera interpretatio cap. requisiuit. de sponsal.
- 6 Matrimonium, metu contractum, est nullum omninò, etiamsi vim passus coactus sit eam vxorem accipere, cui priùs coniugalem consensum promiserat.
- 7 Ecclesia tolerat quandoque minus malum, vt maius euitetur.
- 8 Simplex fornicatio peccatum mortale est, & iure naturali prohibita.
- 9 Quæ dicatur concubina, & quo pacto meretrices in Republica tolerentur.

CAPVT QVARTVM, DE sponsaliorum effectu & vinculo.

DE sponsaliorum effectu & obligatione acturus illud præmitto, quòd is, qui sponsalia contraxerit, tenetur coniugalem consensum præstare, & sic promissum absoluere: in cæteris enim contractibus his, qui contrahere promisit, licet nondum ex hoc contraxerit, contrahere tamen tenetur. l. si fideiussor. §. meminisse. ff. de le. 1. l. si quis stipulatus sit Stichum. §. vlt. ff. de ver. obli. qui enim promisit fideiubere, & si verè fideiussor non sit, tenetur tamen fideiubere: qui locare promisit, locare tenetur. l. in bonæfidei. §. si tamen. ff. de eo quod cer. loc. & qui vendere promisit, vendere tenetur, not. in l. si sterilis. §. pen. ff. de act. emp. Bar. & alij in l. si eum. §. qui iniuriarum. ff. si quis caut. ex quo patet, promittentem aliquam in sponsam accepturum, nondum sponsalia contraxisse, sed sponsaliorum contractum promisisse, vt docet Vincen. quem ibi sequitur Io. Andr. in c. si inter. de spon. Henri. in c. is qui fidem. pe. col. eo. tit. Nico. Milis in Repert. in verb. sponsalia non contrahuntur. & And. Tiraq. libr. 2. de retract. §. fi. nu. 53. longè equidem distat promissio contrahendi ab ipso contractu, etiamsi promissio sit facta cum iuramento, vt tradit Nicol. Boër. decis. 3. col. 1. & 2. dicens ex hoc filiam, quæ iuramento præstito promisit renunciare bonis paternis, non teneri ad renunciandum iuramento adiecto, sed satis esse simpliciter renunciare. Qua de re modò non disputo, eam tractaturus in ca. quamuis pactum. de pactis in 6. in initio 3. part. numero 3. Sed tamen in matrimonij contractu illud constat omninò debere illud contrahere eum, qui promisit aliquam in vxorem accipere. tex. est in c. ex literis S. Syluani. in c. sicut. in c. requisiuit. de sponsa. & in c. 2. eod. tit. licet in hac promissione iuramentum præstitum non fuerit. probat tex. in c. de illis. el 1. versi. mulierem. de despon. impube. vbi hoc notat Abb. post Hosti. & Henr. idem Abb. in d. c. ex literis. colum. 2. optimus tex. in c. iuramenti. 22. qu. 5. vnde mortaliter peccat sponsus, qui non vult coniugalem consensum præstare. Tho. in 4. dist. 27. quæst. 2. col. 1. Flo. 3. par. ti. 1. c. 18. §. fin. Sylu. in ver. sponsalia. q. 4. & probatur in c. 1. de sponsa. duo. not. Fel. in c. 1. de pact. 6. declarat. Imò iure tenetur quis primam sponsam, cui fidem dedit futuri consensus, absque iuramenti religione, vxorem accipere, etiamsi post prima sponsalia alteri eandem fidem sub iuramenti vinculo præstiterit, notant Inno. Io. And. Abb. Præp. & Rauen. in c. sicut. de sponsa. Florent. in d. §. fin. Reg. l. 8. tit. 1. par. 4. quorum sententia plurimum probatur ex Tho. & Palu. in 4. dist. 28. q. 1. asserentibus sponsalia de futuro non effici matrimonium, ex eo, quòd postmodum iureiurando firmentur, vnde in propria quæstione non dissoluuntur prima sponsalia per secunda iureiurando præstito contracta. ad hoc ipsum tendit, quod notant Host. Ant. Abb. & Henr. in cap. veniens. de iureiur. dicentes iuramentum directè contrarium priori promissioni, quam quis seruare tenetur, temerarium esse, & minimè obligare, cùm sit in dispendium salutis æternæ, & soneat peccatum mortale, quod committeretur, si promissio prior non seruaretur, nec aduersatur Inno. ibi. quia ipse dicit seruandum iuramentum, & priori promissioni satisfaciendum esse, vbi innuit, non esse omninò priorem promissionem violandam, vt secundum iuramentum seruetur, sed iuramentum seruandum esse, quando id non obuiat directè prioris promissionis satisfactioni, casu quo illis satisfiat, si id quod interest, soluatur, & hunc ego opinor esse sensum Inn. ex Anto. Abb. & Henr. ibi, quamuis Imo. verbis Innoc. mordicus adhærens aliter sentiat.

Ex his opinio glo. in d. c. de illis. erronea est, dum dicit sponsos, qui promiserunt coniugalem consensum sine iuramento, non esse compellendos à iudice matrimonium contrahere, id etenim falsum est, tametsi idem asserat Conrad. Lagus in Methodo iuris, titu. de nuptijs.

Secundò, hinc constat perperàm dubitasse Abb. in c. requisiuit. de sponsa, an peccet sponsus, qui ex sponsione non vult coniugalem contractum, quem promisit perficere. Est enim hæc dubitatio Iuris naturalis, diuini, & humani principijs maximè aduersa.

Nec refragatur his, quę modò diximus. tex. ille memorandus in d. c. requisiuit. ex quo constat, non esse ab Ecclesia cogendos sponsos promissum consensum præstare, in cuius interpretatione illud animaduerto ex Host. Ant. & Præpo. in c. fi. de sponsa. duo. Abb. & Præpo. in c. is, qui fidem. de spon. Ecclesiam nec velle nec posse matrimonium aliquod constituere sine consensu eorum, qui coniungendi sunt, quia impediretur finis, ad quem tendit matrimonium, si aliqui ab Ecclesia inuiti coniungerentur, inuitis etenim coniugibus non bene procederent procreatio atque educatio prolis. Item inuiti sic copulati ad alios coitus fornicarios libenter accederent, atque illa animorum societas omninò cessaret, quare constat ab Ecclesia tale matrimonium sine consensu iniungi non posse, quod probat efficaciter Franciscus à Victoria Religione, quam ex diui Dominici instituto profitetur, insignis, ac eruditione egregia inter primarios sacræ Theologiæ Professores censendus: is inquam in relectione, quam Salmanticæ de matrimonij contractu disseruit, assertionem hanc pluribus rationibus veram esse ostendit. Ecclesia ergo id statuit, vt sponsi admonerentur, ac censuris Ecclesiasticis cogerentur promissum coniugalem consensum præstare, vt in c. ex literis S. Sylu. de spon. sed cùm libera debeant esse coniugia, neque à iudice metus inferri debeat sponsis, ne eorum consensus auferatur, oportet, vt hæc sit moderata coactio, vnde si iudex videat sponsum ita obstinatum esse, vt liberè consentire coniugio nolit, potiùs monitione vti debet, quàm exactissima coactione, ex qua consensus sequutus nec liber esset, nec verè dici consensus posset, saltem ad huiusmodi sacramentum, atque difficiles infelicesque exitus è talibus nuptijs euenire par esset: hæc enim vitanda sunt, quemadmodum Papa in d. c. requisiuit, iudicibus Ecclesiasticis iniungit, ne fortè eorum auctoritate, atque indiscreta coactione, matrimonia, quæ nulla sunt deficiente consensu, adulteria forent, vt optimè explicat Fortu. in c. 1. de pact. numero 30.

Ex quibus consequens est, quòd si sponsus, qui liberè sponsalia contraxit, metu compellatur illum consensum coniugalem præstare, matrimonium erit nullum ipso iure, quod Ab. notat in d. c. requisiuit, & Fortu. in dict. num. 30. qui idem repetit in tracta. de vlt. fin. illat. 2. colum. 12. dicens ad hoc esse decisionem singularem in d. c. requisiuit.

Secundò subinfertur, Ecclesiam quandoque tolerare minus malum præsens, ob euitandum maius malum futurum, quod verisimilibus coniecturis speratur, probatur in dicto c. requisiuit, quem text. ad hoc dicit singula. Ioan. Lupi. in c. per vestras. §. 18. numero 16. optimus text. in c. inter opera. de spons. vbi Ecclesia meretrices tolerat, ob euitandam promiscuam luxuriam in Republica, fœdissimásque coniunctiones, tametsi meretrices esse, & ad eas nos accedere, mortale peccatum sit. ca. meretrices. 32. qu. 4. etiamsi ipsa meretrix soluta sit, & qui ad eam accedit à coniugio, ordine, ac religionis, seu castitatis voto, liber sit: simplex enim fornicatio mortale peccatum est, & iure naturali vetita. vti probat Tho. 22. q. 154. arti. 4. idem Tho. in 4. sent. dist. 33. q. 1. art. 3. Maior. in 3. sent. dist. 27. q. 29. Lactan. Firm. li. 6. c. 23. glo. per tex. ibi. in Cle. ad nostram. de hæret. ad finem. Ioan. à Medina de resti. q. 19. nam & hæresis esset asserere fornicationem, etiam simplicem, non esse peccatum mortale, quam hęresim egregiè conuincit Alfon. de Castro, vir acutissimo ingenio, ac præsigni eruditione præditus, lib. de hæresibus, in dictione coitus. His etiam suffragatur August. homi. 49. à Gratiano relatus in cap. audite. 34. dist. idem denique August. in sermonibus de tempore, dominica 22. sermo. 2. qua in re audacter nimis nostrates loquuntur, dum Bar. in l. pen. ff. de concubi. Alexand. in l. ex facto. §. si quis rogatus. num. 13. ff. ad Trebel. & Ant. Rossel. in tract. de legitim. lib. 1. col. 5. asserunt simplicem concubinatum iure naturali legitimum coitum esse, ad differentiam adulterij, incestus & coitus contra naturam, qui illegitimi complexus dicuntur, etiam iure naturæ, rectius enim dicerent simplicem concubinatum lege ciuili non puniri, maximè, quia etiam Iure ciuili simplex fornicatio est illicita, quamuis cum concubina. tex. in c. 1. de filijs nat. ex matri. ad Morgan. contracto. Illud tamen adnotare libet à Canonibus antiquis, veras vxores dici, quandoque concubinas, eò, quòd absque dotalibus instrumentis, cæterisque solennitatibus à Iure ciuili introductis fuit coniugium celebratum. quod Grati. probat in c. omnibus. & ca. seq. 34. dist. quæ iura inter prima notabilia retulit Cate. Cotta. sacra autem scriptura eas fœminas, quas sancti patres præter proprias vxores carnaliter cognouere, easque in contubernio veluti vxorem ancillas retinebant, promiscuè appellat vxores vel concubinas, veras tamen vxores præcedenti nuptiarum solennitate coniunctas, nunquam concubinas nominauit, auctore Aug. libro 1. quæstionum super Genes. c. 90. & Magistro in 4. dist. 23. explicat idem Aug. libr. 16. de Ciuit. Dei. c. 34. scribens Cethuram veram Abrahæ vxorem peculiari ministerio dici concubinam. Gene. c. 25. Etenim autore Tho. in dist. 33. q. 1. artic. 3. ad 3. vbicunque in veteri testamento legitur, aliquos sanctos viros concubinas habuisse, oportet dicere, eas illis fuisse matrimonio iunctas, & tamen aliquo modo concubinas dici, quòd aliquid habebant de ratione vxoris, & aliquid de ratione concubinæ. Nam secundum quod matrimonium ordinatur ad suum principalem finem, qui est prolis procreatio, sic erant vxores. Sed secundum quod ordinatur ad secundarium finem, qui est dispensatio familiæ, & mutua communicatio operum viri & vxoris, & simul cohabitatio, sic vxores non erant, quæ primæ vxori accedebant, sed concubinæ appellabantur, quasi simile aliquid habentes cum concubina, in hoc scilicet, quòd poterat eijci à lecto, & à domo, sicut illa, quæ verè est concubina. Vnde & de Agar dicitur per Saram & Abraham, Eijce ancillam hanc, & filium eius. quam tamen priùs dederat ipsa viro suo vxorem. Talis dicitur fuisse Bala ipsi Iaco. Genes. c. 35. sic & doctissimus Aloisius Lippomanus super Gene. cap. 22. inquit, concubinæ olim erant, non illegitimæ & fornicariæ, sed vxores minimè principales, quarum filijs non debebatur hæreditas, nec æqualis honor, non sacerdotium, non primogenitura, munera tantum recipiebant, & mutua se charitate complectebantur, & sese iuuabant. Hæc Aloisius. Alibi & frequentius concubina dicitur mulier domi in contubernio retenta. ca. non omnis. 32. q. 2. atque eodem pacto Iura ciuilia Pandectarum, quæ de concubinis loquuntur, intelligenda sunt, erat enim apud veteres concubinæ nomen honestum, cùm ea loco vxoris haberetur, atque citra criminis notam, vxor autem minimè dicebatur, quia non fuisset solenniter ducta ex Iurisconsulto, in l. Masurius. ff. de verb. signific. vbi hoc ipsum notat Alciat. Ecclesia igitur, ac totius Christiani orbis Catholici Principes Lupanaria permittunt, non quòd illud peccatum approbent, sed vt adulteria, incestus, atque alia luxuriæ crimina compescant. Nam & diuus August. lib. 2. de ordine, scribit, Tolle meretrices de mundo, & Sodomia totus efficietur reprobus. quem Tho. citat 22. q. 10. art. 11. idem Thom. de regim. princi. ca. 14. tribuit hoc Augu. lib. 13. de Ciui. Dei. Sed & ipse Aug. li. 14. de Ciui. Dei. c. 18. dicit, terrenam ciuitatem licitum fecisse scortorum vsum. Idem Ioan. Eccius profitetur in Homil. 1. super ca. 7. Matth. in festo diuæ Magdalenæ. Hinc Solon Atheniensis, primus emptas meretrices iuuentuti comparauit, vt effuso illic libidinis impetu quid turpius cogitare desisterent, quod annotauit Ludo. Cœlius lib. 8. lectio. antiq. cap. 4. & Alex. ab Alex. lib. 4. c. 1. & Alcia. in d. l. Masurius. Potest hoc comprobari ex ca. duo mala. 13. dist. & ex Arist. li. 5. Ethi. c. 3. quo in loco inquit, minus malum boni vicem habere, si maiori malo comparetur. Nec sequitur, Hoc fit, & tamen nec lege Ciuili, nec Canonica punitur, ergò est licitum, hanc enim collectionem destruit tex. singul. in l. at si quis. §. diuus autem Marcus. ff. de relig. & sump. fune. quem dixit notabilem Bald. in l. 3. C. de sacrosanct. Eccles. & singul. idem Bald. consilio 15. in 1. volu. & And. Tiraquel. de iure marit. l. connubiali. 8. optima gloss. in c. denique. 4. distinct. poteratq́ue hęc nostra interpretatio pluribus alijs similibus adductis reddi fortior, quæ omittimus, ne præscriptum nobis limitem transgrediamur.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Qua ratione sponsalia, sequuta carnis copula, matrimonium efficiantur.
- 2 Præsumptionem matrimonij ab Ecclesia inductam, ex copula post sponsalia sequuta, iuris & de iure censeri.
- 3 Confessio probat aduersus præsumptionem iuris, & de iure.
- 4 An confessio in causa matrimoniali sit probatio legitima.
- 5 Delatio iuramenti in coniugali controuersia sit admittenda, an non.
- 6 Confessio minimè est admittenda contra præsumptionem consensus coniugalis, ex coitu procedentem.
- 7 Indirecta probatio aduersus præmissam præsumptionem admittenda est.
- 8 Ex coitu cum sponsa matrimonium præsumitur, etiamsi sponsa ab alio quàm sponso cognita fuerit.
- 9 In conscientiæ foro defectus consensus assertione ipsius confitentis probatur: atque ideò non iudicatur matrimonium ex copula, quæ sponsalia subsequitur.
- 10 Contractis duobus sponsalibus, secunda in matrimonium transeunt per carnalem coitum.
- 11 Coitus prædictam matrimonij præsumptionem inducit, etiam si metu conditionali contingat.
- 12 Qualiter coacta voluntas, voluntas sit, atque inibi explicatur tex. in cap. meritò. 15. q. 1.
- 13 Coitus sponsalia præcedens, nil conducit ad coniugalis consensus præsumptionem.
- 14 Lex Regia Tauri explicatur.
- 15 Matrimonium minimè censetur, nec dici potest consummatum, propter copulam præcedentem.
- 16 Optimus intellectus ad c. 2. de conuers. coniugat.
- 17 Carnalis commixtio cum sponsa etiam incerta, coniugij præsumptionem inducit.
- 18 Protestatio dissensus non impedit dictam præsumptionem oriri.
- 19 Nixus copulæ hanc præsumptionem minimè inducit.
- 20 Nixus copulæ circa sponsalia iuris interpretatione de futuro, verbis tamen de præsenti, an aliquid operetur.

§. PRIMVS.

NVNC agendum est, qualiter sponsalia in matrimonium transeant: & primò constat, sponsalia in coniugium transire per carnis copulam: quæ post ipsa sponsalia inter sponsos contigit. c. veniens. el 2. de spons. c. is, qui fidem. eo. tit. non ex eo, quod Canones velint, sine nouo consensu coniugali, ex sola copula matrimonium inter sponsos decernere, sed quia Ecclesia præsumit ex illa carnali coniunctione consensum coniugalem: quam præsumptionem meritò Canones statuerunt ex præmissa consensus coniugalis promissione, & simul ne dicamus copulam illam carnalem esse mortale peccatum: quod dubio procul dicendum esset, nisi inter sponsum & sponsam animarum affectio coniugalis, præsenti consensu daretur: nec præsumendum delictum est. l. meritò. ff. pro socio. l. Quintus. ff. de dona. int. vir. & vxor. iustis igitur rationibus Ecclesia præsumit sponsum, carnaliter ad sponsam accedentem, præmissam promissionem ad effectum deducere, potiùs quàm crimen velle committere, ad eam fornicario affectu accedendo.

Ex quibus plurima deducenda sunt, & primò Ecclesiam ita vrgentem hanc pręsumptionem iudicasse, vt super ea, tanquam super certo consensu statuerit: & ideò præsumptionem hanc iuris, & de iure censemus. ex glo. in di. ca. is, qui fidem. communiter recepta per tex. ibi. glo. in c. seruum. 50. dist. notatur in l. siue possidetis. C. de probat. Abb. & Feli. in cap. quanto. de præsumpt. Alciat. in tracta. de pręsump. in princip. quo fit, vt in contrarium probatio non admittatur. vt in d. c. is, qui fidem. probatur. & in l. antiquæ. C. ad Velleia. & in l. fina. C. ad Macedo.

Secundò, quamuis contra præsumptionem iuris, & de iure probatio per confessionem eius, pro quo ius præsumit, recipienda sit. iuxta glo. in l. in contractibus, versic. nullo modo. C. de non nu. pec. quam conclusionem repetit idem Accurs. in Auth. de æqualit. doti. §. aliud. versic. scribat. & dicit singul. Alex. in l. 1. §. si is, qui quadraginta. ff. ad Trebellian. & idem in l. à diuo Pio. §. si pignora. ff. de re iudicat. Lanfr. in cap. quoniam. de prob. num. 40. Bald. Noue. de dot. 6. part. principali. priuil. 2. & Corset. in sing. in verb. senten. Barto. etiam eam sequitur in Authen. sed iam necesse. C. de donati. ante nup. à quibus & alijs, qui ad idem citari poterant, hoc communiter receptum est, aduersus tamen hanc Canonis præsumptionem probatio non admittitur, etiam per confessionem illius, qui pro matrimonio contendit. quod notant Abb. & Doct. communiter in dicto cap. is, qui fidem. Feli. in c. quanto. de præsumpt. nume. 3. Alciat. in tracta. de præsumpt. 2. par. nume. 9. à quibus illa ratio traditur: quia in matrimoniali causa non statur confessioni litigantis. ca. super eo. de eo qui cogn. cons. vxo. suæ. quæ mihi non placet, ex eo, quòd licet confessioni litigantis contra matrimonium credendum non sit, tamen confessioni illius, qui contendit matrimonium esse contractum, & valuisse, stari debet aduersus ipsum matrimonium. glo. in c. attestationes. de despons. impu. in verb. euasisse. quam ibi Abb. & Rauena dicunt singul. & Roma. singul. 614. notant Hostien. Abb. & Doctor. in c. penul. de raptor. non enim est præsumendum, quenquam sine causa sibijpsi contradicere. Hæc tamen conclusio non omninò recipienda est, non enim vendicat sibi locum, quando esset præsumptio aliqua collusionis inter litigantes. ita Hostien. Abb. & Præpos. in d. c. attestationes. qui omnes tenent plurimum in hoc valere iudicis arbitrium, quod etiam notat Brunel. in tractat. de spons. quæst. 29. pro quo est optima glo. quam ita intelligunt Hostien. Abb. & Doct. in ca. penult. de rapto. ex qua constat confessioni in præiudicium matrimonij standum esse, quando fit ab vtroque coniuge, & eam fama coadiuuat. Secundò non procedit, quando ex illa confessione alij, qui in eadem causa non litigat, fieret præiudicium, vt notat Aret. consil. 13. colum. 5. & 6. sentit Abb. in c. mulieri. de iureiuran. dum asserit in causa matrimoniali non esse deferendum iuramentum Actori ab ipso Reo, nec Reo ab Actore, etiamsi nullæ essent aliæ probationes, quando ex hoc iuramento posset præiudicium alij quàm deferenti inferri: cùm ille, qui non detulit, contendat cum altero ex litigantibus matrimonium contraxisse, vel contractum non tenuisse: si enim ex delatione alter iuraret pro matrimonio, & istud iuramentum teneret: tertius, qui prætendit matrimonium cum litigante contraxisse, maneret aliquo pacto elusus: sic etiam si ex delatione iuramentum fieret contra matrimonium, tertius, qui contendit matrimonium, per eum cum altero ex litigantibus contractum, non valuisse, propter primum coniugium, super quo litigatur, frustraretur suo iure, quod forsan habet, quo fit, vt delatio iuramenti, etiam vbi nulla adest probatio in causa coniugali, sed Reus est omninò absoluendus, minimè sit admittenda, quando ex illa delatione posset alij nocumentum aliquod inferri: qui tamen eandem litem minimè tractat, ex eius verò decisione sperat damnum, aut commodum, quo ad propriam causam. Imò maris & fœminæ confessio asserentium matrimonium inter eos contractum fuisse, absque testibus tamen & clàm, admittenda non est, vbi ex ea præiudicium fieret alteri coniugio. gl. in cap. si quis diuinis. 30. q. 5. Domi. consil. 27. Reg. l. 2. tit. 3. par. 4. sic etiam est intelligendus tex. in cap. 2. de clandest. despons. dicens, posse matrimonium clàm contractum: ex confessione vtriusque coniugis, ab Ecclesia publicum iudicari atque nunciari. Sic sanè vtriusque coniugis confessio matrimonium probat, quoties fit eo tempore, quo alteri matrimonio minimè fit præiudicium, & potest expressim nouo consensu contrahi coniugium. gloss. & ibi Panor. in d. c. super eo. col. 2. versic. secundo casu. Probatur in cap. 2. de clandest. despon. notant Hostiens. in summa de sponsal. & matrimon. §. qualiter contrahatur. col. 2. versic. Sed si ambo confitentur. & Dec. consi. 133. col. 1. & 2. quorum opinio communis est, secundum Curti. Iunio. cons. 27. col. 2. ex quibus optimè perpendi potest Regia lex 10. titul. 11. part. 3. dicens in matrimoniali causa posse iuramentum ab Actore ipsi Reo deferri.

Ex quo infero, quòd licet Actor, qui pro matrimonio agit, possit, non data probatione legitima, Reo, qui absoluendus alioquin est, iuramentum deferre super ipso contractu matrimonij, an præcesserit, vel ne, sicut ex aduerso ipse Reus potest Actori etiam idem iuramentum deferre, cessante alterius præiudicio: posset enim nouo præstito consensu matrimonium contrahere, tamen si contendit Actor, non subesse, in matrimonio iam legitimè probato, aliquod impedimentum Reo id allegante, non potest ipse Actor Reo deferre iuramentum super illo impedimento: quia matrimonio legitimè contracto, & iam probato præiudicaret, & est maxima collusionis suspicio, vt not. optimè Abb. in dicto capit. mulieri. column. 4.

Hinc etiam perpendi potest gloss. in d. capi. mulieri. quæ dixit in matrimoniali causa non esse deferendum iuramentum habenti probationem semiplenam, quam gloss. præter alios dicit notab. Alex. in l. 3. in princip. ff. de iureiuran. & singul. Ias. in repeti. l. admonendi. ff. eodem. numero 277. vbi Bar. idem notat colum. antepenul. & Ioan. de Selua in tract. de iureiu. tertia parte, in fine. est enim dicta conclusio vera, nisi iudex concurrentibus aliquot coniecturis, atque attenta personarum qualitate arbitretur, iuramentum esse deferendum habenti probationem semiplenam, quę ita dictis coniecturis coadiuuatur, vt non simpliciter dici debeat semiplena probatio. His enim rectè à iudice pensatis, potest talis delatio iuramenti fieri, siue agatur de quæstione, an matrimonium fuerit contractum, siue de aliquo impedimento ipsius coniugij. Abb. in dicto capi. mulieri. colum. 3. & 4. & penul. Alexand. in dicta l. 3. Ias. in dicta l. admonendi. numero 281. vbi Curt. Iunior numero 67. dicit hanc opinionem esse communem, quam ibi approbat Curt. senior, fallentia 65. Ioan. Coras. libro 3. miscella. cap. 4. & Hyppol. singul. 27. Regia l. 10. titu. 11. par. 3. quo pacto intelligenda est gloss. in cap. vidua. de regul. quæ dixit etiam in coniugali causa deferendum esse iuramentum ei, qui semiplenè probauit, quibus illud addendum est, standum fore confessioni litigantis, quando agitur ad thori separationem, text. quem ibi Docto. notant in cap. ex literis. de diuort. quem etiam dicit singul. Romanus singul. 614.

Igitur vt ad institutum redeam, si confessioni illius, qui pro matrimonio stat, contra ipsum matrimonium creditur, cessante collusionis suspitione, alteriusque matrimonij præiudicio, consequens est in cap. is, qui fidem. non esse ex hoc contra illam præsumptionem repellendam confessionem illius, qui pro matrimonio agit. Veram ergo rationem esse nos opinamur: quia confitenti non potest esse notus defectus consensus in altero coniuge, cùm ille in animo consistat, nec credere debet sponsa ipsi sponso profitenti dissensum ante coitum, ne præsumat ab eo committi mortale crimen, & quamuis posset hic defectus apparere, illa tamen cognitio plena non est. defectus autem consensus in ipso confitente, non satis constat: cùm ei fides non detur, propriam turpitudinem proferenti. Cùm ergo cognitio illius rei, quæ probanda est, non sit satis sufficiens in confitente, nec digna tanta fide, vt Iuris canonici vrgentissimæ præsumptioni sit præferenda, admittenda non est.

Tertiò ex prædictis colligitur contra dictam Iuris canonici pręsumptionem, admittendam esse probationem, quæ indirectè & per obliquum ipsi præsumptioni obuiat. Si enim sponsus, qui contra matrimonium stat, probare velit, illa sponsalia ante coitum fuisse mutuo consensu, vel alias legitimè soluta. vt in c. 2. de spon. vel nulla fuisse propter aliquod impedimentum, admittendus est, secundum Abb. & Præpo. col. 4. in d. cap. is qui fidem. & Feli. in cap. cùm M. col. pen. de consti. & probatur ex gl. celebri in Clem. vnica. de proba. quæ dixit probationem indirectam admitti contra præsumptionem iuris & de iure. quam dicit sing. Imo. ibi. auream Felin. in c. quanto, de præsumpt. & solennem idem Feli. in cap. cùm à nobis. de testib. col. 3. notat Alciat. de præsump. 2. par. numero 3.

Quartò infertur ex ratione dictæ decret. sponsalia in matrimonium transire per coitum, etiamsi post sponsalia ante coitum cum sponso, fuerit sponsa cum alio fornicata. Nam quamuis propter illam fornicationem dissolui possint sponsalia. c. quemadmodum. de iureiu. donec tamen iudicio Ecclesiæ fuerint dissoluta, manet sponsaliorum vinculum, vt not. gloss. in c. de illis. in 1. de despon impu. Henri. & Præp. in cap. de illis. de spons. col. fin. Regial. 8. titu. 1. parte 4. nondum ergo per sponsum sponsaliorum dissolutione petita, non video cur sponsalia per coitum, matrimonium non efficiantur, ex dicto coniugali consensu à Canonibus pręsumpto, quamuis Ioan. de Neuizanis in Sylua nupt. li. 2. nu. 12. dum plurima congessit, contrarium notauerit, id falsò tribuens Feli. in d. c. cum M. colum. pen. apud quem ego nondum hoc notare potui, & si sæpiùs ex consulto autorem legerim.

Quintò ex præmissis patet, quòd in foro interiori animæ, vbi creditur ipsi confitenti, si sponsus diceret se ad sponsam accessisse affectione fornicaria, non coniugali, non iudicarentur illa sponsalia matrimonium: non ex eo, quòd coniugium illud verum sit in foro exteriori: non tamen in interiori, sed quia iudex exterior iudicare debet ex illa canonis pręsumptione, nec probationem recipiet in contrarium, & ideò iudicat matrimonium esse, quod verè non est, at iudex interior iudicat ex defectu consensus coniugalis, qui sibi constat, ita notant Abb. Anto. & Præp. in d. c. is, qui fidem. Socyn. consil. 28. 1. volumi. Anch. in Reg. possessor. col. 7. de reg. iu. in 6. optimè Tho. quodlib. 5. art. 15. & est hæc opinio à Theologis & Canonistis recepta, vt Syluest. asserit, in verb. matrimonium. 2. quæstio. 15. & probatur in c. tua nos. de spons. cuius intellectum alibi attingam. Hosti. tamen in d. c. is, qui fidem. minimè à dicta opinione discedens, licet Abb. eum contra eandem opinionem alleget, optat fieri ab Ecclesia constitutionem, in qua sponsus, qui cum sponsa carnale commercium habuit, redderetur inhabilis ad matrimonium cum alia contrahendum: sicuti ab Ecclesia redditur inhabilis ad contrahendum matrimonium consanguineus intra quartum gradum, in quo errat Host. quamuis enim Papa possit ex causa iusta reddere aliquem inhabilem ad contrahendum matrimonium (quod proprio loco dicetur) non tamen potest Ecclesia matrimonium constituere sine consensu. vt in d. c. is, qui fidem. idem Host. & Abb. fatentur. Sylue. d. q. 15. & nos idem probauimus in interpretatione text. in c. requisiuit. de spons. Item Sylu. d. q. 15. in hac eadem conclu. credit in foro interiori non esse matrimonium censendum, si sponsus, qui cognouit sponsam, fateatur se omninò dubitare, an tempore coitus affectum habuerit coniugalem, an fornicarium. Ego verò opinor in hoc casu iudicandum esse matrimonium: certiùs enim est, affectum habuisse coniugalem, quàm fornicarium, & sic consensum ad mortale crimen, vt constat ex penitissima. capit. is, qui fidem, ratione: nisi iam post copulam cum sponsa, verum & indubitatum matrimonium cum altera contraxisset: tunc etenim tutiùs est, secundo coniugio certiori adhærere. ex c. iuuenis. de spons. c. 2. §. item si. de pœni. dist. 7. nam si res verè dubia est, & tangit salutem animæ, oportet eligere certius, vbi imminet præcisa electio, quod in dictis iuribus probatur, adiunctis his, quæ notat Florent. 1. part. titul. 3. cap. 10. §. 10. colu. 3. doctè & eleganter Martin. Nauar. in c. si quis autem. de pœnit. dist. 7. numero 34.

Sextò, ex his etiam constat, contractis duobus sponsalibus, secunda sponsalia in matrimonium transire per copulam cum secunda sponsa contingentem. quod Io. Maior asserit in 4. dist. 27. qu. 5. casu 2. & Syluest. in verb. sponsalia. q. 10. idem Ioan. And. Ant. & Præp. col. 3. tametsi dubius in d. ca. is, qui fidem. Idem Præp. in c. de illis. de spons. colu. pen. & Brun. in tracta. de spons. q. 8. nu. 3. pro quibus opti. tex. in ca. pen. de spons. ca. licet. c. fi. de spons. duo. vbi coniugium primum nondum copula consummatum, non tollitur per secundum, & si carnali copula consummetur: quia in primo coniugio iam aderat consensus coniugalis, igitur, si in primo non intercessisset coniugalis consensus, sed tantùm sponsio, tolleretur per secundum, quod hic datur ex coitu. Prætereà tex. in c. duo pueri. de despons. impub. ibi hoc notante Præpo. col. 1. probat sponsalia tolli per matrimonium, quod ab initio sponsaliorum vim tantùm habuit, sed successu temporis effectum est coniugium: sic ergo quamuis matrimonium ex secundis sponsalibus statim contractum non fuerit, sed tantùm sponsio quædam futuri consensus, quia tamen ex coitu consensus ille coniugalis datur præsumptione Canonis, tolluntur priora sponsalia. Scio tamen rem esse dubiam ex eo, quòd secunda sponsalia primis non præferuntur, nec eis pręiudicant. c. sicut. de sponsa. nec consensus coniugalis ex copula præsumi debet, ne præsumamus peccatum mortale in sponso, qui eo ipso frangit fidem priori sponsæ. Verùm his respondeo, secunda sponsalia, licet primis minimè præferantur, nec præiudicent, valuisse tamen vi promissionis ad hoc, vt si quando contingeret mori primam sponsam, vel ad matrimonium impediri, vel dissolui prima sponsalia, teneretur sponsus cum secunda contrahere matrimonium, non ergo nulla fuerunt secunda sponsalia. Secundò dico validiorem esse præsumptionem consensus coniugalis, quæ ex coitu à Canone colligitur, cùm habeat initium voluntatis in contractis sponsalibus cum secunda, quam illa præsumptio dissensus ad euitandum mortale peccatum, quod violando fidem committeretur: potioribus enim rationibus adducor, vt potiùs coniecter sponsum voluisse violare fidem promissionis primæ, quàm vt præsumam coitum cum secunda sponsa fornicarium fuisse.

Septimò hinc etiam infero sponsalia in matrimonium transire ex prædicto consensu ab Ecclesia præsumpto, per coitum sponsi & sponsæ, etiamsi sponsus timore mortis sibi illato coactus sit sponsam cognoscere, illa etenim copula si fornicario affectu peracta fuit, etiam metu acerrimo, peccatum mortale fuit. ca. sacris. de his, quæ vi metúsue cau. non ergo debet præsumi in sponso hoc crimen mortale, sed potius, metu secluso, in animo affectum coniugalem habuisse: nam potius mori debet, quàm peccato consentire. vnde iustius est præsumere ab sponso eum actum sine mortali peccato perpetratum fuisse, quàm eum voluisse animam reatu mortalis culpæ commaculare. huius opi. auctor est mihi Hosti. in d. c. is qui fidem. dicens 2. col. quòd mulier potest allegare contra præsumptionem illius tex. se oppressam fuisse vi præcisa. virum autem hoc non posse dicere: quia vir opprimi non potest, nec solent viri à fœminis præcisè ad coitum cogi: sentit ergo Hosti. quòd cessante præcisa oppressione carnis commixtio per metum contingens, matrimonij præsumptionem inducit. idem tenet Pau. in 4. distin. 29. q. 1. art. 4. pro quibus optimus est text. in ca. insuper. qui Cleri. vel vouent. neque ille timor posset dici cadens in constantem virum, quod in interpretatione cap. cùm locum. de sponsal. ostendam. Distinxit verò Hostiens. vim præcisam seu absolutam à vi conditionali, vt distinxit tex. in c. sacris. de his, quæ vi metúsue cau. c. contra Christianos. de hære. in 6. cap. maiores. §. item quæritur. de baptis. vis enim præcisa est, quæ nos aliquid ita compellit agere, vt in nobis non sit, vtrum agamus vel non agamus: sicuti ventus impellit ac defert in aliquem locum. ad id aptissimus tex. in c. constat. 1. q. 1. c. presbyterorum. §. qui autem. 50. dist. conditionalis autem mixtam habet voluntatem: siquidem in nobis voluntas est, attamen timore quodam illa voluntas elicitur, quod ex Arist. constat 3. Ethic. c. 1. vnde Tho. 22. q. 108. art. fin. dicit coactionem timoris non facere simpliciter inuoluntarium, sed habere voluntarium mixtum. idem Tho. 12. q. 6. art. 6. Almain in morali. c. 3. & Fortu. in tract. de vlti. fin. illat. 21. col. 16. Hinc dicitur in c. meritò. 15. q. 1. voluntatem coactam, voluntatem esse, & idem in l. si mulier. §. si metu. ff. quod met. cau. est enim voluntas simpliciter, ita, vt libera non sit. Tho. in 4. dist. 29. Abb. in c. de muliere. de sponsal. Card. in c. verum. de iureiur. sensit Bald. in l. pen. C. quom. & quan. iud. quamuis Dec. in l. velle. ff. de reg. iur. dicat coactam voluntatem esse secundum quid, id est, coactam, non simplicem, quasi dicat non esse absolutam & liberam. & licet Dec. optimum sensum habuerit, rectior est primus dicendi modus, scilicet coactam voluntatem simpliciter voluntatem esse. actiones enim, quæ per timorem fiunt, mixtæ sunt, magis tamen sunt similes spontaneis, quia principium earum est in nostra voluntate, & ideò denominantur simpliciter voluntarię actiones illæ. Verùm quia secluso metu illo, agens illas minimè eligeret, dicuntur inuoluntariæ. Imò Arist. d. c. 1. dicit simpliciter dici inuita ea, quæ timore fiunt, non tamen intelligas quo ad actiones ipsas, illæ enim in actu simpliciter sunt voluntariæ, vt ipse docet, sed quo ad apprehensionem dici possunt simpliciter inuitæ, quia eas agens non eligeret cessante timore: ita intelligit Aristo. Tho. in d. q. 6. ar. 6. id verò quod in actu consideratur, debet considerari simpliciter: quod autem consideratur apprehensione, secundum quid non simpliciter, vt docet Tho. ex Arist. dicente, ea quæ fiunt timore, per se inuita esse: actiones autem circa particularia fiunt, hæc autem spontanea esse. cuius sensus est, auctore Eustratio. per se enim perinde est, ac vniuersaliter. In agendis autem rebus, vana omnis est vniuersalis ratio, actiones enim in particularibus sunt: in particularibus verò spontaneæ concipiuntur: quare consequitur, vt in quibus maximam vim habent actiones, vt vel spontaneæ dicantur, vel inuitæ, in his constitutæ, spontaneæ magis quàm inuitæ sint, ex quib. omnibus hanc septimam interpretationem cum Hosti. probamus, tametsi refragentur Abb. & Præpo. in c. consultationi. de spons. Floren. 3. part. tit. 1. c. 7. ad fi. Pau. Pari. cons. 58. num. 69. & consil. 60. numer. 34. volumi. 4. Anton. & Henri. in dict. cap. is, qui fidem. column. pen. vbi Præpo. col. 4. fatetur eorum opin. contra Host. commu. esse.

Octauò, vt quibusdam rem hanc prauè intelligentibus occurramus, perpendimus Iura canonica dictam præsumptionem inducentia copulam contingentem post sponsalia considerasse, ita, vt coitus ipsa sponsalia præcedens minimè sufficiat, vt sponso illa matrimonium iudicetur. Sic tex. in cap. veniens. in 2. de spons. inquit, si post fidem præstitam cognouerit. Sic ca. is, qui fidem. de spons. dixit carnali copula subsequuta. igitur non sufficit præcedens coitus. Abb. in c. veniens. in 2. desponsa. Soc. consil. 28. 1. volum. col. 3. Henr. in c. attestationes. colum. fin. de despons. impub. & ex Theologis Io. Maio. in 4. dist. 28. q. 1. & Syluest. in verb. diuortium. q. 1. & in ver. sponsalia. q. 10. vnde concludens Titium eius sponsam Semproniam carnaliter cognouisse, non esset testis sufficiens ad hoc, vt matrimonium iudicaretur: potuit enim eam cognoscere ante sponsalia: oportet ergo probare post sponsionem illam cognouisse, vt notat Abb. in d. c. veniens. & ibi Anto. & Præp. & Dec. in c. in præsentia. de proba. nume. 24. Ioan. Cro. in tract. de testib. nume. 288. Tho. Grammat. consil. 26. col. 1. Hinc etiam Regia l. 52. Tauri, à Caroli Cæsaris matre condita, quę statuit propter osculum, sponsam lucrari dimidiam partem rerum, quas ei sponsus dederat, etiam iam præstito coniugali consensu ante copulam, est intelligenda, quando osculum post sponsalia præstitum fuit, secùs verò si ante. vt ibi eius interpres Ioan. Lupi notauit. nu. 8. & 9. quod etiam subseruiet ad intellectum. l. si ab sponso. C. de dona. ante nupt. à qua differt Regia l. quæ in sponsis etiam de præsenti iam maritali consensu coniugatis ante copulam loquitur: illa verò in sponsis de futuro ante coniugalem consensum. Cęterùm octauam hanc conclusionem Hippo. nostra ætate vir doctissimus, sed in referendo aliorum dicta, quàm in perscrutando diligentior in singul. 500. propria ipsius auctoritate dictis auctoribus non citatis impugnat, contrariam probans ex Claudio, in Rubr. ff. solut. matri. & Ioan. de Neuiza. in sylua nupt. lib. 2. nume. 12. quorum neuter id tenet, quamuis in argumentum sit, quod Claud. scribit, dicens, matrimonium censeri copula carnali consummatum, etiam ex coitu præcedenti: atque ob id sicut Papa non potest dispensare, vt dissoluatur matrimonium copula carnali consummatum, quando copula post matrimonium contingit: ita nec dirimere potest matrimonium, cui præmissa fuit commixtio carnis, citat ad id Bald. in capit. licet. de translatio. Episcopi. qui tamen in hoc est valde dubius. Ego verò si compertum haberem, Papam posse dissoluere coniugium, nondum carnali copula consummatum, quod alibi tractabo, minimè dubitarem, posse & illud soluere, cui præmissa fuit carnalis copula non sequuta, non enim dicitur coniugium consummatum ex coitu præcedenti, sed ex sequuto: ille siquidem fornicarius est, hic verò coniugalis, sicuti Socyn. fatetur in dict. consil. 28. 1. volum. nec omninò ab eo diuertit ipse Ioan. de Neuiz. quem pro se aduocat Hip. vides ergo qualiter ipse Hip. propria ipsius auctoritate nouam ac certè falsam opin. conceperit? nam quod in cap. tanta. qui filij sint legi. scribitur, statutum est ab Ecclesia fauore prolis susceptæ, vt legitima sit, quòd si Hippo. opinio vera esset, oporteret fateri, filios susceptos non tantum effici legitimos per matrimonium subsequutum, sed etiam per sponsalia, quæ de futuro dicimus: quod minimè fatebor. Subindè constat ex vera huiusce opinionis cognitione non vulgaris intellectus ad text. in capi. 2. de conuers. coniugat. quo cautum est, posse sponsam iam coniugali consensu præstito ante copulam religionem profiteri, atque ex ea professione dissolui coniugium illud: idem enim dicendum erit, si post coniugalem consensum, vel eius sponsionem coitus non contigerit, quamuis prius carnalis copula præcesserit: illa enim coniugalis non fuit, sed fornicaria, nec in illa traditio coniugalis dari potest, quæ in illo c. 2. iuribusque similibus exigitur. ita Paul. de Castr. in l. pe. C. de Episco. & Cleri. & Ioan. Boschoeus lib. 1. de nupt. colu. 2. nec etiam impediet copula præcedens sponsalia, quin sponsus possit profiteri religionem, quæ impediret, si conclusio Hippo. vera foret: cùm ex eo matrimonium illud dici deberet consummatum.

Nonò, hæc Canonis præsumptio adeò vrget, vt matrimonium præsumamus per copulam sequutam cum sponsa incerta: nempè quando quis ex tribus puellis sororibus, iurauit vnam ducturum vxorem: si enim aliquam ex eis post hanc promissionem cognouerit, erit eius maritus censendus. Hosti. & Abb. in c. ex literis. 2. de sponsa. quorum opinio placet Floren. 3. part. titu. 1. cap. 18. colum. 2. & Sylue. in verb. matrimonium. 2. qu. 11. vbi subdit esse hanc opi. communem, quam probat Regia l. 11. titu. 1. part. 4. Cùm enim ille sponsus teneatur ex vi promissionis vnam ex illis ducere in vxorem, præsumitur illam, quam cognouit, vxorio ac maritali affectu cognouisse. ex dicto cap. is, qui fidem. gloss. tamen in dict. ca. ex literis. quam ibi sequuntur Ioan. Andre. Anton. Henr. & Cardinal. diuersum tenet, dicens, quòd nec sunt sponsalia cum illa cognita, nec matrimonium: licet iudex ex officio debeat compellere hunc virum ad illam ducendam: quia, cùm eam cognouerit, non potest aliam ex illis sororibus vxorem ducere, & sic nec iuramentum seruare, pro quo fortis text. est in capit. 1. in princip. de spons. in 6. vbi ex sponsalibus certis, quamuis nullis, oritur impedimentum publicæ honestatis iustitiæ: & tamen ex his non oritur, vt constat: potest enim quamlibet ex his ante copulam ducere: ergo hæc non sunt sponsalia: si enim sponsalia essent, oriretur ex eis impedimentum: si sponsalia non sunt, consequitur matrimonium ex coitu non esse iudicandum, nec præsumendum. Ego à recepta & communi sententia non discedo, propter illam pręsumptionem, quam modò explicui: hæc enim sponsalia sunt, quamuis incerta, & ideo ex eis non oritur impedimentum publicæ honestatis iustitiæ: oritur tamen obligatio recipiendi in vxorem vnam ex illis sororibus, ex præmissa sponsione, cui optimè conuenit sponsaliorum definitio. Præterea sponsalia incerta, nempe conditionalia in matrimonium transeunt, sequuta copula. cap. super eo. & cap. per tuas. de conditio. appo. igitur & ista sponsalia per coitum transibunt in matrimonium, licet incerta sint.

Decimò hîc notandum est, præfatæ Decretalis præsumptionem adeò maturè ab ecclesia introductam, vt etiamsi protestetur sponsus ipsa sponsa præsente & consentiente, se nolle per coitum matrimonio consentire, nihilominùs iudicandum sit ab Ecclesia matrimonium copula sequuta: nam & Canon. præsumit propter coitum sponsos ab hac protestatione recessisse, sicut & à conditione. ca. super eo. c. per tuas. de cond. appo. ca. de illis. eod. titu. quod expressè notat glo. in d. cap. per tuas. ibi communiter recepta. Abb. in cap. cùm M. nume. 20. de consti. Felin. ibi num. 80. & Ripa num. 95. dicens hanc opinionem communem, quam notat Aretin. consil. 142. column. 7. Rube. consil. 60. Iaso. in l. non solùm. §. morte. ff. de noui oper. nunciat. numer. 14. & ibi Rube. numer. 520. Arelatens. in additio. ad Alciat. in tracta. de pręsumptio. 2. par. numero 20. idem notant Docto. in dicto capi. veniens. el 2. de sponsa.

Vndecimò ad perfectam huiusce rei cognitionem infertur, adeò esse copulam necessariam inter sponsos, vt matrimonium iudicetur, vt ipsa tentatio, seu nixus copulæ subsequutus minimè sufficiat. capi. final. de sponsa. cùm enim conatus non habuerit effectum, non potest ex eo præsumi consensus coniugalis, etiamsi ille nixus inter habiles ad matrimonium contigerit, ex dicta ratione. ita Abb. in dicto cap. fin. Io. And. Domi. & Franc. in c. 1. §. idem, de desponsat. impuber. in 6. quorum opinio communis est, vt testatur Præpos. in d. c. fi. & eam sequutus idem fatetur Syluest. in verb. matrimonium. 2. q. 16. & Alcia. in tract. de præsump. reg. 3. præsump. 38. idem notat Aret. consil. 142. col. 5. quamuis contrarium teneant Cald. & Præp. in d. cap. fin.

Hinc etiam constat per nixum copulæ non effici matrimonium etiam illa sponsalia, quæ verbis consensum præsentem exprimunt, tamen deficiente ætate, à iure intelliguntur de futuro, nempe contracta inter impuberes, vel inter puberem & impuberem probat text. in cap. attestationes. de despon. impube. Vnde impubes, qui per verba consensum coniugalem exprimentia contraxit, etiamsi sæpè nixus fuerit, sponsam cognoscere carnaliter, potest resilire ab sponsalibus, adueniente ætate. Subdit tamen ille text. hoc fallere, vbi consensisset impubes in matrimonium prope ipsam ætatem perfectam, post ipsum nixum copulæ, etiam multò ante illum consensum præcedentem. Ant. Abb. Præpos. & communis ibi, quod non video alia ratione probari, nisi ex eo, quòd præsumatur discretio ad consensum ratione ætatis pubertati proximæ, & ex nixu potentia ad coitum: his ergo duobus adiunctis præsumitur matrimonium esse perfectum quod etiam Cardi. ibid. 2. colum. videtur sentire, ex quibus etiam colligo, conatum copulæ prope ipsam ætatem perfectam, efficere matrimonium sponsalia illa verbis de præsenti, iuris tamen interpretatione de futuro. ita Hostiens. Anto. & Præpo. in dict. capit. attestationes. illum text. ad hoc notantes. Hinc infert Præp. ibi esse differentiam inter sponsalia re & verbis de futuro, & sponsalia sola iuris interpretatione de futuro. prima enim non transeunt in coniugium per nixum copulæ, vt in d. cap. fin. secunda verò transeunt in coniugium per conatum copulæ, prope ipsam ætatem perfectam contingentem. Ego verò, vt quid ipse sentiam, planè fatear, credo solum conatum copulæ, etiam prope ipsam ætatem perfectam, minimè efficere coniugium: nulla enim ratio id persuadere potest, nisi præsumptio consensus coniugalis: ista autem non colligitur ex nixu copulæ: vt in dicto capit. final. probatur: igitur conatus copulæ, etiam prope ætatem perfectam, coniugium non efficit. & si dixeris, faciliùs colligi ex signis consensum coniugalem post sponsalia verbis de præsenti contracta, quàm post sponsalia re & verbis de futuro, id ego fateor, modò signa illa, ex quibus consensus coniugalis præsumendus est, post ætatem perfectam contingant, & non ante illam. vt statim dicam in intellectu capitu. 1. §. idem. de desponsa. impube. in 6. quo fit, vt ipse credam malè Præpo. aduertisse: conatus enim in dicto capit. attestationes, etiam iuxta communem interpretationem, consensum non inducit, nec eius præsumptionem, sed præsumptionem potentiæ ad coitum: discretio verò ad consensum, ex proxima ætate perpenditur, si consensus ipse tunc præstetur, quod probatur in ca. continebatur. de desponsa. impub.

Ex §. secundo.

SVMMARIVM.

- 1 Sponsalia de futuro traductione sponsæ ad domum non efficiuntur matrimonium.
- 2 Sponsalia, quæ re & verbis de futuro appellamus, per oscula, amplexus, & similia signa, nequaquam transeunt in matrimonium.
- 3 Sponsalia iuris interpretatione de futuro, verbis autem de præsenti, an per prædicta signa matrimonium efficiantur.
- 4 Exactè perpenditur intellectus ad text. in c. vnico. §. 1. de spons. impub. in 6.

§. SECVNDVS.

SECVNDO sponsalia transeunt in coniugium, si sponsus sponsam ad domum traduxerit: ex hoc enim præsumitur inter eos coniugalis consensus. probatur in l. mulierem. ff. de ritu nupt. notat Ioan. Andr. in capitu. final. de sponsal. quem sequitur Alciat. in tracta. de præsumpt. regu. 3. præsumpt. 38. idem notat Angel. in Authen. quibus mod. natural. effician. leg. §. fina. Dec. in cap. iurauit. de probatio. 1. col. sed contrarium est verius: non enim hæc præsumptio est Iure canonico introducta. ita Cald. Anto. & Abb. quorum opinio communis est, secundum Præpo. ibi, qui eam sequitur in d. c. fi. dicit eandem opinio. communem, eam sequutus Aret. consilio 142. column. 5. potest tamen prima opinio procedere duobus casibus. Primò, quando est dubium graue, an præcesserint sponsalia de futuro, an de præsenti: in hoc enim dubio ex traductione ad domum præsumi potest, præcedentia sponsalia fuisse de præsenti: & sic præstitum fuisse ante traductionem consensum coniugalem, ex Baldo & Salyceto in l. cùm te. C. de donatio. ante nupti. Secundò potest Ioan. And. opinio procedere, quando sponsa fuit traducta ad sponsi domum cum illa solennitate, qua duci solent vxores ad maritorum domos. arg. ca. vidua. de regul. ita Abb. in c. ex parte. numero 26. de restitu. spoliat. Ioan. Lupi in Rub. de donatio. §. 57. sic etiam est intelligenda d. l. mulierem. ff. de ritu nupt. Hactenus ergo in hac re nullam vidimus differentiam inter sponsalia re & verbis de futuro, & sponsalia verbis quidem de pręsenti, at iuris intellectu de futuro, igitur, vt aliquod discrimen demus, inter hæc tractare oportet, an sponsalia efficiantur matrimonium, per aliquot alias coniecturas à præmissis distinctas.

Ergo adnotandum est, sponsalia re & verbis de futuro, non transire in matrimonium per amplexus, oscula, munera, aliáue similia signa. tex. in cap. 1. de matrimo. contra. contra inter. Eccle. vbi Ioan. Andr. id notat, & reputat ibi Abb. singul. & Anto. Cors. in singu. in verbo, matrimonium. idem Ioan. Andre. & Doct. communiter in c. 1. §. idem, de despons. impub. in 6. & Paris. consilio 62. colum. 1. volum. 4. ex quo falsa est Anto. & Præp. opinio in cap. fina. de desponsa. impube. dicentium, per subarrationem sponsalia matrimonium effici. vbi Præpo. dicit esse ibi text. cui responderi non potest: sed ille text. dum dicit, desponsauit, est intelligendus per verba, de præsenti. sicut Innocent. ibi, ac cæteri communiter intelligunt: à quibus etiam in d. c. fin. de sponsa. impube. asseritur, sponsalia re & verbis de futuro, non effici matrimonium per subarrationem. posset tamen procedere opinio Anto. quando ex ipsa subarratione consensus coniugalis colligeretur: quod regulare non est, sed id locum habet in casibus, quos in secunda parte explicabimus. cap. 4. in princip.

Sponsalia verò iuris intellectu de futuro, verbis tamen consensum præsentem exprimentia, quamuis adueniente ætate, & contradictione cessante, non efficiantur matrimonium, tamen post ætatem perfectam dictis signis intercedentibus consensus coniugalis præsumitur, & matrimonium censentur. tex. est sic per gloss. & Docto. intellectus in capit. 1. §. 1. de desponsa. impube. in 6. nam dum text. ille ex consensu tacito illa sponsalia matrimonium esse iudicat, gloss. ac cæteri interpretantur illum consensum colligi ex cohabitatione, amplexibus, & similibus signis. quem intellectum approbat Henr. post alios in c. attestationes. colum. 2. de desponsa. impub. Ludou. Gozadi. consil. secundo. colum. pen. Carol. Ruinus consilio 203. volum. 1. Deci. qui hanc opinio. communem esse fatetur. consilio 368. & Parisi. consilio 51. volumin. quarto. columna 2. quem etiam sensum sermone Hispano exhibet Regia lex tertia, titulo primo, parte quarta, & probatur, quia sicut per copulam Roma. Pontifex præsumit ibi consensum, vt illa sponsalia matrimonium efficiantur per alia signa, ex quibus detur perseuerantia in consensu iam præstito minori ætate, iudicat esse matrimonium adueniente ætate: sic etenim inquit, nisi euidenter constiterit eosdem contrahentes cum perseuerantia eiusdem voluntatis ad pubertatis tempora peruenisse, maximè, quia quod constat ex coniecturis, dicitur euidenter constare. l. 1. C. de testament. milit. l. licet Imperator. ff. de legat. 1. Hanc tamen illius text. interpretationem communi omnium iudicio receptam, non omninò veram esse putamus ex sequentibus. Primò, quia constat hæc sponsalia esse de futuro, & non matrimonium, faciliúsque solui, quàm sponsalia illa, quæ verbis & re futurum consensum præ se ferunt, quod in c. de illis. el 1. de desponsa. impube. probatur: cur ergo faciliùs hæc quàm illa in coniugium transire iudicamus? Secundò, matrimonium post sponsalia in iure non datur, nisi ex consensu denuò expressè præstito, vel tacitè præsumpto per copulam, similéue signum, atque ita vrgentem coniecturam. ca. fina. de despon. Si enim sponsalia ponimus, necesse est, vt coniugium demus, vtriusque consensum coniugalem euidenter adesse: cur igitur ex amplexibus, osculis, ac similibus coniecturis consensum hunc præsumimus? Tertiò, in dict. §. 1. Roma. Pontifex ad præsumendum coniugalem consensum exigit copulam, similémue coniecturam, ex qua solet à iure post sponsalia consensus præsumi: vnde oscula, amplexus, & similia, copulæ carnali adæquare, prorsus videtur absurdum. Quartò, id constare dicitur euidenter, quod constat ex coniecturis à lege, vel Canone approbatis. Ias. in d. l. licèt Imperator. colum. 3. & idem in d. l. 1. C. de testam. milit. nullibi tamen video dictas Doct. coniecturas iure Canonico probatas: ergo in eis minimè erit præfata decisio intelligenda. Quintò, ille text. exigit consensus ante pubertatem præstiti perseuerantiam, id est, quòd nunc in matrimonium contrahentes consentiant, sicut in ætate minori consenserant expressè, si per ætatem licuisset. Nam dum ille text. exigit in signum consensus carnis copulam, vel alium modum, ego intelligo traductionem solennem ad domum, vt paulò antè dicebam, vel subarrationem, quæ sufficiat, vt sponsalia verè de futuro efficiantur matrimonium, quod sequenti parte in principio c. 4. trademus. quibus adducor, vt ægrè feram hunc illius text. communem intellectum.

Hæc tamen communi declaratione præmissa, eam intelligo, quando signailla, nempe amplexus, oscula, & similia, iam ætate completa processerunt, nec sat esse existimo, si illa inter proximos pubertati contingant, auctore Areti. in consi. 142. col. 6. pro quo adest tex. in dict. ca. 1. §. 1. dum dicit, ad pubertatis tempora peruenisse: requirit enim ætatem omninò completam ex Bartol. in l. si cui legetur. ff. de leg. 1. atque idem mihi probat Innoc. quem in hac parte sequuntur ibi Antoni. & Prępos. in capitul. attestationes. de despons. impub. quamuis ibi Henr. colum. 2. existimet satis esse, quòd hæc signa prope ipsam ætatem perfectam interueniant. Sed pręcedens opinio verior est, etiamsi malitia ætatis defectum suppleat, secundum Carolum Ruinum, consilio 203. volumine primo.

Secundò, eandem opinionem intelligo, quando illa sponsalia, verbis de pręsenti, iuris tamen intellectu de futuro contracta fuêre inter maiores septennio, & secùs esse opinor, si contracta forent à minoribus septennio, ac post septennium consensu tacito comprobata. Hęc enim sponsalia adueniente ætate, non efficiuntur matrimonium, etiamsi oscula, amplexus, & similes coniecturæ dentur, præter nouum expressum consensum, vel ex copula deductum, qui sufficeret ad hoc. ita Ioannes Andr. in dicto capit. 1. §. idem. cui subscribit Henric. in dicto capi. attestationes. colum. penulti. & Collector decisionum Rotæ in nouis decisionibus 462. tametsi dicat, iudices in prætorio Rotę contrariam sententiam sequutos fuisse, cum Archi. Domini. & Franco. in dicto §. primo, quorum opinio communis est: quibus & ego libenter consentirem, ni viderem primam, & communem illius text. interpretationem nimis latam esse.

Ex Cap. quinto.

SVMMARIVM.

- 1 Sponsalia etiam iurata soluuntur mutuo consensu contrahentium.
- 2 Sponsaliorum dissolutionem potest petere sponsus, si fuerit sponsa ab alio cognita post sponsalia, etiam vi præcisa.
- 3 An idem sit dicendum in sponsa de præsenti, coniugio nondum consummato.
- 4 Sponsalia minimè dissoluuntur propter superuenientem sponsæ paupertatem.
- 5 Mulier contrahens matrimonium vel sponsalia, an censeatur dedisse in dotem marito vel sponso propria bona.
- 6 Iurans aliquam accipere vxorem, an teneatur contrahere cum ea matrimonium, si cum ipsa diues sit, nolit ei dotem assignare. & numero 4.
- 7 Sponsa de futuro an teneatur expectare sponsum absentem.
- 8 Sponsalia dissoluuntur adueniente die, quæ fuit matrimonio contrahendo præsignata.
- 9 Sponsalia per matrimonium omninò soluuntur, etiamsi fuerint iuramento firmata.
- 10 Lege, Quoties. C. de rei ven. habere locum, etiamsi prima venditio fuerit iurata.
- 11 Sponsalia ex religionis professione tolluntur.
- 12 Sponsalia quandoque iudicio Ecclesiæ soluuntur, interdum ipso iure absque sententia euanescunt.

CAP. V. QVIBVS MODIS sponsalia soluantur.

QVINTA nunc restat huius tractatus pars, in qua agere oportet, quonam pacto sponsalia dissoluantur. & primò ea constat dissolui mutuo contrahentium dissensu, sicut cęteri contractus, ex quibus ita argumentatur text. in capitul. 2. de sponsal. qui Ius commune, non dispensationem induxit, ex intellect. Tancre. quem ibi cæteri contra Bernard. sequuntur. Sola enim promissio in sponsalibus fit: ab hac ergo promissione licet promittentibus discedere, nullisq́ue ex dissensu iniuriam irrogant, vnde quamuis sponsalia iuramento firmentur, possunt dissolui mutuo iurantium dissensu, secundum communem ibi. Nam & si iuramentum in Deum dirigatur, id tamen fit tanquam in testem promissionis, quæ alteri fit. Est siquidem Deus testis illius promissionis ad hominis vtilitatem, maiori sub vinculo, ex eo, quòd ipse Deus sit testis, quasi homo alter testis esset: fit ergo iniuria Deo propter illud testimonium, si homini illi, cui ipso teste est facta promissio, fides frangatur: at si homo ille obligationem illam remittat, Deus item illam remittit. capi. 1. de iureiur. vbi Abb. & Doctor. id explicant. Oldrad. consil. 241. Ioan. Lupi, in Rubric. de donat. §. 45. & diuus Thom. 22. quæstion. 89. articul. 9. Nec obstat text. in dicto capit. 2. dicens ex patientia id tolerari, quasi dicat non de iure: id enim text. expressit propter vulgares, apud quos posset forsan scandalum oriri ex hac dissolutione sponsaliorum: ideò dicit monendos esse contrahentes sponsalia, ne illa dissoluant: non tamen compellendos: eorum enim consensus sufficiens est ad illa dissoluenda.

Secundò, sponsalia dissoluuntur fornicatione sequuta: si enim sponsa cum alio fornicetur, non tenetur sponsus contrahere cum ea matrimonium, imò absolui potest ab illa promissione. c. quemadmodum, de iureiuran. vbi probatur secundum Abba. & Docto. idem esse, si sponsalia sint iurata. notat gloss. in cap. sic quippe. 27. q. 2. Prępo. post alios in cap. de illis. de spon. id tamen intelligitur volente illo, cui facta est iniuria: si enim sponsus vellet non obstante fornicatione sponsam accipere in vxorem, esset sponsa cogenda cum eo matrimonium contrahere, alioquin ex fornicatione sponsa consequeretur commodum. Sic ex aduerso, si sponsus fornicetur, non tenetur sponsa cum eo matrimonium contrahere. Abb. in d. cap. quemadmodum. in princi. idem consil. 48. 1. volumi. Regia l. 8. titul. 1. part. 4. Imò si ipsa sponsa vi præcisa esset cognita, adhuc non teneretur sponsus eam accipere in vxorem, sed petere posset sponsaliorum dissolutionem. gloss. in capit. raptor. 27. quæst. 2. gloss. in d. cap. quemadmodum. versicul. oculos. in fin. quam ibi sequuntur Ioan. Andr. Abb. Imol. & cæteri Docto. neque enim cogendus est quis contrahere bigamiæ vitium, nondum præstito coniugali consensu. idem notat Regia l. 8. paulò antè adducta. idem repetit Abba. in cap. discretionem. de eo, qui cog. cons. vxor. suæ, post alios ibi. in sponsa tamen de præsenti, secùs esse asserit Abb. in dict. capi. discretionem, quod ipse intelligo, vt matrimonium, quo ad vinculum, dissoluatur: non enim dissoluitur: sed quo ad thorum dissolui posset propter fornicationem commissam metu, & sic vi conditionali: crederem tamen secùs esse, si sponsa cognita & oppressa esset vi pręcisa, ex his, quæ de metu dicebam. præced. cap. nume. 11. tametsi Abb. consil. 4. 1. volumi. in vtroque casu velit à prędicta pœna sponsam de pręsenti, vel vxorem immunem esse. Sed quamuis ipsa sponsa, quæ diues erat tempore sponsaliorum, ad paupertatem redacta sit, tenetur nihilominùs sponsus eam ducere in vxorem. gl. in dict. capit. quemadmodum. versicu. oculos. quæ intelligenda est, quando nihil dare promisit ipsa sponsa in dotem sponso: nam si promisisset, non teneretur sponsus cum ea contrahere, nisi id daretur. ita Ioan. Andr. Anton. Imol. & alij in dict. c. quemadmodum. in prin. per text. in c. de illis. de condit. appo. iuxta communem eius intellectum. & l. si ita stipulatus fuero, te sisti. §. si tibi nupsero. ff. de verbor. obligat. in fin. quibus addo quod Bald. notauit in cap. iurauit. de proba. dicens, quòd iurans aliquam accipere in vxorem, etiam nulla dotis promissione præmissa, non est compellendus eam ducere, si ipsa diues sit, & nolit dotem congruentem sibi assignare. sequitur eum Ioan. Lup. in cap. per vestras. de donat. 3. notab. §. 2. Verùm Panormit. in dict. capit. quemadmodum. glo. ibi reprobat, dicens, sponsum non teneri ad ducendam sponsam in vxorem, si post sponsalia ipsa sit effecta pauperior, etiamsi nihil sponso dare promiserit: iuramentum etenim est intelligendum rebus sic stantibus, ac non mutatis, vt ibi constat: & tamen sponsa censetur tacitè omnia bona sua in dotem promisisse, sicuti mulier, quæ matrimonium contrahit, habens patrimonium, censetur illud marito in dotem viri dignitati conuenientem dare, notat Barto. in l. si constante. ff. soluto matrimonio. numer. 78. Ego tamen non sequor in hoc Abb. imò pro communi opinio. iudicandum esse censeo: nam quod Abb. dicit, iure non probatur: non enim est verum, quòd mulier habens bona, si simpliciter contrahat matrimonium, videatur illa in dotem dare, etiam attenta dignitate mariti: id enim falsum est, vt notat glo. rectè intellecta. & Bal. ibi. in l. mulier bona. ff. de iure dot. Bart. idem in quęst. 7. inci. mulier habens. colum. 3. & alij, quos refert & sequitur Dec. cons. 521. colu. 4. & Mayne. in l. in ambiguis, pro dot. nume. 163. ff. de regu. iur. nec aliqua lege contrarium probatur, vt ipsa glo. fatetur: imò auctore Salyce. ibidem potiùs probatur hæc nostra opinio in l. cùm post. §. gener. ff. de iure do. & in l. quære. ff. eo. tit. & in l. si ex causa. §. 1. ff. de minori. not. Steph. in Necyomantia, dial. 27. & si vera foret opinio Bartol. in dicta l. si constante, esset intelligenda in muliere, quæ matrimonium contrahit, non sic in ea, quæ sponsalia tantùm contraheret, vbi tantæ præsumptionis ratio non esset ita efficax. nec valeret argumentum à dote certa in specie promissa ad illam à lege subintellectam. vti Ias. in eodem casu notat in §. fuerat. de actio. numero. 127. Subinde fateor illam opinio. quam ex Bald. in c. iurauit. retuli, non probari omninò Iure, quando ipse sponsus esset diues, & haberet bona, ex quibus posset seipsum, & sponsam alere: sibi nam que imputet sponsus paupertatem dotis, quippe qui de ipsa dote constituenda pactum non fecit. quin & contra Panormi. dicendum est, imputandum esse sponso, qui fortunæ bonis confidit: si quis etenim sponsalia contraxisset cum puella pulcherrima, quæ tandem labente tempore pulchritudinem amisit, non tamen priuata est oculis, nec naribus, nec arbitror ob id sponsalia dissolui posse.

Tertiò possunt dissolui sponsalia, si sponsus sit ab sens, & vagetur per orbem, modò expectetur per triennium, si nescitur, quo in loco sit. l. secunda. C. de repud. Regia l. 8. titu. primo. part. 4. Si verò sponsus sit intra prouinciam, expectari debet per biennium. l. secunda. C. de sponsal. ita tamen, vt si absentia sit necessaria ex iusto impedimento, expectetur, quousque cesset illud impedimentum. l. sæpè. ff. de spons. nisi ex periculo fornicationis Iudex det licentiam sponsę ad contrahendum matrimonium cum alio. argu. c. fin. de eo, qui cogno. consang. vxo. Hanc etiam distinctionem à Iure Ciuili collectam esse seruandam Iure Canonico tenent Ioan. Andr. Hostien. & Anto. in cap. de illis. de spons. Syluest. in verb. sponsalia. q. 10. atque dictam legem 2. C. de spon. Iure Canonico admittunt. Hosti. Ioan. Andre. & Abb. in c. sicut. de sponsal. 2. col. Sed idem Abb. Card. & Præp. in d. c. de illis. dictas leges in Foro Canonico minimè admittunt: imò asserunt Iure Canonico sponsam non teneri ad expectandum sponsum vagantem per orbem, sed posse petere licentiam ad contrahendum matrimonium, per text. in d. c. de illis. liberum sit. illa equidem verba excludunt licentiam sponsi, atque moram illam biennij, vel triennij. argu. gloss. in Clem. dudum. verb. liberè. de sepult. quam sequuntur Abb. Barb. & Alciat. in c. 1. de offic. ordi. 3. notab. & Curtius 2. parte de feudis. q. 2. Deci. in c. si pro debilitate. de offic. deleg. Bald. Card. & Imol. in c. quæ in Ecclesiarum. de consti. Anto. Burg. in c. 1. de empt. Curtius Iunior consil. 2. 1. col. Iudicis tamen autoritas in hac nostra quæstione requiritur. Henri. & Præp. in d. c. de illis. gloss. in c. de illis. in 1. de despons. impube. vnde glo. in d. cap. de illis. de spons. dum allegat l. 2. C. de repud. non vult illam esse Iure Canonico seruandam, sed eam ad differentiam Canonum, & Legum adduxit. Hinc constat Abb. in d. c. sicut. dum 2. col. dicit. dict. l. 2. C. de spons. procedere, nisi sponsalia essent iurata: quia tunc autoritas superioris foret necessaria, non rectè perpendisse ea, quæ priùs dixerat in d. c. de illis. nam siue sponsalia sint iuramento firmata, siue sola simplici promissione, lex illa, quæ Ciuilis est, Iure Canonum non procedit, & vtrobique Iudicis Ecclesiastici autoritas est necessaria ad sponsalia dissoluenda. Credo tamen, vt hoc diligentiùs absoluam, sponsum in loco propinquo absentem, vel expectandum esse, vel requirendum, vt intra certum tempus contrahat matrimonium, ex ratione illius c. de illis. de sponsal. quòd si iusto impedimento detineretur, non temerè sunt sponsalia soluenda, sed attenta sponsæ qualitate, quæ forsan ex mora periculum pateretur, quod colligitur ex Hostien. in d. c. de illis. vbi text. non loquitur in his casibus.

Quartò principaliter sponsalia dissoluuntur lapsu temporis in sponsaliorum contractu constituti ad matrimonium contrahendum. text. in c. sicut. de spons. vbi gloss. dicit esse speciale in matrimonio, vt post lapsum terminum promittens minimè sit obligatus. habent siquidem sponsalia hanc tacitam conditionem, vt mutuo dissensu dissoluantur. vnde si sponsus requirat ab sponsa, vt matrimonium contrahat certo die, & ipsa nolit, ipse requirens liber videtur à sponsalibus. si etiam ipse velit huic dissensui consentire, vt sentiunt Card. & Præp. in d. c. sicut. Ego tamen hanc opi. Card. & Præp. intelligo veram esse. Primò, quando apparet alterum requisitum, vt contrahat, nolle illo tempore, nec alio contrahere: tunc enim dissensus colligitur, alioqui licet ipse prouocatus, respondeat, illo tempore nolle matrimonium contrahere, non sequitur eum dissentire, quia forsan illud tempus non videtur sibi conueniens ad contrahendum ob aliquam causam. Secundò procedit tex. in d. c. sicut. quando terminus adijcitur sponsalibus ad limitandam obligationem, & adeam restringendam, ita, vt lapso termino, expiret: tunc enim extinguitur obligatio. ille tamen, per quem stetit, tenetur ex illa culpa, vt in dict. cap. sicut. & probatur in l. si fideiussor. §. fin. ff. mand. l. obligationum. §. 1. ff. de actio. & oblig. l. damni. §. Sabini. ff. de dam. infect. sed in dubio ex gloss. Anto. Abb. & Præp. in dict. cap. sicut. terminus tempore sponsaliorum appositus ad contrahendum, censetur adiectus causa restringendæ obligationis, quia nullus contractus est initus perfectè, sed ille terminus ad initium alterius contractus datur. vnde tunc terminus restringit ita obligationem, vt eo lapso, non duret. quod etiam notauit Archi. in cap. nuptiarum. 27. quæst. 2. Abb. & Imol. in cap. cùm dilecti. de dolo & cont. Hinc Angel. & Alexan. in l. si insulam. col. pe. ff. soluto matri. notant, quòd vbi dies adijcitur causa inuitandæ obligationis, non est locus purgationi moræ. pro quibus argumentum est l. traiectitiæ. §. de illo. ff. de act. & obli. l. commissoriæ. C. de pact. inter emp. secùs ergo erit, vbi dies adijcitur obligationi iam perfectæ, & contractui consummato. quo casu dies potiùs censetur adiectus ad solicitandum effectum obligationis, quàm ad extinguendam ipsam obligationem. l. Celsus. ff. de arbitr. cap. cùm dilecti. de dol. & contu. ex quo Abb. in dict. cap. sicut. dicit, quòd si contractis iam sponsalibus ex interuallo tractetur de die nuptiarum, lapsus illius diei non liberat sponsum à sponsione & promissione matrimonij contrahendi, etiamsi ipse illo die paratus esset contrahere. quæ quidem adnotatio mihi placet, licet Præp. displiceat.

Quintò soluuntur sponsalia per matrimonium subsequens, etiam absque copula. text. in cap. sicut. & cap. si inter. & cap. de illis. de sponsal. ex quibus id receptum est communiter, etiamsi prima sponsalia essent iurata, quod in dict. cap. sicut. apertè probatur. nec est necessaria ad hanc dissolutionem Iudicis autoritas, licet Conrad. Lagus in Metho. Iuris, titul. de nupti. contrarium opinetur. Item nec obstat, tunc à periuro matrimonium contrahi, cùm matrimonium, à periuro contractum, validum sit, quod alibi dicemus. Huic sententiæ simile est, quod Ioan. ab Imol. notat in cap. cùm contingat. de iureiuran. nume. 81. dicens: Quòd si quis vendat rem quandam duobus, ac secundo emptori eam tradiderit, illius censetur effecta, nec potest ab eo auferri prætextu primæ venditionis, etiam iuratæ. per l. quoties. C de rei vendi. vbi hoc optimè probatur. Imol. sequuntur Hippo. in l. qui duobus. numero 9. ff. de falsa. Ias. dicta l. quoties. numero 36. Et Gozadin. consilio 14. numero 2. Subdit Imol. idem dicendum esse, quando primo promisit etiam cum iuramento vendere, & tamen vendidit secundo: hæc enim secunda venditio tenet, & ex ea potest compelli ad tradendam rem venditam. Crederem tamen ego, quòd si ante venditionem, vel traditionem vendidisset illi, cui iurauerat vendere, esset eius venditio potior ad compellendum venditorem, vt illi traderet rem potiùs, quàm alteri, propter vinculum iuramenti. Posset etiam esse secunda venditio, vel eius causa facta traditio nulla, si primus, cui promisit vendere, vel vendidit, cum iuramento, venditorem extraiudicialiter admoneret, vt seruaret iuramentum, neque quidquam contra id ageret directè, vel indirectè, appellatione proposita ad Iudicem Ecclesiasticum: tunc equidem venditio, aut traditio, post hanc appellationem facta, esset nulla, tanquam facta appellatione pendente. ita Ias. in dict. l. quoties. numer. 36. ac Gerar. sing. 98. licet ipse Gerar. Imol. impugnet in 2. casu.

Sextò sponsalia soluuntur per ingressum religionis professione sequuta, nam si matrimonium ante copulam ita soluitur, etiam quoad vinculum, cap. ex publico. de conuers. coniug. c. ex parte. eo. tit. à fortiori ergo sponsalia ita soluentur, quod omnes fatentur. Nec oberit c. commissum. de sponsa. quia licet dicat text. ibi consulendo, tutiùs fore matrimonium contrahere, ac demum religionem ingredi, non tamen id ita fieri præcipit, nec promissor contrahere tenetur, si velit religionem profiteri. ita Abb. & Præpo. ibi perpenso secundo intellectu gloss. idem notat Palud. in 4. distin. 28. q. 1. in fin. Nam & si Iure certum sit, posse tutè sponsum ingredi religionem, dimissa sponsa, & tutiùs esse contrahere, ac demùm religionem profiteri, non ex hoc sequitur hoc esse necessarium: sat enim est tenere, quod certum est, tametsi consilium sit eligere certius, quod probatur: nam ad salutem animæ promptior est via castitatis, quàm coniugij. c. nuptiæ. 32. q. 1. Clement. exiui. in princi. de verbo. signifi. & tamen potest quis tutè eligere viam coniugij. c. integritas. 32. q. 1. c. gesta. cum gloss. 74. dist. igitur potest quis, dimissa sponsa, tutè religionem profiteri, quamuis tutiùs sit cum ea contrahere, fidem præstitam, & iuramentum absoluens, & postmodum Monasticam vitam eligere. Præterea potest optimè dici, quòd in d. c. commissum. sponsus nolebat statim deliberare religionem profiteri, sed id in animum absque voto induxerat, ideo Papa ei consulit, vt contrahat, atque fidem seruet: & postea, si velit, religionem profiteatur. nec Rom. Ponti. consuleret ei matrimonij contractum, si statim vellet deliberato animo religionem profiteri. ex his, quæ ibi notat gloss. & est intellectus Innocent. quem alij simpliciter referunt.

Soluuntur tandem sponsalia pluribus alijs modis, quandoque sententia Iudicis Ecclesiastici. quod frequentius est. gloss. in c. de illis. in 1. de despons. impu. Henri. & Præpo. in c. de illis. de spons. quandoque absque sententia ipso Iure, vt traditur post gloss. ibidem. & in cap. sic quippe. 27. q. 2. quam dicit ordi. Bald. in l. fin. in princ. col. 3. C. de episc. & cleri. & in l. iubemus. in vlti. §. 1. C. eo. tradit Tho. in 4. distinct. 27. q. 2. artic. fi. Regia l. 8. titul. 1. part. 4. è quibus libet vltimo loco tractare, quo pacto sponsalia dissoluantur, eò quòd ætate minori contracta fuerint.

Ex §. primo.

SVMMARIVM.

- 1 Impubes, sponsalia contrahens, poterit, adueniente pubertate, ab eis recedere.
- 2 Contractis sponsalibus à duobus impuberibus. qui primò ad ætatem perfectam accesserit, poterit statim huic contractui refragari.
- 3 Impubes, contrahens sponsalia, præstito iuramento, minimè potest ab eis resilire.
- 4 Iuramentum ab impubere, doli tamen capace, præstitum, ipsum iurantem obligat, contractum verò ab eo factum minimè firmat.
- 5 Maior, sponsalia contrahens cum minore, ab eis recedere nequit.
- 6 Adnotatio quædam nouiter animaduersa ex c. de illis. el. 1. de despons. impub. refellitur.
- 7 Matrimonium, a pubere contractum, sponsalia cum impubere præcedentia dissoluit, licet is pubes à sponsalibus dissentire nequeat.
- 8 Sponsalia iuris tantùm interpretatione de futuro, contracta à pubere, & impubere, non effici matrimonium ex consensu impuberis ætatem legitimam attingentis, nisi et pubes consentiat.

§. PRIMVS.

SEPTIMO igitur solent in Iure sponsalia dissolui, eò, quòd contracta fuerint in minori ætate ex solo impuberis dissensu: is enim si dissentiat, sponsalia dissoluuntur, licet verbis de præsenti, re tamen de futuro, ipsa sponsalia sint contracta. verùm hic dissensus ante ætatem perfectam non admittitur, propter ætatis fragilem constantiam: sæpè enim impuberes contraherent, ac sæpè à contractibus dissentirent. gloss. Card. & Præp. in c. de illis. in 1. de despons. impube. quamuis vterque impubes peteret contractus dissolutionem. secundum Præp. ibi. quod probatur in c. à nobis. eo. tit. In contractis verò sponsalibus à duobus impuberibus, is, qui priùs ad ætatem perfectam peruenit, non tenetur alium expectare, qui adhuc impubes est: sed poterit statim contradicere, ac recedere ab sponsalibus, secundum communem, quam Abb. & Præp. in d. c. de illis. col. 2. sequuntur. & probatur: nam si hic potest dissentire altero impubere ad pubertatem perueniente, non video, cur modò non possit contradicere, cùm ipse iam sit ætatis perfectæ, licet glo. in d. c. de illis. versi. cùm sponsalia. & seq. teneat, hunc perfectam ætatem adeptum non posse dissentire, donec alter eandem perfectam ætatem habuerit. Nec tantum poterit, imò tenetur statim contradicere, si nolit sponsalibus stare, alioqui postea non poterit. sed erunt illa sponsalia firma, quo ad effectum sponsaliorum, quamuis non, quo ad vim matrimonij. Hosti. col. 2. Henr. & Præpo. in d. c. de illis. qui hanc asserit esse communem opinionem. Nec obstat, quòd secundum hanc communem opinionem nulla videatur constitui differentia inter vers. si verò, & vers. vltimum. in d. c. de illis. quia constat manifestum discrimen: nam in §. si verò. loquitur text. quando tempore contractus alter erat pubes, & is, qui tempore contractus fuerat impubes, factus pubes, petebat dissolui sponsalia. at in §. vltim. is, qui tempore contractus fuit pubes, petebat sponsalia dissolui ante pubertatem alterius, secundum Abb. Præp. & commu. ibi, quibus suffragatur Reg. l. 8. tit. 1. part. 4. quæ ita illum text. interpretatur. ex quibus apparet primo casu contradictionem admittendam esse, non in secundo. His adde impuberem sponsalia præstito iuramento contrahentem ratione ætatis non posse ab his recedere, sed ille contractus in vim, & effectum sponsaliorum firmus est. gloss. quæ singul. est secundum Abb. ibi in dict. c. de illis. quam & cæteri Iuris Canonici Interpretes sequuntur, quod intelligendum est, quando illud iuramentum pręstitum fuit ab impubere, qui tamen ita erat proximus pubertati, vt intellectum, ac discretionem haberet: is enim iuramento se adstringere potest. gloss. Abb. & Doct. in c. ex literis. in 2. de spons. & probari videtur in l. fin. §. in eum. ff. de lib. caus. idem Bart. Corne. & Ias. colum. 4. in Authent. sacramenta puberum. C. si aduers. vendit. dicentes, contractum à minore gestum, de Iure tamen inualidum, iuramento præstito, validum fore, etiamsi iuramentum sit præstitum à pupillo, qui tamen erat doli capax. in quo Bart. asserit hanc opinionem communem esse. idem voluit Abb. consil. 108. in 2. volu. Deci. in l. pupillum. ff. de regu. iur. nec me latet gloss. Cynum, & alios in d. Authenti. sacramenta. contrarium voluisse, asserentes, non firmari contractum inualidum à pupillo, etiam doli capace initum, iuramento ab eo præstito, ex eo, quòd d. Authenti. pubertatem exigat, vt iuramentum firmet contractum Iure inualidum propter ætatis defectum. neque refert, quòd iuramentum valeat ob discretionem, cùm aliud sit iuramentum obligare, aliud contractum inualidum ratum efficere. primo siquidem casu sequitur dandam fore absolutionem, ratione imperfectæ ætatis, quæ absolutio necessaria est. non tamen ex hoc sequitur, ipsum contractum illo iuramento firmari. ita hanc opinionem vltimam scribit communem esse Alex. in l. quiiurasse. in princ. ff. de iureiur. & Alciat. qui plures allegat in c. cùm contingat. de iureiur. nu. 141. vbi eam sequitur. & mihi verior, atque æquior videtur, præterquàm in sponsaliorum contractu ex d. c. ex literis. in 2. in quo quidem contractu ætas non ita stricta, & certa est, sicut in cæteris, cùm eam suppleri ex discretione, iudicio, & intellectu constet. qua ratione hanc opinionem sequor, minimè adhærens responsionibus, quas Alciat. ad text. in d. c. ex literis. dare conatur. atque huic opinioni, quam ex Alex. communem esse diximus, suffragantur duæ Regiæ leges, quarum prima est l. 56. tit. 5. part. 5. altera est l. 6. titu. 19. part. 6. Cæterùm hæc omnia intelligenda sunt, quando tempore contractus vterque impubes est, vel alter tantùm: is verò, qui dissentit, impubes contraxerat, vnde in ipso, qui impubes erat tempore contractus sponsaliorum, manifestum est, nullum dissensui locum esse: imò contractui stare tenetur, quo ad sponsaliorum vim, vt probat text. in d. cap. de illis. nec mirum esse debet, hunc contractum ex dissensu impuberis dissolui posse, non tamen ex contradictione puberis, sicuti si maior cum minore contraheret sine tutoris autoritate, contractus teneret vtique in fauorem minoris, nec posset maior dissentire, licet minor liberè posset à contractu discedere. l. eo minus. C. de procura. neque hîc agitur de matrimonio, quod exigit vtriusque consensum perfectum, sed de promissione futuri matrimonij. & sic de sponsalibus, vti gloss. & cæteri explicant in d. c. de illis. Hinc constat contractus sponsalibus inter puberem, & impuberem esse sponsalia vtriusque respectu, tametsi minor possit ab eis recedere. quod aptissimè probat text. in c. fin. de despons. impub. & in c. vnico. §. 1. eod. tit. in 6. alioqui si non esset in hoc contractu vtriusque ad sponsalia consensus, non oriretur ex eo impedimentum publicæ honestatis iustitiæ, vt constat in c. 1. in princip. de spons. in 6. & tamen oritur id impedimentum. c. literas. & c. accessit. de desponsa. impu. igitur ex consensu non tantùm maioris, sed & minoris hic contractus verè est sponsaliorum. quo fit, vt Fortu. Garsias Hispanus apud Italos non minorem in Vtriusque Iuris prudentia gloriam assequutus, quam apud nos in Cæsaris supremo Hispaniarum Prætorio. in l. 1. col. 3. ff. de pact. non exactè perpenderit text. in d. c. de illis. ex eo notans Iure Canonico ex pollicitatione actionem oriri: id enim, sit ne verum, non disputo, tamen ibi non probari contendam liberè, cùm consensus vtriusque, puberis & impuberis ibi detur. & sic pollicitatio dici illa promissio non potest.

Ex his deducitur matrimonium à pubere cum alia contractum valere, atque dicta sponsalia omninò soluere. gloss. Ioan. Andr. Hosti. Præp. & alij in d. c. de illis. in 1. de despons. impub. Rota Noua. 450. Regia l. 8. titu. 1. part. 4. Nec video dubium in hoc versari, quando pubes contraxit matrimonium, priusquàm impubes ad ætatem perfectam accedens, consentiat matrimonio contracto in minori ætate: illud verò maximè dubium est, an idem sit dicendum, quando pubes matrimonium contraxit, postquam sciuit impuberem iam ætatem perfectam habentem, illi coniugio consensum præstitisse. & Syluest. verb. matrimonium. 5. q. 8. in ea est sententia, vt opinetur sponsalia, quæ verbis de præsenti, Iuris verò intellectu de futuro censentur, eò, quòd à pubere, & impubere contracta sint, in matrimonium transire, si impubes ætate iam perfecta, factus maior, consentiat illi matrimonio, tametsi pubes dissentire velit, eiusq́ue consensu minimè expectato. idem asserit Ludouicus Gozadi. consil. 2. nu. 11. 27. & 28. contra quos, ni fallor, Iuris Canonici est decisio apertissima in cap. 1. §. 1. de despon. impub. in 6. vbi matrimonium contractum inter duos impuberes, vel inter puberem & impuberem non efficitur perfectum, nec firmum, pubertate accedente, nisi nouus vtriusque consensus accedat ad matrimonium tacitus, vel expressus. Item, si matrimonium contractum inter puberem & impuberem, iuris intellectu sponsalia de futuro iudicatur, quod nec Syluest. nec Gozadin. negabunt, cur dicere audent hæc sponsalia ex alterius tantùm consensu in matrimonium transire? contra textum ca. super eo. de condit. appo. gloss. receptam communiter in dicto capitulo, de illis. Huic etiam Syluest. opinioni refragatur autoritas Hosti. Anto. Henri. qui in d. c. de illis. planè fatentur dicta sponsalia, etiam impubere ætatem perfectissimam iam adepto, nec contradicente, dissolui ex omnibus causis, ex quibus sponsalia re, & verbis de futuro dissoluuntur. vnde ego non video, quo iure defendi possit horum Doct. opinio. aduersus quos adest optimum Bald. responsum consil. 194. & consi. 200. in 3. vol. & tandem post primam huius operis editionem legi Carol. Ruin. consil. 203. volum. 1. quo doctissimus ille vir nostram sententiam probat. Atque hæc de sponsaliorum tractatu sufficiant.

SECVNDA PARS.

ETSI hæc secunda huius Operis pars, quæ de matrimonio tractat, quotidiana, ac frequentissima sit, eam tamen nec longè, nec perfunctoriè disseram. Sed iusti Interpretis officio vsus eam octo Capitibus absoluam. Primum matrimonij definitionem complectitur. Secundum, an consensus ad matrimonium sit necessarius. Tertium, qualis consensus ad id exigatur. Quartum, qua ratione hic consensus exprimatur, quibúsue verbis. Quintum, de ætate ad matrimonium requisita tractabit. Sextum de his, quæ matrimonium impediunt. Septimum de coniugalis contractus effectu. Octauum de prole & matrimonio suscepta, quàm breuissimè aget.

Ex Capite primo.

SVMMARIVM.

- 1 Matrimonium vnde sic dicatur, & eius definitio.
- 2 Matrimonij etiam copulati appellatione, illud, quod ex solo consensu constat, continetur, licet consummatum non sit.
- 3 An sponsalia de præsenti sub matrimonij dictione significentur, copula non sequuta.
- 4 Sponsus & sponsa de præsenti sub viri, & vxoris nominibus comprehenduntur.
- 5 Matrimonium Iure Canonum non præsumitur ex diutina maris & fœminæ cohabitatione.
- 6 Non quælibet maris & fœminæ coniunctio matrimonium dicitur.
- 7 Theophili, Boschoei, & Cantiunculæ error annotatur, atque verus sensus restituitur. l. nuptias. ff. de regulis iuris.
- 8 Matrimonium est indiuiduum vinculum, ex institutione diuina.
- 9 Matrimonium est sacræ rei signum, vbi, quid significet, explicatur.

CAPVT PRIMVM.

MATRIMONIVM sic denominatur, quòd fœmina ob id potissimùm nubere debeat, vt mater fiat, autore August. li. 19. contra Manichæos. c. 26. vel à matris nomine non adhuc obtento, sed cum spe statim adipiscendo, teste Aulo Gellio, lib. 18. c. 6. vel ea fortè ratione, quòd maior matris, quàm patris in liberorum procreatione habeatur ratio, atque ea certa sit, non ita pater sit certus, iuxta illud Home. Odys. 1. vbi Telemachus inquit. me esse Vlyssis filium, reuelauit mater. sicut & Ius Ciuile iudicat à matre seruos, vel liberos esse filios. notat Boschœus in tractatu de nuptijs. in princip. Diffinitur autem sic: Matrimonium est maris & fœminæ coniunctio, indiuiduam vitæ consuetudinem retinens. l. 1. ff. de ritu nupt. §. 1. 27. q. 2. & §. 1. Insti. de patri. potest. Dicitur verò coniunctio, non corporum, sed animorum: qua quidem coniunctione alter alteri se tradit ad coniugalem vsum expressè, vel tacitè. atque in hac coniunctione consistit consensus, vnde nuptias non concubitus, sed consensus facit. l. nuptias. ff. de regu. iur. quo fit, vt lex, quæ de matrimonio copulato loquitur, intelligenda sit in matrimonio iam ex consensu perfecto, quamuis coitus sequutus non sit. c. fin. de frigid. c. per tuas. qui filij sint legiti. c. 1. & 2. de matrimonio contra. contra interd. eccle. quæ iura citat Andre. Tiraq. in l. si vnquam. C. de reuo. donat. in verb. donatione largitus. nu. 179. aduersus Baldum in c. Capellanus. in fin. de ferijs. Paul. de Castr. in l. penulti. C. de episc. & cler. atque alios, qui huic sententiæ palàm aduersantur, quibus obstat etiam gloss. in Clementina vnica, de consangui. verbo, contrahere. quæ illum textum pœnam inferentem contrahenti matrimonium dato Canonico impedimento, intelligit, etiam in matrimonio solo consensu contracto, copula nondum sequuta. quam ibi Doct. approbant communiter. opinio tamen Bald. procederet, vbi subiecta materia, vel legis intentio copulam exigeret. Subdit præterea glo. prædicta, constitutionem illam non punire contrahentes sponsalia. quam glossam præter Doctor. ibi dicit notab. Deci. in c. nam concupiscentiam. de consti. 2. lect. idem Deci. consi. 256. colum. 3. Hippo. in l. is qui cum telo. C. de sica. nu. 39. & 41. dicit sing. Ias. in l. quo minus. ff. de flumi. nu. 18. & Abb. in d. Clementi. vnica. vbi cæteri eam sequuntur. Attamen video illam glossam citantes, non exactè distinguere sponsalia propriè assumpta à contractu matrimonij, & sic à sponsalibus de præsenti. Cùm illa gloss. dum loquitur de sponsalibus, apertè sponsalia, quæ de futuro dicimus, intelligat. Nec me latet, sponsalia communi vsu loquendi etiam illa dici, quæ de præsenti appellamus, sicuti in præced. parte cap. 1. diximus: qui quidem vsus à Canonibus, & sacra Scriptura receptus videtur, quod ibi ostendimus. & potest deduci ex eo, quod ante copulam non censetur matrimonium omninò perfectum esse. c. cùm societas. 27. q. 2. Verùm hac in re opinor, iura loquentia in matrimonio locum habere, vbi contractus coniugalis præcessit, etiam nondum sequuta copula. idem etiam assero, vbi Iura aliquid statuerint in marito, & vxore. l. penulti. C. de incest. nupt. l. penulti. ff. de donatio. inter virum & vxorem. Quòd si quando Iura solùm erunt intelligenda in viro, & vxore, data commixtione carnali, & in matrimonio iam consummato, id erit vel ex communi vsu loquendi, ex legis intentione, vel ex alia simili ratione. Quo pacto resoluenda sunt omnia, quæ longè, lateq́ue adducunt Feli. in Rubr. de sponsalib. Deci. consi. 540. Anchar. consi. 216. Chassa. in consuetud. Burgun. Rub. 4. §. 6. vbi octo paginis hoc ipsum prosequitur. Salycet. etiam in l. non sine. C. de bonis, quæ libe. idem in l. cùm in te. C. de donati. ante nupt. Andr. Tiraq. de legi. connub. l. 14. qui tamen non ita exacta, vt prolixa disputatione contendunt, an contracto matrimonio dicantur hi, qui contraxerunt, ante copulam vir, & vxor: eos perlegat, qui hac de re plura nosse cupit.

Ex præfata etiam diffinitionis interpretatione infertur, quòd licet Iure Ciuili ex concubitu, & cohabitatione inter ęquales conditione, matrimonium præsumatur. l. in liberæ. ff. de ritu nupt. gloss. in cap. 30. q. 5. Roma. singul. 446. Regia l. 2. titu. 14. part. 4. Iure tamen Canonico talis cohabitatio non præsumitur coniugalis, sed fornicaria. dicto. cap. 1. 30. q. 5. glo. Abb. & Imol. in c. illud. de pręsumpt. Nam etsi lex Ciuilis in dicta cohabitatione consensum præsumat, nec ex solo concubitu iudicet matrimonium, vt aduertit Ioan. Ferrad. in d. l. nuptias. Ius verò Canonicum ex solo concubitu consensum, qui in matrimonio principatum obtinet, præsumere noluit, maximè in præiudicium alterius matrimonij. quod explicat Paris. alios allegans cons. 59. vol. 4. nu. 7. Vnde sic cohabitantes cogendi sunt vel ab hoc contubernio recedere, vel consensum ad matrimonium necessarium, palàm profiteri. Verùm si hæc cohabitatio diutina foret, nempe decem annorum, etiam Iure Canonum, & ratione ipsorum viuentium, eorum nemine refragante, nedum quo ad prolem ipsis vita functis, matrimonium pręsumeretur. Hosti. Abb. & Anto. in c. lator. qui filij sint legi. Cæpo. consil. ciuili. 5. num. 16. quibus addendum erit, filium, mortuis parentibus, legitimum præsumi ex eo, quòd eius parentes simul cohabitauerant. gloss. per text. ibi in d. c. lator. vbi Abb. notat. & sequitur Felin. in c. per tuas. de proba. fi. col. Deci. in c. ecclesia. de consti. num. 39. Ias. consil. 168. 4. vol. Curt. Iuni. consi. 52. col. 1. quæ tamen opinio in d. c. lator. non probatur, quia ibi ille filius reputabatur, & communi opinione credebatur legitimus. Vnde Henr. ibi tenet contrariam sententiam, & Alciat. de præsump. reg. 3. præsum. 1. nu. 12. verior tamen videtur opinio glo. & Abb. quæ receptior est: tametsi contra hanc præsumptionem possit opponi discrimen generis inter illos cohabitantes. Item virum fœminam tractasse non ita honorificè, sicuti vxorem tractari ab eo decebat. ita Paul. de Cast. in l. donationes. in princ. ff. de donat. cui accedit Ioan. Lupi. in c. per vestras. de donat. 3. notab. §. 7. nume. 7. quidquid ipse velit. §. 20. ad finem. Procedit tamen Abb. opinio, etiamsi illa cohabitatio decennio non durauerit, ex mente eorum, qui hanc sententiam profitentur. Ego verò eam admitterem, præmissa decem annorum cohabitatione, alioqui contrariè potiùs accederem. illud præterea notandum est, hanc diutinam cohabitationem matrimonij præsumptionem inducere, si alijs argumentis coadiuuetur. text. optimus in d c. illud.

Tertiò ex diffinitione, sic intellecta, deducitur verus sensus. l. 1. §. Ius Naturale. ff. de iust. & iure. §. 1. Inst. de iure natu. c. ius naturale. 1. dist. vbi maris, & fœminæ coniunctionem, Iure Naturali omnibus animantibus communem, à nobis matrimonium appellari, in quit lex, quasi velit ipsam copulam carnalem, matrimonium esse. Sed oportet altiùs hęc perpendere, non enim inquit, lex maris & fœminę qualemcunque coitum, nos matrimonium appellare, sed est legis sensus, maris & fœminæ coniunctionem omnibus animantibus, etiam brutis, esse Iure Naturali communem: illam verò, quæ Iure Naturali animalibus, ratione præditis, licita sit, matrimonium à nobis appellari. Est ergo maris & fœminę coniunctio matrimonium in sensu d. l. 1. non quòd ipsa copula maris & fœminæ sit matrimonium, sed quòd sine matrimonio nobis non sit, etiam Iure Naturali licita, maris & fœminę coniunctio. Hinc sequitur, nos ideo maris & fœminę coniunctionem, matrimonium appellare, quòd aliter quàm ex matrimoniali vsu nobis licita non sit carnis commixtio, tametsi Theophilus in prin. Inst. de Iure Nat. Gen. & Ciui. Bochoe. in trac. de nup. in prin. & Clau. Cantiun. in §. nuptiæ. Inst. de patr. po. adnotauerint, matrimonium appellari qualemcunque coitum, etiam brutis conuenientem, quibus minimè assentior: quippe qui absurdum existimem maris & fœminæ coniunction in brutis matrimonium appellari. Nec etiam admitto, quod idem Bochoe. notat, non dici propriè matrimonium absque coitu. vbi l. nuptias. ita interpretatur, vt nuptias non tantùm concubitus, sed & consensus faciat. nam hoc ex eo confunditur, quòd nubere dicatur, quæ coniugium absque copula contraxit. l. cùm fuerit. ff. de conditi. & demonst. notat optimè Deci. in d. l. nuptias. Cui regulæ illud exemplum legis, Cùm fuerit, aptat Constantinus Harmenopolus li. 4. tit. 2. quem retulit Anto. Augu. vir egregiè doctus, atque in Pandectarum emendationibus diligentissimus lib. 1. cap. 7. quibus mirè suffragatur Chrisost. Matth. 19. Homil. 33. scribens, verum esse matrimonium, verasque nuptias ex solo coniugali consensu. Hinc etiam apparet Iure Naturali illam tantùm copulam hominibus conuenire, quæ ratione, & iure subsistat, qualis est coniugalis. quod eleganter Fortu. explicat in d. §. Ius Naturale. columna 6. & idem sentit Ioannes Lupi. Segobiensis in tractatu de matrimonio. col. 5.

Subsequitur in diffinitione, Indiuiduam vitæ consuetudinem retinens ex eo quòd matrimonium diuina institutione indiuiduum vinculum sit, quod ab homine dissolui non potest, iuxta illud: Quos Deus coniunxit, homo non separet. igitur in coniugio exigitur consensus ad indiuiduum vinculum saltem tacitus, conformis quidem diuinę institutioni, ex qua coniugium indiuiduam consuetudinem retinet, sicut apud nos optimè docet Fort. in l. 1. col. 9. ff. de iust. & iur. nec inconuenit, quòd matrimonij vinculum ante copulam religionis solenni professione soluatur, id enim contingit præter pactum contrahentium, à quibus coniunctio hæc fuit his animis comparata, vt constans, ac perpetua sit, eritq́ue satis contrahentes prædictum consensum præstitisse, vt verè dici coniugium possit. c. solet. 32. q. 2. Hostiens. in summa. tit. de matri. §. 1. Præpo. in Rubr. de spons. col. 2. vnde non immeritò dicemus hunc coniugalem consensum totius vitę consortium promittere. quod Theop. Gręcus Institutionum Paraphrastes satis eleganter expressit. Instit. de pat. potest. dicens. Matrimonium est maris & fœminæ coniunctio, indiuiduam vitæ consuetudinem retinens, seu promittens. atque significantiùs Ioan. Maioris, in 4. distin. 26. quæst. 1. sic diffiniens: Matrimonium est, inquit, signum sensibile, quo mas, & fœmina præuio consensu perpetuò coniunguntur, vt hinc pateat sacramenti definitionem matrimonio conuenire, cùm sacramentum sit sacræ rei signum. cap. sacrificium. de consecr. distin. 2. signum, inquam, visibile sacræ rei inuisibilis. Significat enim matrimonium dilectionem inter ipsos coniuges futuram, quam Deus per gratiam ipsis coniugibus nectit. Significat etiam spiritualem vnionem Christi, & ecclesiæ, id est, Christi, & animarum fidelium. Item repræsentat coniunctionem Christi cum vnica sponsa ecclesiæ per carnis assumptionem. & sic coniunctionem diuinitatis cum humanitate, iuxta illud: Et verbum caro factum est. hoc autem vltimum significat matrimonium, carnis commixtione sequuta, non ante coitum. cap. cùm societas. 27. qu. 2. notatur in cap. debitum. de biga. & vberrimè in concilio Colonien. ti. de sacramento matrimonij. c. sed dices.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Matrimonium ante carnis copulam perfectum quo ad vinculum, & sanctitatem sacramenti, non tamen quo ad significationem.
- 2 Matrimonium sacramentum est nouæ legis.
- 3 Matrimonij sacramentum gratiam confert.
- 4 Matrimonium in legitimum, ratum, & consummatum distinguitur.
- 5 Matrimonium, contractum per procuratorem, an sit sacramentum.
- 6 Matrimonium à quo, & qua ratione fuerit institutum.
- 7 Matrimonium, contractum propter non conuenientem finem, valet, licet illicitè contrahatur.
- 8 Quæ sit huius sacramenti substantia, forma, & materia,

§. VNICVS.

EX his sequitur matrimonium ante copulam perfectum quidem esse, quo ad vinculum, sanctumq́ue ex sanctitate sacramenti, vt fuit inter Mariam, & Ioseph. cap. Beata. cap. coniunx. c. omne. 27. q. 2. imò tanto sanctius, quanto à carnali coniunctione alienius, secundum Augustin. ad Aeditiam, cuius verba ad id refert Magister Senten. in 4. dist. 26. & probatur autoritate Pauli, 1. ad Corint. 7. qui collaudat continentiam in coniugatis. Est tamen imperfectum, quo ad significationem, non enim illa omnia significat, quæ significaret carnali copula consummatum. ex his, quæ idem Magister notat, & Hostien. in summa titu. de matrimonio. §. quid sit matrimonium. Angel. in ver. matrimonium. prima. q. 3. & Coloniense concilium in d. ca. sed dices.

Secundò ex his deducitur, matrimonium esse sacramentum, & nouæ legis, quod probatur ex Paulo ad Ephe. 5. dicente: Sacramentum hoc magnum est. quæ verba ita interpretantur sancti Doctor. vt tradit Ambros. Catha. lib. 5. contra Caie. c. 1. de matrimo. ecclesia etiam hanc assertionem profitetur in ca. ad abolendam. de hæret. & in concilio Florent. sub Eugenio quarto. vt planè contrarium asserentes censendi sint hæretici, quos conuincunt sacris testimonijs, & conciliorum autoritatibus Rofensis. Ioan. Ecchius, atque eruditissimus Alfonsus à Castro, libr. de hæres. in verb. nuptiæ. & Colon. conci. tit. de matrimonio. cap. quæ omnia.

Tertiò ex præmissis apertè constat, matrimonium gratiam conferre: sacramenta siquidem nouæ legis gratiam conferre, receptissimum est apud Theologos, & in eodem Florentino concilio, versic. quintò hoc docet ecclesia. hoc autem est sacramentum nouæ legis, igitur gratiam confert. quod probat Coloni. concil. & Theologi frequentiùs fatentur, vt constat ex Maior. in 4. dis. 26. q. 1. notat Thom. 22. q. 100. arti. 2. Alfon. de Castro, in dicto verbo, nuptiæ. Abb. in cap. cùm in ecclesijs. de simoni. Præp. in Rubr. de spons. colum. penulti. post Cardi. ibi Hostien. Ioan. Andre. in cap. 1. de sacra Vnctione. & Canariensis episcopus Philip. 12. licet gloss. in ca. quidquid. 1. q. 1. & in cap. alma mater. vers. sacramentis. de sentent. excom. in 6. & in d. cap. cùm in ecclesijs. voluerit in hoc sacramento minimè conferri gratiam, quod falsum, & erroneum est. Hîc verò & illud adnotandum est, non omne matrimonium protinus esse sacramentum. proinde scire conuenit, matrimonium aliud esse legitimum, aliud ratum, aliud consummatum: est enim matrimonium legitimum id, quod legitimo consensu contrahitur, quale esse potest apud Ethnicos. Ratum est illud, quod à Christianis more fidelium contrahitur, & istud sacramentum est. Consummatum dicitur illud, quod omninò copula carnali firmatum est. quæ omnia explicat Coloniens. concilium. titu. de matrimon. cap. verùm. & cap. sed dices. & probantur in cap. final. 28. quæst. 1. Magister Senten. in 4. distinctio. 39. & Præpos. in Rubr. de spons. col. penult. Nec oberit tex. in c. gaudemus. de diuor. & in cap. vlti. de transactionib. dicens, inter infideles dari hoc sacramentum: nam intelligitur dari inter infideles matrimonium, non tamen matrimonij sacramentum, cùm illud coniugium ratum non sit, in quo deficiat fides, vti probat text. in ca. quanto. de diuor. dicens, apud infideles matrimonium contingere, non tamen esse ratum: efficit verò ratum coniugij sacramentum, quod fidelibus competit. ergo infidelibus minimè conuenit matrimonij sacramentum: vel, vt aptiùs intelligatur litera c. gaudemus. opinor apud infideles matrimonium esse sacramentum habitu, non actu. quia non contrahitur in fide ecclesiæ. ita Thom. in 4. distinct. 39. q. 1. articul. 2. quo fit, vt non ita firmum sit coniugium infidelium, sicuti Christianorum. cap. quanto. suprà citato. quod nos alibi tractabimus, nempe capitulo septimo, §. quarto.

Ex his etiam redditur dubia Caiet. sententia. is inquam 2. Tomo, quæst. 1. de matrimonio, dixit matrimonium, contractum per procuratorem, non esse sacramentum, nec gratiam conferre, donec inter præsentes coniuges id matrimonium saltem tacitè ratum habeatur: hoc enim certum non est, tametsi subtili ratione id probare nitatur. quem etiam reprobat Ambros. Catha. contra Caieta. lib. 5. c. de sacramento matrimonij.

Institutum autem fuit matrimonium ab ipso summo omnium rerum Opifice in statu innocentiæ ante peccatum ore prophetico Adami, dicentis, Genes. 2. Hoc nunc os de ossibus meis, caro de carne mea: quamobrem relinquet homo patrem, & matrem, & adhærebit vxori suæ, & erunt duo in carne vna. &, quia spiritu prophetico illa verba protulit Adam, in sacro Euangelio Matth. 19. Redemptor noster illa verba ad Deum ipsum refert. notat Magister in 4. dist. 26. text. in c. lex diuinæ. 27. q. 2. Verùm ante peccatum fuit coniugium institutum in Officium naturæ, nem pe ad conseruationem humanæ creaturæ, dixit enim Deus Genes. 1. cap. Crescite, & multiplicamini. atque idem repetit post diluuium, omnibus hominibus penè consumptis, Genes. 8. Institutum etiam fuit matrimonium, vt esset prima humanæ societatis copula, quæ amicabilem quandam coniunctionem alterius quidem regentis, alterius verò obsequentis, complecteretur. quod probatur, dum Genes. 2. dixit Deus: Faciamus ei adiutorium simile sibi. & adnotauit Tho. in 4. dist. 26. q. 1. & deducitur ex l. 1. §. Ius Naturale. ff. de iusti. & iure. vbi Fort. col. 6. & illat. 10. col. 6. ad idem optimus text. in c. Ius Naturale. 1. dist. §. 1. Insti. de Iure Natu. comprobat idem ex Platone Ludo. Cælius libr. 15. c. 13. quibus mirè concinunt verba Arist. 1. Polit. c. 1. Principio, inquit, necessarium est maris & fœminæ coniugium, quorum vterque sine altero debilis est, nec potest consistere procreandi causa. idq́ue naturale est desiderium, quale quidquid est, tale quid alterum relinquendi: eius autem, qui imperat, & eius, qui paret, naturalis est coniunctio, salutis causa constituta. Ex quibus constat, matrimonium in officium naturæ fuisse institutum ante peccatum. Cæterùm post peccatum fuit institutum in remedium fornicationis, vt est autor Ange. quem Magist. aduocat in d. dist. 36. Colonien. conci. tit. de matrimo. c. est autem. Tho. in additio. ad 3. part. q. 41. & 42. glo. & Card. à Turre Cre. in summa. 27. q. 1. & probatur in c. nuptiarum. 27. q. 1. quo tandem vltimo fine officium sacramenti matrimonio conuenit, vt sit in medelam, ac remedium peccati, quod in fornicatione committitur. incautè igitur loquuntur Card. & Præp. in Rubr. de spons. dicentes, hoc sacramentum non fuisse institutum in remedium peccati.

Ex his manifestè apparet, propter dictas causas matrimonium fore à Catholicis contrahendum: quòd si ex alia causa contrahatur, nempe ob diuitias, seu pulchritudinem, non ritè contrahitur, valet tamen. text. in c. tua. de spons. vbi Abb. hoc notat. Tho. in 4. dist. 30. q. 1. art. 3. Maior in 4. dist. 26. quæst. 2. sed & Caiet. in 2. Tomo. q. 3. de matri. probat esse licitum contrahere matrimonium propter pulchritudinem, aut diuitias, ita, vt istæ causæ contingant, vt ratio matrimonij cum tali fœmina, vel vt causæ applicandi animum ad coniugium, non ergo sunt causæ finales, seu principales, sed causæ, sine quibus actus non fieret, quæ finales minimè dicuntur, quemadmodum in simili docet Maior in 4. dist. 25. q. 2. col. 4. illa etenim est causa principalis, ad quam is, qui actum agit, magis intendit, quamque præcipuam existimat. ita Tho. 12. q. 18. arti. 7. Bart. in l. ambitiosa. col. 4. ff. de decret. ab ordin. faci. quo fit, vt si in hasce causas pulchritudinis, ac diuitiarum, seu libidinis principalis intenderet animus, non crederem licitè, sed cum graui peccato, contrahi matrimonium. quod probat Ambrosius, Cathar. libr. quinto. contra Caie. capitulo de matrimonio.

Sed cùm matrimonium sacramentum esse constet, oportet scire, quæ sit huius sacramenti forma, atque materia: qua in re glo. in c. tua nos. de spons. dicit, substantiam esse consensum: formam verò ipsa verba consensum exprimentia. quam ibi nostrates approbant, & sensit Bald. in Rubr. ff. de iust. & iure. quin & Tho. in 4. sent. dist. 26. q. 2. fatetur formam esse verba, quibus consensus exprimitur. rectiùs tamen dicemus, contrahentes ipsos esse materiam. & si dicamus ipsa verba esse formam, quibus quidem verbis consensus exprimitur. ita Palud. in 4. dist. 26. q. 4. col. 4. & Hadria. in 4. tract. de matrimo. q. 1. vnde glo eadem in d. c. tua nos. incautè loquitur, dum dicit in matrimonio præsumpto ipsum factum esse substantiam & formam. idem sensit in c. is, qui fidem. de sponsa. veriùs enim dici potest, in matrimonio præsumpto ipsam substantiam, & formam etiam præsumi: nam ille actus, ex quo matrimonium præsumitur, designat substantiam, ac formam interuenisse, saltem Iuris intellectu. atque istam glo. reprobat Alber. Brunus in tract. de forma. fol. 9. col. 4. Hactenus igitur primum huius partis Caput absoluimus, ad secundum oportet, vt festinemus.

Ex Cap. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Consensum omninò esse necessarium ad matrimonium in exteriori, atque interiori iudicio.
- 2 Consensus in iudicio exteriori quandoque præsumitur, in interiori verò nunquam: atque ideo Iudex exterior interdum fallitur.
- 3 Protestatio, altero consentiente, præcedens verba consensum exprimentia, defectum ipsius consensus probat etiam in exteriori iudicio.
- 4 Fœmina, verbis fallacibus decepta, & stupro vitiata, quid agere debeat.
- 5 Furiosus contrahere matrimonium non potest.
- 6 Furiosus nemo præsumitur, & ideo qualiter furor probetur. ibidem tractatur.
- 7 Furiosus interuallis quibusdam legitimè contrahit eo tempore, quo furor cessat.
- 8 Mente captus matrimonium contrahere nequit.
- 9 Ebrius coniugium minimè contrahit.

CAPVT SECVNDVM, AN consensus sit ad matrimonium necessarius.

CONSENSVM esse ad matrimonium necessarium, nemo ambigit, idque Iura Canonica, & Ciuilia profitentur. ca. 1. c. cum locum. c. tuæ. cap. tua. de sponsal. cap. sufficit. cap. sic quippe. 27. q. 2. cap. tuas. de sponsal. duorum. l. nuptias. ff. de regul. iur. adeò, vt nec summus Pontifex possit condere legem, qua caueatur, matrimonium quandoque sine consensu constitui, quod præcedenti parte notauimus. & probatur, quia quatenus matrimonium contractus est, consensum exigit. l. consensu. cum l. seq. ff. de acti. & oblig. l. 1. ff. de pact. l. 1. ff. de contr. empt. Nec in vinculo aliquod discrimen est inter iudicium exterius, & interius, quod conscientiæ Forum appellamus. illud siquidem matrimonium, quod validum est in conscientiæ iudicio, id erit etiam firmum in foro exteriori. rursus quòd nullum est in interiori foro, minimè valebit in exteriori, tametsi Iudex, qui per exteriora signa iudicare debet, pronunciet illud esse matrimonium, quod verè non est. text. rectè perpensus in cap. tua nos. de sponsa. Palud. in 4. distinct. 27. q. 2. arti. 5. vtroque enim iudicio id tractatur, an matrimonium probetur, id est, an consensus coniugalis fuerit præstitus. Sed in foro interiori conscientiæ, ipsius confitentis dictum sufficiens exhibet testimonium, etiam repugnantibus mille testibus: at in foro exteriori ipsi confitenti in causam propriam non creditur, sed testibus alijsq́ue legitimis documentis. in substantia ergo nullum est discrimen inter hæc iudicia, licet maximè differant in modo cognoscendi de re qualibet, quę in controuersia versatur. atque ita intelligenda est illa Doctor. interpretatio, quæ habet text. in dict. cap. tua nos. in part. 1. loqui in foro iudiciali, in secunda verò in foro conscientiæ. quam ibi probat Abb. col. 1. idem in cap. quæ in ecclesiarum. de constitut. & est communis hic sensus, quem & Soci. sequitur consil. 28. 1. volu. idem Soci. consi. 119. in 3. vol. Regial. 5. tit. 2. part. 4.

Hinc infero, non esse in foro Iudiciali iudicandum matrimonium, si quis, ex consensu fœminæ, protestetur se nolle coniugalem consensum præstare per quæcunque verba, consensum illu significantia, ab ipso illo die proferenda, ac demum illa verba coram pluribus proferat, modò de illa protestatione Iudici constet. sic Abb. existimat in dict. c. tua nos. quem Felin. sequitur in cap. cùm M. de consti. nume. 80. nisi sequuta foret copula carnalis post prædicta verba. per quam recessum videtur à protestatione, quod Felin. expressim adnotauit. & licet sit dubium, an in hac protestatione sufficiat consensus tacitus alterius, qui præsens tacet, an exigatur expressus, vt notat latè Deci. in dict. cap. cùm M. numer. 24. & ibi Ripa. num. 125. Alexan. Ias. & Anto. Rube. nume. 312. in l. non solùm. §. morte. ff. de noui oper. nuncia. Alexand. Ias. & Curtius Iunior in l. pacta nouissima. C. de pact. Ego tamen in matrimonio crederem necessarium esse consensum expressum, ne tantum Sacramentum illusione, & leuitate contrahentium tractetur: nam & in cęteris actibus expressum consensum requiri, docet Bar. in dict. §. morte. numer. 22. vt eum ibi intelligit Alexan. nume. 31. & esse commu. opin. fatetur Deci. in dict. cap. cùm M. num. 23. pro qua facit gloss. in c. Cumana. de electi. Verùm si hæc protestatio fieret absque consensu alterius, minimè iuuaret protestantem. gloss. communiter recepta in dict. cap. tua nos. Abb. 8. col. & ibi Ripanu. 86. in d. c. cùm M.

Quid tamen agendum est, quando quis, vt à fœmina carnale commercium consequatur, verbis, non animo, matrimonium contraxit, ac semper animo & affectu fornicario eam cognouerit, ita, vt coniugium effectum non sit. & Tho. in 4. distin. 28. arti. 2. dicit hunc seductorem debere cum ista matrimonium contrahere sub pœna mortalis peccati, si nondum aliam vxorem duxerit: si verò aliam duxit, tenetur ei resarcire damnum, quod stupro intulit. Vnde consequens est, vt Iure Canonico ac Ciuili, pœna stupri sit puniendus. c. 1. & 2. de adulte. hoc ipsum post Thom. notat in specie Syluest. in verb. matrimonium. 4. q. 8. & dicens id esse communiter receptum, comprobat Hadrian. in 4. tracta. de matrimonio. q. 2. versi. dico igitur ad quæsitum. Ipsa autem seducta, tutè cum alio contrahet matrimonium, si coniecturis probabilius persuaderi possit in viro consensum coniugalem defuisse. sic Adria. q. 2. & Syluest. quæstio. 9. hoc dubium diffiniunt: has verò coniecturas tribuit dispar genus, vel diuitiarum, statúsue conditio impar.

Ab hoc eodem capite procedit intellectus ad textus in c. dilectus. de spons. vbi matrimonium à furioso contractum nullum est, eo quòd consensus deficiat. notat Magist. in 4. dist. 34. & ibi Tho. art. 4. Regia l. 6. tit. 2. par. 4. argumento deducto à l. furiosum. C. qui testa. fa. po. & Cle. 1. de homici. quibus constat à furioso non fieri cum effectu actum consensum exigentem. id tamen intelligitur in eo, qui continuo furore laborat: is etenim, qui per dilucida dierum interualla laboraret, posset matrimonium contrahere tempore, quo furor cessat, ac redijt iam sana mens, iuxta gl. in d. c. dilectus. & probatur in c. quamuis. 7. q. 1. l. Diuus. ff. de offic. præs. Furor autem probandus est, quia quilibet præsumitur sanæ mentis. l. 2. C. qui testa. fac. po. l. nec codicillos. C. de codicillis. Sed probatur furor ex actibus & signis exterioribus, quibus Iudex cautè arbitrabitur furorem verum esse, non fictum. l. quidam in suo. ff. de con. inst. res equidem in animo consistens, per exteriora signa iudicanda est. cap. fi. de renunc. in 6. l. dolum. C. de dolo. cum pluribus alijs, quæ ad idem adduci poterant. signa verò, ex quibus furor præsumi possit, tradunt Doctores in cap. fin. de succession. ab intestat. & in l. furiosum. C. qui testam. face. poss. Areti. in l. 2. ff. de testament. optimè Decius consil. 448. Alciat. de præsumpt. regu. 1. præsumpt. 38. & egregius Docto. Mar. Naua. in cap. si quando. de rescript. except. 9. & Corneus consilio 22. volu. 4. è quibus illud signum notandum est, num ille, qui semel fuerit furiosus, sit semper in dubio præsumendus furiosus? quod videtur ex gloss. in capit. fina. de success. ab intesta. quam dixit singul. Lanfranc. in capit. quoniam. de probat. in ver. testium. fol. vltim. commendat. Præpo. in dict. capit. dilectus. 2. col. dicens eam esse communem receptam. idem notat gloss. per text. ibi in cap. iudicas. 3. quæst. 9. sequitur eam Ias. in dict. l. furiosum. & Areti. in dict. l. 2. procedit tamen, si probatum fuerit aliquem furiosum fuisse quodam continuo tempore, nempe vno mense, vel vno anno. secus, si probetur in aliquot actibus furiosum fuisse, non enim præsumitur adhuc illum furorem durare. Bart. in l. 2. ff. de bon. poss. infanti delat. quem Ias. sequitur in dict. l. furiosum. numer. 3. Alciat. de præsump. reg. 2. præsumpt. 18. & Steph. Bert. consil. 48. nume. 24. in noua consi. parte. Secundò procedit dicta furoris præsumptio, quo ad actus, qui paulò post furoris tempus aguntur, non autem quo ad illos, qui longo interuallo post furoris tempus geruntur. ita Imol. & Areti. col. 3. l. 1. §. final. de verborum obligation. Anchar. in Clem. 1. de homici. fin. col. & optimè Bertr. dict. consil. 48. nume. 24. Tertiò minimè esset furoris continuatio præsumenda, vbi iudicio, ac testimonio peritorum probatur illum furorem ex accidenti causa contigisse, quæ modò sublata est, & verisimili coniectura cessauit. Areti. in l. 2. ff. de testam. 2. col. Postremò illud notandum est, in dubio an laborans interuallis quibusdam, ita, vt aliquo tempore sit in sana mente, actum egerit tempore furoris, an tempore sanæ mentis præsumi illum actum gestum in sana mente, vel furore ex ipsius actus qualitate. quod notauit Ias. in l. furiosum. tertia colum. idem respondit consulendo, consilio 178. volum. 2. & Bert. d. consi. 48. nume. 25. & Alciatus in d. præs. 18. vnde quod Aret. in l. 2. ff. de testa. col. fin. in hoc casu dicebat, actum præsumi gestum in sana mente, est intelligendum, quando ex ipso actu potest colligi & perpendi in sana mente gestum fuisse, attentis ipsius actus circumstantijs. Decius in l. in negocijs. ff. de regul. iuris. Ex his infertur, matrimonium à furioso contractum nullum esse, neque referre, an alter, qui sana mente contrahit, sciat alterum furiosum esse, vel non. ita Præp. post alios in d. c. dilectus. vbi glo. parùm diligenter hoc expediuit.

Secundò deducitur ex prædictis matrimonium à mente capto contractum inualidum esse, cùm is careat intellectu, quo consensum præstare possit, ac furioso similis est. l. 2. C. de curat. furi. l. furiosi. C. de nupt. notat in matrimonio Soci. consil. 47. in 3. volu. col. 3. quibus conueniunt plura, quę congerit Mar. Naua. in c. si quando. de rescr. except. 9. col. 30.

Tertiò hinc patet, matrimonium ab ebrio minimè contrahi posse, ob consensus defectum, si ebrietas illum consensum impediat. ita Hen. in d. c. dilectus. & Soci. consi. 47. 3. vol. Deci. consil. 112. & Ripa in l. fi. C. de reuo. don. q. 22. Quibus & illud adde, matrimonium per signa contrahi posse à verè mutis, cap. cùm apud. de spons. imò & à muto, & surdo simul, si is habeat intellectum, quod pulchrè explicat Parisi. consi. 63. vol. 4.

Ex Cap. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Consensus in coniugio non est necessarius expressè ad carnalem copulam, sed erit sufficiens in mutuam corporum traditionem.
- 2 Conditio suspendit matrimonij contractum.
- 3 Matrimonium qualiter sit legitimus actus, qui conditionem, nec diem recipiat.
- 4 Intellecta regul. actus legitime. de regul. iuris.
- 5 Conditionis euentus in coniugali contractu, absque nouo consensu tacito, vel expresso, matrimonium non efficit, contra receptissimam nostratûm opinionem.
- 6 Conditionis euentus, etiam præmissa opini. commun. matrimonium non efficit, si ante illum euentum consensus conditionalis fuerit reuocatus.
- 7 Conditione si Papa dispensauerit eueniente, matrimonium minimè censetur contractum, sed tantùm sponsalia de futuro.
- 8 Impossibile quando iudicetur illud, quod à Principis voluntate pendet.

CAPVT TERTIVM, QVAlis consensus sit ad matrimonium necessarius.

CAETERVM cùm constet ad matrimonium esse consensum necessarium, tractare libet, qualis hîc consensus exigatur. & primò consensus hîc exigitur in societatem coniugalem diuinitùs institutam, vt dicebam cap. primo huius partis. Nec est necessarius consensus explicitus in carnalem copulam. text. vbi hoc notant Abb. & Doctor. in cap. commissum. de spon. Thom. in 4. distinct. 28. quæst. 1. arti. 4. Palud. ibi. quæst. 1. & eleganter Caiet. secundo Tomo, q. 3. de matrimo. sat enim est, quòd consensus præstetur in mutuam potestatem, ac traditionem corporum, vbi tacitè includitur consensus ad indiuiduam cohabitationem, fidem seruandam, atque etiam ad carnalem commixtionem. Sed & hic consensus non est in actum coitus, sedin potentiam, vt idem Thom. explicat in 4. distinct. 30. q. 2. quo fit, vt matrimonium contrahi non possit cum pacto expresso euitandi coitum, vti dicemus hoc ipso ca. & notat Syluest. in verb. matrimonium. 4. q. 6.

Secundò consensus hic coniugalis purè præstitus matrimonium efficit, ita, vt absque aliqua conditione, quæ præsentem consensum auferat, necessariò exhibendus sit: quia sicut cæteri contractus pendente conditione suspensam habent obligationem, ita & hic. c. super. eo. c. de illis. vbi hoc notant Innoc. Ioan. Andr. Card. Abb. & Præp. de cond. appo. dicentes, ad coniugium non tantùm exigi verba præsentem consensum exprimentia, sed oportere verba illa fore libera à conditione, quæ ipsum consensum suspendat, alioqui non esset coniugalis consensus præsens, sed futurus in conditionis euentum. idem notat Henr. in cap. fi. col. 2. de condi. app. qua in re errauit Spec. tit. de cond. app. col. 2. dicens consensum de præsenti, etiam conditionalem, efficere matrimonium statim, nec conditionis euentum expectari, nisi sit conditio relata ad alterius voluntatem, sic intelligens c. super eo. de cond. app. quod falsum est manifestè. Imò si verba contractus sunt de futuro, ante conditionem, nec ibi est matrimonium, nec sponsalia de futuro. eueniente verò conditione, sponsalia sunt, quæ de futuro appellamus. quòd si verba sint de præsenti, conditione tamen adiecta, eueniente illa conditione, coniugium erit, ante illam nec matrimonium, nec sponsalia de futuro, probat text. optimus in cap. 1. §. fi. de spons. in 6. atque hæc omnia intelligenda sunt de conditionibus licitis, honestis, & possibilibus: nam de inhonestis, turpibus, & impossibilibus statim longiùs dicemus.

Ex hoc illud manifestum est, matrimonium non recipere conditionem, repugnat enim matrimonio conditio, cùm ea pendente, ad matrimonium consensus præstitus non sit. at ea eueniente, matrimonium perfectum est. & sic est legitimus actus, qui iam conditionem vllam non admittit. Vnde consensus ad matrimonium conditionem admittit, ipsum verò matrimonium nullam recipit conditionem: sunt etenim actus quidam legitimi, id est, à legibus instituti, vt statim ex eis effectus aliquis purus sequatur, qui conditionem non recipiunt, nec diem: imò eis refragatur conditionis adiectio, quia contra actus ipsius substantiam est, cùm ille sit à lege introductus, vt statim sortiatur effectum. Matrimonium itaque institutum est ad cohabitationem mutuam, atque coniunctionem. repugnat ergo ei conditio, cùm ea pendente, effectum proprium minimè consequatur. Sic & emancipatio à lege introducitur, vt statim quis à patria potestate liberetur: at pendente conditione, non potest esse liber. igitur conditio resistit emancipationis actui. Hunc opinor esse sensum illius l. actus legitimi. ff. de reg. iur. in 6. & difficilima sit huiuscemodi dissolutio, vt constat ex Alcia. qui libr. 3. parer. cap. 4. & seq. prædictę l. intellectum tractat. omnia tamen, quæ ipse adducit, nobis hac in resuffragantur. Nec mihi placet opi. commun. qua asseritur l. actus. solùm intelligi, quo ad actus ibi expressos, non quo ad alios. qui quidem intellectus potest ex Bar. ibi colligi. & ex Din. in d. reg. actus. gl. in §. omnis. Insti. de verb. oblig. & expressim id notat Cardi. consi. 103. col. 4. Cuma. consil. 98. Decius & Ferrar. in dict. l. actus. & Alex. in l. à Diuo Pio. §. venditione. ff. de re iud. nullam enim præfati DD. constituunt rationem differentiæ, quæ congrua videri possit. atque multò minus congruit gl. & DD. solutio in d. c. eo. de condi. app. Hîc tamen oportet scire, an præstito coniugali consensu per verba de præsenti sub conditione, ea adueniente, statim sine alio actu consensum exprimente tacitè vel expressè, sit matrimonium, an requiratur aliquis actus saltem tacitè consensum coniugalem significans. Et Iuris Canonici Interpretes statim sine aliquo actu alio matrimonium ipso conditionis euentu perfectum esse asserunt frequentissime, ad exemplum cuiuslibet alterius conuentionis conditionalis. ita Abb. in c. de illis. post Inno. & alios ibi. idem Abb. in cap. super eo. Henri. in cap. fi. col. 2. de cond. appo. Palud. in 4. dist. 29. in fin. argum. text. in d. c. de illis. Sed aduersus hanc opinionem illa in primis adducitur ratio: Matrimonium sine consensu non contrahitur, hîc autem consensus non datur, igitur matrimonium non est, etiam adueniente conditione. Non dari consensum patet, non enim est à principio consensus ad matrimonium sufficiens, quia conditionalis est: nec oberit conditionis euentus: nam si dissentiat contrahens ante euentum conditionis, euentus conditionis non operatur contractum coniugalem. ergo ille consensus ab initio præstitus, non est sufficiens: si enim sufficiens esset, nil referret, an medio tempore consentiens ille dissentiret, si conditio postmodum euenisset, vt est manifestum in cæteris actibus conditione gestis. Sed si consensus ille ab initio sufficiens non est, postea eueniente conditione, nullus consensus interuenit, quia euentus conditionis non efficit nouum consensum, igitur nondum datur ad coniugium consensus. Præterea hæc communis opinio est contra text. in cap. super eo. de cond. app. vbi inquit text. adueniente conditione, cogendum esse matrimonium contrahere ipsum, qui conditionalem consensum præstitit. igitur nondum erat matrimonium contractum, etiam eueniente conditione. Item constat in eo. text. consensum de præsenti sub conditione præstitum habere vim promissionis de futuro matrimonio contrahendo: ergo non potest transire in matrimonium, nisi ea interueniant, per quæ solent sponsalia de futuro in matrimonium transire, nempe copula. Qua in re illud admonendum est, prædictam conditionalem sponsionem de præsenti ante conditionis euentum dici sponsalia de futuro ad hunc effectum, vt per copulam, vel quid æquipollens censeatur à conditione recessum, non tamen quo ad alia: siquidem ante conditionis euentum nec oritur publicæ honestatis iustitiæ impedimentum. cap. 1. §. final. de spons. in 6. nec est cogendus promissor, seu illa verba pronuncians, contrahere. tex. in d. c. super eo. quæ locum habent, si illa essent sponsalia de futuro, vt constat. His & alijs rationibus probabilior est opinio vltima, quam asseruit Diuus Tho. in 4. sent. dist. 29. q. 3. ver. ad tertium. Io. Maior in 4. dist. 27. q. 4. col. 2. & Adria. in 4. sub tract. de matri. c. ad discernendum. eamque Salmanticæ præuia egregia disputatione publicè professus est Franciscus à Victoria, vir de sacra Theologia quàm optimè meritus, Anno 1531. cui suffragantur ea, quæ nos præcedenti part. c. 4. notauimus. §. 2. num. 3. & 4.

Præmissa tamen communi sententia, in fertur, quòd si ante conditionis euentum reuocaret illum consensum is, qui eum præstiterat, euentus conditionis non efficeret coniugium. gloss. & Docto. in dict. cap. super eo. quamuis non possit licitè dictum consensum reuocare, sed teneatur expectare conditionem. l. potior. & l. qui balneum. ff. qui pot. in pig. ha. Abb. & Præpo. in d. c. super eo. nec refert ad reuocationis effectum, an altero ignorante, vel sciente fiat. text. est in c. fi. de procu. in 6. licet gloss. in d. c. super eo. videatur scientiam alterius exigere.

Ex his illud celebre dubium exoritur, quid dicendum sit, quando duo, inter quos suberat Canonicum impedimentum, contrahunt matrimonium per verba de præsenti, sub conditione tamen, si Roman. Pontifex dispensauerit, eumq́ue contractum permiserit, an dispensatione sequuta statim absque nouo consensu sit matrimonium, an sponsalia, ita, vt licet coniugium non sit, cogi tamen possint ad id contrahendum, etsi opinio Theologorum, quam paulò antè præmisimus, est tenenda, facilè soluitur quæstio. verùm communi & à nostratibus receptissima opinione præmissa, in hoc dubio Innocen. Cardi. & Abb. in dict. cap. super eo. tenent ad coniugium hoc perficiendum esse necessarium nouum consensum præter Papæ dispensationem. idem Syluest. in verb. matrimonium. 3. quæst. 9. Hen. in c. fi. de cond. app. 2. col. Aretin. consil. 144. col. 5. idem Areti. dicens, hanc opi. commu. esse. in l. apud Iulianum. §. constat. 3. col. ff. de lega. 1. quam l. interpretatur simul cum l. cùm seruus. plures ad id adducens, asserit hanc opi. esse commu. Ferdi. Loazes Ilerdensis Præsul, in tract. de matrimo. 12. dubio, in prin. hic enim contractus, secundum eos, à principio fuit illicitus: ergo ex eo non potuit oriri aliqua obligatio. l. cùm lex. ff. de fideiuss. præterea hæc conditio impossibilis est, quia à Principis voluntate dependet, vt in d. §. constat. probatur & in l. continuus. §. cùm quis. ff. de verborum oblig. & à matrimonio reijcitur, ac remanet purus ipse contractus. c. fi. de cond. app. sed talis contractus purus minimè valet, ergo etiamsi Papa dispensauerit, non erit matrimonium: imò nec sponsalia de futuro, secundum eosdem. Sed his rationibus responderi potest. Primò hunc contractum fore illicitum, si simpliciter fiat: si verò fiat sub conditione, quæ contractum ad licitum tempus referat licitum esse. l. in tempus. ff. de hær. inst. vnde qui ita contraherent, non essent excommunicati. ex Cle. vni. de consang. quod notat Hadri. in 4. tract. de matrimo. q. 10. ad fi.

Secundò respondetur, id, quod à Principis voluntate pendet, reputatur impossibile, quando illud Princeps non solet concedere: id verò, quod Princeps solet concedere, non est dicendum esse impossibile, qualis est dispensatio in 3. gradu consanguinitatis, alijsque similibus impedimentis. quod patet ex d. §. constat. dum dicit, cùm distrahi non soleant, vbi hoc notare videntur Cuma. Paul. & Alex. optimus tex. in l. intercidit. ff. de conditio. & demonstrat. l. quidam relegatus. & ibi Socin. & Lusita. ff. de reb. dub. sensit Aretin. in dict. §. constat. quem sequitur Sigismund. Lofredus consil. 16. num. 9. idem notat Soci. Iunior consil. 51. volu. 1. col. vltim. qui omnes expressim asserunt, impossibile iudicari id, quod à Principis voluntate pendet, quando non solet à Principe fieri. Imò licet id, quod pendet à Principis voluntate, dici possit impossibile largè, non tamen ex stricta interpretatione, etiamsi non soleat à Principe concedi: id etenim, si fieri à Principe potest, possibile est, quod fiat. tamen quia Princeps, etiamsi id possit, non solet facerè, dicitur impossibile. Sed non eo modo, quo impossibile dicitur, & assumitur. in cap. fina. de condi. appo. vbi impossibile ego intelligo, quod natura, vel iure est impossibile: id ergo quod à Principe fieri iure potest, licet non soleat fieri, nec erit impossibile à natura, nec à iure. Item conditio impossibilis de iure, qualis ista, quibusdam videri potest, si ad futurum referatur, non reijcitur à matrimonio, vt notat Adria. in 4. q. 12. de matrimo. & dicemus paulò pòst. igitur ista conditio non est dicenda impossibilis. quo fit, vt Aretin. ratio minimè conuincat pro eius opinione. E diuerso Cald. Anto. & Præpos. in. d. c. super eo. tenent eueniente conditione ista, & sic Roma. Ponti. matrimonium permittente, non esse necessarium nouum consensum, sed esse iam matrimonium ex euentu conditionis, propter illam communem opinionem Canonistarum, quam præcedenti quæst. retulimus. idem repetit Calder. cons. 1. tit. de sponsa. Decius in l. ea quæ rarò. ff. de regul. iur. in id etiam inclinat Ias. in dict. §. constat. quam sententiam consuetudine seruari testatur Nicol. Boër. decis. 264. nume. 27. etsi vera est communis opinio Canon. ego non video, cur ista opinio Cal. & sequacium non procedat. quòd si opinio Theologorum vera est, arbitror eueniente conditione, esse iudicanda sponsalia de futuro, non matrimonium, quod mihi magis arridet.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Conditio contra substantiam matrimonij, & sic contra aliquod ex matrimonij tribus bonis, ipsum contractum vitiat.
- 2 Conditio illa: Si te adulterandam tradideris, est contra matrimonij substantiam, aduersus Angel. de Clauasio.
- 3 Conditio, quæ substantiæ coniugali repugnat, etsi honesta sit, ipsum matrimonium destruit, contra Palud.
- 4 Beatissima Virgo qualiter in matrimonium consenserit, ac virginitatem fuerit professa.
- 5 Matrimonio contracto plura contingunt, quæsi ab initio intercederent, matrimonium ipsum irritum facerent.
- 6 Conditio illa: Si negaueris debitum, quoties mihi non licet exigere, est contra substantiam matrimonij.
- 7 Conditio contra substantiam matrimonio adiecta, tunc demùm ipsum vitiat, quando adijcientes non suspendunt contractum in euentum conditionis.
- 8 Modus, qui refragatur coniugali substantiæ, etiam matrimonij contractum nullum reddit. Secus tamen est in pacto.
- 9 Conditio præteriti, aut præsentis temporis, licet sit contra substantiam matrimonij, ipsum minimè vitiat.
- 10 Conditio contra matrimonij substantiam, etiam quæ sit resolutiua actus, ipsum contractum vitiat.
- 11 Conditio contra substantiam matrimonij ab vno adiecta, altero refragante, an irritum faciat coniugium.
- 12 Conditione contra coniugij substantiam adiecta, nullum effectum habere coitum subsequutum.
- 13 Conditionalis matrimonij contractus purus efficitur, ex solo coitu præcedente defectum conditionis.
- 14 Coitus inter virum & fœminam qualiter probetur.
- 15 Conditio cuius euentus obligationem oriri apertè impedit, ipsum contractum matrimonij vitiat.
- 16 Cautela quædam hac in re à Doctoribus tradita, cautè admittenda est.
- 17 Conditione contra actus substantiam apposita, in quo coniugalis contractus à cæteris differat.
- 18 Conditione professioni adiecta, ex qua habere propria bona profitenti permittatur, an ipsa professio valeat.
- 19 Intellectus cap. Diaconi. 28. distinct.
- 20 Ecclesiæ consecratio valet, reiecta conditione, quæ episcopum ab eius cura excludit.

§. PRIMVS.

CAETERVM de his conditionibus acturi, hoc præmisso coniugalem consensum licitas & honestas conditiones admittere, quid dicendum sit de conditionibus cæteris, quæ vitium secum afferant, videbimus, vt tandem aliquot exempla de conditionibus licitis explicemus.

Conditiones autem, quæ omninò licitæ non sunt, possunt in hoc contractu contingere tripliciter: aut enim conditio est contra substantiam matrimonij, aut est impossibilis, aut turpis. Conditio contra substantiam matrimonij ipsum matrimonium contractum vitiat, ac destruit. cap. fina. de cond. appo. Regia l. pe. & fi. tit. 3. par. 4. & probatur ratione: nam sine substantia nihil potest subsistere. c. tua nos. de spons. c. detrahe. 1. q. 1. l. cùm hi. §. prætor ait. ff. de transact. l. cum precario. ff. de precar. notat Bar. in l. vbi ita donatur. ff. de donat. cau. mort. Substantia verò hîc deficit, igitur contractus fieri nequit. Substantia autem deficit, cùm ea consistat in consensu ad societatem coniugalem, sub quo includitur tacitè consensus mutuus ad vinculum perpetuum coniugij, ad fidem seruandam, ad prolem suscipiendam, quæ quidem tria bona sunt matrimonij. cap. omne. 27. q. 2. Conditio ergo illa, si generationem prolis euites, est contra substantiam matrimonij: quia est contra illud bonum prolis, in quod consensus coniugalis dirigitur. Illa, si te adulterandam tradideris, contra bonum fidei, illa verò, donec inueniam aliam meliorem te, contra vinculum indiuiduum. Sic ergo istę conditiones intelligendæ sunt, vt contra substantiam coniugij appositæ censeantur. vti gl. & Doct. in d. c. fin. explicant.

Primò, hinc colligitur Ange. in summa, in verbo, matrimonium. 3. imped. 3. §. 11. manifestè errare, dum dicit hanc conditionem, si te adulterandam tradideris, non esse contra substantiam matrimonij, nisi adijciatur, ita, vt mihi non tenearis reddere debitum coniugale: quia sine hac adiectione illa conditio non est contra substantiam matrimonij, id est, contra fidem, quam alter alteri tenetur exhibere in reddendo debitum coniugale. Sed tamen est contra fidem, quam alter alteri tenetur exhibere, non tradendo alij quàm coniugi corpus suum: quæ quidem fides non est de substantia matrimonij: nam sine ea potest esse coniugium, vt ipse Ang. probare nititur, in ver. matrimonium. 2. quæstio. 23. & ita intelligit text. in d. cap. fi. cui repugnat Ange. interpretatio, siquidem de substantia coniugij est seruare fidem alteri coniugi, non tradendo alij quàm marito vsum sui corporis, vt docet Tho. in 4. dist. 31. q. 1. art. 2. & Sylue. in verb. matrimonium. 4. quæstio. 6. atque ita expressim Ange. reprobat Adri. in 4. quæst. 9. de matrim. nec iniuria, cùm ex d. ca. fina. constet adulterium esse contra fidem coniugalem, & hac ratione esse contra substantiam matrimonij. idem profitetur diuus August. lib. vnico, de bono coniug. cap. 4. quem retulit Grat. in cap. ille autem. versic. adulterium. 32. quęst. 5. idem Augu. in lib. de nuptijs & concupiscentia. capit. 11. & 12. vnde Gratia. assumpsit cap. omne. & capit. coniunx. 27. quæstio. 2. tametsi falsò illa duo capita in libr. Decretorum tribuantur August. in libro de bono coniug.

Secundò ex hoc dubia videtur conclus. Palud. in 4. dist. 30. q. 2. conclu. 2. dum dicit matrimonium non vitiari ex adiectione conditionis honestæ, imò illam conditionem admitti, licet contra bonum prolis, vel contra bonum vinculi sit, vt, si quis contrahat matrimonium cum fœmina hac expressa pactione, si secum viuat in perpetua castitate, & continentia, vel si religionem consummato matrimonio profiteatur, eo etiam eam profitente: ex nostris idem notat Imol. in l. vbi ita donatur. ff. de dona. caus. mor. Barb. in capi. fin. colu. 1. de preca. non enim vitiat matrimonium perpetua continentia, qualis etiam fuit inter Mariam & Ioseph. & tamen inter eos fuit perpetuum & perfectum coniugium, vt probatur in dict. capit. coniunx. 27. quæstio. 2. Hæc tamen Palud. opinio falsa videtur, per text. in dict. cap. fin. est enim hęc conditio, quamuis honesta, contra coniugij substantiam, quæ consistit in consensu saltem tacito ad carnalem copulam, nempe in explicito consensu ad cohabitationem coniugalem: repugnat ergo istius conditionis adiectio ipsi consensui, quia in pactum deducitur isthæc continentia. Tho. in 4. dist. 28. q. fi. in fi. Adr. q. 9. de matri. Sylu. in ver. matri. 4. q. 6. & Abb. in c. commissum. de spons. Nec obst. obiectio ex matrimonio sacratissimæ virginis, nec aliorum coniugum decreta continentia: quia matrimonio contracto castitas voueri potest per coniuges. c. quod Deo patri. 33. q. 5. diuus Augu. in epist. ad Editiam. not. gl. Abb. & alij in c. tua nos. de iureiur. idem Abb. in c. 1. de conuers. coniug. idem in c. veniens. de regu. non tamen potest hoc deduci in pactum tempore contractus. Nec enim beatissima virgo castitatem deduxit in conuentionem tempore coniugij, quamuis esset diuinitus certa, Ioseph in eodem esse castitatis & continentiæ proposito: itaque matrimonium contraxit simpliciter, & licet certum sit, antea vouisse virginitatem, consensit tamen in coniugalem cohabitationem, & implicitè in omnia, quæ ad matrimonium expectant: ex hoc autem non sequitur beatissimam virginem consensisse expressè in carnalem copulam: id enim repugnaret virginitati: implicitè verò consensit, non in actum copulæ, sed in potentiam, qui quidem consensus non est contrarius virginitati, secundum Tho. in 4. dist. 30. q. 2. ar. 1. probat tex. in c. Beata. 27. q. 2. Sed & contra Palud. illud facit, quòd contracto matrimonio multa contingere possunt, quę id non vitiant, & tamen eadem ab initio irritum contractum facerent, votum enim solenne vtriusque post copulam matrimonio accedit, quod ab initio contractus contingens eundem contractum vitiaret. c. 1. c. rursus. qui Cler. vel vouen. Sic licet contracto coniugio possint maritus & vxor expressè continentiam vouere, nec ex hoc matrimonium irritum erit, à principio tamen ipsius contractus votum istud explicari non potest: cùm sit contrarium ipsi actui contractus. ex quibus probanda est opi. gl. in c. de infidelibus. de consang. dicentis, etiam inter paganos pactum de mittendo libello repudij coniugalem contractum irritum facere. quamuis inter infideles libellum repudij permissum esse concedamus: quod alibi dicemus: atque eò maximè d. gl. recipienda est, quod nec inter paganos libellus repudij sit permissus. vnde opi. illius gl. tenuit Thom. in 4. distinct. 39. quæst. 1. art. 3. ad quintum. licet Card. Abb. & Prępos. eam reprobent.

Tertiò, ex his patet verum esse, quod notat Adr. in 4. qu. 14. de matri. dicens conditionem hanc coniugio adiectam, si coniugale debitum negare velis, quoties mihi id exigere non licuerit, esse contra substantiam matrimonij, & ideò ipsum contractum vitiare. quia non sequitur, mihi non licet exigere, ergo licet tibi negare. vnde non potest dici, esse hanc conditionem ex his, quæ à iure insunt, cùm constet quandoque, idque pluribus casibus non licere marito debitum exigere, & tamen non licere vxori illud negare, si maritus exigat: nam si maritus velit vxorem cognoscere affectione sornicaria, & ita exigat debitum, peccat quidem mortaliter, & tamen vxor tenetur reddere illud debitum. Item si maritus fecerit votum simplex continentiæ, & exigat, peccat mortaliter, non tamen ex hoc poterit vxor ei negare debitum. atque etiamsi maritus credat matrimonium illud non fuisse, nec esse legitimum, ex aliquo impedimento Canonico, quod mulier scit certò non subesse, si ipse exigat, mortaliter peccat, ipsa verò vxor libera non est ab obligatione reddendi. quæ omnia latiùs Adrian. explicat in dict. quæst. 14. Nec vxor mortaliter peccat ex cooperatione ad peccatum, cùm non cooperetur spontè, sed coactè, nec possit ab hoc peccato virum auertere, quod notat Paluda. in 4. distinct. 32. q. 1. artic. 1.

Quartò his adijcienda est non contemnenda huius conclusionis interpretatio, nempe vt intelligatur matrimonium esse nullum ex adiectione conditionis contra eius substantiam, quando contrahentes intendunt matrimonium contrahere, & eo contracto, hanc conditionem seruare, & eius obligationem inducere, cuius rei sit exemplum: Contraho tecum matrimonium animo liberrimo contrahendi, & tamen volo te adulterari, vel venenum assumere sterilitatis causa: hi etenim, qui hoc modo contrahunt, matrimonium contrahere intendunt, & eo contracto, obligationem adijcere, quæ omninò aduersetur substantię coniugij: secus, si contrahentes, qui has conditiones adijciunt, nolint contrahere, donec conditiones eueniant, tunc enim conditiones minimem concurrunt cum coniugio, sed suspenditur ipse matrimonialis consensus, & illæ conditiones tanquam turpes reijciuntur. ex secunda parte dicti c. fi. quo fit, vt hoc casu matrimonium valeat, sicuti eleganter notat Adria. in 4. quæst. 9. de matrimo. qua in re Lectorem admoneo, dubiam esse hanc opinionem, propter verba in eo. cap. fin. parte prima expressa.

Quintò hinc infertur, non tantùm conditionem contra substantiam coniugij ipsum contractum vitiari, sed etiam modum contractui adiectum. Palud. in 4. dist. 29. q. 2. arti. 3. quem retulit Syluest. in verb. matrimonium. 3. q. fin. idem notat Deci. in Auth. ingressi. C. de sacro. eccle. num. 23. modus etenim inest contractui, cui adijcitur, nec pactum à contractu separatum inducit. vnde si contracto matrimonio, etiam in continenti fiat pactum, quod repugnet matrimonij substantiæ. pactum hoc reijcitur, & manet ipse contractus firmus, vt si quis matrimonium sine conditione, & modo contrahat, paciscatur tamen, quòd alter generationem prolis euitet, vel adulteretur. hæc pactio non nocet ipsi contractui iam perfecto. quod sentit Card. in dict. c. fi. in quodam intellectu, quem refert, & sequitur Præp. ibi. col. 1. & probari potest in l. perseruum. §. 1. cum l. seq. ff. de vsu & hab. vbi distinguitur, an in eadem oratione, vel diuersa adijciatur modus contra substantiam actus, tametsi Christopho. Castellioneus in rep. l. vbi ita donatur. col. 3. scripserit. text. in d. c. fi. part. 1. etiam in pacto locum habere: nam & alijs contractibus, præter matrimonium, pactum contra substantiam actus reijcitur, manetq́ue actus firmus, vt ibi constat, & dicetur inferiùs, quamuis Roma. in l. prima. §. sed si mihi. ff. de verborum obliga. teneat text. in dicto cap. part. 1. non habere locum in modo. quod Bartol. in dict. Authent. ingressi. senserat. & Imol. in l. vbi ita donatur. ff. de donat. caus. mort. col. fi. quos in intellectu d. c. fi. reprobat Aret. in d §. sed si mihi. 2. col. Barb. in c. fin. de preca. & Ant. Rube. in l. non solùm. §. morte. ff. de noui ope. nuncia. col. 90. nu. 597. post Ant. in d. c. fi.

Sexta huius conclusionis interpretatio constat ex Palud. in 4. dist. 29. q. 2. artic. 5. conclu. 1. dicente text. in d. c. fin. part. 1. procedere in proprijs conditionibus futuri euentus, non tamen habere locum in conditionibus præsentis, vel præteriti temporis: si enim quis contrahat matrimonium cum aliqua fœmina, si adulterium commisit, statim matrimonium validum est, si adulterium illa fœmina commiserat, vel nullum est ipsum coniugium ex ipsa pactione, si adulterium fœmina illa non commisisset. siquidem conditio de pręsenti, vel de præterito non suspendit actum, nec propriè est conditio. l. institutio talis. ff. de condit. insti. l. cùm ad præsens. ff. si cert. peta. gloss. in l. si sic. §. 1. ff. de legat. 1. Soci. Ias. & Deci. in d. l. cùm ad præsens. idem Deci. in l. actus legitimi. ff. de regul. iur. not. per Bart. & alios in l. 1. ff. de conditio. & demonstrat. col. 1. competit enim propriæ conditioni actum suspendere.

Septimò ex præmissis patet text. in d. c. fin. parte 1. esse intelligendum, siue sit conditio contra substantiam coniugij suspensiua actus, siue ipsum actum resoluens: si quis enim ita contrahat cum fœmina, vt si fornicetur, liceat ei aliam vxorem accipere, nihil agit, cùm hæc adiectio ipsum actum corrumpat. ita Cardi. Abb. & Præp. in d. c. fi. idem Cardi. & Præp. in c. 1. de condit. appo. & probatur in dict. c. fi. dum dicit, donec aliam inueniam. ex his poterit hæc eadem res ad exemplum deduci, subiecta conditione per dictionem, si.

Octauò sic est intelligenda cap. fin. decisio, vt parte prima procedat, quando vterque contrahentium consentit adiectioni conditionis: secus enim, si alter contradicat illi conditioni. tunc equidem non infirmatur actus. Sed licet matrimonium non sit, erunt tamen sponsalia de futuro, quæ in matrimonium ex carnali copula transibunt. ita Hosti. Inno. Abb. & Doct. vti fatetur Præp. in d. c. fi. col. 1. & 2. quam opi. sequitur Ant. Rub. in l. non solùm. §. morte. ff. de noui oper. nuncia. numer. 590. & Castellioneus in dict. l. vbi ita donatur. colum. 3. & penu. est enim à conditione recessum ex eo, quòd alter non consentit adiectioni conditionis. idem Sylue. in verb. matrimo. 4. qu. 5. imò matrimonium ipsum non vitiabitur eo, quòd quis contrahat sub conditione contra substantiam actus adiecta, alter verò verba proferat absoluta, & pura, secundum ipsum Syluestr. quod non potest aliqua ratione rectè defendi. Nec placet Doct. interpretatio hęc, quæ asserit altero contradicente ipsum contractum vim sponsaliorum de futuro sortiri: id enim falsum videtur: nam & si alter contradixerit, primus, qui conditionem adiecit, hactenus nec consensit matrimonio, nec sponsalibus: cùm purè nondum consenserit, sed sub conditione, quæ ab alio non recipitur: igitur ab eo nihil actum est, ex quo consensus elici possit ad sponsalia, vel matrimonium: ille enim consensus ab eo præstitus vitium habet manifestum, ipsam scilicet conditionem contra substantiam actus: quo fit, vt ab hac communi opi. discedat Adr. in 4. q. 9. de matri. Imo. in l. vbi ita donatur. ff. de donat. cau. mor. 1. & 2. col. & Areti. in l. 1. §. sed si mihi. ff. de verbor. oblig. vnus etenim contrahit sub conditione, alter purè, diuersitas ergo in substantia, irritam facit ipsam obligationem. l. 1. si quis simpliciter. ff. de verbor. obligat. & licet Ias. in d. Auth. ingressi. numero 34. dicat hanc opinio. & octauum intellectum commu. esse, addit tamen sibi non omninò placere. vnde magis probat Adria. sententiam. Verùm pro communi opi. inducitur tex. in cap. aliquando. 32. q. 2. vbi probatur, quòd si vterque coniux ab initio non consensit conditioni sterilitatis, sed alter tantùm, ille erit adulter vxoris, illa autem, si fœmina consensit, mariti meretrix: igitur matrimonium contrahitur, quando alter tantùm hanc conditionem adiecit. alter verò ei contradicit. quod commu. assertio probat. Sed illi Canoni respondet Adria. loqui illum text. quando alter tantùm animo & facto sic matrimonium deturpat, non tamen conditione expressim in contractum deducta. cui interpretationi verba August. refragantur. lib. 1. de nupt. & concupiscentia. ca. 15. à quo transscriptus fuit Canon ille. Quamobrem ego non ita libenter ab hoc octauo intellectu discedo, & planè fateor alterius tantùm consensum esse purum, alterius conditionalem: ille tamen conditionalis consensus non vitiat actum: quia ad eum vitiandum requiritur alterius etiam consensus in illam conditionem, quæ contra substantiam actus adiecta fuit. sicuti exigeretur ad agendum actum validum. c. 1. de reg. iur. manet ergo ille consensus in matrimonium conditionalis, eritq́ue considerandus ex conditione: non tamen actus est vitiatus.

Igitur, si conditio est contra substantiam actus, & turpis, impossibilísue reijcietur ab actu. ca. fi. in fin. de condi. appos. quo casu intelligo illud, quod ex Syluestr. notaueram. Si verò sit honesta, erit recessum à conditione, si carnalis copula sequatur. cap. super eo. cap. per tuas. de cond. appo. atque hunc opinor esse huius communis opinionis consonum intellectum: tametsi ingenuè fatear Aret. Imo. & Adria. sententiam probabiliorem esse.

Nonò, hinc infertur nihil referre, an copula subsequatur, quando matrimonium fuit contractum adiecta ex vtriusque consensu conditîone contra substantiam actus. ille contractus nullus est, nec valet in vim sponsaliorum: igitur coitus efficere nequit matrimonij pręsumptionem, secundum communem in dict. ca. fi. quam probat Adria. in 4. de matri. qu. 5. licèt à conditione censeatur recessum, quando actus valuit, vt conditionalis, si sequatur copula. tex. in c. de illis. c. per tuas. c. super eo. de condi. apposit. quę quidem copula duo operatur simul, ac consequenter. Primum, vt hic conditionalis contractus sit purus ad sponsalia, ac demum ex hoc sequitur secundum, scilicet, sponsalia ista hoc pacto facta, matrimonium effici. gloss. Abb. Præp. & alij in dict. capi. de illis. Adri. eleganter in 4. de matri. q. 8, & Anto. Rub. consil. 60. ex quo infertur intellectus ad text. in capi. 1. de condi. appo. vbi contracto matrimonio sub conditione etiam honesta, & possibili, si velit quis dimittere eam, cum qua contraxit, non poterit. est enim intelligendus ille text. quando coitus intercessit ante conditionis defectum, ex quo à conditione recessum est per ipsam copulam, & matrimonium valet explosa conditione. probatur ex text. ibi, eam relinquere voluerit. Præmittunt enim illa verba cohabitationem, & carnalem copulam. arg. cap. ad dissoluendum. de desp. impub. Carnalis autem coitus hunc effectum operatur, quando ante defectam conditionem contingit: quia, si post defectum conditionis sequatur copula, nihil conducit ad coniugij præsumptionem: cùm iam pręmissum matrimonium omninò defecerit. obstat tamen tex. in c. per tuas. de condi. appo. vbi matrimonium iudicatur propter copulam remissa conditione, & tamen ibi post defectum conditionis probatur copulam intercessisse. Sed respondeo in illo casu ex confessione viri esse satis probatum ius fœminæ agentis pro matrimonio: asseruit enim vir propria confessione: indistinctè illam fœminam cognouisse carnaliter: igitur iam constat in illis sponsalibus contigisse copulam, quę pręsumitur ante conditionis defectum. Sed ad euertendam hanc probationem, quæ fauet mulieri, & matrimonio, est necessaria probatio ex aduerso concludens, scilicet ipsum virum post conditionis defectum sponsam cognouisse, & non antea. hoc autem ibi probatum non fuit, nam etsi probatum fuerit post defectum conditionis, virum sponsam cognouisse, potuit tamen contingere, eam ab sponso cognitam fuisse ante defectum conditionis: ex eo enim, quòd pòst cognouerit, non sequitur, necessariò eam antea non cognouisse. Sic ergo cùm probatio fœminæ esset concludens, ex aduerso verò minimè conuinceret, matrimonium ibi iudicatur propter copulam omisso defectu conditionis. ita Hosti. Abb. Præp. & alij in d. c. per tuas. hoc dubium explicant, quamuis gloss. ibi non rectè id intellexerit. ex quo infertur, fauore matrimonij dubiam confessionem esse intelligendam contra ipsum confitentem. quod in d. c. per tuas. Card. & Præpo. notant. licet aliàs dubia confessio in fauorem confitentis non contumacis sit accipienda. Anto. & Præpo. in c. ex literis. in 1. de spon. Deci. in c. in præsentia. nume. 24. de probat. idem Deci. in l. in contrahenda. ff. de regul. iur. explicat optimè in criminibus Feli. in ca. cùm dilecti. de accusat. col. 4. & Anchar. consilio 179.

Quia tamen ad matrimonij contractum sæpissimè conducit plurimùm probatio copulæ. est sciendum in hac re viro asserenti se cognouisse aliquam fœminam credendum esse, vbi de matrimonio cum ea contracto agitur. cap. continebatur. de desp. impub. cap. si quis acceperit. 33. quæst. 1. imò & mulieri iuranti se à viro cognitam, fauore matrimonij creditur. Hosti. Anto. Abb. Præp. & alij in cap. duo pueri. de desp. impub. & Henr. in d. c. continebatur. quamuis Præpo. in d. c. pertuas. in hoc vltimo contrarium teneat. Prima tamen opi. quæ vtroque casu commu. est, procedit, præmissa cohabitatione maris & fœminæ, ex qua coniectura non leuis capitur verè præcessisse copulam. vtcunque tamen sit, probari potest contrarium per obstetricum aspectum, aliámue probationem, ex qua constare possit coitum nondum præcessisse. glo. in d. c. continebatur. quam DD. ibi approbant. alia in c. proposuisti. de prob. vbi Fel. & Deci. 2. col. quibus similis est in c. 2. vers. affectata. de tempo. ord. in 6. & est commu. opi. secundum Alex. in l. qui bona. §. qui damni. ff. de dam. infect. col. pe. & Ias. in l. si quando. C. vnde vi. col. 4. notat Hippo. in Rub. C. de proba. nu. 137. Scribit tamen Augusti. lib. 1. de Ciuit. Dei, ca. 18. obstetricem quandam explorantem virginis integritatem, manibus eam corrupisse. probatur etiam coitus alijs modis, quos Abb. & DD. not. in cap. præterea. de testib. & in c. literis. de præsumpt. & Soci. Iun. consi. 32. vol. 2. col. 2.

Decimò hæc ipsa conclusio, quam ex prima part. cap. fin. notauimus, ad alia exempla præter ibi à Roma. Pontifice expressa, adducenda est. nam & hæc conditio: Contraho tecum, si veneris ad exequias meas, vel, si Capitolium non ascenderis, est contra substantiam actus, cùm euentus harum conditionum non permittat obligationem nasci, vt aduertit Adria. in 4. de matrimo. q. 5. nec copula subsequuta matrimonij præsumptionem operatur, secundum eum.

Vndecimò ex eodem cap. fi. part. 1. sic intellecto, solet notari cautela quædam, qua is, qui animo non omninò libero contrahere cogitur matrimonium, id contrahat verbis, non tamen verè, sed fictè, si adijciat conditionem contra substantiam matrimonij, & alterius consensum saltem tacitum ad id exigat: ille enim contractus ex his nullus est. & ita communiter notant Doct. in dict. cap. fi. quos refert Gerar. singu. 21. & Hippo. singu. 286. caueat tamen Lector, ne hisce Doct. cautelis nimis addictus sit, harum enim vsus non est ita passim probandus, sed tunc cum iniuria quis opprimitur.

Duodecimò, quò ista assertio, quam hactenus tractauimus, rectiùs percipiatur, operæprecium erit perpendere, quánam ratione in cæteris contractibus conditio adiecta contra substantiam actus tollatur. atque ea reiecta, actus censeatur validus. l. cum precario. ff. de precar. & not. in cap. final. de precar. at in matrimonio ipsum actum corrumpat? Sunt enim qui legem illam, cum precario. intelligant, quando modus adijcitur contra actus substantiam: nostram verò decisionem, quando conditio. itaque secundum eos modus reijciendus est, non tamen conditio, sed ipsa actum vitiat. ita Imol. in l. vbi ita donatur. ff. de don. caus. mort. Iason in Authenti. ingressi. C. de sacrosan. eccles. nume. 36. quorum responsio quatenus tangit c. fi. de cond. appo. & id intelligit non procedere in modo, superiùs à nobis explosa fuit. dum verò l. cum precario. dictat non habere locum in conditione, sed in modo, nequaquam placet. imò nec in modo l. illa procedit, modus enim contra substantiam actus, ipsum actum vitiat. l. per seruum. ff. de vsu & hab. quam ob rem, ni fallor, ita dicendum est, conditionem contra substantiam actus tunc ipsum actum irritum facere, quando resistit initio actus, quia repugnat conditio illi qualitati, sine qua actus initium capere non potest, vt est consensus ad matrimonium requisitus, sine quo actus initium capere non potest. ideo conditio repugnans huic qualitati, vitiat ipsum actum. l. obligationum substantia. ff. de act. & obli. l. Diuus. §. cæterùm. ff. de mili. testa. ex quo dicebat Cor. cons. 75. in 2. vo. col. 4. quòd si quis dicat: Instituo hęredem Titium animo non instituendi, est nulla institutio, quia id, quod adijcitur institutioni, contrarium est ipsius institutionis initio. Sic ergo ad coniugalis contractus initium consensus exigitur liber ab illis conditionibus: igitur si conditio aliqua interueniat, actus non tenet. Sed in l. cum precario. & in l. vbi ita donatur. atque in c. fi. de preca. non adijcitur conditio, nec pactum, quod initio contractus repugnet: consensus enim ad gerendum actum illum non tollitur ex illius conditionis adiectione: sed id quod adijcitur, est contra quandam illius actus qualitatem, quę ita inhęret actui, vt contraria qualitas eidem actui, & eius nomini proprijsq́ue eius effectibus aduersetur. tunc etenim reiecta illa conditione actus valet, qui nullo impedimento subsistente initium assumpsit. vnde minimè conuenit, vt sic gestus ex adiectione illi incompetenti soluatur. Nam & testamentum si fiat cum promissione & clausula derogatoria sequentis voluntatis, adhibita iuris solennitate, illa promissione sublata, qua testator pollicetur se illud testamentum non reuocaturum, valet testamentum: quia illa adiectio non est contraria initio actus, qui ex voluntate adhibita iuris solennitate perficitur, licet repugnet actui & eius nomini, proprijsq́ue eiusdem actus qualitatibus, ex quibus hoc proprium est, vt mutari, rescindiq́ue liberè valeat à testatore. l. si quis in principio testamenti. ff. de legat. 3. quæ quidem faciliùs intelligentur ex traditis à Carolo Molin. de contract. quęst. 59. num. 353.

Ex his dubium illud celebre explicandum est, num religionis professio irrita sit ex eo, quòd fiat sub conditione, si possit habere proprium is, qui profitetur, vel si permittatur ei coniugalis vsus, aliúdue, quod voto continentiæ, paupertatis, aut obedientiæ contrarium sit: an verò sit hæc conditio reijcienda, ita, vt actus valeat. & Bernard. in capit. fina. de cond. appo. per tex. ibi, quem ad matrimonium spirituale, & sic professionem inducit, asserit actum ex hoc irritum esse. idem repetit in ca. 2. de sta. monac. & Accurs. in l. per seruum. §. 1. ff. de vsu & habit. Calder. Card. & Abb. in d. ca. fi. Are. in l. 1. §. sed si mihi. ff. de verbo. oblig. 2. & 3. colum. Dec. in Authen. ingressi. num. 12. C. de sacrosanct. Eccle. Adria. in 4. q. 9. de matri. per tex. à sensu contrario inductum. in ca. dudum. de conuers. coniuga. quam opinionem asserit esse communiter receptam. Barb. consil. 3. in 1. volum. col. pen. Alciat. in d. §. sed si mihi. nume. 19. & And. ab Exea. in Rubr. ff. de pact. nume. 510. etiamsi per modi adiectionem is, qui profitetur, proprium sibi retineat, vt notat Anto. Rub. in l. non solùm. §. morte. ff. de noui ope. nunciat. col. 90. nisi is modus ex interuallo adijciatur. quod notat Ias. in d. Auth. ingressi. colum. 6. & idem Andr. ab Exea. idem & nos notauimus paulò antè in hoc eodem §. 5. intel. Rursus hac conditione adiecta validam esse professionem tenet gloss. in d. Auth. ingressi, & in cap. solet. 32. q. 2. Hostiens. Ioan. Andr. & Anto. in d. cap. fi. quam opinionem communem esse testantur Imo. & Feli. in c. cùm M. de const. nu. 75. Ias. eam sequutus & Dec. nu. 21. in d. Auth. ingressi. verùm in dubio conditio ista, vt quis possit aliqua bona sibi retinere, non nocet professioni: quia intelligitur ex licentia, seu permissione prælati, & ea durante, non aliàs gloss. & Abb. in c. fi. vers. vt in domo. qui Cler. vel vouen. notat And. ab Exea. in d. Rub. de pact. nu. 509. Quibus omnibus adductis notandum est, ad substantiam religionis perfectè pertinere tria vota, continentiæ, paupertatis, & obedientiæ, vt docet eleganter Tho. 2. 2. quęst. 186. ar. 3. 4. & 5. non tamen ita præcisè sunt hæc tria vota de substantia, quin quandoque limitata religioni etiam adhæreant. esse etenim hæc tria vota de substantia perfectæ religionis constat: posse autem contingere limitata patet, vt votum paupertatis intelligatur in particulari, non in communi. Item, votum continentiæ quandoque intelligatur in castitate coniugali: vt in militibus Sancti Iacobi, qui profitentur castitatem coniugalem: & nihilominùs religiosi sunt, & tria vota substantialia profitentur: nam & obedientiam, & paupertatem promittunt, quamuis non exactam, neque præcisam. quod eleganter ostendit Fortunatus Garsias in consilio præstito pro militia sancti Iacobi. 2. part. ver. præterea. vnde in aliquot religiosis erit contra votum continentię ipsum coniugium, non tamen erit contra substantiam religionis. Qua tamen in re contrarium probat ex D. Thoma. & alijs Dominic. Sot. lib. 8. de iusti. & iur. qu. 5. articulo 3. existimans coniugium, & rem vxoriam omninò pugnare cum religione: & deducit ex hoc, milites hos S. Iacobi non esse simpliciter religiosos: & idem de similibus. Sic non erit contra substantiam religionis vouere paupertatem limitatam, licet possit esse contra substantiam voti, attenta qualitate religionis, quam profitetur.

Ex quib. ego infero ad dubij solutionem, ingressum religionis validum esse, neque irritum fieri, imò ex religionis professione profitentem teneri ad ea, quæ ei monacho incumbunt, & sic ad præcisam paupertatem: compellitur enim ea agere, ac seruare, quæ cæteri monachi seruare tenentur: non tamen ex vi voti tenebitur ad præcisam paupertatem. Sic etiam patet professionem factam hac conditione, vt profitenti licitum sit bona liberè acquirere, & propria sibi retinere, etiam Prælato inuito, irritam esse: hoc enim est contra religionis substantiam: cùm paupertatem minimè profiteatur. & hoc casu procedit gl. in d. c. fi. Sed si profiteatur sub hac conditione, vt sibi liceat retinere quandam domum vti propriam, cum bonis iam acquisitis, valere professionem religionis, reiecta conditione. c. fi. qui Cleri. vel vouen. atque ita intelligenda est glo. in d. Auth. ingressi. licet votum paupertatis non teneat, si dicta conditio eius substantiæ repugnet, attenta peculiari illius religionis qualitate

Hinc deducitur intellectus ad text. in c. diaconi. 28. dist. dum probat, sacros ordines collatos alicui protestanti, & adijcienti conditionem matrimonij, valere reiecta conditione, & tamen si matrimonium ab eo fuerit contractum, in ministerio debere manere sic ordinatum, & sic in sacris ordinibus, non in matrimonio, vt Abb. explicat, in c. cùm M. de constitu. colum. 7. Sed si is absque conditione fuerit sacro ordine insignitus, ac demum matrimonium contraxerit, deponitur ab ordine. ita text. ibi. dicta enim conditio non est contra substantiam ordinis sacri: quia iure diuino sacro ordine præditus non tenetur abstinere à coniugio: quamuis benè ex constitutione Ecclesiæ, & iure Canonico, quod inferiùs ostendam, vbi tractabo de impedimento sacri ordinis: ideò conditio reijcitur, quia est contra naturam actus sic iure Pontificio requisitam.

Hinc etiam Ecclesiæ consecratio, dotisque constitutio valet sublata conditione, quę Episcopum ab eius cura excluderet. cap. 2. 10. q. 1. vbi glo. hoc notat. Abb. in c. requisisti, de testamen. col. penul. Barto. in l. quoties. §. final. ff. de admi. tut. Feli. in capi. cùm venerabilis. de except. numero 33. post Innoc. in cap. in Lateranensi. de præbend. & Abb. in cap. nobis. de iure patro. imò ista conditio reijcienda est, etiamsi in pœnam, dictam dotem Ecclesiæ testator voluerit in alios pios vsus conuertendam esse, casu, quo Episcopus velit curam illius Ecclesiæ Episcopo competentem subire. ita Rota antiqua 868. Felin. in dicto numero 33. & Rochus Cur. in tract. de iure patro. in verbo, pro eo, quod q. 12. prædicta enim conditio non repugnat substantiæ actus, quamuis refragetur his, quæ à iure circa illius conditiones statuta sunt, quod ita intelligunt Abb. ac cæteri, in d. c. final. de condit. appo.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Conditio impossibilis aut turpis, fauore matrimonij à contractu coniugali excluditur.
- 2 Conditio impossibilis de præterito, tollitur à matrimonio: turpis verò in præteritum concepta toleratur.
- 3 Conditio impossibilis ex aliquo accidenti, possibilis tamen ex sua natura, non excluditur à matrimonij contractu.
- 4 Conditio impossibilis aut turpis nullum præ se ferunt matrimonij contractum deficiente consensu.
- 5 Defectus consensus qualiter possit colligi adiectis his conditionibus.
- 6 Conditio turpis, quam tamen adijciens honestam esse credit, contractum matrimonij vitiat.
- 7 Conditio impossibilis, etiam de iure, manente contractu matrimonij, prorsus ex eo tollitur.
- 8 Intellectus ad Clem, vnicam. de consang.
- 9 Perpensa longè lateque ratio decidendi ad text. in cap. fin. de cond. app. in vlti. parte.
- 10 Conditio omninò extitura, an ipsum matrimonij contractum vitiet.
- 11 Actio non oritur ex contractu habente conditionem incertam quando, certum tamen quo ad euentum, donec conditio eueniat, licet statim obligatio oriatur.
- 12 Conditio, si te virginem inuenero, tollitur à matrimonij contractu.
- 13 Conditione matrimonio adiecta, si permiserit fœmina se carnaliter ab eodem viro cognosci, sequuta copula matrimonium perficitur.

§. SECVNDVS.

TVRPIS verò conditio à coniugij contractu excluditur, ipsumq́ue matrimonium manet firmum: vt si quis dicat, contraho tecum matrimonium, si patrem occideris. tex. in cap. fin. parte vlt. de condi. appo. cap. 1. eo. tit. Iuxta commu. eius intellectum, quod quidem dubium videtur, cùm consensus ad matrimonium requiratur: hic autem consensus non est purus, nec absolutus, sed relatus in euentum conditionis, ergo priusquàm conditio, quantumcunque turpis, eueniat, qui sic contraxit, non censetur consensisse. Verùm his responderi potest, Ecclesiam iustissimè à contractu coniugali turpem conditionem reijcere, ac reddere ipsum contractum purum, vt constat: ille ergò, qui contrahit matrimonium, sciens illam turpem conditionem ab Ecclesia tolli, & manere contractum purum, videtur contrahere purè matrimonium, & consensum purum ad matrimonium pręstitisse, quod notant Innoc. Ioan. Andre. Præpos. & alij in cap. 1. de conditio. apposi. dum illum text. ita exponunt, in verbo, teneatur, perinde ac si conditio non esset adiecta: quæ quidem turpis conditio reijcitur à Canone fauore matrimonij: sicut à lege fauore vltimę voluntatis etiam excluditur. l. reprehendenda. C. de institutionib. & substitutio. vbi Ias. & Deci. l. conditiones. ff. de condi. institu. quæ quidem ratio etiam locum habet in conditione impossibili: siquidem etiam illa fauore matrimonij reijcitur, & manet actus purus. text. in d. c. final. sicuti & fauore vltimæ voluntatis eadem ab actu tollitur. l. 1. & ibi Bartol. ff. de cond. insti. l. obtinuit. ff. de conditioni. & demonstrationi. §. impossibilis. Institu. de hæredib. instituen. sic Imo. in dicta l. 1. non semel hanc rationem ad matrimonij contractum deducit. Ius etenim ipsa hæc verba interpretatur iuxta sensum simplicem, ac si conditio adiecta non esset: & hoc quidem in fauorem matrimonij induxit: cùm dubium esset seriò, an iocosæ hæ conditiones à contrahentibus expressæ fuerint: quod Ioan. à Medina explicare conatur in tracta. de contract. quæsti. 23. dicens scientiam huius interpretationis in contrahentibus exigi, vt ipse contractus purè & simpliciter valeat. distat tamen hac in re conditio turpis à conditione impossibili: turpis enim conditio, si de præterito, vel pręsenti sit, non tollitur ab actu: sed vel statim tenet matrimonium, vel non tenet ex conditionis euentu, vel defectu. nam & in hoc casu nemo ad delinquendum inuitatur, nec ipse actus suspensus est. Vnde, si quis ita contrahat matrimonium, si Titium occidisti, matrimonium tenet, si alter Titium occiderat, si verò non occidisset, matrimonium ibi nullum contrahitur. Sed conditio impossibilis, etiamsi sit de præterito, vel de præsenti, semper reijcienda est, & contractus ipse manet purus, vt si quis dicat fœminæ, contraho tecum, si heri non fuit ortus Sol. quod notat Palud. in 4. distinct. 29. quæstio. 2. art. 5. ex quo colligo primum intellectum ad text. in dicto capitu. finali, parte vltima.

Secundò hæc vltima illius capit. pars est intelligenda de conditionibus à natura impossibilibus. Secus erit dicendum in conditionibus possibilibus à natura ex accidenti tamen, vel ex lapsu alicuius in præteritum, quod redire non potest, impossibilibus. Sic enim contractum matrimonium vel valet, vel irritum est, ex euentu conditionis. Hadri. in 4. de matrim. quæstio. 6. Palud. in d. arti. 5. conclus. 4. & Stepha. Caiet. in sacramentali q. 49. de matrimo. conclu. 4. quemadmodum si quis contrahat cum fœmina sub hac conditione, si es virgo, si pater tuus viuit: quamuis enim pręmissa corruptione sit impossibilis virginitatis conditio, sic etiam morte patris præcedente, est impossibilis vitę conditio: tamen quia contingit ex accidenti, vel ex transcurso præteriti, quod redire non potest, & de se propria sui ipsius natura virginitas in fœmina, & vita in patre eius erant possibilia, non reijciuntur hæ conditiones, sed vel statim valet, vel statim matrimonium est nullum, quod etiam notat Aret. consilio 82. col. pen. & Syluest. in verb. matrimonium. 3. q. 8. in quo quibusdam videri potest matrimonium ab vltima voluntate differre: quia in vltimis voluntatibus conditiones ex accidenti impossibiles reijciuntur, & valet actus. l. ab omnibus. §. in testamento. ff. de legatis primo. l. si Męuia. ff. de hæredibus institu. sed tamen illæ leges loquuntur in conditionibus etiam à natura impossibilibus, non ex accidenti, nec ex facto præterito: quia quamuis possibile sit, aliquem habuisse filiam: tamen impossibile est, & fuit, eam viuere, si eam non habuit, quo fit, vt leges illæ etiam ad matrimonium deduci possint. Hinc fieri constat, vt si quis matrimonium contraheret cum fœmina sub conditione, si eius filia viuit, nunquam tamen habuit filiam, impossibilis sit dicta conditio in specie, licet possibile esset illam filiam habere, & eam viuere. Sed quia eam non habuit, impossibile videtur eam viuere. Verùm hac in re exactiori diligentia est notandum, conditionem in pręteritum, vel in præsens conceptam, quæ nec contingit, nec potuit contigisse, tollendam esse ab vltimis voluntatibus: illam verò, quę potuit contigisse, & tamen non contigit, falsam censeri, & actum vitiare. text. in l. cùm in secundo. §. 1. ff. de iniust. rup. facit l. demonstratio. §. primo. ff. de conditio. & demonstratio. quòd si in futurum concipiatur conditio, quæ potuit contigisse: tamen modò contingere non poterit: vt si Titius viuet, quia iam tempore adiectæ conditionis mortem obierat, talis conditio reijcitur, vt impossibilis. l. mulcta. §. primo. ff. de conditionibus & demonstratio. secundum communem interpretationem. Bartol. in l. prima, columna 2. ff. de conditio. institutio. & in l. circa. ff. de hæredibus instituen. Alberic. Angel. Bald. & Imol. in l. si Mæuia. eodem titul. ex quibus Palud. opinio erit intelligenda, quando illa conditio in præsens vel præteritum concepta, licet non contigerit, potuit tamen contigisse. secùs verò erit dicendum, quando vel hęc ipsa conditio, quæ potuit accidere, licet minimè euenerit, fuerit in futurum concepta, vel conditio in præteritum, vel præsens concepta, nec potuit contigisse, nec contigit. his enim casibus actus valet etiam coniugalis reiecta conditione, nisi possibilis videretur ipsi contrahenti adiecta conditio, quod alibi tractabo. atque hæc procedunt perpensa Bartol. & aliorum opinione, qua omissa Petrus Stella Aurelianens. in l. qui Romę. §. Augerius. ff. de verbor. oblig. defendere conatur conditionem conceptam in præteritum, vel in præsens, siue potuit, siue nunquam potuerit esse vera, vltimam voluntatem irritam facere, si deficiat: & intelligit dict. l. si Męuia. in conditione concepta in futurum, ex litera Pandectarum, quæ in futurum concipit illam conditionem, quam opinionem ideò referre libuit, quòd ex ea Palud. sententia indistinctè procedet in conditione in præteritum, vel in pręsens concepta. respectu huius intellectus, tamen erit falsa eiusdem Palud. opinio, quam præcedenti intellectu retuli, qua ratione à communi opinione non est discedendum. ex qua præcedens intellectus optimè confirmatur, quo ad decisionem Palud. ibi traditam in fine.

Tertiò ex his infertur matrimonium contractum sub conditione turpi, vel impossibili nullum esse, si consensus coniugalis defecit in contrahente: vnde, cùm in foro interiori animæ ei credendum sit, non iudicabitur matrimonium, auctore Hadri. in 4. quæstion. 7. de matrimo. & Paluda. in quarto sentent. distinctio. 29. quæsti. 2. artic. 5. conclus. 5. idem probat Ioan. à Medina de contract. q. 23.

Quartò eadem conclusio ita intelligenda est, vt etiam in foro iudiciali quandoque coniugium contractum sub conditione turpi, vel impossibili nullum iudicetur. quod contingit, quando constat consensum coniugalem defecisse: quia expressè aliqui sic contraxerunt, vt nullo pacto vellent consentire, nisi eueniente conditione. ita Hadria. in quarta, de matrimo. quęst. sexta. Stephan. Caiet. in sacramen. Neapo. quæst. 49. de matrimo. conclu. octaua. idem scribit Adria. quæstione septima. quando ex alijs coniecturis potest iudex præsumere consensum defecisse, atque id potest potissimè colligi, si contrahens credebat conditionem esse natura possibilem.

Si enim esset in controuersia disputatio: an posset stellarum pars è cœlo in terram cadere, & contrahens hac conditione contraheret, si possibile est stellam aliquam liquescere, & in terram cadere, vel si stella aliqua hoc anno ceciderit in terram: certè etiam in foro iudiciali non esset hic contractus iudicandus coniugalis, propter manifestum dissensum, quod probatur, nam & in testamentis, vbi conditio impossibilis reijcienda est, actusque, vt purè conceptus valet, corruit actus, si testator credebat conditionem esse possibilem, tex. in l. seruo manumisso. ff. de cond. indeb. quam præter alios explicat optimè Aretin. in l. impossibilis. ff. de ver. obl. fin. col. dicit singul. Socin. in l. mulcta. §. 1. de conditio. & demonst.

Quintò ex eodem intellectu subinfertur matrimonium contractum sub turpi conditione, quæ tamen credebatur honesta, non tenere, nec posse dici purè contractum, vt idem Adr. asserit quæstio 7. de matrimo. vt si quis matrimonium contrahat sub hac conditione, si coniugale debitum mihi non negaueris, in quocunque dubio existas, an licita sit inter nos carnalis copula. Existimant enim quidam licitè posse tunc vxorem debitum reddere viro: ex aduerso alij contrarium opinantur, quod alibi tractabimus: credit tamen contrahens licere omninò id, quod in conditionem deducit, nec existimat turpem esse conditionem: igitur non intendit purè in matrimonium consentire.

Sextò eadem vltima c. fin. conclusio procedit, etiam si conditio sit impossibilis de iure, licet natura possibilis sit. Si quis enim contrahat matrimonium sub conditione, si inter consanguineos intra quartum gradum poterit coniugium contrahi, vel si filius sine causa possit à patre exhæredari, matrimonium tenet, reiecta conditione hac impossibili de iure, sicuti & testamentum. l. 1. iuxta communem intellectum. ff. de condit. institu. §. impossibilis. Instit. de hæred. instituen. l. continuus. §. cùm quis. ff. de verb. obliga. refertur enim hæc conditio in dubio ad ius pręsens: quo iure id impossibile est, quod etiam Adr. probat in 4. quæstio. 11. de matrimo. dicens conditionem, quæ ad ius futurum dirigitur, permissam esse, nec actum purum esse: vt si quis ita contrahat matrimonium, si aliquando licebit coniugium contrahi inter attinentes sibi quarto gradu, vel si hoc anno licitum erit equitare in mulis: cùm id modo, lege lata à Carolo Cæsare, ac Hispaniarum Rege inuictissimo prohibitum sit: quod notandum est: nam Syluester in verbo, matrimonium. tertia quæstio. 9. indistinctè negat matrimonium contractum sub conditione, iure tantùm impossibili validum esse, reiecta conditione, imò eam minimè reijciendam fore existimat.

Subinfertur ex hoc intelle. ad text. in Clement. vnica, de consangui. vbi ipso facto excommunicantur, qui in gradu prohibito matrimonium contrahunt, vt locum habeat, etiam si contrahentes sub hac conditione contraxissent, si inter consanguineos in quarto gradu licet matrimonium contrahi. nam cùm ista conditio reijciatur, remanet purus matrimonij contractus: igitur pœna illa locum habet: nisi consensus coniugalis omninò defecisset. quod in animæ interiori iudicio notandum est, secundum Hadria. in 4. de matrimo. quæst. 11. Mirum tamen est, cur matrimonium contractum sub impossibili conditione valeat: cùm constet absque consensu matrimonium contrahi non posse, is verò, qui sub impossibili conditione contrahit, non censetur consentire, imò nec consentit, teste Iuriscons. in l. non solùm. ff. de actio. & oblig. conditio enim impossibilis potiùs tendit, iuxta communem vsum loquendi, in dissensum, quàm in consensum, eiusque adiectio potiùs videtur iocosè facta ad irrisionem, quàm seriò ad obligationem. quo fit, vt Durand. in 3. sentent. distin. 29. q. 4. hanc difficultatem soluendam relinquat peritioribus. Verùm Palud. in 4. distinctio. 29. q. 2. art. 5. concl. 5. dicebat deficiente consensu non esse hoc matrimonium in foro interiori: teneri tamen contrahentem sub hac conditione ad matrimonium nouiter contrahendum propter præceptum Ecclesiæ, quod in dicto capit. fin. exponitur. Sed hoc vltimum non placet Adria. quęst. 7. de matrimonio. quia text. in dict. cap. fina. nullum nobis exhibet pręceptum de contrahendo matrimonio: sed esse iam contractum iudicat & decernit. Nec me latet à viris doctissimis illius capit. fina. conclusionem de conditione impossibili sic intellectam fuisse, vt loquatur in conditione impossibili, adiecta tamen contractui, vt adimplenda: quia natura possibilis erat, pensata tamen contrahentium qualitate impossibilis, vt si quis contraheret cum fœmina matrimonium, si ei daret centum millia aureorum, & fœmina esset pauper, & manifestè impotens ad illa dandum. vel sub hac conditione, si daret ei regnum: hæ etenim conditiones, quæ vt obseruandæ adijciuntur, repelli debent à matrimonio: cùm enim contrahens, qui hanc conditionem apposuit, sciat eam alteri impossibilem esse, purè contraxisse videtur. Si verò conditio apponitur, non vt adimplenda, sed manifestè, vt non sequatur: quia est impossibilis à natura, irrisorius est hic contractus iudicandus. Nec credendum est, seriò velle aliquem matrimonium contrahere, si dicat, contraho tecum matrimonium, si digito cœlum tetigeris. Cæterùm, hæc consideratio hac in re diligentissima est, quippe quæ interiorem sensum illius capit. fin. exactè perpendat: non tamen omninò est immunis ab obiectionibus, quas disputationis causa proponam. consensus equidem ita in primo casu deficere videtur, sicuti in secundo: si quis enim contrahat hac conditione, si alter, qui omninò pauper est, centum millia aureorum dederit, ita videtur ab actu dissentire, sicuti si contraheret, si digito alter cœlum tetigerit. probat l. cùm hæres. §. primo. ff. de testa. liber. Præterea illa Decretalis, quæ hanc assertionem probat, condita fuit à Gregorio nono, cuius Canones sapiunt euidenter phrasim Iurisconsultorum, apud quos conditio illa primi casus difficilis appellatur, non impossibilis. l. continuus. §. cùm illud. ff. de verborum obligatio. & ibi Aret. Nam & Theophi. in fine Institutio. de legat. impossibili conditioni hoc exemplum accommodat, si in cœlum ascenderis. Item, Ius Canonicum in hac decisione voluit fauere matrimonio, sicut Ius Ciuile vltimæ voluntati, à qua excludit conditiones impossibiles, licet in eis exigat liberrimum consensum: vult denique has impossibiles conditiones pro non scriptis haberi: & tamen in vltimis voluntatibus conditio illa primi casus, quæ difficilis, non impossibilis iudicatur, non repellitur, sed actum ipsum irritum facit. dicta l. cùm hęres. §. 1. glossa in §. impossibilis. Institutio. de hęredibus instituen. Bartol. & Imol. in l. 1. in fine. ff. de conditio. institu. Imò & si prædicta interpretatio admittenda est. text. in dicto capit. final. parte vlti. est intelligendus de conditione, quæ impropriè dicitur impossibilis, propriè autem difficilis: atque excluderetur à litera illius text. conditio propriè impossibilis, quæ naturaliter nequit contingere: & tamen ille text. de impossibili loquitur. Nec esset fauor matrimonij similis fauori vltimarum voluntatum, imò contrarius, vt ex præmissis constat: ille verò text. has conditiones impossibiles pro non scriptis habendas fore, manifestè statuit fauore matrimonij. Vnde illius cap. sensus mirè reconditus est, nisi quod antea diximus, modò repetamus, scilicet Ius Canonicum præsumere ex intentione contrahentium, & fauore matrimonij illas conditiones non esse adiectas ad consensum suspendendum, sed purè contractum fuisse coniugium. Sicuti ipse Adria. fatetur dicta quæst. 7.

Est & aliud in hoc tractatu dubium, vtrum matrimonium contractum sub conditione omninò extitura valeat explosa conditione: an debeat eius euentus expectari, vt contraho tecum, si cras Sol orietur. in quo glo. in dict. cap. per tuas. de condi. apposi. tenet expectandum fore conditionis euentum, & eam sequuntur Ioan. Andr. & Anto. ibi. E contrario esse matrimonium purum reiecta conditione, asserunt ibi Host. Card. Abb. & Præp. Thom. in 4. distin. 29. quæst. 3 & ibi Palud. quæst. 2. art. 5. conclus. 3. & Syluest. in verb. matrimonium. 3. quæstio. 2. conditio enim omninò extitura non suspendit actum, imò actus ille purè conceptus censetur. l. hæres meus. ff. de condit. & demonst. l. quod si sub ea. ff. de conditione indeb. l. si pupillus. §. 1. ff. de nouatio. igitur coniugalis hic contractus purus erit, non conditionalis. Siquidem quod omninò extiturum est, non potest non contingere, atque ideò præsens esse videtur. Iaso. tamen in l. impossibilis. fin. colu. ff. de verb. oblig. dicit gloss. procedere, quando illa conditio omninò extitura est: habet tamen diem incertum, vt, contraho tecum, si Titius morietur, quamuis enim certum sit Titium moriturum: est tamen incertum, quando morietur: & ideò donec moriatur Titius, non est matrimonium. ex Bartol. in l. ita stipulatus. secunda quęstio. princi. ff. de verborum obligationib. vbi dixit ex contractu habente conditionem certam, & omninò extituram: incertam verò quo ad tempus, non oriri actionem ante euentum. idem glo. in l. in omnibus. ff. de regul. iur. & ibi Deci. Imol. Areti. & alij in d. l. ita stipulatus. per l. 1. C. vt actiones ab hær. Sed hæc Ias. opi. non placet: quia Bart. dictum procedit quo ad actionem, illa enim orta non est: obligationem autem constat statim ortam fuisse. gloss. in d. l. 1. C. vt actio. ab hęred. & in §. post mortem. Insti. de inut. stip. tex. in l. si quis spoponderit. C. de contrahen. stipu. quemadmodum expressè idem notant Petr. & Cyn. in d. l. 1. Paul. in l. 1. ff. de conditio. & demonst. Ripa in dict. l. ita stipulatus. num. 90. Alciat. in l. cedere diem. ff. de verb. sign. latè Ioan. Igne. in l. 1. §. serui appellatione. ff. ad Syllan. in prin. & probatur: quia id, quod sub hac conditione debetur, nouari potest. l. si Stichum. §. 1. ff. de nouat. Sed si nulla esset orta obligatio, non posset nouatio contingere. l. 1. ff. de nouat. igitur obligatio ante diem orta censetur probatur etiam in l. nam & si cùm moriar. ff. de condictio. indebi. vbi id, quod sub hac conditione debetur, si soluatur ante diem, repeti non potest: ergo obligatio ante diem orta erat: vnde sequitur matrimonium purè contractum dici ante diem, qua ratione Henric. in capitu. final. de conditio. apposit. aliter hanc quæstionem dissoluit, dicens, hunc contractum non esse iudicandum, primum, quando verba contrahentium referuntur ad tempus conditionis euenturæ, vt si quis contrahat matrimonium, si, & quando cras Sol orietur: si & quando Sol erit in signo Libræ: hoc enim casu non refellitur ab hoc contractu ista conditio: quia consensum suspendit. idem notat Adria. q. 16. de matrimo. & ita potest primò defendi gloss. opinio, quæ communi sententiæ aduersatur. Secundò defendi potest opinio gl. quando matrimonium fuit contractum sub conditione futuro tempore certissimè euentura, non tamen omninò extitura secundum naturam: exemplum sit, si Antichristus nascetur: hæc enim conditio non est naturaliter omninò extitura, sed est contingens in futurum, quia ita constat ex sacra scriptura: tunc etenim matrimonium non tenet, nec censetur actus ille purus conditione reiecta: ex eo tamen deducuntur sponsalia de futuro ad effectum, vt copula sequuta matrimonium efficiatur. ita Adria. q. 17. de matr. ex quo patet Accurs. in l. si pupillus. §. 1. ff. de nouat. & in l. quòd si sub ea. ff. de condi. indeb. non rectè nec diligenter exemplum assignasse ad conditionem omninò extituram: si Antichristus nascetur: cùm omninò extitura conditio dicatur illa, quæ necessaria est secundum naturam. illa verò, si Antichristus nascetur, non est secundum naturam necessaria, sed in futurum certissimè contingens.

Nec omittendum est, quod adnotauit glo. in dicto capit. per tuas. dicens matrimonium censeri purè contractum, si quis dicat fœminæ, contraho tecum matrimonium, si te virginem inuenero: cùm enim illa conditio ad periculum carnalis copulæ referatur, turpis censetur, & ideò reijcienda est: vt gloss. ipsa notauit, quam ibi sequuntur Doctores communiter, teste Præpos. ibi, colum. penulti. qui tamen post Cardi. diuersum opinatur, quando illa conditio ad actum licitum refertur, scilicet, si virgo inueniaris per aspectum matronarum, atque obstetricum. idem Syluestr. in verb. matrimonium. 3. quæsti. 8. & Areti. consilio 82. colum. penulti. Sed & si quis sub hac conditione matrimonium contraxerit: si fœmina permiserit ab eo se carnaliter cognosci, sequuta copula erit matrimonium verum: imò si per verba sponsaliorum de futuro contraxerit, dicens, contraham tecum, si permiseris te carnaliter à me cognosci, initio copulæ ista sponsalia purè contingunt de futuro, atque consequenter ante perfectam copulam efficiuntur matrimonium. c. is. qui fidem. de sponsa. quod Vincentio placuit in c. 1. de sponsa. duo. quem Adria. sequitur in q. 8. de matrim. licet gl. in d. c. 1. hanc conditionem veluti turpem crediderit reijciendam fore: quod falsum est: quia intelligitur in hac conditione copula coniugalis & licita, non autem illicita.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Conditio lucri ex causa dotis, vel alia honesta in contractu matrimonij adiecta, omnino admittenda est.
- 2 Donatio potest etiam matrimonio constante à viro sene, vel ignobili, vxori fieri causa remunerandæ iuuentutis, vel nobilitatis.
- 3 Donatio ista ab vxore secundas nuptias contrahente, non debet seruari filijs primi matrimonij.
- 4 Intellectus ad l. 16. Tauri.
- 5 Donatio ista, tametsi dotis nomen habeat, priuilegia dotis minimè consequitur.
- 6 Lucri spe potest quis adiecta conditione inuitari ad matrimonium contrahendum.
- 7 Lucri spe ita potest quis adiecto modo inuitari ad contrahendum matrimonium, vt eo non contracto lucrum illud amittat.
- 8 Lucro quem priuari an sit pœna.
- 9 Lucrum causa matrimonij alicui, ab alio, quàm vxore datum, soluto matrimonio an sit mariti, vel vxoris.

§. TERTIVS.

SVPEREST † nunc de illa agere conditione, quæ ad lucrum aliquod tendit, an in matrimonij contractu licita sit? vt si quis contrahat cum Mæuia, si ei centum aureos dederit, & tex. in ca. de illis. de conditio. appos. probat licitum id esse. cui tamen obstat text. in l. si ita stipulatus fuero te sisti. §. si tibi nupsero. ff. de verbor. obliga. vbi id non licere Iurisconsultus palàm asserit: quia censetur promissio facta causa libidinis. Sed respondeo hanc conditionem licitam esse ex causa dotis, vt, si vir promittat fœminę contrahere matrimonium cum ea, si ei centum dederit, intelligitur enim in dotem, & id licitum est. Nec ibi pręsumi potest causa libidinis adiectam fuisse dictam promissionem, iuxta communem interpretationem text. in d. c. de illis. atque in dubio honesta causa præsumitur, nisi causa cognita turpis promittendi causa constiterit. quod in d. §. si tibi nupsero. probatur. notant Angel. Fulgo. & Ias. in l. 1. C de insti. & substi. ex quib. constat præsumi causam libidinis, si vir dare vxori promittat, non tamen si ipsa fœmina viro dare aliquid polliceatur.

Potest & secundò ista dandi conditio admitti præter causam dotis, quando † datur vxori iuueni vel generosæ, atque nobili in præmium iuuentutis aut nobilitatis, quam vxor amittit contracto matrimonio cum ignobili. l. mulieres. C. de dignita. libr. 12. ita Abb. & Præpos. in dict. capit. de illis. Bart. & Pau. in dict. §. si tibi nupsero. idem Bar. in l. diuortio. ff. de ver. obli. vbi Docto. eum sequuntur. facit glo. rectè intellecta in l. si voluntate. C. de dot. promi. vbi Bart. notat. & Campe. in tract. de dote. 1. parte. q. 52. Ioan. Lupi in capi. per vestras. notab. 3. §. 21. de donation. quam opinionem dicit communem Curt. Iunior consil. 6. nume. 20. & Ioan. Lupi in Rubr. de donat. §. 31. qui in §. 32. numero 7. idem asserit, quando ista donatio fieret iam matrimonio constante: siquidem fieri potest secundum eum, & notat Abb. in c. fi. de donatio. inter virum & vxorem. & Guid. Pap. cons. 112. & distinguit Salycet. in l. 2. C. de dote caut. non num. quem sequitur Guli. Mayne. in l. in ambiguis pro dote. ff. reg. iur. num. 58. prædictam opinionem intelligens post Salyc. quando expressè constat donandi animus in marito causa remunerationis. licet hanc Bar. & communem opinionem reprobet Aymon Sauil. consil. 51.

Ex communi tamen opin. deducitur non teneri donatariam vxorem soluto matrimonio, secundo nubentem, hanc donationem conseruare filijs prioris matrimonij. ita opinatur Fran. de Ripa in l. fœminæ. C. de secund. nupt. numer. 35. sic illam legem intelligens, & Ioan. Lupi in Rub. de donat. §. 50. num. 35. Hinc etiam infertur intellectus ad l. 16. Tauri, quæ in viro & vxore idem statuit, quod prius in dict. l. fœminæ. fuerat statutum. Solet tamen appellari hæc ipsa donatio, quæ vxori à marito sene vel ignobili fit, dotis constitutio à marito vxori facta: sed non habet vxor priuilegia veræ dotis, quo ad hanc donationem: cùm non sit dos. argum. l. assiduis. C. qui potior. in pig. habean. quod ipse colligo ex Rom. consilio 445. col. pen. ver. vnde inferendo. Ex quibus constat, posse quem ad matrimonium inuitari spe lucri consequendi. quod Iurisconsul. apertè docet in l. Titio. §. 1. ff. de condi. & demonstrat. quam præter eius interpretes dicit singul. Ioan. Lupi in c. per vestras. de donat. 3. notabi. §. 21. col. 2. ad id etiam est optimus text. in l. 1. vbi Ias. C. de instit. & substitu. quæ iura loquuntur in eo, qui legato vel donatione alium ad matrimonium allicere vult cum aliqua fœmina contrahendum: atque ibi nulla potest esse turpis præsumptio, vt notat Bartolus in dicto §. si tibi nupsero. ab alijs ibi receptus. Nec tantùm id potest fieri adiecta conditione, sed & per modum: sicuti si quis Sempronium hæredem instituat, vt matrimonium contrahat cum Næuia: quod si non contraxerit, vult eum priuari illa hæreditate. ita Oldrad. consilio 16. quem Areti. sequitur in dict. §. si tibi nupsero. dum tamen hic modus non adijciatur filio in legitima: id etenim fieri nequit. l. quoniam in prioribus. C. de inoffici. testam. & expressim Ioan. Lupi in dicto capit. per vestras. 3. not. §. 21. column. 5. licet Areti. contrarium opinetur in l. Titia. colum. 3. ff. de verbor. obligatio. Sed cùm hæc priuatio hæreditatis, si matrimonium non sequatur, per viam modi, facta videatur in pœnam non contracti coniugij, siquidem hęreditate purè acquisita priuari, pœna censetur. gl. in l. 1. §. si quis propter. vers. per in integrum. ff. de itinere, actuque priuato. Iaso. in l. fi. §. in computationem. C. de iure delib. 3. col. idem in l. reprehendenda. C. de insti. & substi. idem in l. fi. C. de codic. colu. pen. Alexan. & Ripa in l. 2. ff. de dam. infect. igitur à matrimonio pœna ista reijcienda est. c. Gemma. de spons. quo fit, vt licet cum alia contrahat, non erit priuandus hæreditate.

Verùm huic obiectioni respondeo, priuari quem lucro iam acquisito pœnam censeri, nisi priuetur ab eo, qui lucrum dedit pacto, conditione, vel modo adiecto. tunc enim isthæc priuatio pœna non est. gl. rectè intellecta in l. si duo. ff. de acquir. hæred. singu. secundum Imo. Aret. ibi, Ias. in l. fi. C. de codic. expressior gl. in l. 2. C. de inutil. stipulat. iuncta l. ea, quæ. ff. de donat. inter vir. & vxor. Sic itaque intelligenda est opinio Oldr. ex his, quę notat Aret. in dict. l. Titia. col. 3. & Ioan. Lup. in d. §. 21. licet non ita exactè id explicuerint.

Dubium tamen est, an quantitas ex hac conditione promissa, & data, sit ipsius mariti, an vxoris. & Bart. in l. 2. ff. de his, quę pœnę caus. dicit, non esse hanc quantitatem vxoris, nec eius dotem censeri: sed eam habere maritum præcipuam matrimonio soluto. Cuius opinio procedit, quando ex aliquot coniecturis id esse consonum voluntati donantis appareat, alioqui in dubio constat hanc quantitatem datam, & promissam fuisse in vtilitatem & fauorem fœminę, cum qua matrimonium contrahitur: & ideò talis quantitas eius dos censeri debet, vt notat Ioan. Lup. in Rubr. de donatio. §. 44. & 45. in alio simili dubio. & in specie hanc opinio. contra Bar. tenet Soc. in dict. l. 2. colum. 3. Bald. in l. vnica. C. de his, quæ pœnæ nomi. colum. 8. & 9. quem sequitur Paul. de Castr. in l. Titio. §. 1. ff. de condit. & demonstra. column. 2. vbi dicunt, monasterio factum legatum, hac conditione, si Mæuiam in monialem acceperit, ipsi Mæuiæ videri relictum. tametsi in exemplo Bal. & Pauli sententia, omninò expedita non sit, quod modò non disputo.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Metus diffinitio, atque inibi explicatur Iurisconsul. in l. 1. ff. quod met. caus
- 2 Metus cadens in constantem virum quis dicatur?
- 3 Metus nunquam excusat, nec à mortali, nec à veniali crimine.
- 4 Metu matrimonium contrahens, nec tamen consentiens, mendax non est.
- 5 Eustratij Aristotelici interpretis error atque verba Aristot. aliter intellecta.
- 6 Tyrannus an licitè occidatur priuata auctoritate?
- 7 Metu committens aliquod crimen, an sit venia dignus?
- 8 Metus cadens in constantem virum arbitrio iudicis, decernitur.
- 9 Metus minor censetur constans in fœmina, quàm in viro.
- 10 Intellectus l. nihil interest. ff. de adult.
- 11 Tormentorum quæstio à fœmina potiùs incipienda est, quàm à viro.
- 12 Metus excommunicationis an dicatur cadens in constantem virum.
- 13 Captus ab hostibus promittens pro sua redemptione aliquod precium, illud soluere tenetur.
- 14 Hostis etiam priuatus fidem hosti datam seruare tenetur, saluo semper iure Reipublicæ.
- 15 Metus carceris quando contractum vitiet, atque ibi agitur de intell. l. qui in carcere. ff. quod met. caus.
- 16 Metus illatus à fortuna contractum minimè vitiat.
- 17 Damnatus ad mortem vt euadat pœnam meretricem accipiens vxorem, non potest ratione illius timoris a contractu recedere.
- 18 Metus amissionis bonorum omnium, vel maioris partis, censetur cadens in constantem virum.

§. QVARTVS.

TERTIO pręcipuè in hoc contractu coniugali consensus liber exigitur ab omni coactione: liber enim consensus ad matrimonium est necessarius: sed coactio liberum consensum tollit: igitur data coactione, matrimonium contrahi non potest. c. cum locum. de spons. c. veniens. in 1. & 2. eo. tit. l. nuptias. ff. de reg. iur. Sed quia non omnis metus contractum matrimonij impedit: sed is tantùm, qui cadit in constantem virum. c. veniens. in 2. de sponsa. l. metum. 1. & 2. l. continet. ff. quod met. caus. l. vani timoris. ff. de reg. iur. cùm dilectus. de his, quę vi, metúsue causa tractare oportet, quis dicatur metus cadens in constantem virum. Cuius rei cognitioni præmitto. metum esse instantis periculi, vel futuri, causa mentis trepidationem. l. 1. ff. quod met. cau. est enim metus trepidatio mentis: quia ex imaginatione futuri, & propè imminentis mali perturbatur mens. dixit verò Iurisconsul. instantis periculi, quia ea, quæ nimium remota sunt, non timentur, nec perturbant mentem. omnes enim scimus nos morituros: verùm quia non est ipsa mors propè, id non curamus, nec mortis cogitatio mentem perturbat. Vnde Augu. scribit Sermo. 1. post octauas Paschæ Domi. 2. nemo futurorum metum cogitat. Futuri periculi dixit Iurisconsul. quia nondum illud periculum euenit: sed propè est, atque non longè imminet. vt explicat Aris. lib. 2. Rhetori. ad Theodectem. cap. 5. Metum autem passis in quocunque contractu subuenitur. l. 1. ff. quod met. caus. quæ verba edicti retulit, quòd in ore prætoris Deum posuisse, scribit Bal. in Rub. de contro. inuest. non tamen omnibus metum passis subuenit Prætor, sed his tantùm, qui damnum aliquod passi sunt ex metu. lege, si mulier. §. si dos. ff. quod met. caus. vnde qui metum allegat, probare debet se metum passum. & ex eo sibi illatum damnum, ita tandem obtinebit, modò motus ille fuerit cadens in constantem virum. Est ergo metus cadens in constantem virum, is, qui illatus, cogit quem eligere minus malum, ob maius malum sibi imminens effugiendum. Constans igitur vir ille erit, qui eliget potius rem ipsam agere, cuius agendæ causa periculum instat, quàm subire periculum, quod grauius, atque acerbius est viro prudenti, quàm ipsam rem agere. quod Diuus Tho. explicat in 4. sent dist. 29. art. 2. Ricar. ibi art. 1. q. 1. & Ioan. Maior. ac Syluest. in verb. metus. q. 1. Iacob. Almain moral. c. 3. Fort. in tracta. de vltimo fine, illat. 22. col. 4. & colligitur ex Arist. lib. 3. Ethic. c. 1. & l. metum, in 1. ff. quod met. caus. ex quibus constantem virum interpretor prudentem, qui sciat eligere minus malum, ob maioris mali periculum euitandum. Vnde si quis videat sibi mortem imminere, aut membri mutilationem, nisi cum Mæuia contrahat matrimonium, eliget prudenter potius matrimonium contrahere, quàm mortis periculum, similéue subire. At si homo diues videat sibi imminere periculum amittendi centum aureos, nisi cum Mæuia contraxerit matrimonium, & id contrahit, non censetur hic metus cadens in constantem virum, nec prudentem, eritq́ue vani timoris excusatio nullo modo admittenda. ex quo plura inferuntur.

Primò, non esse metum cadentem in constantem virum, nec excusare, si quis etiam ob euitandam mortem eligeret peccare mortaliter: imprudens enim esset omnino, qui mallet mortaliter peccare, quàm mortem ipsam corporis subire. Siquidem nullum maius malum, quàm peccatum: et vt inquit Arist. 3. Ethic. 1 propter quæcunque durissima non est quid turpe agendum. idem asserit textus in c. sacris. de his, quæ vi, metúsue causa.

Secundò inde constat, non esse metum cadentem in constantem virum, si quis eligat etiam ob euitandam mortem venialem contrahere culpam. notat Abb. in d. c. sacris. col. pen. & probatur in c. primum. 22. q. 2. & in c. ne quis. ead. q. Tho. 22. q. 110. artic. 3. Mendacium etenim sæpè veniale crimen est, & tamen nullo pacto licitum esse potest: siquidem veniale peccatum feruori charitatis opponitur. gloss. in proœm. sexti. versicu. benedictionem. vterque Thom. 12. q. 72. art. 5.

Tertiò, hinc deducitur obiectio quædam satis vrgens aduersus præmissa: nam videtur matrimonium metu contractum semper contrahi ex metu vano, & non cadenti in constantem virum, cùm semperis, qui contrahit, eligat veniale crimen committere, ex eo quòd mentitur, dicens, verbis se eam accipere vxorem, quam animo & consensu minimè recipiat. ergo mendacium committere elegit ob mortem euitandam. Mendacium verò maius malum est, quàm ipsa mors. igitur non est hæc electio minoris mali, sed maioris. Cui obiectioni respondeo, negans ipsum contrahentem mendacium committere, quod probatur, is enim, qui metu coactus, profitetur se illam fœminam accipere vxorem, & huic contractui consentire, verum dicit, cùm simpliciter consentiat, non tamen liberè. l. si mulier. §. fi. ff. quod metus caus. c. marito. 15. q. 1. notauimus & nos par. 1. c. 4. atque in hoc sensu veraciter contrahentis verba accipienda sunt. Hoc ipsum est, quod notant Ioan. Maior. in 4. distin. 29. vers. contra tertiam. & ibi Almain. col. 5.

Quartò ex hoc deprehenditur Eustratij, viri alioqui doctissimi, error, qui dum Arist. moralia interpretatur libro 3. cap. 1. asserit laudandum fore eum, qui cum vxore tyranni consuescat, habeatq́ue carnale commercium, mendaciúmue aliquod committat, ob tyrannum tollendum, eiusque oppressionem euitandam. Is enim vir, qui prudens est in eligendis periculis, potiùs debet oppressionem tyranni pati, quàm adulterium committere, quod ex Arist. constat in d. c. 1. quo autore, is, qui timore tormentis, aut cruciatu illa, quæ non debet agere, perpetrat, nulla est dignus laude. nam & secundum Aug. potiùs debet quis omnia mala pati, quàm peccato consentire. c. ita ne. 32. q. 5. c. sacris. de his quæ vi. idem etiam Augu. libr. contra mendacium scribit, mendacium simplex, quod plerumque veniale crimen est, non esse committendum ob saluandam proximi animam ab ęterna damnatione. d. c. 1. & c. ne quis. 22. q. 2. prudens autem vir committere adulterium non debet. igitur si id tyranni metu committat, seu ob ipsum tyrannum tollendum laudandus non est. Nec pro Eustratio ex Arist. dum dixit posse cum laude turpissima sustineri honestæ, aut mediocris rei causa: est enim intelligendus de his, quæ molesta, aut ignominiosa sunt viro nobili, honesto, atque insigni, & ideo mala. aliqua tamen circunstantia possunt reddi licita, vt si vir religione, moribus, & honestate insignis in publicum prodiret muliebri ornamento vestitus, ob metum tyranni comminantis parentum occisionem, nisi vir ille ita in publicum prodiret. Non autem est intelligendus Aristo. de his, quæ adeò turpia sunt, vt nulla circunstantia possint licere. ex eod. Aristot. in dict. cap. 1. & 2. Ethic. cap. 6. vbi scribit adulterium ita malum esse, vt nullo modo possit licere, nec rectè committi. quo in loco Eustratius in eundem labitur errorem. Nec me latet tyrannum, qui per vim dominatur, nullum habens ius ad illius Reip. regimen, posse à priuato occîdi, vbi nullum aliud sub est remedium ad illam tyrannidem tóllendam. quod notat Caie. 22. q. 64. arti. 3. etiam veneno, & proditoriè. Faber. & Ang. in §. ius gentium. Instit. de Iure Natu. gentium & Ciui. quòd si verus Reipub. princeps, successionis, aut electionis iure sit, & tamen in regiminis modo iuris atque rationis limites excedit, à priuato occîdi non potest: imò hæreticum esset, asserere id licere, vt tradit Alphons. à Castr. libro de hæresi. in verbo, tyrannus. & Dominic. Soto libr. 5. de iusti. & iure. q. 1. arti. 3.

Quintò infertur falsam esse glo. in l. pe. ff. si famil. furt. fec. dica. quæ asserit committentem delictum aliquod timore, aut per metum, venia dignum esse, nec puniendum fore. quam dicit singu. Ias. in §. si minus. de actio. nume. 17. idem notat Cyn. in l. 1. q. pe. C. vnde vi. Ana. in c. 2. de homi. fi. col. pro quibus est Arist. in d. c. 1. dicens, venia dignum esse eum, qui cruciatu, ac timore agit id, quod agere non debet. Eius tamen verba intelligenda sunt ita, vt venia dignus sit ad minuendam pœnam: non tamen, vt impunitus maneat. quod Iure probatur in l. 2. C. de sepul. viola. Abb. in d. cap. sacris. col. 3. de his, quæ vi. Io. Lup. in tract. de reg. Naua. 3. par. §. 2. col. pe. probat tex. in l. seruos. C. ad l. Iuliam. de vi. quibus omnibus ipse addiderim, venia indignum esse, nec minuendam pœnam ei, qui metu coactus crimen atrocissimum perpetrauerit. ex eodem Arist. in d. ca. 1. qui cum venia dignum esse præmisisset agentem aliquid propter metum, quod aliàs non liceret, subdit. quædam autem fortasse sunt, ad quæ perpetranda nemo cogi, compellíue potest, sed potiùs extrema quæque pati, ac mori conuenit: etenim ridicula sunt, quæ Euripideum Alcmęonem ad matrem interficiendam compulerunt. Sic in seruis, in quibus gloss. prædicta loquitur, qui ob timorem dominis obtemperantes etiam atrocia committunt, pœnam minuendam fore, asserit glo. in d. l. 2. C de sepul. viol. quam DD. ibi approbant communiter, & probare videtur Regia l. 12. tit. 9. part. 7. Hæc tamen iura si exactè considerentur, non in atrocioribus, sed in grauibus delictis sunt intelligenda. Hinc & Theophil. in §. Ius autem Ciuile. Inst. de Iure Nat. scribit seruos oportere dominis obedire, in his tamen, quæ lex non prohibet.

Sextò infero, arbitrio Iudicis relinquendum esse, quínam metus dicatur cadere in constantem virum, quod notat glo. recepta communiter in l. interpositas. C. de trans. glo. in c. cùm dilectus. de his, quæ vi. vbi Abb. dicit eam singul. & magistram. Ias. in dict. l. interpositas, ordinar. idem Ias. in §. quadrupli. Institut. de action. numer. 54. idem notat Cæpo. consil. 2. & consil. 4. caus. ciuilium. & Deci. in l. in omnibus causis. ff. de regul. iur. nu. 7. Iudex enim, vt ipse intelligo, arbitrabitur, an vir prudens, & constans, eligeret potiùs id agere, quod timoris causa fit, quàm periculum, quod imminet, subire.

Septimò hinc etiam Iudex arbitrio proprio decernere debet, non ita anxiè, atque strictè hanc eligendi prudentiam eligendam esse in fœminis, quibus à natura inest minor animi vigor, corporisq́ue fortitudo. Sed considerandum esse, quid fœmina constans eligeret, pensata naturali fœminarum prudentia: aliquid enim cogeret fœminam, etiam constantem, ad eligendum id, quod vir constans minimè eligeret. Hoc ipsum est, quod gloss. in d. c. cùm locum. dixit minorem metum excusare fœminam, quàm virum. quam ibi sequuntur Abb. & Præpo. dicit sing. Roma. sing. 226. Brixi. in repert. in verb. metus. Areti. consi. 24. col. 2. Abb. in d. c. cùm dilectus. de his, quæ vi. 2. col. commend. Ant. in ca. consultationi. de spon. Dec. in c. fin. de appe. idem in l. in omnibus causis. ff. de regul. iur. licet nullus ex eis exactè d. gl. perpenderit. Scribit tamen Hyppo. in l. 1. nu. 73. de quæst. & idem in rep. Rubr. C. de prob. num. 417. à viro, non à fœmina esse tormenta incipienda, quoties vir & fœmina sunt à Iudice torquendi, quia ipsa fœmina potest ferre maiora vulnera, quàm vir, vt notatur in l. nihil interest. ff. de adul. Sed obsecro, vnde Hyp. collegit in dict. l. nihil. vulnera fuisse illata æqualiter viro & fœminæ, vt hinc colligamus fœminam fortiorem esse viro in tolerandis vulneribus? Quòd si gloss. in d. l. nihil. hoc sensit, certè fallitur, cùm in dict. l. nihil. id tantùm constet, virum adulterum occisum, at fœminam grauiter vulneratam, non tamen occisam fuisse: non enim potuit percussor vtrunque occidere, tametsi id animo gerebat, vt inquit ipsa lex. Non igitur sequitur, fœminam ibi minimè perijsse, quòd maiora patiatur vulnera, quàm vir, sed ex eo, quòd vulnera illata fœminæ non fuêre letalia, etsi grauiter fuerit fœmina vulnerata: quo fit, vt minimè ex d. l. probetur. Hippol. opin. imò à fœmina incipiendam esse tormentorum quæstionem, asserit Gandi. in tract. de malefic. cap. de quæsti. col. 3. per text. in l. vnius. ff. de quæst. idem notat Dec. in l. 2. ff. de regu. iur. nu. 46. & Ioan. Lupi. in Rubri. de donatio. §. 74. probat Regia l. 12. titulo penulti. part. 7. quę rationem habet ab imbecillitate fœminei corporis. opt. text. in l. qui duos. §. final. ff. de reb. dub. vbi ex duobus, iam vita functis ruina, vel alio casu, præsumitur priùs decessisse is, qui imbecillior erat. Hinc Corne. Tacit. libr. 5. scribit Neronem ratum muliebre corpus minus impar dolori, quàm virile, à Libertina tormenta incepisse. Laudatur tamen illius Libertinæ constantia, quasi illa non sit fœminis communis. Hiero. et iam in epistol. ad Innocenti. de muliere septies icta, 1. epistol. Tomo, meminit cuiusdam fœminæ, quæ accusata de adulterio, sæpissimè tormentis subiecta, constans adeò fuit, vt adultero id crimen confitente, ipsa constanter negauerit, nec vnquam illud crimen palàm fecerit. Laudatur & Attica meretrix, quæ familiaris Harmodio, & Aristogitoni, consilia eorum de tyrannicidio, vsque ad mortem excruciata, tyrannis non prodidit. cuius meminêre Plini. lib. 7. cap. 23. & lib. 34. ca. 8. Tertul. in Apologet. cap. vlti. idem in libr. ad Martyres. Pausanias in Atticis. & Petrus Crinit. de honesta disciplina, lib. 9. cap. 8. Atque hæc, & alia exempla adducens Gandini opinionem nihilominus probat Andre. Tiraq. in ll. connubialibus. l. 9. nu. 99.

Octauò ex eadem metus definitione sequitur intellectus ad receptissimam illam sententiam Docto. dicentium, metum excommunicationis iustum esse, & cadere in constantem virum, quando est excommunicatio iniusta, quia timenda est, cap. 1. 11. q. 3. ita Ioan. Andre. Abb. & alij in d. c. cùm dilectus. gloss. in c. olim. in. 3. de restitu. spoliat. Rota. in nouis. 35. & Rom. consil. 369. dicens hanc opin. esse communem: est enim hoc intelligendum, nisi superior adiri facillimè possit ad excommunicationem tollendam, quod Iudex arbitrabitur. Verùm si excommunicatio est iusta, non excusat eius metus, iuxta ea, quæ d. Doct. ita tradunt post gloss. in d. c. cùm dilectus. non enim est metus cadens in constantem virum is, qui non infertur ab aliquo, sed is, qui metum allegat, sibi ipsum intulit, perpetrando ea, quę digna sunt excommunicatione, aliáue pœna. pro quibus facit optimus tex. in l. si mulier. in princip. ff. quod metus caus. quem adnotauit Abb. in c. Abbas. col. 3. & in d. c. cùm dilectus. de his, quæ vi. & Feli. in c. cùm inter. nu. 20. de except. explicat optimè Domi. in c. ad eius verò. colum. final. 5. distinct. si quis enim iure aliquid facturum comminatur, vt aliquid ei promittatur, detur, aut fiat, non videtur res illa gesta per metum cadentem in constantem virum, quia is, qui rem agit, metum sibi intulit committendo rem dignam illa comminatione. atque ipse illo metu erat constitutus, vnde non infertur sibi, vt si Patronus exigat à Liberto, timente ob ingratitudinem reductionem in pristinam seruitutem, centum aureos, quos Libertus promittit, non potest hîc Libertus allegare, se illam promissionem fecisse per metum, cadentem in constantem virum, quod in hac specie probat dicta l. si mulier.

Nonò ex his subinfertur, captum in bello iusto pro sua redemptione honestum, ac moderatum precium promittentem, non eximi ab obligatione, seu promissione illa, ea ratione, quòd metu captiuitatis dicat id precium promisisse: nam captiuitatis timor iustè ei imminebat, nec timor ei infertur ad illam promissionem: sed ex ea is timor, quem ipse aliunde habuit, aufertur, & probatur in l. nam & Seruius. ff. de negoc. gest. notat optimè Fortu. in l. conuentionum. ff. de pactis. Nam & hosti seruanda fides est, etiam quę à priuato præstatur, modò bellum sit iustum, vti expressit eleganter Cicero libr. 3. de Offic. nec detur fides in perniciem publicam. c. noli existimare. 23. q. 1. notat idem Fortun. in dict. l. conuentionum. Deci. in l. ea est natura. ff. de regul. iur. Alciat. in lib. de singu. certamine. c. 44. Alfonsus à Castro de hęresibus. in verb. tyrannus. Curt. Symphorian. in 7. à resto amorum. Francisc. Duaren. l. 1. de pacto. fol. 4. contra Barto. in dicta l. conuentionum. quem alij sequuntur, dicentes, hostem non teneri ad seruandam fidem, quam hosti, vt priuatus dedit. quam opinionem sequitur Zasi. in q. 3. de Iudæ. & communem esse contendit ipse in illa nimis licentiosa aduersus doctissimum Ecchium Apologia. Horum tamen opinio procederet, quando fides data esset in Reipublicæ damnum, sicuti idem Barto. voluit in l. fina. C. quando liceat sine iud. se vind. & Alciat. in dict. cap. 44. quò etiam tendunt omnia, quę Zasi. pro commun. opin. adducit. alioqui tenetur hostis fidem hosti seruare. pro quo præclarum illud & insigne est M. Attilij facinus, cuius meminêre Liuius libr. 2. de bello Puni. Valerius Maxim. in cap. de fide. Aulus Gellius libro 7. cap. 18. ac Diuus Augustinus libro 1. de Ciuit. Dei, cap. 15. & Iurisconsult. in l. 5. §. captiuus autem. ff. de capti. is, inquam M. Attilius maluit mortem oppetere, quàm fidem Carthaginensibus præstitam frangere, ad eosq́ue redire pro subeunda morte, quàm Romæ incolumis manere, fide fracta. quod mirè laudat Cicero libro primo de Officijs, probans & hosti fidem seruandam esse. Sic & Titius Cæsar apud Hegesippum, libro 5. de Excidio Hierosolymitano, cap. 24. inquit, inter arma quoque leges valere: fide meliùs bella geri, quæ seruetur etiam hostibus. quod verò Thomas scribit 22. q. 40. & q. 71. artic. 3. non pertinet ad eam dubitationem, quæ traditur circa pactiones contingentes, fide præstita, vel metu, vel timore pro his, quæ bello capta fuerint, id enim tantum eruditissimus vir verum esse contendit, non licere iustè bellum gerenti, hostem etiam iniquum, & illicitè bellum tractantem, mendacio, falsitatéue decipere in ipso exercitio belli. quo sensu manifestum est, absque vllo discrimine hosti seruandam esse fidem. Quòd verò diximus hanc nonam illationem probari in d. l. nam & Seruius. id fecimus, Fortunium sequuti, non tamen ex hoc negamus, illam Iurisconsulti decisionem locum habere, etiamsi hostis, à quo captus redimitur, iniquus, iniustúsue hostis sit: imò & in hoc locum esse Iurisconsulto opinamur, cùm in eius Responso potiùs agant de actione negociorum gestorum competenti ei, qui pro capto ab hostibus, vt his liber fieret, precium redemptionis, vel soluit, vel promisit. ac tandem agitur potiùs de pactione expressa, vel tacita inter redimentem, & redemptu, quàm de pacto cum iniusto hoste inito: iniquus etenim hostis est Turca, & iniustè aduersum Christianos bellum gerit, & tamen, si inter tres, quatuor, vel plures Christianos apud Turcas captiuos contingeret factum, cuius in d. l. nam & Seruius. Iurisconsult. meminit. Minimè dubitarem in eo Iurisconsulti Responsum admittere. pro quo facit tex. in l. 2. & in l. liber captus. rursus & in l. ab hostib. cum alijs eiusdem Rubricę. C. de captiuis.

Decimò hinc aperitur intellectus ad l. qui in carcerem. ff. quod met. cau. vbi metus carceris contractum irritum facit: est enim id intelligendum, quando detrusio in carcerem fuit iniusta. text. in Clem. 2. de pœnis. quod notare videtur Oldr. cons. 7. vel si iusta, ad illum tamen actum contrahendi illata. Vnde si quis homicidæ, aut proditori, nullo prædicto timore pœnæ, comminetur eum ad Iudicem delaturum, nisi cum Titia matrimonium contraxerit, inito contractu, nullum erit matrimonium, quia etsi iustè poterat is ad Iudicem deferri, tamen quia metus ille iustæ delationis ad illum contractum agendum illatus est nullum timorem habenti, ipse contractus est nullus, quia contrahens nullum metum sibijpsi intulerit: sed metus ab alio fuit ei illatus. quo fit, vt diuersum opinemur, quando captus iustè à Iudice, qui poterat eum occidere, Iudici dixerit: Ducam vxorem filiam tuam, si me dimiseris impunitum. erit namque matrimonium validum: imò si Iudex, capto iustè, & mortem timenti, immunitatem offerat, si matrimonium cum ipsius Iudicis filia contraxerit, alioqui mortem ei iustè inferendam comminetur, erit matrimonium, quia metus non infertur ad contractum, sed aufertur potiùs. quod Syluest. sensit in verb. metus. q. 6. qua ratione perpensa, hac in re arbitramur, quo ad matrimonium, potiùs fore considerandum, an metus sit illatus, vel ne, quàm quòd iustè inferatur, ex præmissa ratione, cuius examen Lectori relinquimus.

Vndecimò ex eodem fonte deducitur metum mortis à nemine ad contractum agendum, illatum, sed suapte natura, vel fortuna contingentem, non impedire promissionis vim. Vnde votum emissum ab ægroto, vel ab existenti in belli, naufragij, alteriúsue periculi discrimine, non ex eo est inualidum, quod timore periculi sit factum. text. & ibi Abb. in c. 2. de renun. text. in c. sicut. in 2. de regu. idem Abb. in c. 2. de his, quæ vi. Sylu. in verb. votum. 2. q. 12. Sic matrimonium contractum ab existenti in mortis periculo, naufragij, prælij, ægritudinísue causa, cum concubina, non ex eo nullum erit, quod timore illius periculi sit contractum, quod aliàs minimè contraheretur: is enim metus ad illum actum non fuit illatus.

Duodecimò præmissa lege, quam quidam testantur quandoque obtinuisse, vel vsu, vel principum, atque Reipublicæ sanctione, qua quidem lege damnati ad mortem ob delicta, absque pœna liberi dimittebantur, si aliquam meretricem in vxorem acciperent. arg. c. inter opera. de spons. quod expressim notat Iaco. de Bello viso in pract. crimi. titul. de leonib. vers. 26. Paris de Pute. in tract. de Syndica. in verb. pœna. c. an si Iudex. folio magno 80. col. Gul. Bene. in c. Rainutius. de testa. in ver. mortuo testatore. in 1. nu. 269. Chassa. in consuetu. Burgun. Rubr. 1. §. 5. vers. Archi. casu 12. quorum aliquot asserunt id consuetum apud Hispanos, alij ad Gallos eandem consuetudinem referunt. Sed tamen hunc vsum non crederem esse iustum in quouis crimine, tametsi in aliquo delicto is vsus permitti posset. Si quis autem ad mortem damnatus meretricem vxorem acciperet, minimè posset allegare matrimonium esse nullum, propter metum mortis: is enim metus à nemine ad illum contractum agendum infertur, sed ipse sibi eum intulit, & eundem metum habebat, ac potiùs ab eo timor mortis aufertur, quàm infertur, & ideo non est eius excusatio admittenda. ex text. celebr. in d. l. si mulier.

Decimotertiò prædictis adnecti potest metum amissionis bonorum omnium cadere in constantem virum. text. & ibi gloss. in c. 2. de his, quæ vi. Bart. in l. si ob turpem. ff. de condi. ob turp. cau. Bal. in l. 1. in fi. C. quod metus caus. Siquidem patrimonium vita hominis existimatur, vt est in prouerbio ex Hesiodi carmine:

Pecunia est anima miseris mortalibus.

Quod Erasmus adducit in prouerb. Anima, & vita. & Ludo. Cęli. lib. 14. antiq. lectio. c 2. apud nos. gloss. in l. aduocati. C. de aduo. diuers. iudicio. quam notat Bald. in l. 2. C. de consti. pecu. Abb in d. c. 2. Hippo. in l. 1. §. præterea. ff. de quæstio. nu. 42. pro quibus text. est in l. illicitas. §. nec tenuis. ff. de offic. præs. optimè Catell. Cotta in dictione, Pecunia. Extat etiam apud Plutarchum in libello, An adolescenti liceat audire poemata, Carmen illud:

Pergunt alij mihi rodere vitam.

quo in loco Plutarchus opes intelligit. Sic apud Græcos vna & eadem dictio vitam significat & facultates, quibus viuitur, quod constat ex Euangelio Lucæ, cap. 15. vbi id Erasmus adnotauit. Hinc etia idem dicendum erit, in metu amissionis maioris partis bonorum, Gofre. in Summa. titul. de his, quæ vi. 1. col. Abb. & alij in d. c. 2. idem Abb. in c. Gemma. de spons. 1. col. Iason in l. Titia. 3. col. ff. de verborum obligat. Curt. Iun. in l. interpositas. C. de trans. quibus suffragatur text. in c. 1. in fi. princ. de restitu. spol. in 6. nam & amissio magnæ rei, est iusta causa timoris, teste Cyno in d. l. interpositas. quem sequitur Catell. Cotta. in vlti. memor. in dictio. absentes. arg. l. propter litem. in princ. ff. de excusat. tut.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Matrimonium, metu contractum, est nullum ipso Iure.
- 2 Iuramentum, metu præstitum, valet, & ideo indiget absolutione.
- 3 Matrimonium, metu contractum, etiam iuramento præstito, est nullum ipso Iure.
- 4 Iurare per metum compulsus, mortaliter peccat, si ante absolutionem idiuramentum violet.
- 5 Intellectus c. inter cætera. 22. q. 4.
- 6 Metus, cadens in constantem virum, irritum facit matrimonium, ex propria actus natura, non tantùm ex constitutione humana.
- 7 Metus matrimonium irritum facit, etiamsi contrahens dederit causam metui.
- 8 Metus contractum coniugalem vitiat, etiamsi quis cogatur incertam ex certis vxorem sibi accipere.
- 9 Consuetudo an possit inducere, vt in electionibus ecclesiasticis incertus ex certis eligatur.
- 10 Testibus paucioribus, metum probantibus, an sit danda fides, Iudex attenta personarum & rerum qualitate, hoc ipsum arbitrabitur.
- 11 Vni testi, metum testificanti, non creditur.
- 12 Metus protestatio necessaria non est, plurimùm tamen coadiuuat timoris probationem.

§. QVINTVS.

CONSTAT igitur matrimonium, contractum metu, cadenti in constantem virum, esse nullum ipso Iure. c. cùm locum. cap. veniens. 2. de sponsa. aptior text. in cap. significauit. de eo qui duxe. in matrimon. gloss. in c. 2. de his, quæ vi metúsue causa. latè Imola in repet. c. tuæ. de sponsa. atque vbique Docto. id fatentur. & Barb. consil. 54. nu. 10. 1. volum. hanc opinionem dicit esse commu. idem asserit Hierony. Grat. consi. 38. in 2. volu. probat Regia l. 15. tit. 2. part. 4. repetunt tanquam communem eandem sententiam Abb. in d. c. cùm locum. col. 3. & Parisi. consi. 58. nume. 56. & consil. 60. col. 1. volu. 4. idem vtrobique notans in sponsalibus, quæ de futuro appellamus. post Abb. & alios in c. ex literis. de spons. impub. & procedit, etiamsi matrimonium, metu contractum, fuerit iuramento firmatum: adhuc enim nullum est ipso Iure. text. in d. c. significauit. gloss. expressa in d. c. 2. de his, quæ vi. Quamuis etenim iuramentum metu præstitum non sit nullum ipso Iure, sed sit ab eo expectanda absolutio. c. debitores. c. verum. de iureiur. vbi Docto. idem tenent, & fatentur Imol. hanc opi. esse communem. in d. ca. verum. idem notant Tho. & Caiet. 22. q. 89. arti. 7. est etiam omnium concors sententia in ca. si verò. de iureiuran. vbi text. eam probat. Et procedit, etiamsi iuramentum accedat contractui inualido, vtpote alienationi rei dotalis, vel contractui minoris: nam semper erit necessaria absolutio à iuramento per metum præstito. ita Io. Mona. Ioan. Andr. Domi. & Natan. in c. quamuis pactum. de pact. in 6. super glo. vers. non vi. Bal. in c. 2. de iureiu. Corne. in Authen. sacramenta. pe. & fi. col. C. si aduer. vend. & Iacob. ibi. 1. col. Fort. in tract. de vlt. fin. illa. 22. col. 6. licet Abb. in hoc contrarium teneat, in c. cùm contingat. col. 2. quem Alciat. ibi sequitur. 3. notab. de iureiur. Felin. in c. 2. eo. tit. Franc. in dict. cap. quamuis pactum. 6. colum. dicentes, non esse necessariam absolutionem ab hoc iuramento, quod præstitum fuit per metum in contractu inualido: nam etsi, quo ad inferentem metum, iuramentum in effectu non obliget, quia actus rescindi potest. interim tamen, quo ad Deum, est obligatio. ideo necessaria est absolutio, vel remissio illius, pro quo Deus, vt testis intercessit. ca. 2. de iureiur. Tho. & Fort. in d. locis. sat enim est, quòd possit hoc iuramentum seruari sine interitu salutis æternæ, vt in d. cap. si verò probatur. ex hac verò ratione metus datur facilimè à iuramento absolutio. sic Cicer. verba sunt explicanda, dum is libr. 3. de Offic. existimat iuramentum latroni, aut prædoni præstitum, seruandum non esse. frequentiùs tamen Abb. opi. admittitur apud prætorij Regij Iudices. In matrimonio tamen id locum non habet, propter libertatem consensus, quæ in eo contractu, ex natura eius, à sui primordio requiritur. Iuramentum verò sortitur naturam, quæ à primordio inest actui, in quo præstatur. l. fi. C. de non nu. pe. quam putauit Abb. esse singul. in c. cùm contingat. suprà citato, nu. 14. Bald. in c. cùm omnes. col. penul. de const. & Iure Canonico eam procedere, absque absolutione iuramenti optimè comprobat Fort. in l. si vnus. §. pactus ne peteret. ff. de pactis. vbi nume. 15. dicit, exceptionem non numeratæ pecuniæ opponi posse contractui, etiam iurato, quia exceptio illa propria est ipsius iuramenti, non tantùm contractus. Sic ergo in nostro casu iuramentum adhærens coniugio per metum contracto, ita habet illam conditionem, si liber consensus interueniat, sicuti ipse coniugalis contractus. Ideo cùm ipse liber consensus deficiat, ad iuramentum, in hoc casu requisitus, ipsum iuramentum nullum est ipso Iure. idem tenet gloss. per text. ibi in d. c. significauit. Nec iuramentum defectum consensus supplet, vt not. in cap. fi. de procur. in 6. Qua in re malè videtur loqui Abb. in d. c. 2. de his quæ vi. col. 3. dicens, quòdis, qui matrimonium contraxit per metum iuramento præstito, tenetur stare illi matrimonio, vel saltem non agere contra iuramentum, donec sibi detur eius absolutio. sic intelligens text. in cap. inter cætera. 22. q. 4. quo probari videtur, matrimonium metu contractum, iuramento præstito, esse validum. Et quamuis aliter intelligat illum text. scribit tamen Fort. de vlt. fin. illat. 21. col. 9. iuramentum obligare ante absolutionem: matrimonium verò non valere. Additque iurantem non peccare mortaliter, etiamsi ante absolutionem iuramenti cum alia contrahat matrimonium. quibus ego non consentio. etiamsi Tho. in 3. sent. dist. 39. art. 3. Fortunio valdè suffragetur. Qui tamen subdit, ad matrimonium non sufficere simplicem consensum, sed esse necessarium liberum consensum: ad iuramentum verò sufficere simplicem consensum, & ob id etiam metu factum interim, dum absolutio non præstatur, obligare iurantem. Sed compertum habeo, iurantem aliquid agere, per metum cadentem in constantem virum, mortaliter peccare, si id iuramentum violet ante absolutionem impetratam, casu, quo iuramentum obligat, & absolutione indiget. Cardi. Anton. & Imol. in c. verùm. de iureiur. Cald. & Abb. col. fi. in c. si verò. eod. tit. Archi. in c. habemus. 22. q. 1. Tho. 22. q. 98. arti. 3. Caiet. 22. q. 89. arti. 7. vers. an autem. quamuis glo. Anch. & Abb. in d. c. verùm. & Fortu. in d. illat. 21. teneant, non committi ex hoc peccatum mortale. per text. in d. c. verùm. qui iuxta Tho. sensum id tantum dicit, non esse sic iuramenta violantes, in exteriori iudicio puniendos eadem pœna, ac si crimen mortale commisissent, non tamen sequitur ex hoc, eos mortaliter non peccare. Nec opinor opi. glo. esse magis communem, etiamsi Imol. ibi id asserat. Non obest huic opi. quam modò probauimus, dicere eum, qui metu cadenti in constantem virum iurauerit, periurum non esse, licet id, quod iurauerit facere, minimè agat, adhuc absolutione non obtenta, eò quòd defecerit intentio obligandi: hunc etenim defectum intentionis Ecclesia non præsumit, ne mortale crimen præsumat. Is enim, qui iurat metu, simplicem consensum exhibet, quem si non exhiberet, peccaret mortaliter, cùm adducat falsò Deum in testem. ex Caiet. 22. q. 89. arti. 7. dubio 2. in quo Abb. manifestissimè errauit. in c. si verò. col. fin. de iureiur. Ex quibus in hac q. quam in coniugali contractu tractamus, dubio procul peccaret mortaliter, qui non impetrata à iuramenti vinculo absolutione, aliam in vxorem acciperet: si verum esset, iuramentum istud valere ante absolutionem. quod aduersus Fortun. vrget, nec matrimonium interim valet, refragante Panormita. quia iuramentum in coniugali contractu præstitum, illam propriam conditionem sortitur: si liber adsit consensus, alioqui nullum effectum id iuramentum habet, propter præuium, atque omninò spontaneum consensum, quem hic contractus exigit.

Non obstat text. in c. inter cætera. quem Gratia. Augusti. ad Seuerum, tribuit. Ego verò non satis certus sum, quis fuerit illius Canonis autor. In quo tamen non dubitatur, an matrimonium metu contractum fuerit, nec de iuramenti vinculo, quo ad matrimonium, sed præcipuè ibi tractantur duo. Primum, an iuramentum pręstitum, de non alenda matre, nec alendis sororibus, esset licitum. Et respondet Augusti. id illicitum esse. Secundum, an ille, qui præstitit iuramentum concubinæ, de ea ducenda in vxorem, ac de matre, & sororibus non alendis, possit, si velit, postea concubinam in vxorem spontè ducere. Et dicitur, matrimonium esse in Deo firmum & stabile. Et erat dubium, propter tot flagitia in ipsa contractus promissione commissa, & quia illa fuerat promittentis concubina. quod ex responsionis ratione constat, dum dicit: Quia non est peccatum, eam, quam priùs habuerat in concubinam, postea in vxorem accipere. Vnde in illo text. post promissionem, metu factam, matrimonium fuit liberè contractum. & dubitatur, an ille, qui iurauit, posset matrimonium cum concubina contrahere, non, an teneretur ex illa coacta promissione. ita equidem ille text. est intelligendus, quicquid gloss. ibi & in c. 2. de his, quę vi. aliter dixerint. Sensit verò hunc intellectum Fortu. in d. illatio. 21. colum. 8.

Ex his illud constat, matrimonium, metu contractum, nullum esse ipso Iure ex propria actus natura, non tantùm ex constitutione Ecclesiæ. quod probatur: Consensus liber est, præcisè necessarius ad hunc contractum. c. tua. c. cùm locum. de spons. hic autem consensus liber non est, vbi metus cadens in constantem virum concurrit. Igitur ex natura sua matrimonium, metu contractum, est nullum. quod Scot. asserit in 4. dist. q. 1. sensit Tho. ibi col. 3. dicens metum repugnare, & omninò contrarium contractui esse coniugali: nam quamuis consensus adsit simplex, quia tamen liber non est, non tenet matrimonium. Non sic per metum vanum, ac leuem consensus liber impeditur, secundum eos, quorum opin. esse receptam communiter testatur Almain. in 4. dist. 29. col. 4. licet Duran. q. 2. Palud. col. 3. & Ioan. Maior. q. 1. col. 7. in d. dist. 29. teneant, metum cadentem in constantem virum, hunc matrimonij contractum irritum facere, potiùs ex constitutione Ecclesiæ, quàm ex natura rei. Atque eodem modo ex humano Iure metum cadentem in constantem virum, à leui distingui.

Cæterùm hæc ipsa diuini, & humani Iuris conclusio matrimonium, metu contractum, nullum esse, procedit, etiamsi metum passus dederit coactioni causam. l. nec timorem. §. 1. ff. quod metus caus. gloss. per tex. ibi communiter recepta in c. veniens. in 2. de spons. quem tex. ad hoc dicit singul. Feli. in c. cum inter. numer. 20. de except. idem probat gloss. in d. c. 2. de his, quæ vi. optimus text. in c. quia diuersitatem. de conces. præb. vbi impeditus excusatur, etiamsi dederit causam impedimento, cùm illa culpa directè non tendat ad impediendum. Sic nec in matrimonio culpa tendit directè ad coactionem, seu ad metum inferendum. quem tex. dicit esse meliorem Iuris Ias. in §. rursus. de actio. nu. 26. vbi Ludoui. Gomez. explicat numer. 15. Feli. in c. 1. de præscript. & Franc. Balb. de præscr. 1. par. 6. par. prin. casu 22. ad id etiam plurimùm conducit glo. in l. athletas §. 1. ff. de excus. tu. dicens, inimicitiam esse iustissimam causam recusandi Iudicem, testes, & similes, etiamsi recusans dederit causam inimicitiæ, modò id non fecerit data opera, vt recusaret. quam gl. ibi approbant Doct. idem not. Abb. & Aret. in c. repellantur. de accus. Abb. & Feli. in c. de cætero. de sent. excom. Abb. & Imol. & Deci. nu. 19. in c. vt debitus. de appel. Ripa, qui hanc opin. esse commu. asserit, in d. c. 1. de iud. nu. 14. possetq́ue id pluribus comprobari, quę adducunt Feli. in c. quæ in ecclesiarum. nu. 67. de const. Hippo. in l. 1. §. cùm quis latrones. ff. de quæstio. num. 18. & ante alios idem notauit Innocen. in c. cùm I. & A. de re iud.

Secundò procedit hæc principalis conclusio, non tantùm quando quis per metum cogitur contrahere coniugium cum certa fœmina, sed etiam, si quis cogatur incertam de certis vxorem accipere, nempe alteram ex filiabus Sempronij: hoc enim coniugium nullum est, quia ad illud deficit consensus liber, quod manifesta ratione patet: nam is, qui ita contrahit, matrimonium cogitur contrahere cum ea, cum qua, cessante metu, non erat contracturus, quia neutram volebat in vxorem accipere: coactus tamen, alteram ex illis in vxorem recepit: ergo inuitus, non liberè, in illam consensit. notat Bal. in cons. schismatis. col. 4. Fort. in tract. de vlt. fin. illa. 21. col. 13. per text. in l. si optio. ff. qui, & à quib. notat etiam Deci. in c. licet. col. penulti. de electio. quam sententiam miro ingenio comprobat Barto. Philip. Lusitanus. in c. scindite corda vestra. de pœnit. dist. 1. in 5. relectionis parte. quamuis contrarium teneant Abb. in c. cum terra. de elect. col. 2. Zochus, & Præp. in c. cùm locum. de spons. penulti. col. Feli. in c. in præsentia, de probat. nume. 37. Chosmas. in pragmat. sanct. titu. de electio. §. ad tollendum. vers. liberè. Imol. in c. tuę. de spons. 15. col. Ias. in l. Titia. col. 3. ff. de verborum obligat. Ioan. Lupi. in c. per vestras. 3. not. §. 11. de donat. Sylua. nup. libr. 2. nu. 119. E quibus, qui primas obtinet Panormit. ab electione ad matrimonium argumentatur, dicens, consuetudinem non posse tollere libertatem in eligendo. d. c. cùm terra. & tamen potest illa inducere, vt ex certo genere personarum fiat electio. cap. cùm dilectus. de consue. Igitur non censetur sublata libertas in matrimonio contrahendo, quando is, qui cogitur contrahere, potest ex pluribus, & certis fœminis sibi vnam eligere. Cui argumentationi facilimè satisfieri potest. Fateor etenim consuetudinem non posse tollere libertatem in eligendo, ita, vt ipsa electio, quæ præmittitur, omninò tollatur, vt in d. c. cùm terra. probatur. Nam si collegio ibi permissa erat electio, nec Ius eligendi erat consuetudine sublatum, non potuit inducere consuetudo, vt eligentes duos eligerent, quorum vterque posset à Principe, vel Patriarcha, reprobari, quibus electi erant præsentandi: id enim esset Ius electionis permissæ omninò tollere, ac ex diametro ipsi electioni repugnaret. Nec tamen negat ille text. posse consuetudine introduci, vt eligentes duos eligant, quorum alter possit à Principe, vel Patriarcha probari: quod in Hispania fit in electionibus, quæ in regno Granatæ à Canonicorum Collegio fiunt: siquidem eliguntur duo, quorum alter à Principe admittitur. At consuetudo, quæ de certo genere personarum eligere induxit, non tollit libertatem electionis, cùm & ab initio fuerit voluntarium ita eligere. ac demùm, si necessarium est, id contingit de Iure. quod quidem Ius id potest efficere, sicuti statuere potest electionem faciendam esse, ex constitutis in sacerdotio: non enim ex hoc tollitur libertas eligendi. Nec mihi placet, quod Fortuni. opinatur, non posse consuetudine induci, vt alter ex duobus eligatur, cùm inter duos electio optimè contingat. atque ista restrictio à lege fiat, nec repugnet electionis conditioni, vt constat. Et præterea, vt Panormita. & sequacibus respondeam, id constanter affirmo, in matrimonio diuersum quiddam ab electione esse, cùm adeò liberum consensum exigat, vt nec lege ipsa constringi possit. Imò ex hac libertate consensus existimo, constitutionem procuratoris, ad causam matrimonialem tractandam, esse nullam ipso Iure, si metu fiat. quo quidem casu admitto libenter decisionem Hostiens. qui in d. cap. 2. de his quæ vi. dixit generaliter, constitutionem procuratoris metu factam esse nullam ipso Iure, per tex. in cap. accedens. de procurato. quem dicit singularem esse Rom. sing. 753. hoc tamen minimè probat, vt testantur Abb. in dicto c. 2. & Roman. singul. 124.

Metus autem probari potest ex coniecturis, & per testes. Bartol. in l. ob turpem. ff. de conditio. ob turp. ob caus. not. Nouiores in l. interpositas. C. de transactio. & Paris. consil. 58. volu. 4. numero 68. Imò dicebat Innocent. in cap. super hoc. de renunciatio. potiùs esse credendum duobus testibus afferentibus metum in actu illatum fuisse, quàm centum dicentibus, liberè actum gestum: hi enim, qui deponunt de metu, id quod asserunt sensu corporeo percipere potuerunt. illi verò, qui testantur, actum spontè, ac liberè gestum fuisse, cùm sit res in animo recondita, non potuerunt id sensu corporeo percipere. notat Abbas in capitul. 1. de his quæ vi metúsue caus. fiunt. Corset. in singulari. versicul. mille testes. consulens ab hac opinione non esse recedendum in iudicando, quam communem esse fatetur Decius, in capitulo finali, colum. final. de appellationibus. Sed cùm interior voluntas ex signis exterioribus cognosci possit, capitul. final. de renunc. in 6. l. dolum. C. de dolo. potest liber consensus percipi optimè à testibus. Ideo pensare debet Iudex vtrinque rationes, & causas, quas ipsi testes pro suo testimonio reddiderint: his enim pensatis, quibus maior sit exhibenda fides, arbitrabitur, secundum Ias. in l. interpositas. C. de trans. numer. 5. sensit Ang. in l. fina. in princip. ff. quod metus caus. & Decius in dict. cap. fina. quòd si pares sint vtrinque rationes, & tractetur de re propria metum allegantis amittenda, deq́ue eius incommodo. Innocen. sententia erit seruanda. ex Alciat. de præsumpt. reg. 3. præs. 7. Denique Iudex attentè omnia examinabit, vt Innocent. sequatur, erit enim arbitrio Iudicis relinquendum, an metus sit legitimè probatus. Innocent. Abb. & Docto. in dict. cap. cùm dilectus. de his quæ vi. quos sequitur Parisien. consil. 60. nume. 25. volu. 4. Nec mihi persuaderi potest, soli vni testi testificanti, metum in actu intercessisse, integram fidem esse adhibendam, etiamsi rationem proprij testimonij reddiderit: id enim est contra Iuris regulas, dicentes, in ore duorum, vel trium stare omne verbum. cap. licet. cap. veniens. 1. de testib. l. vbi numerus. ff. eod. licet Cæpo. caute. 144. contrarium asserat, quem iure optimo impugnat Andr. Alciat. in d. præs. 7.

Verùm ista probatio metus plurimùm coadiuuatur ex protestatione facta per allegantem metum: imò si fiat in ipso actu aduersa parte præsente, nec contradicente, probatur metus ex præmissa protestatione. text. & gloss. ibi in cap. Lotharius. 31. q. 2. notat post alios Ripa in cap. cum M. de const. nu. 91. Sin verò fiat ante actum ex causa tamen legitima, etiam ex interuallo actus gestus præsumitur metu expeditus. ita Abb. in cap. 1. de his quæ vi. Decius in cap. fina. de appellatio. optimè Ripa in dict. cap. cum M. nume. 101. quo fit, vt quamuis vtilis sit protestatio, facta per patientem metum, non tamen est necessaria ad ipsius actus metu facti recisionem. gloss. Abb. & alij in dict. cap. 1. vers. timore. gloss. in dict. cap. Lotharius. in verbo, innotuit. Innocent. in cap. ex ratione. de appe. sensit Barto. quem ibi sequitur Ias. in l. 2. §. quid diximus. ff. si quis caut. Decius in c. fi. de appe. Ludoui. Gomez. in reg. de annali. poss. q. 76. dicens, ita in summo Romanæ vrbis Prætorio iudicatum fuisse. Idem notat Alexan. in l. qui in aliena. §. fi. col. 3. ff. de acquiren. hæredi. Barb. in c. plerunque. de rescrip. tametsi Imol. in c. fi. de appella. Franc. in d. cap. ex ratione. 6. col. ac sibi parùm constans Alex. in l. de pupillo. §. si quis. col. 9. ff. de noui oper. nunci. asserant necessariam fore protestationem, quando ex facto tertij contingit impedimentum opponi, aut metum contrahenti inferri. Esse tamen vtilem hanc protestationem ex causa metus non negamus, quæ fieri debet coram viris honestis & publicè. Quòd si non audeat metum patiens protestari publicè, secretè id agat. Bald. Angel. Paul. & Imol. in l. qui in aliena. §. 1. ff. de acquir. hæred. & Ripa in d. c. cum M. nu. 115. Sed si nec secretè valeat protestari, sat erit postea probari metum, iuxta glo. & Abb. in d. c. 1. Gerard. singul. 81. Hoc tamen ideo notauimus, vt res tutiùs agatur: satis enim est, metum probari, etiamsi nulla fuerit præmissa protestatio.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Metus præcedens purgatur ex cohabitatione spontanea.
- 2 Metus inferendi præsumptio est iusta causa deponendi fœminam in loco honesto, vt liberè consentiat matrimonio.
- 3 Metus reuerentialis an impediat matrimonium carnale. & nume. 5.
- 4 Metus solus reuerentialis non rescindit cæteros contractus.
- 5 Intellectus ad text. in l. si patre cogente. ff. de ritu nuptiarum.
- 6 Metus reuerentialis impedit matrimonium contrahi ex tacito consensu.
- 7 Metus reuerentialis an impediat matrimonium spirituale.
- 8 Nullam in hoc differentiam esse inter matrimonium carnale, et spirituale, contra communem.

§. SEXTVS.

METVS tamen purgatur per spontaneam cohabitationem tanti temporis, ex qua possit præsumi sublatam fuisse timoris causam & spontaneum consensum accessisse. tex. secundum Ioan. And. Abb. & Præpo. ibi in c. ad id. de spons. vnde secundum eos cohabitatio per annum & dimidium in illo text. potiùs ad factum, quàm ad Ius pertinet. quod sensit gloss. ibi, dum ponit Carmen illud:

Effuge, cùm poteris, ne consensisse puteris.

& Oldr. consi. 35. dicens, cohabitationem metum expurgare, quando illa cohabitatio contingit, postquam causa metus recessit. probat text. in c. 1. de his quæ vimet. caus. vbi constat, metum durare interim, dum durat causa metus. idem notat Calde. in consi. 1. de his quæ vi. & Bar. in l. si ob turpem. ff. de condict. ob turp. cau. fi. col. dicens contractum factum ab vxore præsumi metu gestum, etiam ex interuallo, si maritus vxorem percusserat, ex eo, quòd illi contractui nolebat consentire. Secus tamen dicendum est, si maritus vxorem ob aliam causam verberasset, quod explicat Matth. ab Afflictis, decis. Nea. 246. Ergo dum durat causa metus, semper præsumitur metus. & potest hoc ipsum comprobari ex pluribus, quæ adducit Dec. consil. 219.

Ex hoc libero consensu, qui ad matrimonium exigitur, deducitur, Iudicem timentem libertatem consensus in aliqua fœmina impediendam fore, id agere debere, vt fœmina illa in loco honesto, ac tuto deponatur, vbi liberè valeat consensum proprium exprimere. text. opt. in c. cùm locum. de spons. non tantùm quando inter duos viros esset contentio super matrimonio, cum illa fœmina contracto, vel contrahendo: sed etiam vbi inter duos nulla contentio sit, si Iudex intelligat, fœminæ consensum liberum impediri. quod probatur in l. 3. in fi. ff. de lib. homi. exhib. Hinc dicebat Paul. Castren. consil. 127. 1. volu. quòd si mater legitima tutrix filiæ, ipsam filiam impuberem tradere in sponsam alicui promisit, debet Iudex illam puellam in loco honesto deponere, ad effectum, vt in ætate perfecta, cui velit, liberè nubat. refert, & sequitur Aymon Sauillia. consil. 190. dicens, adhuc matrem tutricem, etiamsi ipsa filia deponatur, iuxta cons. Paul.

Cæterùm, cùm de libero consensu agamus, scire oportet, num metus ille, qui contingit ex obsequio, & reuerentia, quæ Prælatis, parentibus, & Superioribus debetur, matrimonij contractum impediat. Et glo. in c. præsens clericus. 20. q. 3. tenuit, non impediri propter istum metum matrimonium carnale, quamuis spirituale, quod in religionis professione contrahitur, impediatur. Primum probate isi patre cogente. ff. de ritu nupt. Secundum, per tex. in d. c. præsens clericus. 20. q. 3. cuius gloss. distinctionem dicit peregrinam Ias. in §. quadrupli. de act. nu. 62. Ego tamen distinctè hoc tractabo, vt expeditior sit huiusce rei intellectus: prima enim illius glo. assertio probatur in d. l. si patre cogente. propter quam idem notat Abb. in c. veniens. in 1. de sponsa. Præp. in c. cùm locum. col. 4. eod. tit. Cal. consil. 1. titu. de sponsa. Hosti. in summa. titu. de matrim. §. penulti. vers. nunquid coactio. & Imol. in ca. tuæ. de sponsa. col. antepenulti. Sed cùm in matrimonio maior sit exigenda libertas, quàm in cæteris contractibus, notandum est, cæteros contractus non esse rescindendos, ex solo metu reuerentiali, nisi præcedentibus minis illatis ab eo, qui solet, quod minatur, exequi. Barto. in l. 1. quæ onerandæ. ff. qua. re. acti. non det. quamuis gl. ibi indistinctè dixerat contractus ex hoc metu rescindendos esse. Sed intelligenda est vti Bar. eam intellexit, quem sequitur Abb. in c. cùm contingat. de iureiur. col. 1. idem Abb. in ca. cùm dilectus. de his quæ vi. & in ca. 2. col. 2. eod. tit. Alex. in l. si cùm dotem. §. eo autem tempore. ff. solu. matrim. col. pe. Ias. cons. 3. num. 6. 1. vol. Roderic. Xuares. in alleg. 24. ad fin. eandem opi. sequuntur profitentes esse communem. Soci. cons. 263. 2. vol. Ripa. li. 3. resp. c. 15. col. 3. & 4. Iaco. & Curt. Iu. præter alios ibi, in l. interpositas. C. de transact. fi. col. Feli. in c. causam matrimonij. de offic. deleg. 2. col. Georg. Natanus in c. quamuis pactum. de pact. in 6. col. 11. Anto. Capycius decis. Neap. 159. nu. 34. & Alci. in c. cùm contingat. in prin. de iureiur. Hi verò omnes, quos dixi fateri hanc opi. esse communem, eandem intelligunt, nisi enormis læsio in contractu contingat, cum metu obsequij, & reuerentiæ: hoc enim solum etiam minis non probatis, sufficiet ad rescindendum contractum. quod eleganter notauerat Areti. consi. 24. col. 2. etiamsi iuratus esset contractus. quem sequitur Aymon Sauillia. consil. 11. colum. pe. & id optimè probat Paul. Castren. consi. 174. nu. 4. lib. 1. ex text. in l. si superstite. C. de dolo. Quæ omnia nec temerè adduximus, sed vt in matrimonij contractu nullus omninò sit, eo casu, quo cæteri contractus ex hoc metu sint rescindendi, quod est ab omnibus receptum. qua in re non admittenda sententia Ioan. Ignei, qui in l. 3. §. eleganter. nu. 176. ff. ad Syllani. dicebat, matrimonium contractum ex solo metu reuerentiali, nullum esse, ac si ex alio metu cadenti in constantem virum esset contractum. pro qua opi. retorquet l. si patre cogente. ff. de ritu nupt. dum, eo autore, lex illa dicit, contraxit tamen matrimonium, quod inter inuitos contrahitur. Igitur filius, qui patris reuerentia cogente, matrimonium contraxit, non liberum, sed coactum matrimonium contraxisse videtur, quod nullo pacto valet. & dum subdit l. illa, maluisse hoc tamen videtur, eam interpretatur, quando filius nouo consensu, saltem tacito, ratum habet matrimonium contractum, metumq́ue purgat. Hæc quidem interpretatio inconcinna est, deceptumq́ue opinor Ioan. Igne. virum alioqui doctissimum, falsa illius legis lectione: siquidem in Pandectis Florentinis ita text. ille legitur: Contraxit tamen matrimonium, quod inter inuitos non contrahitur. Atque hæc lectio vulgo receptissima est. Nec etiam placet Ioan. Ignei opinio, dum aduersus communem opinatur, quemlibet actum, metu reuerentiali gestum, rescindendum fore. Illud tamen adnotandum est, matrimonium ex tacito consensu filij præsentis, nec contradicentis patri pro eo contrahenti, iuxta cap. 1. in fi. de sponsal. impub. in 6. minimè tenere, quando filius tacuit propter metum reuerentialem patris, aliàs non taciturus. Hic enim consensus in tacente præsumptus, facilè eliditur, cùm expressus non sit. Barto. hoc sensit in l. quæ dotis. ff. soluto matrimo. penulti. col. Anto. Abb. & Feli. in cap. nónne. de præsumpt. Feli. ipse melius in dict. ca. causam matrimonij. col. 3. idem Feli. in cap. cùm omnes. de const. nume. 12. Alciat. in dict. cap. cùm contingat, in princ. Hippo. sing. 147. Secunda dict. glo. conclusio, matrimonium spirituale, & sic religionis professionem nullam esse, ex solo metu reuerentiali. probatur in d. c. præsens. & in c. puellæ. 20. q. 1. cap. cùm virum. de reg. vbi notat Anto. Puellæ enim, quæ non audent contradicere patribus imperantibus religionis ingressum, propter parentum reuerentiam sæpissimè profitentur inuitæ. hanc ipsam opinionem sequuntur Ang. col. 4. & Ias. nu. 62. in d. §. quadrupli. dicit sin. Hipp. in l. vnic. C. de rapt. virg. nu. 43. & in sing. 347. Imol. & Alex. in l. si cùm dotem. §. eo autem. solut. matri. col. pe. Imol. in c. tuæ. de spons. col. pe. Ias. cons. 3. col. pe. in 1. vol. & Roder. Xuares allegat 24. Sed ista opinio, licet videatur communis, non tamen procedit: tanta enim libertas in matrimonio carnali requiritur, quanta in spirituali. c. cùm locum. de sponsa. & tamen carnale matrimonium ex hoc solo non est irritum: ergo nec spirituale. & ita Abb. tenet nullum in hoc esse discrimen, sed ex hoc solo metu non esse retractandam professionem asserit in d. ca. cùm virum. Roma. in d. §. eo autem tempore. Præpo. in d. c. cùm locum. 4. col. Feli. & Deci. in c. causam matrimonij. de offic. delega. idem sentit Bart. in d. §. quæ onerandæ. dum allegat ca. accedens. de conuer. coniuga. gl. etiam in d. c. præsens. hanc eandem sententiam probat, dum l. si patre cogente. intelligit in metu leui. illum verè Canonem in d. c. præsens. intelligere videtur in metu, seu coactione graui: non ergo intelligit illum text. in solo metu reuerentiali. Quæ omnia, si exactè perpendantur, eò tendunt, vt nulla sit constituenda differentia inter matrimonium carnale, & spirituale, sicuti contendit Ioan. Igne. in dict. §. eleganter. nume. 166. tametsi vtroque casu nitatur probare, ex solo metu, quem reuerentialem, docendi causa, appellamus, actum esse rescindendum. Nos verò opi. quam, alios sequuti, probauimus in matrimonio carnali, in spirituali matrimonio veram esse profitemur. id autem, quod suprà de minis concurrentibus cum metu reuerentiali diximus, locum habet in precibus importunis, autore Matth. de Afflict. decis. 69.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Error personæ, conditionis, alteriúsue qualitatis, an impediat matrimonium.
- 2 Matrimonium verum contrahitur inter duos habiles, licet eorum alter subesse impedimentum falsò opinetur.
- 3 Dolus dans causam matrimonio, an illud irritum faciat.
- 4 Matrimonium contractum, lite pendente super primo, quod nullum est, valet, etiamsi alter ex contrahentibus credat primum matrimonium validum esse.
- 5 Pœna à contractu matrimonij omninò reijcienda est.
- 6 Arra in contractibus quid sit.
- 7 Arra in sponsalibus permittitur, siue tradatur in quantitate, siue in specie.
- 8 Arrarum traditio permissa est in sponsalibus, etiamsi vtrinque fiat.
- 9 Arrarum traditio in sponsalibus, cuiuscunque sit quantitatis, licita est.
- 10 Arræ, si tradantur, permittuntur in hoc contractu, promissæ verò excluduntur.
- 11 Arræ matrimonio sequuto, ad dantem reuertuntur: eo verò eius culpa non contracto, amittuntur.
- 12 Arræ apud Hispanos quæ sint. atque ibi de donatione propter nuptias.

§. SEPTIMVS.

EX hac ipsa libertate consensus, quæ ad matrimonium exigitur, illud notandum est, matrimonium contractum per errorem personæ, vel conditionis, minimè valere. text. in c. 1. 29. quæst. 1. Tollit enim hic error consensus libertatem. Imò nihil efficacius consensu aduersatur, quàm error. l. si per errorem. ff. de iuris. omni. iudi. l. alioqui. ff. de contrahen. emptio. Is ergo, qui contrahit cum Maria, credens esse Catharinam, minimè consentit in matrimonium cum Maria. Item qui contrahit cum Ancilla, credens eam esse Liberam, nullo pacto in coniugium consentit. c. 2. de coniu. seruo. & Magist. in 4. dist. 30.

Si tamen liber comperta alterius seruitute debitum coniugale reddiderit, aut exegerit, matrimonium probare censetur. atque ex hoc tacito consensu matrimonium perfectum efficitur. gl. communiter recepta per text. ibi in c. vlti. de coniug. seruo. tradit Henr. in c. proposuit. eo. tit. & est magis communis opinio, autore Syluestro, in verb. matrimonium. 8. q. 3. idem probat Regia l. 11. titu. 2. part. 4. quæ quidem opinio poterit confirmari ex his, quæ dicemus huius partis c. 4. nu. 3. & sequentibus. Priùs tamen, quàm ad alia in hoc erroris tractatu accedamus, libet aliqua circa conditionis errorem prænotare.

Primùm, minimè impediri matrimonium ex errore Libertinæ conditionis: si quis etenim cum Libera, quæ Liberta est, matrimonium ignoranter contraxerit, credens eam liberam & ingenuam esse, nihilominus matrimonium tenet, vt Syluester notat in d. verb. matrimonium. 8. q. 2. nume. 7. post Archidi. in summa. 29. q. 2. in prin. idem tenet Henri. in d. c. proposuit. col. 1. post Vincen. Io. Andr. & alios ibi.

Secundò hac in re notandum est, seruum matrimonium cum Libera contrahentem domino sciente & consentiente, non effici ex hoc liberum, si ipsa fœmina, cum qua matrimonium contrahitur, itidem sciebat mariti seruitutem. Quòd si ipsa ignorans seruitutem hanc contrahat cum seruo matrimonium domino præsente, seu sciente, nec tamen seruilem conditionem liberę fœminæ reuelante, tunc seruus hic liber efficitur. tex. in Auth. de nuptijs. §. si verò ab initio. DD. communiter in c. 1. & fi. de coniug. ser. Regia l. 1. ad fi. tit. 5. part. 4. Ex quo datur intellectus ad l. 5. tit. 22. part. 4. qua videtur statutum fuisse, seruum matrimonium contrahentem cum Libera domino sciente, nec contradicente, liberum effici: id etenim est intelligendum, quando contrahit seruus cum Libera, seruilem conditionem ignorante, vt in d. l. 1. & in d. §. si verò ab initio. hunc intellectum admodum adiuuat. l. 5. tit. 11. libr. 4. fori. ita enim statuta, & ordinata est. dominus seruum tradens matrimonio Liberæ, dicens eum esse liberum, amittat Ius seruitutis, efficiaturq́ue seruus ille liber. Sic denique vidi semel in hoc Regio Prætorio Granatensi per sententiam definitum fuisse. Veruntamen est in hoc casu matrimonium cum seruo contractum ab ignorante minimè valere, etiamsi ex hoc contractu seruus efficiatur liber: potest enim ipsa ab hoc contractu discedere. Regia l. 1. titul. 5. part. 4. cuius contrarium notant gloss. Hosti. Abb. & DD. communiter in c. vlti. de coniug. seruo. & Syluest. d. q. 2. num. 5.

Tertiò & illud considerandum, dominum accipientem in vxorem propriam Ancillam, non efficere eam ex eo solo liberam, imò necessariam esse manumissionem, vti probat text. in Auth. de triente & semis. §. vlti. in cuius interpretationem scripsit Fulgo. consil. 32. sufficere ancillę manumissionem, etiam quo ad filios ex ea conceptos & natos, quod omninò notandum est. Regia tamen l. 5. titu. 22. part. 4. & l. 1. titu. 13. ead. part. expressim asserit Ancillam liberam effici ex eo, quòd dominus eam in vxorem acceperit. eritq́ue eadem decis. minimè iniqua. arg. l. matrimonij causa. ff. qui & à quibus. & l. vlt. C. commu. de manumiss. quæ ad hanc conclus. est maximè notanda.

Quartò animaduertendum est, conditionem illam, si quis sine liberis decesserit, deficere omninò, si is decedat, relictis liberis, etiam in seruitute conceptis, ex matrimonio tamen. text. in l. ex facto. §. 1. ff. ad Trebell. iuxta communem omnium interpretationem. Ego sanè hoc admitterem, quando hi liberi, qui deficere faciunt conditionem, sibijpsis acquirunt, vtpote nati ex matre libera, patre verò seruo: secus enim arbitror eo casu dicendum esse, quo domino acquirunt, vt nati ex matre serua, & id ex mente testatoris præsumendum esse censeo.

Quintum his addendum erit, dominum tradentem seruum in matrimonium, etiam scienti eius conditionem, eundem seruum ex hoc liberum efficere, si dotalia instrumenta ad hoc matrimonium constituerit. text. est in l. vnica. §. sed si quis homini. C. de lat. libert. toll. gloss. per text. ibi in c. illud. de præsumpt. vbi Abb. id esse dicendum censet, eo casu, quo ipse seruus hæc instrumenta fecerit, pręsente, & tacente domino, nec tamen contradicente, & hoc fauore libertatis inductum esse manifesti iuris est. Hactenus igitur de errore conditionis.

Is autem, qui contrahit cum Maria paupere, credens Mariam, in cuius persona non errat, nec in eius conditione, esse diuitem, in illam consentit, & matrimonium contrahit. Idem in eo dicendum est, qui credit Mariam esse nobilem, cùm tamen ignobilis sit, quia error in qualitate seu in fortuna, non impedit consensum in illam fœminam, qui consensus coniugalis est. quod probat text. in d. c. 1. 29. q. 1. Regia. l. 10. cum seq. titul. 2. parti. 4. Bald. in l. cùm Archimedoram. C. vt in poss. legat. Ias. in §. fuerat. de actio. num. 13. Burgens. in cap. cùm dilecti. de empt. num. 56. Atque hæc distinctio procedit, quia error tunc impedit actum, quando contingit circa ea, quæ sunt de essentia actus. Sic in matrimonio error impedit illud, quando est circa ea, quæ sunt de eius essentia, nempe circa personas, & circa mutuam corporum potestatem. Error igitur circa conditionem, cùm contingat circa ipsam mutuam, & liberam traditionem corporum, impedit: seruus enim sui dominus non est, nec habet liberam potestatem, vt explicat eleganter Tho. in 4. distinct. 30. q. 1. col. 3. Hinc potest inferri, illud esse matrimonium, quod inter duos habiles ad id contrahitur, licet alter eorum credat subesse inter eos aliquod impedimentum: nullus enim est error circa personas, nec circa conditionem ad mutuam corporum traditionem necessariam, cùm nullum verè subsit impedimentum. Est tamen in oppositum text. in l. is qui putat. ff. de acquir. hæredit. vbi qui putat se necessarium hæredem esse, repudiare non potest, etsi verè voluntarius hæres sit. Ita qui putat, non posse dari corporum mutuam traditionem, nec cohabitationem, propter consanguinitatis impedimentum, errat in substantia coniugij. Igitur matrimonium non est. Cui inductioni respondeo in dicta l. opinionem præferendam esse veritati, quia ad illum actum est necessarium, agentem scire, ex qua causa, & quo Iure eundem actum agit, vt ibi notat Ias. 2. col. At in matrimonio non est necessarium, contrahentem illud, certò scire, nullum subesse impedimentum ad contrahendum: sat enim est, illud impedimentum non subesse, & contrahentem consentire matrimonio, etiam refragante Lege Canonica, quæ illud prohibet inter consanguineos. Iuris equidem Canonici est, illum contractum retractare: contrahentis autem est, contractui consentire, quod patet, nam aliàs Canon in Clem. vni. de consangui. non puniret consanguineos matrimonium contrahentes, si ex eo, quòd scirent se consanguineos esse, nullus esset consensus ad matrimonium sufficiens, semota Iuris Canonici prohibitione: nam etsi consanguineus contrahat matrimonium cum consanguinea, absque coniugali consensu, certè non incidet in illius Canonis pœnam. ex his, quæ dicemus in tractatu impedimenti publicæ honestatis, & ex eleganti text. in c. 1. in prin. de sponsali. in 6. vbi cauetur, impedimentum publicæ honestatis oriri ex matrimonio contracto inter consanguineos: non alia ratione, nisi quia consensus naturalis ad coniugium præstitus fuerat à contrahentibus. Qui quidem consensus efficeret matrimonium, ni Canones illud impedirent.

Ex his etiam infertur, quòd dolus contingens in contractu matrimonij circa qualitatem personæ, siue circa fortunam, non vitiat ipsum contractum, etiamsi det causam contractui. notat gloss. in singu. secundum Abb. ibi in cap. cùm dilectus. de his quæ vi metúsue causa fiunt. not. Bal. in Rubr. de iudic. 1. lectio. col. 2. gloss. in l. à Diuo Pio. ff. de ritu nuptia. quam dixit esse singul. Bald. in l. 1. col. 2. C. plus valer. quod agi. Curtius Iu. in l. interpositas. C. de transactio. col. 1. probat idem tex. secundum Abb. & Præpos. ibi in c. cùm in Apostolica. de sponsal. vbi mendacium, seu surreptio non vitiat ipsum matrimonij contractum. Hinc etiam est perpendendum id quod not. Abb. & Ranenna in dict. ca. cùm in Apostolica. dicentes, matrimonium secundum contractum lite pendente super primo, quod nullum est, minimè valere, si contrahens credebat, primum matrimonium validum esse: videtur etenim omninò fictè, & non verè illud matrimonium secundum contractum fuisse. quam opi. dicit esse receptam communiter Præp. ibi. Ego tamen eam intelligo, in foro interiori, vbi defectus consensus ex eius confessione constare potest. At in foro exteriori non arbitror confitenti credendum esse.

Præterea ex hac libertate consensus infertur, non posse pœnam promitti pro matrimonio contrahendo, etiam in ipsis sponsalibus. text. in c. Gemma. de spons. l. neque. C. de nupt. l. fi. C. de sponsal. impedit enim liberum consensum timor amittendi illam pœnam, tametsi non semper timor hic censeatur cadens in constantem virum. Sed nihilominus est prohibita à Iure promissio pœnæ in sponsalibus, & iustissimè. non tantùm inter contrahentes, sed etiam inter eos, qui ipsos sponsos iure sanguinis attingunt, ita, vt timor pœnæ ipsos contrahentes iure proximitatis comprehendat. ex mente Abb. & DD. in d. c. Gemma. Bar. & communis in l. Titia. ff. de verb. obli. & probatur in d. c. Gemma. secundum vnum intellectum, si intelligamus, pœnæ promissionem, factam ibi à Gemma matre sposæ, vt frequentiùs intelligitur ille tex. probat idem text. in c. accedens. iuncta gloss. de procur. Imò etiamsi pœna promittatur in modica quantitate, nihilominus promissio pœnæ non valet. Abb. communiter receptus in d. ca. Gemma. Bart. quem cæteri sequuntur in d. l. Titia. Sed quamuis pœnæ promissio à matrimonij contractu excludatur: arra tamen potest præstari in eodem sponsaliorum contractu. Est enim arra propriè id, quod inter sponsos traditur in pignus complendi matrimonij. text. in l. arris. & l. fi. C. de sponsa. notat gloss. in d. c. Gemma. Doct. in d. l. Titia. Regia l. 1. titul. 11. parte 4. in prin. ad exemplum eius, quod in venditione, cæterisque contractibus traditur, in venditionis, vel rei contractæ argumentum, siue pignus. l. ex empto. §. is qui vina. ff. de actionib. emp. l. 2. C. quando lic. ab empt. dis. l. contractus. C. de fide instrumen. qua in significatione vtuntur hac dictione Terent. ac Plaut. cæteriq́ue Latini frequentius, teste Gellio lib. nocti. Atti. 17. cap. 2. Plinius etiam de anulo agens lib. 33. cap. 1. Celebratior, inquit, vsus cum fœnore cœpisse debet, argumento est consuetudo vulgi, ad sponsiones etiam, anulo exiliente, tracta ab eo tempore, quo nondum erat arra velocior. Quamuis Græci hoc pignus, arrhabona appellent: eaq́ue dictione, pro obsidibus, vsus est Q. Claudius, cuius ipse Gellius meminit. Ipsa igitur arra, in sponsaliorum contractu, permittitur. dict. l. arris. l. fi. C. de sponsa. Regia l. 1. titul. 11. part. 4. non enim ita facilè arra constituitur, sicuti promittitur pœna, cùm arra realiter tradi debeat. Vnde non est mirum, si in matrimonio permittatur, cùm maturo consilio arra tradatur. Quod locum habet, siue arræ tradantur in quantitate, siue in specie. Præpo. in d. cap. Gemma. colum. pen. Bald. & Salycet. in dict. l. final. C. de sponsal. Imol. Cuma. Paul. Areti. nume. 9. & Ias. in fin. in dict. l. Titia. contra Bart. ibi & Abb. in dict. cap. Gemma. quorum opinio vulgo reprobatur. Procedit & hæc arrarum traditio, etiamsi vtrinque fiat. Bald. in dict. l. fi. Aret. nume. 8. & Ias. numer. 31. in dict. l. Titia. quamuis Bartol. ibi, quem alij communiter sequuntur, vt Ias. fatetur, teneat arram iure permissam esse, quando ab altero tantùm traditur, alioquin idem esset quod pœnæ promissio, & facilimè vtrinque traderetur. idem notat Abb. in dict. cap. Gemma. Sed probabilior est sententia Bald. nulla enim videtur constitui ratio differentiæ, quæ efficax sit, an vtrinque, an ab alter tantùm arra tradatur. Nec ita facilis est traditio arrarum, etiamsi vtrinque fiat, sicuti ipsa pœnæ promissio. Hæc etiam traditio arrarum potest fieri in quacunque quantitate. ex dict. l. fin. quæ genericè loquitur. Paul. Imol. Angel. Cuma. & Ias. in dict. l. Titia. numer. 21. etiamsi Barto. & Abb. in dict. locis, velint arras non posse excedere quantitatem dotis, vel donationis propter nuptias, seu contentam in l. iubemus. C. de repud. Est tamen intelligendum totum hoc, quod de arris diximus, in arris promissis, & traditis omninò. non in promissis tantùm, etiam ab altero solùm. secundum Barto. Angel. Imol. & Pau. in dict. l. Titia. & Soci. consil. 3. 1. volum. post Barto. consi. 45. quia l. fina. C. de sponsa. quæ arras permisit, in realiter traditis loquitur, vnde earum traditio constare debet. Barto. tamen in dict. l. Titia. quem ibi sequuntur Cuma. Areti. & Ias. & Anto. consi. 70. Abb. in d. c. Gemma. Paul. in l. fi. C. de episc. & cleri. dicit, super hac traditione standum esse confessioni illius, qui asserit, se arras recepisse, interim dum contrarium non probatur. l. Publia. §. fi. ff. deposi. sed si confessio vtrinque fieret, maximam esse fraudis præsumptionem. Quæ quidem Barto. distinctio placet, licet Præp. in d. cap. Gemma. 2. q. dixerit, communiter receptum esse. l. fi. C. de spons. non habere locum in arris promissis. & Tiraq. de vtroque retract. 2. par. §. 7. nu. 55. idem asserat. quod ego non nego, tamen super earum traditione, standum esse confessioni recipientis ipsas arras cum Bart. contendam. Vnde non rectè dixit gloss. in c. accedens. de procurato. licitum esse arras vtrinque promitti in sponsaliorum contractu.

Horum autem pignorum, quę arras appellamus, illud proprium est, ea amittere eum, per quem stat, quò minus matrimonium sequatur. At matrimonio sequuto, ea redire ad dantem manifestum est. ita Abb. & ibi Præpo. col. 5. in d. c. Gemma. dicens hanc opi. communem. quam & Frederi. asserit cons. 69. contra Hosti. in d. c. Gemma.

Hîc tamen illud adnotare libet, Hispanos, omissa hac arrarum significatione, arras vulgo appellare donationes, factas vxoribus ante, vel post matrimonium contractum, vt eo consummato, statim eis acquirantur in præmium pudicitiæ, iuxta illud Iuuenalis, saty. 6. Nec illud quod prima pro nocte datur. quod constat ex l. 1. titul. 2. libr. 3. fori. & l. 50. cum seq. in Taurinis legibus. explicat Xuares in repet. l. 1. titul. 2. libr. 3. fori. in princip. Nec possunt istæ arræ decimam partem bonorum mariti excedere, vt constat in dictis ll. Nec me latet Reg. l. 1. titu. 11. part. 4. antiquitùs apud Hispanos, & donationem propter nuptias, arram esse appellatam. Donatio autem propter nuptias differt plurimùm ab his donationibus, quas hisce temporibus Hispani arras dicimus: siquidem donatio propter nuptias est id, quod confertur à viro pro matrimonij oneribus, ad similitudinem eius, quod ab vxore ad eadem onera confertur, & dos appellatur. §. est & aliud. Inst. de donat. l. cùm multæ. C. de donat. ante nupti. dicit. l. Reg. 1. titu. 11. part. 4. Hæc autem donatio propter nuptias matrimonio soluto, etiam postquam fuerit consummatum, redit ad donantem, nec penes vxorem remanet. cap. fi. de donat. inter vir. & vxor. Bald. per text. ibi in l. 2. C. de bonis, quæ lib. Dec. in Authent. præterea. C. vnde vir & vxo. colum. 8. Aymon. cons. 185. probat l. Regia 7. & 23. titu. 11. part. 4. Vnde mihi non placet quod notant Ioan. Lupi. in Rub. de donati. inter vir. & vxo. §. 12. & 24. & Roderi. Xuares in d. l. 1. titulo 2. libro 3. fori. in principi dicentes, donationem propter nuptias, dici in hoc Castellæ regno arras. Id enim quamuis posset procedere attentis Partitarum legibus: non tamen procedit perpensis legibus fori, atque Taurinis.

Illud tamen non omittam, donationem propter nuptias pro soluenda dote vxori speciali quodam titulo hypothecæ subiectam esse, arg. text. in Auth. siue à me. C. ad Velleia. & in Authent. vt immobilia ante nup. §. si quis igitur. collat. 5. notant in specie Ioan. Lupi. in dict. Rubr. §. 17. num. 16. & Anto. Burg. in c peruenit. de empt. colum. pen. Coras. post l. filium. C. fami. hercis. num. 125.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Filius vel filia, licèt honestè exigat patris consensum ad matrimonium: tamen eo non petito tenet contractus coniugalis.
- 2 Legatum virgini factum, si Titio nupserit, minimè amitti, si ipsa legataria alteri nubat ex consensu patris.
- 3 Intellectus ad l. cùm tale. §. rescriptum. ff. de conditio. & demonstratio.
- 4 Intellectus ad l. viduæ. C. de nupt.
- 5 Filia contrahens matrimonium sine licentia patris, non potest ab eo exhæredari.
- 6 Leges quædam Regiæ intellectæ.
- 7 Pater cogitur dotem constituere filiæ, quæ absque eius consensu nupsit viro digno.
- 8 Lex Regia octaua. titu. 11. part. 4. explicatur.

§. OCTAVVS.

CONSTAT denique, ad matrimonium esse necessarium consensum liberum illius, qui contrahit, ita, vt nec patris consensus requirendus præcisè sit. Quamuis enim honestum sit, patrem pro filio impubere matrimonium contrahere, & coniugale pactum inire. cap. 1. de despons. impube. is tamen contractus sine consensu filij, tacito, vel expresso, minimè procedit. c. 1. §. fi. de despons. impub. in 6. Abb. & cæteri in d. c. 1. de despons. impub. imò solus consensus filijfamiliâs puberis matrimonij contractum perfectum facit. quod locum habet etiam in filia. c. veniens. in 1. de sponsa. c. sufficiat. 27. q. 2. atque idem probant vtriusque Iuris interpretes. Leges enim, quæ in filia nubente patris consensum exigunt, vt in l. ea quæ patris. ff. de spons. etiamsi filia vidua sit, & extra patriam potestatem, modò intra vicesimumquintum ætatis annum. l. viduæ. & l. in coniunctione. C. de nup. quæ etiam leges parentum consensum exigunt, in ipsis nuptijs filiorum, qui patriæ potestati subditi sunt. l. 2. ff. de rit. nup. l. in sponsalibus. in 1. ff. de spons. §. primo. Institu. de nupt. ad honestatem referuntur, non quòd matrimonium, sine parentum consensu contractum, nullum sit. gloss. in dict. cap. sufficiat. & in cap. cùm virum. de regularibus. & cap. vlt. 32. quęst. 2. licet Chass. in gloriæ mundi catal. part. 12. consid. 36. velit probare, matrimonium à filia, absque patris consensu contractum, nullum esse. quod falsum est, & receptissimę apud nos sententię omninò repugnat. Nec mihi placet, quod nouissimè probare conatur Coras. lib. 1. Miscell. c. 17. dicens, & matrimonium absque parentum consensu à filijs contractum rescindi sententia posse, modò carnis commistio sequuta non fuerit, multò minus recipienda est opinio Ioan. Oldendorpij, qui 4. class. actionum. 26. act. septem rationibus nititur probare matrimonium à filijs absque parentum consensu contractum, nullum omninò esse: is enim subscribit Chassaneo, cui nos palàm repugnamus.

Honestum tamen est, atque Reipu. maximè conueniens, filias in nuptijs contrahendis parentum consensum exigere. Nam & Hermione, in Euripidis Andromacha, propria sponsalia patris curæ commissa esse, palàm profitetur. Nec virginalis pudoris est, maritum eligere, auctore Ambrosio lib. 1. de Abraham Patriarcha. ca. 9. quem Grati. retulit. 32. quæst. 2. capit. honorantur, vbi pluribus auctoritatibus ipse Grat. hoc comprobat. Vnde non miror Stepha. Bertr. consi. 148. 1. volu. respondisse, legatum virgini factum, si Titio nupserit, non esse caducum, nec amitti, si ipsa virgo alteri nubat ex consensu patris. Honestum enim virgini extitit à patre consensum exigere, eiusque voluntatem in matrimonio contrahendo sequi: siquidem & inhonesta, atque impudica foret, si parentis voluntati refragaretur. His & Tertullia. suffragatur lib. 2. ad vxorem ita scribens: Nam nec in terris filij sine consensu parentum ritè & iure nubent.

Attamen ex præfatis deducitur verus intellectus ad l. cùm tale. §. rescriptum. ff. de conditio. & demonstratio. vbi probatur, legatum Titiæ factum, si arbitratu Sempronij nupserit, reiecta conditione, purum esse, atque valere: cùm conditio illa libero consensui aduersetur. Secùs tamen dicendum foret, si esset legatum sub conditione, si cum consilio Sempronij nupserit. Qui enim tenetur consilium ab aliquo exigere, minimè obligatur illud sequi. sic dict. l. intelligunt Paul. consilio 300. 1. volumi. Alexand. in l. turpia. §. primo. ff. de legat. 1. Felin. in cap. ex parte. col. 2. de constit. Aymon Sauilli. dicens, hanc opinionem esse communem consilio primo.

Secundò hinc deducitur text. in l. viduæ. C. de nupt. dicentem, filiam emancipatam, ante vicesimumquintum annum non posse secundas nuptias contrahere, sine licentia patris: procedere de honestate, non de rigore, nec de necessitate. quod tenet glo. ibi recepta communiter, vt constat ex adductis per Ioan. à Garronibus. in Rubric. de secund. nupt. numero 69.

Tertiò ex pręmissis apparet, filiam matrimonium contrahentem in facie, quod aiunt, Ecclesiæ, etiam sine licentia patris, non posse iure à patre exhęredari. Nemini enim facit iniuriam filia, quæ iure permittente matrimonium contraxit. At Ius Canonicum permittit filiam contrahere matrimonium sine consensu patris, quia idem ius liberum constituit consensum ad coniugium: quod si filia contrahens sine consensu patris, posset paterna hæreditate priuari, minimè auderet liberè nubere cui vellet. ita Hosti. Abb. & alij in ca. 1. de despons. impub. latiùs Ioan. Lup. in c. per vestras. de donat. 3. nota. §. 9. cum sequentibus. Alexan. consil. 97. 1. volum. Deci. & Ferra. in l. nuptias. ff. de regu. iur. Roderi. Xuares in l. 2. titul. de matrimo. libr. 3. fori. & hæc est communis opi. vt fatentur Abb. in dict. capit. 1. Feli. numero 59. & Deci. nume. 39. in ca. Ecclesia. de constitut. Ias. in Authen. sed si post. colum. 2. C. de inoffi. testament. qui alios ad id allegant. licet Paul. in dict. Authen. sed si post. per text. ibi teneat contrarium. & Bald. Noue. de dote. 6. par. priu 16. num. 6. Sed assertio communis locum habet, etiamsi filia nubat turpi vel indigno, ante ætatis annum vigesimumquintum, etiamsi pater vellet eam tradere in vxorem æquè digno viro, & honesto, congrua sibi constituta dote: ob hanc libertatem, quæ in coniugali consensu requiritur. Potiùs enim permittenda est hæc iniuria, quæ patri fieri videtur indirectè, quàm quòd libertas matrimonij impediatur. ita Imol. & Alexand. in l. 1. numero 32. ff. solut. matrimo. Imol. in cap. accedens. de procurat. Ias. & Ioan. Lup. in locis paulò antè citatis. Deci. in d. l. nuptias. & Ioan. Campe. in tracta. de dote. 1. part. q. 13. ex quibus falsa est glo. in c. de raptoribus. 36. q. 1. quæ contrarium tenet, cui simile est in d. Authen. sed si post. quas etiam sequuntur plures, quos retulit Alex. in d. l. 1. & inter alios hoc approbat Anto. in dict. c. accedens. Ancha. consil. 21. colum. 2. & Roderic. Xuares in d. l. 2. & omnium latissimè Paul. Paris. consil. 29. volu. 3. col. 3. dicentes, posse à patre exhæredari filiam, quæ turpi & indigno, ante vigesimumquintum annum nupsit, sine patris consensu. Sed nec eorum opi. coadiuuat, nec nostram improbat. tex. in dict. Auth. sed si post. cum sensu à contrario collecto videatur gloss. opi. probare: qui quidem sensus contra Iura Canonica, in coniugali materia, admittendus non est. & potissimè, quia in nouella Græca Iustiniani. 115. vt cùm de appe. cognos. §. aliud quoque, à qua deducta est constitutio præfata: sed si pòst, non sint illa verba, ex quibus prędictus sensus colligitur. Verùm ad leges Regias, quæ expressim sunt contrariæ suprà dictis conclusionibus, præcipuè ad l. 2. tit. de matri. lib. 3. fori. ad l. 4. titul. 1. libr. 5. ordina. ad l. 10. tit. 1. part. 4. atque alias, quas Ioan. Lup. congessit in d. 3. notab. §. 8. respondeo dict. ll. Iure Canonico sublatas esse, nec vim legum habere, quatenus pœnas inferunt matrimonium contrahentibus, sine parentum consensu. Nam & si Hispaniarum Principes eas tulerint ad illam honestatem persuadendam, quæ consistit in exigendo parentum consensu, ab ipsis filijs, ad coniugalem contractum, non tamen habent vim legum: cùm id sancire ad Romanos Pontifices pertineat. ita Ioan. Andre. communiter receptus in ca. statutum. in 1. de hæretic. in 6. Abb. in repet. capit. Ecclesia. de constit. numero 20. Frederic. consil. 36. & alij plures, quos refert Felin. in capit. prim. de sponsa. numero 13. idem Feli. in dict. ca. Ecclesia. numero 59. & ibi Deci. numero 36. dicentes, hanc opin. esse communem, quam etiam sequitur Ioan. Lup. in d. §. 9. Decius consil. 231. dicens, non posse filium à statuto alimentis, nec legitima, priuari, ex eo, quòd sine patris consensu coniugium contraxerit: quo fit, vt sublata sit iure Pontificum. l. 3. §. si emancipatus. ff. de bono. possess. contr. tab. qua sancitum erat, posse patrem filium exhæredare, si ignominiosam vxorem duxisset absque eius consensu. Principes enim Laici nihil possunt statuere, quod matrimonij liberum consensum impediat, vt latè examinat Ioan. Lup. in dict. 3. notab. §. 3. vsque in finem eiusdem notab. Etiam circa accidentia ipsi matrimonio, vt constat ex prædictis. & not. Abb. & Præpo. qui hanc opinionem asserit esse communem in capit. 1. de sponsalibus. colu. 3. latè Vincent. Hercula. q. 3. & probatur in dict. cap. 1. c. tuam. de ord. cogni. c. causam, quæ. in 2. qui filij sint legiti. scribit, & hanc opinionem communem esse Alexan. cons. 97. volu. 1. ad finem. vbi Carol. colum. 1. conatur defendere, iustissimè à Principe seculari statuta pœna prohiberi posse matrimonium cum filia alicuius contrahi sine consensu patris.

Quartò subinfertur patrem compellendum fore dotem soluere filiæ, quæ sine eius consensu nupsit viro digno, etiam ante vigesimumquintum annum, si filia dotem marito promisit. Abb. in dict. cap. 1. de despon. impub. idem Abb. consil. 12. 1. volu. idem in capi. 1. de adulte. Campe. de dote. 1. part. qu. 13. Ioan. Lupin. in d. §. 9. Iaso. in d. Authen. sed si post. Deci. in dict. l. nuptias. in qua opinio. omnes conueniunt, teste Ripa in l. 1. numero 57. ff. solut. matri. idem probat decisio Tholos. 289. Barto. in l. obligamur. ff. de actio. & obligatio. quamuis ipse senserit hoc intelligendum esse, quando filia nupsit post vigesimum quintum annum. Sed si filia dotem non promisit, quę tamen absque patris consensu nupsit, etiam tunc patrem teneri ad constituendam dotem ei: notant Bald. Angel. Paul. & Iaso. in Authentic. res, quæ. C. commu. de legat. Ad duo etenim tenetur pater, scilicet ad tradendam filiam marito, & ad constituendam ei dotem. Et licet à primo sit liber ipse pater, quando ipsa iam nupsit: non tamen est liber à secundo. quam opinionem dicit esse communem Curti. Iunior. in d. Authent. res, quæ. numer. 25. & Rip. in dict. l. 1. numero 57. & Paris. consil. 29. vol. 3. nume. 62. pro quibus est gloss. c. fin. 32. qu. 2. quam dicit Abb. singul. in c. Ecclesia. de consti. numero 20. eam tamen intelligit, facta promissione dotis à filia. quod glo. non aperit. Solet & ad id induci gloss. in l. obligamur. ff. de actio. & obligat. illa verò non dicit patrem teneri ad constituendam dotem filiæ nubenti absque eius consensu. Opinio tamen communis verior est. & si Bar. in d. l. obligamur. & Abb. in d. ca. 1. de despons. impub. aduersus hanc communem teneant.

Hæc verò omnia cessant, quando filia nupsit indigno, ac ignominioso viro: tunc enim pater non tenetur ei dotem constituere, etiamsi eam promiserit filia ipsi marito. glo. in capi. de raptoribus. 36. quæst. 1. & ibi Archi. idem notant Ioan. And. Card. & Anto. in cap. accedens. de procur. Bal. in l. 1. ff. solut. matri. Abb. consil. 12. in 1. vol. col. 2. Non enim est compellendus pater, à filia affectus iniuria, & ignominia, ei dotem dare. quod receptum est communiter, vt Ripa asserit in dict. l. 1. num. 59. & Paul. Paris. dict. cons. 29. num. 65. vol. 3. Sed hoc procedit, vbi filia vel maritus esset ita diues, vt congrua alimenta vterque haberet: quod si pauperes essent, cogendus pater est, ipsi filiæ alimenta præstare, ex ratione tex. in c. cùm haberet. de eo, qui dux. in matri.

Ex quo potest dari intelle. ad l. Regiam. 8. titu. 11. part. 4. vbi sancitur, patrem esse cogendum dotem assignare filiæ, etiam diuiti. quod glo. notauit in l. fi. C. de dotis promis. communiter ibidem approbata. & in l. 1. ff. solu. matri. vbi Vincent. Herculanus nume. 31. & Francisc. à Ripa. num. 54. asserunt hanc opinionem esse communem, & eam sequuntur aduersus Bart. in l. mulier. §. cùm proponeretur. ff. ad Trebel. cuius opini. probat. Soci. in d. l. 1. Alci. de præsump. reg. 1. præsumpt. 26. idem Alciat. libr. 8. parerg. c. 3. & Ioan. Coras. in l. qui liberos. ff. de ritu nupt. num. 53. & Iaso. in §. fuerat. de actio. num. 108. super quo idem Ias. dubitauit in d. l. 1. col. 6. & Ioan. Lupi. in c. per vestras. 3. notabi. §. 14. Atqui ipse mallem Bart. opi. sequi, ni esset Regia lex, quę communem opinionem probat. Hæc tamen communis non procederet, quando filia nupsit ignominioso & indigno, sine licentia patris. Imò idem dicendum fore existimo, si dignissimo nupsisset absque licentia patris. Nam si filia diues est, & habet, vnde promissam, vel non promissam dotem constituat marito, minimè conuenit patrem cogi, dotem ei constituere.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Rapta liberè potest matrimonium contrahere cum ipso raptore.
- 2 Rapta contrahens matrimonium cum raptore, non amittit bona, à lege sibi delata propter iniuriam raptus.
- 3 Dos à lege ciuili taxari potest, atque ex hoc Regia l. defenditur.
- 4 Secundas nuptias licitas omninò esse aduersus quosdam hæreticos.
- 5 Pœnæ à legibus statutæ contra fœminas, intra annum luctus nubentes, Iure Canonico corriguntur, cæteræ autem minimè cessant.
- 6 Mater secundò nubens, non petito tutore filijs nec rationibus redditis, punitur pœnis à Iure Ciuili statutis.
- 7 Mater secundò nubens, atque etiam pater tenentur filijs, ex primo matrimonio susceptis, reseruare lucra, sibi ex illo matrimonio delata.
- 8 Dimidia lucrorum pars, iure Regio acquisita, non est filijs prioris coniugij reseruanda.
- 9 Mulier secundò nubens intra annum non est alenda ab hæredibus mariti, etiam nolentibus dotis bona mobilia restituere.
- 10 Mulier secundò nubens, amittit vestes lugubres, ab hæredibus mariti sibi præstitas.
- 11 Legatum à marito vxori factum, rectè illam admittit conditionem, si viduitatem seruauerit.
- 12 Legatum à marito vxori factum, si castè vixerit, perditur, si ipsa secundò nubat.

§. NONVS.

EX prædicta non semel hac consensus libertate, quam in matrimonio exigimus, oportet intelligere textum in cap. fi. de raptori. vbi rapta contrahere potest liberè matrimonium cum raptore. Et ne id impediatur Iure Ciuili, hoc matrimonium prohibente, atque antiquis quibusdam Canonibus. cap. placuit. c. de puellis. 36. q. 2. l. vnica. C. de rap. virgi. iura illa esse correcta asserimus. Etiamsi raptor matrimonium contrahat cum rapta, priusquàm eam restituat his, à quibus eandem rapuerat. ita Ioan. Maior in 4. distinctio. 29. q. 2. contra Mart. de Magistris, in tract. de temperantia. q. de raptu. Imò licet Iure Ciuili bona raptoris, quæ raptæ mulieri applicantur, si ipsa rapta nubat raptori, ea omninò amittat, Authent. de rapt. mulier. quę rapt. nups. tamen, ne liber consensus impediatur, illa pœna omninò cessat Canonica sanctione. gloss. in dict. capit. de puellis. quæ singul. est secundum Ioan. Lupi. in c. per vestras. 3. notab. §. 20. num. 8. vbi eam probat: & eandem sequuntur Abb. Aret. Fel. & Dec. nu. 34. in c. Ecclesia. de const. Abb. in c. 1. de spons. Frede. consil. 36. Archidi. in ca. cùm secundum leges. de hæreti. in 6 Alexand. in l. Seius Augerius. ff. ad l. Falcid. Deci. in l. nuptias. ff. de regul. iur. numero 11. quorum ratio est, ne timore amissionis bonorum, liber consensus ad coniugium impediatur. Nec lex Ciuilis potuit hoc statuere: vt modò diximus. Quo fit, vt falsa sit censenda gloss. in dicto cap. cùm secundum leges. quæ dixit pœnam dictæ Authen. etiam Iure Canonico procedere, & locum habere. quia l. Ciuilis non propriè pœnam infert contrahenti: sed potiùs aufert lucrum, quod raptæ fœminæ ipsa lex dederat. quæ quidem gloss. singul. est secundum Abb. in cap. fi. de præscript. 3. colu. & sequuntur eam Ant. in c. 1. de spon. & ibi Feli. sibi contrarius nume. 15. Ioan. Lup. in dicto 3. not. §. 3. num. 13. Ioan. And. Anch. & Domi. in d. c. cùm secundum leges. Ana. in capit. pen. de rapto. & Salic. in l. vnica. C. de rapt. virgi. num. 12. Sed eorum ratio, quæ in tollendo lucro consistit, fallit omninò, vbi lucrum iam absque aliqua conditione constitutum fuerat, quod alibi tractauimus. Hîc enim bona raptoris sine aliqua conditione, à lege ipsi raptæ deferuntur: & licèt lex Ciuilis prohibeat matrimonium inter raptam & raptorem, in dict. l. vnica. illa tamen lex non adiecit pœnam prędictam huic prohibitioni: sed simpliciter matrimonium prohibuit. Vnde non potest eadem Ciuilis lex auferre in pœnam matrimonij contracti bona illa, quæ absque conditione raptæ detulerat. Præterea, cùm Iure Ciuili sit pœna illa statuta iuxta prohibitionem matrimonij: ipsa autem prohibitio Iure Canonum sublata sit, atque abolita: rationi conuenit ipsam pœnam cessare, tanquam prohibitioni connexam.

Hinc tamen aduertere oportet. Nam Hippo. à Mars. in singu. 589. scribit legem à Laicis sancitam, qua prohibentur parentes dare filiabus dotem, certam, atque taxatam quantitatem excedentem, nullam esse, ex eo, quod impediat libertatem matrimonij, quod ipse non credo. Nullam enim pœnam dicta lex contrahenti matrimonium iniungit, nec prohibet contrahi coniugia: sed ad Reipublicæ vtilitatem parentibus occurrit, qui studio tradendi filias in coniuges, maritis genere, & nomine, atque diuitijs sublimioribus, maria, quod aiunt, & montes promittunt. Hinc & inuictissimus Cæsar Carolus Hispaniarum Rexanno 1534. in Comitijs Madricij habitis. ca. 101. lege lata diffiniuit, quanta in his regnis foret filiabus assignanda dos à parentibus. Cui decisioni plurimùm conuenit, quod notat Feli. in capitu. Ecclesia sanctę Mariæ. de constitu. nu. 58. sic & à Venetis statutum est, ne quantumuis diues Patritius vltra sex millia ducatorum aureorum dotis nomine filiæ ausit dare: vti refert Postellus lib. de magistratibus Atheniensium. cap. 33.

Ex his etiam constat, non iniuria à Canonibus sublatas esse leges Cęsareas, secundas nuptias, solutis primis, varijs pœnis punientes. cap. cùm secundum. de secu. nupt. adducta Pauli autoritate: ex qua etiam conuincitur hæresis Montani, Nouati, & Cataphrygum dicentium non esse licitas secundas nuptias: quibus & Tertullianus ad id ex professo scripto libello de Monogamia audacter consentit. Horúmque omnium meminit August. libro 1. de hæres. numero 26. & 86. eos inter hæreticos commemorans: quos & Hierony. execratur in Symboli explanatione ad Damasum. & in commentarijs Epistolę Pauli ad Titum, capi. 1. & in Epist. ad Marcellum. & Augu. libr. vno, de bono viduitatis, cap. 12. quam hæresim etiam conuincit Alfonsus à Cast. de hæres. in verbo, nuptiæ. cap. 2. & Ioan. Arbore. libr. 4. Theosophiæ, capi. 29. Liberè enim nuptias vidua contrahit: lexigitur, quæ obid eam punit, contra libertatem matrimonij est: & ideò minimè valet. Verùm hoc intelligendum est de legibus, quæ pœnam inferunt viduis, ad nuptias festinantibus intra annum, seu intra aliud simile tempus: cęteræ autem leges, quæ statutę sunt, non in pœnam ad nuptias festinantium: sed fauore filiorum prioris coniugij, non censentur à Canonibus abrogatæ. ita Innoc. Ioan. Andr. Anto. Henric. & Præpos. in capit. fin. de secund. nupt. gloss. fin. in capit. fin. 2. quęstio. 3. Bar. in l. 1. C. de secun. nupt. Vinc. Hercul. q. 7. colu. 7. & hanc opinionem fatentur esse communem Abb. in ca. Ecclesia. de consti. in repe. num. 20. Felin. num. 57. & Dec. ibi, nu. 35. Sylua. nup. 2. lib. num. 78. & Ioan. à Garroni. in d. l. 1. C. de secund. nupt. super glo. fin. numer. 23. & Coras. libro Miscellan. tertio, ca. 1. Qua in re cauendum est à Iacobo Curtio, qui libro 3. coniecturalium, capit. 19. nimis audax ciuiles leges, quo ad pœnas nubentium intra annum luctus, absque vllo iure defendit. Imò rationib. efficacibus dicebat Abb. in dict. capi. Ecclesia, quem ibi sequuntur Aretin. Felin. & Dec. absque aliqua distinctione leges ciuiles, pœnas inferentes contrahentibus secundas nuptias, Iure canonico omninò correctas esse. Sed cùm à recepta ab omnibus sententia non sit tutum recedere, ex ea infero. Primum, pœnas omnes in l. 1. C. de secund. nup. contentas, atque item l. Regia fin. titu. 12. part. 4. aduersus fœminas, intra annum luctus contrahentes, locum hodie etiam in foro ciuili, non habere. ex dict. capit. fina. cui conuenit Reg. l. 5. tit. 1. lib. 5. ord. & Pragmatica Sanctio Henrici Regis, inter huius regni leges, quas pragmaticas appellamus. Quo fit, vt fœmina intra annum secundò nubens, minimè amittat proprietatem, nec vsumfructum bonorum, quæ sibi prior maritus reliquit. Quamuis d. l. 1. contrarium statuerit: quam illationem in hoc peculiari casu comprobat Ioan. à Garron. in dict. l. 1. 12. notab. quę omnia locum habent, etiamsi post mortem mariti intra mensem, vidua secundò nubat. vt Panormit. asserit in d. c. fi. idem in d. c. Ecclesia. num. 20. Aret. & Fel. ibi. nume. 57. & alij, quos refert Ioan. à Garro. in d. l. 1. super glo. numero 24. quamuis in hoc contrarium teneant Bald. in d. l. 1. & idem in l. liberorum. §. 1. ff. de his, qui not. infa. & Corne. consilio 21. in 1. volu. colu. 3. propter periculum, quod instat ex commixtione sanguinis primi, & secundi mariti, ad certitudinem prolis.

Secundò ex dicta opinione, quam communem esse diximus, colligitur fœminam filiorum tutricem, non petito tutore filijs, nec administrationis rationibus redditis, secundò nubentem iustè puniri pœnis expressis in d. l. 1. & in Authen. eisdem pœnis. C. de secun. nup. quæ quidem Iura Canonibus sublata non sunt, secundum communem, quam veram esse asserit in dict. Authenti. Ioan. à Garroni. nume. 7. Nicol. Arelaten. 1. respons. de secun. nupt. Soc. consil. 39. 1. volum. colum. 5. Imò dicta fœmina priuatur successione filij, cui tutorem minimè petijt ante secundas nuptias, si filius intestatus moriatur. l. omnem. & Bald. ibi. C. ad Tertul. Auth. de nupt. §. si autem tutelam. Sed vt pœnæ locum habeant aduersus secundò nubentes, oportet matrimonium secundum esse carnali copula consummatum. notat Alb. in l. fœmina. ff. de Senato. & probatur in dict. l. 1. & apertiùs l. Regia fin. tit. 12. par. 4. quo fit, vt minimè placeat opinio Bal. in dicta l. omnem. & consilio 366. volumine 4. dicentis decisionem dictæ l. omnem, habere locum etiam ante coitum, & consummationem matrimonij: licet Bald. subscribat Soci. Iunior, consil. 8. volum. 1. numeri 4.

Tertiò hinc apparet, etiam Iure Canonico procedere. l. fœminæ. C. de secund. nupt. qua cauetur, fœminam secundò nubentem, reseruare debere filijs prioris mariti, quicquid lucratiuo titulo ex bonis prioris viri acquisiuit. Atque idem in viro locum habet. gl. Bar. & alij in d. l. fœminę. quos Ripa ibi in princip. sequitur. & Oldrad. consilio 33. Decius consil. 230. vbi hanc esse communem opinionem fatetur. & tradit latè Ioan. à Garro. in l. generaliter. C. de secund. nupt. numero 9. quam etiam opinionem lege lata comprobauit Regina Ioanna, Caroli Cęsaris mater in l. 15. Tauri, ad id etiam conducit plurimum d. l. generaliter. quæ statuit, virum debere præseruare filijs prioris coniugij, si ad secundum transierit, ea, quæ ad ipsum ex dote, vel ex bonis prioris vxoris peruenerunt. In quo idem dicendum est in acquisitis ex legis dispositione, si lucratiuo titulo alteri coniugi ex alterius bonis, deferantur: vt, si lex deferat superstiti, ex bonis alterius coniugis, aliquam partem lucratiuo titulo, nullo habito respectu ad onus præcedens, id debet filijs prioris matrimonij reseruari. Sicuti resoluit Ripa in dict. l. fœminæ. numero 45. & Ioan. à Garroni. in dicta l. generaliter. num. 55. dicens, id esse communiter receptum. eiusdem opinionis videtur esse Ioan. Lup. in Rubr. de donat. §. 50. num. 35. dicens, secus esse in illis bonis, quæ lege Regia deferuntur ad coniugem, ex acquisitis matrimonio constante, quo ad dimidiam acquisitorum partem. Hæc enim pars, & si lege defertur, propter societatem coniugalem defertur, & quia censentur dicta bona vtriusque coniugis industria & labore acquisita, quod in specie Ripa asserit in d. num. 45. & 43. & idem Ioan. Lup. in d. nume. 35. & in l. 14. Tauri, dicens, se ita respondisse de iure, priusquàm lex illa 14. conderetur: qua tandem prædicta opinio comprobatur. Tametsi Ioan. Fab. in Auth. de donatione. C. de donatio. ante nupt. contrarium in casu dict. l. Regiæ dixerit. Ex quibus etiam constat l. hac edictali. C. de secund. nupt. eadem ratione Iure Canonico non esse sublatam: quod omnes passim fatentur.

Quartò, quamuis mariti defuncti hæredes, iure teneantur relictæ vxori, dotis bona immobilia statim tradere, mobilia verò intra annum. l. vnica. §. exactio. C. de rei vxor. act. not. in c. 3. de donat. inter vir. & vxo. quorum mobilium fructus efficiuntur ipsorum hęredum, nec tenentur ipsi restituere eos post anni dilationem cum bonis ipsis, iuxta glo. & communem in dict. l. diuortio. ff. solut. matrimo. glo. & communis in d. §. exactio. quam optimè reprobat Paul. Castr. in d. l. diuortio. vbi Alexan. nu. 18. dicit eius opinionem veriorem esse de iure. & Zas. eam defendit satis constanter libr. 2. sing. respon. c. 3. qui omninò legendus est aduersus præfatam Doct. opin. Interim tamen, dum mobilia dotis non restituuntur, est alenda vxor vidua ab hæredibus mariti, si ipsa non habeat, vnde possit seipsam alere. gloss. sic intelligenda in dicta l. diuortio. in princip. ibi communiter recepta glo. Bart. & communis, in dicto §. exactio. quam opinionem communem esse asserit Alexand. in dicta l. diuortio. colum. 5. & eam esse æquiorem dixit Abb. consil. 39. 2. volum. tenent idem Cynus & Doct. in l. fi. C. de bonis mater. Zasius in dicto capi. 3. in fin. quamuis Abb. in dicto consilio 39. & Paul. in dict. l. diuortio. teneant contrarium. Si tamen vidua intra annum ad secundum matrimonium transierit, hæredes prioris mariti, nec tenentur mobilia reddere intra annum, nec alimenta præstare. sentit Cynus in dicta l. finali. Practic. Ferrarien. in forma libelli, quo vxor agit ad dotem, versic. ac etiam alimenta. & Ias. in §. fuerat. de actionibus. numero 25. Ioan. à Garro. in Rubrica. C. de secundis nuptijs. numero 41. pœna decimaseptima. quorum opinionem ego minimè probarem, si maritus hic secundus esset pauper, nec haberet bona, vnde posset vxorem alere: quo casu, vel debent hæredes alimenta vxori pręstare, vel ei dotem restituere. Hinc subinfertur, quòd, quamuis dicto casu, quo tenentur hæredes mariti alere vxorem viduam, etiam teneantur ei dare vestes viduales ac lugubres, etiam preciosas. l. verbo victus. ff. de verbo. signific. Angel. in l. decreto. C. ex quibus caus. in fam. irrog. Angel. Areti in d. §. fuerat. ad finem. attenta personarum & regionis qualitate. Imò si hæredes vestes has viduæ vxori dederint, casu quo dare minimè tenentur, donasse ei eas vestes pręsumuntur, pro tempore viduitatis. Alex. in l. is, qui quadringenta. §. fi. ff. ad legem Falcid. ad finem. Nec incumbit viduæ probatio consuetudinis deducendi has vestes ex viri præmortui hæreditate. Sed illius tantùm consuetudinis, ex qua viduæ his vel illis vestibus solent lugere maritos. ita explicat Anto. Capycius in Neap. decis. 26. Verùm, si fœmina intra annum luctus nubat, reddere tenetur has vestes ipsis hæredibus. Notat Ioan. Lup. in Rubr. de donatio. §. 11. nu. 8. & ante eum notauerat Bald. consilio 478. 5. volu. & Campe. in tracta. de dote. 2. part. q. 56. Et licet Campe. ac Ioan. Lup. de preciosis vestibus loquantur: idem in alijs dicendum est: quia Bal. indistinctè loquitur, & expressim de omnibus. idem scribit Alex. in d. l. is, qui quadringenta. §. fi. in fi. & Ioan. de Garro. in Rub. C. de secun. nupt. num. 43. pœna 18.

Quintò, eadem principali distinctione pręmissa apparet Iure Canonico minimè esse correctum id, quod Iure Ciuili est statutum. in Auth. cui relictum. C. de indict. viduit. tollen. & in Auth. quod locum. C. si muli. secun. nups. vbi probatur, legatum à marito vxori factum, si vidualem vitam egerit, vel donec secundò nupserit, amitti ab vxore, si secundò nubat. Nam conditio cœlibatus, ac viduitatis, & si reijciatur ab vltima voluntate in his, qui nondum coniugium contraxerunt. l. sed si hoc. §. fi. cum sequen. ff. de condit. & demonstra. in his tamen, qui iam primas nuptias contraxerant, non reijcitur. l. 2. C. de indict. vid. tollen. notat Ioan. de Garro. in Rubri. C. de secun. nupt. 9. pœna. & idem in l. 1. super glo. numero 23. C. eo. quod comprobatur, quia honestum est à secundis nuptijs abstinere. cap. fin. 31. q. 1. l. hæc conditio. ff. de condi. & demonstra. vbi hoc notat Socy. & optimè Coras. libr. Miscellan. 3. cap. 1. Nam & ex secundis nuptijs anima prioris mariti contristatur. Authen. de non elig. secund. nub. fœmi. §. perspeximus. & Authenti. de nupt. §. quæ verò. in 2. fitque iniuria filijs prioris mariti. vt in d. §. perspeximus. probatur. Hinc & Plutarch. in Proble. Rom. 105. scribit, fœdum esse viduis, multis præsentibus nubere: cùm secundæ nuptiæ sint tristes atque lugubres. Ex quibus infertur, vxorem, cui maritus legauit mille, si castè vixerit, secundò nubentem legatum amittere, licèt castè viuere is dicatur, qui vitam coiugalem elegit. cap. Nicena. 31. distinct. Thom. 22. q. 151. art. 1. Sic etenim hanc illationem asserunt Angel. & Alex. in l. mulier. §. cùm proponeretur. ff. ad Treb. idem esse dicentes, si dicta conditio adiecta sit ab aliquo filio præmortui mariti: secùs verò, si à patre, alióue extraneo, qui non esset prioris viri consanguineus, filiæ, vel alteri fœminæ sub dicta conditione legatum fiat: tunc enim non amittit fœmina illud legatum, etiamsi nubat, secundum eosdem, quorum distinctio communis est, vt testantur Claud. in d. l. mulier. cùm proponetur. & Ias. in l. fin. col. fin. C. de indict. vid. & Ioan. à Garro. in Rub. C. de secund. nup. num. 98. & eam sequitur Tiraquellus in l. Boues. §. hoc sermone. nume. 149. de verbo. significat. multa de secundis nuptijs adducens, quamuis Barto. in d. §. cùm proponeretur. indistinctè teneat, legatum vtcunque à marito factum vxori, si castè vixerit, minimè amitti ab vxore, etiamsi contrahat secundas nuptias. Cuius opinionem defendere conatur Hippo. sing. 577. scribit tamen Ang. in d. §. cùm proponeretur. minimè castè viuere eam fœminam, quę tertiò nupserit: idem Barb. cons. 17. volu. 2. Paris. consil. 260. volu. 4. quorum opinio non aliter mihi placet, quàm, si referatur ad maritum, vel eius filios dictam clausulam proprio testamento adijcientes.

Ex Cap. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Verba non esse necessaria præcisè ad matrimonium contrahendum, sed sufficere signa.
- 2 Signa exteriora esse omninò de essentia matrimonij.
- 3 Anuli traditio an consensum coniugalem præ se ferat?
- 4 Tacens, & præsens consentire videtur matrimonio, ab eius parente, ipsius tacentis nomine contracto.
- 5 Cohabitatio coniugalis, adducta Romani Pontificis dispensatione, scienter contingens matrimonium, quod nullum erat, validum efficit.
- 6 Non refert quis prius interrogetur in coniugali contractu, vir an fœmina.
- 7 Mutuum consensum in matrimonio requiri, qualiter intelligatur.
- 8 Procurator habens mandatum ad id speciale, nomine alterius potest matrimonium contrahere.
- 9 Procuratore, & eo, cum quo contrahendum est coniugium, ignorantibus eius mandatum reuocari potest.
- 10 Procuratoris mandatum ad matrimonium contrahendum, etiam iuratum, si reuocetur, matrimonium non potest contrahi.
- 11 Procuratoris mandatum ad contrahendum matrimonium, tacitè, non tantùm expressè reuocatur.
- 12 Procuratoris mandatum ad renunciandum beneficio Ecclesiastico, & si reuocari possit, hæc tamen reuocatio, licet tacitè fiat, est ipsi procuratori denuncianda.

CAPVT QVARTVM, QVAliter consensus exprimatur.

AD huius materiæ cognitionem scire oportet: num verba sint necessaria, de substantia huius coniugalis contractus? Et glo. in c. tuæ. de spons. videtur dicere verba esse præcisè necessaria, in valentibus loqui: at in his, qui loqui non possunt, exteriora sufficere signa. ex quibus coniugalis consensus exprimatur, quod probare videtur tex. in d. ca. tuæ. & id antiquiores quidam sequuntur: quos Henr. ibi refert colum. 1. Verius tamen est etiam in valentibus loqui, verba non esse præcisè necessaria: sed satis esse consensum exprimi per signa. Nam si de substantia matrimonij essent verba, etiam in mutis matrimonium minimè daretur.

Siquidem substantia non mutatur ex accidentibus. Et tamen mutus contrahere matrimonium potest. c. cùm apud. de spons. Igitur de substantia matrimonij non requiruntur verba. Sic glo. à prima opin. recedere videtur in d. c. tuæ. vbi hoc notant Hosti. Ant. Cardi. Abb. & Præposi. atque ibidem optimè Ioan. de Imo. in repe. colum. 7. Abb. in c. ex parte. numero 8. & 28. de rest. spol. gloss. in capit. sufficiat. 27. qu. 2. Palud. in 4. distinct. 27. qu. 2. art. 3. & ibi Ioan. Maior. qu. 1. Florent. 3. part. tit. 1. cap. 19. §. 1. Areti. consil. 13. colum. 2. vbi hanc opinio. asserit esse communem. idem profitetur Syluest. in verb. matrimonium. 27. quæst. Abb. in dict. ca. tuæ. & Nicola. Boêri. decisio. 1. numero 18. & Galiau. in l. 1. in princip. colum. penul. ff. de verbo. oblig. vbi Ioan. Crot. & alij id testantur. ac post eos Socin. Iunior consilio 29. volu. 2. colu. 2. Nec Thom. contrarium asserit: tametsi ab aliquibus pro prima opinione citetur. Is enim d. distinct. 27. q. 1. art. 2. dicit, verba requiri, signa tamen verbis æquiualere. Ex quibus text. in dicto capit. tuæ, dum dicit, verba esse necessaria: intelligendus est, id est, vtilia, quo ad certiorem probationem consensus: non quòd alia probatio non sufficiat: sed quia ista probatio ex verbis certior est. ita Imol. ibi. colum. 7. & est de mente Abb. Vel exponi potest verba, id est, signa exprimentia consensum, necessaria sunt: inter quæ verba obtinent principatum. secundum Syluestrum in dicto §. 7 Ex his etiam notandum est ad essentiam matrimonij exigi exteriora signa: cùm sit sacramentum: atque ideò requirit signum exterius sensibile. Palud. in dict. distinct. 27. quęstione prima. articul. 2. & Syluest. dicto §. 7. Nam quod Ioan. Maior. in 4. distinctio. vigesimasexta quæstio. 1. ad 3. scribit, matrimonium constitui posse absque signis exterioribus, ex interiori consensu, si per Dei reuelationem ille interior consensus vtrique constaret: ad diuinam reuelationem expectat. Nec aliàs dici potest matrimonium, etiamsi interior consensus vtriusque ad coniugium concurrat, quod Hostien. Henric. & Docto. in dict. c. tuæ. fatentur.

Hinc deducitur ratio ad gloss. quam ibi dicit singul. Abb. in cap. penult. de sponsal. vbi scribit matrimonium contrahi ex eo, quòd fœminæ consensum coniugalem exprimenti, vir ipse anulum tradiderit. Id enim signum consensum coniugalem in viro exprimit, præmisso fœminæ consensu, verbis expresso: & hanc opinionem sequuntur Doctor. ibi communitur. Traditur equidem anulus in pignus matrimonij contracti, sicuti arra solet tradi in pignus contractæ venditionis. Vnde deductum est verbum, subarrare. Atque ille anulus, in matrimonij contractu, signum præ se fert, illo pignore corda maris & fœminæ coniungi: & ob id quarto digito sinistræ manus infertur, quòd ibi vena sit ad ipsum cortendens. Sic Isidorus in cap. fœminæ. 30. quæsti. 5. hoc explicat, & idem ex Appione in Aegyptiacis adnotauit Gellius libro decimo, capit. decimo. Macrobi. libro septimo Saturnal. capit. 13. Virgil. Polydo. de inuent. rer. libro secundo. capit. vigesimoprimo. Plinius item libr. 33. c. 1. quo argumento, inquit, etiam nunc sponsæ anulus ferreus mittitur: isq́ue sine gemma. Et licet glo. in cap. tenor. de re iudicat. singul. secundum Abba. ibi. & is simil. in cap. fi. de desponsa. impube. velint per anuli subarrationem matrimonium præsumi, quod verum esse contendit Aretin. consilio 13. colum. 3. id tamen locum habet, vbi ab altero contrahentium præcesserunt verba coniugio apta, & sequuta est subarratio. vt asserit dicta gl. in c. penul. & notat Abb. in dicto c. fina. cuius opinio magis communis est. notat idem Imol. in dict. cap. tenor. vel quando est consuetudine inductum, vt in matrimonio anulus detur, certa signatus forma: & sub illa daretur, ac fieret anuli traditio. gl. in dicto cap. fœminæ. 3. quæstione quinta. Abb. & communis in dicto c. finali. vbi hanc distinctionem exacta diligentia Henric. ex Hostien. & alijs auctoribus, scripsit: & nouissimè Paris. consilio 55. numero quadragesimotertio. & consilio 6. col. vlt. volu. 4.

Secundò infertur matrimonium verè contractum censeri, si parentibus filiorum nomine expressum coniugalem consensum præstantibus, ipsi filij præsentes tacuerint. text. in capit. primo. §. fina. de despon. impub. in 6. Consensus enim ille paternus expressim præstitus, filio præsente, & tacente, signum exterius inducit, quo filij consensus ad matrimonium exprimitur. Hoc autem ex parentum contractu à iure præsumptione quadam inducitur. Nec habet locum in alijs extraneis. glo. in dicto cap. tuæ. Abb. in cap. ex parte. de restitutio. spoliat. Ioan. Andr. & Docto. in dicto c. 1. §. fin. Henric. in c. 1. de despons. impub. Ioan. de Imo. in dicto c. tuæ. colum. 12. vbi Præp. col. pe. hanc opinionem asserit esse communem. quam etiam sequuntur Abb. colum. 3. & Feli. in c. nónne. de præsumpt. & Hippol. sing. 147. etiamsi à filijs nullum aliud signum exterius processerit. Sylue. in verb. matrimonium. 2. quæsti. 7. & prædicti Docto. idem dicere videntur. Vnde falsa est gloss. in dicto §. fina. versiculo, sponsalia. quæ in extraneis idem, quod in parentibus asserit.

Tertiò, ex præmissa conclusione deducitur veritas gloss. in capit. non debet. versic. de cætero. de consang. ex qua ego colligo matrimonium contractum expresso consensu, qui tamen nullus est, ob impedimentum aliquod Iuris humani effici legitimum, si adducta Principis facultate ad contrahendum illum, vir, & fœmina scienter in eodem coniugio perseuerauerunt, quo ad carnale commercium. Ex hoc enim videntur exhibere nouum consensum, & validum ad coniugium, per illa signa exteriora, quam opinio. Abb. & Docto. ibi approbat communiter. & pro ea est text. in capi. proposuit. & capit. final. de coniu. seruo. vbi ex Bern. glo. notatur. ex coitu carnali tempore idoneo scienter subsequuto, matrimonium præsumi, si prius consensus verbis expressus, sed propter aliquam causam nullus, præcesserat. Sicut ex copula post sponsalia subsequuta matrimonium præsumitur. hanc etiam opinio. asserit esse communem Ferdi. Loazes pręsul Ilerdensis in tracta. de matrimo. dubi. 12. numero 14. Ex quo subinfertur declaratio ad gloss. in capit. primo, de eo, qui dux. in matri. dicentem nouum consensum esse necessarium, vt vir, qui viuente prima vxore cum secunda hoc ignorante contraxit, mortua prima, coniugium, cum secunda contraxisse dicatur. idem ibi notant Ioan. Andre. & Doct. communiter. ac Bald. Nouell. in tract. de dote. parte 11. §. hactenus. nume. 18. & probatur in cap. veniens. eod. titu. & hanc opinionem communem esse fatetur eam sequutus Paris. consil. 52. colum. 1. volum. 4. qui sequentem intellectum addit colum. 2. Satis enim erit tacitè aliquo sufficienti signo nouum consensum præstari. Nempe, si vir & fœmina scientes primam vxorem mortem obijsse, in coniunctione & cohabitatione perseuerent, quo in casu exigitur scientia in ipsa fœmina ante hanc coniunctionis perseuerantiam. Oportet enim ipsam scire priorem vxorem iam mortuam esse, & sic primum matrimonium solutum fuisse. quemadmodum in d. c. 1. Hostien. Præpo. & alij explicant. pro quibus glo. facit, quæ similem notat conclusionem in d. c. fin. de coniug. seruo.

Hæc autem expressio consensus coniugalis non refert, à quo incipiat, à viro, an fœmina, quamuis honestum sit, fœminam priùs interrogari. text. sic passim intellectus in cap. pe. de spon. & in c. licet. de spons. duo. Posset enim contingere, quòd fœmina requisita à viro, vt eum acciperet in coniugem, responderet: accipe tu me priùs in vxorem, ac demum ego te accipiam in virum. At cùm vir eam expressè vxorem accepisset, posset ipsa fœmina ipsum virum irridere, ac liberè refragari. Nec erit ex hoc matrimonium, quod apertissimi iuris est. & consuluit in hac specie Ludouic. Gozadi. consilio 77. Nec est necessarium vtriusque consensum eodem tempore exprimi, licet mutuus consensus ad coniugium exigatur. cap. tuæ. de sponsa. Satis enim est, eundem consensum præsumptiuè concurrere: veluti, si quis consentiat prius, ac demum illo consensu non reuocato, sed tacitè durante, consentiat alter, etiam ex interuallo: efficitur enim tunc matrimonium, secundum Maio. in 4. sent. dist. 27. quæst. 1. col. 2. glo. & ibi Præp. in capit. dilectus. de spons. idem Præp. in c. pen. eo. tit. & Syluest. in verb. matrimonium. 2. q. 6. Host. in d. c. pen. & ibi Card. & Henr. colum. 2. per tex. insignem in cap. vltim. de procurat. in 6. quorum opinio communis est, vt asserit Alexand. in l. si stipuler, in fine. ff. de verb. oblig. & id manifestum est in consi. 4. nume. 8. inter consilia Zasij, volum. 2. quo in loco auctor primum intellectum, qui statim sequitur ad Abba. opinionem, verum esse ostendit: atque hæc ipsa quæstio latè ibi disputatur consil. 2. 3. & 5. & in effectu communis assertio recipitur: quam ita explicat Parisi. consilio 55. volumi. 4. numero 15. Tametsi Abba. in dicto capit. dilectus. dicat contrariam opinio. esse de iure veriorem, atque idem sentiat Antoni. consil. 64. colum. secunda ad finem. quorum opinio procederet, si interuallum foret longum inter primam & secundam consensus expressionem. text. ita communiter intellectus in l. 1. §. 1. ff. de verborum obligation. Haberet etiam locum, quando is, qui consentit, credit eum, qui prius consenserat, non pœnituisse: cùm tamen pœnituerit. Nam licet ille primus post præstitum consensum ab altero consentiat, non est matrimonium, quod Antoni. notat in dicto consilio, & Felin. in capit. ex parte Decani. de rescript. numero 11. pulchrè Anchara. in consil. 228. cum duobus sequentibus. & potest hoc notari ex gloss. in cap. fina. de coniug. seruo. & ex cap. veniens. de eo, qui dux. in matrimo. Hostiens. & Prępos. in cap. 1. eod. tit. & hæc quidem locum habent, vbi præsentes contrahere volunt matrimonium.

Sed inter absentes constat matrimonium contrahi per procuratores. c. fin. de procur. in 6. in quo plura notanda sunt. Primum, mandatum exigi speciale ad contrahendum cum certa, & expressim designata persona. gloss. ab omnibus recepta in d. c. fin. tex. in l. generaliter. ff. de ritu nuptia. not. optimè Abb. in cap. in causis. de electio. columna 6. idem consilio 114. 2. volumine. Nec refert, quibus verbis hunc contractum procurator concipiat: an ipse contrahat absentis nomine, an pronunciet verba in persona absentis. Nempe si dicat: contraho tecum matrimonium nomine Titij: an dicat, Titius vxorem accipit, me internuncio, vtcunque enim contrahatur, matrimonium est. Bart. quem ibi alij approbant in l. qui bona. §. si alieno. ff. de dam. infect. Alex. consilio 149. 5. volum. colum. penult. Tametsi rectiùs contrahatur secundo modo, quàm primo, ex Bald. in l. vnica. §. ne autem. C. de cadu. tollen. colum. penulti. Abb. in capi. ex parte. in 2. de conuers. coniug. Franc. & Domi. in dicto cap. finali. Syluest. in verbo, matrimonium. 5. quęst. fi. Hic enim procurator nuncius censeri potiùs debet: cùm hic actus non cadat in procuratorem.

Secundò adnotandum est, minimè valere matrimonium contractum per procuratorem, si tempore, quo procurator contrahit, is, qui ei mandatum dederat, iam id reuocauerat, procuratore etiam, & eo, cum quo contrahit, ignorantibus. tex. in d. c. fi. in fin. quem putat sing. Feli. in Rub. de spons. col. 5.

Ex quo infert Domi. consilio 33. colum. penulti. quem sequitur Ludo. Gozadin. consilio 77. matrimonio contracto inter consanguineos, sub conditione, si Papa dispensauerit, coniugium illud impedire, ita, vt adueniente dispensatione Papæ, nullum sit matrimonium, si alter, etiam altero ignorante, reuocauerit consensum, quem prius præstiterat. Procedit verò hęc secunda conclusio, etiamsi is, qui mandatum dederit, iurauerit id non reuocare. glo. in dict. cap. fi. vbi eam sequuntur Doct. & est singul. secundum Soci. consilio 58. 3. volumi. quam dicit esse auream. Feli. in cap. si diligenti. col. 6. de for. compe. atque sing. Ias. in l. si non sortem. §. si centum. col. 3. ff. de condict. indeb. sequuntur eam Abb. Feli. num. 12. & Deci. num. 7. in c. cum accessissent. de const. idem Deci. in c. ad nostram. de confirma. vtili vel inut. Roch. Curt. de Iure patro. in verb. honorificum. q. 12. & Feli. in c. ex parte Decani. de rescript. num. 12. quę tandem opinio, quo ad matrimonia, ita frequenter recipitur, vt minimè sit in dubium reuocanda.

Tertiò est notandum, non esse necessariam mandati reuocationem expressam, sed tacitam sufficere: vt, si is, qui mandatum dedit, ante contractum matrimonium ex primo mandato, dederit secundum mandatum ad contrahendum cum alia. tex. in cap. si duo. de procurato. in 6. atque idem dicendum est, si ante contractum matrimonium à procuratore, is, qui mandatum dederit, cum alia matrimonium contraxerit, etiam ignorante procuratore. quod Abb. tenet in c. in causis. de elect. colum. 6. vbi fortiùs asserit, electionem factam à Canonicis, qui alteri eligendi potestatem dederunt, præferri electioni factæ postmodum ab illo compromissario, etiam ignorante. quo fit, vt quamuis Clemen. 1. de renunciatio. statutum sit, reuocationem mandati ad renunciandum beneficio Ecclesiastico, nihil prodesse, nisi mandatario nota fiat: tamen si is, qui mandatum dederat, priusquàm mandatarius eo vtatur, renunciauerit, etiam mandatario ignorante, prima renunciatio secundæ est præferenda: cùm ex ea etenim vacet beneficium, non potest ex secunda vacare. hoc idem asserit Rom. consilio 342. & Feli. in c. ex parte Decani. numero 16. de rescr. Blasius Aurioli. in additionib. ad Guliel. de Monte Laud. & Philipp. Probus, in additionibus ad Ioan. Monach. in d. c. fin. quorum opinio dubia mihi videtur in renunciatione beneficiorum, quia reuocatio tacita mandati, quæ fit constituendo alios procuratores, est etiam deducenda ad mandatarij scientiam. glo. in d. Cle. 1. de renunciat. vers. quomodolibet. & ibi Cardin. quęst. 5. quam glo. & alias rationes ad hanc sententiam adducit Barb. consilio 48. in 4. volum. hanc vltimam opinionem, quam & ego teneo, liberrimè professus. quo non relato Philipp. Prob. sibi parum constans idem asserit in Rub. de renunciat. in 6. columna 8. & Ioan. de Selua. in tract. de benefi. 3. part. quæst. 16. in fi. Nec Roma. est pro contraria opinione: solum enim asserit, beneficium semel vacans ex vna causa, non posse ex alia, absque noua collatione, vacare: At hic nos negamus vacare ex prima renunciatione. Id verò quod Abb. notat, & si dubium sit. nam & Inno. ibi contrarium dixit, concedi tamen potest: cùm ibi non sit ita reprobanda variatio, sicuti in casu dictę Clemen. 1.

Quartò circa eandem c. fi. conclusionem, idem dicendum credimus in matrimonio, quod per Epistolam contrahendum erat, ex gl. memorabili in c. nec illud. 30. q. 5. notat Felin. in d. c. ex parte Decani. nume. 10. Repetunt latè Zasius, ac plures alij Doct. in eadem controuersia disputantes, cons. 2. 3. 4. & 5. volu. 3. Parisi. consil. 55. volu. 4. col. 1. & 2. Coras. lib. 3. Miscellan. cap. 4. vbi tradit, an per Epistolam matrimonium probetur? quibus omnibus addo quæstionem huic proximam & similem, discussam à Carolo Ruino. consil. 6. num. 7. volum. 1. quam diligenter oportet perpendere ex autoribus, per eum nuncupatim citatis.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Verba quæ sufficiant ad matrimonium contrahendum.
- 2 Verborum communis sensus, qualitas, & conditio personarum, attendenda sunt.
- 3 Matrimonium contrahitur frequenter per interpretem.
- 4 Verba hæc, volo contrahere tecum matrimonium, an efficiant sponsalia de præsenti?
- 5 Verba ista, habeo te in vxorem, an matrimonium inducant?
- 6 Verba hæc, non habebo aliam in vxorem, nisi te, quo pacto sint intelligenda?
- 7 Negatiua oratio ex seipsa nihil affirmat.
- 8 Dictio nisi, qualiter sit explicanda.
- 9 Intellectus ad l. Titia. §. final. ff. de manumissis testamento.
- 10 Intellectus ad l. quibus diebus. §. quidam Titio. ff. de conditionibus & demonstr.

§. PRIMVS.

QVAE autem verba sufficiant ad matrimonium contrahendu, planè constat hoc Canone. verba pręsentem coniugalem consensum exprimentia, matrimonium significant. text. in capit. penultim. de spons. cuius hæc est communis interpretatio. Si quis enim fœminæ dicat, accipio te in vxorem, fœmina verò èconuerso respondeat, & ego te in virum accipio, matrimonium censetur ibi contractu. Idem est, si viro dicenti, accipio te in meam vxorem, respondeat fœmina, placet. Verùm non minima est inter nostrates controuersia, quibus verbis pręsens coniugalis consensus exprimatur. Illud tamen primò aduertendum est, in dubio quam significationem habeant verba prolata, communem sensum eorum accipiendum fore. cap. ex literis. in 1. de sponsa. & comprobatur ex l. Labeo. ff. de supel. lega. gloss. notanda in l. librorum. §. quod tamen Cassius. ff. de lega. 3. quæ asserit communem sensum verborum, præualere propriæ dictionis significationi. Bart. in l. talis. in princ. ff. de leg. 1. Bald. in l. lege. C. de legit. hęred. dicens sermones prolatos vulgari lingua, iuxta vulgarem sensum esse intelligendos. not. Ant. Burg. in Rub. de emptio. & vendit. colum. final. Iaso. in l. si auię. colum. final. C. de success. edict. glo. in c. nonnulli. vers. diætas. de rescript. & hoc ipsum in coniugali contractu notat Ioan. in Summa confesso. lib. 4. tit. 2. q. 4. In quo etiam attendenda est loquentium qualitas, & conditio. c. solitæ. de maiorita. & obedien. Abb. consil. 78. in secundo volumi. columna 2. latè Francisc. Niconitius in Rubr. ff. de noui operis nunciatio. num. 196. ex quibus

Primò infertur matrimonio contracto per interpretem, quod fieri potest. gl. communiter approbata in capit. ex literis. in 1. de spons. text. in l. 1. §. fin. ff. de verbor. obligatio. cui dari debet fides integra, cùm fuerit electus communi contrahentium consensu. Bart. & alij in d. §. fi. si aliquod incidat dubium ex eo, quod alter contrahentiu dicit, se non intellexisse verba interpretis, in illa significatione ad communem sensum recurritur. ita probat text. in d. c. ex literis. Imò, & si sine interprete Gallo, & Hispanus verba apta coniugio pronunciarent, vt iudicemus inter eos matrimonium contractum fuisse, ad actus inter eos subsequutos, vel ab eis pręmissos, deueniendum est, an ex communi vsu illi actus sint coniugales. Abb. in d. ca. ex literis. Pal. in 4. sent. distinct. 27. q. 2. art. 3. conclus. 4.

Secundò hinc constat, contracto coniugio inter duos eiusdem idiomatis, si alter contendat verba prolata accepisse in sensum distinctum à matrimonio, communis illorum verborum sensus erit considerandus, ex sententia omnium, in dicto c. ex literis. Atque erit exemplum: si contrahentium alter dicat, promitto te in vxorem habere, donec terra cooperiat oculos meos. Est enim hic sermo intelligendus, iuxta communem sensum, id est, donec moriar: non autem donec ipse viuus terra cooperiam oculos. Eruntque obuia mille exempla similia. vides igitur quanti momenti sit communis verborum intellectus. Hinc etiam consuluit Felix Malæolus in tract. de matrimo. volu. 9. non contrahi matrimonium his verbis: nunquam te derelinquam.

Sed quid dices, Num hæc verba, volo contrahere tecum matrimonium, significent pręsentem coniugalem consensum? Et si verbum, volo, in his, quę à sola voluntate loquentis pendent, adiungatur infinitiuo designanti initium actus, eiusq́ue suspensionem, erit contractus sponsaliorum. vt, volo contrahere, volo ducere te in vxorem. ita Ioan. Andr. & Abb. quorum opinio est magis communis in dict. c. ex literis. Syluest. in ver. matrimonium. 2. q. 9. Matth. de Afflictis in constit. Neapol. libr. 3. titul. 19. colu. 2. In qua decisione refellenda est opinio Ioan. in sum. confes. lib. 4. tit. 2. quęst. 4. & Astensis. libr. 8. titu. 3. q. 7. dicentium isto casu nec esse sponsalia contracta. Sic ex diametro aduertenda est Card. sententia in d. c. ex literis. asserentis per dicta verba contractum esse verum matrimonium. Cuius opinio posset sanè intelligi, si dicta verba forent prolata deliberatè, & ad interrogationem alterius, ex mente Bartol. in l. gerit. col. 3. ff. de acquir. hæred. vel quando præcessisset tractatus de matrimonio contrahendo. Cardi. in Cle. vnica. de consang. q. 20. vel si communis vsus loquendi hanc significationem matrimonij receperit, ex eodem Card. in d. c. ex literis. Sin autem verbum, volo, adiungatur verbo prænotanti exequutionem actus perfecti, & sic matrimonij exercitium, censetur matrimonium contractum, vt, volo te habere in vxorem, volo te tenere vxorem. isti enim actus præmittunt contractum matrimonij, & ideò illa verba matrimonium præ se ferunt. in quo conuenire videntur Docto. in dicto capit. ex literis, vbi Hostiens. & Abb. hoc tenent. & Sylu. in dict. §. 9. Henr. in cap. ex parte. de spon. quod quamuis sit dubium ex his, quæ dicentur in q. sequenti: id tamen est apud omnes in confesso, matrimonium contractum censeri, quando verbum, volo, adiungitur Rei: exemplum, Volo te in vxorem. idq́ue sensit Bald. in l. 1. colum. 2. C. de sum. Trinit. Doct. in l. serui electione. §. fina. ff. de legat. 1. & in l. in vendentis. C. de contrahen. emptio.

Solet etiam dubitari, an matrimonium sit contractum illis verbis, Habebo te in vxorem, iuro, seu promitto, quòd te habebo in vxorem. Et ex cap. ex parte. de sponsa. probari videtur matrimonium his verbis contractum esse, & ibi gloss. communiter recepta eandem opinionem asserit. Qui etenim consequens vult, antecedens illi præmissum velle videtur. l. illud. ff. de acqui. hæred. cap. præterea. de offic. deleg. Is ergo, qui habere aliquam in vxorem promittit, cùm ea matrimonium modò contrahere ostendit. idem profitetur glo. in c. si quis diuinis. per tex. ibi 30. quæsti. 5. in princi. idem tenent Abb. & Deci. in cap. iurauit. de probatio. columna 1. & esse hanc opinionem communem constat ex Abb. & Præpos. in dicto capi. ex parte. & fatetur expressè Hadrian. in 4. senten. quæstio. 13. de matrimo. Sed Magister in 4. senten. distinctio. 28. capit. 2. tenet in hoc contrarium: cuius opinio probatur ratione. Verba enim, quæ propriè competunt contrahendo matrimonio, si pronuncientur in futuro tempore, inducunt sponsalia, secundum Palud. in 4. distinct. 27. quæsti. 2. artic. 4. conclus. 4. ergo & ista, cùm in futuro tempore pronuncientur, non designant matrimonium. Et præterea illa verba, habebo te in vxorem, intelligi possunt vera omninò esse, quamuis modò non habeam te in vxorem, vt constat: ergo non sunt necessariò referenda ad matrimonium præsenti consensu contractum. Ego autem tunc præsentem consensum coniugio præstitum esse opinor, quando ex verbis prolatis consensus is de pręsenti necessariò sequitur. At in hac quæstione is consensus non sequitur necessariò, igitur matrimonium non est. Quo fit, vt Hadria. in 4. senten. quæst. 13. de matrimonio, à frequentissima nostratum sententia discedat, Magistrum sequutus, in qua sententia antiquiores quidam Canonistæ fuerunt: nempe Hugutio, & Laurenti. quos Henri. refert in dicto capit. ex parte. idem insinuat Angel. in Authen. quibus mod. natur. effic. legiti. §. fin. collat. 6. Ex quo ad text. in dicto capit. ex parte. respondetur, ibi ex illis verbis, ab hoc tempore, & similibus consensum futurum ad præsens tempus deduci. Vnde illum text. ad hanc quæstionem notare, rationi non congruit. Nec obstat ratio: qui enim vult id, quod sequitur, censetur omninò velle id, quod præmittitur necessariò illo tempore, quo consequens exequutioni tradendum est. Vnde, qui habet aliquam fœminam in vxorem actu, promittit se cum illa matrimonium contraxisse. Non sic ille, qui præsenti tempore actu non habet, sed habere promittit in futurum. Item, quamuis sic promittens statim teneatur illam habere in vxorem: si tamen non habeat, matrimonium non est. quod pulchra ratione Hadri. comprobat. licet optimè sequeretur hæc argumentatio. tenetur statim eam habere in vxorem. ergo statim tenetur cum ea contrahere: ex quo sponsalia tantùm probantur, non matrimonium. His tandem & alijs, quæ Hadrian. adducit, communis opinio non applaudet. quæ, & si vera foret, locum non haberet, vbi post verba sponsaliorum hæc subijcerentur, ita concepto contractu: promitto ducere te vxorem, ac te habere in coniugem. Verba enim subiecta ex præcedentibus intelliguntur. l. final. §. cui dulcia. ff. de vino, tritico & oleo lega. capit. sedes. de rescript. Clem. 2. de procurat. Vnde hæc sponsalia de futuro iudicanda sunt. ita Hosti. Abb. & Præpos. in dicto capi. ex parte. Rom. singu. 338. Deci. in cap. iurauit. de probatio. colum. 1. Alexand. de Imol. cons. 152. volum. 5. Nam qui ita contrahit, promittit cum illa fœmina matrimonium contrahere, & eo contracto, illam coniugali affectione tractare.

Verùm hoc in tractatu perplexa valde existimatur quæstio illa, an per hæc verba non habebo aliam in vxorem, nisi te, sit contractum matrimonium, an sponsalia? Et esse matrimonium asserunt Ioannes Andr. Cardin. Abb. & Præposi. in dicto capitu. ex parte. Alexand. de Imol. consil. 152. volumi. 5. Syluest. in verbo, matrimonium. 2. quæstio. 10. Barbat. consilio 6. primo volumi. colum. 4. Iason & Curtius Iunior in l. actione. C. de transactio. 2. col. quorum opinio communis est, teste Præpos. in dicto cap. ex parte. quibus suffragatur ratio illa, quòd dictio nisi, præcedentem negationem sequuta, affirmat, quod ponit: at si sequatur affirmatiuam, id negat. l. si eum. §. qui iniuriarum. ff. si quis caut. vbi Bart. l. actione. C. de transact. l. feriatis. C. de ferijs. Henric. optimè in cap. de quarta. de præscriptio. & notatur in cap. inter alia. de sentent. excom. Rursus Gaspar Cald. Anto. & Zochus in dicto cap. ex parte. negant per dicta verba matrimonium contrahi, sed tantùm concedunt, sponsalia esse contracta. His accedunt Cæpol. consil. ciuili. 1. colum. 3. Alcia. in d. l. actione. ex text. in l. si sterilis. §. pen. ff. de actio. empt. vbi, qui promisit non vendere equum nisi Titio, quamuis teneatur actione ipsi Titio vendere: tamen si alteri vendiderit, hæc conditio valet. Sed ille text. refelli in nostra quæstione potest. Siquidem licet absolutè promisisset rem vendere Titio, non ex hoc esset facta venditio. At in hac quæstione, si absolutè promisisset illam fœminam habere vxorem, esset matrimonium contractum: si illi stamus assertioni, quam in præcedenti quæstione communem esse diximus. Obstat tamen fortiter opinioni Ioan. Andr. & sequacium tex. in l. Titia. §. fin. ff. de manumiss. testament. dicens, his verbis: Onesiphore, nisi rationes reddideris, liber ne esto, potiùs adimi libertatem, quàm dari. Quia rationibus non redditis, liber Onesiphorus esse non potest, nec ab hęrede manumitti, redditis verò rationibus, potest manumitti ab hærede: non tamen censetur manumissus ex testamento, quia dictio nisi, subsequitur negationem potentiæ: vnde ponit rationibus redditis manumittendi facultatem. ex interpretatione Bar. ad illum text. quæ communis est, & eam sequitur Henric. in dicto capit. de quarta. Docto. in dicta l. actione. His igitur nostræ quæstionis verbis potiùs adimi, quàm præstari consensus videtur. Hinc Hadri. in 4. quæstio. 12. de matrimo. asserit prædictis verbis matrimonium minimè contrahi, sponsalia verò contracta censeri, quando verba ita conciperentur: non habebo aliquam in vxorem, nisi te, non ducam aliquam in vxorem, nisi te. & subdit, nec sponsalia contracta censeri, si ita dictum fuerit: non habebo aliam mulierem in vxorem, nisi te. Quæ differentia, si communis verborum sensus, vt dixi, accipiendus est, nihil ad hanc rem conducit. Idcircò illud adnotandum est, orationem negatiuam nihil asserere, nec ponere ex seipsa, nisi aliquid extrinsecus addatur, iuxta Dialecticorum traditiones. Si enim quis promittat non alienare domum extra familiam, non promittit se omninò alienaturum intra familiam: nec ponit hæc negatiua oratio quicquam ex seipsa. Item, si Cæsar promittit non gerere hoc anno bellum, nisi contra Turcam, non promittit ex hac oratione se gesturum hoc anno bellum contra Turcam. Sed tunc dictio, nisi, resoluitur in conditionem hoc pacto, Si bellum gesturus est hoc anno Cæsar, illud promittit gerere contra Turcam: non tamen promittit purè illud gerere: ita intelligendus est textus in dicta l. si sterilis. §. penultimo. ff. de action. empti. Is enim, qui promisit non vendere equum, nisi Titio, censetur promisisse se illum equum venditurum Titio, si eum vendere ei libuerit: non tamen promisit purè vendere. Sed & si fundum ita vendidero, inquit lex illa, vt nulli. alij, quàm mihi eum venderes, actio eo nomine ex vendito est, si alij vendideris. Nec refert, quòd Iurisconsultus vtatur dictione, quàm, nos verò loquamur de dictione, nisi: cùm idem sit dicere, non vendam domum hanc, nisi tibi: & non vendam domum hanc alij, quàm tibi, adnotante Laurentio Valla, lib. elegant. 3. capit. 54. & probatur in l. consulta diualia. C. de testament. Nec circa illius §. penulti. intellectum libet hîc immorari: quem tamen tradit Ludoui. Gomes. in capit. 1. de constitu. in 6. numero 107. & 91. idem Gomes. in princip. de actio. numero 7. post Ias. ibi. Ex adiectione verò extrinseca potest oratio negatiua aliquid asserere & ponere: quæ quidem res exemplis manifestè constabit. Homicidium hodie commissum est, & nullus, nisi Ioannes illud commisit: igitur Ioannes illud homicidium commisit, Sic, promitto vendere hanc domum, & non alij quàm tibi: ergo promitto vendere domum tibi. Promittit Cæsar hoc anno gerere bellum, & non contra aliquem, nisi Turcam: ergo promittit gerere bellum hoc anno contra Turcam. Nec valet isthæc collectio, nullus nisi Socrates currit: ergo Socrates currit. Cùm igitur dictio nisi, subsequitur negatiuam orationem, tollit illam in casu excepto: nihil tamen asserit ex propria vi ac natura negatiuæ orationis, nisi aliquid extrinsecus affirmatiuè additum fuerit, aut subintellectum ex materia subiecta: quidquid aliter rem hanc diffinierint Ias. & Gomes. in dict. princip. de actio. 2. colum. vnde deducitur intellectus ad reg. peccatum. de regul. iur. in 6. nam dum in ea dicitur, peccatum non dimitti, nisi restituatur ablatum: non statim sequitur, ablati restitutione facta peccatum dimitti: sed id apertè intelligitur, facta restitutione: non esse locum illi negatiuæ orationi præcedenti dictionem nisi, sed potiùs dimitti peccatum, modò alia contingant, quæ ad peccati remissionem necessaria sunt. Sic dum in eisdem Iuris Canonici regulis scribitur, Peccati venia non datur, nisi correcto: cùm appareat ex natura rei peccati veniam concedi verè correctis, manifestissimum est, dictionem nisi, ibi affirmare, & ponere, quod præcedens oracio negauerat: nec hoc ex propria vi, sed ex materia subiecta: & id maximè ea ratione procedit, quòd regula illa loquatur de remissione peccatorum, quæ remitti à Deo constat. & tamen non nisi correctis, ergo correctis datur peccatorum venia.

Rursus ita libet argumentari: Actio aliquid est, & nihil aliud quàm ius persequendi in iudicio, quod sibi debetur: igitur actio est ius persequendi in iudicio, quod sibi debetur. vnde hæc negatiua, quæ ex natura rei præmittit affirmationem, ponit omninò. atque ita intelligendus est text. in principio de actioni. Item, peccatum dimittitur, quo ad proximi iniuriam, & tamen non dimittitur, nisi restituatur ablatum: ergo facta restitutione omninò peccatum, quo ad proximi iniuriam, dimittitur. Ecce, qua ratione oratio negatiua nihil ponat ex seipsa, nisi aliquid extrinsecùs addatur, vel expressim, vel ex materia subiecta, & natura rei.

Ex quibus audacter opinor, nec matrimonium, nec sponsalia per verba suprà concepta contrahi. Tota namque oratio negatiua est, eaq́ue hunc sensum habet: promittentem contracturum matrimonium cum illa fœmina, seu illam habiturum in vxorem, si coniugalem vitam promittens elegerit, non tamen promittit se absolutè coniugalem statum electurum, eritq́ue promissio sponsaliorum sub conditione, si coniugalem vitam promittens elegerit. Poterit tamen continere, atque in cœlibatu viuere, nec reus erit fractæ promissionis. quod Palud. asserit in 4. dist. 27. q. 1. arti. 1. col. 2. dicens ex oratione negatiua non contrahi sponsalia. & subdit exemplum: Non ducam aliam in vxorem nisi te. quo fit, vt nec matrimonium, nec sponsalia absolutè contrahantur, his verbis: Nolo aliam in vxorem, nisi te. contra Ioan. Brun. in tracta. de spons. conclu. 13. Secundò subinfertur matrimonium contrahi his verbis: Contraho matrimonium, & non cum alia, nisi tecum. Sic etiam erunt sponsalia. Ducam vxorem, & non aliam, nisi te. Atque præmissa nostratium opinione, cuius meminimus in præcedenti quæstione, si dixero: Habebo vxorem, & non aliam, nisi te. erit cum illa contractum matrimonium. Quibus ita discussis, exactè potest Doctor. controuersia explicari. Hinc & ipse Adria. fatetur, esse sponsalia contracta, si dicatur: Promitto contrahere matrimonium, & non cum alia, nisi tecum.

Tertiò ex eisdem ego deduco intellectum ad text. in dict. l. Titia. §. fina. vbi verba illa, liber ne esto Onesiphore, ita accipienda sunt, vt omninò sublata sit hæredi facultas dandi libertatem Onesiphoro. & sic potentia, vt Docto. asserunt, illa oratione tollitur, non actus: aliter enim verba illa vana forent. cùm eis etiam non prolatis, liber Onesiphorus non esset, quod Bald. animaduertit in dict. c. cùm accessissent. de consti. Dictio ergo, nisi, ibi adiecta conditione, ita, inducit, vt liber Onesiphorus esse non possit, nisi redditis rationibus. Liber verò esse possit; si rationes reddiderit. Hæc autem conditio vtilis est testanti; qui voluit rationes reddi ab Onesiphoro; pœna adiecta seruitutis perpetuæ. Sic tandem defendendus est communis illius §. intellectus, etsi Riminal. in dict. l. actione. negligenter eum defendat. qua in re non placet, nec recipiendus est Alciati sensus, dum libr. 5. paradox. cap. 4. contendit, redditis rationibus Onesiphorum liberum fore, & verba illa testamenti esse referenda ad actum. ratione per eum adducta, quam priùs subtilis Riminal. excogitauerat in dict. l. actione. Eodem pacto non est admittendus Stephanus in Necyomantia iuris, qui Dialogo 52. Magico carmine, Scæuol. Iurisconsulto, ab Inferis euocato, vt illius §. proprium, ac germanum sensum ostenderet, existimat, redditis rationibus Onesiphorum liberum ex testamento fore. cuius opinio ex eo etiam corruit, quòd inducta ad diminutionem non possunt augmentum operari. Sic ergo verba illa testantis inducta ad adimendam libertatem minimè possunt manumissionem dare. qua ratione nouissimè Nicola. Bellonus, libro secundo supputatio. c. 117. præter communem opinionem defendit, Onesiphorum redditis etiam rationibus liberum non esse. hanc tamen rationem priùs scripserant Dinus in reg. peccatum. de reg. iur. in 6. & Benedi. à Plumbino in d. §. vlt. l. Titia.

Quartò hinc apparet, non contemnenda interpretatio in d. l. Titia. §. vlt. vt non procedat, quando oratio assertiua libertatis præmissa foret illi negatiuæ orationi. Nempe si testator dixisset: Onesiphore liber esto, & nisi rationes reddideris, liber ne esto.

Tunc enim redditis rationibus, liber omninò esset Onesiphorus. l. si quis ita libertatem. §. final. ff. de statu liber. sentiunt Iason & Alciatus in dict. l. actione. ex illa oratione assertiua libertatis: quæ redditis rationibus, manet in sua propria significatione, & libertatem confert.

Quintò ex hoc apparet verus sensus ad l. quibus diebus. §. quidam Titio. ff. de conditionibus, & demonstrationibus. vbi per illa verba, Hæres meus ne des Titio centum, nisi mater mea moriatur, conditionale legatum est, & mortua matre, debetur: ex eo enim procedit, quia ante illam orationem præmissa fuit oratio assertiua, quæcentum illa dederat Titio ex legato: sic enim dixit testator: Centum lego Titio. & subdit, Hæres meus ne des Titio centum, nisi mater mea moriatur.

Ex Cap. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Aetas conueniens Reipublicæ ad matrimonium contrahendum.
- 2 Aetas ad matrimonium iure Canonum necessaria.
- 3 Aetas à Canonibus requisita ad matrimonium malitia præueniri potest, atque inibi declaratur, quid sit hæc malitia.
- 4 Infans an possit matrimonium contrahere, malitia præueniente ætatem, vt Hostien, existimat.
- 5 Proximus pubertati quis dicatur in matrimonio, cæterisque actibus.

CAPVT QVINTVM, DE ætate ad matrimonium requisita.

QVA ætate conueniat Reipublicæ matrimonium contrahi, quáue contrahi id possit, vt valeat, plurimùm distat. Et Philosophi variè scribunt de ætate, qua conuenit marem & fœminam matrimonio coniungi: marem etenim ferè in tricesimo ætatis anno, fœminam verò pubescentem decimoquarto anno, posse decimoquinto nuptijs copulari, autor est Hesiodus, cuius Carmina Io. Stobæus adducit, Sermone 69. multò diligentius, quàm Ludo. Cæli. lib. lect. Antiq. 15. cap. 20. Aristot. autem libro 7. Politic. cap. 16. admonet marem esse coniungendum cum fœmina paulò ante tricesimum septimum annum, fœminam verò in decimooctauo. Cui subscribit Andr. Tiraquel. in legibus connub. l. 5. ad fin. Canonibus tamen ad matrimonij vinculum ætas diffinita est duodecim annorum in fœmina, & quatuordecim in viro. cap. puberes. cap. attestationes. cap. continebatur. cap. ex literis. de despons. impub. l. quæsitum. l. in sponsalibus. vbi glo. ff. de sponsa. l. mulierem. ff. de ritu nupti. Qua in re extant pulchra verba Macrobij libro 1. in somn. Scipionis, cap. 6. is, inquam, de puero sic loquitur: Post annos autem bis septem ipsa ætas necessitate pubescit: tunc enim moueri incipit vis generationis in masculis, & purgatio fœminarum. Ideo & tutela pueris, quasi virile iam robur, absoluitur, de qua tamen fœminæ propter votorum festinationem maturiùs biennio legibus liberantur. Hactenus Macro. qui votorum festinationem appellat, quam nos doli capacitatem, aut malitiam ætatem supplentem dicimus. Alias etiam rationes huius legalis discriminis inter marem & fœminam, ipse Macrob. notat lib. 7. Satur. cap. 7. Verùm ante dictam ætatem prohibetur à Canonibus carnalis coniunctio, ne postmodum dubitetur de matrimonij valore, propter malitiam, quæ forsan aderat, & supplere ætatem poterat. text in cap. 2. & ibi Abb. & Præpo. de spons. impub. Hæc tamen ætas à Canonibus diffinitur, quia tunc præsumitur quis habilis ad copulam, & ad consensum coniugalem, quod colligitur ex dict. cap. puberes. vbi gloss. finalis hoc notat. Tamen dum subdit ille text. puerperam dici illam, quæ parit in puerili ætate. Receptum hoc non est apud Latinos Iurisconsult. qui puerperam appellant quamcunque fœminam, quæ recens est à partu. l. illa verba optimus. ff. de verborum significat. vbi Alciat. dictionis originem deducit. Igitur si quis etiam post decimumquartum annum habilis non sit ad copulam, matrimonium contrahere non potest. interim tamen dum id legitimè constat, matrimonium iudicandum est, atque expectandum est tempus aliquod, ex quo possit colligi, illum inhabilem esse ad carnalem coniunctionem. cap. laudabilem. de frigid. Sic ergo is minor expectandus est, donec constet ipsum non ex debili ætate, sed ex frigiditate, natura ipsa, esse omninò impotentem, alioqui infirmus, qui debilis est, illo tempore matrimonium contrahere non posset. quod falsum est. Vnde matrimonium contractum à maiori quatuordecim annorum, & si tunc non possit carnaliter cum fœmina commisceri, nec generare valeat, nihilominus tenet. ita Hosti. Ioan. Andre. Card. & Henri. in dict. cap. puberes. primam opinionem gloss. ibi sequuti, Angel. in verb. matrimonium. 3. impedim. 16. §. 6. Syluest. in ver. matrimonium. 5. q. 7. & est opinio communis secundum Abb. in dict. c. puberes, qui eam asserit æquiorem esse, licet contrariam veriorem esse opinetur.

Hinc patet, ætatem hanc à Canonibus requisitam malitia suppleri, vt probatur pluribus Canonibus, sed potissimùm in c. de illis. in 2. de desp. impub. cap. puberes. cap. fi. eod. titu. Malitia verò ista in duobus consistit, indiscretione scilicet, ad consensum coniugalem intelligendum, & in potentia ad carnalem copulam. atque hæc malitia ob id prudentia appellatur in dict. c. fi. & probantur hæc in gloss. c. de illis. in verb. malitia. & in verb. copula. ibi idem notant Innoc. Abb. & Præp. Regia l. 6. titu. 1. part. 4. potentia verò ad copulam probatur, etiamsi inter coniuges copula non fuerit præmissa, si ipsa ab alio fuerit cognita, & ipse cum illa fœmina carnale commercium habuerit. gloss. & Docto. in c. 1. §. 1. de despon. impub. in 6. quam communiter esse receptam fatetur Præpo. in dict. c. de illis. Item ex aspectu, alijsq́ue verisimilibus signis, vt ibi notant Inno. Abb. & Præp. Allegans tamen impuberem cum fœmina aliqua copulam carnalem habuisse, probare debet actum copulæ. quòd si probare copulam velit, ex eo, quòd fœmina cohabitans cum impubere, reperiatur corrupta, oportet probare illam impuberi traditam fuisse virginem, & tempore cohabitationis cum eo corruptam reperiri, secundum Domi. consi. 24. col. 4. sentiunt Hosti. & Præpo. in dict. c. de illis. Ex quibus satis colligi potest, non sufficere ad coniugium inter impuberes potentiam ad copulam, nisi discretio ad consensum coniugalem concurrat. pro quo text. adest insignis in c. continebatur. de desp. impube. vbi ex communi intellectu probatur, copulam ibi à Roma. Pontifice perpensam fuisse in proxima pubertati, ex eo, quòd discretio ratione ætatis proximæ pubertati præsumatur. vnde exætate proxima pubertati præsumitur discretio, & prudentia. non tamen præsumitur potentia coëundi. Sic econuerso ex nixu coitus præsumitur potentia, non tamen discretio. text. in cap. attestationes. cuius alibi meminimus, de desp. impub. Imò ipsa copula satis potentiam arguit, non tamen discretionem, vt in dict. cap. continebatur. Nec consensus expressim præstitus cum discretione, id est, iuxta ipsam pubertatem arguit potentiam coëundi, nisi nixus pręcesserit, vt in dicto c. attestationes. Ex quibus etiam subinfertur, proximum ætati, matrimonium contrahere non posse, nisi in eo præsumi possit coëundi potentia. text. in cap. ex literis. de despons. impu. ibi, compleat. & rursus ibi. peruenerit. Nec mihi placet Hostiens. opinio in dict. cap. puberes. dicentis, infantem, qui sit potens ad coëundum, posse matrimonium contrahere: nam cùm consensus sit etiam necessarius, non efficit matrimonium copula: igitur nisi in illo infante adesset discretio maxima, non esset iudicandum matrimonium ex potentia coëundi. ita Abb. in dict. cap. continebatur. not. Præp. in dicto c. puberes. vbi ipse Hostien. fin. col. hoc ipsum explicat, & comprobatur ex decis. eiusdem Abb. in cap. 1. de deli. puero. Rarò tamen contingit coëundi potentia infantibus, imò nec maioribus septennio ante duodecimum ætatis annum, tametsi gloss in sum. 20. q. 1. meminerit pueri, qui cum esset nouem annorum, nutricem imprægnauit, ex autoritate D. Gregorij, qui id narrat libr. 4. Dialog. cap. 19. testatur etiam Hieronym. in episto. ad Vitalem presbyterum, se audisse puerum quendam in decimo anno grauidam fecisse eius nutricem. vbi subdit, Salomon emin decimo anno genuisse Roboam: Achaz etiam in anno ætatis vndecimo Ezechiam procreasse, idem scribit. referunt aliqua ex his Lud Cælius lib. 8. lectio. antiq. c. 8. Ioan. Igneus in l. 1. §. impubes. nu. 9. ff. ad Sylla. & And. Tiraq. de Iure maritali. l. 5.

Cæterùm, quia ad hanc rem conducit plurimùm scire, quis dicatur proximus pubertati, notandum est, proximum pubertati eum dici, qui annum decimum & dimidium peregerit, si sit masculus: fœmina verò proxima est pubertati, si nonum annum cum dimidio compleuerit. gloss. in §. pupillus. Instit. de inuti. stipu. & in l. pupillum. ff. de reg. iur. quas esse communiter approbatas asserit Ias. in l. properandum. §. etsi quidem. C. de iud. Soci. in l. 1. §. adipiscimur. ff. de acquir. possess. Areti. in d. §. pupillus. Deci. in dict. l. pupillum. & probatur Regia l. 8. titu. 31. part. 7. Sunt alij, qui, quo ad delicta illum esse proximum pubertati, opinantur, cui ad ætatem perfectam sex tantum menses deficiunt. Bald. in l. excipiuntur. ff. ad Syllan. quem Ias. sequitur in Authent. sacramenta puberum. numero 15. C. si aduers. vend. idem Ias. in d. §. etsi quidem. Alij eandem hanc opinionem vltimam sequuntur non tantùm in delictis, sed & in alijs quibuscunque actibus. gloss. in cap. attestationes. & in ca. continebatur. de desp. impub. probat tex. in l. notantur. ff. de excusat. tutor. notat Zasius q. 2. de Iudæis. latè Ioan. Ign. in l. 1. §. impubes. ff. ad Syllani. quam opinionem in coniugali contractu dicit esse communem Ioan. Staphilæus in libr. de literis Grati. & Iusti. fo. 74. His tamen omissis, arbitrio Iudicis opinor relinquendum fore, quis dicatur proximus pubertati: hoc enim Iudex arbitrabitur ex discretione pueri, & ex alijs circumstantijs contingentibus. ita Faber in dict. §. pupillus. Salyce. in l. impunitas. C. de pœnis. Anani. in c. 1. de delict. puer. Ant. in c. attestationes. in fin. Abb. & Præp. c. continebatur. de despon. impub. Deci. in d. l. pupillum. col. 2. Hoc tamen arbitrium Iudicis, ante illam ętatem, communi opinione diffinitam, non est passim exhibendum: imò Iudex, qui ante illam ętatem arbitrari debet, puerum esse proximum pubertati, maximis adducendus est coniecturis, & cautissimè id aget, ac tandem rarò. At post illam ætatem non exiget Iudicis arbitrium ita vrgentes coniecturas: sat enim erit aliquot mediocria signa perpendere, ex quibus arbitretur, puerum esse proximum pubertati. Illum verò puerum, cui sex tantùm menses ad ætate perfectam deerunt, audacius, ac leuioribus argumentis, proximum esse pubertati arbitrabitur. Ex his omninò falsa est gl. in c. 1. de delict. puer. quæ tex. dicentem, puerum doli capacem, puniendum esse, intelligit, in puero septenni. Ad illius tamen text. intellectum legendus est Deci. in l. ferè. ff. de reg. iur. & Hippoli. in l. si quis te. C. de sicarijs.

Ex Cap. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Matrimonium contrahi non debet ab existenti in peccato mortali, contractum tamen tenet.
- 2 Periurus matrimonium contrahere non debet, si tamen contrahat, tenet contractus.
- 3 Excommunicatus si contrahat matrimonium, valet ipse contractus. idem de professione religionis ab eo facta.
- 4 Incestus crimen quo pacto matrimonium impediat.
- 5 Homicidium presbyteri an impediat matrimonij contractum.
- 6 Interdictum Ecclesiæ, vel Iudicis, an irritum faciat matrimonium, post prohibitionem contractum.
- 7 Clandestina coniugia an teneant, quaque ratione prohibeantur.
- 8 Clandestinum matrimonium, an sit peccatum mortale.
- 9 Intellectus ad constitutiones, excommunicantes eos, qui contrahunt clandestina coniugia.
- 10 Clandestinum matrimonium quod dicatur.
- 11 Clandestinum matrimonium, etiamsi probetur legitimè, non præfertur secundo, in facie Ecclesiæ contracto.
- 12 Clandestinum matrimonium, dato aliquo impedimento, prolem illegitimam reddit, non obstante vtriusque parentis bona fide.
- 13 Clericus, qui interfuit coniugio clandestino, qualiter puniatur.
- 14 Suspensus ab officio, an sit suspensus à beneficio.
- 15 Episcopus an possit suspensionis pœnam tollere propria dispensatione.
- 16 Suspensio ad tempus, finito tempore, tollitur absque absolutione: secus est in excommunicatione.
- 17 Lex Taurina 49. defenditur.
- 18 Inferior, qui legem Principis tollere non potest, addere tamen pœnas legi superioris optimè poterit.
- 19 Vsurarum crimen potest per leges Ciuiles puniri.
- 20 Lex Regia de vsuris, defenditur.
- 21 Lex Tauri 49. rursus in praxim deducitur, & variè intelligitur. & nume. 22.

CAPVT SEXTVM, DE his, quæ matrimonium impediunt.

EX his, quæ hunc contractum illicitum reddunt, quædam sunt, quæ impediunt matrimonium contrahendum: non tamen dissoluunt illud, si contrahatur. Quędam, etsi ante contractum contingentia illud omninò impedirent, & contractum irritum facerent, post illum tamen accidentia non dirimunt matrimonium. Quædam verò ita impediunt, vt contractus matrimonij nullus sit ipso Iure. Et prima quidem variè proponi possunt: nam existens in mortali crimine, non potest absque nouo peccato matrimonium contrahere: tractat enim indecenter Sacramentum hoc maximum, autore Floren. 3. part. titu. 1. c. 19. §. fi. cui accedit egregius Doct. Mart. Nauar. in prin. de pœnit. dist. 5. in 6. part. gloss. nume. 33. & 39. idem comprobat Coloniens. Concilium, titu. de matrimo. c. verbum. & per totum illum matrimonij tractatum disserens, religiosè tractandum fore hoc Sacramentum. Et tamen contractum matrimonium ab eo, qui mortali peccato est irretitus, valet. quod passim receptum est, nec cuiquam dubium videtur. Item contra iuramentum à periuro matrimonium contractum, firmum est. c. de illis. de sponsa. aptior text. in c. sicut. eod. titul. gloss. in c. mulieri. de iureiur. gl. in c. fi. de procurato. in 6. cuius & nos meminimus in ca. 4. huius secundæ partis. Actus etenim spiritualis, cuius laicus capax est, contra iuramentum factus valet. notat Imol. in c. dilecto. de præb. Alex. Imol. consil. 16. col. 2. vol. 3. idem Imol. in c. cùm contingat. de iureiurand. nu. 81. Decius in cap. cùm accessissent. de const. num. 6. Imò etiam actus spiritualis, qui in laicum cadere non potest, factus contra iuramentum, validus est. Abb. in d. c. dilecto. vbi dicit hanc esse communem. Alex. in l. stipulatio hoc modo. col. 3. ff. de verborum obliga. idem asserit eam sequutus Alcia. in d. c. cùm contingat. nu. 180. idem Selua. in tract. de benefi. 3. part. q. 27. licet in hoc vltimo Innoc. in d. c. dilecto. teneat contrarium. quem sequuntur Imol. & Deci. in dictis locis. Alex. in d. consil. 16. Anto. in c. cum M. 2. col. de const. & decisio Rotæ in antiquis. 140. per text. in d. c. dilecto. cui conantur respondere, qui communem sententiam approbant, quod hîc altiùs disputare non vacat. Sic etiam matrimonium contractum ab excommunicato, validum est. text. in c. significasti. de eo, qui duxit in matri. quam pol. per adult. sing. secundum Franc. in c. decreuit. de hæret. in 6. eundem in c. 1. col. 3. de except. eod. libro. Feli. in Rub. de spons. col. 5. quem tex. ad idem valdè commendat Io. Maio. in 4. sent. dist. 29. ad fin. notat gloss. in c. illud. 95. dist. & in cap. alma mater. de sent. excommuni. in 6. versi. sacramentis. probat & hoc optimus text. in c. cùm illorum. de sent. excommu. vbi professio facta ab excommunicato omninò valida est. quod Abb. ibidem notat. & post eum Feli. dicens eum text. singu. esse. atque idem Feli. in c. fi. col. 2. de excep. idem probat Abb. in c. veritatis. de dolo & contu. nu. 35. idem in c. ex publico. de conuer. coniug. etiamsi excommunicatus per rescriptum Principis, ab eo impetratum tempore excommunicationis, profiteatur Religionem. Hæc enim professio valida est, secundum Ludo. Gomez. in c. 1. nu. 32. de rescript. in 6. contra Feli. in dicto c. cùm illorum. & in d. c. fin. cuius opinio, quo ad effectum professionis, falsa est.

Secundò matrimonium prohibetur ob crimen incestus commissum cum affini. c. 1. c. ex literis. de eo qui cog. consang. vx. suæ. c. qui dormierit. 32. q. 7. non tantùm quando quis carnale commercium habuit cum consanguinea vxoris, verùmetiam quando cognouit carnaliter fœminam illam, cum qua habeat publicæ honestatis iustitiæ impedimentum. Hoc tamen vltimo casu prohibitio tantùm fit durante vita alterius delinquentis. c. duo pueri. de despon. impub. Contractum tamen matrimonium firmum est, etiam vtroque casu, non obstante dicta prohibitione. glo. in c. 2. de pœnit. & remiss. Regia l. 14. & 13. titul. 2. part. 4. Qua in re illud adnotandum est, ob crimen incestus commissi cum propria consanguinea, non prohiberi coniugium. Tho. in 4 dist. 34. quæst. 1. arti. fi. Florenti. 3. part. titul. 1. cap. 16. §. 4. Syluest. in verb. matrimo. 7. impedimento vlti. & Alphonsus à Castro libr. 1. de potesta. legis pœnalis, c. 7. ad fi. contra Angel. in Summa, in verb. incestus. & Regiam l. 13. titul. 2. part. 4. & Abb. in cap. 1. de eo, qui cogno. consangui. vxor. vbi hoc sensit per text. in c. si duo viri. 35. q. 6.

Tertiò, si quis clericum presbyterum occîderit, in pœnam prohibetur matrimonium contrahere: tamen si contraxerit, tenet contractus. text. ita gloss. & Docto. communi sensu intellectus in c. presbyterum. de pœnit. & remis. Reg. l. 14. titu. 2. part. 4. Sic sponsus prohibetur cum alia, quàm sponsa, contrahere matrimonium. & tamen si contrahat, matrimonium tenet, vt constat ex his, quæ prima huius Operis parte adduximus, cap. 5.

Quartò coniugium contrahi non debet contra prohibitionem Iudicis, tamen si contrahatur, valet contractus. text. in c. 1. cum alijs. de matri. contracto contra interdi. Eccles. Idem erit, si contra prohibitionem legis, aut Romani Pontificis, quando illa prohibitio habet temporalem, non perpetuam, causam prohibitionis. gloss. in cap. tua. de spon. duo. vbi Abb. idem Abb. in cap. ad dissoluendum. de desponsa. impube. Domi. consilio 33. volum. 5. per cap. fi. de matri. contract. contra interdi. Eccles. notat Decius in cap. 2. colum. 2. de testi. notat & gloss. insignis in Cle. 1. versic. inhibentes, de iure patro. quam Alexand. Imolens. commendat in l. 1. col. 2. ff. de libe. & posthum. dicit solennem Ias. in l. non dubium. C. de legibus, numero 18. dicit tamen Decius in dicto cap. 2. hoc esse speciale in matrimonio, quod dubium est ex prædictis. Fit autem separatio matrimonij ita contracti, ad tempus in pœnam. glo. in dict. cap. tua. quam dicit ordi. Feli. in cap. penultim. col. 5. de constitu. Hinc patet, matrimonium ex legis prohibitione lite pendente contrahi non debere. cap. tua nos. de spons. duo. cap. cum Apostolica. de sponsa. tamen contractum tenet tex. in dict. cap. cum Apostolica. iuxta communem eius intellectum, nisi contrahens crediderit primum matrimonium, super quo litigatur, validum esse: tunc enim esset defectus consensus. ita Abb. in d. c. cum Apostolica. cuius mentionem egimus parte hac secunda, vbi tractauimus, quando error matrimonium impediat.

Quintò matrimonium contractum clàm valet. cap. nec illud. 30. q. 5. cap. 1. vbi Abb. & alij de clandest. despon. Tho. 4. sent. distinct. 28. artic. 3. Decius consilio 231. numero 6. idem Decius consil. 163. numero 3. Præpo. post alios in Rubri. de clandest. despons. Prohibetur tamen ab Ecclesia hic clandestinus matrimonij contractus propter damna, quæ Reipub. ex his coniugijs clandestinis contingunt quotidie: lites enim oriuntur plures, ac discordiæ maximæ. vnde in cap. 1. 30. q. 1. potiùs, inquit text. hæc clandestina matrimonia adulteria appellanda sunt, quàm coniugia. quæ etiam doctissimè reprehendit Coloniense Concilium, tract. de matrimonio. cap. incipienti, De ritibus. & cap. verbum itaque. Regia l. fi. titul. 3. part. 4. Nam & Apuleius libr. 6. Asini Aurei inducit Venerem argumentantem non videri legitimas nuptias inter Cupidinem & Psychen, ob distantiam, & quòd res acta esset furtim, & sine testibus, patre non cognoscente. quæ verba retulit Vergil. Polyd. libr. 5. de inuen. rer. cap. 5. Quo fit, vt mortale peccatum sit matrimonium clandestinè contrahere, nisi adsit causa aliqua, ex qua talis contractus, circumstantia illa videri possit licitus, quemadmodum si virgo sub tutela iniqui tutoris constituta clandestinè contrahat, ne tutor eam viro ignobili, ac indigno tradat in vxorem. ita Caieta. secundo Tom. opusculorum. q. 2. de vsu matri. & Henric. in cap. fi. in fi. de cland. despons. Sic intelligenda est gloss. in cap. nostrates. 30. q. 5. quæ dixit, peccare mortaliter contrahentes clàm, vti eam refert Præpo. in Rubr. de cland. despons. glo. tamen non addit illud aduerbium, mortaliter. Ex quibus ego etiam dicendum censeo, non peccare mortaliter clàm contrahentes, quando ipsi priùs in facie Ecclesiæ bona fide contraxerant, qui tandem, postmodum sciunt, subesse aliquod impedimentum, ac secretè impetrant dispensationem à Romano Pontifice, & nouo præstito consensu ex vi dispensationis ob euitandum scandalum, clàm contrahunt matrimonium, vt res tutiùs agatur. hi equidem non peccarent mortaliter, imò nec venialiter, vt docet Caieta. in dict. q. 2. tametsi verè & propriè hoc matrimonium minimè dicatur clandestinum, autore Ambrosio Cathari. libr. 5. contra Caietanum.

Hinc in pluribus diœcesibus, Synodali constitutione excommunicantur ipso Iure clàm contrahentes matrimonium. Quæ quidem constitutio Salmanticæ sancita est numer. 42. vbi etiam additur pœna pecuniaria. atque ibidem cauetur, ita excommunicatos vitandos esse absque denunciatione. quorum primum frequentiora fecit matrimonia clandestina. Secundum apparet repugnare constitutioni Martini quinti, quæ incipit, ad euitanda scandala, quæ statuit non teneri quem euitare excommunicatos, etiam à Iure, donec nominatim denuncientur. Vnde contra legem superioris lata dicta Synodalis constitutio, hac in parte dubia videri potest, ex capit. cùm inferior. de maior. & obed. Verùm post sponsalia de futuro, si sponsus cognouerit carnaliter sponsam, hac excommunicatione vtrunque ligari, expressim notat Adria. in 4. quæst. 11. de matri. in resp. ad 3. dicens ex hoc præsumi, ab eis contractum fuisse matrimonium clandestinè. Oportet tamen tractare, quod dicatur matrimonium clandestinum. Et primò dubium non est, illud dici clandestinum, quod sine testibus fit. Sed tota controuersia est, an illud matrimonium dicatur clandestinum, quod contrahitur non præmissa solennitate, quæ in cap. cùm inhibitio. de clandest. desp. exprimitur. & l. 1. titu. 3. part. 4. quamuis publicè contractum sit, in conspectu maioris partis viciniæ, seu vicinis ipsis scientibus. & Abb. in d. ca. cùm inhibitio. asserit ex ratione illius tex. hoc matrimonium non dici clandestinum, cùm publicè contrahatur. Idem Ioan. Lupi. Segobiensis in tract. de matri. fol. 6. col. 4. Syluest. in verb. matrimonium. 2. in fi. & hæc opinio moribus recepta videtur, teste Palud. in 4. sent. distinct. 28. q. 2. art. 3. conclus. 3. id enim, quod fit scientibus vicinis, dicitur publicè fieri. notat Ioan. Lupi. in cap. per vestras. 3. notab. §. 21. nu. 14. Nec obstat Bart. sententia in l. fi. ff. de ritu nupt. dicentis, illud fieri clàm, quod fit omissis his, quę in eius actu à lege requiruntur: id enim procedit, nisi aliquid æquiualens in actu interueniat, in quo effectus à lege prætensus deducatur, vt in hoc matrimonio contracto publicè euenit. Cæterùm quando dicantur alij actus clàm fieri, explicat Iason in l. clàm possidere. col. 1. ff. de acquir. poss. & Decius in l. quo tutela. ff. de regul. iur. Hæc verò opinio Abb. comprobatur ex text. in d. c. cùm inhibitio. §. 1. adiuncta eiusdem Abb. & Præp. ibi. col. 5. & 6. interpretatione. vbi scribunt, matrimonium dici contractum in facie Ecclesiæ, quod contrahitur in congregatione fidelium. Hinc plurima deducenda sunt, vt videamus, quàm iniuriosè clandestina matrimonia contrahantur, quamq́ue sint ipsis Canonibus ac legibus Ciuilibus inuisa.

Primò ex hoc vitio matrimonij clandestini insurgit insignis Vincent. sententia in ca. 2. de clandesti. despons. qui asseruit, matrimonium secundum publicè contractum, præferri primo clandestinè contracto, quod probatur vno integerrimo teste, & fama, etiamsi secundum duobus tantùm testibus probetur. Nec standum est priori contractui, sed illi, qui ex Ecclesiæ constitutione clariorem probationem habet, tametsi aliàs vnus testis cum fama plenè probet. idem Abb. ac cæteri in d. ca. 2. & est speciale in hoc casu, vnum testem cum fama non probare matrimonium clandestinum, in præiudicium secundi in facie Ecclesiæ contracti. Feli. in c. 1. vt lit. non conte. 2. col. ex decisione Vincentij, quę communis est, teste Soci. consil. 119. 3. vol. & consil. 270. 2. volu. Areti. consi. 13. in 3. dubio. Lud. Goza. consil. 77. licet de opinio. Vincen. dubitet Card. in d. c. 2. Areti. in d. consil. 13. Barb. & Decius in locis paulò pòst citandis. Verùm intelligenda est Vincen. opinio ita, vt locum non habeat, quando secundum matrimonium in facie Ecclesię contractum fuit, habita scientia primi, & sub conditione, si primum clandestinum verè non præcesserit, vel irritum fuerit: hoc enim casu refertur secundus contractus ad primum, qui probari potest per legitimas probationes, & ordinarias. ita Barb. consil. 40. col. 2. in 3. volu. Secundò locum non habet Vincent. assertio, quando secundum matrimonium contractum fuit lite pendente super primo clandestino: ex eo enim, quòd lite pendente fuit contractum, amittit priuilegium illud, quod ei Vincentius tribuendum fore existimat. Sic notat Ioan. ab Imol. in consil. 125. & Decius consil. 163. col. 4. Tertiò ex eodem Deci. communis opinio locum sibi non vendicat, vbi pro matrimonio primo clandestinè contracto adsint aliquot indicia pręter dictam probationem, nempe nominatio coniugalis, subarratio, copuláue. ex quibus opinor, vt plurimùm hanc rem arbitrio iudicantis diffiniendam esse, quod placet Areti. consil. 82. col. 4. sensit Bald. consi. 51. vol. 4. Pluribus enim dicta Vincent. opinio dubia videtur. atque dubium magis videri potest, quod Abb. ex ea ibi adnotauit, dicens, data probatione, à duobus facta, de titulo alicuius rei, non præferendum probantem plenè priorem titulum, sed eum, qui plenius probauerit. refert & sequitur Ant. Cors. in sing. in verb. probatio. Sed esto, quòd Vincent. opinio procedat, propter vitium, quo matrimonium clandestinum contrahitur. non tamen videtur opinio Abb. vera.

Secundò ex eodem vitio clandestini matrimonij ab Ecclesia cautum est, prolem illegitimam fore ex clandestino matrimonio susceptam, etiam bona fide vtriusque coniugis, si matrimonium illud ob consanguinitatem, vel affinitatem, irritum fuisse constet. tex. in d. c. cùm inhibitio. §. 1. de clan. desponsa. Reg. l. 2. titu. 15. part. 4. Atque idem erit in quocunque alio impedimento. Inno. & Card. in d. §. 1. Hostiens. Ioan. Andre. Anto. Anchar. Abb. & Præpo. in c. ex tenore. qui fil. sint legi. Nam quamuis text. in d. §. 1. pœnalis sit, non tamen ob id restringendus est, cùm fauore animæ sit conditus, imò ampliandus. ita Abb. in d. ca. ex tenore. post gloss. in c. sciant cuncti. de elect. in 6. vers. alios. Bart. & Ias. ibi. nu. 72. in Auth. sacramenta puberum. C. si aduers. vend. Ioan. Andre. in c. 1. de homi. in 6. Barb. in tract. de præst. Card. 1. part. q. 7. col. fin. Catellianus Cotta in vltimis Memor. dictione, anima. Vnde falsa est Gofred. & Vincent. opinio, dicentium in d. c. ex tenore, præfatum text. in d. §. 1. non habere locum in impedimento alio, quàm ibi expresso, quos Dom. sequitur consil. 66. & Ioan. Lupi. Segobiensis in tract. de matri. fol. 6. col. 3. & seq. Hæc tamen illius §. pœna locum non habet, quando matrimonium esset clandestinè contractum in periculo mortis cum ea, ex qua prolem ipse ægrotans susceperat: licitus enim est talis contractus, nec illo tempore vacat, publicè, ac solenniter contrahere. quod eleganter probat Domi. consi. 66. col. pe. & fi.

Tertiò ex hac eadem prohibitione Presbyter parochus, qui negligit clandestina coniugia impedire, suspendendus est per triennium ab Officio, atque eadem pœna puniendus est quilibet alius Presbyter, qui clandestino coniugio interfuerit. text. ita communiter intellectus in d. c. cùm inhibitio. §. fi. Hic verò ab Officio suspensus, à Beneficio etiam censetur interim, suspensione durante, segregatus. Præp. in dict. §. fi. gloss. Abb. & alij in cap. latores. de cleri. excommu. minist. gloss. & ibi Ancha. in Cle. fi. de pœnis. Syluest. in verb. suspensio. quæst. 5. Abb. in c. vestra. colum. 4. de cohabi. cleri. & mul. Ex quibus constat, suspensum ab Officio ob crimen graue, etiam suspensum esse à Beneficio. Sin autem suspensus quis esset ab Officio ob contumaciam, vel ob crimen leue, non esset ex hoc à Beneficio suspensus, quemadmodum dicti DD. asserunt. Ab hac verò suspensione dict. §. fi. episcopus absoluit, secundum Præp. ibi. cùm non sit reseruata Papæ. c. nuper. de sent. excommuni. qui text. locum habet, etiam in suspensione. Innocent. in c. 2. de solu. Dicta tamen interpretatio Præpo. quam priùs Hostiens. & Cardi. ibi probarunt, falsa est, vti docet vrgentissima argumentatione, Iuris Vtriusque vir consultissimus, Ioannes Bernardus à Luco, qui ob eius summam integritatem, ingentem, vberrimamq́ue doctrinam, ad Indicæ ditionis summum Prætorium à Cæsare selectus, eodemq́ue munere sincerè functus Calagurritanæ, & Calciatensi Ecclesijs Præsul ab ipso Cæsare designatus: tandem Romani Pontificis, & Cardinalium summo suffragio, vt Christianæ Reipubli. esset maximum ornamentum, episcopi titulo insignitur. Is, inquam, in pract. crim. Canoni. c. 67. ab hac opi. recedens contrariam expressim asserit. siquidem illa Inn. decisio tunc demùm locum habet, vbi quis à Iure suspenditur indefinitè, nullo præsignato termino. vbi verò terminus suspensioni adiectus esset, constat episcopum intra illum non posse à suspensione absoluere. gloss. & ibi Imol. in Clem. 1. §. verùm. de hæreti. quam Præp. sequitur in summa 50. distinct. colum. 2. Felin. in cap. nuper. de sent. excommu. dicit eam singul. Abb. in c. quàm sit graue. de exces. præ. idem in cap. tam literis. de testib. 2. col. asserit communiter esse approbatam, licet ab ea discedat. Sed in d. c. cùm inhibitio. §. fin. suspensioni certum fuit adiectum tempus: ergo episcopus ab ea absoluere nequit. Præterea multò minus locum habet Hosti. Card. & Præpo. intellectus, si eligamus opinionem illam, quæ dictat, suspensionem à Canone inductam propter delictum, & in pœnam, non posse ab episcopo tolli. gloss. in cap. cupientes. §. cæterùm. versic. suspensos. de elect. in 6. quamuis illa, quæ ob contumaciam inflicta sit, benè possit ab episcopo remitti. Domi. in dict. §. cæterùm. Paul. in Clem. 1. de rebus eccles. Abb. in cap. 2. de solu. idem Abb. in dict. c. tam literis. col. 2. Feli. in c. pastoralis. §. præterea. de offic. ordi. Siquidem in dict. §. fi. negari non potest, suspensionem in pœnam delicti, non ob contumaciam à Iure indictam. Vtcunque ergo sit, episcopus non potest illam suspensionem tollere, quæ in dict. §. fi. pro illo crimine infertur. Præmaximè cùm sit illa constitutio à Concilio condita, & episcopi nequeunt contra Concilia dispensare, ex frequentiori sententia Docto. in cap. at si clerici. §. fin. de iudi. Nec tamen mihi placet, quod Paul. Abb. & sequaces de suspensione à Iure ob contumaciam lata, scribunt, dicentes, posse ab episcopo tolli: aut enim contumax ad certum tempus suspenditur, & tunc suspensio non est inducta, vt cesset suspensus à contumacia, sed in pœnam delicti commissi contemnendo Superioris mandata. quo casu ipsi asserunt, suspensionem ab episcopo non posse tolli, aut simpliciter inducitur suspensio ob contumaciam, & censetur restricta ad tempus, quo durat contumacia. text. & ibi communis in c. ex literis. de const. Sed suspensio ad tempus, tollitur absque aliqua absolutione elapso illo tempore, in ea designato. gloss. in Clem. 1. de decimis. versic. donec. dicens, secus esse in excommunicatione ad tempus lata. quam gloss. dicit singu. Abb. & ibi etiam Feli. in cap. ad aures. de simo. sequuntur eam Abb. & Anani. in c. cùm tu. de vsuris. Domi. in c. 1. §. si verò. de elect. in 6. col. 2. & est hęc communis opi. secundum Feli. Deci. & Rip. not. 6. in c. 1. de iud. vbi Abb. nu. 6. idem tenet, licet Alcia. ibi not. 6. probare nitatur, idem esse in excommunicatione, quod in suspensione. Imò communis locum habet, etiam in interdicto ad tempus lato: nam lapso tempore, cessat absque Iudicis relaxatione, vel absolutione. gloss. mihi insignis in cap. non ex vobis. de sponsa. à qua Docto. ibi non recedunt, tametsi Ripa in d. notab. 6. in interdicto diuersum esse opinetur. His verò, quæ diximus, & illud addendum erit, Presbyterum, qui matrimonio clandestino interfuit, non esse legitimum testem, nec ad probationem semiplenam, vt notat Paris. consi. 57. nu. 37. volu. 4. post Præpo. in d. c. cùm inhibitio.

Quartò hinc erat Iure Regio cautum, virum contrahentem clandestinè cum aliqua fœmina, tradendum fore cum ipsa simul vxore, ipsis consanguineis vxori proximioribus, in seruitutem perpetuam. l. fina. titul. 3. part. 4. quæ quidem lex vti rigorosa nimis antiquata fuit. Sed l. 49. Taur. condita à Regina Ioanna Caroli Cæsaris matre, tribuitur facultas parentibus, exhæredandi filiam contrahentem matrimonium clàm: ipsis verò contrahentibus, ac testibus pœna amissionis bonorum omnium imponitur, cum exilio perpetuo à Régno, sub mortis pœna minimè violando. Cùm tamen à Principe seculari abdicata sit potestas statuendi leges circa sacramentum matrimonij. cap. tuam. de ord. cogn. cap. causamq́ue. in 2. qui filij sint legiti. cap. 1. de spons. dubium est, qua ratione dict. l. defendi possit. Et Io. Lupi. eius interpres, qui in d. l. condenda, suam sententiam dixerat: quippe qui vnus esset è summis Regij Prætorij Iudicibus, testatur, conditores illius legis credidisse potestatem habere ad condendam illam legem, ex gl. in Clem. ne Roma ni. de elect. vers. tolli dicenti, posse Iure Canonico inferiorem addere pœnam prohibitioni, & legi Superioris, etsi contra legem Superioris id statuere non possit. quam gloss. dicit singul. Feli. in c. 1. de sponsa. nume. 13. commen. idem Feli. in cap. 2. col. 2. de probat. & Decius in c. quæ in ecclesiarum. de consti. col. 4. Igitur Princeps secularis, etsi non valeat statuere in matrimoniali materia, poterit tamen prohibitioni Romani Pontificis hac in re pœnas addere. Nec oberunt quæ ex Fel. in d. c. 1. possunt obijci, scilicet non procedere à glossa prædictum argumentum, quia in casu illius gloss. episcopus habilis est, & capax statuendi in qualibet re ecclesiastica, at Princeps secularis minimè. Item lex Ciuilis, quæ pœnam imponit contrahentibus matrimonium, est nulla, etiamsi aliquam honestam solennitatem in nuptijs contrahendis induxerit. notatur in cap. 1. de spon. & alibi nos diximus. Ergo & dict. l. Regia nulla erit, quorum primum diluitur facilè, si consideres, ab episcopo esse potestatem abdicatam condendi Canones, contra Ius à Romanis Pontificibus statutum, ac eodem pacto à secularibus Principibus Ius condendi leges, contra Pontificum Decreta in materia ad Romanum Pontificem pertinenti, esse remotum. Vnde sicuti ille potest pœnas addere casu, quo non potest statuere, ita & hic: nam & in hoc eodem tracta. de matrimo. lex Principis secularis, iusta alioquin, & honesta, valet, quatenus non repugnat Iuri Canonico. tex. in cap. 2. de despons. impub. quem ibi not. Abb. & Fortu. in tract. de vlti. fin. illat. 10. col. 5. Secundum multò minus obstat, quia pœnam imponere contrahenti matrimonium, quod Iure Pontificio validum est, & iustum, non licet seculari Principi. Cur tamen non licebit pœnam adijcere contrahentibus matrimonia, quæ Canones ipsi prohibent? argum. cap. dilecto. in fin. de sententi. excommunicatio. in 6. Alioqui dicendum foret, leges punientes contrahentem incestas nuptias minimè valere. quod ipse dicere non auderem. Præterea, licet crimen vsurarum merè ecclesiasticum sit. gloss. in cap. 1. de offic. ordina. & communis, in cap. cùm sit generale. de foro competent. potest tamen à lege seculari pœna aliqua vsurarius puniri. ita Iacob. Butri. in l. improbum fœnus. C. ex quibus causis infami. irrog. Corne. consil. 19. 3. volum. Ioan. Mona. Archi. Ioan. Andre. & Domini. in cap. 1. de vsur. in 6. & nouissimè Carol. Molinæ. de contract. quæst. 10. ipse tamen contendit, non esse crimen istud merè ecclesiasticum. Fortu. in tracta. de vltim. fin. illat. 5. ad finem. Alciatus in dict. cap. 1. de offic. ordina. numero 76. vbi fatetur hanc opinionem receptam esse, contra Deci. consil. 170. quem defendere conatur Aymon Sauil. consil. 6. nume. 104. Sed & Corneum refert & sequitur Antoni. Rube. consil. 65. Ex quo defenditur Reg. l. 1. titul. 2. libr. 8. in Regijs Ord. quæ vsurarios pœnis quibusdam persequitur, & iustissimè. Sic etiam lex Ciuilis contra periuros pœnam potest statuere, licet crimen ecclesiasticum sit, Roman. consil. 512. Sic & periurium punit. l. si quis maior. C. de trans. Nec inconuenit crimen aliquod ecclesiasticum esse, ita, vt nullus nisi Iudex Ecclesiasticus de illo crimine censere possit, pœnas verò temporales aduersus id crimen committentes à secularibus Principibus statui, idq́ue ad laicam potestatem pertinere, vt probat eruditè Alfonsus à Castro libr. 2. de iust. hære. punitio. cap. 26. Eadem etiam Taurina lex comprobari potest ex eo, quòd lex Principis secularis in quacunque re disponat, etiamsi mentionem clericorum faciat, si iusta sit, honesta, nec contraria Canonibus, seruari debet, quia ab ipsis Roman. Pontific. tacitè videtur recepta. text. in capit. 1. de noui operis nunciat. cap. 1. de iura. calum. cap. venientes. de iureiurand. cap. inquisitionis. de hæretic. in 6. probat signanter Fortu. in tract. de vltim. fine, illat. 14. cuius opinio mihi admodum placet, licet pluribus Iuris Vtriusque Professoribus displiceat: Canones enim, quibus disponitur, quòd laici, secularesq́ue potestates de personis ecclesiasticis, aut de rebus earum nullam habeant potestatem disponendi, condendi leges, vel statuta, sunt secundum dispositionem naturalis æquitatis interpretandi. quod optimè probat Ioannes Driedonius de libert. Christ. pagina 153. eandem opinionem, quam ex Fortunio retulimus, aliquot rationibus sequutus. His quinque rationibus Taurina lex defendi potest. Atque hinc etiam Matthæ. ab Afflict. legem Regiam Neapolitanam, quæ punit clàm matrimonium contrahentes, libr. 3. Rubric. 19. defendere conatur: anxius tamen, ac dubius est. Et fortassis attenta grauissima pœna. dict. l. 49. & quòd ex ea quandoque matrimonia, quæ liberè contraherentur, impediuntur, ac sæpissimè filiæ non audent eos, quos cupiunt, maritos accipere, videbitur impensè, & piè rem ipsam consideranti, legem illam quodammodò libertati, à Canonibus in coniugio requisitæ, aduersari, tametsi semota grauissima pœna decens omninò, atque honestum sit, filias parentum consilio, & consensu, maritos sibi eligere. Hinc Iudices Ecclesiastici ad effectum, vt constet de matrimonio, liberè, & testes liberiùs dicant veritatem, Iudices seculares admonent, vt ad forum Ecclesiasticum remittant contrahentes, ipsosque testes, quos captos detinent ad Regiæ legis pœnam exequendam. Atque inhibent Iudices Ecclesiastici ipsos seculares à cognitione huius causæ. argu. eius, quod notant Ioan. Andre. Domini. & Franc. in cap. statutum. in 1. de hęreti. in 6. Has verò inhibitiones ægrè ferunt seculares Iudices, eisq́ue renituntur, quod agendum non est, vbi de matrimonio plenè adhuc non constat, ne eius probatio impediatur timore pœnarum. Est tamen intelligenda Regia lex, quando matrimonium clàm contrahitur cum filia sine consensu parentum, non aliàs. quod patet ex ratione legis, quæ accusationem huius delicti, ipsis tantùm parentibus defert.

Et constat, minimè illam legem habere locum, quando filius masculus, inuito atque ignorante patre, contraxit coniugium, etiam clandestinum. In filia verò vidua, an lex illa procedat, dubium videri potest. Crederem tamen eam procedere, vbi filia vidua habitat simul cum parentibus, & sub eorum cura degit. argument. gloss. in Authent. sed quamuis. C. de rei vxor. actione. Nec illa lex Regia considerat patriam potestatem, cùm etiam matri. huius criminis querelam præstet, licet Didacus à Castello, eius legis interpres, asserat, legem illam non procedere in vidua. Nec omittendum est, Iura punientia contrahentes matrimonia clandestina, non habere locum, quo ad pœnas, in contrahentibus sponsalia de futuro. glossa recepta communiter, in Clementina vnica, de consanguin. & affinita. in verb. contrahere. Cardinalis in dict. cap. cùm inhibitio. in princip. sensit Felin. in Rubric. de sponsal. prima colum. Et licet Abb. & alij in dict. cap. cùm inhibitio. teneant illius cap. solennitatem seruandam fore in contrahendis sponsalibus de futuro, non tamen opinor id esse verum, quo ad pœnas, quamuis idem Didacus à Castello in dict. l. 49. Tauri. existimet, eandem legem, quo ad pœnam, habere locum in sponsalibus de futuro. Eandem verò Taurinam constitutionem Carolus primus Pintianis Comitijs comprobauit anno tricesimoseptimo. l. 41. vbi eam extendit ad filiam maiorem vigintiquinque annis, quæ tamen nouercam non habeat.

Est & alia Iure Canonico inducta matrimonij prohibitio, ex eo, quòd quis eam duxit in vxorem, quam priùs adulterio polluerat. & hæc constat in cap. 1. de eo, qui duxit in matrimon. quam poll. per adult. cuius intellectum tradit Paul. Parisiens. consilio 52. colum. 2. & 3. volum. 4.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Affinitas, ante matrimonium contingens, impedit illud contrahi: non tamen, si post contractum accidat, illud irritum facit.
- 2 Seruitus post matrimonij contractum, aliqua ex causa eueniens, ipsum non vitiat.

§. PRIMVS.

QVAEDAM autem impediunt matrimonium, si eo nondum contracto eueniant, non tamen dirimunt matrimonium: si eo iam contracto acciderint, nempe Affinitas, quæ impedit matrimonium contrahi, etiamsi contingat contractis iam sponsalibus de futuro: sponsus enim cognoscens carnaliter consanguineam sponsæ, non potest cum sponsa matrimonium contrahere. cap. literas. de desponsa. impub. c. 2. de eo, qui cog. consan. vxor. suæ. Regia l. 8. titu. 1. part. 4.

Sed si matrimonio contracto maritus cognouerit consanguineam vxoris, non dissoluitur matrimonium. c. 1. c. discretionem. c. penult. de eo, qui cogno. cons. vxor. suæ. Sic & seruitus, quæ coniugio à liberis contracto, alteri eorum contingat, ex eo, quòd libertus ob ingratitudinem in seruitutem reuocatur, non dirimit matrimonium, licet hoc coniugium nullum fuisset, si tempore contractus esset maritus seruus, & hoc ignoraret vxor. quod probatur ex his, quæ diximus de errore impediente consensum. c. 3. & diximus aliàs, cùm tractauimus de matrimonio contracto à seruis.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Publicæ honestatis iustitiæ impedimentum etiam ex nullis sponsalibus, consensu tamen præstito, contractis oritur.
- 2 Publicæ honestatis iustitiæ impedimentum oritur ex matrimonio, vel sponsalibus a Monacho contractis.
- 3 An consensus interior ad hoc impedimentum sit necessarius.
- 4 Publicæ honestatis impedimentum non oritur ex sponsalibus, etiam sub conditione, etiam quæ à Iure inest contractis.

§. SECVNDVS, DE impedimento publicæ honestatis.

QVAEDAM ita impediunt matrimonium contrahendum, vt eorum aliquo existente matrimonium contractum, nullum sit, quorum primum se exhibet publicę honestatis iustitię impedimentum. Honestum enim est, vt frater cum illa, quæ fratris sponsa fuit, etiam fratre præmortuo, minimè contrahat matrimonium. Oritur ergo impedimentum hoc ex sponsalibus de futuro, vel de præsenti, ante coitum. Huius etiam honestatis meminit Iurisconsultus in l. si qua. §. 1. & l. semper. ff. de ritu nupt. & in §. vxor. Inst. de nupt. vbi Theophilus idem notat. Nec refert, an sponsalia nulla sint, modò consensus eis præstitus fuerit. ca. ad audientiam. cap. iuuenis. cap. sponsam. de sponsa. pulcher text. in cap. 1. in princ. eod. titu. in 6. Quo quidem impedimento consanguinei intra quartum gradum prohibentur, matrimonium contrahere cum sponsa cognati, etiam præmortui, vti ab omnibus receptum est in d. c. sponsam. vbi potissimùm id notat Abb. & Præp. glo. Io. Andr. & Franc. in dict. c. 1. in princ. Abb. in d. c. iuuenis. de spons. notat Io. Brune. in tract. de sponsa. conclus. 10. Nec item refert secundum Anchar. in d. c. sponsan. an sint consanguinei spurij, vel illegitimi, an legitimi. Ex quibus plura deducuntur.

Primum ex sponsalibus vtcunque cum minori septennio contractis, hoc impedimentum non produci, cùm ibi consensus desit. c. literas. de despons. impub. ita communiter intellectus. Nisi discretio ætatem illam peruenerit, attenta opinione, quam 1. part. c. 2. retulimus.

Secundum matrimonio, Iure Canonico impediente, contracto, dari impedimentum publicæ honestatis, si coniugio præstitus consensus fuit talis, qui cessante impedimento, coniugium efficeret. ca. ad audientiam. de sponsal. etiamsi contractum esset cum Monacho, vel Moniali. glo. in c. si quis desponsauerit vxorem. 27. q. 2. quam approbat Præpo. in d. c. ad audientiam. 2. col. pro quo est text. apertus in dict. c. 1. de sponsa. in 6. in princip. quamuis Cald. in dict. cap. ad audientiam. contrarium opinetur.

Tertium ex his infero, istud impedimentum oriri, ex sponsalibus contractis per verba, seu exteriora signa consensum exprimentia, etsi interior consensus desit: est enim hoc impedimentum ab Ecclesia constitutum, ob publicam honestatem. quæ quidem adest in hoc casu, vti existimat Palud. in 4. dist. 27. q. 2. arti. 5. & idem dist. 21. q. 2. arti. 3. Florent. 3. par. tit. 1. cap. 10.

Quartò hinc perpendi potest intellectus ad text. in cap. 1. §. fi. de sponsa. in 6. vbi non oritur publicæ honestatis iustitiæ impedimentum ex sponsalibus sub conditione contractis, nondum ea adueniente: tunc enim consensus deficit, igitur nullum inde subest impedimentum, etiamsi conditio adiecta, à Iure inesset contractui, vt si Ecclesiæ placuerit. gloss. in d. §. fin. quam ibi approbant Ioan. Andre. Domi. & Franc dicit singu. Feli. in c. 2. col. 1. de sponsa. commendat Abb. in ca. significasti. de electio. nume. 7. hæc enim conditio, quamuis à Iure insit, actum agit conditionalem, quia aliter expressa fuit, quàm inerat: inerat enim hoc pacto, vt si impedimentum aliquod appareret, propter quod Ecclesiæ coniugium displiceret, consensus ab initio in contractu pręstitus, & voluntas illa absolutè exhibita, euanesceret. At exprimitur aliter, cùm nullus consensus ab initio pręstetur, donec ab Ecclesia iudicetur, an liceat contrahere. Est ergo consensus in pendenti, hac expressa conditione, non sic ea tacita, ex his, quæ Felin. notat in cap. ad audientiam. in 2. de rescript. nume. 10. l. si ita legatum. §. illi si volet. ff. de legat. primo. adiuncta Paul. Castr. interpretatione, dum dicit: Lego Titio centum, si volet, esse conditionale legatum, id est, si declarauerit se velle. Hoc ipsum in hac quæst. de matrimonio adnotauit Syluest. in verb. matrimonium. 8. quæst. 14. subobscurè Ange. in verb. matrimonium. impedimento 3. §. 1. atque Adria. in 4. de matrimo. §. circa. quæst. 4. dicens à Iure inesse dictam conditionem actui, & contractui, non voluntati. Quo fit, vt si conditio esset de præsenti, vel inesset necessario ex natura actus, non haberet locum opinio gloss. quemadmodum, si quis ita contraxisset, Si vixero, te accipiam in vxorem. Illa etenim conditio vitę ad actum est necessaria, vnde actus conditionalis non est. Ex quo infertur Ioan. Andre. Domini. ac cæteros plurimùm aberrare à vera huius rei cognitione, dicentes, ex dictis sponsalibus, in specie quæstionis principalis, contractis: tunc demùm oriri impedimentum, quando constaret, illa sponsalia potuisse contrahi, atque Ecclesiæ placere: nam etsi hoc constiterit, ex dictis sponsalibus non oritur impedimentum ante euentum conditionis, cùm ante Ecclesię declarationem nullus fuerit præstitus consensus. Nec recipiendus est Arch. qui in d. c. 1. §. fi. gloss. illam reprobat.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Sacer Ordo matrimonium impedit omninò, & irritum facit.
- 2 Coniugatus suscipere non debet sacrum Ordinem, alioqui punitur, si eum suscipiat.
- 3 Coniugatus an possit ex consensu vxoris sacrum Ordinem recipere.
- 4 Ordo minor non impedit matrimonij contractum, contrahens tamen amittit Beneficia Ecclesiastica.
- 5 Coniugatus in minoribus constitutus amittit regressus, accessus, & alia iura, ad Beneficia Ecclesiastica, sibi competentia ante matrimonij contractum.
- 6 Pensiones an vacent per matrimonij contractum

§. TERTIVS, DE IMpedimento sacri Ordinis.

SECVNDO matrimonium impeditur à sacro Ordine: is enim, qui sacris Ordinibus, vel eorum aliquo insignitus est, coniugium contrahere non potest. quod si contraxerit, nec tenet contractum. c. si quis. & cap. erubescant. 32. distinct. Imò irregularis est, qui sic contrahit. c. 1. & 2. qui cleri. vel vouen. ipsoq́ue Iure excommunicatus. Cle. vnic. de consang. & affinit. alijsq́ue pœnis puniendus, quas longiùs explicat Ioan. Bernar. Calagurritanus Præsul, in sua praxi. c. 74. sat enim est, quo ad nostrum institutum, de matrimonio sic contracto, tractare. Nec vnquam licuit in Ecclesia, sacris Ordinibus initiatos, matrimonium contrahere. Imò ab initio renascentis Ecclesiæ hoc prohibitum est. quod constat ex Canonibus Apostolorum, cap. 25. cuius verba ex Haloandri translatione hæc sunt: Ex his, qui cœlibes in clerum peruenerunt, iubemus Lectores tantùm, & Cantores, si velint, nuptias contrahant. Hactenus Canon. Græcis enim solis licuit vti coniugio contracto ante sacrum susceptum Ordinem, non autem post sacrum Ordinem contrahere, cap. cùm olim. de cleri. coniug. cap. de Syracusanę. 28. distinct. pulchrè Alphonsus à Castro libro de hæresi. in verb. sacerdotium. Ioan. Ecchius contra Lutherum, ca. 19. Enchiridij. Alfonsus Viruesius in Philip. 19. Docet & post alios Io. Maior in 4. senten distinct. 24. quæst. 2. & dist. 27. quæst. 1. Ioan. Arboreus Theosophiæ lib. 5. capit. 7. doctè, & eruditè Albertus Pypius controuersia 15. diligenter Robertus Arboricensis in tractatu de sacerdot. cœlibatu. Hinc est intelligendus text. in c. aliter. 31. distinct. dum dicit, quòd Orientales clerici in sacris matrimonio copulantur, id est, vtuntur copulato. ita gloss. ibi. & in cap. quæsitum. de pœniten. & remiss. etiamsi hęc interpretatio displiceat Caiet. in 2. To. quæst. 24. quem reprobat præmissum gloss. intellectum sequutus, Ambros. Catha. contra Caiet. libr. 6. cap. 2. Scribit tamen Hieronym. Paulus in prouinciali. fol. 18. ex consilio Cardi. Alexandrini Romæ datam fuisse liberam licentiam contrahendi matrimonium cuidam Subdiacono, qui illo Ordine fuerat insignitus ante pubertatem, & priusquàm esset doli capax. Is autem, qui matrimonio contracto Ordinem sacrum susceperit, vti coniugio non potest in Occidentali Ecclesia. dict. cap. quæsitum. Imò irregularis est tex. in extrauag. antiquæ. de voto. Nec exigere potest coniugale debitum ab vxore, reddere tamen tenetur vxori debitum coniugale, notant omnes in cap. 2. de cler. coniug. text. ad id in c. quidam, de conuers. coniugato. Sic sanè & Canon quintus Apostolorum: Ne Episcopus, aut Presbyter, aut Diaconus vxorem suam prætextu religionis eijciat, ita intelligendus est: Ne quis eijciat vxorem, non quidem à consuetudine corporis, sed à victus cura scilicet & vestitus, non vt cum ea cubet, sed vt eam alat, & vestiat. c. omninò. 31. dist. Ex Leone nono in epistolam Nicetæ Abbatis, cuius meminit Iuo Cernòtensis libr. 3. de continentia cleric. hoc ipsum quandoque apud Græcos vsu receptum fuisse, præsertim vbi Canonum obseruationi indulgebatur, testis est Epiphanius aduersus hæreses libr. 2. Tom. 1. in Catharis. tametsi constet, in Ecclesia Græcorum permissam fuisse copulam coniugalem Presbyteris, Diaconis, & Subdiaconis cum ea vxore, quam ante susceptum sacrum Ordinem habuissent. atque ita iuxta sententiam istam accipiendum est, quod ex Nicena Synodo Gratianus refert in c. Nicena. 31. dist. Et præterea text. in c. quoniam in Romani. ead. dist. ex sextę Synodi Canonibus. Hanc ipsam opinionem, imò Catholicam assertionem de continentia clericorum, quam ab initio huius paragraphi probauimus. probat eleganter aduersus Græcorum & hæreticorum impudentiam Franciscus Torrensis in libro vno de Canonibus sextę Synodi super Canone 13. quo loco conatur ostendere, falsò tribui Synodo Nicenæ, quod in d. c. Nicena. traditur. nec in sexta Synodo statutum fuisse Canonem illum, qui à Gratiano in d. c. quoniam. refertur, licet inter Canones Synodi sextæ passim relatus sit. Idem tradit pluribus de continentia clericorum expositis conclusionibus Dominic. So. lib. 8. de Iusti. & iur. quæst. 6. arti. 1. & 2.

Ex licentia tamen † & consensu vxoris potest maritus sacris Ordinibus insigniri. ipsa tamen, si iuuenis est, aut suspecta circa continentiam, compellitur religionem profiteri. Si verò suspecta non est, nec iuuenis, satis est, quòd extra religionem voueat continentiam. c. coniugatas. de conuers. coniug. vbi Abb. idem Abb. in c. 1. eod. tit. Syluest. in verb. matrimonium. 8. impedimento 12. & q. 12. In episcopi tamen vxore id speciatim cauetur, vt quamuis suspecta non sit, religionem profiteri cogatur. text. ita ab omnibus intellectus in cap. sanè. de conuers. coniug. Sed est & is, qui in minoribus Ordinibus est constitutus, licitè, & absque peccato contrahit matrimonium ante Subdiaconatum. c. 1. vbi Docto. notant de cler. coniug. & Syluest. d. q. 12. idem in verb. clericus. q. 4. Ecclesiastica tamen beneficia, quæ obtinebat, amittit. text. in dict. cap. 1. qui hoc apertè probat, ita, vt ipso Iure vacent omninò per contractum coniugalem. quod notat gl. ibi communiter recepta, etiam ante carnalem copulam. Rota Noua. 26. Io. Lupi. in Rubri. de donat. §. 55. nume. 7. & Ioan. Staphileus in libr. de lit. grat. & Iusti. folio 73. qui idem notat, quando matrimonium esset contractum cum impubere. ita ipse Staphi. fo. 74. post decisionem Rotæ antiquam. 103. Sed cùm hic contractus cum impubere sit sponsaliorum tantùm, nec per sponsalia de futuro vacent beneficia ecclesiastica, videtur hæc vltima opi. dubia, imò certiùs est per talem contractum non vacare ecclesiastica beneficia, quę per matrimonij contractum amittuntur, & vacant. & ita optimè probat Henri. in c. diuersis fallacijs. de cleric. coniuga. col. penult. Ioan. And. Card. Anchar. & Imol. in c. Ioannes. eod. titu. quorum opinio communis est. Quòd si is, qui habet ecclesiastica beneficia, matrimonium contraxerit, nullum ex impedimento Canonico, validum tamen ex consensu, vt cum consanguinea, vacare beneficia ipso Iure ex hoc, tenent Cardi. & Abb. col. fi. in dict. c. Henri. in dict. cap. diuersis fallacijs. qui enim beneficium ecclesiasticum, quod cum primo simul obtinere non potest, absque aliquo iure occupat, ipso facto, primum amittit. ca. eum qui. de præb. in 6. Sic ergo qui matrimonium facto potiùs, quàm Iure contrahit, amittit ipso Iure beneficia ecclesiastica: quippe qui actum gerat, beneficiorum possessioni contrarium. idem asserit Bartho. Brixien. q. 9. Ioan. Staphil. libr. de literis gratiæ, & iustit. fol. 75. licet Card. in Clem. gratiæ. de rescrip. q. 17. contrarium asserat. Sic etiam Anto. Imol. post glo. ibi in d. cap. 1. non vacare existimant, ipso Iure, beneficia illius, qui dicto casu matrimonium, quod nullum est, contraxit, sed priuandum fore ita contrahentem beneficijs, per sententiam Iudicis. cui opinioni subscribit Deci. cons. 166. casu, quo scienter is matrimonium contraxit: tunc enim secundum Deci. videtur in contrahente defecisse consensum contrahendi. quod falsum est, ex his, quę notaui c. 3. huius Partis. Vnde à prima opinione, quæ mihi verior, & receptior est, non discedo. cui etiam accedet, quod notant Io. And. & Ancha. col. fi. in c. Ioannes. de cleri. coniug. Card. in d. c. 1. Roma. cons. 483. dicentes clericum in sacris constitutum, ipso facto beneficia amittere, si matrimonium contrahat, etiam cum consanguinea, vel aliàs nullum.

Hinc constat, per coniugalem contractum etiam amitti regressus, accessus, atque alia quælibet Iura ad beneficium ecclesiasticum ipsi contrahenti competentia. gl. & communis in c. 1. de cleri. coniug. in 6. vers. clericalis. quam dicentes ordinariam approbant Paul. & Alex. in l. si à primo. ff. de libe. & posthu. comprobat etiam Marti. Naua. c. si quando. 5. exceptione. de rescript.

Ex his etiam subinfertur, non posse contrahentem beneficia repetere, etiamsi sponsa religionem profiteatur ante coitum. Sic Docto. notant in dict. cap. 1. & Ioan. de Imol. in Clem. gratiæ. de rescript. in gloss. resignaueris. quos sequitur insignis moribus, & Iurisprudentia vir Ioan. Bernar. in pract. crim. Canonica. cap. 74. quibus addendum censeo, eodem modo pensiones, quas contrahens matrimonium obtinet, vacare per hunc contractum, quando constitutæ fuerunt in titulum beneficij ecclesiastici, aliquo onere spirituali adiecto, vt tradit Hieronym. Gigas in tract. de pensionibus. quæst. 54. Si tamen pensio non sit in titulum beneficij præsignata, iure potest laico concedi. autore Cardin. in Clem. 1. §. eadem. quæstio. 6. de sup. negli. prælat. Ioannes Baptist. de S. Seuerino in tracta. de pensionib. quæstio. 13. sensit idem Cardin. in Clement. 1. quæsti. 16. de rebus ecclesi. notat idem Hieronym. Gigas quæstio. 21. pro quibus facit text. in cap. si qui. 32. distinctio. quem putat esse singul. gloss. reg. Cancel. 61. Vnde Ludouic. Gomez in regu. de annali posse. quæstione vigesimaprima, dixit non vacare pensionem per contractum matrimonij. Verùm Romanæ Curiæ vsus obtinuit, pensiones vacare per contractum matrimonij, etiamsi simpliciter nullo adiecto onere spirituali, fuerint constitutæ, nisi concessæ fuerint à Summo Pontifice alicui laico, pro re in defensionem Ecclesiæ vtiliter gerenda, vel gesta: aut quando ex voluntate Romani Pontificis colligitur eum velle pensiones per coniugalem contractum non extingui. ita Io. Baptist. in tract. de pensio. q. 30.

Tertiò coniugalis contractus impeditur, ac omninò resoluitur religionis solenni voto, & professione præmissa. At si præmittatur simplex votum, impeditur matrimonium contrahendum. non tamen dirimitur, si contractum fuerit, cap. meminimus. cap. rursus. cum alijs, qui cleri. vel vouent. cap. 1. de voto, libro sexto.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Cognatio spiritualis matrimonium impedit, ex constitutione Ecclesiæ.
- 2 Cognationis spiritualis prima species.
- 3 Cognatio spiritualis non oritur ex illicito coitu.
- 4 Cognatio spiritualis deducitur ex Baptismate, etiam collato à laico, tempore necessitatis.
- 5 Cognatio spiritualis solùm contrahitur cum leuante, vel suscipiente à sacro fonte, licet plures illi actui intersint.
- 6 Cognatio spiritualis nec per nuncium, nec per procuratorem contrahitur.
- 7 Cognatio spiritualis an contrahatur sine responsione ipsius suscipientis, vel leuantis à sacro fonte.
- 8 Cognationis spiritualis secunda species.
- 9 Cognationis spiritualis tertia species.
- 10 Cognatio spiritualis ascendit, non tamen descendit.
- 11 Cognatio spiritualis non oritur ex Catechismo.

§. QVARTVS, DE cognatione spirituali.

QVARTO, spiritualis cognatio matrimonium impedit, ne contrahatur, & contractum post hoc impedimentum dirimit. Atque hoc impedimentum Iure Canonico institutum fuit, non naturali nec diuino: quod ab omnibus receptum est. Oritur verò ex baptismi, confirmationisue sacramento, in quo is, qui sacramentum confert, parentis vicem gerit: is autem, qui baptizato aut confirmato assistit, ac pro eo respondet, ipsúmue in sacramento baptismi tenet, aut à fonte suscipit, pædagogus censetur. capit. vos ante omnia. de conse. dist. 4. Tho. in 3. part. qu. 67. arti. 7. quibus addenda est decisio cap. 1. & fi. de cog. spiri. in 6. Ex quibus miror, cur Conrad. Lagus in Methodica iuris, tit. de nupt. dixerit prohibitionem matrimonij, in cognatione spirituali, sine causa factam ab Ecclesia, eamque valere sua auctoritate, quantum possit. Verùm hæc spiritualis cognatio tres sortitur species. Prima quidem est, quæ inter ipsum baptizatum, confirmatúmue, & confirmantem, baptizantem, ac vtriusque sacramenti pædagogum, quem patrinum vulgus appellat, oritur: ac denique illa, quę inter filios, & parentes spirituales contrahitur. cap. de eo. 30. quęst. 1. cap. 1. de cog. spiri. in 6. Regia l. 1. tit. 7. par. 4. Tho. d. ar. 7. Palu. in 4. dist. 42. ar. 1. & consequenter hæc prima cognationis spiritualis species includit illam, quæ inter filium spiritualem, & vxorem patris spiritualis, tempore suscepti sacramenti à viro cognitam, datur à iure. cap. 1. de cog. spiri. in 6. Nec tamen ad fœminam, à patre spirituali fornicariè cognitam, refertur. Nullum enim subest inter eam, & spiritualem filium, impedimentum, vt asserit glo. in cap. si quis de vno. 30. quęst. 4. ea ratione, quòd istud sit spirituale vinculum, nec deceat id ex illicito coitu oriri. idem approbant Henri. & Abb. in c. Martinus. de cognat. spirit. Ricard. & Palud. dict. distinct. 42. Ioan. Andr. cæteriq́ue Doct. in d. c. 1. Ang. in verb. matrimonium. 3. versi. septimum impedimentum. Regia l. 1. tit. 7. part. 4. quam hisce in rebus iuris vtriusque professoribus, quos nuncupatim citamus, non veremur adiungere: cùm sapientissimorum virorum consilio leges Regias, quas partitarum appellamus, conditas fuisse, Hispanis omnibus sit compertum. His igitur opinor præfatam sententiam frequentiori calculo probari: quam veriorem esse existimat Ioan. Brunellus in tract. de sponsalib. conclusi. 20. casu 7. aduersus Thom. in 4. senten. dist. 42. cui subscribit Syluest. in verb. matrimonium. 8. q. 7. Notandum est laicum tempore necessitatis alium baptizantem, ipsi baptizato patrem spiritualem esse, ac subinde in hac prima cognationis specie includi. quod notat Florentin. 3. part. tit. 1. c. 15. §. 3. ex c. 1. vers. eandem. de cog. spirit. in 6. Nec refert, an vnus, plurésue sint pædagogi: tametsi conueniat vnum tantùm esse, qui filium spiritualem in sacro baptismatis lauacro teneat, aut à fonte suscipiat. c. non plures. de consecra. distin. 4. cap. fin. vbi. id not. Ioan. And. & alij, de cognat. spirit. in 6. Moribus tamen receptum est in aliquot Regionibus, plures ad id officium constitui. quod insinuat Regia l. 7. titu. 4. part. 1. quo quidem casu solus is pater spiritualis est, qui baptizatum in sacro fonte tenuit, vel à fonte suscepit, non alij, etiamsi præsentes actui fuerint, atque pro baptizato responderint, ita Florenti. 3. part. titul. 1. capit. 15. §. 3. Deci. optimè consilio 501. pro quibus text. est in capit. veniens. de cog. spirit. & gloss. in capit. primo. eodem titu. in 6. versi. spiritualem. vnde hæc cognatio per procuratorem minimè contrahitur, teste Bart. in l. Gallus. §. forsitan. ff. de lib. & posthum. quem ibi magis communiter sequuntur alij, & Præpin dict. capit. veniens. Freder. consil. 15. Rom. sing. 53. Capel. Tolos. 157. Syluest. in verb. matrimonium. 8. qu. 7. versicu. 14. & Ioan. And. in reg. potest quis. de regu. iur. in 6. Ioan. Brun. in tract. de spons. conclus. 20. casu 12. Petrus Loriotus in l. non facilè. §. cognationis. ff. de gradibus affinitatis. Nec etiam contrahitur per nuncium ad id speciali consensu delegatum, quamuis Abb. & Card. in d. c. veniens, contra Bart. id fieri posse opinentur. quorum opinio apud posteriores in procuratore, & nuncio communiter est reprobata. Nam & Henr. in d. c. veniens. Archid. Domi. & Francis. in dict. ca. 1. de cognat. spirit. in 6. primam opinionem admittunt. Sunt tamen, qui existiment non sufficere ad contrahendam hanc cognationem suscipere à fonte, nec in fonte ipsum baptizatum tenere, nisi is, qui tenet vel suscipit, respondeat nomine ipsius baptizandi. & hi sunt Hostiens. in summa tit. de matrimo. §. qualiter contrahatur. vers. & nunquid. Archi. vterque tamen sub dubio. in cap. paruuli. de consecr. distinctio. 4. quos sequuntur Henric. in c. veniens. de cogn. spiritu. Io. And. & Franc. in d. ca. 1. eod. tit. in 6. col. 1. Lancel. Galiaul. in l. 1. in princ. ff. de verb. obl. colu. 5. Io. Brunel. in tract. de sponsa. conclus. 20. casu 10. ea ratione, quòd patrinus tenetur respondere, & profiteri Christianam fidem pro ipso, qui baptizatur. c. nos ante omnia. capit. paruuli. de conse. dist. 4. Igitur patrinus loqui debet: atque in hoc actu verba requiruntur. Sunt & alij, qui hanc opinionem Hosti. & Archi. veram esse existimant, quando baptizatus esset infans, qui respondere non potest, si verò respondere posset, quippe qui adultus erat, nulla verba esse necessaria ad contrahendam hanc cognationem, existimant, quia is, qui baptizatur, tenetur respondere, non patrinus. capit. cùm pro paruulis. de consec. distin. 4. quem tex. dicit singul. Rom. singu. 54. idem probat Regia l. 6. titu. 4. part. 1. qua ratione Hostien. sententiam ita intelligunt Domi. in d. c. 1. Præpo. in c. contracto. col. fin. eod. tit. Alcia. in d. l. 1. in fine princip. Henri. in c. veniens. de cogna. spirit. His tamen opinionibus omissis, verior est opinio illa, quę dictat, non esse verba patrini respondentis vllo casu necessaria ad contrahendam hanc cognationem, siquidem sola susceptio à sacro fonte est de substantia: cætera autem ad solennitatem expectant. text. in d. c. 1. vbi hoc not. Archi. quem in hac specie Barb. sequitur in d. l. 1. 15. col. in princ. de verb. oblig. idem asserit Florent. 3. part. tit. 1. c. 15. §. 3. Ioan. in summa confess. Astensis, & alij, quos Henri. refert in d. c. veniens. col. fi. quorum opinionem etiam probat Syluest. in verb. matrimonium. §. impedimento. 7. versi. decimumtertium. dicens eam apud Summarum auctores receptissimam esse. Quibus omnibus illud addendum est, minimè contrahi hanc cognationem inter procuratorem, alterius nomine patrini officium exercentem, & ipsum baptizatum seu confirmatum. secundum Card. & Abb. in dict. cap. veniens. Fred. consil. 15. Paul. de Cast. in d. §. forsitan. contra Ioan. And. in d. reg. potest quis per alium.

Secunda huius cognationis species, inter spirituales parentes baptizati, seu confirmati, & carnales, constituitur. ca. veniens. eod. titu. Ad vxorem tamen parentis spiritualis extenditur, quæ carnaliter cognita fuerat tempore contractæ cognationis. c. Martinus. eod. titul. non sic ad vxorem patris carnalis, etiam cognitam. Nam licet cognatio contracta à parente spirituali, communis fiat eius vxori carnaliter iam cognitæ: non tamen illa cognatio, quæ per parentem carnalem contrahitur, eius coniugi, etiam cognitæ, communis est. vnde gloss in c. spiritualem. 30. q. 4. dixit in hoc impedimento inter coniuges communes esse actiones, non passiones. idem aperit glo. in c. 1. de cogn. spirit. in 6. Flor. 3. part. tit. 1. c. 15. §. 3. sentiunt Tho. & Palud. in 4. sent. dist. 42.

Tertia huius cognationis species solùm diffinitur inter filium spiritualem, & filios carnales ipsius parentis spiritualis. c. 1. ca. super. cap. tua. eod. tit. c. super quibus. 30. quæst. 3. Quo fit, vt inter filium spiritualem & carnalem filiam vxoris ipsius patris spiritualis, ab alio viro susceptam, matrimonium contrahi possit. Cùm nulla inter eos sit cognatio, sicuti consulendo respondisse Antonium, ipsemet fatetur in d. c. Martinus. cuius opinionem esse veriorem asserit Deci. cons. 501. col. fin. Syluest. in verb. matrimonium. 8. qu. 7. versi. sextum. & Angel. versi. matrimonium. 3. imped. 7. contra Domi. & Franc. in dict. c. 1. §. fi. eo. tit. in 6. Atque adeò mihi persuasum est Ant. responsum, vt opiner Deci. Syluest. & Ang. nimis anxiè dixisse, ante contractum matrimonij consulendum esse, iuxta Domi. opinionem. Hinc etiam constat patrem spiritualem posse matrimonium contrahere cum filia carnali ipsius filij spiritualis. glo. per text. ibi. in c. illud. 30. q. 3. cui similis in ca. 1. de cogn. spirit. in 6. tenent Flor. 3. part. tit. 1. ca. 15. §. 1. Abb. & alij in c. 1. de cog. spirit. Palud. in 4. senten. dist. 42. probat Regia l. 5. titu. 7. part. 4. Ascendit etenim hæc cognationis species, non descendit.

Nec illud hac in re est omittendum, ex Catechismo cognationem spiritualem minimè oriri, quæ matrimonium, post Catechismum contractum dirimat: tametsi contrahendum impediat. cap. 2. de cogn. spirit. in 6. Regia lex 2. tit. 7. part. 4. etiamsi Catechismus fiat ex interuallo maximo post baptismum, vt docet Hierony. Paulus in Prouinciali, fol. 16. col. 1. Ex hoc tamen deduci potest, irritam fore Romani Pontificis dispensationem, ad matrimonium contrahendum concessam, sublato aliquo Canonico impedimento, quod legitimè illud matrimonium contractum dirimeret, si in eadem dispensatione mentio non fiat, de cognatione spirituali, quæ inter impeditos aderat, per Catechismum tantùm contracta. Forsan enim Princeps, si eiusce cognationis notitiam habuisset, coniugium non permitteret. arg. cap. postulasti. de rescript. Sic insigniter hanc opinionem docet Domi. in cons. 33.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Cognatio legalis qualiter contrahatur.
- 2 Cognatio legalis etiam oritur inter filiam adoptantis, vel arrogantis, & ipsum adoptatum vel arrogatum.
- 3 Cognatio legalis an perpetua sit?

§. QVINTVS, DE cognatione legali.

QVINTO, matrimonium impedit legalis cognatio, quæ ex adoptione vel arrogatione insurgit. Ex adoptione, inquam, cùm quis in proprium filium assumit eum, qui sub patris carnalis potestate est. Ex arrogatione verò, cùm quis liberum à patria potestate accipit in filium, quo casu arrogatus in arrogantis potestatem transit. Est igitur legalis cognatio inter filium legalem, eiusq́ue vxorem, & patrem itidem legalem, eiusque coniugem, aliasque personas expressim nuncupatas. in l. adoptiuum. ff. de ritu nup. c. 1. 30. quæstio. 3. glo. in cap. 1. de cogn. leg. Regia l. fin. tit. 7. part. 4. Hinc infertur matrimonium contrahi non posse inter patrem, & filiam legalem, nec inter filium, & matrem legalem: nec cum vxore patris legalis, etiam finita adoptione vel arrogatione. quod notat glo. in dict. c. 1. de cogn. legali. quam Iuris Canonici interpretes approbant, & non temerè per iura paulò antè adducta. ex quibus idem prorsus dicendum censemus in cæteris per dict. leg. adoptiuum. connumeratis. notat Petrus Loriotus, in l. non facilè. §. in adoptionem. ff. de gradi. affinitatis.

Contrahitur etiam hæc legalis cognatio inter filium arrogantis, & ipsam arrogatam. Nec differt in hoc adoptio ab arrogatione. Imò idem vtroque casu dicendum est. gloss. per text. ibi in ca. 1. de cogn. leg. quam ibi sequuntur Doct. communiter, vt fatetur ibi Panorm. & Syluest. in verb. matrimonium. 8. quęstio. 8. tametsi ipse velit, non ita oriri cognationem hanc, vt matrimonium impediatur, inter filiam adoptantis, & ipsum adoptatum, ex eo, quòd non adsit patria potestas in adoptione. Verùm prima opinio receptior atque verior est. Ipsa tamen adoptione seu arrogatione finita, hæc legalis cognatio inter fratres & sorores cessat, & dirimitur. Matrimonium tamen, ea durante contractum inter prohibitos, minimè valet, nec subsistit, nisi nouus accesserit consensus. gloss. in dict. cap. 1. quam nostrates communiter sequuntur, teste Syluest. in verb. matrimonium. 8. quęst. 8. qui eam approbat. Hoc autem, quod modò diximus, intelligendum erit in filia adoptantis, sub patria potestate existenti. Nam cùm ea, quæ sui iuris sit, potest contrahere filius adoptiuus. glo. in dict. ca. 1. Host. Inn. & Henr. ibi. & Syluest. in d. q. 8. contra Abb. in d. ca. 1. Conuenit tamen inter omnes, excepto Hosti. nullum subesse impedimentum inter ipsos filios legales, ex legali cognatione: nisi aliud Canonicum obstet.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Consanguinitatis diffinitio.
- 2 Consanguinei vnde dicantur, & ibi de proximis, cognatis & agnatis.
- 3 Consanguinitatis antiquiorum diffinitiones refelluntur.
- 4 Linea cognationis quid sit.
- 5 Linea paterna vel materna, quos ex cognatione contineat.
- 6 Gradus quid sit in cognatione.
- 7 Graduum ex regulis computatio.
- 8 Graduum computatio Canonica an in vtroque foro seruanda sit.
- 9 Consanguinei quo gradu matrimonium contrahere, veteri iure prohibebantur.
- 10 Consanguinitas nouo iure ad coniugia diffinita.
- 11 Cognatorum coniunctio matrimonialis, in recta linea, an sit perpetuò prohibita.
- 12 Consanguineorum matrimonialis coniunctio, quibus rationibus sit prohibita.

§. SEXTVS, DE consanguinitate.

CEXTVM sese nobis offert impedimentum, quod primas in hoc coniugali tractatu obtinet: nempe illud, quod ex consanguinitate deducitur: ob id diligentiùs tractandum, quòd frequentiùs contingat. Prius tamen, quàm gradus cognationis explicemus, operæprecium erit ipsam carnalem cognationem diffinire, quo apertiùs hanc rem explicare possimus. Est igitur consanguinitas vinculum personarum, ab eodem stipite propinquo descendentium, vel quarum vna descendit ab alia carnali propagatione contractum. Vinculum esse nemo ambigit, inter eos, qui sanguine coniuncti sunt. quod præter alios Cicero li. 1. de Offi. egregiè pandit: Sanguinis, inquit, coniunctio & beneuolentia deuincit charitate homines. Idem ait. Arctior verò colligatio est, societatis proquinquorum. Diximus, ab eodem stipite propinquo, ex eo, quòd descendentes ab eodem stipite, remoto tamen, non sunt consanguinei: alioquin omnes homines consanguinei forent: cùm ab Adamo descendant. Ipsa namque virtus naturalis, quæ in procreatione viget, quatenus mouet ad similitudinem ipsius procreantis in indiuiduo: nempe, vt filius sit similis patri: per varias transfusiones fit debilior, ac tandem deficit: etiamsi ipsa eadem virtus, vt mouet ad id: quod est in specie, id est, vt ab homine genitus sit homo: non potest deficere per varias transfusiones. ita Tho. in 4. sent. dist. 40. art. 1. vbi Palu. hanc partem nostræ diffinitionis subiecit. Hinc consanguinei propinqui dicuntur, quòd eodem propinquo sanguine fuerint geniti. l. Lucius. ff. de petit. hęred. l. cùm pater. §. à te peto. ff. de legat. 2. Dicuntur etiam proximi. l. capitis. & l. si spurius. ff. vnde cogn. l. dudum. C. de contrahen. emp. vbi glo. & Bal. l. cùm rem alienam. C. de legat. optimè Deci. in l. si bonorum. colu. 1. C. qui admi. & Alci. in l. proximi appellatione. ff. de verb. sig. qui propriè, proximos non ad agnatos, sed ad cognatos referunt. Atque inde, licet propriè consanguinei dicantur fratres ex eodem patre. l. 2. §. agnati. & l. 1. §. consanguineos. ff. de suis & leg. hæred. §. cæterum. Inst. de leg. agn. success. & in §. sunt autem. eod. tit. vbi Theophil. scribit, fratres ex eodem patre natos Græcè appellari ὀναιμοσ, quasi consanguineos. not. Petr. Lor. in l. Iurisconsultus. §. inter. ff. de gradibus affinitatis. Hinc Sophocles in Aiace Teucrum Aiacis fratrem, συναίμον, id est, consanguineum, dixit. & apud Claudianum lib. 1. de rapt. Proserpinæ, Pluto ad Iouem sic loquitur:

Te consanguineo recipit post fulmina fessum,
Iuno sinu.

Ex eadem verò matre dicuntur vterini fratres, Auth. de consang. & vteri. fratri. col. 6. tamen & cæteri remotiores, consanguinei dicuntur, quòd eodem sanguine sint geniti. Cice. ad Att. libr. 2. Sed Boopides noster consanguineus, non mediocres terrores iacit, atque denunciat. idem Cic. lib. 1. de Inuentione, Parentes, inquit, liberi, coniuges, & consanguinei. Tacitus libro tertio, cùm super Agrippinam, & Drusum, & Claudium, cæteri quoque consanguinei nominatim perscripti sint. Sicuti & cognati appellantur, quasi quòd vnà, communitérue nati, vel ab eodem orti, progenitíue sint. l. non facilè. §. 1. ff. de gradibus affinitatis. l. Iurisconsultus. §. cognationis nomen. ff. eodem tit. Est enim & cognatio nomen, ad natos ex fœminis, & procreatos à maribus. naturali iure generale: tametsi Lex ciuilis propriè, descendentes à maribus, agnatos appellet. l. non facilè. §. 1. l. Iurisconsultus. versicu. cognati. ff. de gradibus affinitatis. Qua ratione frequentiùs hac in re libet vti consanguinitatis nomine, quippe quod sit commune descendentibus â fœminis, & à maribus. l. 2. ff. vnde cogn. l. vel si sanguine. ff. de manum. vindict. explicat optimè Andr. Tiraq. in lib. 1. de retract. §. 1. in gloss. nu. 4. Vtitur etenim & pręter alios hac dictione, consanguinitas, Titus Liu. libr. 7. ab vrbe condita, Ceritem, inquit, populum misericordia consanguinitatis, Tarquiniensibus adiunctum, fama ferebat. l. item prima. & l. consanguinitatis. C. de legi. hæred. Diximus pręterea in diffinitione: vel quarum vna descendit ab alia: ne maximam illam patris & filiorum coniunctionem excluderemus in primo parente. Cùm enim Adam & Cain ab eodem stipite minimè fuerint deducti, non forent consanguinei dicendi, ni ita compacta foret diffinitio. Carnalem etiam propagationem exigimus, ne dicendum sit, Adamum & Euam fuisse consanguineos. Ex quibus sequitur, diffinitiones per Io. Andr. in expositione Arboris assignatas, imperfectas esse, nec admittendas. quamuis Thom. dist. 40. illam sequitur, quæ ita diffiniuit. Est consanguinitas, vinculum personarum, ab eodem stipite descendentium, carnali propagatione contractum. Nec altera admittenda est, quæ diffiniuit esse attinentiam personarum ex eo prouenientem, quòd vna descendit ab altera, vel ambę ab eadem. tametsi Præp. in Arbore eam eligat. Prima enim ex his ostendit omnes homines esse consanguineos: negat verò Adam & Cain cognatos fuisse. Secunda Adam & Euam consanguineos fuisse probat, ac subinde omnes homines cognatos fore censendos: quę omnia absona sunt.

Superest cognita consanguinitatis diffinitione, eius gradus ac discrimina cognoscere. Hoc etenim nobis plurimùm conducit. Cumque ea ex lineis gradibusque constet, quid linea sit, Io. Andr. in Arbore exponit. Præter quem linea dici potest clariùs, Collectio personarum, quæ iure sanguinis propinquę censentur, gradus continens, numerosque distinguens. ex Paluda. in 4. dist. 40. Linea verò in hac materia dici potest ex eo, quòd linea ipsa filum sit, quod ex lino, aut alia re simili fieri solet. vnde linea margaritarum apud Iurisconsultos in l. lineam. ff. ad l. Falci. in l. si seruus seruum. §. si cùm maritum. ff. ad l. Aquil. quo in loco explicat hoc eleganter Budæ. & Ludo. Cælius lib. 3. lectio. Antiq. c. 14. Hinc igitur linea seriem, atque ordinem cognationis significat apud eosdem Iurisconsultos in l. Iurisconsultus. ff. de gradibus affinitatis. §. sed & ex lateribus. quod & Tiraq. adnotauit. lib. 1. de retract. §. 1. in glo. 9. in prin. Hinc & Romani Pontifices vtuntur eadem dictione sæpissimè. Cuius vsus potest ex eo etiam deduci, quòd linea longum sedendi ordinem quandoque significet, vt nonnulli illud Ouidianum, primo de Arte amandi, interpretantur.

"?>Et bene te cogit, si nolit linea iungi.
Qua tibi tangenda est, lege puella loci.

Item illud eiusdem in amoribus li. 3. Elegia 2.

Quid frustra refugis? cogit nos linea iungi.

Etiamsi proprius quidam intelligant in dictis carminibus, lineam longurium esse, seu longiores perticas ad arcendum populum in ludorum spectaculis, aut signum de Creta factum, quo vtebantur Romani in ludorum celebratione. vti not. Lud. Cæli. lib. 3. c. 14. His addo lineam apud Latinos accipi pro funiculo, cui alligatur hamus à piscatoribus. Plin. lib. 9. c. 43. Vulpes marinę, simili in periculo, glutiunt amplius, vsque ad infirma lineæ, quæ facilè perrodant. Item eodem lib. cap. 17. eadem dictione sæpissimè vtitur.

Verùm ex pręfata lineæ diffinitione illud dubium explicari potest, quæ dicatur linea paterna, maternáue, quarum in testamentis, contractibus, cęterisque viuentium actibus, mentio fit quotidiè. & Socy. consil. 33. col. 5. volu. 3. opinatur illam dici lineam paternam, cuius caput est pater: maternam autem, cuius caput mater sit. senserat ante eum idem Anchar. consil. 95. dum lineam paternam distinguit effectiuè, & comprehensiuè: effectiuè intelligens lineam paternam, cuius caput sit pater: comprehensiue, in qua pater continetur: atque subdit, primum modum intelligendi obseruandum fore omninò, nisi aliud ex mente agentis, testantis, donantis, aut aliquo pacto disponentis, colligi possit. Ego tamen vtrumque intellectum assumendum esse existimo, eundem Soc. sequutus in l. Gallus. §. nunc de lege. ff. de lib. & posthum. & Curt. Iuniorem cons. 5. nu. 10. ex ipsa diffinitione, ac propria lineæ significatione. ex quibus etiam perpendi & examinari potest responsum Alex. consil. 53. vol. 6. vbi explicat, quę dicatur linea masculina testatoris, vel alterius: quo in loco eleganter eius opinionem interpretatur Carol. Mol. ipsum legito.

Gradus verus dicitur habitudo, id est, mensura distantium personarum, qua cognoscitur, quota agnationis vel cognationis distantia duæ plurésue personę differant. ita Io. Andr. quem Præp. in arbore sequitur. Gradus autem dicti sunt ad similitudinem scalarum, locorúmue procliuium, quos ita ingredimur, vt à proximo in proximum: id est, in eum, qui, quasi ex eo nascitur, transeamus. autore Paulo Iurisconsul. in l. Iurisconsultus. versi. gradus. ff. de gradibus. Sed, vt computationem graduum explicemus, regulas quasdam prænotare oportet, quarum prima sit.

Iure Ciuili, & Canonico, ascendentium, & descendentium, linea, quot sunt personæ, vna adempta, tot sunt gradus. Filius ergo primo gradu patri coniungitur, ac nepos auo, secundo. Pronepos proauo, tertio. Abnepos abauo, quarto.

Secunda regula. In linea transuersa æquali, id est, quando vterque distat eodem gradu ab stipite: quoto gradu alter distat à communi stipite, toto distant inter se, & sibi attinent.

Tertia regula, in linea transuersalium inæquali: id est, quando alter distat à communi stipite, gradu remotiori, quàm alter, quo gradu remotior distat à communi stipite, eodem distant inter se. Nec in his regulis est controuersia apud veteres Iuris Canonici professores. Iure verò ciuili vnica constitui potest regula pro omnibus lineis. Quot sunt personæ, vna dempta, tot sunt gradus. His equidem regulis graduum computatio distinguitur, quas Ioan. Andr. Præpo. & Stephanus à Costa in arbore exactiori diligentia exponunt. Sed ita facilia isthæc sunt, vt nec repetenda fore existimemus. Sat enim nobis sit, prædictas antiquiorum regulas, veluti præuias ad matrimonij prohibitionem tradidisse, quæ Petro Lorio. in eleganti interpretatione tituli. ff. de gradibus. aliquot rationibus minimè applaudent. Penes quem poterit Lector nouas hac in re traditiones inquirere.

Ex his tamen constat, inter Ius Ciuile & Canonicum in hac graduum computatione differentiam esse, cuius rationem assignat tex. in c. 2. 35. q. 5. Canones enim, quo ad matrimonium gradus distinguunt: quod quidem matrimonium inter duas personas contrahitur: & ideò in transuersalibus, ex duobus vnicum gradum constituit Ius Pontificium. At Ius Cæsarum quo ad successionem, quæ ab vno in alium defertur, consanguinitatis iura & gradus diffiniuit. Quo fit, vt promiscuè in vtroque foro quo ad coniugia Canonum computatio probanda sit. ita glo. in Arbore consanguinita. cui similis in §. hactenus. Insti. de gradibus cognationum, quam putat singu. esse Franc. in c. 2. de arbitr. in 6. hæc est magis communis opinio. idem notat Deci. in cap. 2. col. 2. de testib. In hęreditatibus verò, ac successionibus vtroque foro, legalem computationem esse aduertendam & obseruandam, prædicti omnes sentire videntur. In alijs autem contractibus, actibúsque cæteris similibus, quælibet computatio in proprio foro est seruanda, ex Ioanne Andr. in additionibus ad Specul. titu. de success. ab intest. §. 1. in fine magnæ additionis, quem Prępo. sequitur in dicta Arboris interpretatione. colu. 19. & 20. Cuius conclusionis plurima exempla cuicunque facilè erunt obuia.

Prohibitio autem coniugij, inter consanguineos variè contingit in antiquis Canonibus: siquidem Fabianus, Summus Pontifex, anno Christi ferè ducentesimo quadragesimoquinto, matrimonium omninò vetuit contrahi in tertio consanguinitatis gradu: at in quarto ita prohibuit, vt contractum non obstante prohibitione, minimè dissolueretur. capit. de propinquis. 35. quæstione 2. Sed Iulius primus in septimo gradu matrimonium omninò prohibuit anno ferè trecentesimo quadragesimo. capit. nullum. dict. capit. & quæst. Verùm Innoc. Tertius, anno salutis ferè millesimo ducentesimo, ad quartum gradum hanc prohibitionem reduxit, in capi. non debet. de consang. & affinitat huius verò variæ sanctionis meminit Virgil. Poly. libro 5. de Inuent. rerum. capit. 5. Porrò ad quartum gradum matrimonia prohibentur, ad similitudinem compacti corporis humani, auctore ipso Innocen. quod constat etiam ex capit. in quadam. de celeb. miss. constat etenim humanum corpus ex quatuor elementis, quæ Bernardus explicat in dict. cap. in quadam. & intelligit frigidum, calidum, humidum, & siccum. rectiùs gloss. in proœmio Instit. §. igitur. Nam humanum corpus compactum est ex pituita seu phlegmate, quod humidum est, & frigidum, cholera, quæ calida & sicca est, melancholia, quæ frigida & sicca est. Item sanguine, qui humidus & calidus est. Sanguis aëris elemento respondet, qui humidus & calidus est: pręcipuè tamen humidus censetur: atque ob id humidum est hoc elementum. Cholera igni similis est, qui, etsi calidus & siccus sit, calidum tamen hoc elementum ex propria vi dicitur. Atra bilis, seu melancholia, terræ elemento confertur, quod propriam habet siccitatem, etiamsi frigidum sit. Pituita comparatur aquæ elemento, quod, etiamsi humidum sit, id tamen peculiare habet, quòd frigidum sit. Hæc ergo quatuor elementa corpus humanum constituunt. Humidum, id est, sanguis. Calidum, id est, cholera. Siccum, id est, atrabilis. Frigidum, id est, pituita. & sic aêr, ignis, terra, & aqua: quod Ludoui. Cęlius adnotauit lib. 2. lectio. antiq. ca. 11. ante eum Galenus libro secundo de elementis. quem Latinum fecit Ioannes Andernacus. explicat idem Leonardus Fuchsius in compendio medicinę. cap. 8. & cap. 10.

Quartus igitur gradus ex dicto concilio prohibetur, in transuersa cognationis linea. At in linea recta ascendentium, descendentium, nullis finibus prohibitionem contineri, quibusdam placet, quorum primas obtinet Caius Iurisconsul. in l. nuptiæ. in 4. ff. de ritu nupt. vbi gloss. idem notat. cui simil. in arbor. consanguinit. quam ibi approbat Præpo. columna secunda. Abb. in dict. capit. non debet. columna 4. Regia l. 4. tit. 6. part. 4. Syluest. in verb. matrimonium. 8. quæst. 6. colum. 4. Scot. & Paluda. in 4. senten. dist. 40. qui inde confingunt hoc, quòd rationes huiusce prohibitionis in linea recta ascendentium, & descendentium semper quocunque gradu locum habeant. Tota enim prohibitio coniugalis inter consanguineos, ex eo iusta censetur, & rationi consentanea, quòd amicitia ex sanguine orta satis sit sufficiens, absque matrimonij contractu, ad charitatem in Repub. custodiendam. Oportet ergo coniugia inter eos contrahi, qui à sanguinis vinculo remoti sunt, quo inter eos coëat amicitia. quam rationem & aliàs Plutar. adducit in problematibus. Rom. nu. 108. & Diuus Augusti. lib. 15. de ciuit. Dei, capit. 16. Gratia. in cap. 1. 35. quæst. 1. potest adnotari. & ex Cice. libro 5. de finibus. His etiam suffragatur, quòd reuerentia Iure Naturali parentibus debita, minimè patitur hanc coniunctionem. quod Tho. tradit. 22. quæstio. 154. art. 9. exactè huius prohibitionis rationem inquirens, quibus plura adiungi possunt ex Tiraq. 7. lege connubial. numero 32. Rursus quibusdam placet, in hac linea recta solum quartum gradum, & citeriores prohiberi. Sic Goffred. scribit in summa tit. de consan. quem Ange. sequitur in ver. matrimonium. impedimento 6. Ego verò nullo pacto his assentior opinionibus. Prima enim corruit manifestè, quia rationes huius prohibitionis in tricesimo gradu cessant prorsus, non tantùm in centesimo, millesimóue. & id docet Caiet. 22. quæstio. 154. art. 9. Secunda autem opinio manifestè falsa est. Constat enim adhuc in quinto, ac decimo lineæ rectæ gradibus, rationes prohibitionis omninò vigere. Illud tandem in hac controuersia planè fatemur, nihil esse, quod nos ad eam definiendam cogat: cùm in iudicijs, aut regimine Reipublicæ minimè continget, si probabili coniectura id diuinare licet. Et tamen in disputatione, hanc coniugalem prohibitionem vltra vigesimum gradum non extendi liberè contendam. In collateralium linea, quæ transuersa à Iurisconsultis dicitur, id manifestum est, quintum gradum nulla prohibitione vrgeri: quo fit, vt quis possit vxorem accipere fœminam à fratre, recta linea, quinto, seu quarto gradu distantem. Ita Ioannes Andreas in gloss. arboris, in fine: quem sequuntur Antonius & Cardina. in capitu. tua. Ancharan. in capitu. final. per textum, ibi, & Henricus in capitu. non debet. de consanguin. quamuis Hostien. in summa. titulo, de consanguin. §. vsque. versiculo, sed nunquid, contrarium teneat.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Affinitatis diffinitio.
- 2 Affinitas vnde dicatur.
- 3 Affinitas ex coitu etiam illicito oritur.
- 4 Affinitas frequenter concurrit cum publica honestate.
- 5 Affinitatis impedimento sublato per dispensationem publica honestas etiam tollitur.
- 6 Affinitas matrimonium impedit, solum in primo genere, & intra quartum gradum.
- 7 Affinitas an detur inter virum & vxorem?

§. SEPTIMVS, DE AFFInitatis impedimento.

SEPTIMO loco agendum erit de affinitate, cuius cognitio à diffinitione pendet, quam Ioannes Andr. ita concepit. Affinitas est personarum proximitas, ex coitu proueniens, omni carens parentela. Ita ipse in arbore affinitatis, quòd, si in vltimis verbis voluit Ioan. And. ex affinitate consanguinitatem necessariò non deduci, planum erit id, quod diffinitio proponit. At si sensit, affinitatem non posse concurrere cum consanguinitate, falsum est. Si quis enim carnaliter cognouerit alteram ex duobus sororibus, quæ tamen erant eius consanguineæ intra quartum gradum, non poterit alteram ex his vxorem ducere, impediente matrimonium ipsum affinitate, atque etiam consanguinitate. vt Præp. notat post glo. ibi in arbore affinitatis. col. 4. Vnde in dispensatione ad contrahendum matrimonium, à Romano Pontifice impetrata, oportebit vtrumque impedimentum sublatum fuisse. Ego verò affinitatem esse arbitror, proximitatem personarum, ex coitu deductam. Sic tamen dicitur, eò, quòd duæ cognationes, quæ diuersæ sunt, per nuptias copulentur. l. non facilè. §. affines. ff. de gradibus affinit. vnde affines propriè dicuntur inuicem, viri & vxoris cognati: licet quandoque affines dicantur, qui consanguinei sunt. sicuti optimè adnotauit Tiraqu. lib. 1. de retract. §. 1. in gloss. 9. nume. 20. Diximus in diffinitione ex coitu, non ex nuptijs, quia, quo ad coniugium impediendum, affinitatem ex coitu deduci, constat, etiamsi coactus sit, text. in cap. discretionem, de eo, qui cog. cons. vxor suæ. Nec refert, an sit ex vi præcisa, an ex conditionali: vt ibi probare videtur text. dum dicit, quantum potuit renitentem. Quinimò coitus cum dormiente hanc affinitatem producit. quod ibidem notant Card. & Præpo. exeo, quòd copula carnalis etiam cum dormiente contingit. Vnde constat, coitum esse de substantia affinitatis, vti tradit post alios Ferdinand. Loazes, Præsul Illerdensis in tractatu de matrimo. dubio 1. fol. fin. & dubio 15. Atque etiam ex coitu illicito affinitatem oriri, probat tex. melior cæteris, secundum Abb. ibi. in d. c. discretionem, vbi Henr. idem not. post glo. ibi. idem gl. in arbore affinita. aptissimus tex. ad id in c. in literis. secundum Abb. & Aret. ibi, de testi. tex. in ca. 2. de consang. not. Capel. Tolo. & ibi Aufre. 96. quam opinionem asserit esse communem Syluest. in verb. matrimonium. 8. impedimento. 15. eamq́ue tenet Hierony. Paul. in prouinciali. fol. 38. & probatur eadem sententia in l. liberi. C. de nuptijs, quæ prohibet ob affinitatem filium patris concubinam in vxorem accipere: non tantùm ob solam honestatem: quod falsò existimat Coras. lib. 1. Miscell. cap. 3. dicens ex concubinatu minimè oriri affinitatem, nec eius ad nuptias impedimentum: cùm Iure Ciuili permissus fuerit concubinatus: ea enim consideratio ex eo deficit, quòd coitus coniugalis licitus omninò est: ex eo tamen deducitur dubio procul affinitatis impedimentum. Vnde constat, ex sponsalibus, etiam de præsenti. ante copulam non oriri affinitatem: & si Diuus Thomas contrarium opinetur in 4. dist. 41. quæst. 1. art. 1. colum. 4. dicens, ex sponsalibus de præsenti ante coitum, affinitatem oriri, non publicæ honestatis impedimentum: cui adstipulatur Florent. 3. par. tit. 1. c. 11. in fine princ. quod tamen falsum est. Nam oritur ex his publicæ honestatis iustitiæ impedimentum, non affinitatis. Abb. & Præp. in c. sponsam. de sponsa. Syluest. in verb. matrimonium. 8. q. 14. & Palud. in 4. sentent. dist. 41. q. 2. colum. 1. & q. 1. art. 3.

Illud tamen animaduertendum est concurrere posse frequentissimè affinitatem cum publica honestate: nempe subsequuta inter sponsos carnali commistione. Vnde in dispensatione à Rom. Pontifice impetrata, non erit satis derogare impedimento affinitatis, nisi derogetur etiam impedimento publicæ honestatis, ibidem concurrenti, gloss. recepta communiter in arbore affinitatis. Abb. in ca. sponsam. de sponsa. Domini. consilio 33. colum. 4. Verùm hęc opinio, quam vulgus probat, subuertitur manifestè. Nam Præpos. & Steph. in arbore affini. planè fatentur satis esse, si in petitione ipsi Rom. Pontifici oblata, affinitatem ex coniugio ortam fuisse, mentio fiat. idem not. Syluest. in verb. dispensatio. qu. 5. & in verb. matrimonium. 8. q. 14. & Ferdin. Loazes in tract. de matrimo. dubio 10. nu. 10. & tamen Rom. Pontifex, derogans affinitatis impedimento, potissimùm de licita intelligit, atque ei simpliciter etiam derogare videtur, absque alia expressione. Sicuti tradit Franc. de Ripa. li. 2. respon. c. 1. Licita tamen affinitas non potest esse absque publica honestate: igitur sublata affinitate simpliciter, etiam publica honestas tollitur, quę cum affinitate aderat. ita expressim not. Nicol. Milis, in ver. dispensatio. quem refert & sequitur Feli. in cap. postulasti. de rescri. 17. colum. & Nicol. Boëri. decisio. 264. colum. penulti. dicens, se ita vidisse bis in iudicio obtentum mota controuersia. Huic etiam opinioni accedit Hieronym. Paul. in prouinciali. fol. 58. colum. 2. quibus conducit plurimùm sententia gloss. quam ibi Abb. Præp. & alij approbant. in cap. non debet. de consangu. quæ dicit, sublata affinitate vltra quartum gradum, publicam etiam honestatem sublatam & antiquatam esse: pro qua opinione notant Abb. & Præp. ibi statutum in vna re, in alia, quæ ei sit consequutiua, locum prorsus habere: sic ergo, inquiunt, sublata affinitate vltra quartum gradum, publicam etiam honestatem censeri eodem iure remissam: cùm ea ex affinitate omninò consequatur, & affinitatis sit socia Ex quo ipsi dict. gl. ad probandum hunc argumentandi modum inducunt, perperam tamen: cùm absque affinitate detur publica honestas, non sequuta copula inter sponsos. Item, affinitas sine publica honestate, vbi ex coitu illicito illa oritur. Rectiùs tandem ex glo. collegissent alium argumentandi modum: nempe ex duobus, quorum alterum instar alterius est statutum, si demum vnum lege noua corrigatur, sublatum & alterum censeri, quòd eius instar antea sancitum fuerat. notant Domi. in c. primo, vers. quintò fallit. & ibi Francisc. versi. nono. de tempo. ordi. in 6.

Affinitas autem gradus sibi peculiares non habet, præter eos, qui in consanguinitate distinguuntur. Is enim, qui Semproniæ per coitum adiungitur, affinis erit ipsius Semproniæ propinquis eo gradu, quo illa eis est consanguinea. Genera tamen affinitas habet. Nam persona alteri addita per carnis copulam genus mutat, non gradum. Genus inquam, ita, vt prima persona genus mutet vinculi: cæteræ autem genus affinitatis ipsius. Is enim, qui cognouit Semproniam, non mutat genus affinitatis, sed vinculi, quippe, qui nouus fiat affinis ipsis Semproniæ consanguineis. At ea, quæ Semproniæ viro per copulam adiuncta fuerit, mutat genus affinitatis: erit enim in secundo genere affinitatis ipsis Semproniæ consanguineis: cùm vir Sempronię esset in primo genere, quæ omnia apertè docet Ioan. And. in gl. Arboris affinit. & ante eum Bernar. in d. c. non debet. Nec secundum genus affinitatis hodie prohibetur, vt ibi ab Ecclesia est decisum. Ex quo patet, posse quem in vxorem accipere relictam à propriæ vxoris fratre. Item, posse quenquam diuersis temporibus duas: vel plures fœminas vxores sibi accipere: quæ tamen cum duobus pluribúsue fratribus matrimonium contraxerant. secundum Card. in d. c. non debet. Stepha. & Præpo. in arbore affinit. contra Ioan. Andr. & Innoc. qui in his casibus videntur prohibitionem matrimonij adhuc admittere.

Ex quo subinfertur, legem municipalem, qua sanciri solet, compromíttendas fore omnes lites, quę inter affines oriantur, minimè locum habere in affinibus secundi generis. Hoc enim genus nullum iam debet effectum habere, ita not. Ias. in l. quod Seruius. 2. col. ff. de condict. caus. dat. idem Iaso. in l. qui se patris. C. vnde liber. num. 59. & ibi Curt. Iunior. num. 78. aduersus Pau. Cast. qui ibidem contrarium dixerat. Solent tamen quandoque dari literæ Apostolicæ declaratoriæ super secundo genere affinitatis. teste Hierony. Paulo in prouinciali. fol. 19. quod fieri opinor ad se dandum contrahentium scrupulos.

Secundò, hîc notandum est, virum & vxorem non esse affines: ex eis tamen producitur vinculum hoc affinitatis. ita glo. in arb. affinit. & in §. affinitatis. C. commu. de success. notat Theophilus in §. diximus. Institu. de nuptijs. Abb. & alij in cap. quod super his. de consang. & affinit. Bald. in l. 1. C. vnde vir & vxor. Tho. in 4. sent. distin. 41. q. 1. contra Porcium, & Ias. in d. §. affinitatis. Prædicta tamen municipalis lex, de controuersijs affinium compromittendis, in viro & vxore locum habere debet. secundum Ias. in d. l. quod Seruius. 2. colu. cuius opinio communis est, secundum Cur. Iunior. in d. l. qui se patris. num. 79. In sponsis tamen ante consensum de præsenti, id non crederem ita facilè recipiendum fore: tametsi Ias. in d. l. quod Seruius, contrarium opinetur, dicens post glo. ibi ipsos sponsos impropriè esse affines: quod ego non admitterem, siquidem eodem pacto dicere posses esse impropriè affines, eos, qui nec centesimo gradu sanguinis vinculo coniuncti sunt. Fortassè tamen Ias. opinio, remota prędicta ratione, propter illam spem matrimonij, erit ex quadam æquitate seruanda. Nam & spem matrimonij maximos effectus habere constat, & nos superiùs quandoque id probauimus.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Incestus definitio, eiusque denominatio.
- 2 Pœna Laici committentis incestum.
- 3 Clericus propter crimen incestus est perpetuò deponendus.
- 4 Incestus propriè non dicitur, si quis cognouerit consanguineam sponsæ nondum ab eo cognitæ.
- 5 Incestas nuptias contrahens, qua pœna sit puniendus.
- 6 Pœna amissionis bonorum ipso iure inducta, etiam ab hæredibus delinquentis exigitur.
- 7 Priuandus per sententiam beneficio, vel alia qualibet re, vtrùm facìat fructus suos post commissum delictum.
- 8 Fructus bonorum quibus quis ipso iure priuatur à die commissi criminis, sunt fisco adiudicandi.
- 9 Priuatus bonis ipso iure, à die delicti, nec alienari potest: imò rem alienatam fiscus vendicat non soluto emptori precio.
- 10 Pœna ipso iure inducta, an locum habeat in foro conscientiæ.
- 11 Pœna conuentionalis an debeatur in foro conscientiæ.
- 12 Damnum culpa leui, vel leuissima illatum, an in iudicio interiori sit resarciendum?
- 13 Intellectus ad l. in lege. ff. ad l. Aquil.
- 14 Incendium, quam culpam præse ferat ex legis præsumptione?
- 15 Intellectus cap. primi, de adulter.
- 16 Pœna an præscribi possit mala fide.
- 17 Regia l. prima. tit. de excommunicatis. li. 8. ordi. intelligitur.
- 18 Incestæ nuptiæ in legibus eas punientibus, ex Pontificio iure sunt considerandæ.
- 19 Incestas nuptias contrahentes bona fide: sed postea detecto impedimento in eis perseuerantes, nec Canonicis, nec legalibus pœnis puniuntur.
- 20 Incestas nuptias contrahentes, à pœnis prædictis liberi sunt, si matrimonium nondum est carnali copula consummatum.
- 21 Error iuris, aut ignorantia crassa, an excuset à pœnis, contrahentes incestas nuptias? & numero 22.
- 22 Intellectus ad l. qui contra. C. de incest. nup.
- 23 Maritus an possit excludere, ex iure fisci, vxorem dotem repetentem, quæ nuptias incestas scienter contraxerat?
- 24 Maritus in dote putatiua soluenda non habet annuam dilationem.
- 25 Maritus non lucratur fructus dotis putatiuæ.
- 26 Maritus ad dotem putatiuam conuenitur vltra quàm facere possit:

§. OCTAVVS, DE CONTRAhentibus incestas nuptias.

HIS omnibus, quæ in duobus proximis paragraphis diximus, addendum est, incestum dici coitum inter consanguineos vel affines. c. lex illa. §. incestus. 36. q. 1. l. si adulterium cum incestu. in prin. ff. de adult. notat optimè Tho. 20. q. 154. art. 9. Abb. in c. 1. & in c. veniens. de eo, qui cogno. consang. vxo. suæ. gl. in Rub. C. de adul. tex. in §. ergo. & ibi Doct. Insti. de nupt. Reg. l. 1. tit. 18. iunct. l. 2. tit. 19. part. 7. Erit tamen hæc diffinitio intelligenda, quando coitus contingit inter affines vel consanguineos, qui iure prohibente matrimonium contrahere nequeunt: in his enim incestus dicitur: atque nuptiæ ab his contractæ vtroque iure incestæ appellantur: quasi in his nuptijs minimè adsit cestus: id est, cingulum illud, quo Venus vtebatur ad honestas nuptias. Has tamen nuptias, quæ inter consanguineos contrahuntur, appellat quandoque lex nefarias, & naturæ contrarias. text. in Authen. de incest. nup. in princip. collat. 2. & Canon. in c. cùm secundum leges. de hæret. in 6. Sed isthęc denominatio ad nuptias in gradu naturali, vel diuino iure prohibito, contractas, referenda est. ita gl. in dict. Authentic. de incest. nupt. & in Rubr. C. de incest. nupt. Archid. Ioan. Andr. Domi. & Franc. in dict. c. cùm secundum leges. Vnde non est admittenda glo. quæ in d. c. cùm secundum, intelligit, nuptias naturę contrarias eas esse, quę ex vitio Sodomiæ contrahuntur: cùm ibi text. huius criminis pœnam minimè tractet, nisi glo. interpretationem referamus ad text. in l. cùm vir. C. de adulter. vbi puniuntur nuptiæ, quæ inter mares fœdissimè celebrantur. Hinc etiam apparet, non esse omninò recipiendam distinctionem Constantini Harmenopuli, qui lib. 4. tit. 6. ad finem scribit, incestas dici eas nuptias, quæ ratione sanguinis prohibentur, vt inter consanguineos. Damnatas autem eas, quæ à iure vetantur inter tutorem & pupillam: liberum & patronam: seruum & dominam. Nefarias verò eas, quę iniquitatis causa passim improbantur: sicuti cum moniali, rapta, & similibus.

Incestus autem crimen absque matrimonio commissum, Iure Ciuili pœna adulterij punitur. gl. Bar. & Doct. in l. si adulterium cum incestu. in prin. ff. de adult. gloss. & communis in l. inter liberas. ff. eo. tit. Ange. in tract. de malefi. versi. che m'ay adulterato. colu. pen. Paul. Gril. lib. 3. de pœnis omnifariam coitus. quæst. 3. Reg. l. 3. tit. 18. part. 7. Pœnam verò adulterij trademus statim. cap. 7. §. 6. Item iure Regio hoc crimen committens dimidia bonorum parte priuatur, eaq́ue fisco adiudicatur. l. 7. titu. vlt. lib. 8. in ordinat. Regijs. Quod si Clericus hoc delictum commiserit, deponitur ab ordinibus perpe. argum. text. in capit. tuæ. de pœnis. gloss. in cap. Maximianus. 81. dist. & in c. lator. 2. quæst. 7. quas dixit sing. Imol. in ca. vt Clericorum. de vit. & hon. Cle. & eas sequuntur Abb. & Doct. in c. at si Clerici. §. fi. de iud. dicentes, Clericum pro fornicatione, quæ simplex non sit, sed maximam habeat deformitatem, deponendum fore: sicuti pro adulterio, incestu, stupro, & similib. quod etiam notat Paul. Gril. d. lib. 3. q. 3. & 7. Qua pœna punitur & is, qui carnaliter cognouit fœminam intra quartum gradum consanguineam eius, quam antea cognouerat. ita egregiè Ioan. Bern. Calagurritanus Antistes in pract. crimi. capit. 78. quod comprobatur ex eo, quòd affinitas etiam ex coitu illicito oriatur. vt in pręce. §. notauimus. Si verò quis fornicetur cum ea fœmina, cum qua habet publicæ honestatis iustitię impedimentum, quippe qui eius consanguineam intra quartum gradum desponsauerat, absque carnali commistione: punietur arbitrio iudicis, non his pœnis, quas modò prædiximus: licet gl. in d. c. lex illa, existimet, hanc fornicationem posse incestum dici: id etenim locum habet ex impropria dictionis significatione, quę in pœnis admittenda non est. Pro qua opinione est insignis gl. in Cle. vni. in verb. eos. de consangui. quam ibi Doct. communiter approbant, dicentes ex ea, contrahentem matrimonium cum fœmina, impediente publicę honestatis iustitia, non esse excommunicatum: ex illo Canone, qui consanguineos, affines, religiosos, moniales, & constitutos in sacris, matrimonium contrahentes, ipso iure excommunicat.

Is autem, qui incestas nuptias contrahit, Iure Ciuili, si humilis & vilis sit, verberatus in exilium mittitur, bonis omnibus fisco adiudicatis, non existentibus ipsius delinquentis filijs legitimis, qui fisco in bonis præferuntur. Vir autem honestus, infamis effectus, ac bonis eodem pacto amissis in Insulam perpetuò relegatur. text. in Authen. de incest. nupt. collatio. secunda. Auth. incestas. C. de incest. nupt. Regia l. 3. tit. 18. part. 7. Angel. in tract. de malefic. vers. che m'ay adulterato. colu. penul. & Paul. Grill. d. lib. 3. q. 3. qua in re plurima sunt adnotanda.

Primum, bona contrahentium incestas nuptias, fisco ipso iure, à die commissi criminis, esse adiudicata. probat text. in d. c. cùm secundum leges. & in Auth. de incest. nupt. vnde non est iudicis sententia ad condemnationem necessaria: quod plurimùm refert. Nam licet aliàs morte delinquentis crimina extinguantur. l. 1. & 2. C. si Reus vel accus. mort. fue. capit. admonere. 33. quæstio. 2. capit. causam, quæ. in 2. qui filij sint legit. vbi gloss. ca. à nobis. in 2. & ibi glo. de sent. excom. tamen quando à lege vel Canone pœna amissionis bonorum inducitur ipso iure, etiam mortuo delinquente illud crimen tractari potest, & in iudicium deduci contra hæredes, ad effectum, vt fiscus bona illa omninò consequatur. gl. est in l. 3. §. quod autem. ff. quod quisque iuris. quam Doct. ibi communiter approbant. dicit ordin. Io. Anan. in c. in literis. de rapt. 2. col. & sing. Bal. in l. vni. C. de priuile. dotis. col. pen. & Bal. nouel. in tract. de dote. par. 12. nu. 25. pro qua optimus tex. secundum Bar. & Doct. ibi in l. commissa. ff. de public. & in l. Caius. ff. ad Syl. Bart. in l. 1. ff. de priuat. delict. Dec. in l. pupillum. §. in hæredes. ff. de regul. iur. quam opinionem probat text. insignis. in c. accusatus. §. pen. iuncto c. cùm secundum. de hæret. in 6. & esse eam communem asserit Andr. Tiraqu. in l. si vnquam. C. de reuoc. do. in ver. reuertatur. nu. 241. & Ias. in d. §. quod autem. vbi ipse, & Ioan. Igneus in d. l. Caius. nu. 15. contra hanc communem disputant. Hinc etiam & illud est tractandum, an fructus bonorum, quę ipso iure fisco propter crimina deferuntur, sint ipsi fisco adiudicandi à die commissi criminis, an à die litis contestatæ? qua in re difficilis est quęstio in bonorum amissione, quę ipso iure à lege non infertur, sed per sententiam. Nam is, qui priuandus est per sententiam re propria ob delictum, donec sententia feratur, aut saltem litem in criminis accusatione contestetur, ita fructus recipit, vt nec iudex in sententia possit eosdem fructus fisco adiudicare, siue sint extantes, siue consumpti. notat Card. in Cle. constitutionem. §. cæterùm. ad finem, de elect. & Felin. in capit. de quarta. de pręscript. nu. 33. ea ratione, quòd hic delinquens, donec per iudicem priuetur re propria, seu dignitate, officio, aut beneficio, titulum habeat, quo ipsius Rei fructus iure optimo percipiat. idem notat Corne. in l. 1. C. de his, quibus vt indig. cuius opinionem Fel. in dict. cap. de quarta, pluribus rationibus comprobat, quibus tamen respondet Anto. Burgens. in ca. ad nostram. de empt. & vendit. nu. 34. contrariam opinionem sequutus: ex qua fructus percepti ab ipso delinquente ex ipsis bonis, quib. priuandus est per sententiam, fisco adiudicantur à die commissi criminis, propter malam fidem, quam delinquens habuit commisso crimine. & quia titulus ille, quem in re habuit, reuocatur per sententiam, probat hanc opinionem text. in l. 1. C. de his, quibus vt indig. vbi Paul. Castrens. Salyc. Alex. & Ias. idem notant. quorum opinionem idem Paulus asserit in l. prædonis. per tex. ibi. ff. de petit. hære. post Bal. & Angel. ibi. & esse eam communem testatur Ioan. Bernar. in pract. crim. can. c. 133. qui opinionem Card. Corne. & Fel. existimant procedere, quando ipse delinquens etiam post delictum, in dignitate, beneficio, aut officio, debitum ministerium exhibuisset. quod tamen ego intelligerem, nisi delictum, etiam occultum, etiam peracta pœnitentia delinquentem ipso iure, ministrare impediret: vt, si esset crimen, quod irregularem delinquentem constitueret: tunc etenim seruiendo, ac ministrando in officio, quod exercere non poterat, dignus esset maiori pœna, ac delictum maximè augeret: quo fit, vt fructus ei non sint iusta ratione concedendi, nec dimittendi. pro quo facit, quod Feli. notat in c. inquisitionis. 1. colum. de accus. dicens, delinquentem non posse tutè in animę iudicio retinere beneficium Ecclesiasticum, cui est annexus ordo sacer, quem ipse propter crimen exercere non potest. Verùm si à lege vel Canone, bonorum beneficij, vel dignitatis priuatio ipso iure fit: & sic ipso commisso crimine, fructus à die criminis perpetrati, per iudicem fisco adiudicantur indistinctè. tex. in l. eum, qui. in princip. ff. de his, qui. vt indig. glo. notabilis in Authenti. de incest. nupt. §. 1. vers. imminere. quam ibi Docto. communiter sequuntur. & dicit sing. Repert. inquisitorum, in verb. confiscatio. & auream Petrus à Velluga. in Specul. princip. Rubr. 14. §. nunc videamus. num. 8. notat idem Feli. in c. Rodulphus. de rescript. nu. 38. idem in d. c. de quarta. num. 33. & Tiraquel. in d. l. si vnquam. in verb. reuertatur. num. 219.

His accedit, quòd retinens beneficium Ecclesiasticum, quo est priuatus ipso iure, dicitur intrusus: vt ex Brixiensi notat Feli. in ca. in nostra. de rescript. corolla. 2. quod ipse intelligerem, quando quis fuit per sententiam priuatus, & retinet illud beneficium, vel quando ipso iure priuatur, & fuerit sequuta sententia declaratoria: ex c. cùm secundum leges, de hæret. in 6. & Nicol. Milis in verb. intrusus. imò requiritur vtroque casu sententiæ exequutio, vt scribit additio Rotæ. 16. in nouis. & Probus in pragm. Sanctio. tit. de pacifi. possessoribus. in verb. violentus: vbi Chosmas idem quod Brixiensis adnotauit.

Ab eadem iuris decisione, qua bona contrahentis incestas nuptias, fisco ipso facto deferuntur, & illud insurgit, quòd à die commissi criminis administratio bonorum ipsi delinquenti aufertur, atque bonorum dominium statim in fiscum translatum censetur. quod probatur in l. commissa. ff. de publ. & vectig. vbi Bartol. & Imol. hoc notant, Ioan. Andr. & Doct. in d. c. cùm secundum. Cynus & Bald. in Authen. incestas. C. de incest. nupt. quo fit, vt res quælibet ex fisco delatis per delinquentem alienata, ab ipso fisco rei vendicari possit, precio ipsi emptori minimè soluto. Nam si dominium in fiscum transfertur, & siscus agit rei vendicatione, sequitur minimè debere fiscum precium emptori soluere: siquidem agens rei vendicatione, ad precium non tenetur. l. inciuilem. C. de furtis. hoc ipsum in hac specie notat Bartol. in l. post contractum. ff. de donat. colum. 4. Deci. consilio 235. colum. 3. Andre. Tiraquel. in dict. verb. reuertatur. numero 267. latè Ioannes Hannibal in repet. d. l. post contractum. in 2. tempore. numero 360. Si tamen precium datum ab emptore reperiretur inter bona ipsius delinquentis, teneretur fiscus bona illa capiens, illud emptori reddere, sicuti notat Repertorium inquisitorum, in verb. alienatio. idem dicens, quando precium illud fuit conuersum in vtilitatem bonorum delinquentis, atque illa vtilitas ad fiscum cum bonis fuit delata. quod Bar. notat in l. 3. ff. de his, quæ in fraud. cred. per l. emptor. ff. de rei vendicat. & vtrunque probat Conrad. tracta. 1. de contract. quæstio. 7. conclusio. 3. Sed & si alienatio à delinquente facta fuit ex causa necessaria: nempe pro alimentis, alienatio licita videtur, nec potest res alienata per fiscum vendicari, vt notant Paul. de Monte Pico. colum. 19. & Ioan. Hannibal. num. 481. in d. l. post contractum. & Syluest. in verb. hæresis. 1. q. 8. & licet ex Bar. in d. l. post contractum, in secundo tempore, possit contrarium colligi: æquior tamen, & verior. videtur præmissa opinio. Ex his considerandum est, delinquentem non esse à fraude, nec à peccato immunem, si prædicto casu, quo bona eius sunt ipso iure fisco delata, rem aliquam alienauerit, ipsum emptorem hoc ignorantem decipiens. Syluest. in ver. hæresis. 1. quęst. 8. Ioan. à Medina de restitut. folio 4. col. 3. & Hadria. quodlib. 6. art. 1. illat. 3. cùm ipsi emptori immineat, ex culpa venditoris periculum amittendi rem & precium. Hinc etiam constat, fiscum non teneri ad soluenda debita, ab ipso delinquente contracta post commissum delictum: illa verò, quæ tempore criminis perpetrati ipse delinquens contraxerat, soluere tenetur fiscus. l. 1. §. an bona. & ibi Barto. ff. de iure fisci. latè Guliel. Benedictus in ca. Raynutius. de testa. in verb. & vxorem. numero 50.

Sunt etiam, qui existiment bonorum amissionis pœnam, ipso iure à lege inductam, tantam habere vim, vt etiam in conscientiæ foro locum habeat. Vnde fit, vt nulla sententia expectata, ipse delinquens illa bona teneatur fisco restituere, nec tutè ea possit obtinere, quia pœna ipso iure inducta per leges exteriores, locum sibi vendicat in foro interiori. Abb. & Feli. in c. 1. de constitutio. nu. 44. idem Abb. in c. dilecti. de arbit. cui opinioni & plures alij Doctor. accedunt, quos refert & sequitur Andre. Tiraquell. in d. l. si vnquam. in verbo, reuertatur. nu. 236. pro quibus est optimus text. in capit. 2. de præscriptio. in 6. per quem apertè probatur, hæredes hæretici, scientes defunctum hæresis crimen commisisse, non posse vsucapere bona defuncti aduersus fiscum, qui malam fidem habent: igitur non possunt iustè bona illa possidere, quippe qui ea detineant iniustè. Sed contrariam opinionem veriorem esse probauimus, nulla etenim pœna, etiam ipso iure statuta, in conscientiæ foro debetur, nec exigenda est necessariò ab ípso Sacerdote, qui pœnitentem iudicat, quod probatur primò ex l. fina. §. sin verò. C. de iure delibe. & in l. si quis in tantam. C. vnde vi. quibus legibus imponitur pœna ipso iure, & tamen communiter Docto. asserunt, illarum legum pœnas in foro conscientiæ non deberi. Attenta quorundam interpretatione, qui tenent non confecto inuentario hęredem in foro animæ vltra vires hæreditarias minimè teneri: vt tradit Iaso. in Rubr. ff. de acquirend. hæredit. ita intelligens d. §. sin verò. quod ipse latiùs deduxi in ca. 1. de testamen. Sed & quoad l. si quis in tantam. & si gloss. ibi communiter recepta velit illius legis pœnam, sententiam exigere: teste Ripa. in cap. sæpè. colum. pen. de resti. spoli. non desunt tamen, qui ipso iure pœnam ibi sanciri existiment. quod apparet ex traditis per Tiraq. in d. verb. reuertatur. num. 126.

Secundò eadem sententia coadiuuatur ex cap. cùm secundum. de hęretic. in 6. vbi statuit Roma. Pontifex in pœnis etiam ipso iure incursis, requiri, vt earum exequutio fieri iustè possit, declarationem iudicis igitur ante hanc declarationem non tenetur delinquens in interiori iudicio pœnam soluere. ad idem tex. in l. eius, qui delatorem. & ibi Bartol. ff. de iure fisci. Felin. in c. Rudolphus. numero 37. de rescr. Tertiò, eidem assertioni suffragatur ratio illa, qua comprobatur, pœnam legis exterioris, non habere vigorem in interiori foro. Id etenim ea ratione probatur, quòd iure diuino delinquens nihil tenetur restituere, præter damnum, quod proprio delicto intulit: pœnam autem, per exteriores leges statutam, non tenetur soluere, quia illa actum iudicis, id est, exequutionem exigit, is verò qui deliquit, nulla lege tenetur pœnam aduersus seipsum exequutioni mandare, eandem iudice minimè exequente. quam rationem Diuus Thom. tradit 22. quæstione 62. art. 3. & ibi Caietan. Felin. in capit. audiuimus. de symo. optimè Fortu. in tractat. de vlti. fine. illat. 18. ad finem. & Adria. quodlibet. 6. art. 1. ex quo plura inferuntur.

Primò, ratio vera ad gloss. in ca. fraternitas. 12. quęst. 2. quæ insigniter asseruit, pœnam in conscientiæ foro non deberi. quam Docto. omnes commendant. in c. 1. de constit. maximè Abb. Felin. & Dec. dicit singul. Cors. in sing. verb. pœna. Adria. quodlib. 6. art. 1. illat. 3. Ludou. Gomes. in §. sic itaque. numer. 6. & in §. ex maleficijs. nume. 14. de action. Atque ista est communis opinio, licet Gomes. in dictis locis. & Dec. in d. ca. 1. num. 20. dubitent, & quibusdam friuolis rationibus reprobare, vel falsò restringere velint prædictæ gloss. assertionem, quam etiam Dynus probat in reg. peccatum. 2. colum. de regu. iur. in 6. Nec Theologi dissentiunt ab hac communi Canonistarum sententia, vt constat ex paulò antè adductis. ex quibus procedit prædicta opinio, etiamsi pœna ipso iure à lege vel Canone imponatur. quod in specie notat Caieta in d. art. 3. Fel. in d. cap. audiuimus. Deci. in dict. cap. 1. de constit. num. 20. & Sylue. in verb. pœna. quæstio. 25. & Adria. quodlib. 6. art. 1. Pulchrè & eleganter Dominic. Sot. lib. 1. de iust. & iur. quęst. 6. ar. 6. Nec obstat tex. pro prima opinione adductus in c. secundo. de præscript. in 6. quia ibi exigitur bona fides in præscriptione, ne, etiam probato crimine in exteriori iudicio, possint bona illa per fiscum capi: non tamen ex hoc innuit tex. hęredes teneri ea bona restituere ante præscriptionem, absque sententia iudicis, etiamsi sciant defunctum deliquisse. Hæc enim scientia mala fides ibi appellatur, respectu præscriptionis, quæ ignorantiam criminis requirit. Cæterùm quoad hanc primam illationem omninò legendus est Alfonsus à Castr. libr. 2. de iust. hære. pun. vbi c. 7. & latissimè lib. 2. de potest. leg. pœn. aliquot fortissimis rationib. probare nititur, pœnam ipso iure impositam à lege, in conscientiæ foro, statim commisso crimine ante sententiam deberi. & omninò soluendam esse non expectata iudicis declaratione, nec eius executione.

Secundò infertur ex ratione, quam communi opinioni aptauimus, etiam lata sententia condemnatoria, vel declaratoria, non teneri delinquentem ad solutionem pœnæ in conscientiæ foro. Solùm etenim tenetur iudici exequenti sententiam obedire, nec ei resistere potest: non tamen tenetur ipse contra se sententiam exequutioni mandare, neque fisco bona ipsa offerre. quod Hadri. in d. illat. 3. notauit. Caieta. d. art. 3. & Dec. in d. c. 1. num. 20. contra Fel. ibi. nu. 43. qui pro se allegat Tho. 22. q. 62. art. 3. dicentem, pœnam in foro conscientiæ non deberi, donec Reus sit condemnatus: ergò Reo condemnato debetur pœna. Nam, vt Feli. respondeam, intelligo S. Tho. donec Reus sit condemnatus, & sententia exequutioni per iudicem tradatur: ex ratione ipsius Tho. & aliorum, qui Thom. ipsum sequuntur, quamuis Fel. opinionem ante ipsum Bald. probauerit in l. id, quod pauperibus. C. de Episc. & Cler. 9. qu. Horum verò auctorum opinio fortassè tunc procederet, cùm iudex expressim Reum condemnaret ad soluendum, seu aliquid agendum, quod non pertineret ad corporalem læsionem: quemadmodum censet Dom. Sot. dict. arti. 6. conclu. 5. probans, in hisce casibus Reum post condemnationem teneri ad solutionem, etiam ante executionem, item & teneri ad agendum id, quod in sententia fuerit eidem iniunctum. Practici autem iudices, cùm Reos condemnant ad pœnam amissionis bonorum temporalium, non damnant eos ad solutionem, sed simpliciter vtuntur condemnatione bonorum omnium, vel partis eorum, ea fisco Regio adiudicantes. At vbi fit condemnatio ad rationem alicuius mulctæ pecuniariæ, tunc etiam Reum condemnant ad eius solutionem.

Tertiò hinc deducitur, pœnam non deberi in foro interiori, etiamsi lex pœnalis addiderit, ad incurrendam pœnam nullam requiri declarationem, nec sententiam. Adhuc enim erit iudicis exequutio necessaria, quia, si lata condemnatoria sententia non debetur pœna in conscientiæ iudicio, nec etiam debebitur casu, quo nulla sententia est necessaria. quam illationem aduersus Syluestr. in ver. emphyteusis. quęstio. 2. & verbo, Assassinus, in fi. proponimus. Is enim dixit, nullam requiri sententiam, si lex pœnalis prædictis verbis vtatur. Cuius opinio vel est falsa, vel intelligenda in foro exteriori, non in iudicio interiori. Sed si lex adderet pœnam, quam infert, soluendam esse in conscientiæ foro: crederem communem opinionem non esse hoc casu admittendam: tametsi cautè à legibus sit hoc statuendum. Sic Regiæ leges fin. titu. 14. & fin. tit. 15. & 2. tit. 9. lib. 2. in Regi. ordi. pœnam quandam imponentes addiderunt, eam in foro conscientiæ esse omninò soluendam. quod quibusdam nimis asperum videbitur, tamen vrgentissimis rationibus probatur ab Alfonso de Castro lib. 2. de potest. leg. pœnal. c. 5. Illud tamen considerandum est, esse pœnas quasdam, quæ ipsis delinquentibus inferuntur, vt eas illatas patiantur: in quibus communis sententia locum habet: quasdam verò, quæ imponuntur ipsi delinquenti, & earum natura dictat, vt eas is exequatur: vt peregrinatio, exilium, habitatio in certo, & à iudice constituto loco: has quidem etiam in conscientiæ iudicio, condemnatum cogendum esse peragere: manifestum mihi videtur, & id expressim notat Driedonius de libert. Christia. pagina 226. post Caiet. 32. q. 69. artic. 3.

Quartò ex eadem ratione non tenetur quis in foro conscientiæ pœnam etiam conuentionalem soluere, nisi ab alio petatur. quod notat Corne. cons. 69. 2. volum. & consil. 55. in 3. vol. quem sequitur Rebuf. in l. vnica. C. de sen. quæ pro eo, quod int. proferuntur. nume. 40. Nam sicut iudici exequenti legis pœnam non licet resistere, ita petenti pœnam ex conuentione, & promissione non licebit refragari. Et sicut iudicis exequutio in legali pœna est necessaria, ita in conuentionali petitio creditoris expectanda est: cùm is, qui pœnam promisit, iusta coniectura pręsumat, alterum nolle pœnam recipere, si eam non petierit. Vnde Anchar. sententia ín regu. possessor. tertia quæst. de regu. iur. in 6. quem referunt & sequuntur Fel. & Dec. in d. c. 1. quę asserit pœnam conuentionalem in foro conscientię deberi: est intelligenda, si ab illo, cui soluenda est, petatur. Is verò, qui ex conuentione, vel ex lege pœnam exigit, & extorquet, nullum peccatum committit. quod probat Fortu. in tract. de vlti. fine. illat. 18. & est apud omnes probatissima opinio, quando lex est iusta, vel pœna conuentionalis licitè in contractum deducitur. notat Corne. d. consil. 69. & Bald. in l. 1. C. vnde vi. colum. antepenul.

Quintò ex eadem opinione defenditur à quibusdam Innocen. qui in cap. sicut dignum. de homi. scripsit, damnum alteri inferentem culpa leui, vel leuissima, non teneri, in conscientiæ foro illud resarcire: quamuis in iudicio exteriori, per iudicem cogi debeat ad id soluendum. per l. in lege. ff. ad l. Aquiliam. Hoc enim damnum in pœnam soluitur præcedentis culpæ: igitur in iudicio interiori non debetur. & Innoc. sequuntur Abb. in c. si egressus. de iniu. idem Abb. in c. cùm causam. col. 5. de testibus. & in c. dilecti. de arbitr. Abb. & Dec. nume. 31. in c. quoniam contra. de probat. Areti. in c. sicut. col. 2. de testi. Roma. sing. 105. Anan. in d. c. sicut dignum. §. fi. in fin. & ibi Fel. idem Fel. nu. 41. & Dec. nu. 10. in 2. lect. in c. 1. de constit. post Abb. ibi col. 7. & Ias. in §. sed iste. numer. 130. de actio. Barb. in ca. 1. colu. 1. de commodat. quam opinionem asserunt communem esse Anto. Cors. in sing. in verb. forum conscientiæ. & Syluest. in verb. culpa. §. 4. & verb. aduocatus. §. 24. & verb. restit. in 2. §. 12. & 17. pro qua considerandum est, quòd in foro interiori voluntas nocendi est attendenda, quæ tamen cessat in culpa leui, & leuissima. Verùm aduersus hanc opinionem communem tenet idem Abb. in cap. fi. de iniur. Barb. in cap. Rainaldus. de testa. col. 114. & Angel. in summa, in verb. culpa. in fin. & Adria. in 4. senten. in tracta. de restitutione. c. vtrum in foro conscientiæ. quibus suffragatur, quòd lex Ciuilis, modò iusta sit, ligat quem in foro conscientiæ, & in eo seruanda est. gloss. communiter recepta in cap. quæ in ecclesiarum. de constitu. Diuus Tho. 12. quæstio. 96. articu. 4. Lex autem Ciuilis hac in re iusta est, igitur erit in interiori foro seruanda. Item prædicta lex dum mandat restitui damnum illatum, non infert pœnam, quia istud damnum est ex parte patientis interesse & propriæ rei amissæ acquisitio. Nec de voluntate damnum inferentis curandum est, cùm possit eum lex obligare ad damni solutionem. Ex quibus respondetur rationibus pro prima opinione adductis, & dubia valde redditur huius quæst. definitio. Atque in culpa leui mallem ego tenere opinionem vltimam, quam & in culpa leuissima probabilem esse opinor, maximè vbi natura contractus ex legis dispositione etiam leuissimam culpam considerat.

Est tamen adnotandum text. in dict. l. in lege, procedere in culpa commissa in facto, non in culpa, quæ in omissione commissa fuerit. gloss. notab. secundum Paul. ibi. in l. si mora. ff. soluto matrimonio. quam dicit auream Cors. in singu. in verbo, pœna. cui est similis in l. lege Cornelia. ff. ad Syllani. quas communiter Docto. approbant secundum Alex. in d. l. si mora. col. 6. maius enim crimen est, quod in facto committitur, quàm quod in omissione perpetratur, autore Tho. 22. quæst. 79. artic. 1. hunc etiam intellectum ad l. in lege. not. Bart. in l. quod Nerua. ff. depositi. nume. 29. Imol in c. 1. de commod. num. 28. & Alex. Imol. in l. prætor ait. ff. de edendo. col. pe. Salycet. in l. quæ fortuitis. ad fi. C. de pig. actio. Stephanus Bertra. consil. 140. in 3. volum. Ex quo infertur intellect. ad gloss. in §. præterea. Instit. quibus modis re contrah. obligatio, dicentem in incendio semper præsumi culpam leuissimam, quam dicit singul. Salycet. in dict. l. quæ fortius. fi. colum. & idem in l. in iudicio. C. locati. & Ias. in d. l. prætor ait. §. prætor. colum. fi. Alexand. & Ias. in l. domos hæreditarias. ff. de leg. 1. vbi Ias. asserit hanc opinionem esse communem: est enim intelligenda dicta opinio, quo ad culpam leuissimam in omittendo, non quo ad leuissimam in committendo contingentem. Vnde, nisi ex natura contractus veniat leuissima culpa, ex incendio non tenebitur quis actione legis Aquiliæ ex illa leuissima culpa à lege præsumpta. ita Alexand. in d. l. domos. & in d. §. prætor. Bald. consil. 136. volum. 4. & Bertrand. in dict. consil. 40. 3. vol. licet contrarium notauerit Thom. Grammat. decis. 3. ad fi. Hinc subinfertur text. in l. qui ædes. ff. de incend. rui. & naufrag. dicentem, teneri quem ad damni illati solutionem, quando damnum illatum fuit ex incendio, propter illius negligentiam, esse intelligendum, de negligentia, quæ culpam leuem præ se fert, perpensis ipsius facti circumstantijs: non de illa, quæ ex culpa leuissima contingit, cùm constet ex suprà dictis neminem teneri ad satisfactionem damni, quod est illatum propter eius omissionem data culpa leuissima. His etiam exactè animaduersis, constat, qualiter sit intelligenda Regia l. 10. tit. 15. part. 4. quę in incendio optimè considerat per aliquot exempla culpam, ex qua incendiarius teneatur. Est tamen hac in re aduertendum, contra communem opinionem, verius esse. tunc demùm lege Aquilia quem teneri ex culpa leuissima, quando natura actionis, cum qua legis Aquiliæ actio concurrit, id exposcit, non aliàs. quod subtiliter comprobat Carol. Molin. in l. vnic. C. de sent. quæ pro eo, quod interest. nu. 180.

Sextò ex gloss. in dict. cap. fraternitas. adiuncta præmissa declaratione, constat, pœnam etiam in foro conscientiæ deberi, quando ex parte recipientis non est pœna, sed amissæ rei acquisitio, & sic interesse. Domi. in cap. commissa. colum. final. de elect. in 6. Felin. nume. 43. & Decius in dict. cap. 1. de constit. num. 20. in 1. lect. & Ancha. in reg. peccatum. de regul. iur. in 6. colum. 23. quorum opinio est intelligenda iuxta Inno. opinionem, quam modò explicuimus.

Septimò infertur intellectus ad text. in c. 1. & 2. de adult. vbi expressè cauetur, vitiantem virginem esse compellendum eam dote congrua donare, hoc enim procedit in foro exteriori.: nam in iudicio interiori, & conscientiæ solùm tenetur is damnum resarcire. & sic ipsi stupratæ dare tantum, quanto pluris eget corrupta ad inueniendum virum sibi coëqualem, quàm indigeret, si esset virgo. non tamen integram dotem: hoc enim est damnum illatum resarcire. soluere autem dotem integram, & necessariam ad nubendum viro æquali, vt ex intellectu communi illius cap. de adult. colligitur, ad pœnam criminis spectat, quæ in foro conscientię non debetur. ita hunc intellectum expressè notat Floren. 2. part. tit. 5. cap. 6. §. 1. & Ioan. Bernar. in illa elegantissima praxi criminali. cap. 77. Et licet text. in c. 1. responderit, quòd corrumpens virginem, si eam non duxerit vxorem, teneatur in foro iudiciali eam dotare iuxta dotem, quam virgines accipere consueuerunt. dicunt tamen Io. And. Abb. & alij, esse vlterius ad text. supplendum, quòd teneatur item dare illud, quo pluris indiget corrupta ad inueniendum virum æqualem sibi. Quod illic Anania ægrè admittit 2. col. scribens, quòd ille textus sic simpliciter intelligendus, vt iacet, sine vlla additione, quando corruptor vult contrahere matrimonium, ipsa vero, vel pater hoc recusant: tunc enim sat erit constituere ei dotem, quæ sufficiens fuisset ei, si esset virgo. Ego tandem Ananiæ accedo, vbi corruptor est vir conueniens ipsi virgini ad matrimonium, & iniustè recusatur. alioqui sequor Abb. & confirmo eius intellectum procedere, quia text. ille intelligitur, quando corrupta cum dote consueta dari virginibus potest consequi, aut consequitur maritum sibi æqualem & conuenientem atque parem.

Octauò, quamuis mala fide præscriptio non procedat. cap. possessor. de regul. iur. in 6. cap. fi. de præscrip. pœna tamen præscribi potest, etiam cum mala fide, eò, quòd non debeatur in foro conscientiæ. ita Abb. & Feli. in dict. c. fi. 2. col. & Franc. Bald. in tract. de præscript. 2. part. 3. part. princ. q. 13. & 14. idem not. Ioan. Crott. in l. nemo potest. fol. antepe. col. 4. ff. de legat. 1. quibus non obstat text. in c. 2. de præscript. libro 6. cuius mentionem paulò antè fecimus, vbi bona fides requiritur ad præscribendam pœnam: ille enim text. procedit, quando pœna ipso Iure est per legem statuta. quo casu licet in foro conscientiæ non teneatur delinquens, nec eius hæres eam fisco offerre, tamen ipsi hæredes bona illa fisco delata non possunt absque bona fide pręscribere, ad hunc effectum, ne bona illa per sententiam Iudicis auferantur ab eis. quanto autem tempore, in bonis fisco delatis, aut deferendis, procedat præscriptio, tradunt Bart. in l. in omnibus. ff. de diuers. & tempo. præscrip. Imol. in l. quamuis. ff. de vsucap. Angel. in §. res fisci. Insti. de vsucap. text. & ibi Doct. in c. 2. de præscrip. in 6. Abb. in cap. cùm nobis. col. 3. & pe. Feli. ibi col. pe. de præscrip. Verùm si rationem Abb. & sequacium diligenter perpendamus, minimè satisfaciet responsio præfata ad text. in dict. c. 2. Cùm etiam ipso Iure imposita pœna in conscientiæ foro debita non sit, ideo crederem præscriptionem cum mala fide in pœnalibus procedere etiam Iure Canonico, si ea sit præscriptio, quæ Iure Ciuili cum mala fide approbatur, non aliàs. atque ideo in d. c. 2. bona fides exigitur, quia illius capitis præscriptio à Iure Ciuili inuenta non est, nec statuta: omninò etenim à Iure tantùm Pontificio inducitur, & cum bona fide, seclusa penitùs mala fide. Ex quo infero Iure Ciuili aduersus fiscum secularem, bona ob non solutum vectigal ei ipso Iure delata, vsucapi aut præscribi quinquennio, etiam mala fide. l. 2. C. de vectig. & commi. quem text. commendat Abb. in c. cùm nobis. colum. 3. de præscript. Roma. singu. 477. Bertachi. in tract. de gabellis, parte 9. nume. 5. addo tamen hac in re leges Regias 5. titu. 7. part. 5. & 9. titul. 10. lib. 6. ordina. Infertur etiam Iure Ciuili post quinquennium ab obitu hæretici nondum accusati, tutè ab hæredibus bona illius obtineri, eosq́ue dicta præscriptione defendi, licet sciuerint illum hęreticum fuisse. sensit Bar. in l. 2. C. de Apost. cuius opinionem in fisco seculari procedere existimant Abb. in d. c. cùm nobis. 3. col. & ibi. Feli. col. pe. Franc. in c. 2. de præscriptio. in 6. col. 2. Balb. de præscript. 5. part. in princ. col. 7. pro quibus facit gloss. in l. Manichæos. C. de hæreti. dicens, in crimine læsæ Maiestatis non posse quem accusari post quinquennium ab eius morte. idem notat Rom. singu. 43. Ex quibus illud sanè colligere licet, Ius Ciuile hæc tempora statuisse in his pœnalibus actionibus, etiam data criminis scientia in hęredibus delinquentis. Verùm in fisco Ecclesiæ aliud disponit text. in d. c. 2. cui adde text. in c. accusatus. §. pe. de hæreti. eod. lib. quo constat hæreticum, quo ad bona, etiam posse post mortem accusari. imò ex eo in perpetuum poterit defunctus hæreticus accusari, vt eius memoria damnetur, vt ibi Io. Mon. ac cæteri adnotarunt. quibus accedit Feli. in d. c. cùm nobis. col. pe. post Abb. ibi col. 3. & Gonsalus à Villadiego de hæretic. quæst. 22. col. 2. atque idem erit in apostatis, licet Afflict. in constitu. Neapolit. titu. 3. teneat, non posse eum post quinquennium accusari. Imò in his regnis, quo ad bonorum confiscationem fisco seculari applicandam, locum habet illius cap. constitutio. ex his, quæ notat repertorium inquisitorum in verbo, præscriptio, & instructio inquisitorum c. 20.

Verùm ex præmissis considerandum est, bona ob delictum semel fisco delata, & per sententiam ei tradita, non posse vsucapi mala fide, nec præscribi: iam enim non agitur de pœna præscribenda, sed de re propria ipsius fisci per præscriptionem acquirenda. sic sanè intelligo l. omnes. C. de præscripti. triginta, vel quadraginta annorum, ex qua anni quadraginta ad hanc præscriptionem requiruntur. quod Bart. in dict. l. in omnibus. Imol. in dict. l. quamuis. Ange. in dict. §. res fisci. fatentur, & latè Boër. quæst. 264. nume. 21. qui etiam examinat quæstioneem istam de præscribendis bonis fisco delatis, aut deferendis. hoc, inquam, adeò verum est, vt & bona fides sit in hac præscriptione necessaria.

Nonò ex præmissis probari potest, pœnas censuræ à Canonibus indictas, item pœnam irregularitatis, ac etiam quasuis alias, quibus propter crimen aliquis efficitur indignus, atque incapax alicuius rei, in foro conscientiæ vim, & effectum habere, quia nullum actum Iudicis exigunt istæ pœnæ, quod notat Caieta. 22. quæst. 62. artic. 3. & probatur ex ratione, quam ad gloss. in cap. fraternitas. notauimus. tametsi Domi. Sot. d. artic. 6. in censuris Caiet. sequatur, ab eo discedens in ea ratione, quam ipse tradit, & nos hoc loco sequimur.

Decimò hîc notandum est, non tantùm in foro pœnitentiali, sed & in iudiciali, quo ad tollendam pœnam spiritualem, quæ infertur non satisfacienti, minimè considerari pœnam temporalem, quæ damni, vel debitæ rei, satisfactionem non spectet. gloss. in Clem. 2. versic. officij. de hæret. quam dicit sing. Areti. in l. 4. §. Cato. 1. col. ff. de verb. obl. Ex quo subinfertur intellectus ad l. Regiam, quæ prima est titu. de excommunicatis. libr. 8. ordin. qua pœna imponitur perseueranti in excommunicatione per mensem, aut annum: nam sic excommunicatus, si omninò satisfaciat alteri, cuius causa fuit excommunicatus, absoluendus est, licet pœnam illius l. non soluat, tametsi possit ab eo illa pœna exigi, præstita semel absolut.

Vndecimò & illud est considerandum, pœnam à testatore adiectam in foro conscientiæ deberi, vel ea ratione, quòd nulla sit Iudicis executio necessaria, vt existimat Abb. in cap. Rainaldus. de testa. nu. 25. & Cremen. singu. 7. vel ex eo, quòd eueniat casus, quo testator noluit hæredem vel legatarium eius bona possidere, vel voluit eorum aliquam partem amittere, quod facere iure optimo potuit. l. ab eo. C. de fidei com. cum simil. notat Caiet. in sum. verb. pœna. Florent. 3. part. titu. 10. cap. 3. §. 12. Ex quo infertur, fœminam, quæ ex mariti testamento vsufructuctuaria relicta est, in bonis ipsius mariti, hac lege & conditione, vt castè viuat, omninò teneri vsumfructum restituere mariti hęredibus, in animę iudicio, ex quo castitatem non seruauit.

Duodecimò nec illud est omittendum, donatarium, susceptis à donatore filijs, teneri in conscientiæ iudicio restituere res donatas, iuxta l. si vnquam. C. de reuoc. donat. Nec id improbatur ex communi opinione glo. in c. fraternitas. 12. q. 2. quia reuocatio donationis per l. illam inducta, non fuit facta in pœnam donatarij, sed ex præsumpta ipsius donantis voluntate, plurimùm à lege coadiuuata, quod ibi notat Tiraq. in verb. reuertatur. num. 238. in quo forsan diuersum erit dicendum, quando donatio reuocatur ob ingratitudinem donatarij. ex l. fi. C. de reuoc. donat. & c. fi. de donatio. tunc enim in pœnam criminis, & ingratitudinis fit reuocatio.

Cæterùm, vt illuc, vnde abij, redeam, prædicta pœna amissionis bonorum omnium, quæ Authenticorum iure, contrahentibus incestas nuptias infertur, ita est intelligenda, vt incestas nuptias dicamus eas, quæ gradibus Iure Canonico prohibitis contrahuntur, licet Iure Ciuili prohibiti non sint: Lex enim Ciuilis in hac re ad Canones est omninò referenda. ita Card. Abb. & Præpo. in c. & si necesse. de do. inter vir. & vx. Alex. in l. si auiæ. C. de succe. edi. in fi. Deci. in c. 2. col. 2. de testi. idem Deci. consi. 158. vbi hanc esse communem opi. fatetur, licet contrarium notauerit Anch. cons. 391. Domi. consil. 71. Cald. consil. vlti. de consang. idem Dec. consi. 268. num. 5. & Andr. Alciat. in c. cùm contingat. de iureiur. nu. 53. dicens, statutum prohibens incestas nuptias, & pœnam contrahentibus adijciens, esse referendum ad Iuris Canonici prohibitionem, quia tempore, quo statutum fit, Ius Canonicum viget. At Iustiniani leges non posse hunc intellectum accipere, probat ex eo, quòd illo tempore nondum Ius Canonicum coniugalem prohibitionem induxerat. In quo fallitur apertè, cùm ante Iustinianum, imò & ante Valentem, Theodosium & Archadium Cæsares, qui l. qui contra. C. de incest. nupt. ediderunt. Calixtus, Fabianus, & Iulius, Romani Pontifices, coniugia inter consanguineos & affines prohibuerant, paulò latius, quàm per c. non debet. prohibita fuerint. vnde communis opinio iure verior videtur.

Secundò leges, punientes incestas nuptias, & etiam Canones locum habent, vbi ab initio scienter contractæ fuerunt. secus tamen, si ab initio bona fide contractis nuptijs postea detecto impedimento vir & fœmina in eodem coniugali contractu perseuerant. glo. est in Clem. vnic. in verb. scienter. de consangui. quam Docto. ibi approbant. & eam dicit auream & singul. Feli. in cap. examinata. col. 4. de iud. & notab. Franc. in c. decreuit. de hæret. in 6. vbi gl. fi. eandem sententiam probat. quam & DD. ibi sequuntur.

Tertiò leges Ciuiles, incestas nuptias punientes, sunt intelligendę, quando sunt contracta sponsalia de præsenti. Bart. Ias. & alij in l. fi. ff. de condict. sine caus. Imò, quo ad Ciuiles, de incestis nuptijs, vt locum habeant, est necessarium matrimonium copula carnali consummatum. text. in c. & si necesse. de do. inter virum & vxor. quem ita intelligunt ibi Anto. Abb. & Præpo. & Bald. Nouel. in tract. de dote. par. 11. col. 11. nam cùm leges Ciuiles in his nuptijs incestum punire velint, copula requiritur, sine qua incestus verè committi non potest, vt superiùs diximus.

Quartò pœna amissionis omnium bonorum, quæ Iure Authenticorum contrahentibus incestas nuptias infertur, minimè locum sibi vendicat, data in ipsis contrahentibus ignorantia Iuris, vel facti, etiam crassa, & quæ ex lata culpa contingat. ita Bar. in l. si adulterium cum incestu. in princ. nu. 11. ff. de adulte. optimè Imol. in Cle. vni. de consan. col. 2. & ibi Anchar. col. 3. Bart. expressim sequutus, pro qua opinione facit ratio, quæ ab ipso Imo. adducitur: nam vbi dolus expressè ad pœnam requiritur, lata culpa non sufficit. l. igitur. §. & generaliter. ff. de libe. caus. not. Bar. in l. 1. §. 1. ff. si quis testam. liber esse iuss. fuerit. Ang. per tex. ibi in l. si quis id quod. §. doli. ff. de iuri. omni. iud. text. opti. in cap. si verò. in 2. de sent. excom. iuncto cap. si quis suadente. 17. quæst. 4. not. Abb. & Fel. col. 2. In c. 2. de consti. idem Feli. in d. c. si verò. dicens illum text. ad hoc esse singu. not. gl. ibi recepta communiter, teste Ias. nu. 23. in l. in actionibus. ff. de in lit. iu. facit l. in lege Cornel. ff. de sicar. notat Bart. in l. quod Nerua. 7. col. ff. depositi. Nec obstant, quæ contra hanc communem adducunt Dec. in d. c. 2. & latè Zasius in lib. 2. singu. intel. c. 2. illa enim intelligenda sunt, quando lata culpa versutiam pręsefert, & ita dolum admixtum habet, vt constat ex adductis per eundem Zasi. probatur etiam opinio communis in l. 2. vers. doli mali. & vers. si quis igitur suam rem. ff. vi bonor. rapt. ex quibus infertur, excommunicationis pœnam in d. Cle. vni. statutam. non comprehendere ignorantes, etiam ex lata culpa. quod notant ibi Imol. & Bonifa. col. 2. quibus patrocinantur quæ Io. Crot. adducit in c. 2. in prin. de const. in 6. col. 3. quamuis glo. in d. Clem. vnic. vers. scienter. contrarium notauerit.

Verùm in hoc eodem tractatu ante iura Authenticorum statutum fuerat, contrahentes incestas nuptias, ex eisdem nihil lucri, aut commodi capere posse. Imò ex lege vxor dotem, arras, sponsalitiam largitatem, maritus donationem propter nuptias amittebant: eaque omnia ad fiscum deferebantur. l. qui contra. C. de incest. nupt. de cuius intellectu præter iam adducta, agendum vlteriùs est, quia sublata non est, licet pœna per iura Authenticorum augmentum receperit: est enim d. l. qui contra, intelligenda, in his qui scienter matrimonium contraxerunt: nam hi, qui ignorantia facti incestas nuptias contrahunt immunes sunt, & liberi ab illius legis pœna, quod est receptissimum. Sed & ignorantia Iuris eosdem excusat à prædicta pœna amittendi propria bona, licet non operetur lucri acquisitionem. tex. & ibi gloss. in versi. illicitum. Bart. & Alber. in l. si adulterium. §. 1. ff. de adult. glo. in d. l. qui contra. Bart. & Paul. Cast. contra gloss. ibi in l. fi. ff. de condict. sine cau. gloss. & ibi Doct. in dict. c. & si necesse. quam opinionem asserit esse communem Bald. Nouel. in tract. de dote. part. 11. col. 8. Quæ tamen procedit, quando contrahitur matrimonium palàm, secus, si clàm contractum sit: tunc enim non excusat ignorantia Iuris, etiam humani, & ciuilis. text. in l. fi. ff. de ritu nupt. notat Albe. in dict. l. si adulterium. §. 1. gloss. in dict. l. qui contra. quam commendat Roma. sing. 714. Secundò communis opinio procedit, quo ad pœnam, d. l. qui contra. in ignorantia probabili, non tamen in ignorantia crassa, & quę in ipso Iure gentium versatur. l. fi. ff. de ritu nup. vbi Iurisconsultus scribit, in coniunctione matrimoniali, quæ contra Ius gentium fit, ignorantiam non excusare. quod Bart. notat in d. l. si adulterium. §. 1. vbi quo ad d. l. qui contra. hac distinctione vtitur, & eum cæteri sequuntur, maximè Anchar. in d. Cle. vnica.

Sed & si mulier, quę scienter matrimonium in gradu prohibito contraxit, dotem à marito repetere velit, non repellitur à marito criminis participe, qui fisci ius contra vxorem allegat, dicens, dotem fisco deberi. ita Bar. in l. fi. ff. de cond. sine caus. in fi. quamuis dubius, sicuti Raphaël Fulgo. & Ias. ibi etiam dubitant. sed tenent eandem opinionem Card. in d. c. & si necesse. & Fran. de Ripa in Rub. ff. solu. matri. nu. 29. ex text. iuncta glo. celebratissima in l. consequenter. §. 1. ff. famil. hercisc. vbi notatur, neminem posse aduersus agentem in iudicio ius fisci opponere. dicit prædictam gl. singu. Alex. in l. si patroni. §. qui fideicommissum. ff. ad Trebell. pe. col. Ias. in l. 2. C. de iure emphy. num. 6. notat Bal. in c. tuæ. de procur. Bart. in l. 2. ff. de excep. rei iud. Ias. in l. si seruus plurium. §. si quis. ff. de lega. 1. probat tex. in l. 2. ff. si ager vecti. vel emphy. pet. ex quibus opinio Bar. probari videtur: nam etsi ipso Iure hæc bona ad fiscum deferantur, non tamen possunt ab ipso delinquente, etiam per Iudicem auferri, donec feratur sententia declaratoria. c. cùm secundum. de hæret. in 6. l. eius qui. ff. de iure fisci. quæ tamen sententia in pręsenti casu minimè fertur, nec tractatur. igitur vxor excludi non debet à marito excipiente, ius fisci esse potentius, quàm vxoris, eamque à lege, illa dote priuari. Agit autem vxor ad dotem condictione sine causa, eò, quòd matrimonium, propter quod dos data fuit, sequutum non sit, nec contrahi potuerit. Nec causa dandi saltem proxima, turpis est censenda, sed potiùs nulla, vt explicant Bart. & alij in d. l. fi. ff. de condict. sine cau. dicentes, non competere ipsi vxori actionem de dote, sed condictionem sine causa, etiamsi matrimonium esset ignoranter contractum. l. 1. C. de cond. ob caus. l. si cùm dotem. §. fi. ff. solut. matrimo. tex. & ibi gloss. in c. 3. de donat. inter virum & vxo. Cùm ergo actio de dote non competat, plurima sunt hîc notanda, ex quibus, quid hoc referat, apertissimè constabit.

Primò etenim infertur, in pręsenti casu non esse locum l. vnicæ. C. de rei vxor. actio. §. exactio. quæ marito tribuit dilationem annuam ad restituenda mobilia dotis. Imò statim erunt omnia bona dotalia restituenda. gl. singu. in d. §. exactio. quam ibi præter alios sequitur Sali. Alex. in l. si cùm dotem. §. fi. ff. solu. matrim. Abb. & Cald. in dict. c. 3. quam etiam dicit singul. Bal. Nouel. in tract. de dote. part. 11. nume. 27. quibus suffragatur text. in l. 2. §. fi. ff. de priui. credit. & in dict. l. si cùm dotem. §. fi. vbi respectu mulieris ignorantis, & bona fide contrahentis, non respectu ipsius viri bona, quæ vxor dedit marito, dotis nomen habent. Atque hæc est communis opinio, contra gloss. & Anto. in d. c. 3.

Secundò hinc deducitur, maritum huius dotis fructus non lucrari, quia nec fuit vera dos, nec matrimonium. argum. l. si ante. ff. soluto matrimo. & l. incestæ. ff. de ritu nupt. & probatur in l. insulam. §. fructus. ff. solut. matri. notat Alex. in d. l. si cùm dotem. §. fi. nisi bona fide maritus illos fructus perceperit: tunc enim eos percipit tanquam bonæ fidei possessor, non tanquam maritus, & ideo eos restituere tenebitur eo pacto, quo possessor bonæ fidei. gl. in d. §. fructus. per tex. ibi. quam approbant Paul. Imol. & Alex. ibi. idem Alex. in d. l. si ante. & Bal. Nouel. in tract. de dote. par. 11. col. pe. & fi. ex quibus ita est intelligenda gloss. in cap. 1. de donatio. inter virum & vxorem. quæ expressè voluit, maritum lucrari fructus dotis putatiuæ.

Tertiò constat ex his, prędicto casu maritum conueniri ab vxore posse, vt ipsa dotem exigat in iudicio exactè, & ita integrè, vt nihil à marito deducatur alimentorum ratione, imò vltra quàm facere possit, condemnandus erit, quia nec maritus fuit, nec vt maritus ad iudicium vocatur. Ioan. Andre. & Abb. in c. 1. de dona. inter virum & vxo. Bal. Imol. & Alex. in l. diuortio. §. fin. ff. soluto matrimo. eandem opinionem existimat veriorem esse Rode. Xuares in l. 1. titu. 3. libr. 3. fori. col. 3. & esse communem asserit Bald. Nouel. in tracta. de dote. par. 11. numer. 28. quamuis gloss. in dict. cap. 1. contrarium asserat. cui videntur consentire Cardi. & Ancha. Quid autem in his bonis contrahentium incestas nuptias, dicendum sit, quando alter eorum bona fide contrahit, dicemus cap. 7. huius Partis. §. 1.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Dispensare quid sit, & de dispensatione, ac dispensatore,
- 2 Differentia inter dispensationem & declarationem.
- 3 Dispensatio etiam Romani Pontificis, non habet effectum in Iure naturali.
- 4 Dispensatio Papa non potest dari contra Ius diuinum.
- 5 Intellectus ad text. in c. contra. 25. q. 1.
- 6 Dispensare potest Papa super statutis à iure humano.
- 7 Dispensatio in iure humano, tamen sine causa facta, an reddat quem tutum, quo ad Deum.
- 8 In dispensatione circa Ius humanum facta, cur subsistente iusta dispensandi causa, autoritas Principis sit necessaria.
- 9 In dispensatione Principis circa Ius humanum concessa, causa præsumitur.
- 10 Dispensatio sine iusta causa facta, valet, licet iniquè concedatur.
- 11 Dispensatio ab inferiori à Principe, sine causa iusta concessa, non tenet.

§. NONVS, DE DIspensatione.

HAC in parte agendum erit de gradibus, naturali, diuináue lege, prohibitis. Qua in re ita celebris est controuersia, vt planè doctissimus quisque conatus fuerit, exactissima diligentia, id inuestigare. Huic tamen dubio, de dispensatione, quæ solet à Romanis Pontificibus concedi, aliqua præmittemus, quò percipi possit, quantæ sit vtilitatis isthæc disputatio.

Dispensare apud Latinos frequentius, distribuere significat, ac expendere. Vnde dispensator seruus apud Iurisconsultos dicitur, qui impendia domus curat: quiq́ue victui diligenter distribuendo præest, ac rationibus expendendis. ita Alciat. in l. vrbana. ff. de verborum significat. qua dictione vtitur Alphenus in l. in lege censoria. ff. eod. titu. Item Paulus in l. dispensatorem. & in l. dispensatori. ff. de solutio. & alibi sæpissimè. Scribit etiam Theophilus in §. rectè quoque. Insti. de mandat. dispensatorem dici seruum, qui fœnori dare consueuit pecuniam domini: idem Theophil. in §. de his. Inst. per quas personas. ita de dispensatore loquitur. Ex re mea est, quando curam ei possessionum mearum credidi aut permisi, vt pecunijs meis mutandis præesset, dispensatoremq́ue, vt vocatur, eum feci. Inde & dispensatio deducitur pro hoc munere, & officio dispensatoris, ex Suetonio in Othone. ca. 5. Ante paucos dies seruo Cæsaris, pro impetrata dispensatione, decies sestertium expresserat. Idem Suetonius hac dictione vtitur in Vespasiano: Quendam è charis ministris, dispensationem cuidam, quasi fratri, petentem cùm distulisset, ipsum candidatum ad se vocauit, exactaq́ue pecunia, quantam is cum suffragatore pepigerat, sine mora ordinauit. Nos verò passim dispensare pro soluere legibus dicimus, ac subinde verbari nomine vtimur pro concessione, aut indulgentia, quæ contra Ius à Principe impetratur. qui dicendi modus minimè placet Budæo in l. 1. col. 14. ff. de iust. & iur. nec Oldendorp. libr. de iure sing. vbi scribit: Qui dispensat Ius, is cuique suum distribuit, & curat, ne alicui fiat iniuria, ne aliquis lædatur, quod summum iustitiæ munus est. Nec tamen verebimur his dictionibus vti, siquidem & his Canones, quos interpretamur, vtuntur. Condonandum etenim aliquid est, atque indulgendum commoditati loquendi, & consuetudini quamlibet disciplinam profitentium: nam & Rom. Pont. dispensator à Diuo Bernardo dicitur, libro 3. de considerat. ad Eugenium. & à Tho. 12. q. 97. arti. 4. atque à Diuo Paulo, 1. ad Corinth. cap. 9. & ab ipso Christo, Lucæ 12. ex eo, quòd distribuat, ac expendat potestatem sibi à summo Deo concessam.

Cæterùm in Iure duo sunt, quæ ex diametro, quod aiunt, distant declarare Iura, & dispensare circa Ius: Ius enim interpretatur quisquis ita illud explicat, vt ostendat apertè, an Ius illud, id quod agitur, includat, nec ne. l. fi. C. de legi. cap. cùm venissent. de iudic. l. scire leges. cum sibi proximis. ff. de legi. Lex namque illa naturalis: Non occîdes, per humanas leges sæpissimè ita explicatur, vt constet, per eam homicidium ad defensionem commissum minimè prohiberi. l. vt vim. ff. de iust. & iure. Naturalis enim ratio dictat, defensionem omnibus permissam esse. Sic etiam lex illa, furtum non facies, ita intelligenda est, vt furtum committere non dicatur, qui fame coactus, victus gratia alienum assumit. c. si quis propter necessitatem. de furt. Dispensat verò circa Ius, qui data legis obligatione, ab ea priuatim aliquem eximit: etenim secundum Tho. 22. q. 88. artic. 10. lex ponitur respiciendo ad id, quod est vt in pluribus bonum, sed quia contingit huiusmodi in aliquo casu non esse bonum, oportuit per aliquem determinari in illo particulari casu legem non esse seruandam, & hoc est, autore Thoma, propriè dispensare in lege, cuius rei sit exemplum in cap. de mulcta. de præben. Iure enim humano nobiles & literati duo beneficia curam animarum habentia obtinere prohibentur. at Romanus Pontifex aliquem nobilem, aut literatum, ab hac iuris humani prohibitione eximere potest. ita hæc explicant Cardi. à Turre Crema. in tract. de ecclesia. libr. 3. c. 55. Iaco. Almai. in tract. de potest. eccles. c. 13. & Ambro. Cat. contra Caiet. libr. c. 2. ferè ad fi. Paris. consil. 68. nume. 195. volu. 4. Quo fit, vt circa Ius diuinum, aut naturale, interpretandi potestas Romano Pontifici competat, non dispensandi: declaratio enim ex eo etiam contingit in iure naturali, quia licet illud sit immutabile, quo ad prima principia, scilicet ratione viuendum est, & quo ad ea, quæ necessariò ex primis principijs deducuntur, vt sunt præcepta Decalogi, quæ & iure humano declarari possunt, quo ad actus, quos prohibent, vel imperant. conclusiones tamen, quę ex primis principijs iuris naturalis oriuntur frequentius, non tamen in vniuersum. quandoque ex causis specialibus à Iure ipso naturali deductis deficiunt: ratio enim dictat, vt deponenti reddatur depositum, si illud exigat. id tamen frequentius est. nec semper ratio id suadet, cùm iustissima ratione denegari aliquot casibus possit. l. bona fides. ff. deposi. Pulchrè Cicero libr. 3. de Offic. cuius oratio similima est verbis Iurisconsulti: sic enim inquit de deposito verba faciens: Multa, quæ honesta natura videntur esse, temporibus sunt inhonesta. Nec tollitur lex naturalis humana lege, sed declaratur. Tho. 12. q. 54. art. 5. Fort. in l. veluti. ff. de iusti. & iur. colum. 7. Ex his infertur Abb. eiusque sequaces errasse in c. fi. de consuet. dum dicunt, Ius naturale posse ex causa tolli. Falsum enim id est, tex. in prin. 5. dist. §. sed naturalia. Inst. de iur. nat. gent. & Ciui. declarari enim humana lege Ius naturale potest: tolli verò non potest. cui assertioni adstipulatur Cicero lib. 3. de repud. dicens: Huic legi nec propagari fas est, nec derogari ex hac aliquid licet, nec tota abrogari potest. nec verò aut per Senatum, aut per populum solui hac lege possumus. Nec erit alia lex Romæ, alia Athenis, alia nunc, alia post hac, sed omnes gentes, & omni tempore vna lex, & sempiterna, & immutabilis continebit. Hactenus Cicero, cuius verba maxima cum laude retulit Lactant. Firmianus lib. 6. de vero cultu Dei, ca. 8. nam Cicer. libr. de Repub. non extant, præter quoddam sexti libri fragmentum, quod somnium Scipionis nuncupatur. Sic & Dionysius Tyrannus respondit, autore Plutarcho in Solone, ciuitatis leges abrogari, naturæ verò leges cogi nullo modo posse.

Secundò hinc etiam constat, non rectè loquutum fuisse Abb. in c. non est. de voto. dum sensit, Papam posse cum causa in Iure diuino dispensare. idem not. Fel. in c. quæ in ecclesiarum. de constit. nu. 19. Deci. consil. 112. post alios Ferdi. Loazes in tracta. de matri. 2. dub. arg. 2. pro parte affirmatiua. dicit & hanc opi. communem Hiero. Gratus, consi. 1. in 2. volu. nu. 31. tradit Sigismundus Lofredus, consi. 50. id enim nullo iure subsistere potest, habet enim potestatem Rom. Pontif. interpretandi, & declarandi Ius diuinum, ex qua declaratione constabit, Ius illud ad casum aliquem non extendi, ex aliqua causa. dispensandi verò nulla competit ei facultas, nec causa aliqua id pati potest. Tho. quodlib. 4. artic. 13. & quod lib. 9. artic. 15. Angel. in verb. Papa. Card. à Turre Crema. lib. 2. de eccles. c. 107. Tho. 12. q. 97. art. 4. ad 3. Ioan. Maior. in 4. distinct. 24. quæst. 12. Ambr. Cath. in d. c. 2. Syluest. in verb. Papa. q. 16. Parisi. dict. consi. 68. nu. 199. volum. 4. Ioan. Driedo. de libert. Christia. pagi. 204. Ioan. Baptist. de S. Seuerino in tracta. de pensio. q. 19. Iac. Almain. in tract. de potest. eccles. c. 13. nostrates iure optimo reprehendens, eò, quòd passim asserant, posse ex causa Roma. Pontificem circa Ius diuinum dispensare, quorum opinio posset procedere, si ad declarationem vel interpretationem referatur. Audacius certè multò dixit Ludo. Goza. consil. 51. colu. fi. propriam dispensationem Roma. Pontif. competere circa Ius diuinum. Quamobrem fugere omninò oportet, dispensandi verbum iura diuina & naturalia tractanti. si id verbum assumatur ea significatione, qua frequentius, & strictè apud nos assumitur, ac tutius erit dicere, iura naturalia & diuina posse Ro. Ponti. interpretari, quod probat text. in cap. maiores. de Baptismo. cap. per venerabilem. qui filij sint legitim. Etenim lex diuina continet ea, quę ab ipso Deo determinata sunt, non solùm in communi ratione iustitiæ, sed etiam quo ad singulares actus, qua ratione dispensationem ab alio, quàm ab ipso Deo non recepit, secundum Tho. 12. q. 100. arti. 8.

Tertiò ex his deducitur intellectus ad text. in c. contra. 25. q. 1. quo Zozimus Papa asserit, Romanum Pontificem nil posse contra Patrum statuta sancire: est enim id intelligendum, quatenus illa statuta Ius naturale, vel diuinum referunt, vt ibi notauit gl. quæ ex præmissis comprobari optimè potest. Dispensare autem potest Papa circa Ius humanum, etiam in his, quæ ab Apostolis fuêre statuta. no. Tho. quodlib. 4. art. 13. etiam contra sancita in Concilio totius Ecclesiæ. gl. & communis in c. proposuit. de conce. præb. gl. in c. vbi periculum. de elect. in 6. vers. Concilio. Abb. in c. significasti. de elect. Iacob. Almain. in tracta. de potest. eccle. c. 14. & Feli. in c. 1. nu. 23. de const. Latè Iacobat. de Concil libr. 5. artic. 15. Potest enim Romanus Pontifex Ius humanum tollere. At in Concilio statutum, Ius humanum est, igitur & illud potest tollere. Vnde Ius dispensandi in Iure humano Romano Pontifici non aufertur, etiamsi Concilium vniuersale, futuris Romanorum Pontificum dispensationibus deroget, vti docet Card. à Turre Cremata in libr. 3. de ecclesia. cap. 52. & 53. siquidem potestas Romano Pontifici à Deo, non à Concilio data est, cap. 3. de const.

Ex quibus dubium illud explicari potest, num ille, qui ex dispensatione Romani Pontificis, contra Ius humanum aliquid fuit assequutus, aut aliquem actum agit, si quo ad Deum tutus, an peccet. In quo celebris est sententia Ber. in cap. non est. de voto. dicentis, minimè tutum esse hunc, si absque rationabili causa, sit ei hoc concessum, cuius rationem Tho. adducit in 12. quæst. 97. artic. 4. quo autore, nec ipse Princeps tutus erit, qui sine iusta causa Ius, quod subditis omnibus commune est, vnius gratia violat: frangit enim illam æquabilitatem, quæ mera iustitia erga omnes seruari debet. Princeps ergo sine causa has indulgendo dispensationes peccat, fortassis & frequentissimè mortaliter, qui sub mortalis peccati pœna tenetur subditis iustitiam exhibere. Is verò, qui à Principe hanc Iuris relaxationem petit sine causa, venialiter peccat: non enim tutus erit, quo ad Deum, autore Bernard. in epistola 271. ad Theobaldum Comitem: forsan & mortaliter peccabit, quippe qui rem illicitam petat à Principe, & ei sit coadiutor in peccato mortali. ex his, quæ tradit Caieta. 22. quæst. 78. artic. 4. Sed & his, qui vtitur peccato ipsius Romani Pontificis, & sic dispensatione ab ipso sine causa concessa, simpliciter mortaliter non peccat, nisi sequuto graui scandalo, vel damno alterius. quod & Domin. Sot. probat libr. 1. de iusti. & iur. quæst. 7. art. 3. contingit tamen dispensandi facilitas in matrimonij impedimentis frequentibus erga diuites, Duces, Comites, ac Principes: nec temerè, cùm dispensatio hæc præcipuè concedatur ob firmandum pacis fœdus. quod magis necessarium est, magisq́ue Reipub. conueniens circa personas præcellentes his dignitatibus, quàm in popularibus, vt colligit S. Tho. 22. q. 63. ar. 2. ad secundum.

Verùm si causa exigitur, & iusta, vt Sempronius contrahat matrimonium, in gradu humana lege prohibito, iam in eo cessat ratio legis, igitur & cessare debet lex ipsa, cur ergo dispensatio est necessaria? Ex eo, inquam, quòd ratio legis non cessat in communi, sed in particulari actu, & ideo lex non cessat. Cle. ad nostram. de hæreti. cap. & si Christus. de iureiurand. sensit Fort. in tracta. de vltim. fin. illat. 15. & 16. leges enim, quarum ratio continua est, quarum finis communis est, & vniuersalis, non cessant, licet in particulari casu finis per eas intentus non sequatur. Prohibentur sanè iuramenta sine causa, ex eo ne periuria sequantur ex incauta iuratione. sit ergo aliquis, qui nulla ex causa iuramentum fecerit absque periurio, pręmissa veritate affirmationis. procul dubio & is contra prohibitionem fecit, text. in d. c. & si Christus. Sic & ieiunia præcipiuntur ad reprimendam carnis tentationem, & tamen tenebitur ieiunare is, in quo periculum illud tentationis cessat, dict. Cle. ad nostram. non sic in legibus, quarum ratio in finem particularem dirigitur, vt est lex, de correctione fraterna, quæ tendit, vt correctio fratris sequatur, & ideo cessat eo casu, quo correctio non speratur. ita explicat Ioan. à Medina de contract. quæst. 14. hæ verò matrimonij prohibitiones, prioris classis sunt. vnde in nostro casu necessaria est dispensatio, etiam existente causa, quæ actum videtur honestum reddere. Tho. quodlib. 9. art. 15. Hoc igitur vnum ex præfatis notandum est, in quo inter omnes conuenit, dispensationem à Romano Pontifice concessam contra Ius sine causa, etsi sit contra ius positiuum, animæ tutam non esse: malè enim agit, qui dispensatione, sine causa sibi concessa, vtitur. Caieta. 12. q. 66. art. 5. glo. communiter recepta in dict. cap. non est. talis enim dispensatio, dissipatio potius censenda est, autore Bernardo libr. 3. de considerat. ad Eugenium. notant Ioan. Andre. Abb. ac cæteri in c. quia in tantum. de præb. Abb. in c. de mulct. de præb. eo. tit. nu. 20. idem Abb. in c. cùm adeò. de rescri. alijque plures Iuris diuini & humani Professores, quos hîc nominatim exprimere non expedit: nam id agit Fel. longè lateque in c. quę in ecclesiarum. de const. nu. 25. quibus addendum censeo causam præsumi iustam, quando Princeps in Iure humano dispensat. ita aduertit Barto. post Cyn. in l. fin. C. si contra Ius, vel vtili. pub. Fel. nu. 60. Deci. 29. in d. c. quæ in ecclesiarum. Fortu. in l. Gallus. §. & quid si tantum. ff. de lib. & posth. col. 138. Hipp. sing. 8. Ias. cons. 105. in 1. vol. nu. 4. & plures alij, quos refert, & sequitur Ferd. Loazes Præsul Illerdensis in tract. de matrimo. 4. dubio. nu. 13. pro quibus optimus est text. in c. si quid culpatur. 23. q. 1. c. in præsentia. de renunciat. glo. in c. ad aures. de tempo. ordina. & in c. 2. de maio. & obedi. Sed si in humano Iure Romanus Pontifex dispenset nulla causa existente, ipsa Iuris relaxatio tenet, & valet, licet malè faciat Princeps eam concedendo, quo ad hoc enim, vt dispensatio, & actus ex ea sequutus valeant, est in Principe pro ratione voluntas. glo. quam ibi notat Bar. in l. relegati. ff. de pœnis. quæ sing. est secundum Ias. in l. quo minus. ff. de flum. 2. col. & Felin. in c. quæ in ecclesiarum. de consti. nume. 6. Vnde quamuis sine iusta causa Princeps dispensationem concedat contra Ius humanum, valet concessio, actusq́ue ex ea sequutus, firmus erit. quod notat Caiet. 12. q. 96. artic. 5. ad fin. Inno. in c. cùm ad monasterium. de stat. regu. sentiunt Abb. in cap. non est. de voto. in c. de mulct. nume. 20. de præb. idem in cap. quæ in ecclesiarum. de consti. nume. 17. & ibi Decius nume. 29. dum probant, in foro exteriori, dispensationem validam esse, licet peccet, qui eam sine causa concesserit, & is etiam, qui ea vtitur. At in foro interiori animæ de hoc peccato tractatur: in foro autem exteriori, de actus ipsius valore, tametsi Fort. in l. Gallus. §. & quid si tantum. ff. de libe. & posthu. col. 135. in ea sit sententia, vt opinetur dispensationem contra Ius humanum, sine causa concessam, etiam in interiori iudicio nullam esse, nec actum ex ea sequutum validum fore, pro se citans Diuum Tho. 12. quæst. 97. artic. 4. sed id durum est: nam etsi Princeps malè agat, si contra Ius humanum, absque causa dispenset, nihilominus dispensatio valida censetur, actusq́ue ex ea sequutus, in foro interiori tenebit: si quis enim dispensatione à Romano Pontifice impetrata, matrimonium in quarto gradu contraxerit sine aliqua dispensandi causa, etiamsi contrahendo peccauerit, quis tamen vnquam dicet, etiam in animæ iudicio, hoc matrimonium inualidum esse? Quis vnquam doctus sacerdos, in eodem iudicio filios ex hoc matrimonio conceptos, illegitimos esse iudicabit? Id etenim admittendum est, committi crimen in actione alicuius rei, & tamen ipsum actum firmum esse, vt Syluest. argumentatur, in verbo, Papa, quæst. 15. contrahit enim quis clàm matrimonium, & forsan cum mortali peccato, & tamen matrimonium tenet. quod latiùs superiùs disputauimus. Nec Tho. pro Fort. est quippe qui tantùm id dixit, malè agere Principem, qui sine causa contra Ius dispensat. Posset tamen Fortu. opinio locum habere in inferiori à Principe, is enim si à Principe licentiam habeat dispensandi contra Ius humanum, ea vti debet cum causa, alioqui dispensatio non tenebit vtroque foro. Innocent. in dict. cap. cùm ad Monasterium. & in cap. dudum. in 2. de electio. Nicol. Milis. verbo, dispensatio. latè Curtius Senior consil. 75. versicu. veniamus ad quartum. optimè Ripa libr. 2. respons. cap. 35. Felin. in cap. ad audientiam. in 2. de rescriptis. colum. 5. idem Felin. in cap. postulasti. numer. 13. eod. titul. gloss. Bald. & Alexand. in l. filius à patre. ff. de libe. & posthu. Ex his mihi non placet, quod Felin. scribit in dict. cap. ad audientiam. colum. 4. dicens, in his, quæ sunt iuris positiui, etiam in animæ foro, tutum esse eum, cui Papa dispensationem concessit, nulla præexistente causa: hoc enim falsum est, etiamsi Felinum sequatur Hieronym. Gygas in tracta. de pensioni. quæstio. 6. numero 13. nisi intelligamus eum tutum esse, quo ad actus valorem.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Nullus gradus iure diuino hodie prohibitus est, qui non sit & lege naturali vetitus.
- 2 Graduum prohibitiones Leuiticica. 18. expressim factæ, non omnes sunt iuris naturalis.
- 3 Intellectus cap. fina. de diuort.
- 4 Gradus primus in recta linea, secundum omnes, & vlteriores, iuxta tutiorem opinionem, iure naturæ prohibentur.
- 5 Gradus primus in transuersa linea Iure natura prohibetur.
- 6 Nouerca Iure naturæ in coniugium admitti non debet.
- 7 Relictam fratris potest quis, secluso Iure humano, in vxorèm accipere.
- 8 Eusebij in Historia Ecclesiastica locus animaduersus.
- 9 Patruus Iure naturæ potest neptem accipere vxorem, & ideo nunc poterit ex Romani Pontificis dispensatione.
- 10 Papa potest dispensare in aliquot gradibus, ex contentis cap. 18. Leuit.
- 11 Episcopus, nec Legatus à latere non possunt dispensare in prohibitione cap. non debet. de consang. & affinit.
- 12 Gradus remotior à stipite tantùm considerandus est, in prohibitione coniugali, & in dispensatione.
- 13 Proles, ex consanguinea suscepta, potest esse iusta dispensandi causa.
- 14 Impetratio dispensationis non tenet, si tacetur matrimonium contractum fuisse scienter inter prohibitos.
- 15 Dissimulatio Principis an habeat vim dispensationis.
- 16 Lex Ciuilis non potest matrimonia prohibere.
- 17 Romanus Pontifex qua ratione possit prohibere coniugalem contractum.
- 18 Consuetudo an possit aliquot personas reddere inhabiles ad coniugium contrahendum.
- 19 Consuetudo ista an exigat scientiam Romani Pontificis.
- 20 Fama an probet impedimentum matrimonij.
- 21 Testis vnicus an probet matrimonij impedimentum.
- 22 Fama sola, vel vnicus testis, an impediat matrimonium contrahi præcedentibus sponsalibus iuratis.

§. DECIMVS, DE GRADIBVS diuina, naturali, vel humana lege prohibitis.

CAETERVM cùm ex præmissis constet, quo in iure possit Romanus Pontifex dispensare, operæprecium erit agere, qui gradus sint, quo ad matrimonia, in affinitate, & consanguinitate, diuina, naturalíue lege prohibiti. Ac primùm omnium illud notandum est, nullum gradum Iure diuino prohibitum hodie esse, qui idem naturali Iure prohibitus non sit: lex enim vetus aduentu Christi expirauit. cap. translato. de consti. docet Tho. 12. q. 98. arti. 1. & q. 104. art. 3. Magist. in 4. sent. dist. 3. & ibi cæteri Theologi. atque Alfonsus de Castro libr. de hæresib. in verb. lex. In lege autem Euangelica nullum præceptum continetur, quod non sit Iuris naturalis, præter præcepta de Sacramentis, atque de Fide. Tho. prima secundæ, quæstio. 108. artic. primo, & secundo. idem quodlib. 4. artic. 13. igitur circa matrimonium nullus gradus erit diuina lege prohibitus, qui non sit Iure naturali. Aduertendum ergo est ad gradus Iure naturæ prohibitos. Nec enim gradus omnes Leuitici 18. prohibiti, Iure naturali prohibentur. quod probat Thom. 12. quæstio. 105. artic. quarto. Caiet. 22. quæstio. 154. artic. 9. Rofensis in libello de matrimon. Regis Angliæ, & Alfonsus à Castro libr. 1. de potest. legis pœnal. cap. vltim. quo in loco scribit, sententiam hac in causa latam à Romano Pontifice fuisse, eiusq́ue retulit literam, prout Romæ fuit pronunciata. Quòd autem prohibitiones ibi expressæ non sint Iuris naturalis, probatur: ibi enim prohibetur frater relictam fratris sibi matrimonio copulare. & constat eadem lege Mosaica licitum fuisse fratri, relictam fratris decedentis absque prole vxorem accipere. Sed si lege naturali relictam à fratre in vxorem accipere non liceret, nullo pacto licuisset cum ea matrimonium contrahere, fratre absque prole defuncto. id equidem licebat: igitur dicta prohibitio non est Iuris naturalis. Præterea si naturali lege illicitum foret, relictam à fratre accipere vxorem, non probasset Romanus Pontifex coniugia contra dictam prohibitionem contracta in c. fi. de diuort. Verùm cùm ibi illa coniugia essent contracta, ante conuersionem contrahentium ad fidem, ex legis Mosaicæ licentia, cur indigent approbatione Romani Pontificis? siquidem ab infideli iuxta propriam legem, naturali Iuri minimè contrariam, matrimonium contractum firmum est, atque legitimum, & durat, etiamsi ad Christianam fidem conuertantur contrahentes, & sit contractum contra Canones. c. de infidelibus, de consang. inspicitur enim initium contractus, & illius tempore licebat ita vxorem ducere: igitur dissolui non debet hoc matrimonium, quod ab initio legitimè contractum fuit. cap. gaudemus. de diuort. in princ. & in c. fin. qui filij sint legiti. Regia l. fi. titu. 6. part. 4. Ille etenim contractus licitus fuit ab initio, cùm Iudæi etiam inter Christianos habitent Mosaicis legibus regantur. ex notatis per Feli. post alios ibi in c. 1. de constit. eundem Felin. in cap. Iudæi. in 2. de Iudæ. & ibi Anani. Ias. in l. qui se patris. C. vnde liberi. num. 24. Soci. consil. 119. in 4. vol. etiam quo ad coniugales prohibitiones, vt notat Barba. in consil. 13. in 4. volu. Quare igitur in dict. cap. fina. de diuortijs dispensatio Romani Pontificis exigitur. Illud profectò responderi potest, Romani Pontificis approbationem ideo ibi exigi, quòd prohibitio coniugalis, quæ ibi violatur, potissimùm accedat prohibitioni naturali. qua ratione autoritas Romani Pontificis ad euitandum scandalum exacta fuit. Possum, & rectiùs, respondere dictæ obiectioni, si dixero illa matrimonia ibidem contracta fuisse post conuersionem ad fidem Christi, & propter fragilitatem eorum, qui nouiter Christi fidem professi fuerant. approbat summus Pontifex matrimonia iam contracta, & prohibet contrahenda, quod sensit Paris. consi. 68. vol. 4. num. 275. Item non omnes gradus, & prohibitiones Leuitici 18. expressas esse Iuris naturalis. probatur ex eo, quod ibi prohibitum est, ne quis sororem vxoris in coniugem accipiat. & tamen Iacob duas sorores in vxores accepit, Lian scilicet, & Rachel, vt constat Genes. cap. 29. Si id equidem Iure naturali non liceret, minimè hoc Iacob fecisset. Consequitur tandem ex his, non omnes prohibitiones Leuitici, Iuris naturalis esse. Imò in dict. c. 18. non agi de impedimentis cognationum circa matrimonia, sed ibi prohiberi, ne consanguinei, aut affines in incesta facinora prolabantur, probare conatur Alfonsus Viruesius in tract. de matri. Regis Angliæ 3. hypothesi.

Omnibus tamen diuini, & humani Iuris Professoribus id placet, primum gradum in recta ascendentium, ac descendentium linea Iure naturali prohibitum esse rationibus, quas nos adducimus hoc c. §. 6. & notant Tho. & Caieta. 22. quæst. 154. artic. 9. nec in hoc est controuersia, tametsi apud Barbaras quasdam nationes fas fuerit parentibus stupro coire cum liberis, sicuti commemorat Quintus Curtius libr. 8. de regione proxima Scythiæ, quam quidem regionem Nauram appellatam esse tradit, idem Persis lege lata licuisse constat ex Strabone, Catullo, Quintiliano, & Tertulliano: scribitq́ue Ludoui. Cæli. libr. antiq. lect. 10. c. 18. quod etiam testatur Constant. Harmenopul. libr. 1. Epitomes Iuris. titul. 1. Scribit & ad hæc Xanthus in ijs, quæ inscribuntur Magica, coire Magos cum matribus & filiabus, & fas eis esse coire cum sororibus, quemadmodum ex ipsius Xanthi testimonio tradit Clemens Alexandrinus libr. 3. de Stromatibus: id etenim ferinis moribus tribuendum est potiùs, quàm humani iudicij decretis. ad hæc autem plura scribit Tiraquel. 7. lege connubia. nume. 22. Nec mirum videri cuiquam debet plerunque apud gentes palàm permitti vitia, & crimina, quæ legi naturali aduersantur, id enim contingit ex errore in particulari, non in vniuersali: nam licet in aliquo homine dictamen naturalis legis extinctum, & sopitum sit in sua specie, non tamen inde sequitur in eo prorsus extinctam esse legem naturę communem, ex qua tanquam ex principio communi illud particulare deducitur Sic nulla est tam effera gens, quæ dubitet, sit ne licitum contra iustitiam agere, aliquem innocentem occidere, alicui iniuriam inferre. quæ item ignoret à malo declinandum, bonum agendum esse, sed an ex tali causa, nempe sacrificij ratione liceat aliquem occidere, rem alterius sagaci quadam industria occupare: apud plerasque nationes ex errore in particulari licitum, & probum existimatur, quemadmodum docet Ioannes Driedonius de libert. Christia. pagi. 52. idem explicat Domini. Sot. libr. 1. de iustit. & iur. q. 4. art. 4. & 5. nam apud Germanos latrocinium non reputabatur iniquum, vt scribit Cæsar de bello Gallico. nec apud Aegyptios autore Gellio, nec apud Lacedęmonios, autore Cæl. libr. 10. lect. antiq. c. 1. rapto enim viuere quibusdam honestum fuit ex Quintiliano libr. 3. cap. 9. Sensit tamen vterque Thomas, iure naturali non prohiberi secundum gradum in linea recta ascendentium, & descendentium. idem Thom. probare videtur in 4. sentent. distinct. 40. q. 1. artic. 3. vbi idem sentiunt Bonauen. & Ricard. quæst. 2. Rofensis in tract. de matrimo. Regis Angliæ. fol. 3. & Alexan. de Hales. 2. par. q. 169. eidem opinioni suffragantur, dum Iure naturæ tantùm prohiberi coniugium inter matrem & filium, patrem & filiam constanter asserunt. Sed è contrario Scotus, Durand. Palud. in 4. sent. dist. 40. Florent. 3. part. tit. 1. c. 14. §. 2. & Syluest. in verbo, matrimonium. 8. quæst. 6. col. 4. in ascendentibus, & descendentibus Iure naturali matrimonia prohiberi, existimant. pro quibus ego animaduerto. l. fin. ff. de ritu nupti. vbi Iurisconsultus scribit, iure gentium, quod ego naturale ibi intelligo, incestum committere eum, qui aliquam ex ascendentibus, vel descendentibus vxorem duxerit. quam etiam opinionem tutiorem esse existimo, omissa Accursij interpretatione dict. l. fin. Ambrosius item Catharinus libr. 5. contra Caieta. vbi de matrimo. agit, eandem vltimam opinionem comprobat. Sed ne quis huic quęstioni exemplum confingat ex primo parente Adam, qui modò resurgeret, exponam, quę D. Augustinus scribit libro 15. de Ciuitate Dei, cap. 8. de longa ætate veterum hominum, quorum mentio fit in libris Geneseos expressim agens. Quis itaque, inquit, dubitauerit, per vnius hominis ætatem tantum multiplicari potuisse genus humanum, vt esset vnde constituerentur non vna, sed plurimæ ciuitates. Quod ex hoc conijci facilimè potest, quia ex vno Abraham non multò amplius quadringentis annis numerositas Hebreæ gentis tanta procreata est, vt in exitu eiusdem populi ex Aegypto sexcenta milia hominum fuisse referantur bellicæ iuuentutis, vt omittamus gentem Idumæorum non pertinentem ad populum Israel, quam genuit frater eius Esau, nepos Abrahæ, & alias gentes natas ex semine Abrahæ non per Saram coniugem procreatas. Hæc Augustinus, cui in Commentarijs addit Ludouicus Viues. Fuit memoria Patrum vicus penè centum domorum in Hispania, cuius omnes incolæ erant à sene quodam, quia adhuc viuebat, progeniti, ita, vt proprinquitatis nomen iam deesset, quo à minimis natu vocaretur, lingua enim nostra supra abauum non ascendit. Hactenus Viues.

In linea verò consanguinitatis transuersa, etiam primus gradus Iure naturæ prohibitus non est, ex Tho. & Caietan. in dictis locis, Durando, ac cæteris, quos in q. præcedenti ad primam opinionem citauimus. idem notat Ferdi. Loazes in tract. de matrimo. dubitatione 2. responsione ad secundum. & prima dubitatione. col. 2. Hinc apud Assyros scribit Lucianus in lib. de sacrificijs, lege lata licuisse matrimonium inter fratrem, & sororem. cui exemplo plura aptari possunt, quæ congerit Alexand. ab Alexand. libr. 1. dierum geniali. cap. 24. & Andre. Tiraq. 7. lege connu. nu. 23. nam quod modò prohibitum esse constat, legi humanæ tribuendum esse videtur his, qui præfatam opinionem approbant. Sed probabilius est, matrimonium Iure naturæ prohiberi in primo gradu lineæ transuersæ consanguinitatis, & sic inter fratrem, & sororem. Ex Augustino lib. 15. de Ciuitate Dei, cap. 16. & lib. 22. contra Faustum, cap. 35. atque ita notant Palud. & Florent. in prædictis locis. Ioan. Maior. in 4. sent. dist. 40. quęst. 3. Abulensis Leuitici 18. & Ambros. Cathari. libro 5. contra Caieta. capit. de matrimonij Sacramento. Nec oberit, quod Gen. c. 11. scribitur Abraham matrimonium contraxisse cum Sara sorore sua. vbi Hieronymus in quæstionibus Hebraicis super Genesim, Saram veram Abrahæ sororem fuisse ex patre, palàm asserit. idem priùs scripserat Clemens Alexandrinus libr. 2. Stromatum. qui tradit ex hoc constare, eas sorores, quæ ex eadem matre nascuntur, non esse ducendas vxores, quia refragante Hierony. Sara non fuit verè soror Abrahæ, sed filia fratris sui Aram, & sic neptis ex fratre. secundum Augusti. libr. 16. de Ciuitate Dei, cap. 12. & super Genes. ac rursus dict. lib. 16. cap. 19. Iosephum libr. 1. Antiq. cap. 14. & 15. eundem Hiero. aduersus Heluidium de virginitate perpetua Beatæ Mariæ, 2. Tomo. Gratianum in princ. 35. q. 1. & Abulensem d. c. 11. Genes. etiamsi Caie. & Alois. Lippomanus super Genes. c. 20. adhuc contendant, Saram verè fuisse Abrahæ sororem, Hieronymum in ea opinione sequuti. est tamen Augusti. sententia admodùm vero similis: nam qui maximè propinqui erant, solebant fratres, & sorores appellari. Sic propter maximam, & propinquam consanguinitatem, consobrini fratres appellabantur, autore Augustino, libr. 15. de Ciuitate Dei, cap. 16. & probatur Matth. ca. 12. ex Hieronymi interpretatione, quam alijs adductis autoribus comprobat Ioannes Ecchius in Homilia de S. Anna. Sic Cicero libr. 5. de Finib. statim in initio, Lucium Ciceronem, patrui sui filium, fratrem appellat. Quibus & illud addendum est, propriè nepotes dici natos ex filio, vel filia. l. fi. §. nepos. ff. de gradibus affi. §. fi. Instit. de patria potest. notant Abb. & Præpo. in c. tua nos. de consangui. & affinita. Areti. Feli. & Decius in cap. per tuas. de probatio. Ias. in l. si auiæ. C. de success. edict. Barto. in l. si instituta. §. de inofficioso. ff. de inoffi. testam. Sed tamen quandoque propter proximitatem sanguinis, nepotes dicuntur fratrum, vel sororum filij. text. in c. 1. §. similiter. quibus modis feud. amit. c. felicis. §. cæterùm. de pœnis. in 6. cap. per tuas. de probat. c. quod super his. cap. tua nos. de consangui. Corne. Tacitus libr. 3. Crispum equestri ortum loco, Caius Salustius rerum Romanarum florentissimus autor, sororis nepotem in nomen adsciuit. Suetonius in Iulio Cæsare cap. 83. sed nouissimo testamento tres instituit hęredes sororum nepotes, id est, ex sororibus nepotes, nempe Octauium, Lucium Pinarium, & Quintum Pedium: quæ quidem verba ita Erasmus interpretatur in Adnotationibus ad Tranquillum, cui nos addimus autorem Epitomes in Liuium, qui lib. 116. Caium Octauium Augustum, scribit, Cæsaris ex sorore nepotem fuisse, eundem appellat Cæsaris nepotem Eutropius libr. 7. cap. 1. sic & Plutarchus in vita M. Tullij Ciceronis eum fuisse filium sororis ipsius Cæsaris manifestissimè asserit, sicuti & Dion Historicus libr. 45. tametsi ex Suetonio in Augusto cap. 4. Sexto Aurelio, Plutarcho in Bruto & in Antonio & alijs constet, Caium Octauium ex Octauio, & Accia genitum fuisse. Acciam verò ex Balbo & Iulij Cęsaris sorore. Verùm si de interpretatione alicuius testamenti, donationis, legis, vel alterius cuiuslibet dispositionis, agamus, nepotem filium filij, vel filię intelligemus, non filium fratris, aut sororis, nisi aliud ex verbis præcedentibus, aut sequentibus, vel ex qualitate loquentis, aliísue circumstantijs manifestè colligatur, secundum Aret. Felin. Deci. & Ias. in prædictis locis. Barb. in l. cùm acutissimi. fol. 5. col. 3. C. de fideicom. Sic & in regno Valentiæ Hispani filios fratrum, aut sororum, nepotes appellant. His ergo constat, vt ad institutum redeamus, Saram non fuisse sororem Abrahæ, & subinde apparet, veriorem esse sententiam Aug. asserentis inter fratrem, & sororem naturali iure matrimonium prohiberi. quod ex Aristot. comprobatur, qui lib. 2. Polit. cap. 2. absurdum putat coniugium inter patrem, & filiam, atque inter fratrem, & sororem, licet priori sententiæ subscribat Albert. Pyghius controuers. 15. ad fi.

Consonum & his est de nouerca tractare, nam iure naturali cum ea coniugium non prohiberi, autor est Augu. 3. Tomo. lib. 3. quæstionum, in quæst. 61. super Leuiticum. Is, inquam, scribit, illa verba Leuitici 18. turpitudinem vxoris patris tui non discooperies, minimè intelligenda fore patre viuente, cùm id prohibitum sit lege, quæ adulterium prohibuit, sed ibi prohiberi matrimonium contrahi cum illis, quas seclusa lege liceret vxores ducere. idem probat Thom. in 4. sent. distinct. 40. quæst. 1. artic. 4. dum asserit matrem tantùm comprehendi iure naturali. Nec oberit locus Pauli 1. ad Corinth. 5. dicentis: Auditur inter vos fornicatio, qualis nec inter gentes, ita, vt vxorem patris sui quis habeat. Si inter gentes, quæ viuunt ex sola lege naturali, non auditur isthæc fornicatio: igitur iure naturali ista coniunctio est prohibita, quia Pauli autoritas referri debet ad incestum simul, & adulterium, ita, vt viuente patre intelligatur, vt ibi interpretatur Caiet. adnotans vxorem dixisse Paulum, non relictam patris. Sic Valerius Maximus memoriæ tradit libr. 5. cap. 7. Antiochum Seleuci filium, patris vxorem Stratonicem in vxorem viuente patre accepisse. Huc pertinent pulchra Phædræ ad Hippolytum, apud Ouidium Carmina:

Nec quia priuigno videar coitura nouerca,
Terruerint animos nomina vana tuos.
Ista vetus pietas æuo moritura futuro,
Rustica Saturno regna tenente fuit.
Iupiter esse pium statuit quodcunque iuuaret,
Et fas omne facit fratre marita soror.

Verùm probabilius erit idem, quod de matre, de nouerca asserere, cùm ea loco matris sit: iure igitur naturali prohibitum erit matrimonium cum nouerca, quod Diuus Tho. super epist. Pauli, d. cap. 5. profiteri videtur. & Abulensis, Leuiti. cap. 18. Cæterùm præter gradus, modò expressos, & speciatim adnotatos, à Theologis receptum est frequentissimè, nullum gradum Iure naturali prohibitum esse, sed Iure tantùm humano Romanorum Pontificum. Ex quibus deducuntur plura. Primum, Iure naturæ & diuino, posse relictam fratris in vxorem accipi, secluso Iure humano: quam illationem multis corroborat Ioan. Rofensis in peculiari huiusce dubitationis libello. & post eum Ioan. Cochle. Perdinandus Ilerdensis, & Alphonsus Canariensis episcopus, editis super eodem matrimonio Regis Angliæ tractatibus. Nec oberit, quòd Ioannes Baptista impensè Herodem incusauerit, ex eo, quòd fratris vxorem accepisset, Marci ca. 6. Id enim contigit, quia Herodes viuente fratre, vxorem eius vi quadam secum in concubitu habebat, quod Ioannes Cochleus in dicto libello de matrimonio Regis Angliæ, ex autoritatibus probat. Siquidem habens ipse Herodes vxorem legitimam filiam Aretæ Regis Arabiæ, ea depulsa Herodiadem filiam Aristobuli, vxorem alterius Herodis, ipsius Herodis fratris, eo viuente, violenter in coniugale consortium recepit, teste Iosepho lib. 18. Antiq. ca. 9. tametsi Augustinus lib. vnico de fide, & oper. cap. 19. scribat ambiguum esse, vtrum Herodes mortui, an viui fratris vxorem duxerit, & ideo, inquit, non ita claret, quid Ioannes ei non licere dicebat.

Ex Iosepho tamen nouiter corrigendus est locus insigniter vitiosus apud Eusebium libro primo Ecclesiast. Histor. cap. 13. ita enim scriptum est, in omnibus Codicibus, quos mihi videre contingit, nominatim de Herodiade commemorans, velut de coniugio fratris Philippi viuentis, violenter abstracta, & suis ab Herode incestis nuptijs sociata, propria, & legitima vxore depulsa, quam Herodiadem filiam dicit fuisse Aretæ Regis Arabiæ. Hactenus Eusebius ad Iosephum hæc verba referens, legendum denique est. Propria & legitima vxore depulsa, quam filiam dicit fuisse Aretæ Regis Arabiæ. & postmodum, propter quam Herodiadem Ioannem, &c. quæ quidem lectio restituenda est, & ex Græco Eusebij Codice, lib. 1. Eccle. Hist. ca. 10. iuxta Codicem, quem Græcis characteribus nuper Parisijs excusit Robertus Stephanus, Typographus diligentissimus, ex quo constat, ab Interprete Latino adiectum fuisse nomen Philippi, cùm id non habeatur in Græco Codice, & ipse Iosephus dicto lib. 18. c. 11. scribat, virum Herodiadis non fuisse Philippum ipsius Herodis fratrem, sed alterum Herodem fratrem itidem ipsius Herodis Tetrarchæ. Apparet tamen ex sacro Euangelio Matth. cap. 14. & Mar. cap. 6. virum Herodiadis fuisse Philippum. idem asserit Egesippus lib. 2. de excidio Hierosolym. cap. 5. qua in re non oportet Iosephi autoritatem defendere, cùm sacræ Euangeliorum Historiæ manifestè aduersetur. nec est intelligenda eo pacto, quo Caie. Matthæ. c. 14. conatur intelligere, cum is intellectus Iosephi verbis repugnet. Obiter verò illud adnotatione dignum est, Herodiadem fuisse filiam Aristobuli, non Aretæ, vt idem Iosephus deducit d. c. 9. & c. 11. & libr. 1. de bello Iudaico, c. 18. & Egesippus d. libr. 2. cap. 12. quod & nominis ratio dictat ab Herode patre Aristobuli, licet Hieronymus Matthæi cap. 14. scribat eam fuisse filiam Aretę Regis Arabiæ. cui Iosephus, & Eusebius refragantur, nec in sacro Euangelio hac in re quidquam scribitur. vnde potuit Caiet. Iosephum in Herodiadis patre sequi, etiamsi Ambrosius Cathari. lib. 2. inter Caiet. errores hoc retulerit. His ergo constat, non esse Iure naturæ matrimonium prohibitum cum relicta fratris, tametsi Ludoui. Gozadi. consil. 51. contrarium de Iure responderit. & dubitauerit nouissimè Hierony. Grattus consilio primo, secundo volumine. & Paris. consil. 194. volu. 4. probare conatur hoc matrimonium esse contra Ius diuinum, & naturale.

Secundò hinc potest comprobari sententia Anchara. consil. 373. qui consuluit, posse Romanum Pontificem dispensare, vt matrimonium contrahatur inter patruum, & neptem ex fratre, quamuis Abb. in c. literas. nume. 17. de restitu. spoliato. non rectè prædicta expendens, contrariam opinionem sequatur. Hinc & Plutarchus in Problematis Romanis, nume. 6. scribit virum quendam sanè pauperem, cæterùm bonum, accusatum eò, quòd filiam fratris, cui dos ampla relicta fuerat, vxorem accepisset, iudicio multitudinis absolutum fuisse, atque inde factum plebiscitum, vt liceret cuique filiam fratris vxorem accipere. nec oberit huic illationi tex. in c. cùm in iuuentute. de præsumpt. vbi hoc fœdus naturale appellatur: is enim text. est ita intelligendus, vt referat Ethnicorum sententiam, non autem probet. vel dicamus esse naturale fœdus, quo ad quandam honestatem, non quo ad legis naturalis vinculum. Item naturale fœdus poterit intelligi, quo ad cognationem, quam natura instituit, ex his, quæ Abb. ibi notat.

Tertiò constat, Paluda. Florenti. & Maiorem in præcitatis locis, falsò opinatos fuisse, minimè posse Romanum Pontificem dispensare, vt matrimonium contrahatur in aliquo ex gradibus prohibitis. cap. 18. Leuitici. Iam enim satis manifestum est, posse in pluribus ibidem contentis dispensare. Nec vrget text. in c. literas. de restitut. spoliato. quo probari videtur gradus cap. 18. Leuiti. expressos, diuina lege prohiberi, quia ex gradibus ibi connumeratis, quidam Iure naturæ prohibentur, vt modò dixi, in quibus nulla dispensatio concedi potest. Quidam Iure diuino veteri legis, quæ tamen aduentu Christi cessauit, in quibus licet Romanus Pontifex dispensationem concedere valeat: qui tamen in veteri diuina lege prohibebantur, non consueuit dispensare: nisi iustissima causa id suadeat. Sic text. in eodem capit. literas, intelligendus est: cùm dixit, in aliquot gradibus Papam non posse dispensare, in aliquot verò non consueuisse id agere, quamuis possit. Vnde prohibitio, quæ diuinæ legi in dict. c. literas, tribuitur, ad legem diuinam veteris testamenti expectat. Quibus addendum erit contra Abb. in dict. cap. literas. Neruam Imperatorem legem tulisse, qua prohibuit, matrimoniu cum filia fratris, teste Dione Nicæo. quod maximum argumentum est, id ante illam legem licuisse: sicuti & ex Plutarchi testimonio paulò antè probauimus.

Nullus autem, præter Romanum Pontificem, potest prædictam dispensationem concedere, contra iura humana, etiamsi Episcopus sit. Est enim dicta prohibitio in generali concilio facta: ergo non potest Episcopus ei dispensatione propria derogare. vt notát omnes, in c. at si Clerici. §. fi. de iudi. glo. in ca. dilectus. in 1. de præbend. vers. facultas. Abb. in c. proposuit. notab. vltimo de concess. præb. Nec legatus etiam à latere Romani Pontificis in hac prohibitione dispensat. glo. in c. quia circa. de consangui. & affinita. & in capi. quod dilectio. eod. titul. quam ibi Abb. & Docto. approbant. sensit Specul. titu. de legato §. nunc ostendendum. vers. 53. Nam & legatus de latere, nec solius Romani Pontificis constitutioni derogare potest: nisi in casibus, quibus id potest agere Episcopus. ita Abb. in cap. dilecto. de præb. 4. notab.

Illud autem dubium hoc in loco prætermittendum non est, an sit satis in impetranda dispensatione, vt liceat in gradu prohibito contrahere matrimonium, mentionem agere remotioris gradus ab stipite, in linea transuersa, an sit necessarium simul, & propinquioris gradus, quo alter ex impeditis ab stipite distat, meminisse. Et cùm consanguinitas à gradu remotiori, in linea inæquali computanda sit, vt, quo gradu remotior distat à communi stipite, eodem distet à cognato, qui stipiti propinquior est. capitul. final. de consanguinita. sat esse videtur, remotioris tantùm gradus mentionem facere. Nam in duobus consanguineis, qui ab stipite inæquali linea distinguuntur: is tantùm consanguinitatis gradus iure censendus est, qui remotior est ab stipite, & ita de iure respondendum esse existimo. & id probatur Clementis Papæ Sexti constitutione, quæ incipit, Nuper. nondum Typis excusa, quam citat Calderinus consilio primo de consanguinitate. Quæ tamen sententia falsa quibusdam videri potest, ex decretali, quòd dilectio de consanguinitate & affinitate: qua id non sufficere probatur: sed necessariam fore vtriusque gradus mentionem. Cuius illa potuit esse ratio, quod in dispensationibus, quæ odiosę sunt, mixtum sub simplici minimè compreheditur. secundum communem opinionem in c. fi. de simonia. & in l. secunda in principio. ff. de verborum obligatio. Hic vero non est simplex gradus, qui remotior est, sed mixtus ex propinquiori: ergo dispensatio non est sufficiens. Sic gloss. in regul. Cancella. 29. dictum text intellexit: falso tamen: quid enim obsecro, hic mixtum reperitur? nonne de eorum, qui sunt in linea transuersa, gradu tractamus? atque is solus est, qui impedimentum præbet? is verò solùm est remotior ab stipite. cap. final. de consanguinitate & affinitate. ergo vnus tantùm simplex gradus est, non mixtus. Ideo responderi potest illum text. ex eo procedere, quod in ea prouincia consuetudine obtentum erat, dispensationes ad coniugia ita esse intelligendas, vt sublato remotioris gradus impedimento, non ex hoc propinquioris esset sublatum, quamuis ille gradus ad computationem consanguinitatis nihil ageret. ita gloss. Abb. & alij in dicto cap. quòd dilectio. quem text. dicit singul. Felin. in capit. final. colum. fin. de simo. & eum allegat in cap. postulasti. de rescript. numero 9. & 13. ex eo notans, dispensationem ex Iure communi intelligendam esse, nisi consuetudo eam strictiùs interpretetur. Sic igitur intelligenda est dispensatio prædicta, ob euitandum scandalum. Solet tamen dispensatio in prędicta specie concedi duplicibus literis. Primę enim dantur super quarto gradu, & sic remotiori. Secundæ dantur super tertio declaratoriæ, secundum Philippum Probum in Rubrica, de cognatione spiritua. in 6.

Porrò, causam in dispensationibus exegimus, vt is, qui eas concedit, quo ad Deum tutus sit, item is, qui eis vtitur, eodem modo absque animæ periculo, vitam agat. Causa tamen inter alias esse potest scandalum, quod ex dissolutione iam contracti matrimonij se queretur. Proles etiam ex consanguinea suscepta. text. in capit. quia circa. de consangui. notat Roma. consilio 307. ne cogatur vir, prole suscepta, ab eius consortio matrem filiorum expellere. Hoc tamen non est omninò verum: sed locum habet in prole bona fide suscepta, & sic ignoranter: alioqui proles mala fide suscepta, cùm crimen incestus præse ferat, non potest recta iustitia Principem mouere ad dispensandum, vt contrahentes perseuerent in coniugio, vel contrahant matrimonium. text. & ibi Hostiens. Ioan. Andre. Abb. & Præpos. in capit. cùm haberet, de eo, qui duxit in matrimo. l. qui in prouincia. §. 1. ff. de ritu nuptia. Imò si ante impetrationem dispensationis matrimonium contractum fuit scienter, vt dispensatio teneat, necesse est hoc in ipsa petitione exprimere. Reg. Cancel. & ibi gloss. 47. ex his, quæ in cap. postulasti. de rescrip. notantur. Quod, si matrimonium scienter à consanguineis contractum fuerit, ea intentione, & prauo consilio, vt cum eis in dispensatione mitiùs agatur, atque impetretur faciliùs ob euitandum scandalum, huius consilij & fraudis mentio exponenda est Romano Pontifici, alioqui dispensatio non tenet, etiamsi mentio matrimonij scienter contracti facta fuerit. ita egregiè Mart. Naua. in repe. c. si quando. de rescript. col. 14. quibus omnibus addenda est glo. in d. c. quia circa. quam ibi dicit sing. Abb. ex ea notans, dispensationem tacita veritate, vel obiecta falsitate, impetratam, ipso iure nullam esse: si tamen id contingat circa ea, quæ Principem mouere poterant ad non concedendum, vel eum à facili concessione auertere, ex dicto capi. postulasti. c. fi. de filijs presbyter. in 6. notat optimè Feli. in capit. ad audientiam. in 2. colum. 14. de rescript.

Sed & circa idem dubium erit, an dissimulatio Romani Pontificis habeat vim & effectum dispensationis. Et id quidem videtur per text. in c. quia circa. de consang. ex interpretatione glo. ibi, quam dicit singul. Syluest. in verb. lex. quæst. 6. & probant Abb. & Doct. in dicto cap. quia circa. quando Romanus Pontifex dicit, quod dissimulat, aut id scribit: alioqui dispensare videtur, quamuis conniueat, text. in capi. cùm iam dudum. de præbend. vbi Abb. idem notat, & idem in capit. nisi essent. de præbend. Dec. in cap. 1. col. 1. de except. & Felin. in cap. 1. col. 6. de treug. & pace. dicens hanc opinionem communem esse. Hîc tamen aduertendum est, quòd ita intellectus ille tex. in dicto capi. quia circa. id solùm probaret, Romanum Pontificem posse in quinto gradu dispensare: quod nemini dubium est: neque ibi de dispensatione agitur: cùm, si de ea ageretur, Romanus Pontifex scriberet his, qui matrimonium contraxerant, vt denuò contraherent, nec diceret in contracto matrimonio esse dissimulandum: siquidem esset necessarius consensus expressus, vel tacitus post missam à Romano Pontifice dispensationem, ex gl. in cap. 1. de eo, qui dux. in matrimo. Ex quibus dicta communis interpretatio non placet Hadria. qui in quodlib. 5. artic. secundo, dicit, quòd vbi aliquis bona fide est in eo statu, vt tantùm contra legem humanam, sine proximi iniuria vitam agat, absque transgressione etiam legis naturalis ac diuinæ, in eodem statu dimittendus est, ac tolerandus, si ex correctione scandalum graue immineret: idque intelligo, dato errore iuris, qui attenta personarum conditione & qualitate, bonam fidem minimè excluderet. Quo fit, vt in d. c. quia circa. ideò Papa rescribat dissimulandum esse, quia illi matrimonio iam copulati bona fide, putabant se legitimè coniunctos esse: atque ex dissolutione graue immineret scandalum, eandem opinionem repetit idem Hadri. in 4. sent. tract. de confessione. dub. 7. post quintam quæstionem. Sic & Gofredus dictum textum intellexit, quem Martinus Naua. magnę scientiæ vir sequitur in capitu. si quis autem. numero 69. de pœniten. distinct. 7. & Ludo. Gozadin. consil. 51.

Illud autem planum est, solum Romanum Pontificem posse statuere circa matrimonia contrahenda, vel prohibenda, neque id ad seculares iudi. pertinere. tex. in ca. tuam. de ordi. cognit. ca. 1. de spons. ca. fin. de rapto. Abb. & Fel. in d. cap. 1. idem Abb. in c. 1. de cognat. leg. latè Feli. in c. Ecclesia. de const. nu. 62. Vincen. Hercula. in q. 3. glo. optima in c. 1. in fine. 30. q. 3. dicens inter tutorem & pupillam contractum matrimonium validum esse, etiamsi lex Ciuilis id prohibeat, cùm lege Pontificia hoc matrimonium vetitum non sit: quam gloss. notabilem esse existimat Alex. in l. filius à patre. ff. de lib. & posthum. §. fi. Hinc etiam constat à Laicis etiam summis Principibus, non posse lege prohiberi matrimonium cum alienigenis, vel cum certo hominum genere. & hoc ipsum passim. nostrates fatentur, qui leges Ciuiles, aliquot matrimonia prohibentes, vt improbas refellunt. Nec in hoc libet latiùs insistere: cùm id lippis ac tonsoribus, vt aiunt, notum sit. Sed, vt ad institutum redeam, solus Romanus pontifex præter Ius Naturale legitimas, illegitimásue constituit nuptias, quod mirum videri quibusdam potest: nam matrimonium à Deo est institutum: sed inferior non potest legem superioris mutare: igitur Romanus Pontifex non potest circa matrimonium aliquid noua prohibitione inducere. Cui argumentationi respondemus, materiam huius sacramenti esse hominem, qui quidem Iuri humano subest, & tanquam Reipublicæ membrum eius legibus obtemperare debet: idcircò humana lex potest aliquot homines à matrimonio auertere, & subtrahere materiam à sacramento, sicut posset Romanus Pontifex eximere à parocho subditum, quem parochus absoluere poterat à peccatis sacramento pœnitentiæ: & tamen nunc non potest: nec per hoc mutat Romanus Pontifex quidquam circa sacramentum: sed vel exhibet vel detrahit materiam sacramenti. Sic Palud. hoc dubium explicat in 4. sent. dist. 26. q. 4. artic. 3. & Hadri. in 4. senten. tracta. de matrimonio. fol. paru. 3. vel ex eo id procedit, quod matrimonium, etiamsi sacramentum sit, plurimùm tamen accedit humano contractui: & ideò nimirum si lege humana, & Pontificia quidam eximantur ab hoc contractu propter ipsius Christianæ Reip. vtilitatem, vt idem Hadria. scribit in tracta. de confirmationis sacramento. art. 3. vers. ad rationem ante. Hinc constat, consuetudinem non posse nuptias permittere inter eos, quos matrimonio copulari prohibuit lex Pontificia. text. apertissimus ad id in capit. quod super his, de consang. & affinita. Quòd, si consuetudo mixta Clericorum & Laicorum prohibeat matrimonium inter aliquot personas contrahi, ob euitandum scandalum, ea admittenda est: quamuis illi lege Canonica ad nuptias legitimi forent. text. vbi Abb. & alij in c. super eo. de cognat. spiritu. & in capit. quòd dilectio. de consang. & affinit. glo. communiter recepta in dict. cap. super his. non ex eo, quòd prohiberi matrimonium à consuetudine possit inter eos, quibus id contrahere Canones permittunt: sed quia cum scandalo coniugia contrahi Canones ipsi non tollerant. atque hæc videtur vera ratio, quare sic coniuncti omninò sint separandi: quasi ex hac ratione ab Ecclesia matrimonium hoc irritum iudicetur: in quo mihi non placet Driedonis sententia: dum is de liber. Christia. agens, pa. 124. scribit consuetudinem posse personas alioqui habiles, inhabiles ad matrimonium facere: hoc etenim concesso, esset sanè dicendum eadem ratione, ipsam consuetudinem posse inhabiles iure humano, habiles reddere: quod ipse Driedo. omninò negat. Posset tamen consuetudo circa solennitates in contractu matrimonij seruandas aliquid inducere, modò esset consuetudo illa mixtim à Laicis & Clericis introducta, tradunt Abb. Pręp. & Fel. in c. 1. de spon. num. 18. per tex. & gloss. ibi. idem Fel. in c. Ecclesia. de const. nu. 62. in qua consuetudine exigitur scientia Principis, quia de his, quæ ad Sacramentum pertinent, tractat gloss. in c. vir autem. de secund. nupt. & ibi Hosti. Ant. Henr. & Abb. à quibus tamen recedit Rochus in c. fin. de consuet. fol. paruo. 36. col. 3. dicens, etiam circa sacramentalia consuetudinem procedere absque scientia principis: si enim consuetudo potest aliquid inducere circa solennitatem in matrimonio contrahendo, seu in alio sacramento percipiendo, minimè mutans, quæ in eodem sacramento præcipuam vim obtinent, non video cur scientia principis exigatur: siquidem in consuetudine scientia principis necessaria non est, gl. in c. in istis. §. leges. 4. dist. quam Abb. dicit notab. in c. cùm ex officij. 4. colum. de præscrip. Ex quibus potiùs placet opinio Rochi de Curte. Tametsi contrariam communem esse opinemur, cuius ratio ex præmissis optimè potest refelli.

Postremò illud hîc notandum erit ante contractum matrimonium, vt illud impediatur sufficere famam, sine alia probatione impedimenti. text. in c. super eo. de consang. & affini. quem ibi Abb. & cæteri Docto. notant. idem Abb. in c. super eo. de eo, qui cogn. consan. vx. suæ. dicit eundem text. sing. Rom. singu. 616. Dec. in c. 1. col. 4. de appel. sic etiam vnus testis sufficit ad id: nempe, vt matrimonium contrahendum impediatur, tex. in c. pręterea. in 2. de spons. quem ita gl. & Doct. ibi intelligunt. & Rom. in d. sing. & Ias. in repe. l. admonendi. nu. 197. ff. de iureiur. cui est similis in c. super eod. in 2. de testi. & ibi Aret. in prin. & col. penul. Id enim permissum est, quia tractatur de peccato euitando, quod imminet committendum. Vnde, cùm soli testimonio vnius danda sit in hoc fides, is qui scit solus, inter volentes matrimonium contrahere, subesse impedimentum aliquod, licèt id probare non possit, tenetur illud iudici denunciare, etiamsi illud impedimentum ex crimine occulto contrahere volentis oriatur, si is admonitus nolit à contractu abstinere: agitur etenim de peccato euitando, vt notat Mart. Naua. in c. sacerdotes. de pœn. dist. 6. numero 27. licèt Ioan. Maior in 4. sent. dist. 21. contrarium teneat in impedimento, quod causam habet ex crimine occulto contrahere volentis.

Quibus omnibus sic præmissis duo addere libet. Primum quidem, dictum testem cum iuramento debere asserere, illud impedimentum certò scire, alioqui testis vnus, etiam iuratus, de auditu testimonium prębens, coniugium non impediret, etiamsi cum eo alter absque iuramento de scientia certa testaretur. text. singu. vbi hoc notat Abb. in capit. primo. de consangui. ex quo deducitur maiorem fidem soli famę exhibendam esse hac in re, quàm duobus testibus, quorum alter, qui de scientia testimonium perhibet, non iurat, alter verò, & si iuret, tamen asserit se ita audiuisse. Is tamen, qui de auditu testatur, sufficit, si circa consanguinitatis impedimentum testificetur iuxta formam à Canonibus expressam, in cap. licèt ex quadam. de testi. vbi optimè Feli. colum. 1. text. memorabilis. in capit. tua nos. de consang. & affi. vbi Abb. & Pręp. hoc ipsum explicant. Is enim testis solus sufficeret ad impediendum matrimonium, quod nondum contractum est.

Secundum prædictis adde, propter solam famam impediri matrimonium, etiam præmissis sponsalibus iuratis. ita gl. & Doct. in d. c. super eo. de consang. quam opinionem communem esse asserit Præp. in dict. cap. præterea. in 2. de spons. non tamen sic impeditur propter dictum vnius testis. tex. & ibi gloss. in d. c. præterea. gl. in d. c. super eo. notant Abb. Ant. Henric. & Pręp. in d. cap. præterea. probat Regia l. 18. titul. 9. part. 4. contra Hostiens. in dict. cap. præterea. Cuius opinio extra illum text. mihi probabilior est, quando vnus hic testis est integer, & circumspectissimè testimonium dicit: nam famam vni testi integrè de ponenti, ad impediendum matrimonium, similem esse notat Abb. in dict. cap. super eo. de eo, qui cog. consang. vxor. suæ. idem in c. super eo. de consang. & affinit. & Prępo. in dict. ca. præterea. in fine, dicens, hanc opinionem esse communem: & tamen fama sufficiens est ad impediendum, vt constat: igitur vnus testis integer, & integerimè deponens sufficiet. Qua tamen integritate testis deponere debeat, arbitrio iudicis relinquendum esse, nulli dubium est. Nec oberit text. in dict. capit. præterea, quia ibi textus ille non erat integer: imò poterat pluribus defectibus notari.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Christianus non potest matrimonium contrahere cum infideli, ex antiqua Ecclesiæ prohibitione.
- 2 Ambrosij text. apud Gratianum restituitur.
- 3 Christianus accipiens vxorem infidelem, etiam Iure Ciuili punitur.
- 4 Hæreticus potest matrimonium contrahere cum Catholica.

§. VNDECIMVS, DE dispari cultu.

SVPEREST octauo agere de dispari cultu, qui coniugium impedit. Christianus enim Iudæam aut paganam in vxorem accipere prohibetur. cap. non oportet. c. caue. 28. q. 1. notat Magist. in 4. distin. 39. nostrates in c. 1. de spons. Ea tamen prohibitio iuris est humani, non diuini, nec naturalis, sicuti scribunt Sco. & Palud. in 4. dist. 39. q. 1. col. 1. & Ioan. Echius de Sacramentis, Homi. 71. & Caieta. quem hac in re non omninò iustè reprehendit Ambro. Catha. lib. 5. c. de matrimonio: cùm ab eo adducta id tantùm probent, iustam esse hanc prohibitionem. Scribit enim Augu. lib. vnico, de fide, & ope. c. 19. hac de re in nouo Testamento nihil præceptum fuisse, & ideò, inquit, aut licere creditum est, aut velut dubium derelictum est. Ab initio tamen renascentis Ecclesiæ prohibitum est coniugium istud ex Apostoli auctoritate. 2. ad Corinth. c. 6. dicentis: nolite coniungi cum infidelibus. & 1. ad Corinth. 6. idem Apostolus id vetare videtur. Quibus, & alijs testimonijs hanc prohibitionem coadiuuat Diuus Cyprianus lib. 3. contra Iudęos ad Quirinum. c. 62 Paulus item. 1. ad Corinth. c. 7. coniugium cum infideli prohibuit, dicens: Quòd, si dormierit vir eius, liberata est. Cui autem vult, nubat tantùm in domino. quem locum post alios ibi adnotauit Caieta. & pulchrè Hierony. libr. 1. aduersus Iouinian. ita exponens, nubat in domino, id est, Christiano. Eandem interpretationem priùs probauerat Tertullianus lib. 2. ad vxorem. Matrimonium etiam cum Gentili ab exemplo Samsonis, & Diuus Ambrosius mirè execratur in Epistola 70. Atque idem Cyprianus in sermone de lapsis ita scribit: Iungere cum infidelibus vinculum matrimonij, est prostituere cum Gentilibus membra Christi. Extant & ad hanc rem pulchra verba diui Ambrosij lib. 1. de Patriarcha Abraham. c. 9. Et ideò caue, inquit, Christiane, Gentili, aut Iudæo filiam tuam tradere, Caue, inquam, Gentilem, aut Iudæam, atque alienigenam, hoc est, hæreticam, & omnem alienam à fide tua, vxorem accersas tibi. Prima coniugij fides, castitatis gratia est: si idola colat, quorum prædicantur adulteria, si Christum neget, qui præceptor & remunerator pudicitiæ: quo modo potest diligere pudicitiam? Si Christiana sit, non est satis, nisi ambo initiati sitis sacramento Baptismatis. Simul ad orationem nocte vobis surgendum est, & coniunctis precibus obsecrandus Deus. Hactenus Ambrosius, cuius verba referre libuit, candide Lector, vt vel hinc videas, quantum Gratiano tribuendum sit in referendis sanctorum Doctorum auctoritatibus, qui quidem, vt fuit in illo aureo Decretorum libro diligentissimus, ita vel memorię lapsu, vel scriptorum vitio, seu quod codices, ex quibus opus illud concinnauit, innumeris mendis scaterent, quandoque nimis succinctè ac deprauatè, aliorum dicta retulit. Sic in c. caue. 28. q. 1. Amb. verba reperies ita à Gratiano transscripta, vt planè penitissimum Ambrosij sensum percipias apud Gratianum deficere, si cum prædictis conferas. His igitur satis constat, antiquam fuisse hanc prohibitionem. Sed & in concilio Toletano. 3. c. 14. expressim Iudęi prohibentur Christianas in coniuges accipere. Nam quod in eodem concilio Toletano 4. c. 62. & in c. Iudæi. 28. q. 1. cauetur, locum habet, quando matrimonium inter duos infideles contractum est, quorum alter ad Catholicam fidem transit: sicut & loquitur Paul. 1. ad Corinth. 7. non enim tunc dissoluitur matrimonium, quod ab initio valuit, nisi infidelis nolit cohabitare cum fideli absque contumelia creatoris. Illud tamen considerandum est, diuum Paulum consilium potiùs quàm præceptum dedisse, ita sanè, vt fidelis nuper & post coniugij contractum ad Christi fidem conuersus: infidelem coniugem etiam cohabitare volentem absque contumelia Creatoris, possit, si velit dimittere quo ad thorum. tametsi saniori vtetur consilio, si illam non dimiserit, ne deterior illa fiat, quod ex Augustino & Chrysostomo adnotauit Ioan. Arboreus Theosophiæ. libr. 6. capit. 10. & nos dicemus inferiùs. c. 7. § 4.

Vnde miror, cur Ioannes Igneus in l. fideicommissum. numero 143. ff. ad Syllan. dixerit, dictam Ecclesiæ prohibitionem matrimonij cum infideli esse contra Paulum Apostolum in d. c. 7. Quinimò his accedit, quòd Iure Ciuili cautum est, Christianum contrahentem matrimonium cum Iudæa, vel Iudæum cum Christiana, pœna adulterij puniendum esse. Quæ pœna mortis quidem erat. l. ne quis Christianam. C. de Iudę. & ibi Salyc. Abb. & Præp. in c. quanto. de diuor. & in Codice Theodosiano. lib. 3. titu. 14. eadem pœna statuitur, circa matrimonia cum Gentilibus contracta. vtrunque Regia l. statuit. lib. 4. fori. tit. 11. in l. 3. Si tamen Iudęus Christianam absque matrimonij titulo cognouerit carnaliter cessante raptu, violentia, stupro, & adulterio, non est puniendus morte: sed arbitrio iudicantis multò grauiori pœna, quàm si Christianus fœminam Iudæam carnaliter cognouisset. ex Oldr. consilio 323. Corneo cons. 114. in 1. volumi. Dec. in capit. 1. numero 17. de consti. notat optimè Nicolaus Boër. decisio. 316. colum. 3. vbi dicit, hanc opinionem communem esse, quam & Alciat. sequitur lib. 7. parerg. c. 23. damnat tamen sententiam quandam, erga virilium amputationem pro hoc crimine latam, quam Oldr. retulit. in hac verò quæstione fallitur Ioan. Baptista. in l. omnes populi. folio pen. versic. 7. ff. de iust. & iur. dicens, fortiori pœna puniri Iudæum absque matrimonio cognoscentem Christianam, quàm si eam matrimonio præmisso cognouisset. item, nec placet, quòd Ludoui. Gomes. in c. mulieres. num. 12. de iudic. in 6. notauit, scribens Iudęum matrimonium contrahentem cum Christiana meretrice non esse mortis pœna puniendum: nam ad tollendam iniuriam, quæ religioni Christianæ irrogatur à Iudæo, qui audet Christianam vxorem accipere, parum, aut certè nihil conducit, ipsam fœminam Christianam meretricem esse: siquidem nihilominùs Christiana est. & licet Gomes. pro se citet Baptistam in d. fol. pe. & Alex. cons. 99. in 6. vol. neuter tamen hoc dicit: quamuis Alex. consultus responderit Iudęum adulterium committentem cum Christiana, meretrice tamen, non esse pœna adulterij puniendum. vnde apparet, eum non respondisse quidquam de Iudæo accipiente vxorem Christianam.

Ex his tamen illud dubium est, num inter Christianum, & hæreticam matrimonij vinculum contrahi possit? & quamuis non debeat inter eos matrimonium contrahi: si tamen contrahatur, matrimonium tenet. gloss. in c. non oportet. 28. q. 1. quam esse ordi. asserit Didacus à Segura. Hispanus in tracta. de bonis matri. const. acquisit. fol. 8. idem probat diuus Tho. in 4. distincti. 39. quæst. 1. art. 1. Card. & omnes in capit. fin. de condit. appo. optimus text. in c. decreuit. de hæret. in 6. contra gloss. in dict. c. fin. quæ dixit, matrimonium contractum cum hæretica non tenere: cui conuenit Regia l. 15. tit. 2. part. 4. quod non est admittendum. Admonuit tandem nos Iacobus Septimacensis vir insigni pręditus eruditione, in Catholicis institutionibus. c. 40. nume. 7. post secundam huius operis editionem in lucem editis, Canonem septuagesimum secundum sextæ synodi admodum vrgere aduersus nostram opinionem, quam tamen nos communiter hactenus receptam fuisse, non temerè asseueramus, existimantes, nullibi contrariam probari ex his Canonib. & constitutionibus, quæ titulo & nomin e publico vtriusque iuris palàm habentur. Attamen fatemur in dicto Canone manifestè probari, irritum esse matrimonium contractum inter Catholicum & hæreticam. Hi verò Canones in publicum nuper prodiere, è Græco in Latinum traducti per Gentianum Heruetum Aurelianensem. Qua ratione, qui communem opinionem sequuti sunt, nullius culpę notari possunt. Nec ipse video congruam responsionem, quæ iure valeat prædicto Canoni aptari, si velimus defendere communem sententiam. Illud verò admonemus Franciscum Torrensem, libr. vno in publicum edito de Canonibus sextæ synodi, conatum fuisse probare plures Canones, qui sextę synodi esse feruntur, minimè ab ea editos fuisse, sed falsò illi suppositos. Et tamen alibi dicemus ob hæresim alterius coniugis, quo ad co habitationem dissolui matrimonium. Ex quibus omnibus apertissimum est matrimonium constare inter Christianos: nec referre virum esse Hispanum, fœminam verò Italam: quod egregiè explicatur in concilio Triburiensi. cap. 39. à quo concisè nimis descriptum esse cap. 1. de sponsalibus.

Ex Cap. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Maritus & vxor sunt cogendi simul cohabitare, auxilio etiam à iudice seculari petito.
- 2 Maritus an possit expellere à domo vxorem, propter dotem non solutam?
- 3 Rei vendicatio vxoris datur marito adiecta causa ex Jure Canonico.
- 4 Filius an possit patrem ad iudicium prouocare?
- 5 Vagabundum virum an teneatur vxor sequi.
- 6 Vxor sortitur domicilium mariti, atque ibi agitur de intellectu l. exigere. ff. de iudi.
- 7 In his, quæ tangunt diuisionem bonorum, aliúdue simile, an sit attendenda lex domicilij mariti, an vxoris?
- 8 Intellectus ad l. Regiam Partitarum.
- 9 Lex domicilij mariti, an habeat locum in bonis existentibus extra illud territorium.
- 10 Originis mariti locus an sit considerandus.

CAP. VII. DE CONTRACTVS coniugalis effectu.

EX coniugali contractu præcipuè duo oriuntur: ipsa scilicet coniugum cohabitatio, & vinculum ipsum, quovterque ad mortem vsque alligatus est. Primum enim id constat, maritum debere cum vxore vitam agere, & cohabitare, ita, vt à iudice Ecclesiastico id agere cogendus sit, quod passim Iure Canonico probatur. c. literas. de rest. spo. c. 1. de spon. Abb. in d. c. literas. c. intelleximus. de adult. ca. 1. de offi. ord. Quòd si Iudex Ecclesiasticus per censuras excommunicationis vel interdicti, efficere hoc non valeat, auxilio à iudice seculari exacto, præcisè cogat ipsos coniuges cohabitare. Præp. & Feli. nu. 8. in d. c. 1. de spons. Abb. in d. c. literas. in fi. Dec. in l. 2. num. 80. ff. de regu. iur. Nam quòd præcisè ad id coniuges compellantur, potest ex Barto. notari. in l. stipulationes non diuiduntur. ff. de verb. oblig. quęst. 8. & Ias. ibi. nu. 32. apertè notat. Posset tamen viro cohabitationem hanc fugere, si dos promissa in contractu matrimonij non soluatur. Abb. per text. ibi in c. per vestras. de donat. inter vir. & vxo. l. fi. C. ad Velleia. vbi probari videtur, maritum posse expellere vxorem à cohabitatione, propter dotem non solutam. glo. insignis in Auth. de non eligendo secundo nubent. fœmin. in verb. onera. quam dicit singularem Bald. in c. quemadmodum. de iureiur. 2. colu. Paulus Castr. & Alex. in l. in Insulam. ff. solut. matrim. §. vsuras. Ioan. Lupi. in dict. c. per vestras. 3. notab. 2. col. Dicit eandem gloss. notab. idem Alex. in l. si donaturus. §. si quis. ff. de condict. ob caus. siue dos sit promissa à patre, siue ab extraneo. Saly. in l. quod in vxorem. C. de nego. gest. in fin. Ioan. Lup. in d. notab. 3. nu. 3. contra Abb. in d. c. per vestras. Verùm ego non ita liberè his assentior: nec opinor posse maritum vxorem expellere, eò, quòd promissa dos minimè soluatur. Quid enim hoc ad ipsum ius cohabitandi attinet? Lege quidem naturali & diuina vir tenetur cohabitare cum vxore: cur ergo ab hac obligatione eximitur dote non soluta? Si Christus summus humani generis redemptor prohibuit vxorem dimitti excepta fornicationis causa: & tunc iudicio Ecclesiæ dimittenda vxor est: cur Docto. ita liberè, ob non solutam dotem maritis dimittere propria auctoritate vxores permittunt? quod lege diuina prohibitum est. Vnde id verum esse opinor, maritum non posse dimittere vxorem, etiam iudicis autoritate, ex eo, quòd dos soluta non sit: id tamen exactè iudices curent, vt promissa dos viro tradatur. Nec obst. glo. prędicta, quæ, vt passim à Doctoribus extollitur, ita ab eorum adnotatione prorsus distat. dicit etenim iniquum videri, quòd vxor alatur à viro, non tradita sibi promissa dote. At ipse idem fateor, & confestim sequitur, iudicem curare debere, vt dos marito tradatur: non tamen infertur, vxorem posse à viro ex eo expelli à coniugali consortio. Quin & l. fin. C. ad Velleia. Iuris Ciuilis sanctionem refert: nec adhuc probat, id rectè fieri: sed quasi per transennam dixit, forsan vxorem expelli à viro ob non solutam dotem. Multò minus probat communem opinionem text. in d. c. per vestras. qui responsione non indiget. Nec tamen omitto, patrem diuitem cogendum fore alimenta exhibere filiæ, quę contraxit matrimonium, dote non promissa, si ipse pater matrimonio consensit, expressè vel tacitè, vt notat Ioan. Lupi. in dict. capit. per vestras. 3. notabi. §. 2. Quod si patre inuito contraxisset filia matrimonium, alibi explicuimus, quid sit in eo casu agendum.

Secundò ex hoc cohabitationis coniugalis iure constat, maritum posse vxorem vendicare, adiecta causa Iuris diuini, quod tribuit hoc ipsum Ius agendi. Abb. & Præpos. in c. non est. de sponsal. idem Abb. in capi. illud. de præsumpt. vbi glo. ita exponit text. illum, dum dicit vendicans, id est, petit eam in vxorem. Imò & poterit ad id officium iudicis secularis inuocare. glo. quam ita intelligunt Abb. & Docto. ibi in d. c. non est vobis. Sic monasterium vendicat monachum, adiecta causa Iuris Canonici. glo. in l. 1. §. 1. ff. de rei vend. quam ibi approbat Bar. commendat Angel. in §. pręiudiciales. Insti. de action. dicit notab. Abb. in d. c. non est vobis. col. 2. & probatur in c. 1. de his, quæ vi metúsue caus. fiunt. Fortius est, quod probat text. in d. c. non est vobis, posse filiumfamiliàs agere contra patrem, repetendo propriam vxorem: & quamuis lis inter patrem & filium prohibeatur. l. lis nulla. ff. de iudi. Reg. l. 2. tit. 2. part. 3. in hac tamen controuersia, quæ spiritualis est, & similibus, lis permittitur inter patrem & filium. ita Abb. Anto. & Præpo. in dict. c. non est vobis. Domi. & Franc. in c. fi. de iudic. in 6. Rom. sing. 615. probatur etiam in c. quęritur. 2. q. 7. & esse hanc communem opinionem asserit Prępo. in d. c. non est. licet glo. in d. c. fin. Iure Canonico constituat regulam, qua diffinit, posse litem esse inter patrem & filium: quam dicunt notab. & sequuntur Angel. & Paul. in d. l. lis nulla. & ibi Iacob. Socy. etiam in reg. 244. dicens, eam esse communiter approbatam, quod minimè credo.

Tertiò, ex hoc eodem fonte & illud deducitur, vxorem huius cohabitationis ratione & iure marito subditam esse. l. sicut. ff. de oper. libert. glo. in c. quod Deo. 33. quæst. 5. text. in c. caput. in fine. ead. cau. & quęst. c. 1. de frigid. c. non mœchaberis. 33. qu. 5. Vir enim est caput mulieris. teste Paul. ad Ephes. ca. 5. & prima ad Corinth. c. 11. ad idem optimus text. in c. fœminæ. 30. quæst. 5. pulcher text. in c. quæcunque. 30. dist. & notatur in c. quemadmodum. de iureiur. in gl. §. fi. Qua ratione plurima in iure statuta comperimus. Nam ex ea videmus, vxorem teneri maritum sequi quocunque vir migrare voluerit, si domicilium mutare velit. c. vnaquæque. 13. q. 2. Abb. in c. de illis. de spons. & Henr. ibi. idem sensere Bart. in l. Mæuia. §. vxore. ff. de annuis leg. & Bal. in l. qui manumittitur. C. de ope. liber. nisi ab initio coniugalis contractus esset in pactum deductum, vt vir cum vxore certo in loco habitaret. ita Abb. dicens hoc esse communiter receptum in c. 1. qui matrim. accusare possint. Syluest. in ver. vxorem. in quæsti. 8. senserat & Henr. hanc opinionem sequutus in d. c. de illis. Si tamen ex iusta causa ab eo loco vellet recedere maritus, etiam pręmisso pacto, posset id agere, & teneretur vxor eum sequi, quod prædicti Doct. sentiunt. Verùm cùm sit seruitutis species, vno & eodem loco habitare. l. Titio. §. 2. ff. de condit. & demonstra. vbi hoc notant omnes. & in l. 2. ff. de lib. hom. exhib. notatur & in l. antiquitas. C. de vsufruct. l. nec non. §. 1. ff. ex quibus caus. maio. l. qui neque. §. solutum. ff. de verb. signific. notat Rom. singu. 629. atque modus ille adiectus legato, vt in illa ciuitate legatarius perpetuò commoretur, ab ipso legato reijciatur. d. l. Titio. §. 2. sitq́ue omnium concors sententia. in l. 3. ff. de vsufru. post gloss. ibi. & in d. l. antiquitas. vbi notat Saly. pactum valere, quo quis se adstrinxit, ad habitandum certo loco, ita, vt ad id, quod alterius interest, teneatur, si non habitauerit: non, vt præcisè habitare teneatur: non video, cur opinio Doct. in dict. capit. 1. qui matrimo. accus. possint, probanda sit: cùm ex illo pacto seruitus inducatur homini libero, nec res ista æstimationem recipiat. & ideò ex prędicto pacto maritum cogendum esse in certo loco habitare, nec decens est: nec simile pactum inire conuenit. Ex quibus infero præcedente dicta pactione, non esse obligatum maritum, ad habitandum in certo & signato loco: sed vxorem debere eùm sequi: cum vxoribus competat obtemperare maritis. Sed si maritus vagare velit non temerè, sed iustè, tenetur & tunc vxor se marito sociam exhibere: sin verò vagatio temeraria sit, nullaq́ue iusta ratione fiat, vxor virum sequi non tenetur, nisi ab initio contractus sciuerit maritum esse vagabundum, eiq́ue vitio deditum. sicuti explicat glo. in capit. si quis. 34. quæst. 2. & in capit. vnaquæque. 13. quæst. 2. quam dicit sing. Imol. in Rubr. ff. solut. matr. nu. 7. notat Alex. Imol. in l. si cùm dotem. §. si maritus. ff. solu. matrim. & est communis opinio Abb. Henri. & aliorum in ca. de illis de spons. quib. plures alios adiungit And. Tiraquel. in lib. de legibus connubialibus. folio 8. col. 2.

Secundò hinc subinfertur, non iniuria vxorem domicilium viri sortiri. l. cùm quędam. ff. de iurisd. om. iud. l. fin. §. item rescripserunt. ff. ad municip. l. 1. C. de mulier. & in quo loco. libro 10. quod & in pluribus alijs locis probatur, quæ congerit Tiraq. in d. lib. de legibus connub. fol. 6. quo fit, vt maritus dote recepta non sit conueniendus ad eius solutionem in loco contractus: sed eo, vbi domicilium habebat. l. exigere. ff. de iudic. vbi Bartol. id not. & eam legem dicit singul. Bald. Nouel. in tract. de dote. 9. part. priui. 18. Rochus Curt. in capi. fin. de consuet. folio paruo 72. col. 1. atque hoc est speciale in contractu dotis: vt communiter Doct. opinantur, teste Alex. qui eos sequitur cons. 100. 3. volum. colu. 3. Refert etiam plures hoc idem notantes. Feli. in c. 1. de spons. nu. 24. licet in cæteris contractibus, eoru iure potest quis in loco contractus conueniri, nisi alio sit solutio destinata. l. hæres absens. §. 1. ff. de iudic. capi. Romana. §. contrahentes. de foro comp. in 6. Hoc idem dicendum erit, respectu decisionis litis, quę super dote, cæterísque matrimonio connexis, contigerit. Est enim consideranda consuetudo, léxue illius loci, quo maritus domicilium habebat coniugij tempore. ita Anton. Abb. & alij in c. 1. de spons. Bartol. in l. cunctos populos. C. de sum. trinit. 1. quęst. vbi Ias. in repet. num. 60. & Francis. Purpurat. nu. 97. hanc opinionem dicunt esse communem, & idem concedit Socin. Iunior. cons. 14. volu. 1. etiamsi matrimonium contractum fuit in domicilio vxoris. Vnde si diuersæ sint statutæ leges, aut inductæ consuetudines, quo ad diuisionem rerum, matrimonio constante, acquisitarum, seu circa alia, in loco, vbi vir domicilium habet, à legibus domicilij vxoris, seruandæ erunt leges domicilij mariti: non domicilij vxoris. Nec refert, quòd maritus mutet domicilium, atque moriatur in loco mutato, adhuc enim locum habet communis opinio, secundum Ias. in dict. repet. l. 1. num. 63. & hoc ipsum communiter DD. notant, teste Nicolao Boërio, in consuetudinibus Bituricens. tit. de consuetud. matri. & do. herij. §. 14. colum. 4. Sed tamen hęc communis opinio, quam ex Bar. paulò antè retulimus, non est ita indistinctè recepta, quin restringi queat. Primò enim locum non habet, quando matrimonium contrahitur eo animo, vt maritus in loco domicilij vxoris habitaret: si enim maritus animo gerebat cum vxore cohabitare eodem loco, leges illius loci sunt attendendæ, & non leges domicilij mariti. vt visum fuit Bald. in l. fi. C. si à non comp. iud. 2. col. quem Felin. sequitur in c. 1. de spons. colu. pen. conducit ad id plurimùm l. si in patria. C. de incol. li. 10. in quam sententiam communiter Doct inclinant, vt asserit Tiraquel. in libr. de legib. connub. l. 14. q. 2. eandem Baldi opinionem approbat Roderic. Xuares, Hispanus, insignis quidem vir. in l. 1. titu. de las ganancias. lib. 3. Fori. 6. limit. Decius consilio 283. ex quo subsequitur intellectus ad Regiam l. 24. titul. 11. part. 4. dicentem, quo ad litis decisionem legem loci contractus obseruandam fore: ita enim accipiendum id est, vt locum habeat, quando contractus eo animo gestus fuit, vt in eodem loco maritus cum vxore habitaret: ne lex illa euertat, quæ omnium consensu fuêre hactenus decisa, quod in dicta 6. limita. Xuares egregiè aduertit. Secundò prædicta principalis opinio Barto. minimè procedit, si vxor ignorabat leges, statuta, & consuetudines domicilij mariti. ita opinatur Bald. in c. 1. §. fin. de inuest. de re aliena fact. quem Præpo. colu. 5. & Fel. in c. 1. de spons. sequuntur. Ias. in l. 1. C. de sum. trini. 2. lect. nume. 60. & Alexand. consil. 100. 3. volumi. Sed hoc procedere non videtur: ex eo enim, quòd vxor sciebat contrahere matrimonium cum alienigena, debuerat diligenter leges, quæ in domicilio mariti vigebant, inquirere: alioqui culpæ sibi attribuitur. vt notat Cuma. consilio 72. & Socyn. Iun. dict. consil. 14. sentiens Bald. opinionem communiter reprobari. ob id igitur Baldi sententia poterit intelligi, quando vxor tempore contractus credebat maritum conterraneum esse, aut eiusdem prouinciæ: nec esse alienigenam existimabat, vt Dec. intelligit consilio 119. Tiraquel. in dict. libello. l. 14. quæst. 2. Francisc. Purp. post Ias. ibi. in dict. l. 1. nume. 187. Tertiò sunt, qui prædictam opinionem, quam principaliter tractamus, intelligant procedere, non tantùm quo ad bona existentia intra prouinciam, in qua maritus domicilium habet, sed etiam in quibuscunque alijs bonis vbique existentibus: nam & in illis existimant legem domicilij mariti considerandam esse, vt Bald. respondit consil. 208. 3. vol. idem notat Ioan. Lupi. in Rubr. de donation. inter vir. & vxor. §. 62. numero 31. quibus suffragatur, quòd actus, qui propter eius initium, & originem primam, est censendus, & iudicandus per leges illius loci, in quo fit, ad bona vbique existentia illam conditionem extendit. secundum Bart. in d. l. 1. 7. q. principali. qui communiter receptus est, vt asserit Ias. ibi. colu. fin. in 2. lect. & in 1. lect. num. 44. Sed quia ipse Ias. ibi affirmat, posse optimo iure hanc opinionem communem refelli, dubia videtur dicta Bald. assertio: ex eo etiam, quòd Barto. de lege loci, quo contractus fit, loquitur: nos verò tractamus de lege alterius loci. Vnde Ancha. contrarium consuluit, consilio 163. dicens, legem domicilij mariti non esse considerandam, quo ad bona, quæ alibi coniuges habent. & eandem opinionem Anchar. sequuntur Dec. consilio 283. Curt. Senior. consilio 43. in fine. Chassa. in consuetud. Burgund. Rub. 4. §. 2. fol. 2. Aymon Sauill. consil. 30. Quinimò esse hanc opinionem communem asserunt Anto. Rube. consilio 71. & Lud. Gozadinus, consilio 49. eandem sequuti. Nec omittendum censeo id, quod eleganter Barb. respondit, consil. 4. volumi. 2. principalem opinionem Bart. & communem, quam modò tractamus, non habere locum, vbi maritus in loco proprio originis accepit vxorem: tunc enim in his, quæ etiam post contractum matrimonium contingunt, etiam quo ad decisionem litis, seruanda est lex loci contractus: quia is locus ratione originis proprius est ipsi marito censendus: tametsi ipse habeat alibi domicilium ratione habitationis. Cæterùm, quo ad coniugij solennia peragenda ac celebranda, leges loci, in quo contractus fit, exactè seruandas esse, nemo ambigit. c. qui contra mores. 8. dist. l. si fundus. ff. de eui. Bar. & omnes in l. 1. C. de sum. trin. q. 1. Abb. & Do. in d. c. 1. de spons.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Vxor ex Taurina lege non potest contrahere sine licentia mariti.
- 2 Fructus rerum, quas dicimus parapherna, an spectent ad maritum?
- 3 Contractus ab vxore gestus, non obtenta licentia mariti, ex lege Tauri non tenet, etiamsi fuerit iuratus.
- 4 Sponsa de præsenti ante nuptias, vtrum possit contrahere sine licentia mariti, non obstante Taurina lege.
- 5 Societas bonorum ex Jure communi non contrahitur inter virum & vxorem.
- 6 Lucra matrimonio constante viro & vxore cohabitantibus acquisita, Regio iure ipsis communia sunt.
- 7 Lucra constante putatiuo matrimonio acquisita an sint viro & vxori communia?
- 8 Matrimonio in gradu prohibito contracto, ad quem pertineant vtrinque donata vel acquisita.
- 9 Vsusfructus matrimonio constante acquisitus, an sit viro & vxori communis?
- 10 Vsucapio matrimonio constante completa, an efficiat rem vsucaptam communem viro & vxori?
- 11 Lucra matrimonio constante ex Reg. lege delata, an possit alter coniunx ex renunciatione repudiare?
- 12 Renunciatio lucrorum facta ab altero coniuge, an possit per eius creditores rescindi?
- 13 Patria potestas Regia lege per contractum matrimonij tollitur.

§. PRIMVS.

TERTIO & principaliter, ex eodem iure cohabitationis, & coniugalis consortij, deduci potuit, quòd sancitum est lege Regia, lata à Regina Ioanna, Caroli Cæsaris matre in Comitijs Taurinis. l. 55. Quod & priùs moribus receptum erat. l. fi. tit. 11. lib. 1. & l. 13. titul. 20. libr. 3. Fori. Nempe vxorem absque mariti licentia contrahere non posse. Hoc enim cautè statutum fuit: vt vxor sciat, se viro subditam esse: nec quicquam sine eius consensu agere posse. Id etiam alia ratione statui potuit, quòd contractus ab vxore gesti possent verti in præiudicium mariti propter societatem, quam coniuges lege Regia contrahunt circa bona constante matrimonio acquisita. Ex eo etiam, quòd diuitiæ vxoris non possunt non cedere in maximam vtilitatem mariti: siquidem maritus fructus rerum, quas parapherna appellamus, vxori aut eius hæredibus, non tenetur restituere, qui, cùm essent industriales, percepti fuerunt, & consumpti à marito ex voluntate vxoris. l. fi. C. de pact. conuent. Imò nec naturales fructus restituere tenetur, quos ex eadem voluntate vxoris percepit: vbi ex eis non est factus locupletior. l. si stipulata. §. 1. ff. de don. inter vir. & vxor. vel quando fructus sunt modicæ æstimationis. sicuti optimè Bart. distinxit in l. penulti. ff. ad legem Falcid. quem communiter sequuntur alij, secundum Alex. ibi. & Dec. consil. 521. colum. 2. eandem distinctionem approbat Aret. consil. 160. colum. 1. disputat Socy. consil. 82. in 4. volu. quicquid dicat glo. in dict. l. fin. C. de pact. conuent. quę in prædictis tribus casibus falsa videtur. Nec à communi opinione hac in re recedendum est: licet ab ea discedat & Copus lib. 3. de fructibus. tit. 2. cap. 7. Ex quibus opinor contractum ab vxore gestum in his regnis absque licentia mariti, etiam iuramento præstito, non valere. Iuramentum enim non firmat contractum in præiudicium alterius, quàm contrahentis. cap. cùm contingat. de iureiur. sed lege Regia is contractus prohibetur, etiam ob euitandum mariti præiudicium: igitur iuramentum huic contractui robur non præstat. quod expressim in dict. l. 55. eius interpretes Ioan. Lup. num. 18. & Didacus à Castello, asserunt, & sensit Xuares in dict. l. 13. dum in principio probat, dictas leges fauore maritorum conditas esse. quamuis Ioan. Lup. in Rub. de don. inter vir. & vxor. §. 68. in fi. & Chassane. in consuetud. Burgun. Rub. 4. §. 1. numero 38. contrarium teneant: cùm tamen ipse Ioan. Lup. fateatur, dictas leges conditas fuisse fauore maritorum. Nec me mouent plurima, quę Tiraq. adducit de iure marit. l. 14. fol. 181. nam illa locum habent, quando lex prohibet fœminas contrahere sine consilio propinquorum: quę quidem lex est statuta planè in fauorem fœminarum. Posset tamen opinio Ioan. Lup. & Chass. procedere, respectu ipsius vxoris, quæ non poterit contra contractum ab ea iuratum agere. secundum Anto. & Imol. nu. 18. & Alciat. 4. notab. in d. c. cùm contingat. Nec libet hîc longiùs dictam Regiam legem tractare, eò, quòd locus hic examen istud non exigat. Illud tamen interim non omittam in Regno Franciæ vsu receptum esse, quod nos lege sancitum habemus: idq́ue habere locum etiam in sponsa de præsenti nondum cognita. sicuti notat Nicol. Boêrius in consuet. Bituricensib. tit. 1. §. 4. col. 2. & tit. de consuetu. matrim. §. 1. col. 5. notat gl. in Pragm. Sanctione. titu. de concubinar. §. & cùm omne. in verb. vxorem. Sed in hoc Ioan. Lup. contrarium notat in repet. Rubr. de donat. inter vir. & vxor. §. 58. in princi. dicens, dictas leges Regias locum habere in vxore, nuptijs iam celebratis: vel in sponsis, matrimonio tamen consummato: non autem in sponsis, etiam de pręsenti, nondum cognitis nec traductis ad domum. quod notandum est propter auctoritatem eius, qui in condenda dicta lege Taurina consilium præstitit.

Quartò, ex hac coniugali cohabitatione quibusdam video placuisse, contractam esse inter maritum & vxorem societatem quandam in bonis acquirendis. sic enim asseruit gloss. in c. cùm societas. 22. q. 2. per tex. ibi. & in ca. 2. de donat. inter vir. & vxo. quam glo. ad id allegat Ioan. Lup. in rep. Rub. de don. inter vir. & vxo. §. 61. & sequenti. & Montal. in l. 1. tit. 3. libro 3. fori. dixit, ad hoc esse celebrem text. in dict. c. 2. Nicol. Boër. in consuet. Bituricensibus. titul. de consuetudin. matrimo. §. 2. Potest ad id citari text. in capit. pen. de consuetud. Sed hoc falsum est, nec iure probatur: siquidem text. in dict. capit. 2. est intelligendus de bonis, quæ matrimonio constante simul ex pecunia vxoris & mariti acquiruntur: ea enim Iure communi diuidenda sunt, eò, quòd ex vtriusque bonis simul fuerint acquisita, vt ibi gloss. & Doct. notant. Et c. cùm societas, loquitur de societate habitationis. Vnde nec Iure Canonico, nec Cæsareo, vlla societas inter coniuges, quo ad bona, contracta censetur. Et præter alios idem Ioan. Lup. hoc sensit in dict. Rub. §. 62. numero 4. & 5. Probat idem Chass. in consuet. Burgun. Rub. 4. §. 2. num. 16. & optimè Pyrrhus in consuetu. Aurelianensibus tit. de societ. inter vir. & vxo. c. 1. Tametsi Regiæ leges, quæ apud nos in bonis societatem quandam inter virum & vxorem constituerunt: atque eodem pacto Gallorum consuetudo, & Lusitanorum lex, quæ eandem societatem multò ampliorem reddiderunt, possint comprobari ex pluribus, quæ Ioan. Lup. Chassa. Boêr. & Pyrrhus adducunt. Quibus adiungenda est Romuli lex, qua voluit, mulierem nuptam, quæ per sacras leges viro coniuncta esset pecuniarum omnium, sacrorumq́ue esse sociam, teste Dionysio, quem & Anton. Garro. retulit in l. 2. ff. de origin. iur. colum. 8. eandem communionem mirè laudat Plutarch. in præcept. connub. cap. 20. Verùm iure Regio acquisita matrimonio constante, siue à marito, siue ab vxore, communia vtrique esse constat, & ob id inter eos diuidenda. l. 1. titu. 3. libro 3. Fori. & l. 1. titul. 4. libro 5. in Regijs ordin. l. 14. 15. & 16. atque 60. in Taurinis legibus. Quæ tamen leges sunt ita intelligendæ, vt locum habeant, postquam vir & vxor simul cœperunt cohabitare, & tempore, quo res acquiruntur, adhuc cohabitant. ita styl. l. 205. notauit Ioannes Lup. in dict. Rubric. de donatio. inter vir. & vxor. §. 62. & Didacus à Segura. in l. vnum ex familia. §. sed si fundum. folio 2. ff. de legat. 2. & probare videtur l. 1. titul. 4. libr. 5. ordin. Quod etiam apud Gallos communi vsu receptum est, secundum Nicol. Boërium. decisione 22. numer. 33. quamuis Ioan. Lup. hac in resit varius. in dict. l. 16. Taurin. ac disputet Chassa. in consuetudin. Burgund. Rub. 4. §. 6. vbi tandem testatur, hanc opinionem comprobatam fuisse iudicio prætorij Parisiensis. idem profitetur Nicol. Boêr. in consuetud. Bituricensibus. tit. de consuetu. matrimo. §. 1. colum. 5. Si tamen separatio matrimonij facta sit quo ad cohabitationem, vxore eam petente propter adulterium mariti: ea bona, quæ à marito, etiam post separationem fuerint acquisita, communia sunt viro & vxori: quia ex culpa viri cohabitatio cessauit. sic notat Loan. Lupi. in Rubric. de donatio. §. 64. numer. 10. & idem in dict. l. Taurin. 16. numero 35. contra Didacum à Segura, qui in d. §. sed si fundum. fol. 3. colum. 3. contrarium tenuit, motus exeo, quòd ipsa vxor separationem petierat, non vir. Negari tamen non potest, dictam separationem factam fuisse culpa ipsius viri, non vxoris. comprobatur etiam Ioan. Lup. sententia ex decisione Neap. Tho. Gram. 103. nu. 88.

Secundò, prædictæ leges Regiæ locum habent etiam in matrimonio putatiuo, vtriusque coniugis bona fide contracto: ex ratione cohabitationis, quæ hîc vigorem habet ex iusta ignorantia. probat text. iuncta gloss. quam ibi notat Abb. in cap. 2. de dona. inter vir. & vxor. idem tenent Barb. in c. ex literis. de pigno. numero 19. Ioan. Lup. in repe. Rubr. de donat. §. 62. num. 23. & 36. col. 2. Roder. Xuares in l. 1. in princ. titu. 3. lib. 3. Fori. & Didacus à Segura in tractat. de bonis const. matrim. acqui. folio 8. colum. 4. pro quibus adest text. in l. 4. titul. 6. libr. 3. fori. Is tamen textus loquitur, quando vxor iusta ignorantia cohabitabat cum marito, sciente impedimentum coniugij: quo casu constat, ea commoda, quæ ex matrimonio proueniunt, ad ignorantem, non ad fiscum ita æquè pertinere, ac si verum esset coniugium. Nec mirum: cùm iure Regio ea, quæ coniux sciens alteri ignoranti dedit in dotem, aliúmue titulum, amittat: atque ea penes ignorantem maneant. l. 50. tit. 14. part. 5. quæ quidem lex comprobat opinionem gloss. in l. qui contra. C. de incest. nupt. quę ex l. final. ff. de legat. 1. dixit, data in matrimonio putatiuo, coniugi ignoranti, ab ipso sciente impedimentum subesse, & coniugium minimè validum esse: non ad fiscum, sed ad ignorantem pertinere. Quod tamen Iure Cæsareo non probatur: quia d. l. fi. solùm vendicat sibi locum in relictis in testamento, non in datis inter viuos ex causa dotis, vel ex alio simili titulo. ita Cynus, Iacobus de Rauena, & Saly. in d. l. qui contra. Chassa. consil. 49. colum. 1. idem in consue. Burgund. Rub. 4. §. 2. nume. 5. ad id notans glo. in l. præfectus. ff. de rit. nup. à qua sententia non discrepat. l. cùm hic status. §. fi. ff. de dona. inter vir. & vxor. ex qua, iuxta literam, quæ receptior est, & à Gregorio Haloandro probatur, constat: donationem factam inter coniuges putatiuos morte non confirmari. quem text. dicit singu. Bal. in l. eam, quam. nu. 22. C. de fideic. & ibi Iaso. col. 7. Bald. Nouell. in tract. de dote. parte 11. col. antepen. & Alex. in l. si cùm dotem. §. fin. 2. col. ff. solu. matrim. Igitur, vt ad principalem conclusionem redeam, d. l. 4. non probat Abb. & glo. sententiam ita exactè, vt eam ad id citantes opinantur. Nec tamen ab opinione gloss. & Abb. recedimus: licet Bald. in ca. iurauit. de probat. contrarium asserat. ex. l. 1. iuncta gloss. ibi. C. de condict. ob caus. dicens, pactum de dote lucranda, minimè esse obseruandum in matrimonio putatiuo, quem sequitur Felin. ibi Bald. Nouel. in tracta. de dote. parte 11. §. hactenus. num. 29. & 23. Hyppo. singu. 129. Alexand. in d. l. si cùm dotem. §. fina. & Chassa. in dict. §. 2. nu. 4. & 5. quorum opinio in pacto de dote lucranda, in quo frequentiùs ipsi loquuntur, procedere posset. At in communione bonorum, quæ matrimonio constante acquiruntur, falsa mihi videtur, quia lex animaduertit vtriusque coniugis communem industriam, ac laborem, & communia consortij, atque societatis onera, etiamsi Alex. Nouell. & Chassa. in specie contrarium teneant.

Porrò & illud quęsierim: num præmissa d. l. Regia, si maritus matrimonio constante, nactus sit ex consolidatione vsumfructum fundi, cuius proprietatem ante matrimonium acquisierat: is vsusfructus communis sit ei & vxori? In qua quæstione Ioan. Faber in §. si cui fundus. Insti. de lega. per illum text. asserit, vsumfructum istum communem esse viro & vxori: vtpotè constante matrimonio acquisitum cui etiam suffragatur text. in l. non quocunque. §. 3. ff. de legatis primo. vbi legato alicui fundo alieno, si legatarius eius proprietatem, detracto vsufructu, ante diem legati emerit: qui tandem vsusfructus legatario obuenit: hæres solùm tenetur soluere ei quantitatem, quam is pro proprietate impendit, non ęstimationem vsusfructus, quasi is lucratiuo titulo ei obuenerit tempore consolidationis. Qua ratione Fabri opinionem sequuntur Angel. ibi. Chassan. in consuetudin. Burgundiæ. Rubr. 4. §. 2. versiculo, additio. numero 12. Nicol. Boër. in consuetud. Bituricens. titu. de consuetud. matrim. §. 2. colum. 5. & Roder. Xuares in l. 1. tit. 3. lib. 3. Fori. fol. vlti. Quorum sententia pluribus rationibus falsa videri potest. Et primò, vsusfructus proprietati consolidatus, iure proprietatis censetur. l. vsusfructus in multis. ff. de vsufruct. & in l. si proprietati. ff. de iure dot. ergò cùm proprietas communis non sit, nec erit vsusfructus. Secundò, id, quod contingit ex causa præterita, absque facto nouo, ad tempus causæ primę, & præteritæ referri debet omninò. arg. l. in ratione. in 1. §. Imperator. ff. ad l. Falcidiam. l. Pomponius. in 2. ff. de nego. gest. l. Iulianus. §. non solùm. ff. ad Macedoni. igitur hic vsusfructus, ratione pręuia proprietatis obueniens, non dicitur ex causa lucri obuenire: sed ratione illius tituli, quo proprietas fuit acquisita. Tertiò, ea, quæ accedunt rebus mariti ex natura, ac propria vi, non sunt vxori communia. l. verum. §. penul. ff. pro socio. Nam si maritus tempore contractus coniugalis, habeat fundum æstimationis publicæ centum aureorum: & tamen constante matrimonio, idem fundus ex intrinseca ratione est effectus valoris mille aureorum: hoc augmentum intrinsecum valoris, non est vxori commune. Quibus & alijs, quæ omittenda duximus, adducor, vt existimem Fabri sententiam falsam fore. quam etiam reprobat Carolus Molin. in consuet. Paris. tit. 1. §. 30. quęst. 50. vers. 2. Nec Fabr. consentit Ioan. Lup. in Rubr. de donat. §. 62. num. 13. Is enim opinatur, æstimationem vsusfructus non esse vxori communem: fructus autem ipsos communes esse. Quorum primum contra Fabrum stat: secundum nostram controuersiam nequaquam tangit, quæ in æstimatione vsusfructus versatur. Nec oberit text. in d. §. si cui fundus. & in dict. l. non quocunque. §. 3. quia ibi legatario id tantùm solui debet, quod pro proprietate rei dederat: nec æstimatio vsusfructus soluenda est: cùm is ratione proprietatis obueniat: alioqui invsufructu duplex lucrum concurreret. Nam legatarius, soluto sibi proprietatis precio, ipsam haberet titulo lucri, atque eius ratione vsumfructum, qui proprietati accedit: si ergo ei soluatur vsusfructus æstimatio, iterum in vsufructu lucrum consequeretur, quo ad eius æstimationem: quod aduersus Ius Ciuile fieret, ex pulchra Theophili computatione in d. §. si cui fundus. & ex Bart. interpretatione in dict. l. non quocunque. §. 3. quo fit, vt si legatarius, ante finitum vsumfructum, illum emeret, esset ei precium vsusfructus ab hæredibus soluendum. quod Paulus Castrens. fatetur in dict. §. 3.

Hinc infertur, vsumfructum communem esse viro & vxori, si matrimonio constante fundo mariti accedat: non ex iure proprietatis, sed causa emptionis eiusdem vsusfructus. Secundò ex his constat, meliorationes in re mariti factas constante matrimonio, ipsi marito cedere. earum tamen æstimationem communem esse etiam vxori. l. Reg. 9. tit. 4. libr. 3. fori. nisi res, in quibus meliorationes fiant, sint ad primogenium pertinentia. l. 46. Taurin. quam esse contra priora iura, asseritibi Ioan. Lup. & in Rubr. de donat. §. 62. num. 16.

Tertiò, subinde deducitur, non esse vxori & viro communem rem, quam vsucapere vir cœperat ante matrimonium, completa postmodum matrimonio constante, vsucapione. Istud enim lucrum ex initio præscriptionis ante matrimonium inchoatæ, paulatim sua vi contingit. Hoc tamen cogitandum relinquit Ioan. Lup. in dicto §. 62. numero 13. nec iniuria: cùm ex facto, & possessione matrimonio constante contingentibus, dicta res in viri dominium transierit. vt notatur in cap. fin. de præscriptio. atque ideò communis videtur censenda: ex paulò antè prænotatis, quibus plura addi possunt ex commentarijs Ioan. Lup. & ex Chass. Rub. 4. §. 9. & fin.

Nec tamen illud erit omittendum, lege Taurina 60. cautum esse, alterum ex coniugibus posse renunciare acquisitis matrimonio constante, & idem priùs probauerat gloss. in capit. secundo. de donat. inter vir. & vxo. quam præter Doct. ibi existimat esse insignem Roderic. Xuares in dict. l. 1. limit. 1. idem notat Rota in antiquis decis. 842. & 2. in antiquioribus. titu. de pact. conducit plurimùm ad hoc l. styli. 223. Atque etiam matrimonio iam constante dicta renunciatio fieri potest: sicuti censet Ioan. Lup. in Rubr. de donat. inter vir. & vxor. §. 47. numero 13. vsque ad numerum 21. & §. 63. & Nicol. Boêr. decisio. 244. columna secunda. pluribus ad id citatis. Nam & maritus donationis causa potest repudiare hæreditatem ei delatam: nec ex hoc, vxori donatariæ facta donatio, erit nulla. l. si sponso. §. si maritus. ff. de donat. inter virum & vxorem. cui conuenit Regia l. 5. tit. 11. part. 4. Non enim is, qui donat, efficitur pauperior. Huic etiam opinioni prædicti omnes consentiunt. Vnde non obstat l. 3. §. fina. cum l. sequenti. ff. de donat. inter virum & vxorem. vbi maritus non potest absque illius tituli prohibitionis vitio, iubere donaturo sibi aliquam rem, vt eam vxori donet: quia aliud est, repudiare legatum, vel rem delatam sibi: aliud iubere donationem ei paratam, & oblatam, vxori fieri: hoc enim casu ipsam donationem minimè repudiat: sed recipit, ac demum eam vxori, seu proprio nomine, fieri iubet. Ex quibus hæc obiectio ita tollenda est: quamuis alij eam conentur aliter soluere. Hinc etiam opinor, posse alterum ex coniugibus matrimonio constante lucris iam acquisitis renunciare, nec ex hoc censeri debet, esse hanc donationem prohibitam inter vir. & vxor. quia is, qui remittit lucrorum partem, vt constat, lucrum repudiat: non amittit aliquid ex bonis, quæ antea habuerat: is autem, cui donatio fit, nihil acquirit, ex quo fiat locupletior: sed tantùm id agit, ne id, quod laboribus forsan maximis acquisiuit, pro parte ad ociosum coniugem deferatur. ita me herclè opinor hanc rem diffiniendam esse. Nec enim video apertè id ab alijs exponi: etiamsi vltimam hanc conclusionem probare expressim videantur Ioan. Lup. in dict. §. 47. nume. 18. & Anton. Gomezius. in d. l. 60. Taurin.

Deducitur etiam ex his, hanc renunciationem fieri posse, etiamsi is, qui repudiat, creditores habeat. Neque hi possunt conqueri, ex fraude lucra illa fuisse repudiata: cùm is, qui repudiat, nihil ex proprijs bonis, sibi iam perfectè acquisitis, dimittat. Nec ex eius repudiatione alter quidquam consequatur: sed id agit isthæc renunciatio, ne renuncians acquirat. Sic Dec. respondit cons. 260. dicens, virum posse omittere lucrum dotis, quod sibi lege municipali defertur. & id probat tex. optimus in l. qui autem. vbi Bart. in prin. ff. quæ in fraud. credit. quo probatur posse habentem creditores legatum, cuius dies etiam cesserat, omittere, quem text. egregiè notant Ange. & Ias. in §. item, si quis in fraudem. de action. nu. 121. & explicat insigniter illum text. Carol. Molinæ. in consuetu. Parisiens. tit. 1. §. 1. in gloss. 3. quæst. 1.

Hinc etiam, attenta hac coniugalis cohabitationis ratione, lege Regia filius, contracto matrimonio, liberatur à patria potestate. l. 47. Tauri. Ex qua lege cessat dubium, an ista exemptio à patria potestate habeat locum in matrimonio de præsenti, nondum sequuta copula: siquidem lex illa exigit nuptiarum solennitatem, quam quęstionem tractant quo ad regnum Franciæ, vbi eadem est lex. Tiraq. in libr. de Iure maritali. l. 14. & Nicol. Boëri. in consuetudini. Bituricens. tit. 1. §. 4. col. 2. & tit. de consue. matrimonij. §. 2. col. 5.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Vir & vxor tenentur sibi inuicem reddere coniugale debitum.
- 2 Coitus coniugalis an sit peccatum ante solennem nuptiarum benedictionem?
- 3 Coitus coniugalis intra locum sacrum illicitus est.
- 4 Maritus an licitè cohabitare valeat cum vxore adultera.
- 5 Debitum coniugale licitè denegatur propter incestum, nec potest exigi.
- 6 Iuuentutis causa dispensat Episcopus, vt is, qui incestum commisit, possit exigere debitum coniugale.
- 7 Debitum coniugale, an licitè exigatur, vel reddatur ab eo, qui dubitat matrimonium valuisse.
- 8 Dubius qualiter quis possit esse, vtrùm liceat sibi aliquid agere.
- 9 Ex duobus necessariò imminentibus, quæ tamen illicita esse videntur, non peccat, qui alterum, modò tutiùs, elegit.
- 10 Dubium speculationis à dubio practico differt.
- 11 Contrahens cum serua, quam tamen liberam esse putauit, detecta seruitute, non tenetur, etiam præcipiente iudice, ei debitum reddere.

§. SECVNDVS.

POSTREMO ex hoc primo coniugalis contractus effectu constat, virum teneri ad reddendum debitum vxori, & vxorem similiter viro, iuxta Apostol. ad Corinth. cap. 7. ca. 1. 33. quæst. 5. c. tua nos. in 2. de iureiu. notat Magist. & ibi Thom. ac Palud. in 4. sentent. dist. 32. Syluest. in verb. debitum coniugale. & plerique alij passim eandem rem tractant. In qua tamen aliqua prænotare libuit. & primò, coitum coniugalem non omninò licere, aut solennem benedictionem nuptiarum: imò mortale crimen esse coniuges tunc coire. Paluda. in 4. sententia. distinct. 28. in princip. quem Florenti. sequitur. 3. part. titulo 1. capit. 16. §. 1. argum. text. in capit. consultationi. de sponsalibus. Id verò negant Angel. in verb. debitum. §. 1. & Syluest. §. 9. sub eodem verbo, dicentes, non esse peccatum mortale, nisi sequatur scandalum. Facit text. in cap. nostrates. 30. quæst. 5. in fin. Quin & Caiet. secundo Tomo opusculorum. q. 1. de vsu matrimonij, & in summa verb. matrimonialis vsus peccata. vers. 8. asserit, in dicta carnali copula ante benedictionem, frequentiùs committi tantum veniale peccatum, si contemptus desit. quod etiam Thom. sensit in quarto sententia. dist. 29. artic. 2. Nec confessim propter scandalum erit mortale peccatum: cùm ruina, cui occasionem præbet, veniale crimen inducat.

Secundò aduertendum est in Ecclesia, sacrísue locis hanc coniugalem copulam minimè licere. Imò mortaliter peccaret, qui ad vxorem carnaliter in Ecclesia accederet. ita Palud. in 4. sentent. dist. 32. quæstio. 1. articul. 3. & Caieta. in summa. in verbo, matrimonialis vsus peccata. §. 6. Atque ex hoc Ecclesiam pollui, & indigere reconciliatione: notat gloss. communiter ibi recepta, in ca. vni. de consec. Eccl. vel alta. in 6. quam etiam sequitur Ioan. de Selua. in tract. de beneficio. 1. par. q. 5. requisito. 7. notat idem Specul. libr. rationali diuino. officio. titu. de dedicatione Eccles. & esse hanc opin. communem, asserit Ang. in summa. in ver. consecratio. 2. q. 7. licet gloss. in c. in Ecclesijs. de consecrat. dist. 3. teneat Ecclesiam nequaquam pollui ex coitu coniugali, quam sequitur Henri. in c. fin. de consecr. Ecclesiæ. & idem asserit Regial. 20. titu. 10. part. 1. quæ tamen opinio tunc procedere posset, quando coniuges in Ecclesia longo tempore obsiderentur. vti Syluest. opinatur. in verb. consecratio. 2. q. 5. & verb. debitum. qu. 3. & Ioan. Maior. in 4. sentent. dist. 32. qu. 1. col. 3. & Alfonsus à Castr. lib. 1. de potesta. legis pœnal. cap. 7. documento 2. ex hoc etiam dicentés, nullum hîc peccatum mortale committi loci sacri causa. Tametsi Caieta. in hoc contrariam sententiam probauerit in summa dicto §. 6.

Tertiò, nec illud omittendum est turpe esse marito, carnale commercium habere, seu vitam agere cum vxore adultera, quæ nondum pœnituit. c. si vir. de adult. c. quemadmodum. de iureiur. c. 1. & c. si quis vxorem. 32. q. 1. l. 2. §. lenocinij. & l. mariti lenocinium. ff. de adul. l. 2. vbi glo. C. eod. tit. Reg. l. 7. tit. 17. part. 7. Ioan. Lupi. in c. per vestras. 3. nota. §. 21. num. 23. atque mortaliter peccaret maritus, reddens debitum vxori publicè adulteræ, nisi scandalum ab eo vitetur, & vxoris correctio salua sit, ex Caieta. in Summa verb. matrimonialis vsus. cap. 10. & in Opusculo 27. qq. c. 26. Et quamuis coniugi adultero etiam ob occultum adulterium, possit alter debitum coniugale negare, quod alibi tractabitur, ipse tamen adulter absque peccato poterit debitum petere, vel ab ignorante coniuge, vel à sciente, modò ab inuito per vim illud non exigat, vt idem Caieta. probat libr. 17. responsio. c. 4. quia adulter non est lege diuina, in interiori, aut exteriori foro ipso Iure priuatus, Iure petendi ab altero coniuge debitum, licet contrarium notauerit Ambr. Catha. lib. 5. contra Caie. in tract de matri. sacram. alioqui sequeretur, adulterum occultum non posse petere à coniuge ignorante adulterium, debitum coniugale, quod perquàm durum est, imò falsum esse opinor.

Quartò ob incestum cum affini commissum licitè denegatur coniugale debitum. c. 1. & c. transmissæ. de eo, qui cogno. cons. vxo. suæ. etiamsi is, qui denegat, sciens incestum ab altero commissum fuisse, iam semel debitum coniugale reddiderit eidem, secundum Ant. Cardi. & Abb. in d. c. transmissæ. post antiquiores ibi. Imò si committens incestum sit iuuenis, non ex hoc ei licebit debitum coniugale exigere, absque dispensatione. Iuuentus autem erit causa iusta impetrandi dispensationem. glo. communiter recepta in c. 2. de eo, qui cog. consang. vxo. suæ. Syluest. in verb. matrimonium. 7. vlti. impedimento. & idem in verb. luxuria. vers. quintum. & Regia l. 13. tit. 2. part. 4. contra gl. in c. in adolescentia. 33. q. 2. Hinc not. Floren. 3. part. titu. 1. c. 11. col. 2. incestuosum iuuenem. sponsum tamen de præsenti, ante consummatum cum sponsa matrimonium, ad alterum ex duobus teneri, vt vel impetret dispensationem ab Episcopo, saltem ad exigendum debitum, vel religionem profiteatur, ne cogatur cohabitare cum vxore, imminente periculo animæ, propter exactionem debiti coniugalis. nec aliàs erit immunis à peccato mortali. Ex quo apparet, posse episcopum in hoc dispensare, quod etiam notauit Palu. in 4. sent. dist. 34. q. 1. art. 2. & Florent. 3. part. tit. 1. c. 16. §. 4. qui tenet, posse episcopum dispensare cum eo, qui commiserat incestum, vt nouiter matrimonium contrahat cum ea, cum qua nullum Canonicum adest impedimentum. siquidem committens incestum cum affini, impeditur matrimonium contrahere, vt iam alibi diximus. Syluest. idem not. in præcitatis locis, reprobans gloss. in d. c. in adolescentia. quæ voluit in vna opinione, quam refert, iuuenem posse matrimonium contrahere sine dispensatione, non obstante crimine incestus. idem quod Palud. not. Abb. in cap. 1. de eo, qui cogno. consang. vxo. suę. vbi addit, etiam circa causam iuuentutis posse episcopum dispensare, vt is, qui consanguineam sponsæ de futuro cognouerit, matrimonium cum legitima, nec impedita fœmina, contrahat. Ex quo idem Abb. in c. transmissæ. eod. tit. argumentatur, posse episcopum dispensare, causa iuuentutis, super exactione debiti coniugalis, cum ipso, qui cognouit carnaliter affinem. quod ex Archiepis. Floren. modò notauimus. Video tamen à plerisque dubitari, an id, quod DD. fatentur, nempe episcopum posse dispensare cum eo, qui consanguin. vxoris cognouerit, vt debitum possit exigere iuuentutis causa. procedat in hoc sensu, vt debitum exigat ab ipsa vxore, cuius consanguineam cognouerit, & sanè posse episcopum in hoc dispensare, apertissimè concedunt Floren. in dict. locis, & maximè d. c. 11. col. 2. Paluda. in d. artic. 2. Syluest. in verb. luxuria. q. 4. nec hi Doct. possunt duntaxat intelligi ad hunc effectum, vt exigat maritus debitum ab vxore legitima, cuius consanguineam minimè cognouerit, licet aliter incestum commiserit, etiam cum affini: nam hic sensus nequaquam excludit præmissam opinionem, quam ita expressim asserunt autores præfati, vt eorum autoritas manifesta sit. Sed tamen nullibi in Iure, ni fallor, eorum sententia efficaciter probatur. Quo fit, vt licet concedam, episcopum posse dispensare, vt committens incestum cum affini, iuuentutis causa, vel vxorem ducat, vel ab vxore legitima, nulloque affecta impedimento, debitu exigat. nego tamen episcopi dispensationem sufficere, vt is, qui vxoris consanguineam fornicariè cognouerit, possit ab eadem vxore, quam dimittere non potest, coniugale debitum exigere. quod probatur, nam in hac specie non tantùm ob incestum prohibetur is debitum exigere, sed etiam ex eo, quòd vxor propria, eiusdem mariti affinis sit, quia maritus ipse eiusdem vxoris cognatam carnaliter cognouerit: hoc verò impedimentum affinitatis à solo Roma. Pontif. tollitur. igitur & licentia exigendi debitum ab affini per eum tantùm concedi potest, non per episcopum. quam argumentationem ex Syluest. collegi, in verb. matrimonium. 7. q. 5. vers. 11. & Thom. quodlib. 3. artic. 18. vers. ad primum.

Porrò dubium in hoc tractatu insigne censeri solet, an ex præcepto Iudicis maritus reddere teneatur, & possit debitum coniugale fœminæ, quam scit, vt credit eius vxorem non esse, ob aliquod impedimentum, quod ipse apud Iudicem probare nequit. In quo tria diffinire oportet. Primum quidem id manifestum est, vxorem, seu maritum certò scientem, matrimonium illud nullum esse, quocunque Iudicis præcepto, non posse debitum alteri reddere: agit enim contra scientiam. hoc est equidem, quod probat tex. in c. inquisitioni. de sent. excom. in eius prima parte. & in c. dominus. de sec. nupt. Nec in hoc quidquam refert, sit impedimentum matrimonij ex lege diuina, naturali, an humana, vt probat Io. à Medina. de restitu. q. 19. aduersus Host. in cap. proposuit. de coniug. seruorum.

Secundò maritus, qui leui coniectura, seu argumento dubitat de valore coniugij, explosa dubitatione, credens matrimonium legitimum esse, exigere, ac reddere potest coniugale debitum. text. in eod. c. inquisitioni. 2. part. quem præter alios ibi ita intellexit Adr. quodlib. 2. art. 1.

Tertium est, quod maius discrimen habet, an is, qui dubitat, matrimonium firmum esse, ob aliquod impedimentum, quod non potest coram Iudice probare, ex præcepto Iudicis teneatur reddere vxori debitum. Et Rom. Pontif. in eod. cap. inquisitioni. part. vltim. asserit, debere maritum, etiam dubitantem, reddere debitum vxori, non tamen exigere. & idem in dict. ca. dominus. statuitur, vbi vxor dubitans de morte prioris mariti, tenetur reddere debitum secundo, non tamen poterit exigere. & tamen vtroque casu agit reddens debitum contra dictamen conscientiæ: is etenim, qui dubius, an sibi liceat absque mortali crimine quidquam agere, id agit, exponit, si periculo peccandi mortaliter, igitur mortaliter peccat: nam qui amat periculum, peribit in illo, Eccl. cap. 3. c. literas. de restitut. spoliat. c. in præsentia. de spons. Verùm Adria. in d. quodlib. 2. art. 3. sic interpretatur text. in d. c. inquisitioni. vt maritus teneatur reddere debitum. depositio tamen illo dubio, ex eo, quòd ab altero coniuge illud exigatur. vnde, priusquàm ab altero coniuge debitum exigatur, maritus dubius exigere non potest, cùm illud dubium nondum deposuerit. at sequuta exactione alterius, iustè poterit illud dubium deponere, ac reddere, & demùm exigere. Ex quibus id consequitur, nunquam licere dubitari nec reddere, nec exigere, nisi dubium deposuerit. Sed hic intellectus optimo Iure refellitur à viro doctissimo Mart. Nauarro in c. si quis autem. de pœnit. dist. 7. nume. 101. sat enim est manifestum, Rom. Pontif. in d. c. inquisitioni. part. vlti. loqui etiam dubio existente, & nondum exploso. Igitur idem Mart. Nauar. aliter arbitratur rem hanc diffiniendam fore, dicens, posse quem in vna, & eadem redubium esse, quo ad vnum effectum, certum autem, quo ad alium. Sic enim vir dubius esse potest, an matrimonium tenuit, ad effectum exigendi debitum, & demùm credere, matrimonium valuisse, ad effectum reddendi debitum exigenti. Quo fit, vt in d. c. inquisitioni. vir dubius non exigat licitè debitum, at sine peccato reddat exigenti. Ad primum enim dubius est, cùm in non exigendo nullum sit periculum, nec fiat alicui iniuria: quo ad secundum verò desinit esse dubius, quia si dubitaret, iniuriam faceret coniugi, quod vberrimè, ac pingui, quod aiunt, Minerua, ipse explicat. Secundò potest etiam hîc notari, periculo vtrique imminenti, non agere quem contra conscientiam, si ipse id eligat, quod tutius est, ac certius, ex duobus, quorum alterum necessariò agere debet. cap. duo mala. 13. distinct. c. iuuenis. de spons. cap. quanto. de consuet. vbi text. optimus. & in ca. nerui. 13. dist. vbi eleganter idem explicat Gregor. & ita consulit Arist. libr. 2. Ethic. ca. 9. nullum etenim tempus incidere potest, quo sit necesse cuipiam turpiter agere. Sic sanè, si duo præcepta in contentionem venerint, ex recta ratione vir prudens id aget, quò grauius malum effugiat, quemadmodum explicat Sepulueda in Dialogo de ratione dicendi testimonium, cap. 9. Vbicunque etenim duo præcepta contraria circa idem factum concurrunt, illi obtemperandum est, quod arbitrio discreti viri potiorem obligandi vim habet. tunc verò alterius suspenditur obligatio, secundum Adria. quodlib. 1. artic. 3. ad nonum. sensit Aristot. dum lib. 5. Ethicor. cap. 3. scribit, minus malum boni vicem habere, si maiori comparetur malo. Cui adde, quæ hac in re scribit Sot. c. 3. ad Rom. & lib. 6. de iustit. & iur. quæst. 1. artic. 5. ad fi. Vir autem, qui de valore coniugij dubitat, anxius est: alterum enim oportet agere, vel denegare debitum vxori exigenti, ac Iudici resistere, vel debitum reddere contra conscientiam. Ex quibus tutius certè est reddere vxori debitum, & Iudici obedire, ne frangat coniugalis conuentionis legem, ac violet Iura obedientiæ. Nec est securius hisce periculis irretito, velle à periculo fornicandi abstinere. Hoc ipsum erit dicendum, nullo dato præcepto Iudicis, sed coniuge ex Iure coniugali debitum exigente, iuxta cap. dominus. de secun. nupt. Cui tandem interpretationi subscribit Domin. à Soto huius Salmanticensis Academiæ insignis Theologiæ Professor, vir quidem cùm moribus & doctrina, tum Prioris munere, quod in Diui Dominici conuentu iterum meritissimè obit, ornatissimus. Is, inquam, in relectione, de ratione tegendi, & detegendi secretum, Membro tertio, q. 2. sic hoc dubium miro, ac perspicaci, quod sortitur, ingenio explicat.

Sed & tertiò ab huius rei cognitione minimè abhorret, sępissimè euenire, quem esse in vna, & eadem re dubium speculatione, certum verò in praxi. Id autem contingit, si quis dubitet, matrimonium, quod verbis contraxit, ratum, ac legitimum fuisse, & tamen non dubitat, quin teneatur coniugi exigenti debitum reddere. Huic verò permissum est, hoc in dubio reddere debitum, quia non agit contra conscientiam practicam, quæ circa actus humanos versatur, ex dubio praxis, sed ex dubio speculationis, quæ nihil de opere dictat, nihilominus actionem exequitur, quod potest optimè conuenire cap. dominus. de secund. nupt. & cap. inquisitioni. in fi. de sent. excom. docet Io. à Medina. de restitut. q. 17. Vnde dubium practicum à dubio speculatiuo maximè differt. Nec libet in hoc vlteriùs insistere, cùm apud prædictos Docto. longiorem, atque expressiorem huius dubij tractatum quis legere possit. Id enim tantùm egimus, vt semotis his, quæ hanc rem obscurare poterant, ipsorum iurium distinctam interpretationem traderemus.

Hinc infero, non teneri contrahentem matrimonium cum ea, quam putauit liberam esse, reddere ei debitum, etiam præcipiente iudice, si modò dubitat, an serua sit, secundum Thom. in quarto sententia. distinctio. 36. in fine. Ioan. Andre. Abb. & communem in cap. proposuit. de coniu. seruo. quinimò cùm perplexus sit, atque dubius, & in periculo constitutus, id, quod tutius est, eligere debet: si enim reddit debitum animo non maritali, fornicatur: si verò maritali, graue dispendium incurrit. quippe qui inuitus matrimonium cum serua contrahere cogitur, si non reddit, Iudici resistit, ac Ius coniugale violat. Igitur in hoc dubio sanius erit id eligere, ex quo minus malum & incommodum nascitur. quæ notanda sunt, ad intellectum text. in cap. si quis ingenuus. 29. quæst. 2. nam & hæc asserit Io. à Medina in dicta quæst. 17.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Plures vxores habere, an sit Iure naturali, vel diuino prohibitum.
- 2 Plures vxores habere qua ratione sanctis Patribus licuerit.
- 3 Vxor tenetur absentem maritum omninò expectare.
- 4 Mors mariti absentis qualiter probetur.
- 5 Maritus, vel vxor, matrimonium secundum contrahere nequeunt, etiamsi primum non sit carnali copula consummatum.
- 6 Secundas nuptias contrahens, viuente primo coniuge, qua pœna puniatur.
- 7 Lex Regia intelligitur, quæst. 6. est tit. 15. lib. 8. in Regijs ordinat.

§. TERTIVS.

EX vinculo coniugali constat fides, in qua hoc attenditur, ne quis ad alterius coitum accedat: is enim coitus esset adulterinus, vt planè constat. Sed & cauendum est, ne quis eorum alium coniugem quærat, priori viuente. nam quatenus matrimonium sacramenti bonum sortitur, vinculum gignit huius societatis, & id indissolubile. qua ratione paucis circa hoc vinculum prænotatis, de matrimonij dissolutione tractabimus.

Porrò si matrimonium id habet peculiarè; vt alter ex coniugibus alium coniugem minimè quærat, accipiátue. cur aliquando licuit plures vxores habere? & id videtur sanctis viris permissum fuisse. Imò hoc ex more eis licuisse, probari constat in ca. obijciuntur. 32. q. 4. quod caput vulgati Codices Ambrosio tribuunt, quibus deceptus idem fecit Virgil. Poly. lib. 5. de Inuen. rer. c. 5. cùm sit deductum ab August. lib. 22. contra Faust. vbi cap. 47. est ille text. à principio vsque ad vers. sicut. qui quidem versiculus deducitur à c. 48. Hinc & Magist. sentent. dist. 33. q. 4. illius Canonis verba August. tribuit, qui li. 16. de Ciuitate Dei, cap. 38. scribit, eo tempore nulli prohibitum fuisse, plures vxores accipere, multiplicandæ posteritatis causa. Diuus verò Thom. in 4. sentent. dist. 33. quæst. 1. ad primum, asserit, consuetudinem potuisse inducere, vt liceret plures simul accipere vxores, cùm hæc permissio non sit contraria primis Iuris naturalis principijs, quamuis repugnet conclusionibus ferè deductis ab eisdem Iuris naturalis principijs. Hoc ipsum probare conatur Coloniens. Concil. tract. de matri. c. incipienti. Cæterùm nec naturæ, dicens, occulta lege naturæ comparatum est, vt quæ principantur singularitatem ament: quæ autem subdita sunt, non semper singula singulis: sed si ratio naturalis, vel socialis admittat, etiam plura vni domino subduntur. Vnus verò seruus pluribus dominis commodè seruire non potest. at plures serui non sine decore vni domino subduntur. Itaque cùm in nuptijs vir principantis, mulier verò subditi vicem gerat, contra naturam nuptiarum non est, vnum virum plures ducere, sed vnam pluribus viris nubere planè contra naturalem rationem esse, quis non videt? Hactenus his verbis Thomæ sententiam comprobat idem Colon. Conci. quę quidem verba legi possunt & apud August. lib. 1. de nupt. & concupiscen. c. 9. & in libr. de bono viduitatis, cap. 7. Vnde constat, non esse contra Ius naturale proprium, plures vxores vnum virum accipere. quod Magister profitetur in 4. dist. 33. post Diuum Aug. & ibi Io. Maior. quæst. 1. idem not. nam & Iulius Cæsar, autore Suetonio in eius vita, cap. 52. legem ferre Aelio Cinnæ Tribu. plebis iussit, qua vxores, quas, & quot quisque vellet ducere, liberorum quærendorum causa liceret. Valentinianus etiam Imperator lege concessit, vt omnes, qui voluissent, bina matrimonia susciperent, addens populosas diu fore gentes, quia hoc apud eas solenne fuerit, cuius rei testis est Paulus Diaconus libr. 11. Eutropij libris ad dito in Valente. Socrates item in Historia Tripartita lib. 8. c. 11. pluraq́ue ad hanc rem adducit Tiraq. 7. leg. connub. nu. 15. Verùm id, quod Thomas opinatur, consuetudine potuisse licere plures vxores accipere, non est admittendum ex eodem Thoma in lib. contra Gentiles. & in d. dist. 33. quæst. 1. artic. 2. vbi versic. respondeo dicendum, se ipsum explicat apertiùs, dicens, nec lege humana, nec consuetudine pluralitatem vxorum permitti posse, nec vnquam licere, aut licuisse: nam etsi legi naturali propriæ, habere plures vxores non refragetur, contrarium tamen est legi quasi naturali, in qua solus Deus dispensare potest, vt ipse Thomas docet in dict. artic. 2. & præterea aduersatur hæc pluralitas vxorum institutioni diuinę, ex qua matrimonio accipienda erat vna tantùm vxor, non plures. Scriptum enim est: Adhærebit vxori suæ. Item: Erunt duo in carne vna. Nam & Dominus noster quoties de connubio loquitur, maritos, aut vxores nunquam nominat. semper autem vxorem, aut virum. Et Apostolus Paulus in remedium libidinis suadet, vt suam vnusquisque habeat, nunquam suas dicit. quod pulchrè disserit Innoc. 3. in c. gaudemus. de diuort. Ideo ex communi interpretatione dicendum est, sanctis Patribus ex reuelatione diuina id licuisse. quod probat text. in eo. cap. gaudemus. §. nulli. Magist. & Thom. quæst. 1. artic. 2. Paluda. q. 1. arti. 1. & Ioan. Maior. quæst. 1. in 4. senten. dist. 33. & Florentin. 3. parti. titu. 14. cap. 10. §. 2. vbi post Palud. hanc esse communem opinionem fatetur. & Ioan. Dried. de libertate Christian. pagi. 163. Ambrosius item Cathari. libr. 5. contra Caieta. cap. de Sacramento matrimo. eandem comprobat. Id etiam confirmat Coloniense Concil. explicans dispensationem hanc à summo Deo concessam fuisse ad prænunciandum vni viro, scilicet Christo, plures vxores, scilicet, Synagogam, & Gentium multitudinem, veluti in vnum corpus esse iungendas. Atque ita factum est, vt hac præfigurata coniunctione, in Christo Iesu completa, lege gratiæ vetitum sit plures vxores accipere, Matth. 19. Quicunque dimiserit vxorem suam, & aliam duxerit, mœchatur. Igitur & qui ea retenta aliam duxerit, mœchabitur. Cur enim si quis propria vxore viua, alteram duxisset, adulter esset: si multas simul habere ius fasq́ue esset? his omnibus compertum est, vni viro plures vxores adiungi, non esse contra prima principia Iuris naturalis, nec contra Ius naturale proprium, sicut esset vni fœminæ plures viros aptari. Quorum vltimum aduersus Platonem damnat Lactant. libro 3. diui. instit. cap. 21. esset enim proles incerta omninò. Sed vtrunque institutioni matrimonij, iuri quasi naturali, ac legi Euangelicæ contrarium est. Atque hoc pacto defendi possunt Durand. in d. dist. 33. Caietanus & alij, qui existimant multitudinem vxorum Iuri naturali minimè repugnare. Sunt itidem & ad hanc resolutionem intelligendi, qui opinantur, esse naturæ contrarium, quòd quis accipiat duas vxores, & idcirco Lamech primùm contra naturalem institutionem duas vxores accepisse, Genes. 4. quam sententiam post alios defendere conatur Io. Arboreus, libro 10. Theosophiæ, cap. 1.

Hinc apparet coniugem absentem expectandum fore, nec ex dierum longo interuallo ante compertam absentis mortem, matrimonium cum alio contrahi posse. c. in præsentia. de sponsa. vbi Docto. hoc notant. Abb. Soci. & Barb. colum. antepenulti. in cap. quoniam frequenter. §. porrò. vt lite non contesta. Ex quo probatur vxorem certam esse oportere de morte viri, priusquàm alteri nubat, alioqui etiamsi mortuum esse virum, ex aliquot coniecturis opinetur, & matrimonium contrahat, nec à peccato, nec à pœna immunis, ac libera iudicabitur. secundum Abb. in dict. c. in præsentia. post gloss. fin. ibi. & Regia lege idem probatur. l. 7. tit. 15. li. 8. in Regijs ordi. quamuis glo. 2. in dict. cap. in præsentia. Ant. & Præpo. velint tenere vxorem à pœna liberam esse, si contrahat secundum matrimonium ex verisimili coniectura mortis prioris mariti, non tamen ex hoc posse Ecclesiasticum Iudicem licentiam ei exhibere, vt alteri nubat.

Mors autem viri qualiter probetur, vt inde possit certa reddi vxor, arbitrio Iudicis relinquitur, secundum Abb. & Præpo. in dict. cap. in præsentia. & Aufreri. in cape. Tolosana. 316. Hoc tamen Iudicis arbitrium instrui debet ex pluribus, quæ adducunt gloss. Barto. & Saly. in l. siquidem. C. soluto matrimo. Corse. in singu. in verb. mors. Corne. consil. 10. 1. volu. Alexand. consil. 115. in 4. volu. & consil. 4. nu. 15. in 2. vol. & Chass. in consuet. Burgun. in proœ. fol. 10. & cape. Tolo. 312. optimè Nicol. Boër. decis. 288. & Soci. Iuni. consil. 26. volu. 2. quibus adiungi meritò potest l. Regia 14. titu. 14. part. 3. Hîc tamen omittendum non est, ab Ecclesia non esse dirimendum matrimonium contractum ab existimantibus, nullum ex primo coniugio impedimentum subesse, tamen absque probatione mortis prioris coniugis, seu absque certitudine, quam Canones exigunt: potest enim esse hoc secundum matrimonium validum, & ideo fieret iniuria huic secundo matrimonio, quod certiùs modò apparet ex ea, quæ versatur dubitatione, vt probat text. in c. dominus. de secund. nupt. vbi gl. Host. Ioan. Andr. & Præpo. hoc idem sentiunt.

Hoc autem vinculum coniugale etiam ante carnalem copulam vim propriam, & indiuiduam habet connexionem, ex diuina institutione. Vnde fit, vt priori matrimonio nondum consummato, nec liceat posterius contrahere, nec, si contractum fuerit, valeat, nec præferatur priori, etiamsi posterius sit carnali copula consummatum. cap. fina. cap. licet. de spons. duor. Nec refert à quibusdam Ro. Pontif. quandoque iudicatum fuisse, posterius matrimonium consummatum carnali coniunctione esse priori nondum consummato præferendum, vti refert Alex. Tertius in dict. cap. licet. quia dicti Roma. Pontifi. non ita iudicarunt legem condendo: nam etsi Hosti. ac cæteri in cap. fina. de sponsa. duo. dixerint Papam posse condere legem, qua matrimonium primum nondum carnali copula consummatum, per secundum, coitu accedente, dissoluatur, sicuti posset ipsi Roman. Pontific. dispensatione matrimonium ratum nondum consummatum dirimere, quorum vltimum Caietan. etiam comprobat, tamen Abb. in dict. cap. fina. prędicta Hosti. opinio displicet, nec defendi Iure potest. ex his, quæ dicentur inferiùs, hoc ipso cap. §. 4. nume. 13. Ex quo etiam potest perpendi intellectus ad text. in dict. cap. fi. an sit eius decisio seruanda in matrimonijs ante illam decretalem contractis. in quo communis est Doct. ibi sententia, quòd matrimonia secunda carnali copula consummata ante illum tex. præferenda sint primis non consummatis. quibus accedit, quòd consuetudo, cuius ille text. meminit, honesta, ac iusta communiter credebatur. quo casu noua lex non vult pręterita punire ex litera eiusdem tex. dum dicit, de cætero. not. gl. in dict. cap. licet. quam commendat post Docto. ibi Petrus de Rauenna in allegationib. consuetu. fol. 5. dicens ex ea, consuetudinem, etiam circa Ius diuinum, probabile dubium constituere posse, & excusare. idem not. Rochus in cap. fina. de consuetu. fo. paruo 15. colum. 1. facit ad id decisio Barto. in l. quis sit fugitiuus. §. apud Labeonem. ff. de ædilitio edicto. qui scribit contrahentes excusari à pœna, & à peccato, si contractus ab eis gestus ex consuetudine fiat, etiamsi verè illicitus sit, & vsurarius, si communiter existimatur ille contractus licitus. Nec faciens talem contractum, erit iudicandus vsurarius. secundum eundem Barto. & Oldr. consil. 207. Abb. consi. 15. in 1. volum. & Ias. in l. 1. in 1. lect. C. de summa Trinit. nume. 62. Decius consil. 170. col. 3. & licet Anto. Burgens. in cap. ad nostram. nume. 20. de empti. & vendi. reprobet hanc Barto. opinio. procedere, tamen optimo iure potest, quando communiter ille contractus censebatur licitus, vt ipse Barto. loquitur. Ex quibus videtur probari Docto. interpretatio ad text. in dict. cap. fin. quam ibi Abb. communem esse fatetur, & Petrus de Rauenna dicto fol. 5. expressè comprobat. Sed ipse prędictam opinionem communem falsam esse existimans opinor, etiam ante illam decretalem vltim. de spons. duo. matrimonium secundum copula consummatum, nec primo nondum consummato præferendum fuisse mera iustitia, nec validum fuisse censendum: quod probatur, quia primum coniugium etiam ratum nondum consummatum ex diuina lege, & naturali, præfertur secundo, etiam consummato, nec ex eo dissolui potest. vnde consuetudo parùm hac in re prodesse potuit: non enim potest consuetudo dissoluere matrimonium, quod ratum est, nec illegitimum coniugium, legitimum efficere. Potuit autem illa consuetudo, si rationabilis à viris doctis censebatur, à peccato excusare, etiam in diuino iudicio, & sic in foro conscientiæ: nam in iudiciali à pœna excusat consuetudo etiam irrationabilis. glo. in c. cùm venerabilis. de consuetudi. alia in ca. denique. 4. dist. quas Rom. commend. singu. 19. & Cremens. singu. 149. & latè explicant Ias. in l. singularia. ff. si certum pe. Decius in c. nam concupiscentiam. de const. 2. lect. Hippo. in l. 1. limit. 19. ff. de sicar. Præpo. in d. c. denique. Rochus Curt. in cap. fin. de consuet, fol. paruo. 14. Ex quibus id notari potest, attenta ipsa consuetudine, quandoque eam sequutos excusari, vel à tota pœna, vel à parte pœnæ. Id autem, quod dicit text. in dict. c. licet. à prædecessoribus nostris aliter quandoque iudicatum est, referendum ad iudicium particulare ex propria opinione, sicut de Celestino refert text. in cap. quando. de diuor. non autem ad decisionem Rom. Pontif. atque ita illum text. intelligit Caieta. 2. parte Apologiæ, de auto. eccles. c. 19. nam text. in d. c. quanto. dum refert Celestinum dicentem, matrimonium dissolui, si alter coniugum labatur in hæresim, est intelligendus ita, vt planè dicamus Celestinum id sensisse, non tamen legem sanxisse, neque veluti certum diffinisse. Nec item oberit huic vinculo coniugali, quod scribit Gregor. 3. in epist. ad Bonifac. 2. Tomo Concil. dicens licere viro, dimissa vxore, quæ ob ægritudinem reddere debitum non potest, aliam vxorem accipere, quia Gregorius ibi nihil diffiniuit, sed cum barbaris illis nouiter ad fidem conuersis dissimulandum esse rescripsit, vt si non possent continere, potiùs nuberent, quàm absque matrimonij titulo fornicarentur. atque esset talis fornicatio propter prauum exemplum periculosa. Nec arbitror Grego. 2. illud matrimonium approbasse, nam & Gratianus profitetur illud esse aduersus sacram scripturam in c. proposuisti. 32. q. 7.

Ex quibus etiam constat puniri à Iure eum, qui, viuente priori coniuge, aliam duxerit, pœna equidem infamiæ. cap. nuper. de bigamis. l. eum, qui duas. C. de adult. qua quidem lege pœna stupri punitur, & probatur ibi iuncta gloss. versicul. infertur. Pœna verò stupri est in personis honestis, amissio dimidiæ partis bonorum. in vilibus verberatio cum quinquennij relegatione. §. 2. Instit. de publ. iudic. Hosti. in Summa tit. de stupro. §. & qualiter. Regia l. 2. tit. 19. part. 7. optimè Alexand. consil. 165. volum. 7. vbi legito Carol. Molin. in additionibus. Vnde non rectè dixit Roma. singu. 531. pœnam mortis imponi contrahentibus binas nuptias, per dictam l. eum, qui duas. Ex quibus intelligendum est, quod notat Theophilus Insti. de nupt. §. affinitatis. dicens contrahentes secundas nuptias, primis non solutis, pœna capitali puniendos fore. Si tamen ipsa fœmina sit nupta priori viro, & scienter contraxit cum secundo, adulterij pœna damnatur, simul & cum ipso secundo marito, qui eam vxorem scienter acceperat. ex d. l. eum qui duas. Punitur etiam secundas nuptias, primis non solutis, contrahens, per Ecclesiasticum Iudicem publica ignominia. argu. c. de benedictio. 32. quæst. 1. notat Abb. in cap. cùm haberet. de eo, qui duxit in matrimo. colum. 2. Suspectus etiam hæreseos censendus est, qui secundum matrimonium contrahit, primo durante, quasi non rectè sentiat de Sacramentis. ita Domi. & Franc. in cap. accusatus. §. sanè. de hæreti. in 6. Ioan. Lupi. in c. per vestras. de donatio. inter virum & vxorem. §. 17. nume. 25. & Gonsalus de Villadiego. in tractatu de hære. quæst. 9. Quin etiam excommunicatum esse ipso Iure ita matrimonium contrahentem, asserit Paul. Grillan. in tract. de pœnis omnifarium coitus. quæst. 14. Sed hoc vltimum falsum esse apparet ex gl. 1. quam ibi Cardi. Imol. & alij sequuntur in Clem. vnic. de consang. & affinit. In his verò regnis variæ pœnę hactenus fuêre sancitæ aduersus committentes istud crimen, quas videre licet in l. fin. tit. 17. part. 7. l. 2. titu. 7. lib. 4. Fori. l. 7. titu. 15. lib. 8. ordinat. l. 6. titu. 7. & l. 8. titul. fin. eodem lib. Verùm praxis illam recepit pœnam, vt contrahentibus binas nuptias candenti ferro fronte imprimatur litera q. l. 6. titu. 15. lib. 8. & l. 3. titu. 1. lib. 5. in Regijs ordina. Cæterùm quia l. illa dixit signo q. esse inurendum hunc delinquentem, opinantur quidam de signo Crucis intelligendum esse, eò, quòd malè sentiat de fide, atque existimant legem illam vitio scriptorum esse deprauatam. Quòd si in lege illa error forsan aliquis adest, is est in eo, quòd erat statutum, vt contrahens binas nuptias signaretur hoc signo. ij. quasi duas habeat vxores. atque inde facilis fuit lapsus, vt ex illis characteribus dualem numerum designantibus, q. fieret. Vsus tamen obtinuit literam q. imprimi. Illud verò, quod de signo Crucis adnotauimus, fateor planè me deprehendisse in huius Regni constitutionum vetustissimo Codice, vbi in l. penulti. Ioannis Primi Regis ex Comitijs habitis Biruiescæ, expressim cautum erat, in pœnam huius criminis esse fronti imprimendum Crucis signum. Huius autem pœnæ stigmaticæ alia in specie meminit text. in l. vlti. cap. de sportu. ibi, maiores pœnas, & corporales maculas imponere. Et Gandinus in titul. de pœn. reor. nume. 59. tametsi iure Codicis non debeat hominis faciei imprimi stigma. l. si quis in metallum. C. de pœ. tradit Boërius decisione octuagesimasecunda. Sed & fabricensibus, vt latitantes agnoscerentur, stigma solebat imprimi. l. stigmata. C. ne fabricens. libro vndecimo, cap. si Iudex. de sentent. excommunic. libr. 6. Est autem stigma, signum, quod ferro candenti, vel aliter imprimitur.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Diuortium duplex est.
- 2 Diuortium Romanorum legibus qua ratione fuerit permissum.
- 3 Repudij libellus apud Iudæos quo pacto dabatur.
- 4 Repudium an fuerit licitum apud Iudæos.
- 5 Apud infideles contracto matrimonio, si alter eorum Christi fidem profiteatur, an matrimonium dissoluatur.
- 6 Religionis professione matrimonij vinculum ante copulam dissoluitur, ex autoritate diuina.
- 7 Votum solenne à simplici ex ipsa actus natura differt.
- 8 Jntellectus ad text. in c. 1. de voto. in 6.
- 9 Matrimonium etiam non consummatum minimè dissoluitur per sacri Ordinis susceptionem. Nec item per episcopi dignitatem.
- 10 Religionis professione an matrimonium violenta copula consummatum dissoluatur.
- 11 Sponsus cognoscens carnaliter per vim propriam sponsam, an sit puniendus.
- 12 Sponsa religionem professa, an amittat sponsalitiam donationem, quam propter osculum lege Taurina adquirit.
- 13 Matrimonium non consummatum, an possit dissolui ex Romani Pontificis dispensatione.
- 14 Intellectus c. cùm societas. 27. q. 2.
- 15 Matrimonium carnali copula consummatum non dissoluitur à Romano Pontifice.

§. QVARTVS.

QVIBVS præmissis agendum erit de diuortio. Et triplex esse diuortium Bal. scribit in c. ex parte. de consuetud. quem refert Io. Lupi. in Rubric. de donatio. inter virum & vxorem. §. 34. Temerarium, Causarium, & Ignominiosum. quæ quidem distinctio minimè conuenit huius rei mediocri cognitioni. Rectiùs denique erit iuxta Abb. in Rubrica de diuort. duplex tantùm diuortium in matrimonio constituere. Vnum, quo ad vinculum, alterum, quo ad cohabitationem. Quibus præmitto apud Romanos passim vxores repudiari solitas, misso libello repudij per nuncium, autore Plutarcho in Problematis, cap. 14. & Iurisconsulto in l. nullum. ff. de diuort. Ex qua illud Iuuenalis Satyra 6. explicatur:

Collige sarcinulas, clamat libertus, & exi:
Iam grauis es nobis: sicco venit altera naso.

Vti tradunt Ludoui. Cæli. libr. 15. lect. antiq. c. 16. & Alciatus in l. licet. §. paternos. ff. de verborum signific. pluribus enim causis, & quandoque facilimis hic libellus repudij à Romanis mittebatur. Anno etenim ab Vrbe condita quingentesimo vigesimotertio Spurius Corbilius primus ab vxore diuertit, eò, quòd sterilis esset. Cuius rei testis est Aulus Gellius lib. 4. cap. 3. & lib. 17. cap. 21. atque ei hoc datum vitio fuit, vt scribit Valerius Maxim. lib. 2. cap. 1. Meminit & Plutarchus huius primi diuortij apud Romanos, non sine eius increpatione, in Romuli & Thesei comparatione, vbi hunc appellat Seruilium Spurium. & idem Plutarch. in Numę & Lycurgi comparatione, Spurium Coruinum eum nominans, qui in annorum numero plurimùm differt ab Aul. Gellio, in quo nec ipse Gellius sibi constat, nec cum Henrico Glareano conuenit, quod satis erit obiter adnotasse. Scribit & ipse Plutarchus in Problematis Rom. cap. 13. Hæc de diuortijs Romanorum verba. est enim proditum memoriæ, Spurium Corbilium primum Romanorum omnium sterilitatis causa vxorem repudiasse. Hunc sequutus Sulpitius Gallus, idcirco vxori nuncium remisit, quòd eam in caput vestem deducere animaduertisset. Idem fecit Publius Sempronius, quòd eius vxor ludos funebres expectasset. Hæc Plutarchus. Diuortium autem illud Sulpitij Galli in hunc modum explicat Valeri. Maxi. lib. 6. cap. 3. Horridum C. quoque Sulpitij Galli maritale supplicium, nam vxorem dimisit, quòd eam capite aperto foris versatam cognouerat: lex enim, inquit, tibi meos tantùm præfinit oculos, quibus & formam tuam approbes, & placere desideres. Ipse etiam Iustinianus non rectè diuortium permisit tot expressis causis in l. consensu. C. de repu. tametsi Alciatus lib. 6. parerg. cap. 20. velit dictam Iustiniani audaciam tempori, non viro, tribuere. ac deinde existimet leges illas Iustiniani à Papa restitui posse, & licitas fieri: quod minimè dicendum est, nec oportuit à viro Iuris Vtriusque consultissimo assertionem hanc proponi, qua ratione optimo iure refellitur à Carolo Molinæo in tracta. de contractib. quæst. 2. num. 70. Quantum enim apud veteres Roma. fœdum visum fuerit diuortium, præsefert ipsa Romuli lex, quæ viro vxorem repudiare permisit, si in veneficio natorum, aut in adulterio deprehensa foret, aut claues adulterasset. quòd si aliter quis repudiasset, eius copiarum partem vxori dari, partem Cereri sacram esse, idem Romulus iussit, autore Plutarcho in Romuli vita. Vltima tamen causa repudij, à Romulo expressa, satis fuit leuis. Multa ad hæc Corasius libro 5. Miscellaneor. cap. 10. Sed & apud Iudæos libellus repudij pluribus ex causis mittebatur: ipse enim maritus promittebat, nunquam se cum fœmina repudiata cohabitaturum, autore Iosepho, libro 4. de Antiquitate, cap. 6. Ab initio tamen Iudæus volens repudiare vxorem, coram Iudice causam diuortij iurabat, qua perspecta, ipse Iudex marito libellum repudij dabat, quem vxori mitteret, vt explicat Io. Ecchius in Homilia de diuortio. Nec me latet huius libelli formulam aliter adduci ab Osiandro in Adnotationibus ad Harmoniam Euangelicam, li. 3. ca. 23. malui tamen Iosephi testimonium probare. Qua in re est grauis controuersia, an Iudæis fuerit licitus libellus repudij. Quidam enim asserunt licuisse Iudæis libellum repudij mittere, ex dispensatione tamen diuina concessa Iudæis ob duritiam cordis, scriptum enim est Malach. 2. Si odio habueris vxorem tuam, dimitte eam, dicit Dominus. Vnde licitum fuit Iudęis vxores dimittere. Quod etiam comprobatur, quia si non esset licitus libellus repudij, non permitteret vetus lex, repudiatam alium virum accipere. hoc autem permisit Deutero. cap. 24. igitur licitum fuit repudium. Cui sententiæ adhærent præter alios Palud. in 4. sentent. distinct. 33. quæst. 1. artic. 2. & ibi Ioan. Maior. quæst. 2. Caieta. Matth. cap. 19. & ibi Abulens. quæstio. 49. Ex aduerso sunt alij, qui existimant non licuisse Iudæis repudiare vxores, eis tamen permissum fuisse non quòd liceret, sed ne maius malum ex inuitis nuptijs contingeret, ob duritiam cordis eorum, sicut nunc Meretrices à Principibus permittuntur, ait enim Iesus Matth. 19. Quoniam Moyses ob duritiam cordis vestri permisit vobis dimittere vxores vestras, ab initio autem non fuit sic. Quo in loco Chrysostomus Homilia 33. hoc ipsum probat. Huc etiam tendit, quod Seneca de Romanorum diuortijs scribit, libro de Remedijs fortunæ, in fine, dicens: Nouimus veterum matrimoniorum repudia, & fœdiores diuortio malè cohærentium rixas. Hanc vltimam opinionem D. Thom. asserit in 4. sentent. distinctio. 33. quæstio. secunda, ad 2. colum. 3. dicens frequentius hanc opinionem recipi. quæ quidem magis conuenit verbis sacri Euangelij, vt fatetur Paluda. d. articu. 2. & eam probat text. in cap. gaudemus. de diuort. vbi Panormi. eandem opinionem sequitur: nam & Iudæus, qui ante susceptam Christi fidem repudiauit vxorem eam accipere, suscepta Christi fide, tenetur, etiamsi ea cum alio viro post repudium contraxerit, si ipsa cohabitare cum eo velit absque contumelia Creatoris, vt probat text. in dicto cap. gaudemus. §. qui autem. Cuius verba transtulit Regia l. 8. titulo 9. part. 4. Sed si ante susceptam Christi fidem liceret Iudæo vxorem dimittere, suscepta Christiana fide, non teneretur dimissam legitimè, & ab alio forsan ductam, in vxorem accipere, cap. de infidelibus. de consanguin. & affinit. Nec ista opinio vltima dimittenda est, imò eam oportet sequi autoritatibus, & rationibus alijs, quas tradit Robert. Senalis Episcopus Abrinsensis in peculiari huiusce quæstionis Opusculo. Eandem probat Alfons. à Castr. lib. 2. de potesta. leg. pœnal. Quibus & illud addendum est, ex duobus infidelibus, alterum Christi fidem professum non teneri ad cohabitandum cum altero, etiamsi velit infidelis cum fideli vitam agere absque Dei contumelia, licet possit cohabitationem hanc fidelis admittere. Thom. in 4. sentent. distinct. 39. quæst. 1. articu. 3. & Syluester in verbo, matrimonium. 8. impedimento. 10. idem probat ex Augustino & Chrysostomo Ioannes Arboreus libr. 6. Theosoph. cap. 10. Sed si alter, qui infidelis est, vitam communem agere nolit absque diuini Numinis contumelia, Christi fidem professus poterit alium coniugem accipere. quo accepto, primum coniugium dissoluitur, non prius. secundum Syluest. in dict. impediment. 10. Paluda. in 4. sentent. distinct. 39. articu. 2. Florent. 3. part. titul. 1. cap. 6. & Thom. in dicta quæst. 1. articul. 5. Ex quibus est intelligendus text. in cap. quanto. de diuort. vbi ab Innocent. 4. exponitur ex duobus infidelibus, alterum, qui Christi fidem profitetur, posse alium coniugem accipere, si infidelis nolit cum eo vitam agere sine Saluatoris iniuria, quod autoritate Pauli suadetur, prima ad Corinth. cap. 7. dicentis: Quòd si infidelis discedit, discedat. vbi Caieta. fatetur ita Pauli verba intelligi frequentissima DD. interpretatione, & ab ecclesia hanc assertionem receptam esse, tametsi ei non omninò placeat huiusmodi sensus.

Ex his perspicuum erit, quandoque etiam, quo ad vinculum, matrimonia dirimi, quod proximo casu contingit. Sed & alio casu dirimuntur ex religionis scilicet professione, nondum sequuta copula. cap. 2. de conuers. coniug. cap. ex publico. eod. titul. Scire tamen conuenit, hoc matrimonij diuortium ex diuina autoritate fieri, non humana: sic enim intelligenda est regula illa: Quos Deus coniunxit, homo non separet. Quod significare videtur text. in dict. cap. ex publico. dicens hoc deduci à sacri eloquij interpretatione. optimus text. in dict. cap. 2. in verb. sanctis. adiuncta gl. ibi. Ex quo idem sensit Abb. in d. c. ex publico. in fin. exemplo etiam sanctorum Patrum apparet. ca. scripsit. 27. quæst. 2. Quin & ipse summus Iesus Ioannem Euangelistam à nuptijs ad castitatis professionem vocauit, testibus Hierony. in Prologo Euangelij Ioannis, & in Prologo Apocalypsis, & Augustino in Prologo Operum in Ioannem. Quibus hoc probare conatur Natalis Beda in Censura errorum Fabri super Euangelium Ioannis. Eandem sententiam profitentur Paluda. in 4. sentent. dist. 27. q. 2. ad fi. & Ioannes Maior. ibi. q. 2. col. 2. & Iacob. Almain. de potesta. eccle. cap. 15. & tandem credendum est ecclesiæ in sacri Euangelij interpretatione.

Ex quo consequitur, non ex humano iure, sed ex ipsa rei natura, & conditione votum solenne matrimonium dissoluere, non ita simplex, quia votum solenne est traditio realis. simplex verò ipsa promissio. quod docet Tho. in 4. sentent. distinct. 38. quæstio. 1. articu. 2. ad 3. Sic etiam sponsalia ipsa à matrimonio distinguuntur. Quamuis equidem voto simplici ex sola promissione quis obligetur. hæc tamen promissio ad effectum non deducitur, donec datio succedat: datio verò fieri nequit, nisi quis recipiat. Ecclesia tandem constituit modum recipiendi, & formam, qua traditio, & sic votum solenne fieret. Qua ratione posset credi, votum solenne ab ecclesia inductum fuisse, sicut explicat Paluda. in 4. distinct. 38. quæst. 2. vers. 7. Sic etiam est intelligendus text. in cap. 1. de voto. in 6. quo probari videtur, votum solenne à simplici ex humana constitutione distingui, quamuis Caietanus ex illo text. dixerit. 22. quæst. 88. articul. 7. votum solenne ex iure humano differre à simplici. Ex quibus concludi potest, matrimonium carnali copula consummatum non dissolui per votum solenne, cùm in illo matrimonio iam fuerit præmissa realis traditio. cap. cùm societas. 27. quæstio. 2. Ante copulam tamen dirimitur fortiori actu, nempe professione solenni castitatis, & sic traditione reali ad spiritualia subsequuta. Hoc ipsum est notandum ex Thom. in 4. sentent. distinct. 27. quæst. 2. ad fin. & ibi Paluda. quæst. 3. Thom. distinct. 38. quæst. 1. Fortu. in cap. 1. de pact. nu. 15. & Ambros. Catharinus libr. 6. contra Caieta. c. 3.

Hîc verò aliqua notanda sunt, quæ ad hanc materiam expectant. Primùm, matrimonium carnali copula non consummatum minimè dirimi per sacri Ordinis susceptionem. text. in extrauagant. Antiquæ. Ioan. 22. titul. de voto. gloss. communiter recepta in cap. vnico. de voto. libr. 6. Imò nec dissoluitur hoc matrimonium ratum, non consummatum per episcopalem dignitatem. quod probare videtur text. vbi Anton. hoc notat in cap. ex parte. in 2. de conuers. coniugat. Ioannes Andre. in dict. cap. vnico. Aretinus consil. 59. col. 2. Palud. in 4. sentent. distinct. 27. quæst. 3. ad 3. Florenti. 3. part. titul. 1. cap. 21. §. 3. Quorum opinionem sequitur contra Hostiens. in Summa titu. de conuersio. coniugat. col. 4. & 5. & Ioan. Lup. Segobiensem in tract. de matri. col. 10. & sequent.

Item & illud notandum est, satis esse, ne matrimonium professione religionis dirimatur, sponsam à viro cognitam esse, etiam vi. Hosti. in dict. tit. de conuersi. coniug. §. & vtrum. versicu. quid si virgo. Palud. in 4. sentent. dist. 28. quæst. 3. col. 4. Floren. 3. part. titu. 6. c. 21. §. 1. Bald. in cap. penulti. de probat. col. fin. & Egidius de Gindelbertis in quæst. 3. post disputationes Pauli de Eleazar. & Durand. in 4. sent. dist. 27. quæst. 2. quamuis contrarium teneat Angel. in l. 1. §. remouet. ff. de postulan. & Hippo. in l. 1. §. præterea. ff. de quæstio. nu. 15. Nec erit puniendus sponsus, qui per vim sponsam de præsenti cognouerit, & rapuerit, nisi sponsam hanc præmeditantem, atque tractantem ingressum religionis, fraude & dolo per vim cognouerit. Bald. col. fin. Salyce. nume. 9. in l. vnica. C. de rapt. virg. Ana. in c. fi. col. pen. de raptori. Quo quidem casu adhuc opinor non esse locum pœnæ illius l. vnicæ. sed hic erit mitiori pœna arbitrio Iudicis puniendus. ex his, quæ in dicta l. vnica. notat Hippo. col. penulti. Illa enim lex in sponsa de futuro loquitur. quod patet ex pręmissis in c. 1. huius Operis. & fatentur DD. ibi. atque ita illam l. interpretatur Regia l. 3. tit. 20. par. 7. Imò forsan dici posset, d. l. vnicam. in sponso etiam de futuro non debere ita strictè seruari, propter præcedentem tractatum, & promissionem matrimonij contrahendi: nam ex illa præuia coniugalis consensus promissione temperandus est illius legis rigor, consideratis cæteris ipsius actus contingentis circumstantijs. argu. eorum, quæ notantur in d. c. pen. de raptori. Ex quibus etiam intelligendum est, quod notat Imol. Alexand. Ias. & Ripa. in l. miles. §. qui iudicati. ff. de re iudi. dicentes maritum non esse puniendum, si vxorem iam ab eo cognitam matrimonio consummato per vim rapiat, & cognoscat carnaliter. priùs tamen, quàm matrimonium consummetur, puniendum esse sponsum, si propriam sponsam per vim rapuerit: nec enim ita indistinctè id procedit, sed secundum præmissa erit intelligendum.

Rursus & aliud considerandum est, Regia lege præmissa, quæst. 52. est in Taurinis legibus. qua cauetur, donata ab sponso sponsæ de præsenti, ante solennes nuptias, pro parte dimidia ratione osculi sponsæ adquiri. si casu matrimonium non fuerit consummatum, quod antea sancitum fuerat in sponsis de futuro, in l. si ab sponso. C. de donatio. ante nup. l. 3. titul. 11. part. 4. Et tamen si osculo præcedenti, per professionem religionis, ab sponsa donatariam factam, matrimonium dirimatur, neque consummari possit, adhuc opinor apud sponsam sic profitentem religionem, vel apud Monasterium manere dimidiam illam donatorum partem, religionis fauore, ex Corneo consi. 228. 1. volum. qui ita respondet post Baptistam de sancto Seuerino. Idem Ioannes Lupi. in dicta l. 52. numer. 3. licet ipse in hac q. dubius sit in rep. Rubri. de donation. inter virum & vxorem. §. 3. huic autem opinioni, quam probauimus, accedit text. in cap. vltim. 19. quæst. 3. vbi decisum est, ingratitudinem, ex qua poterat filius à parente exhæredari, per professionem religionis aboleri, quod Gratianus deduxit à Iustiniani Nouella constitutione 123. titul. de ecclesiasticis diuersis capitulis, sicuti palàm est apud Græcas, & Latinas Iustiniani Nouellas, quas Gregori. Haloander magno Reipublicæ literariæ commodo typis excusit, vt non parùm sit succensendum vulgatæ Authenticorum editionis autori, qui ita perperàm paragraphum illius Nouellæ constitutionis, in Latinam linguam traduxerit, vt planè ipsius Iustiniani Cæsaris sensus omnino lateat. quod patet in Auth. de sanct. Episcopis. §. nullam. qui quidem titulus idem est cum eo, quem paulo antè ex Græcis Nouellis citauimus. Vnde etiam aduersus Alciat. libro 4. parer. cap. 23. defenditur autoritas Gratiani, quem & nos in cap. Rainutius. de test. numer. 20. à mendacij crimine liberum esse probauimus ex autoritate solius Constantini Harmenopuli. nec tamen prædictam Iustiniani Nouellam eo loco adduximus, quippe qui eius immemores fuimus, existimantes paragraphum ab Harmenopulo relatum illius fuisse Nouellæ, quæ causas ingratitudinis commemorat: cùm tamen ipse Harmenopulus eum deduxerit ex dict. constitu. 123. & simul adiunxerit pluribus decisionibus, quas ex d. Nouella causas ingratitudinis tractante, referebat.

Sunt etiam ex nostratibus, qui coniugium ratum ex consensu, nondum tamen ex copula perfectum, existiment Roman. Pontif. dispensatione, etiam quo ad vinculum, dissolui posse. Quorum primas obtinet glo. in cap. ex publico. de conuers. coniug. communiter approbata, vt ibi asserit Panormit. idem in disputatione 1. col. 3. & Præpo. in cap. fi. de spons. duo. in fi. Decius consi. 112. Felin. in cap. quæ in ecclesiarum. de consti. num. 20. Hieron. Grat. consi. 1. nu. 31. 2. volu. & Ferdi. Loazes in tract. de matri. 2. dubio. in 2. arg. pro parte affirmatiua. idem in tracta. de noua conuers. pagan. col. 33. Nec desunt ex Theologis, qui huic opinioni subscribant. siquidem Syluest. in verb. diuortium. q. 4. eam sequitur, & defendit Caieta. in Opere 27. qq. q. 25. ex Canone, cum societas. 27. quæst. 2. cuius litera apud Gratianum, à quo Caiet. assumpsit, legitur. Cùm societas nuptialis ita est à principio instituta, vt præter commixtionem sexuum non habeant in se nuptiæ Christi & ecclesiæ sacramentum. Ex quo text. damnat ipse Caiet. communem Theologorum sententiam, qui post Magist. in 4. sentent. distinct. 26. tenent, matrimonium etiam ante carnalem copulam significare coniunctionem Christi, & ecclesiæ, atque ideo indiuiduum vinculum esse. Verba autem Leonis Papæ, cuius est caput illud, Cùm societas. aliter leguntur in ipsis epistolis: extat enim inter epistolas Leonis Papæ primi eius epist. 90. ad Rusticum Narbonensem, vbi cap. 4. 1. Tomo Conciliorum ita legitur: Vnde cùm societas nuptiarum ita ab initio constituta sit, vt præter sexuum coniunctionem haberet in se Christi, & ecclesiæ sacramentum: non dubium est, illam mulierem non pertinere ad matrimonium, cum qua docetur non fuisse nuptiale mysterium. Hactenus Leo Papa. Sed si consideremus Gratiani disputationem, quæ illum sensum exigit, vt matrimonium ante carnalem copulam minimè significet coniunctionem Christi & ecclesiæ, vti etiam apparet ex ipso c. cùm societas. & ex cap. non est dubium. eadem causa & quæst. cuius litera extat apud August. dicentem: Non est dubium, illam mulierem non pertinere ad matrimonium, cum qua commistio sexus non docetur fuisse, fatendum erit elegantiorem multò esse ipsam orationem apud Leo. epistolam, quàm apud Gratianum, cùm dictio, præter, sit in prædicto textu pro dictione, vltra, assumenda. Verùm hæc non probant adhuc Caieta. opinionem: quippe quæ sint intelligenda, quo ad matrimonium, repræsentans coniunctionem Christi & ecclesiæ per carnis assumptionem, non tamen sequitur ex hoc coniugium ante copulam non significare coniunctionem Christi & ecclesiæ per charitatem & dilectionem. & sic coniunctionem Christi cum anima iusta, autore Magist. in dict. dist. 26. quod & nos notauimus cap. 1. huius secundę Partis. Ex quibus apparet, non omninò conuincere in prædicto dubio Caieta. probationem. Vnde tutior, ac verior est communis opinio Theologorum, quæ probat matrimonium ratum, nondum sequuta commixtione carnis, & sic non consummatum, minimè posse dissolui Ro. Pont. dispensatione. Cui opinioni potiùs, quàm contrariæ patrocinatur Panor. in dict. cap. ex publico. col. fi. quam & Ioan. Lupi. Segobiensis sequitur in tract. de matrimo. nume. 30. & Iacob. Alimian. de potestat. eccles. cap. 15. optimus text. in cap. vlti. de transactionib. atque esse hanc opinionem apud Theologos communem, ipse Caieta. fatetur. Qua in re non possum non mirari Ambrosium Catharinum, qui Caietani scripta satis acriter insectatur, in hac opinione Caietano subscripsisse. quod ex eo constat libr. 6. contra Caieta. cap. 3. Hinc procul dubio reprobanda est assertio Socini, consil. 28. 1. volu. col. penul. dicentis, Papam posse dispensare, vt matrimonium ratum, & carnali copula consummatum dirimatur, quo ad vinculum. quem sequuntur Deci. in cap. quæ in ecclesiarum. col. 5. de constitu. Hierony. Gratia. consil. 1. 2. volum. numero 31. Sigismundus Lofredus consil. 50. nume. 41. quorum opinioni optimo iure aduersantur Abbas in dicto cap. ex publico. in fin. Bald. in cap. lator. de re iudicat. Felin. in dict. cap. quæ in ecclesiarum. nume. 23. nulla enim causa constitui, aut reddi potest, ex qua id, quod iure diuino, ac naturali prohibitum est, Romanus Pontif. permittere valeat, tametsi legem diuinam, & naturalem possit interpretari.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Sæuitiæ causa potest, quo ad thorum, matrimonium separari.
- 2 Præparatio veneni ad conatum occidendi deducta, erit iusta causa diuortij.
- 3 Furor alterius coniugis præbet diuortio causam.
- 4 Hæresis crimen, quo ad thorum, potest coniugium separare.
- 5 Dos vxoris hæreticæ, cui sit adiudicanda, marito ne, an fisco.
- 6 Sodomiæ crimen iustam causam præbet dissolutioni matrimonij, quo ad thorum, atque ibi tractatur intellectus c. omnes causationes. 32. q. 7.
- 7 Sodomiæ vitium etiam cum fœminis committitur, & tunc qualiter puniatur.
- 8 Fornicationis causa dimitti potest vxor, & ecox uerso maritus.
- 9 Vxor notoriè adultera, & ob id à marito expulsa, non restituitur ex interdicto, vnde vi.
- 10 Spoliatus beneficio an sit restituendus obiecto sibi notorio tituli defectu.
- 11 Spoliato à coniugali consortio an sit statim danda restitutio, si opponatur notorium matrimonij impedimentum.
- 12 Maritus licet possit vxori notoriè adulteræ negare coniugale debitum propria autoritate, non tamen potest eam à domo expellere absque sententia Iudicis.
- 13 Maritus propria autoritate vxorem adulteram expellens à domo, an acquirat dotem vxoris.

§. QVINTVS.

HACTENVS egimus de matrimonij solutione, quo ad vinculum ipsum coniugale: nunc verò illud agendum erit, an matrimonium, manente vinculo, dirimi possit, quo ad mutuam cohabitationem. Qua in re plures contingere possunt casus, quibus iure Pontificio ex legis diuinæ interpretatione deductis sit licita hæc separatio. Et primò sæuitiæ causa potest petere vxor separationem à marito, quo ad cohabitationem, si maritus non reddat sufficientem cautionem de non offendenda vxore. ca. 1. vt lite non contest. c. literas. de restit. spoliar. quem text. dicit esse singul. Abb. ibi. idem & Præpo. in cap. 1. de diuort. Ioan. Lup. in cap. per vestras. 3. notab. col. penul. de donatio. inter virum & vxorem. Hippo. in l. fin. C. ad legem Corne. de sicar. col. fin. explicat Alexand. consi. 78. in 5. volum. ad idem. l. consensu. C. de repu. nam & vxor acriter, & iniquè à marito verberata, licet actione iniuriarum agere contra maritum non possit, ne is infamis efficiatur, potest tamen agere actione in factum, vt maritus puniatur. Ioan. And. in additio. ad Specul. tit. de iniur. Alexan. in l. diuortio. §. si vir. 3. col. ff. solut. matri. notat & Catell. Cot. in vltimis memorialib. in verb. actio iniuriarum. & dictione, vxor. Nec tantùm est consideranda in hac causa malæ tractationis præterita sæuitia, sed & timor futuræ est aduertendus, vt etiam separationi locus sit, ex notatis in dict. cap. literas. & subijcit optimum exemplum Aymon Sauillianus consil. 31. quando inter virum & vxorem esset grauis lis super maiori parte bonorum: coniectura enim potest tunc præsumi futura sæuitia, ipsa personarum qualitate perspecta. Vnde etiam erit iusta diuortij causa, si alter tentauerit veneno alterum coniugem occidere. notat Gerard. singu. 65. sensit Abb. in c. quemadmodum. in fin. de iureiuran. & in locis paulò antè adductis. & Hippo. in l. vnica. col. pen. C. de raptu virgin. & in dicta l. fin. probat text. in dicta l. consensu. Hinc dicebat Bald. in l. prima. 2. col. C. commu. de legat. his casibus maritum cogendum esse extra propriam domum in loco honesto vxorem alere. Ex quo etiam scripsit Anchara. cons. 408. maritum non posse accusare vxorem, quo ad amissionem dotis, si vxor ipsa à marito ob eius sæuitiam fugiens, adulterium commiserit. Cui opinioni consentit Ioannes Lupi in Rubrica de donationib. inter virum & vxorem. §. 20. colum. 2. §. 64. colum. 2. & in rep. cap. per vestras. 3. notabi. ad fin. ipsius principij. qui vbique hanc opinionem Anchara. intelligit, quando maritus ciuiliter accusat vxorem ad dotis amissionem. quo fit, vt forsan aliud sit dicendum, si vxor criminaliter à viro accusetur, quod longiùs comprobare possemus, si huic tractatui conueniret. Cautè igitur, & comiter oportet maritos tractare vxores: si enim vt natura, & ratio, & diuina perhibent oracula, vir est mulieris animus, pater, & caput, talis erit inter illos societas, qualis inter patrem, & filium: non cuiusmodi inter mancipium, & herum. quod eleganti oratione admonet Ludouicus Viues in libro de officio mariti. ca. de eligenda vxore. ad fin. Nam & existimare debet maritus se vxoris socium esse, non dominum. quæ autem dicatur hac in re cautio sufficiens, discretus Iudex arbitrabitur, vt probat Panormita. in d. c. litera. nume. 7. cui accedit Parisi. consi. 54. volu. 4. nu. 36.

Secunda causa dirimendi coniugium, quo ad thorum, erit furor, iuxta communem sententiam, quam Alexand. refert in l. si cùm dotem. §. si maritus. ff. soluto matrimo. colum. fin. ab hac tamen opinione ipse Alexand. post gloss. & Cuma. ibi recedit. Ego verò priorem sententiam sequor, quando furor esset ita ardens, ac vehemens, vt periculum esset cohabitare cum coniuge furioso, alioqui Alex. opinio verior est.

Tertia causa ex fornicatione spirituali constituitur, nam si alter ex coniugibus hæreticus sit, vel in hæresim labatur; separari potest matrimonium, quo ad thorum, cap. 2. de diuort. cap. fina. de conuer. coniug. Ex quo Abb. ibi post Ioan. Andre. & Anto. ibidem, & Brixiens. in quæst. Venet. 86. dicebat vxorem dotem amittere propter hanc fornicationem spiritualem. Non tamen intelligas hanc dotem viro etiam Catholico adiudicandam fore, sed fisco. ita Cardi. in dicto cap. fin. & Gonsal. de Villadiego. in tract. de hæretic. quæst. 15. nume. 9. quod probatur argu. text. in l. quinque legibus. ff. de bonis damnat. vbi in crimine læsæ Maiestatis fisco addicitur dos vxoris, illud crimen committentis. igitur idem erit in crimine hæresis. cap. vergentis. de hæreti. qua ratione hoc idem tenet Alberic. in dicta l. quinque legibus. & Reperto. inquisitorum. in verb. dotes. Illud sanè erit & hîc adnotandum, matrimonio ex hac causa separato, minimè esse cogendum Catholicum coniugem ad cohabitandum cum altero in hæresim lapso, etiamsi is pœnitentia ductus, ad Ecclesiæ gremium redierit, sicuti aduersus gloss. Abb. expressim notat in cap. vlti. de conuersi. coniug. & in capit. de illa. de diuort. per text. ibi. cuius opinioni optimis rationibus accedit Alfonsus à Castr. de iusta hæretic. punit. libro 2. ca. 7. qui hoc ipsum intelligit, quando Catholicus ab hæretico discessit, præmisso iudicio Ecclesiæ, quæ ipsum hæreticum esse declarauit. quòd si propria autoritate Catholicus ab ab hæretico diuerterit, cogendus erit alteri pœnitenti debitum reddere, ac cætera matrimonij iura. nec tamen est ad hoc necessarià peculiaris diuortij sententia, per text. in cap. vltim. de hæretic. & dicto cap. de illa. & cap. vltim. de conuers. coniug. quæ quidem Iuris Canonici decisiones, vt præmisi, intelligendæ sunt.

Quarta causa hæresis crimini non iniuria adiungi potest, eò, quòd ex nefando crimine oriatur, cùm propter scelus contra naturam, vitio Sodomitarum perpetrarunt, peti possit coniugij diuortium, quo ad thorum. cap. omnes causationes. 32. quæst. 7. qui text. descriptus fuit per Gratianum à Hieronym. in epistol. ad Amandum, tertio epistolarum Tomo, vt obiter Lectorem admoneam, falsò in vulgatis decretorum Codicibus tribui dictum Canonem Hierony. ad Damasum. Nec eius litera syncera est apud Gratianum. siquidem dum ibi scribitur matris præstationem, in emendatis Hierony. epistolis, legitur, matris persuasionem. ex quo tollitur glo. ibidem inconcinna expositio. Sed hanc quartam diuortij causam legitimam esse asserunt Cald. Anto. Abb. & Ana. in ca. maritis. de adult. Syluest. in verbo, diuortium. quæst. 7. quorum opinio communis est, vt fatetur Abb. in dicto capit. maritis. & Barba. consil. 64. in 1. volumi. & Lambert. de iure patron. 1. part. 2. lib. quæst. 9. articulo 18. in fine. Cui opinioni etiam adhæret Chassane. in consuet. Burg. Rubric. 7. §. 3. versic. primò quæro. nume. 6. licet Innocen. in cap. 1. de adult. & gloss. in dicto cap. omnes. & Aluarus Pelagius de planctu ecclesi. libr. 2. articulo 2. colum. 5. dissentiant. contra quos adest Hieronym. rectè intellectus in dicta epistol. & apertissimè Diuus Ambrosius 1. ad Corinth. cap. 7. dum dicit, aut vsum quærat vxoris inuertere. quibus verbis innuit posse vxorem petere separationem matrimonij, quo ad thorum, si fuerit à viro tentata ad vsum contra naturam. quod etiam Barbat. asserit in dicto consil. 64. 1. volumi. quem sequitur Decius in l. nume. 8. C. de secund. nupt. Nam & illud constat, crimen Sodomiæ, etiam cum fœminis, & flagitiosè committi, quemadmodum probat Hieronym. Paulus in practica Cancellariæ. fol. 40. probat text. in cap. vsus. 32. quęst. 7. notat optimè Cardin. in Clement. vnica. q. 13. de consanguinit. & affinit. Decius in dicta l. 1. C. de secun. nup. & Alciatus libr. 10. parerg. cap. 11. addit tamen hoc crimen non puniri pœna ordinaria, qua commissum cum viris puniretur. quod ipse falsum esse censeo, quando crimen hoc nefandum vir cum fœmina eo commiserit modo, quo cum viris solet à Sodomitis perpetrari: nec enim minus est scelus istud, imò vera Sodomia. Quòd si fœmina viri officio fungens, aliam subegerit fœminam, admitti sanè poterit. Alcia. & Mariani, quem ipse refert, opinio, tametsi Salic. in l. fœdissimam. C. de adulte. & Boërius decisi. 316. col. vltim. existiment hoc crimen vti propriam Sodomiam puniendum esse.

Quintò huic diuortio causam præbet fornicatio carnalis, ex Dei Optimi Maximi elogio, Matthæi 19. dicentis: Quicunque dimiserit vxorem suam, nisi ob fornicationem, & aliam duxerit, mœchatur. Ergo licet vxorem dimittere causa fornicationis, & id Iura Canonica passim referunt. cap. ex parte. C. de sponsal. ca. significasti. cap. ex literis. cap. gaudemus. de diuort. cap. intelleximus. cap. fin. de adult. cap. tuæ. de procurat. l. consensu. C. de repud. Est tamen necessarium iudicium Ecclesiæ ad hanc separationem constituendam, ca. plerunque. de donatio. inter virum & vxorem. cap. porrò. de diuor. quibus iuribus probatur maritum propria autoritate vxorem adulteram dimittere non posse. Si tamen adulterium esset notorium, posset vir propria autoritate ita expellere à se vxorem, vt expulsæ nequaquam competat interdictum, vnde vi, nec recuperandę possessionis. cap. significasti. de diuort. glo. in cap. fi. de adulte. Regia l. 8. titul. 2. part. 4. quod comprobari potest ex eo, quod agenti interdicto, vnde vi, in matrimonio, & sic petenti se spoliatum restitui, obstat exceptio deficientis iuris, si notoria sit, vt notat Præpo. in cap. 2. 3. quæst. 1. Imol. in cap. ex conquestione, de restitutio. spoliato. & Guli. Chassador. deci. 3. titu. de restitut. spolat. text. optimus in cap. literas. eod. titu. ex quo Abb. ibi notat vxorem spoliatam minimè esse restituendam, si probatio consanguinitatis incontinenti offeratur: si enim fieret restitutio, & sequeretur carnalis copula, mortaliter peccaretis, qui sciens matrimonium non valuisse, debitum redderet. Ob euitandum ergo hoc mortale peccatum, non est restitutio concedenda, quo ad carnale commercium, si impedimenti probatio in continenti offeratur, quod Alex. notat in l. naturaliter. §. nihil. quinta fallen. ff. de acquirenda poss.

Nec mirum, nam spoliatus ecclesiastico beneficio, nequaquam est restituendus, si aduersus eum notorius defectus tituli obijciatur. ex cap. ad decimas. de restitutio. spoliato. in 6. notat Innocent. in cap. constitutus. de filijs presbyter. Abb. & Aretinus in cap. si constituerit. de accusat. Anto. & Franc. in cap. bonę. de appellat. 7. differentia. Præpo. in dict. cap. 2. 3. quæst. 1. Imol. & Abb. in cap. in literis. de restitut. spoliato. nume. 11. & 28. idem Abb. in cap. cum ecclesia Sutrina. de caus. poss. & propriet. colum. 5. & Henric. in cap. cùm venissent. de institut. quorum opinionem asserit esse communem Chassador. dict. decis. 3. qui eam sequitur, & not. Lud. Gomez. in regu. de annali poss. quæstio. 58. Nec me latet, eundem Gomez. in regu. de non iudican. iuxta form. q. 5. asserere, quandoque in Prætorio Rotæ hanc Innocent. sententiam reprobatam fuisse. Nec desunt Iura, quibus reprobari possit: nam & in beneficio ecclesiastico prædo est restituendus. cap. in literis. de restitut. spoliato. Cui tamen responderi potest, non procedere, quando in iudicio constaret spoliatum esse prædonem: tunc etenim restitutio omninò negari debet, secundum Innoc. & Imol. ibi. & Cors. in tract. de excellentia Regis. quæst. 72. Nec oberit Abb. interpretatio, dum illum text. intelligit, etiamsi constet in iudicio spoliatum esse prædonem, quia id locum habet in cæteris rebus, non tamen in ecclesiasticis beneficijs, vt ibi not. Ioan. de Imol. & sensit optimè Oldra. consil. 1. quamuis & in cæteris rebus temporalibus, quarum restitutionem spoliatus petit, sit restitutio deneganda, si constet notoriè in iudicio, simul spoliantem in eis ius habere: ad spoliatum verò minimè eas pertinere. ex eod. Imol. in d. c. in literis. post Anto. & Abb. ibi. col. 4. gl. & communem in d. c. ad decimas. in quo non satis mihi placet Panor. in d. c. in literis. nu. 28. dicens restitutionem beneficij ecclesiastici impediri, etiam in causa spoliationis, si confestim offerantur paratę probationes defectus tituli in ipso petente restitutionem. citat tex. in d. c. literas. quem ego intelligo, quando ex restitutione immineret mortale peccatum ipsi reo, ne quis à Iudice cogatur mortale crimen committere, vt in causa matrimoniali. Vnde Anton. in dicto cap. in literis. constanter asseruit, restitutionem in beneficijs minimè negandam, si notorius defectus non opponatur, etiamsi incontinenti, atque statim offerantur probationes paratæ.

His tamen, quę de matrimonio diximus, ob est insignis text. in c. porrò. de diuort. Ex quo gloss. in cap. ex conquestione. de restitut. spoliat. dicebat, coniugem spoliatum restituendum esse ad coniugale consortium, etiamsi opponatur exceptio consanguinitatis notoriæ. Cui obiectioni respondent Abb. in dict. c. porrò. & Imol. in d. c. ex conquestione, atque Lanfranc. in Rub. de caus. poss. & proprie. col. 5. non esse. in ca. porrò. statutum restitutionem, data notoria consanguinitate, concedendam fore: sed id tantùm prohiberi, ne maritus propria auctoritate vxorem à se expellat, etiamsi notoria sit consanguinitas. Sed hoc non conuenit: quia maritus potest vxorem expellere propria auctoritate propter notoriam fornicationem, sicuti censet gloss. in dict. ca. fin. de adulter. quam modò probauimus. Hinc Ias. in d. §. nihil commune. nume. 46. nouiter, vt is existimat, conatur interpretari prædictum tex. in c. porrò. dicens, exceptionem notoriam non esse contra agentem ratione spoliationis admittendam, si concernat ipsam proprietatem: sed tunc demum verè obstare, quando concernit ipsam possessionem. vt in c. significasti. eo. titu. quod de exceptione fornicationis loquitur, quæ ipsam cohabitationem thori impedit: & sic possessionem coniugij. Verùm, si Ias. optimè pensaret, quæ paulò antè tradidimus, apertè vidisset, etiam conniuentibus oculis, exceptionem notorij defectus in ipsa proprietate, obesse agenti interdicto vnde vi: maximè in his spiritualibus. Nec Ias. fuit huius concordię primus auctor: siquidem & Præp. in summa. 3. q. 1. ante ipsum Ias. apertè ita prædicta iura intellexit. Quo fit, vt Abb. & Imo. ratio mihi potiùs arrideat, quo ad ipsa mutua obsequia coniugalia, non enim absque iudicio Ecclesiæ debet quis vxorem ab eius consortio expellere, etiam ob notoriam consanguinitatem, seu notoriam fornicationem: licet possit coniugale debitum ei negare: quod etiam liceret propter occultum adulterium, vt docet Abb. in capit. final. de adult. & in capit. ex parte. C. de spons. Thom. in 4. sentent. distin. 35. articu. 3. & Palud. in 4. sentent. distinct. 27. quæst. 4. artic. 2. & dist. 35. quæst. 1. art. 4. Qua in re mihi displicet Abb. opinio, qui post glo. in dict. c. fin. & alios, quos ipse allegat, asserit, ob notoriam fornicationem vxoris licere marito propria auctoritate expellere à domo vxorem. Nec enim constat ex iuribus ab eo adductis id licere: imò contrarium notat Anto. in dict. capit. fin. & gloss. in c. 1. 32. quęst. Nam & Thom. d. arti. 3. scribit, maritum non posse sibi ius dicere, quo ad separationem cohabitationis: & idem asserit Syluest. in verb. diuortium. quęst. 8. Potest autem opinio Abb. & gl. procedere, quando vel vxor esset iudicio crimen confessa, vel publicè cum adultero cohabitaret. ex glo. in d. c. 1. 32. q. 1. Non tamen sequitur ex his restitutionem omninò concedendam esse, data consanguinitate, vel fornicatione notoria, etiamsi maritus temerè & absque iudicio Ecclesiæ expellat vxorem à se. Nec dictis iuribus conuenit alter Panorm. intellectus, dum fatetur restitutionem faciendam, quo ad mutua obsequia: non tamen quo ad carnalem copulam, quia ex c. significasti. constat, nec ad obsequia restituendum esse spoliatum coniugem, existente notorio iuris defectu. licet Francisc. à Ripa in dicto §. nihil. numero 34. ad hunc vltimum Abb. intellectum declinet. Hinc apparet minimè admittendum esse, quod nouissimè Corasi. scripsit in §. nihil commune. nume. 10. & in libr. 2. Miscell. c. 2. dicens, etiam in matrimonio restituendum esse coniugem spoliatum: non obstante notoria consanguinitate: non enim licet tunc marito propria auctoritate vxorem à se abijcere: denegandam tamen esse restitutionem, si notoria fornicatio opponatur: quia propter eam marito licet propria auctoritate vxorem expellere à domo, quo casu spoliatio fit iuris auctoritate, & ideò non datur restitutio. Hic etenim intellectus ex prædictis improbatur. Quibus & illud addendum est, non esse vxori agenti ex spoliatione negandam restitutionem, etiamsi maritus fornicationem obijciat, & offerat eius probationes statim paratas. Quamuis etenim tunc fiat restitutio, non subit ipse maritus periculum mortalis peccati, ex carnali coniunctione, vt superiùs docuimus ex Caieta. Tametsi Diuus Tho. in 4. sentent. dist. 35. arti. 3. teneat restitutionem in hoc casu negandam esse.

Cæterùm etiamsi maritus vxorem adulteram, nec tamen manifesti facinoris ream, propria auctoritate expulerit, dotem amittit vxor: & eam ex adulterio vxoris lucratur maritus: agenti enim vxori ad dotem obijcere poterit vir fornicationem ab ea ante expulsionem commissam. quamuis Abb. in capit. plerunque. de donation. inter virum & vxorem. hoc intelligat, quando maritus ob notoriam fornicationem vxorem eiecisset: non tamen video, quo ad dotem exceptione fornicationis defendendam congruam differentiæ rationem. Nam maritus excipiendo fornicationem vxori obijciens consequi debet dotem, & alia similia, vt notant Anania in dict. capit. intelleximus. Præpo. in c. significasti. in fin. de diuort. & Parisi. cons. 54. vol. 4. col. vlt.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Vxor etiam putatiua propter adulterium dotem amittit.
- 2 Vxor propter adulterium perdit arras atque parapherna.
- 3 Osculum alijque tactus impudici an inducant adulterij probationem?
- 4 Dos, vxore adulterium committente, cui adiudicanda sit.
- 5 In accusatione ciuili adulterij, pariter iudicantur vir & vxor.
- 6 Lite etiam contestata vxor potest obijcere viro, accusanti eam ciuiliter, exceptionem paris criminis.
- 7 Maritus an possit accusare vxorem de adulterio, si illius criminis conscius eam carnaliter cognouerit.
- 8 Iudex Ecclesiasticus solus est competens in lite, super diuortio etiam ratione adulterij tractanda.
- 9 Hæredes mariti, an possint accusare vxorem de adulterio?
- 10 Vidua stuprum committens, an pœna adulterij punienda sit?
- 11 Intellectus ad l. si vxor. vers. quamuis. ff. de adulter.
- 12 Vidua stuprum committens, amittit ex Regia lege dimidiam lucrorum partem.
- 13 Vxor à viro dimissa ex causa fornicationis, an possit vir aliam priori viuente, vxorem accipere.

§. SEXTVS.

VXOR verò adulterium committens dotem amittit, & ea viro lege adiudicatur, sententia iudicis sequuta. tex. in c. plerunque. de donat. inter vir. & vxor. l. consensu. C. de repud. etiamsi vxor sit putatiua, non tantùm vera. glo. in d. c. plerunque. quam ibi ipse singul. scribit Abb. & eam sequuntur Henric. Collect. & alij communiter. vt ipse Abb. Anto. & Præp. fatentur. idem asserit Bald. Nouell. in tract. de dote. part. 11. §. hactenus. nume. 36. dicens, hanc opinionem communem, quam Bar. probat in l. si vxor. §. planè. ff. de adul. Paul. consilio 147. in 2. volum. & probatur Regia l. 81. Taurin. licet glo. in d. l. consensu. contrarium teneat, quam putat esse sing. Barb. in c. 1. vt lit. non contest. numer. 63. eam sequutus propter text. egregium. in dict. l. si vxor. vers. sed si ea. quo text. vxorem putatiuam maritus iure extranei accusat, non iure mariti: igitur non consequitur dotem. Hæc tamen argumentatio non satis applaudet: quia & si iure extranei accuset, quia maritus est, dotem sibi vendicat ex lege.

Amittit deinde vxor adultera arras, atque parapherna. gloss. in d. c. plerunque. quam dicit singu. Roman. singul. 32. Ias. in l. 2. ff. soluto matrimon. & idem in Rubr. C. de iudic. Hyppo. in l. pater marito. nume. 3. ff. de quæstionib. & sequitur eam Gerard. singul. 48. quamuis Abbas & Præpo. in d. c. plerunque. contendant, hanc opinionem iure non probari. Sed communi opinioni accedit, quòd acquisita matrimonio constante, quæ Regio iure communia sunt viro & vxori, amittit ipsa vxor propter adulterium. l. 4. titu. 4. libro 5. in ordinatio. reg. Ioannes Lup. in repetit. Rubr. de donatio. inter vir. & vxor. & §. 20. colum. 1. aduersus verò opinionem communem obstat fortis text. in Authen. vt liceat matri & auiæ. §. quia verò plurimas. collat. 8. vbi non existentibus filijs, propter adulterium ex bonis, quæ pręter dotem & donationem ante nuptias, vxor habet, vir acquirit, quantum æquiualet tertiæ parti dotis. quem text. Rom. notat in l. Lucius. ff. soluto matrimonio. & Gulielm. Mayn. in l. in ambiguis pro dote. ff. de regul. iur. numero 250. Nec illud omittendum est, non tantùm ob adulterium vxorem dotem amittere, & priuari consortio coniugali, sed & propter osculum. Baldus in ca. tuæ. de procuratoribus. gloss. in l. 1. ff. de varijs & extraordinarijs criminibus. & in c. non oportet. 81. distinct. & in c. nec aliqua. 27. quæstion. 1. textus in c. 1. quibus modis feu. amitta. Ioannes Lupi. in Rubr. de donationib. §. 78. num. 10. Ripa in Rubr. de iudic. colum. 3. Curt. Iun. in Rubr. C. de eden. Ego verò id expeditum habeo, feudatarium beneficio priuari, si per lasciuiam ausus fuerit osculari vxorem domini. quod in d. c. 1. probatur: alijs verò casibus Bald. sententiam probarem ad effectum, vt ex osculo coniectura sit assumenda adulterij, sicuti Alciatus explicat lib. 4. parereg. ca. 10. Dec. in Rub. de iudic. col. 1. dicens ipsam vxorem ab hisce adulterij pœnis immunem fore censendam, si probauerit intra osculi fines stetisse, neque vltrà progressam fuisse. Nec ab hac opinione dissentiunt gloss. prædictę: cùm dixerint, oscula esse argumenta adulterij. idem probat gloss. per text. ibi. in ca. dixit dominus. 22. quæstio. 1. & ita intelligendus est text. in ca. maritis. de adulterijs. ex mente Ananię & Docto. ibi. non enim potest verè dici fœminam adulterij ream esse ex sola suspicione, ita, vt suspicio illa pro crimine adsumatur: benè tamen pro iudicio, & argumento adulterij, ex quo vehementer suspecta sit: eaq́ue suspicio violenta arbitrio boni viri, vel indubitata existimetur iuxta textum in c. ex literis. & cap. sequenti. de pręsumpt. Felin. in c. afferre. eod. titu. Aret. Alexand. Socyn. & Ias. in l. 1. nume. 12. ff. si certum peta. Hipp. in Rubr. C. de probatio. numero 238. textus ad id, in cap. præterea. de testib. Ex his verò præsumptionibus, quandoque fertur in ciuilibus diffinitiua, & ordinaria sententia: quandoque etiam in criminalibus. argu. l. vlti. C. de probationibus, quæ de indicijs indubitatis loquitur. Vnde in hac quæstione licet Nicolaus Bellonus in Rubr. C. de edendo. numero 81. scribat opinionem Bald. communem esse: addit tamen, ex amplexibus & osculis tantùm, non posse fœminam conuinci de adulterio, etiam ad effectum, vt dote priuetur: quamuis ex his actibus grauis deducatur adulterij præsumptio: quod ipse latè ibi disputat. numero 62. Cęterùm hac in re libenter adnotabo, impudicam vitam agere eam fœminam, quæ amplexibus, osculisq́ue virorum vtitur, aut inhonestos tactus spontè patitur: eaq́ue ratione subinferam, legatum amittere sibi relictum sub conditione, si pudicè ac honestè vixerit: quod Baldus respondet consilio 207. volumine 4.

Sed & hæc quæ de amittenda dote diximus, ita accipienda sunt, vt locum habeant, quando maritus vxorem accusat ciuiliter: nam si criminaliter, aliter dos diuiditur à lege. Authen. sed hodie. C. de adul. nec viro applicatur. Iuxta opinionem, quam Imo. & Alex. fin. colu. post alios sequuntur in l. cùm mulier. in 1. ff. soluto matrimonio. Lege verò Regia 15. titul. 17. part. 7. etiamsi maritus criminaliter accuset, dotem, & arras consequitur, non extantibus liberis. Cæterùm, siue maritus accuset criminaliter siue ciuiliter, si ex eo matrimonio liberi extiterint, bona adulterę consequuntur post obitum illius coniugis, cui à iure dantur. text. in Authen. vt liceat matri & aui. §. si vir de adulterio. & §. quia verò plurimas. glo. insignis in c. vt lite non contesta. Regia l. 1. titu. 7. libro 4. fori. Nec imputantur filijs in legitimam, quam ex bonis ipsius, qui bona illa propter adulterium acquisiuit, habituri sunt. Bald. & Barb. in d. c. 1. num. 64. ex prędictis iuribus. Nec maritus illa liberè capiet, nisi pro portione, quæ cuilibet filio prioris matrimonij obuenerit. Bald. in l. hac edictali. col. 2. C. de secund. nupt. & ibi Stepha. Bert. numero 36. Cremens. singul. 86. ac Ioan. Lupi. in dict. Rubr. de donat. §. 20. In hac tamen accusatione adulterij, quo ad separationem thori, & amissionem dotis ita pares existimantur à iure vir & vxor, vt vir repellatur ab accusatione, si ei obijciat vxor fidem coniugij fornicatione violasse. capit. intelligimus. de adulte. capit. 1. vt lit. non contesta. vbi Abb. dicit, secùs esse, si maritus vxorem accuset criminaliter. l. 2. §. si publico. ff. de adulter. Paul. consil. 402. 1. vol. Angel. de malefi. in ver. che m'ay adulterato. Ioan. Lup. in dict. Rub. de donatio. §. 20. sensit Abb. in ca. 1. de iureiur. Vxor tamen non potest maritum ob adulterium accusare criminaliter. l. 1. C. de adult. & ibi glo. & Salyc. Ioan. Lup. in d. §. 20. Hippo. in l. patre vel marito. ff. de quæst. num. 11. Ex quibus constanter asserit Paul. dict. consilio 402. 1. volum. vxorem excusari ab accusatione adulterij ciuili, ex eo, quòd maritus concubinam habuit. idem notat Hipp. in d. l. patre. num. 14. Imò lata sententia diuortij ob adulterium vxoris, si vir fornicetur, cogitur vxorem in consortium coniugale admittere. tex. sing. secundum Abb. ibi c. ex literis. de diuor. gl. Anch. Anto. & Anania in c. fin. de adult. vbi Abb. & in d. ca. ex literis. dicit hanc opinionem esse communem. Brix. idem probat in quæsti. dominicali. 34. & Præpo. in dict. c. ex literis. fin. col. quorum opi. communis est, vt asserit Feli. in c. lator. num. 9. de re iudic. eam sequutus. contra gl. in c. Apostolus. 32. qu. 7. & Abb. in d. c. fi. qui voluit, primam opinionem procedere ex officio iudicis, non ipsa vxore petente. Sed æquiorem esse communem assertionem not. Guli. Maynerius in l. in ambiguis pro dote. ff. de regul. iur. nume. 207. Ex quo deducitur, vxorem posse post litem contestatam viro accusanti obijcere exceptionem paris criminis, etiam ante litem contestatam commissi. Abb. in d. c. fi. & si Ioan. Lupi. in d. Rubr. de donat. inter vir. & vxor. §. 20. columna 2. contrarium teneat, quem refert & sequitur Andr. ab Exea. in Rubri. ff. de pact. nu. 377. per l. si maritus. §. pręscriptiones. ff. de adulte. qui tex. hac in re minimè concludit: sicuti nec l. 7. tit. 17. part. 7. quia loquuntur quo ad repellendum maritum ab accusatione criminali. quo casu exceptio vxori competens ad maritum excludendum à iudicio, est opponenda ante litem contestatam. Imò poterit vxor ob fornicationem mariti agere ad thori separationem, & ad dotis restitutionem c. 1. & ibi Abb. Imol. & Barb. in c. 1. vt lit. non contest. tradit latè Socyn. Iunior consil. 32. volum. 2. col. 1. quin & poterit libellus ille admitti, quo vxor agit contra maritum ad restitutionem dotis ob adulterium & inopiam ipsius viri. Dec. consilio 212. Duramq́ue nimis esse legem, quę fornicationis causa virum & vxorem dispares fecerit conqueritur festiuè Syra Anus apud Plaut. in Mercatore.

Verùm, si maritus sciens vxorem esse adulteram, cum ea carnaliter coierit, mores eius approbare videtur, atque ei ignoscere. glo. ab omnibus recepta in capit. fin. de adulte. est tamen intelligenda quo ad commissa crimina: non quo ad committenda. glo. & Præp. in d. c. plerunque. Ioan. Lup. in c. per vestras. §. 9. nu. 18. Regia l. 9. tit. 17. part. 7. In quo duo fugienda ac reprobanda sunt. Primum, quòd Salyc. in l. quoniam Alexandrum. C. de adult. scribit, in dicto casu, nec commissa crimina post primi adulterij indulgentiam, à marito accusari posse. pro quo adduci solet text. in capit. de Benedicto. 32. quæstio. 1. ibi. Nullum ei duntaxat simile committenti periculum allaturus. Is enim text. iudici Ecclesiastico consulit, vt à viro, qui adulteram vxorem denuò receptat, cautionem exigat, ne eam occidat, si forsan in adulterium relabatur. Vnde non negat viro ius accusandi crimen, post prioris adulterij remissionem commissum. Cui interpretationi mirè suffragatur Triburiense Concilium. capit. 46. cuius verba sunt: Si cuius vxor constuprata fuerit, & propterea maritus capitali sententia delere illam machinauerit: ipsa verò vrgente mortis periculo, ad Episcopum confugerit, & auxilium quæsierit, operosiori, si potest, Episcopus labore desudet, ne occidatur. Si vero non potest, nullo modo liceat ei requirenti eam reddere viro ad occidendum, quæ se ei obtulit ad defendendum: sed solerti cura transmittet eam ad locum, quem ipsa delegerit, vt secura viuere possit. Si verò interdum maritus eam inuenerit, & repetierit, secundum seculum potestatem habuerit, quid agere ei velit: sed audiat S. August. dicentem, Cùm enim vir à virtute nomen accipit, & mulier à mollitie, id est, fragilitate, quare contra crudelissimam libidinis bestiam vult vnusquisque vxorem suam esse victricem: cùm ipse ad primum libidinis ictum victus cadit? Nam quicquid contra fidem Catholicam mulieribus non licet, nec viris licet. Si autem eadem mulier timore perterrita à loco, vbi eam Episcopus destinauit, aufugerit, & vir eius ab Episcopo semel aut bis, vel sæpiùs repetierit, si vitam ei obtinere possit, perquirat & reddat: sin autem omninò non reddat. Hactenus Triburiensis Synodus. Secundum, quòd in prædicta quæstione est improbandum, à Ioan. Lupi. assertum reperio in d. §. 9. nempe maritum posse primum delictum ad iudicium deducere, si vxor sibi reconciliata, in crimen adulterij incidat. Id enim falsum est, siquidem primum crimen deferri non potest ad iudicium: sed tantùm istud nouum delictum. Nam illud primum iam est extinctum remissione & indulgentia mariti. c. de his. vbi not. de accusat. & in l. transigere. C. de transact. quib. locis traditur, crimen semel transactione vel remissione accusantis extinctum non posse ab eodem ad iudicium adduci.

Huius autem controuersię, qua inter coniugatos agitur de diuortio quo ad thorum propter fornicationem, solus Ecclesiasticus iudex legitimus est, iuxta communem nostratum opinionem, quam refert Dec. cons. 212. licet ipse hanc causam ad vtrunque forum mistim pertinere credat. quod ego non admiserim: cùm hîc tractetur de coniugali cohabitatione dissoluenda. Sic sanè, etiamsi Ioan. Rupellan. lib. 1. Forens. inst. Gallię. c. 25. communem sequatur, hoc adijciens, posse iudicem secularem tractare ac definire litem, vbi vxor agit aduersus virum, vt propter lepram, qua is sit percussus, ab illo liceat ad tempus diuertere. Ego existimo, & de hac controuersia iudicem Ecclesiasticum cognitum esse. Igitur Laicus iudex minimè tractabit causam matrimonialem, quamuis ad thori separationem ob adulterium agatur. Nec decet secularem iudicem hac in lite ius dicere. vt probat distinctio text. in ca. accedens. de procurat. & Regia l. 2. titu. 9. part. 4. Cæterùm hoc in loco dubium egregium sese offert, an vidua committens stuprum dotem amittat, aliaq́ue bona, quæ proculdubio amitteret, si viuente marito fornicaretur. Qua in re, quo faciliùs percipiatur, tria notanda sunt.

Primum, vxor, quæ marito viuente adulterium commisit, quod ad viri notitiam peruenit, ab eius hæredibus accusari non potest, ad amissionem dotis. tex. in l. rei iudicatę. vers. hæredi. ff. soluto matrimo. vbi Bart. hoc notat. & dicit ibi esse communem opinionem Alexan. col. 1. idem Anto. Abb. & Pręp. in d. c. plerunq;. & Ias. in l. sororem. C. de his, quibus vt indig. in fine.

Secundum, vxor viuente marito, eo tamen ignorante adulterium committens ab eius hæredibus ad amissionem dotis accusari potest. ita Cynus in l. fin. C. de reuocand. donat. Rom. in d. l. rei iudicatæ. §. hæredi. vbi Aret. colu. fin. Hipp. in l. vnica. C. de rapt. virgin. numer. 67. Præp. in d. c. plerunque. col. 2. Andr. Tiraquel. in l. si vnquam. C. de reuoc. donat. vers. susceperit. num. 176. Abb. in c. vlt. 3. col. de donat. post Anchar. ibi, qui communiter recepti, quo ad illius capitis decisionem hanc opinionem asserunt: quibus & Ripa accedit, dicens, eorum sententiam communem esse in l. fina. C. de reuoc. donat. quæst. 61. & quamuis Bald. & Imola in dicta l. rei iudicatæ. idem Bald. consil. 182. 8. volum. contrarium teneant: prior tamen opinio in praxi seruabitur ex Alexand. in d. l. rei iudicatæ.

Tertium, vidua marito mortuo stuprum committens perindè dotem amittit, ac si marito viuente adulterium commisisset. ita Paul. Castrens. notat in l. fideicommissum. C. de fideicommiss. idem consilio 147. 1. volumi. Præpo. in d. c. plerunque. 3. col. Ias. in l. 2. numer. 6. ff. solut. matrim. idem Paul. Castrensis in l. sororem. C. de his, quibus vt indig. Hipp. in d. l. vnica. nume. 53. Felin. in c. pastoralis. de iudic. Gerar. singul. 48. Ioan. Lup. in Rubr. de donat. §. 67. nume. 6. Hippo. sing. 416. Maritus enim sicut offenditur ex adulterio matrimonio constante commisso: ita ex fornicatione, eo mortuo ab vxore perpetrata, iniuriam patitur. Barto. in l. pen. C. de adult. Sed Paulo Castr. refragatur Alexand. in d. l. sororem. dicens, viduam ex hac fornicatione dotem non amittere, nec accusari posse, quia id nullo iure est statutum. idem notant Ias. in d. l. fideicommissum. Guliel. Mayne. in l. in ambiguis pro dote. numer. 208. ff. de regu. iur. & Dec. in d. c. pastoralis. pro hac opinione adducentes tex. in l. si vxor. versicu. quamuis. ff. de adult. vbi Iurisconsultus in vidua censet stuprum impunè committi: loquitur tamen in vidua meretrice, & quo ad impunitatem illius, qui cum ea fornicatur: non quo ad ipsam viduam: ex notatis per Hippo. in singul. 151. Tametsi aliter illam legem intelligat Andr. Alcia. lib. 2. parerg. c. 40. nam in d. l. vulgarem vxorem interpretatur ex his auctoribus, quos ipse adducit, non meretricem: vt Accurs. & Doct. intelligunt, sed ex aduentitio vulgo, non ciuem Romanam. eiusdem sententiæ est Catelli. Cotta in vltimis memorab. in dictione, meretrix, quin & Bud. in d. l. si vxor. vulgarem vxorem plebeiam interpretatur. quorum interpretatio licet congrua sit, non tamen omninò Accursianam tollit: quia vxor vulgaris etiam dici potest meretrix. Ex Ouidio libr. 4. Fastorum.

Numina vulgares Veneris celebrate puellæ.

Eo, quòd corpus vulgauerit, vel ex more, quo meretrices apud ædiles licentiam stupri vulgarent, auctore Tacito. libro 2. cuius Alcia. meminit dict. capit. 40. Hinc & Valerius Maximus libertinam quandam meretricem vulgarem appellat lib. 6. capi. 3. Nec aliter, inquit, Quintus Antistius Verus, repudiando vxorem, quòd illam in publico cum quadam libertina vulgari secretò loquentem viderat. Verùm opin. Alex. probat text. in Authent. de restit. & ea, quæ parit in vndecimo mense. §. fina. vbi vidua post annum luctus est fornicaria, non est punienda pœnis à lege statutis contra secundò nubentes fœminas: ergo & dotem non amittit. l. 1. C. de secund. nupt. vnde in vidua intra annum luctus fornicante, probarem opinionem Pauli, quam Alciat. sequitur reg. 2. de præsumptio. præsumpt. 9. ex dict. §. finali Et intra luctus annum eam veram esse censet Ioan. à Garronibus in Auth. eisdem pœnis. C. de secund. nupt. numero 18. alioqui Alexand. opinio verior ac benignior est, quàm in lite controuersa, sententia lata comprobauit Chassan. in consuetu. Burgund. Rubr. 4. §. 6. versic. mulier. numero 24. & eandem approbat Carol. Molin. in consuetud. Paris. titu. 1. 30. quæstion. 30. ampliat. 6. Et fortassis in praxi potiùs admittetur Alex. opi. etiam intra annum luctus: atque ita scio, non semel pronunciatum fuisse, eandemque sententiam ipse proprio suffragio probaui: & si sciam, rem esse dubiam, ac posse defendi, quod modò asseuerauimus de vidua fornicante intra annum luctus. Et tamen nihilominùs aliqualiter conuenit Alex. sententiam probari: quod admonet Bermond. Chouer. in tract. de concub. Rub. de adult. nu. 63. & eam latè defendit Aym. Sauil. cons. 205. nu. 24. In his verò regnis vidua vtcunque stuprum committens, amittit partem bonorum acquisitorum matrim. constante, quę l. Reg. ad eam pertinet. l. 4. tit. 4. lib. 5. in ord. Reg. quam citat Ioan. Lup. in Rub. de donat. §. vlt. col. 2.

Superest, vt, priusquàm istum tractatum de diuortio egrediamur, inquiramus, an marito repudiata ex iudicis sententia vxore ob fornicationem liceat aliam vxorem accipere viuente prima. Et Diuus Ambrosius 1. ad Cor. c. 7. id licere marito existimat: non tamen vxori, etiam quæ fornicarium virum, & adulterum iudicio Ecclesiæ dimisit. Cuius sententiam Grat. retulit 32. quæstio. 7. cap. vxor à viro. dicens. c. seq. eam falsò adiectam Ambrosio, vel intelligendam vxore mortua: quorum vltimum repugnat manifestè Ambrosio: primum verò non constat, licet Ioan. Arbor. lib. 1. Theosoph. cap. 35. Gratianum sequutus illa verba ab Ambrosio euellere contendat. Nam & Ambrosij opinionem asseruit Lactantius Firmian. libr. 6. diui. Institu. cap. 23. & Caietan. Matthę. capit. 19. dicens, non conuinci Ambrosij sententiam aliqua Ecclesiæ auctoritate, quæ hanc diffiniat quæstionem, & decretales in ea loquentes decisas fuisse in causis iudicialibus. Constat etiam hanc quæstionem valde dubiam fuisse, & in ipsis diuinis scripturis obscuram esse, auctore August. lib. vni. de fide & oper. c. 19. Sed ex aduerso Hieron. contrariam opinionem probat, quem Gratian. retulit. c. dixit dominus. 32. qu. 1. dicens, non licere viro dimittenti vxorem causa fornicationis aliam vxorem accipere. Cuius opinionem probat tex. in c. gaudemus. de diuort. sic intelligens locum illum. Matth. cap. 19. Quicunque dimiserit vxorem suam ob fornicationem, & aliam duxerit, mœchatur: idem apertiùs profitetur eiusdem decretal. auctor Innoc. tertius lib. 1. de contemp. mundi. cap. 16. text. etiam in c. ex parte. C. de spons. dum dicit: aut ipsa dimissa, fornicationis causa, viuente, continere. tex. optimus in c. per venerabilem. qui filij sint legi. dum inibi respondet summus Pontifex, cùm, & si fides thori sit in vnum de tribus bonis coniugij, non tamen ipsius violatio coniugale vinculum violasset. quo in loco de adulterio vxoris intellexit. eandem opinionem probat auctoritas Innocent. Papæ primi in epistola ad Exuperium, Tholosanum Episcopum cap. 6. Id etiam diffinitum est in Concilio Florentino sub Eugenio quarto in fin. Comprobat Augustinus lib. 1. de adulterinis coniug. ad Pollentium. c. 8. & 9. & in lib. 1. de bono coniug. ca. 7. à Gratiano relatus in capit. 1. & 2. & capit. quemadmodum. 32. quæst. 7. & Colonien. concil. vbi de matrimonio agit. cap. incipienti, Hanc itaque. Natalis Beda in censura Erasmi. Matth. cap. 5. Ioannes Echius homilia 74. de Sacramentis. Diuus Tho. in 4. sent. distinct. 35. art. 5. & optimè Robertus Senalis Episcopus Abrincensis in quodam peculiari huiusce dubitationis opusculo, & satis diligenter Ioan. Arb. in dict. ca. 35. Nec defuit Regia l. 7. tit. 2. part. 4. & idem profitetur Abulens. Matth. 19. quæstio. 76. Nec plurimùm abest ab opinione Hieronym. & Augustini Concilium Africanum. cap. 69. seu Mileuitanum. c. 17. quod Gratianus assumpsit in c. placuit. 32. quęstione 7. sic scribens: Placuit, vt secundum Euangelicam & Apostolicam disciplinam, nec dimissus ab vxore, nec dimissa à marito, alteri coniungantur: sed ita maneant, aut sibimet reconcilientur. Concilium item Triburiense capit. 46. hoc ipsum palàm probat: siquidem agens de vxore adultera à marito accusata, ita scribit: Maritus verò quandiu ipsa viuat nullo modo alteram ducat. Vnde Canones plures in d. quęst. 7. à Gratiano pro Ambrosio adducti, sunt intelligendi mortua vxore adultera, sicuti Gratia. ipse intellexit. in c. quod proposuisti. & glo. in c. concubuisti. ead. q. Ecce igítur, qualiter par ius viro & vxori competit: non dispar, in hac separatione coniugij ex causa fornicationis à summo Deo permissa. Ex quo etiam constat Ambrosium in hoc, nec à summo, doctisq́ue viris receptum fuisse: tametsi Caietanus refragetur. quem & Diui Ambrosij sententiam ex professo defendit Catharinus libro 5. contra Caietanum c. vltimo. addens non tantùm viro licere aliam ducere vxorem, propria vxore dimissa ex causa fornicationis: sed & ipsi vxori alteri nubere, viro proprio ob eandem causam dimisso. Vtrunque tamen falsissimum est. sicuti post alios ostendit Albertus Pyghius in quæstione vltima controuersiarum. & idem probatur in c. literis. de præsumptionibus. ibi, mortua illa: igitur adultera viuente marito non licet, etiam lata sententia diuortij, aliam vxorem accipere: eandem sententiam docet veram esse Ioan. Driedon. de dogmatibus lib. 2. cap. 3. dicens, Christum Iesum respondisse iuxta vniuersalem sententiam: non licere vxorem dimittere: atque ab ea regula ita excepisse fornicationis causam: vt simul ostenderet per illam, vinculum matrimonij non dissolui. In hoc etiam sensu accepit Euangelij testimonium Clemens Alexandrin. libr. 2. Stromatum, qui cùm huius loci mentionem fecisset, inquit: adulterium autem existimat, coniungi matrimonio viuo altero ex separatis. eiusdem etiam sententiæ est idem Clemens libro 3. eorundem Stromatum.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Ante legem Iuliam de adulterijs, an licuerit marito vxorem & adulterum in crimine deprehensos occidere.
- 2 Lege Iulia de adulterijs, patri licet filiam & adulterum quemcunque occidere: marito autem tantùm permissum est, vilem adulterum occidere.
- 3 Intellectus ad l. quod ait lex. ff. ad legem Iuliam de adult.
- 4 Regiæ Partitarum leges hac in re quid præter Ius Cæsareum statuerint.
- 5 Pater vel maritus an possint licentiam propria auctoritate occidendi adulteros, alteri committere.
- 6 Regia lege licet marito quemcunque adulterum cum vxore deprehensum occidere, simul & ipsam vxorem propria auctoritate.
- 7 Maritus occidens propria auctoritate vxorem non acquirit dotem, nec arras, quæ propter adulterium ei lege adiudicantur.
- 8 Vxorem, filiam, & adulterum propria auctoritate occidere an liceat in foro conscientiæ?
- 9 Lex ciuilis in iudicio interiori animæ ligat, atque seruanda est.
- 10 Jntellectus c. si verò. in 1. de senten. excom.
- 11 Pœna legis partim remittitur propter iustum dolorem delinquentis.
- 12 Intellectus alter ad c. si verò. de senten. excommu. in primo.
- 13 Lex ciuilis permittens patri, & marito adulteros occidere propria auctoritate, ipsam occisionem non approbat.
- 14 Lex ciuilis permittens patri, & marito adultero occidere propria auctoritate, hanc ipsam occasionem approbans, est nulla.
- 15 Occidens adulteros propria auctoritate in locis, quo ad temporalia Ecclesiæ subditis, puniendus est.
- 16 Quo iure adulterium pœna mortis puniatur: atque inibi pœna adulterij explicatur.
- 17 Pœna mortis pro adulterio an iustè à lege inferri possit?
- 18 Maritus occidens adulteros, lege Regia sibi à iudice traditos, an peccet mortaliter?
- 19 Adulter Clericus qua pœna iure Pontificio sit puniendus.
- 20 Adulter Laicus an per iudicem Ecclesiasticum puniri possit.

§. SEPTIMVS.

HACTENVS tandem egimus de adulterij pœna, quam ciuilem Doct. appellant: modò verò opus est, vt tractemus criminalem pœnam huius sceleris, quòd matrimonio grauem contumeliam irrogat. Nec diffinitionem adulterij pręmittere necesse est, quia eam obiter tradidimus in 1. huius operis parte. c. 1. nu. 8. Constat igitur ex lege duodecim tabularum, ipsum adulterum in crimine deprehensum occidere deprehendenti licuisse. verba autem legis hæc sunt: Mœchum in adulterio deprehensum necato. vti sunt apud Aymarum Riuallium, & Oldendorpium. Quæ quidem lex Athenis à Dracone & Solone lata fuit, auctore Plutarch. in Solonis vita. Draco etenim eam legem ante Solonem tulerat, imitatus Hyetrum Argiuum, qui post Moluri cædem, in vxoris adulterio deprehensi, ab Orchomeno receptus parte etiam regionis ex Orchomeni beneficio accepta, primus omnium legem illam sanxerat, teste Ludo. Cælio lib. 11. lect. antiq. c. 25. Postea verò & maritis licuit vxores in adulterio deprehensas sine iudicio impunè necare, quod ex oratione Marci Catonis Aulus Gell. refert lib. noct. Att. 10. c. 23. meminit & Iulius Paulus lib. 2. senten. tit. 27. Demum lege Iulia de adulterijs ab Augusto lata. sicuti Iurisconsultus Vlpia. in l. 1. ff. de adult. testatur, & Sueton. in Augusto. c. 34. adempta fuit maritis potestas occidendi vxores adulteras: neque eis licuit adulterum occidere quemcunque, nisi vilem, aut infamem, eumque domi suæ cum vxore deprehensum. l. marito quoque. ff. de adult. Reg. l. 13. tit. 17. part. 7. Patri autem permissum fuit occidere adulterum quemcunque cum filia etiam in domo mariti deprehensum, modò & ipsam filiam occideret simul. Eaque ratione maritis idem ius minimè concessum fuit, quod plerunque pietas paterni nominis consilium pro liberis capit: mariti verò & calor & impetus facilè sæuientis refrenandus fuit. l. patri. & l. nec in ea. in fin. ff. de adulter. l. Gracchus. C. eod. tit. Regia l. 14. tit. 17. part. 7. Licuit etiam marito Authenticorum & constitutionum nouellarum iure quemcunque adulterum occidere, si eum in suspecto loco cum vxore colloquentem deprehenderet: cùm prius eundem propter suspicionem ter per scripta admonuisset, ne cum vxore in secreto aut suspecto loco confabularetur. text. in Authent. vt liceat matri & auiæ. §. his quoque. collat. 8. Authent. si quis ei. C. de adult. Regia l. 12. tit. 17. part. 7.

His igitur constat, iure Cæsareo maritis non licere vxores, etiam in crimine deprehensas occidere: adulteros verò non quoscunque, sed vel viles vel infames, aut eos, quos ex suspicione ter per scripta admonitos, cum vxoribus in secreto & suspecto loco colloquentes deprehenderint, necare maritis licuisse. Patri autem permitti, filiam adulteram, simul & adulterum, in crimine deprehensos impunè occidere. Qua in re aliquot sunt omninò adnotanda: siquidem res ista ex legum inconstantia perplexitatem habet.

Primum etenim occidere adulterum patri, & marito ita permissum iure est, si ipsum in turpitudine ipsa deprehendant. tex. in l. quod ait lex. ff. de adul. vbi Iuriscons. refert Draconis & Solonis legem hoc dicentem sermone Græco, qui hactenus ibi desiderabatur. Donec Budæus verba Græca ita restituit. ἀρθρα εν ἀρθροησ ἐχοντα. quæ latinè hunc sensum reddunt: obscœna in obscœnis habentem. Alciat. verò lib. 4. de verbor. significat. & Holoand. castigatiorem lectionem esse existimant, si locus ille sic legatur. ἐν ἐργω. id est, in ipso opere. quibus adstipulatur sæpissimè Lucian. & maximè in dialogo Apollin. & Mercur. commemorans, qualiter Vulcanus Martem & Venerem in adulterio deprehenderit: agnoscit & eandem lectionem Constantin. Harm. lib. 6. tit. 2. eamque probat autoritas Pandect. Florentin. Sed ipse potiùs accedo priori lectioni, quippe, qui viderim apud Lucianum in Eunucho, illámet verba, quæ Budæus restituit ex ipsis legum tabulis referri.

Secundò est notandum, patri licuisse filiam & adulterum occidere, si filiam haberet in potestate. d. l. patri. & quamuis Reg. l. 14. titul. 17. part. 7. permittat patri occidere filiam & adulterum, nec addiderit patriam potestatem: opinor eam esse illi legi adijciendam ex Iure communi: Leges etenim illæ, quas Partitarum appellamus, Ius commune imitantur omninò: & nisi manifestè, & directo sensu illud corrigant, ex obliquo sensu, aut tacito non est adnotanda Iuris communis abrogatio. Ex quo veriùs mihi videtur, patri non licere, etiam iure Regio, occidere filiam liberam ab eius potestate. Nec leges Fori, quæ etiam fratri hoc homicidium permiserunt, huic sententiæ oberunt: quia Fori leges, nisi vsu vel posterioribus legibus fuerint comprobatæ, nullam vim nec potestatem habent.

Præterea & illud est aduertendum, Regia partitarum lege marito licere adulterum vilem deprehensum cum vxore occidere, non solum si deprehendat eum maritus cum vxore in propria domo, sed alibi quocunque in loco. l. 13. tit. 17. par. 7. vbi id expressè cauetur: licet iure Pandectarum id liceret tantùm, quando maritus in domo propria adulterum deprehendisset. l. marito quoque. ff. de adult.

Potest etiam pater vel maritus, qui hanc licentiam occidendi adulteros habet, committere prædictam occasionem proprio filio. tex. in dict. l. Gracchus. vbi ita notant per illum text. Bal. & Salyc. Bar. etiam in l. non solùm. §. si mandato. nu. 5. ff. de iniu. vsus dictione, forte. idem Iaso. in l. 1. §. fi. ff. de noui oper. nuncia. nume. 5. Io. Baptist. de S. Seuerino. in tracta. de debito. suspect. & fugit. q. 4. col. fi. Feli. in c. quæ in Ecclesiarum. de constit. num. 13. Hipp. in l. vnica. num. 4. C. de rap. virg. & Andr. Tiraq. in l. si vnquam. C. de reuoc. donat. in princi. num. 16. & Paul. Paris. consil. 154. num. 10. & 15. volumi. 4. Nec libet hac in re vti ampliori Doct. catalogo, cùm sit satis apud eos hanc opinionem frequentissimam esse, quam Fortu. Garsi. in tracta. de vlt. fi. illat. 11. col. 7. vers. quintò infertur, reprobat ex eo, quòd leges omnes, quæ patri & marito tribuunt facultatem hanc occidendi adulteros, sint iniustæ & nullæ. Ego tamen, & si prædictæ leges iustissimæ sint, quod statim tractabo, credo hanc opinionem communem falsam esse. Nam l. Gracchus minimè eam probat: cùm loquatur de filijs, qui ipsi Numerio eorum patri, adulterum occidenti, auxilium præstiterunt, veluti socij, causa coadiuuandi patrem: quo casu diuersum censeri debet: siquidem Bald. in l. 1. C. vnde vi. numero 46. Cæpola consilio criminali. 4. final. colum. Paul. in l. refectionis. ff. commu. præd. per text. ibi Iaso. Felin. & Hippol. in dictis locis. idem Hippo. singul. 175. & Paris. dict. consil. 154. fatentur, eum, cui licet alium occidere, posse ad id facinus socios, & amicos assumere: & sic intelligunt gloss. in l. cùm fundum. ff. de vi, & vi armat. quam dicit ibi Paul. esse singul. Ias. in d. §. fin. nume. 5. Bald. & Felin. colu. 1. in c. ad nostram. de proba. Hippo. in d. l. vnica. num. 11. & in d. sing. 175. qua quidem glo. probatur, non licere alicui committere alteri ius, quod ipse habet, propria auctoritate seipsum vlciscendi, & assumendi vindictam. Quòd si propriam matrem filius, etiam patri auxilium præstans, occidisset, res esset crudelis, atque nefandi exempli, neque iure esset omninò defendenda: imò acriter punienda. Nam & liberto patronum in adulterio deprehensum occidere non licet, etiamsi ipse patronus sit ex eorum numero, qui alioqui occidi à marito possent. l. si adulterium. §. liberto. ff. de adulterijs. vbi Angel. notat, non licere cuiquam patrem bannitum, vt recentiores loquuntur, occidere: licet ipse pater ab alijs impunè occidi posset. quam opinionem Angeli defendit optimè Dec. in c. quæ in Ecclesiarum. de constitut. numero 14. contra Bar. in d. §. liberto. quia tex. in d. §. liberto. aduersus Bart. vrget. Nec l. minimè. ff. de religio. & sumptib. funer. quam pro se citat Bart. quicquam probat: cùm loquatur in patre, qui in patriam irruit: licet enim tunc filio pro defensione patriæ patrem occidere: vnde & contra Bart. tenet Fortu. in l. veluti. ff. de iusti. & iur. colu. 9. vers. tu considera. Tametsi Plutarchus in Parallelis. c. 71. meminerit cuiusdam Fabriciani, qui matrem & eius adulterum Petronium occidit: quem Senatum absoluisse scribit, eo, quòd mater & adulter patrem eius Fabium Fabricianum, virum de Republica ex victoria aduersus Samnites parta, benemeritissimum obtruncauerant.

Cæterùm post veteres Partitarum leges Reg. lege maritis permissum est, vxorem & adulterum in crimine ipso deprehensos impunè, & propria auctoritate occidere: nulla distinctione præmissa, vilis, an honestus sit ipse adulter. l. 2. tit. 15. lib. 8. ordin. modò vtrunque occidat, si potuerit: vt ibi inquit lex: quæ in hoc vltimo deducitur ex l. nihil interest. & l. quod ait lex. §. final. ff. de adulter. Amittit tamen occidens vxorem etiam adulteram, propria auctoritate, dotem & illa bona, quæ ob adulterium vxoris lege marito adiudicantur. quod notant Bald. Paul. Imol. Roma. & Alex. in l. si ab hostibus. colu. pen. ff. solut. matri. quorum opinio Regia lege 82. Tauri comprobatur. Qui etenim ius propria auctoritate sibi dixerit, etiam lege permittente, legale commodum non consequitur. l. interdum. §. qui furem. ff. de furtis. Quamuis si dos marito ex alia causa deferatur à lege, non amit titeam, etiamsi vxorem adulteram occidat propria auctoritate, vt Alex. in d. col. penul. tradit. Scribit tamen Hippo. in l. patre vel marito. nu. 14. ff. de quæstion. maritum fornicarium, & habentem concubinam, minimè habere ex lege licentiam occidendi vxorem in adulterio deprehensam propria auctoritate, in quo cogitandum est.

Egregia tamen hîc solet tractari dubitatio, an maritus occidens propria auctoritate vxorem & adulterum in crimine deprehensos, peccet mortaliter: atque idem dubium erit de patre. Et videtur eos mortaliter non peccare. ex text. in capit. si verò. in 1. de senten. excommu. vbi maritus percutiens Clericum in vxoris adulterio deprehensum, non est excommunicatus: nec tenetur à Rom. Pontifice absolutionis beneficium exigere: licet cæteri Clericorum percussores teneantur id agere. ex c. si quis suadente. 17. quæstio. 4. Vnde leges permittentes marito adulterum occidere. in d. c. si verò. comprobari videntur. Secundò eandem opinionem probat text. in c. interfectores. 33. quæstio. 2. vbi interfectores vxorum homicidę appellantur; quando vxores non erant adulteræ: igitur si adulteræ essent, non dicerentur mariti homicidæ. Tertiò facit tex. in cap. inter hæc. ea. caus. & q. vbi mundana lex refertur, ex qua liceat vxorem adulteram occidere. idem in c. quicunque, & in c. admonere. ead. qu. dum tex. ille dicit. Et tunc si ita fuisset inuenta, secundum legis tramitem debuit accipere vltionis vindictam: igitur Canon ille leges hoc crimen adulterij punientes, ratas esse censet. Quartò lex Ciuilis etiam in interiori conscientiæ foro est seruanda. gl. insignis in c. quæ in Ecclesiarum. de const. quam dicunt singu. esse Bald. & Barb. & sequuntur eam cæteri Docto. ibi dicit ordina. Ias. in l. nemo potest. ff. de leg. 1. numero 106. idem notat Abb. in proœmio, Rex pacificus. colu. 4. idem Abb. Felin. & Dec. latè. nume. 18. c. 1. de consti. Inno. & Abb. in ca. quia plerique. de immunit. Eccle. Florent. 1. part. tit. 18. c. vnico. §. 2. Diuus Thom. 12. quæst. 96. artic. 4. Bald. in proœmio feud. nume. 6. dicens, legem Ciuilem esse partem legis Diuinæ. & probatur præfata opinio ea ratione, quòd lex Ciuilis condita est auctoritate diuina. cap. 8. prouerbio. per me, inquit Sapiens, Reges regnant, & conditores legum decernunt iustitiam. c. quo iure. 8. distinct. ca. 2. de maiorit. & obed. ca. quod præcipitur. 14. q. 1. & ad Rom. ca. 13. Lex etenim ciuilis si prohibet, ligat in foro conscientiæ, & obligat eam violantem ad peccatum: si permittit, excusat agentem, modò lex iusta sit: quod præcitati auctores tradiderunt: & Dominicus Sot. libr. 1. de iustit. & iur. quæstio. 6. articu. 4. Igitur occidens adulteram permittente lege, etiam Ciuili, in conscientiæ foro est omninò immunis à peccato.

Quintò, illud quod legi licet, licet ei, cui lex committit: sed legi licet occidere adulteram, aut quemlibet alium nocentem & criminosum: igitur & maritus, cui lex commisit, poterit vxorem adulteram occidere. Lex autem hanc licentiam præbuit marito & patri, vt superiùs probauimus.

In contrariam sententiam, imò quòd viris non liceat absque mortali peccato vxores etiam in adulterio deprehensas occîdere, plurima inducunt. Primùm text. in c. inter hæc. 33. quæst. 2. dicens, ecclesiam mundanis hisce legibus minimè constringi. atque in cap. sequent. interfectoribus vxorum pœnitentiam irrogat. Secundò optimus text. est in cap. admonere. eadem quæst. sic dicens: Et tunc si ita inuenta esset, secundum legis tramitem debuit accipere vltionis vindictam: nam si verum, quod absit, fuisset, sicut ille adulter mentitus est, post septem annos pœnitentia peracta dimittere eam per approbatam causam poteras, si voluisses, occîdere tamen eam nullatenus debuisti. Ecce ergo qualiter Stephanus Papa apertè scribit, non licere absque peccato mortali marito vxorem etiam verè adulteram occîdere. Tertiò hæc licentia, quæ maritis ex legibus permissa est, occidendi vxores: eis præbet quandoque causam calumniandi vxores, ergo non est permittendum maritis vxores occidere, etiam adulteras. Quartò accedit autoritas gloss. in dict. cap. inter hæc. quæ asserit, mortaliter peccare maritum vxorem propria autoritate occîdentem, etiamsi eam in crimine ipso deprehenderit. quam dicunt singul. esse Abb. Ana. & Felin. col. 2. in cap. interfecisti. de homicid. Ias. in l. vt vim. ff. de iustit. & iur. col. 5. idem in l. vbi pactum. nume. 16. C. de transact. Abb. in repet. cap. cùm esses. de testament. 5. col. commendant & sequuntur plures, quos Felin. refert in cap. quæ in ecclesiarum. de constit. col. 4. eandem opinionem approbans. Abb. in cap. si verò. in 1. de sentent. excommu. Abb. & Præp. in cap. veniens. cap. 2. de sponsa. idem Felin. in dict. c. si verò. latè Fortun. in tracta. de vltimo fin. illat. 11. Tho. in 4. sentent. distinct. 37. quæstio. 2. Ad primum Palud. ibi. ac cæteri Theologi. idem notat Syluest. in sum. in verb. homicidium. 1. q. 2. versic. sexto. Ioan. Faber in l. Gracchus. C. de adulter. & plures alij, quos Tiraq. citat in libro de Iure mariti. l. 8. ex quibus constat hanc opinionem communem esse, quam & veriorem esse existimo, & ideo necesse est, rationibus priùs adductis, respondere. Non obstat text. in cap. si verò. in 1. de sent. excommu. quia ibi non iudicatur licitum percutere adulterum cum vxore deprehensum, sed remisit Canon excommunicationis pœnam, propter illum dolorem iustum, quem facilè non potest quis temperare. quod ex eod. text. manifestè apparet: siquidem frater percutiens clericum cum sorore deprehensum, per eundem text. ab excommunicatione iudicatur liber, & tamen nec vlla lege Ciuili, nec Canonica, fratrib. licet fornicantes cum sororibus, etiam in crimine deprehensos, percutere. Præterea nec marito lege ipsa Ciuili licebat quemcunque adulterum occîdere, aut percutere, sed tantùm vilem. igitur clericum deprehensum cum vxore, nec lege Ciuili licebat percutere, cùm vilis non sit, & tamen in eodem cap. si verò. excommunicationis pœna in prædictis casibus remittitur, quibus nec iure Cęsareo licebat occidere, aut percutere quequam. ergo in prędicto capite Romanus Pontifex minimè licitum censet homicidium vxoris, aut filiæ, aut adulteri. Cui interpretationi suffragatur text. egregius in l. si adulterium cum incestu. §. Imperatores. ff. de adulte. vbi marito occidenti vxorem deprehensam in adulterio, quam eo iure minimè licebat occidere, pœna legis Corneliæ de sicarijs, & sic pœna homicidij, partim remittitur, propter iustum dolorem, quem facilè quis temperare non valet. quem tex. vltra Doctor. ibi commend. Abbas in cap. 1. de iniur. idem in cap. olim. in 1. colum. 7. de restitut. spoliato. dicit singu. Aretin. consil. 43. col. 3. Ioan. Baptist. de Sancto Seuerino in tract. de debitori. susp. & fugit. colum. 1. Ias l. vt vim. colum. 3. de iusti. & iur. latè Hippoly. in l. 2. nume. 15. C. ad l. Corneliam. de sicar. est etiam optimus text. in l. Gracchus. de adulter. ex quibus constat, homicidæ pœnam pro ipso crimine statutam à lege, minuendam esse per iudicem: si iusto dolore commotus illud homicidium commiserit. probat idem text. in cap. significauit. de pœnitent. & remissio. quem Felin. notat in cap. dilecti. col. penulti. de except. text. etiam est memorabilis in cap. significasti. in 2. de homicid. vbi Feli. colum. fina. quem text. ad id notauit & Bologni. consi. 37. 2. col. Ex quo potest probari gloss. in cap. 1. 23. quæst. 1. quæ asserit non esse puniendum eum, qui percussorem insequitur, & excedens moderamen defensionis percusserit. idem Regia l. Styli. 58. tametsi l. 59. approbauerit gloss. in cap. 3. de homi. contrarium volentem. Potest tamen prior glo. procedere, quo ad ipsam delicti pœnam legibus diffinitam: illa etenim locum non habet. posterior autem gloss. erit intelligenda, quo ad aliquam punitionem extra ordinem, hęc enim nullo pacto est omittenda.

Secundò potest text. in dict. cap. si verò. procedere, quo ad percussionem, non tamen quo ad occisionem: percutiens enim clericum cum sorore, vxore, vel filia deprehensum liber est ab excommunicatione, non tamen occîdens, cùm ille Canon de occidente non loquatur. ita notat Fortu. in d. illatione 11. Sed & Syluest. in verb. excommunicatio. 6. casu. 10. illius c. intellectum tractans, scribit, occidentem clericum cum sorore, filia, aut vxore deprehensum animo deliberato, in illam Canonis excommunicationem incidere: iustus etenim dolor potuit tunc temperari, alioqui si absque deliberatione occîderit, locum esse illius cap. decisioni Ipse tamen considerata illius Canonis ratione, crederem occidentem etiam absque deliberatione excommunicatum esse, non tamen esse necessariò à Romano Pontifice absoluendum, sed posse ab Episcopo absolui: sicuti in ipso tit. de sentent. excommu. sepissimè ab hac excommunicatione ex iustis quibusdam causis Episcopus absoluit. Nec text. in d. c. si verò. huic opinioni aduersatur. Quod, si in eadem specie & casu, deliberato animo Clericus occidatur, impetrandam esse à Romano Pontifice absolutionem cum Syluestro existimo.

Item, non obstat c. interfectores, cùm argumento assumpto à contrario sensu id probet: qui tamen sensus admittendus non est aduersus tot Canones, qui opinionem communem probant.

Multò minus oberit tex. in c. inter hæc. & in c. quicunque. & c. admonere, quia in ipsis Canonibus mundana lex quo ad Ecclesiæ iudicium reprobatur. Nec in c. admonere, vltionis vindicta marito permittitur propria auctoritate: sed illa vltio ei concessa est, quę à iudice conuicta in ipso iudicio vxore, inferenda est autoritate legum.

Quarta ratio duplici responsione tollitur: lex enim ciuilis in conscientiæ foro est seruanda, & excusat, quando lex ipsa permittit actum aliquem eum approbans: siquidem tunc auctoritatem præbet: qua tutissimus est, qui legem sequitur: quod omnium consensu constat. Secùs verò dicendum erit, quando lex permittit actum, omittendo eius punitionem ex aliqua causa, quam esse iustam censet ad pœnam hanc remittendam. Sic etiam leges tolerant impunè meretrices: quod superiùs probauimus part. 1. capit. 4. numero 9. atque ita huic obiectioni respondent Tho. Paluda. & Theolog. in 4. senten. dist. 37. quæsti. 2. Syluest. in verb. homicidium. 1. q. 2. & Feli. in c. Ecclesia Sanctæ Mariæ. de constit. num. 42. dicentes leges non permittere patri, aut marito adulteros occidere, hoc homicidium approbantes: sed pœnam propter iustum dolorem remittentes. argu. l. si adulterium. §. Imperatores. ff. de adult. & l. Gracchus. C. eodem titu. Hæc tamen communis responsio apparet admodum dubia: quia l. Gracchus. dicit, legitimè occisum fuisse adulterum à marito: & pręterea in l. marito. ff. eo. dicitur. Nam lege cauetur, vt liceat marito occidere Lenonem. Lex item duodecim tabularum ita hanc licentiam tribuit, mœchum necanto: & passim in l. patri. & alibi videtur à legibus hoc permissum fuisse ad vindictam, & auctoritatem ipsis occisoribus præstando. Vnde non admodum congruit prædicta solutio. Ideò Fortun. in d. illatio. 11. aliter pręfatam obiectionem soluit, dicens, leges Cæsareas permittentes patri, & marito adulteros occidere, ab ipsa iustitia deuiare, atque ex eo nullas esse. ca. erit autem lex. 4. distinct. cap. fin. de præscript. ca. quæ contra mores. 8. distinct. Nam legumlatores potestatem habent leges condendi, modò iusta decernant. Prouer. c. 8. notat Andr. quodli. 6. quęst. 1. idem Fortun. de vlti. fine, in princi. & illat. 16. Vnde lex Cæsarea in foro conscientiæ ligat, si iusta sit. vti fatentur omnes hi, quos in 4. ratione pro prima opinione citauimus: hæc autem lex, de qua tractamus, iusta non est: igitur nequaquam in conscientiæ iudicio excusat occidentem adulteros, quo fit, vt nec in foro seculari sit prędicta lex seruanda, imò committens homicidium puniendus est: quod Fort. ipse fatetur, dicens, propter iustum dolorem pœnam minuendam esse. Ipse verò eius opinionem in hoc vltimo admitterem in locis Ecclesiæ subiectis, quo ad temporalia, quia in illis leges non sunt etiam inter Laicos seruandæ: sed Canones. capit. si duobus. §. fin. de appellat. sing. secundum Abb. ibi & Feli. in capit. Ecclesia. de constitut. nume. 44. notat gloss. in cap. 2. in verbo, lex ciuilis. de arbitr. in 6. idem Feli. in c. 1. de constit. nume. 28. Andr. Alciat. in c. cùm contingat. de iuretur. numer. 50. & Domini. in c. 2. in prin. de hęret. in 6. & ita expressim Ioan. de Anania. in cap. interfecisti. de homi. notat, in locis Ecclesiæ subiectis, etiam quo ad temporalem iurisdictionem, occidentem adulteros non esse liberum à pœna, neque ex ipsis legibus tutum esse in foro exteriori. in prouincijs verò Principibus secularibus subditis, quamuis fateamur leges approbare hoc homicidium, & ideò nullas esse, non tamen erit necessariò dicendum, ipsum occisorem debere puniri, quia lex ciuilis non tenetur omnia peccata exteriori pœna punire: sat enim est, punire ea, quæ maximè Reipublicæ nocent, & hominum conuictum destruunt: aliqua verò etiam illicita potest non punire ex aliqua causa, vt in alia quęstio notat Thom. 22. quæst. 77. artic. 1. ad primum, ex his ergo tollitur quarta ratio primæ opinionis: tametsi ego potiùs eligerem præcedentem responsionem.

Quinta ratio etiam deficit ex eo, quòd nec lex commisit marito, aut patri potestatem, quam habet ipsa lex occidendi adulteros: nec Reipublicæ conueniret hanc potestatem committi marito aut patri: quia sine iudicio, & absque iure defensionis, occiderentur adulteri.

Verùm præmissa omnia eò tendunt, an liceat, vel vnquam licuerit patri, vel marito adulteros occidere propria auctoritate. Nec de pœna eis à iudice per sententiam irroganda diximus. vnde sciendum est, Iure Ciuili pandectarum nullibi statutam fuisse pœnam mortis pro adulterij crimine, nec pœnam deportationis, nec damnationis ad bestias, seu in metallum. quod probatur in l. Claudius. ff. de his, quib. vt indig. vbi damnatus adulterij testamentum facere potest: quod minimè posset, si aliqua ex prædictis pœnis esset condemnatus. l. eius, qui. §. 1. ff. de testam. Est etiam optimus tex. in l. qui cum vno. §. adulterij. ff. de re milita. & in l. 2. §. miles. ff. de his qui not. infam. & in l. miles. ff. de adulterijs. & in l. si quis viduam. ff. de quæstio. notat gloss. in dicta l. Claudius. & in §. miles. & in §. adulterij. Barto. in l. inter liberas. ff. de adulter. Ioannes Faber in §. item lex Iulia. Institu. de publ. iudi. optimè Tiraquel. in legibus connub. l. 12. quibus omnibus obstat text. in l. castitati. C. de adulte. quam gloss. allegat in cap. tuæ. de procurator. ex qua pœna capitalis censetur contra adulteros statuta, sed ei inductioni gloss. satisfacit, quæ in l. vnica. C. ne Christi. mancip. capitalem pœnam in exilio perpetuo interpretatur, post Azonem ibi in Summa. quam gloss. dicit singula. Imol. in 3. colum. 3. ff. de publ. iudic. Iason in l. transigere. numer. 9. C. de transaction. Felinus post Anani. ibi in cap. qualiter. in 2. §. licet. nume. 52. de accusat. Hippo. in practica crimin. §. oportunè. numer. 40. vbi hanc opinionem communem esse existimat. Sic ergo in dicta l. castitati. pœna capitalis in pœna exilij perpetui intelligi potest. nec est necessariò in alia pœna maiori intelligenda. Sed si Accursius, & eum sequuti intelligunt sub capitali pœna, deportationem, ex qua ciuitas amittitur, aut damnationem in metallum, ex qua perditur libertas, aut mortem naturalem, optimè & propriè loquuntur: si verò exilium aliquod interpretantur, ex quo ciuitas minimè amittitur. falsa est communis opinio, nam capitalis est, quæ vel mortem, vel damnationem ad bestias seu in metallum, vel deportationem irrogat, vt idem Accursius explicat in l. transigere. C. de transact. text. apertus in §. 1. Insti. de public. iudi. & in l. 2. in princip. & in l. capitalium. ff. de pœnis. & in l. publicorum. ff. de publ. iudi. & in l. licet capitalis. & ibi Alciatus. ff. de verborum significationibus. notat Ioannes Igne. in l. 1. §. vltimò itaque supplicium. ff. ad Sillani. ex quibus constat, pœnam exilij etiam perpetui, non dici capitalem, nisi deportatio sit. Vnde ad l. castitati, dicendum erit, eam loqui attento iure Codicis. & licet dicta constitutio facta fuerit ab Alexandro Augusto multò ante Constantinum conditorem l. quamuis. nihil vetat asserere ab ipso Alexandro gladij vltionem in adulteros statutam fuisse: pœnam autem à lege Iulia adulteris indictam ideo Iustinianus omisit in Digestis consarcinandis. quod gladij pœnam ex Alexandro, & Constantino in Codicem suum retulisset.

Sed quòd ante iura Codicis tempore Pandectarum mortis pœna esset pro adulterio statuta, probat insignis text. in §. item lex Iulia. Instit. de publ. iudi. dicens: Lex Iulia de adulterijs coërcendis temeratores aliarum nuptiarum gladio punit. Ergo lege Iulia ab Augusto lata pœna mortis fuit contra adulteros statuta. qui tex. dubiam reddit hanc disputationem, nec tamen verebor illum text. ita interpretari, vt de lege Iulia, vti lata ab Augusto fuit, minimè intelligatur, etiam refragante Coras. libro Miscel. 2. c. 1. nam in toto titulo. ff. ad l. Iuliam. de adult. nullibi huius pœnæ mortis mentio fit, quæ, si in lege Iulia statuta fuisset, non foret à tot Iurisconsul. omissa, cùm esset res præcipuè memoranda in illo de adulterijs tractatu, atque alicubi in Iure de mortis condemnatione mentio fieret, sicuti fit in legibus paulò antea adductis aliarum damnationum. intelligo ergo in d. §. legem Iuliam, quæ cùm lata foret ab Augusto contra adulteros, ab alijs Cæsaribus ita aucta fuit, vt pœna mortis adulteri puniantur. quod augmentum expressè in l. quamuis. C. ad leg. Iuliam de adult. reperitur statutum. Nec inconuenit eam legem Iuliam dicere, cùm omnia, quæ sub illo titulo continentur, tendant ad legis Iuliæ extensionem, & interpretationem. & ita Raphaël Cuma. consil. 154. intellexit verba illius §. item lex Iulia. vbi Ioannes Faber idem sensit, quod comprobatur exeo, quòd in eodem §. dictum sit, lege Iulia gladio puniri stuprantes pueros, & tamen ante l. cum vir. C. de adulte. & Authenti. vt non luxurientur contra natur. nullibi pœna mortis pro prædicto crimine sancita reperitur, vt ipse Raphaël Cuma. existimat. Sic idem Iustinianus in §. alia deinde lex. Instit. de publ. iudic. legi Pompeiæ tribuit, quod à Constantino circa id argumenti constitutum fuerat in l. 1. C. de his qui parentes. nempe, vt eandem pœnam patiatur qui liberos, atque is, qui parentes occîderit. ex quo maximè verus est communis sensus, quamuis huic intellectui minimè consentiat Tiraquel. in dict. l. connubiali 12.

Mortis ergo pœna adulteri puniuntur sententia Iudicis. ex l. quamuis. C. de adulter. Nec dicta lex censeri debet iniqua: siquidem Respublica potest hoc crimen committentes morte punire, cùm ei liceat nocentes occîdere. Nam si aliquis homo sit periculosus in congregatione politica, propter aliquod peccatum iustè occîditur, vt commune bonum conseruetur. Thom. in 22. quæst. 64. articu. 2. & in specie de lege lata contra adulteros, notat idem Caieta. ibi. Thom. & Palud. in 4. sentent. dist. 37. q. 2. art. 1. & Io. maior. in 4. sentent. distinct. 35. quæst. 1. atque ita in l. Mosayca eadem pœna mortis erat statuta contra adulteros, Leuitici 20. iure tamen Authenticorum in fœminis adulteris pœna mortis mutata fuit in aliam leuiorem, nempe vt adultera verberata, in Monasterium includatur, iuxta Authenti. sed hodie. C. de adulte. Regi. l. 15. titu. 17. parti. 7. Apud Cumæos si qua mulier in adulterio deprehensa fuisset, hanc in forum deductam, & saxo impositam spectandam omnibus proponebant. Inde super Asinum collatam, & circum vrbem peruectam in eundem locum restitui oportebat, ex illo infamia notatam onobatin appellandam censuerunt: lapidem verò tanquam impurum ac detestabilem vitabant, auctore Plutarcho in Problematis c. 115. Sed & varias adulterij pœnas apud plerasque gentes omniùm diligentissimè tradit Andr. Tiraq. in d. l. connubiali. 10.

Cæterùm, iure Regio vxor adultera & adulter in iudicio conuicti marito accusante, per sententiam iudicis ipsi marito traduntur cum bonis suis, vt faciat quicquid libuerit, etiam vt eos occidat. l. 1. tit. de adulter. lib. 4. For. l. 2. titu. 15. libr. 8. in ordina. qua lege poterat maritus vnum tantùm ex adulteris accusare: quod lege 80. Tauri abrogatum est. Nam ex ea non licet marito alterum accusare: sed necesse est, vt vel vtrunque adulterum accuset, vel nullum eorum. In quo illud notandum est, maritum adulteros occidentem ex sententia iudicis sibi traditos, minimè peccare mortaliter: quia sicut iudex poterat carnifici propriæ sententiæ exequutionem committere: nec carnifex peccaret exequendo sententiam iudicis: ita iudex poterit ex ipsa lege hoc marito delegare. Si enim lex mortis pœnam adulteris inferens iusta est, quid refert carnifex, an maritus eos occidat? imò benignior est lex, quæ marito eos tradit, vt si velit, eis ignoscat. Alioqui si diceremus, maritum mortaliter in hoc homicidio peccare, proculdubiò iudex tradens marito ipsos adulteros mortaliter peccaret, atque etiam lex foret iniqua censenda, quæ auctoritatem huic homicidio præbet. Nec Princeps tutus esset à mortali crimine, qui hanc legem seruari permitteret. Vnde dicendum est, maritum non peccare mortaliter, & hoc ipsum probat Ioan. à Medina de restitut. quæstio. 3. caus. 4. quod confirmatur ex Alberico, qui in 4. parte statut. quæst. 19. scribit, bannitum în foro conscientiæ posse à priuato tutè occidi. idem notat Ias. in l. vbi pactum. C. de transact. nu. 16. & Fel. in c. quæ in Ecclesiarum. nu. 14. de const. & probatur ex his, quæ tradit Nellus de sancto Geminiano in tract. de banni. 1. part. 2. temporis. q. 1. quia ipse bannitus absens legitimè vocatus ad iudicium, atque contumax, propter aliquod crimen condemnatur mortis pœna, & ne ipse illudat Reipublicę, dat iudex liberam licentiam cuilibet ad illum occidendum. Sic ergo adulterum occidens erit tutus in conscientiæ iudicio.

Clericus verò adulter depositus ab officio, & beneficio in monasterium detruditur. text. in capit. si quis Clericus. 81. distinct. gloss. in c. lator. 2. quæst. 7. Ioan. Andr. Abb. & Imol. in c. vt Clericorum. de vit. & honest. Cleri. & est communis opinio, vt testatur Ioannes Bernar. Calagurrita. Præsul. in pract. crimi. c. 79. vbi addit, Clericum adulterum esse infamem. quod notauit Abb. in capit. at si Clerici. §. de adulterijs. colu. 5. de iudic. ex ca. infamis. 6. q. 1.

In quo & illud notandum est, Laicos adulteros posse per iudicem Ecclesiasticum excommunicari. text. in cap. intelleximus. de adult. sing. secundum Abb. ibi probat text. in c. consuluit. in 1. de appella. cap. 1. & ibi Abb. de offic. ordina. idem Abb. in cap. tuæ. de procur. Bald. in Authen. Clericus. C. de Epis. & Cler. Ludoui. Roma. sing. 667. Feli. in c. cùm sit. nume. 11. de foro compe. Stephanus Aufrerius in Cle. 1. de offi. ord. reg. 4. fall. 2. Anto. Burgens. in ca. 1. de emp. & vend. optimus tex. in c. seculares. 33. q. 2. & etiam puniri detrusione in monasterium, secundum communem, vt fatetur Alciat. in c. 1. de offi. ordi. 5. notab. vbi disputat contra hanc communem, quam tamen præ cæteris tenet Abb. in dict. c. tuæ. & in c. gaudemus. de diuor. Datur etiam his grauis pœnitentia. c. de Benedicto. vbi glo. 32. q. 1. & Rom. sing. 531.

Ex Cap. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Liberorum procreationem præmia in Republica habuisse
- 2 Legis Iuliæ Popææ caput vnum ex Gellio: atque item alterum. num. 5.
- 3 Lex Papia Popæa à quo lata fuerit.
- 4 Isidori verba in c. quædam. secunda distinct. aliter quàm ab Alciato perpensa, atque emendata.
- 5 Locus Sozomeni in historia Tripartita, vera traductione illustratus.
- 6 Locus Iuuenalis ex Satyra nona explicatus.
- 7 Cœlibatum apud veteres probrosum fuisse.

CAP. OCTAVVM.

SVBSEQVITVR huius secundæ partis caput octauum: in quo tractandum est de prole, quæ inter maxima & tria matrimonij bona sine iniuria non inferiorem locum obtinet, quippe, quæ ipsum mutuum amorem coniugalem mirè conciliet, atque ipsos coniugij sodales deuinctos teneat, Rempublicam ipsam liberis hominibus repleat, ac tandem genus humanum varia generatione conseruet. l. 1. ff. solut. matrim. l. 2. C. de indict. viduit. toll. Nam & Paulus Iurisconsultus Adrianum Cæsarem respondisse refert se malle ampliari imperium hominum adiectione potiùs, quàm pecuniarum copia. l. final. §. fraudis. ff. de bonis damnat. Is enim, qui Spartis leges dedit, cùm cuperet, quàmplurimos Spartas esse ciues adhortatus est, vt quàm maximum liberorum numerum procrearent, præmia constituens his, qui procreandis liberis operam darent, vnde ex lege apud eos constituta is, qui tres filios suscepisset præsidij, & stationis, qui quatuor, omnium munerum vacationem habebat, autore Aristo. lib. 2. Polit. ca. 7. Apud Romanos constitutum denique fuit, numerum duodecim liberorum ab oneribus, etiam patrimonialibus excusare, vt quidam opinantur autoritate constitutionis Cæsareæ in l. si quis Decurio. 2. C. de decurion. libr. 10. ad cuius veram interpretationem adnotandum est. idem esse in quocunque duodecim liberorum parente, licet is Decurio non sit, secundum Bart. in d. l. si quis Decurio. vbi idem senserunt Plato & Luc. de Penna. Tenet idem Barto. in l. semper. §. 1. ff. de iur. immunit. Ancha. in cap. licet. de sensib. Guido Papæ quæst. 401. Chassa. in consuetu. Burgund. Rubric. 1. §. 4. in verb. aduerte. numer. 55. Angel. Areti. in prin. Instit. de excusat. tut. nume. 4. vbi asserit, sic in practica obtinuisse, & seruandam esse hanc Bartoli opinionem, quam communem esse fatetur Ioan. Mauricius in l. 1. in repe. C. mulieres. quo loco mun. sub. fol. pag. 142. eandem opinionem sequuntur & expressim asseuerant communem esse Anani. cons. vlti. col. 1. & 2. & illic Bolognius in Additionib. Tandem hæc communis opinio in hoc tendit, vt licet à muneribus personalibus excuset, alioquin numerus quinque liberorum in prouincijs, Romæ trium, in Italia quatuor. l. 1. C. qui nume. lib. se excus. & l. penultim. C. de ijs, qui nume. lib. se excus. Hinc illud Ius trium liberorum, cuius meminêre Suetonius, Appianus, Martialis, & alij. attamen à muneribus patrimonialibus non excusat minor numerus, quàm duodecim liberorum. & hic excusat etiam eum, qui Decurio non sit. Hęc etenim est Bar. & aliorum communis interpretatio. Sed contra communem istam sententiam quidam tenuerunt, existimantes, duodecim liberorum numerum excusare à muneribus patrimonialibus eum, qui Decurio sit, alios verò numerum decem & sex liberorum. l. semper. §. demonstratio. ff. de iure immunit. quemadmodum visum est Bald. & Rebuff. in dict. l. si quis Decurio. in quam sententiam declinare videntur Alber. in Rubri. ff. de munerib. & honorib. nume. 88. Ioan. Andr. in regu. decet. de regul. iuris, in 6. Ioannes Mauricius in dict. pag. 142. Sed & Guido Papæ in dict. quæst. 401. scribit, consuetudine, & moribus non esse receptum, opinionem, quæ deducitur ex dict. l. si quis Decurio. quæ in Codice Theodosiano libro duodecimo, titul. 1. l. 55. ita legitur.

Idem Aug. nempe Iulianus,
Leontio Consuli Palæstinæ.

Qui pater sit 13. liberorum, non modò ad Curiam non vocetur, verùm etiam si sit Decurio, honoratissima quiete donetur. Dat. Calend. Martij Antiochi & Iuliano A. IIII. & Salustio Consu. At in vulgatis Iustiniani ita transscripta fuit: Si quis Decurio pater sit duodecim liberorum, honoratissima munerum quiete donetur. Fateor sanè aliquando etiam in praxi me sequutum fuisse hanc communem opinionem, quam modò falsam esse opinor, existimans, etiam numerum duodecim liberorum, aut sedecim non excusare quenquam à muneribus patrimonialibus, nec ab his exactionibus, quas vulgò pechos appellant: nam communis sententia minimè probatur in dict. l. si quis Decurio. quæ verè loquitur in Decurionibus, in quo distinguitur à Iurisconsult. responso in dict. §. demonstratur, vbi requiritur numerus sedecim liberorum, & tamen vtraque responsio, vt palàm est, non agit de muneribus patrimonialibus, sed in muneribus personalibus & municipalibus, quod apertiùs constat ex illa constitutione, quam ex Theodosiano Codice modò adduximus. Sic & nostra hæc opinio potissimùm instruitur autoritate Iurisconsult. in l. in omnibus. ff. de vacat. muner. Quæ patrimoniorum, inquit, sunt onera, filiorum numero non excusantur. idem probat textus optimus in l neque. & in l. qui immunitatem. C. de munerib. patrimonial. libro 10. hoc ipsum & Ioannes Mauricius asserere conatus est in dict. l. 1. pagin. 141. cui libentissimè accedam, ex his vtranque veterum opinionem improbans: nec enim in Decurione, nec in priuatis, iure verum est, numerum duodecim liberorum à muneribus patrimonialibus excusare. Accursius verò in dict. §. demonstratur. non satis suffragatur Bartol. quippe qui & si fateatur numerum sedecim & duodecim liberorum excusare à muneribus patrimonialibus, non tamen concedit, decisionem l. si quis decurio. esse intelligendam in eo, qui decurio non sit: nec in hoc propriam explicat sententiam. & ideo sanior est interpretatio, vt & ipse eam constitutionem intellexit in specie per eam tradita. Quæ verò statuta sunt de tribus, quatuor, & quinque liberis in dicta l. prima. C. qui num. lib. se excus. pertinere videntur ad munera personalia, quæ ad priuatam vtilitatem spectant, absque vllo publico honore: vt in tutela, à qua excusat Romæ trium, in Italia, quatuor, in prouincijs quinque liberorum numerus, d. l. 1. l. amicissimos. §. vlti. ff. de excusat. tuto. §. 1. inst. eo. titu. Regia lex, quæ numerum quinque liberorum elegit. 2. tit. 17. parti. 6. Quòd si communis interpretatio ad d. l. si quis Decurio. alicui placuerit, vel in decurione, vel in priuato, is poterit plures eiusdem opinionis intellectus, quo ad praxim, petere ab his, quos paulò antè citauimus, præsertim Ioann. Andre. Chassan. Anani. Bolognino, & Ioan. Mauricio. quæ tamen longius repetere minimè vacat, nec Operis titulo conuenit: sat enim sit prædicta à Iurisconsultis mutuasse, quibus probaremus præmia constituta fuisse his, qui liberis procreandis operam darent. Si quis verò in laudem prolis nosse plura cupiat, Ioannem Stophæum legat, Sermone 73. Quibus adiungere libet verba Auli Gellij lib. secundo, cap. 15. qui caput legis Papiæ Poppææ refert. Is, inquit, postquam soboles ciuitati necessaria visa est, & ad populi prolem frequentandam præmijs, atque inuitamentis vsus fuit, tum antelati quibusdam in rebus qui vxorem, quique liberos haberent senioribus, neque liberos, nec vxores habentibus. sicuti c. 7. legis Iuliæ Priori ex Consulibus fasces sumendi potestas sit, non qui plures annos natus est, sed qui plures liberos, quàm Collega, aut in sua potestate habet, aut bello amisit. Hactenus Gellius, apud quem dict. lex, Iulia appellatur, ab ipso Augusto, qui cùm antea diceretur Caius Octauius, deinde Caius Iulius Cæsar, Octauianus dictus est, Dione libr. 45. notat. Anto. Augustin. libro tertio emendationum, capitulo octauo. Ipse verò senior Augustus post Iulias rogationes eam legem in citandis cœlibum pœnis, & augendo Aerario sanxerat, autore Cornelio Tacito, lib. tertio, quod ante nos admonuit Andr. Alcia. libro tertio dispunct. cap. 3. qui scribit dictam legem latam fuisse à Papio Poppæo. atque ita passim ab Autoribus dicitur lex Papia Poppæa. vnde errorem Isidori notat in cap. quædam. 2. distinct. vbi scribit hanc legem tulisse sub Octauiano Augusto Papium, & Pompeium Consules, quem Aymarus sequitur libro 2. historiæ Iuris Ciuilis. Nec mirum, cùm tot mendis à Plinio euulsis, etiam nunc apud eum libr. septimo, ca. 48. legatur, Gneo Pompeio, Q. Sulpitio Consulibus, cùm legendum sit, Caio Poppæo, Q. Sulpitio Consulibus, ex Suetonio in Vespasiano, ca. 2. autore Henrico Glareano in Titi Liuij Chronologia. Hinc etiam quibusdam videri potest Ioan. Ferrari. titu. de success. libert. §. postea. lapsum esse, dum dixit, legem hanc latam fuisse Diui August. temporibus à Papio & Poppæo Consulibus, cùm Poppæi fuerit Collega Q. Sulpitius Camerinus, ex Suetonio, in præfato cap. Ego verò nil temerè mutandum censeo, nec in Plinio, nec in Suetonio, cùm constet ex Dione libro 43. & 48. Cæsarum imperio Consules ab initio creatos per totum annum Magistratum minimè gessisse, sed vel per duos menses vel vnum mutari solitos, vt sors ferebat. quod & Alciat. adnotauit libro quinto parerg. ca. decimo, & sequenti. Id tamen ex eodem Dione constat libr. 56. legem hanc latam fuisse sub Augusto à Marco Papio, & Quinto Poppæo ea parte anni Consulibus, qui & vxoribus, & liberis carebant. Vnde apud Isidorum ipse libenter ita legerem: nam sub Octauio Cæsare Papius & Poppæus suffecti Consules, legem tulerunt, quæ ab eorum nominibus appellatur Papia Poppæa, continens Patrum præmia pro suscipiendis liberis. Erat & aliud huiusce legis Papiæ caput, vt si vir, & vxor filios non haberent, quod alter alteri reliquisset, decima parte fisco adiudicaretur. qua in parte d. lex sublata fuit in l. fi. C. de infirmand. pœnis cœliba. Scribit & ad hæc Tertullianus in Apologetico, capitulo quarto, Papias leges, quæ ante liberos suscipi cogunt, quam Iuliæ matrimonium contrahi, vanissimas esse, atque à Seuero ob id exclusas fuisse. Erat præterea sancitum ad puniendos cœlibes, vt qui à vicesimoquinto anno vxorem non haberent, nihil ex testamento lucrarentur, nisi ipsi testanti genere proximi forent: qui verò filios non habuisset, medietatem relictorum sibimet amittebat, vt scribit Sozomenus libro primo Historiæ Tripart. capitulo decimo, dicens à Constantino has cœlibatus pœnas sublatas fuisse. quod & apud ipsum Sozomenum extat in eius Græca historia libro primo, capit. 9. obiter tamen admonendus est Lector, Sozomenum, vel ab Epiphanio, eius interprete, perperàm traductum, vel scriptoris vitio deprauatum fuisse, cùm hactenus apud eum legatur, licet generis proximitate consisterent, Græco Sozomeni Codice refragante. Ex quibus omnibus integrè constat sensus Iuuenalis, Satyra 9. apertior saltem, quàm sit ab alijs, traditus.

Iam pater es, dedimus quod famæ opponere possit.
Iura parentis habes propter me scriberis hæres.
Legatum omne capis, nec non & dulce caducum.
Commoda præterea iunguntur multa caducis.
Si numerum, si tres impleuero.

Constat enim partem illam, quæ fisco adiudicabatur, & à legato, vel hæreditate detrahebatur, caducum dici. Huius legis Iuliæ meminit & Tertullianus in libr. de Monogamia: Aliud, inquit, est, si apud Christum etiam legibus Iulijs agi credunt. & existimant, cœlibes & orbos ex testamento Dei solidum non posse capere. His etiam suffragatur, quod ex Lycurgi legibus Plutarchus in Laconicis refert, scribens, Lycurgum ciuibus, qui à nuptijs abhorrerent, suis legibus ignominias plures addidisse. Item apud Romanos probrosus erat cœlibatus, vt constat ex legibus duodecim Tabularum, titul. de censori. Testis etiam est Valerius Maximus libro secundo, cap. 4. idq́ue ex Platone & alijs penes alias gentes vitio, & ignominiæ datum fuisse, adnotauit Crinit. de honesta disciplin. libro 14. cap. 15. De prole igitur acturus, tria expediam breuiter. Primum de prole ex copula coniugali suscepta, seu ratione matrimonij legitima tractabo. Secundum de prole illegitima. Tertium de legitimatione filiorum.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Filij nati ex matrimonio, ab infidelibus contracto, iure tamen humano inualido, sunt legitimi, si eorum parentes Christi fidem profiteantur.
- 2 Filij ex matrimonio nullo concepti, legitimi, quo ad omnia censentur, propter bonam fidem vtriusque, vel alterius parentis.
- 3 Filius ex bona fide parentis legitimus verè, & non fictè, legitimus est, & ad feuda admittendus.
- 4 Bona fides præsumitur in matrimonio.
- 5 Bona fides in matrimonio præsumitur, etiam lite pendente.
- 6 Filij concepti ex matrimonio, etiam lite pendente, sunt legitimi ex bona fide parentum, quamuis parentes fuerint à Iudice ob contumaciam excommunicati.
- 7 Filij nati appellatione pendente super matrimonio, legitimi sunt propter bonam fidem parentum.
- 8 Matrimonium contractum lite pendente, super primò, an censeatur bona fide contractum, saltem ex præsumptione.
- 9 Error Juris an bonam fidem inducat in matrimonio, quo ad legitimationem prolis.
- 10 Sententia in matrimonio an tribuat iustam causam præsumendi bonam fidem. & nu. 8.

§. PRIMVS.

PRIMVM omnium id constat, filios susceptos ex matrimonio vero, legitimos esse. ca. quod nobis. cap. causam quæ. in 2. cap. lator. qui filij sint legiti. c. tuam. de ord. cogni. text. in prin. Instit. de patria potest. Vnde si matrimonium contractum inter infideles, iuxta propriam eorum legem, valuit, etiamsi Iure Canonico non teneat, filij ex eo nati legitimi sunt, si illi coniuges ad fidem Catholicam conuertantur. cap. si qui filij sint legit. Illud enim matrimonium adhuc assumpta fide Christiana non dirimitur. c. de infidelib. de consang. Ex quibus non placet gloss. in d. c. fin. dicens filios susceptos ab illis, qui ex Mosaica lege repudiatis prioribus vxoribus, & eis viuentibus, secunda matrimonia contraxerunt, legitimos esse iudicandos, etiamsi parentes Christi fidem profiteantur, nisi dixerimus eos legitimos esse ex benigna ecclesię constitutione, ne auertantur parentes à fide Catholica suscipienda. & ex eo, quod Moyses permisit illa matrimonia ob duritiam cordis Iudæorum. ita Abbas & Ancha. in dict. cap. fin. idem Anchar. in cap. gaudemus. de diuort. colum. pen. Imò filij procreati ex matrimonio nullo quandoque legitimi censentur, nempe propter bonam fidem alterius tantùm ex coniugibus. c. ex tenore. qui filij sint legiti. c. peruenit. eod. titu.

Duo tamen sunt necessaria. Primum, quòd matrimonium fuerit bona fide contractum: secundum, quòd sit in facie ecclesiæ celebratum. ca. cùm inhibitio. §. de clandest. despons. cap. 2. qui filij sint legit. & ibi Docto. communiter, quibus conuenit Regia l. 2. titul. 15. part. 4. Ideo dicti filij integrè, & omninò legitimi censentur, quo ad omnia, non ex parte. gloss. in dict. cap. cùm inhibitio. §. 1. quam commendat Geor. Natan. in cap. quamuis pactum. de pact. in 6. 2. col. Iason in l. ex facto. col. 5. ff. de vulga. idem Ias. dicens hanc opinionem esse communem in consi. 156. col. 2. volu. 4. & consil. 168. col. 3. eod. volu. similis est gloss. in cap. cùm in captiuitate. 34. quæst. 1. quia verè sunt legitimi isti filij, quod in d. c. ex tenore. probatur, & Regia l. 3. tit. 3. part. 4. & l. 1. tit. 13. eadem part. notat Bald. in l. qui contra. C. de incest. nupt. Si verè legitimi sunt, pro parte legitimum esse, & pro parte illegitimum, non conuenit.

Hinc infertur falsum esse, quod Bened. à Plumbino adnotauit in disputa. incip. statuto Pisano. colum. 3. dicens, dictos filios esse fictè, & non verè legitimos: constat enim ratione matrimonij legitimos esse, & à radice copulæ coniugalis tales censeri. igitur verè legitimi sunt, non fictè. Cui opinioni contra Plumbinum adstipulatur Regia l. 1. titul. Partita. 4. vbi dicit hos filios esse legitimos: igitur verè, non fictè, sunt legitimi, quia verbum esse veritatem inducit, vt statim probabimus §. seq. nu. 26.

Secundò infertur, hosce filios legitimos esse, quo ad feuda, Bald. in ca. 1. §. naturales. si de feu. fue. contro. inter domi. & agnat. vas. & excludere substitutum sub illa conditione: Si institutus decesserit absque filijs legitimis, & naturalibus. Curt. Iun. consi. 52. col. 1. & consil. 27. vtrobique Bald. sequutus.

Tertiò infertur, eosdem filios excludere substitutum sub illa conditione: Si institutus decesserit absque filijs legitimis & naturalibus, natis ex legitimo matrimonio. Hoc enim matrimonium legitimum censetur ex bona fide alterius. atque ita Deci. respondit consil. 153. quem sequitur Caro. Moli. in Alex. consil. 5. vol. 7. Cui tamen subtiliter resistit Cur. Iun. consil. 27. longius consil. 64. Et hæc procedunt ita latè, vt bona fides pręsumatur interim, dum non probatur mala fides. Bal. in dict. l. qui contra. Hippol. in l. qui ignorans. numer. 19. ff. ad leg. Cornel. de falsis. siquidem & ad præscribendum bona fides præsumitur. gloss. in cap. fin. & in cap. sanctorum. & in cap. si diligenti. de præscript. Bart. & ibi Bald. in l. Celsus. ff. de vsuca. 3. par. repetitio. Ias. in §. sed istæ. Instit. de actionib. nume. 99. Curt. Senior consil. 71. colum. 4. Curt. Iunior consil. 28. col. 2. & Alciat. reg. 3. de præsumpt. 5. præsump. Imò & in causa matrimoniali præsumitur bona fides, etiam lite pendente super matrimonio. text. optimus in cap. 2. qui filij sint legiti. vbi Doct. ex eo hanc assertionem colligunt. Cui tamen obstat, quòd lite pendente & contestata, præsumitur mala fides. l. sed si lege. §. si ante. & ibi glo. ff. de peti. hære. etiam præsumptione iuris, & de iure, secundum Bar. ibi. quem sequuntur Anto. & alij in c. consultationibus. de iure patro. Ex quo tenetur victus fructus rei petitæ post litem contestatam perceptos restituere. gloss. communiter recepta in l. ex diuerso. ff. de rei vendic. & in cap. grauis. de restit. spoliat. l. certum. C. de rei vendi. etiamsi habuerit iustam causam litigandi, & eam habuisse probare velit. Rot. in nouis decis. 182. sensit Bart. post glo. ibi. in dicto §. si ante. Verùm lite etiam contestata præsumitur bona fides in matrimonio. ita Anchar. & ibi Præpos. expressè notant in d. cap. 2. qui filij sint legiti. pro quibus est text. in cap. 2. vt lite pend. ex quo, pendente lite, permittitur litigantibus super matrimonio carnalis copula, quam minimè ecclesia permitteret, si mala fides præsumeretur. cap. inquisitioni. de sentent. excommu. Nec faciliter dari debet præsumptio delicti. l. merito. ff. pro socio. quam rationem Host. & Abb. sentiunt. sed nimis negligenter eam expediunt in dict. c. 2. Quòd si victus fructus reddere tenetur, quos ex repetita lite contestata percepit, ideo contingit, quia ex re aliena eos percepit, ac lite contestata tenetur eos diligentiùs, quàm antea, custodire, & conseruare, ita, vt ad hunc effectum restituendi fructus, victus possessor malæ fidei præsumatur. siquidem, quo ad alia, bona fides in eo præsumitur: fructus enim illos facit suos, quos non fecisset, si esset prædo, & malæ fidei possessor. Nec sequitur, tenetur fructus restituere: igitur deliquit eos percipiendo. mirum ergo non erit, si præsumatur malæ fidei possessor, quo ad effectum restituendi fructus, cùm tunc nulla sit præsumptio delicti ad hoc necessaria, non tamen præsumitur malæ fidei possessor lite contestata, ipse litigans super matrimonio, si eo vtatur, cùm delictum omninò præsumeretur.

Ex quo deducitur rectè hanc rem perpendisse Bar. Brixi. q. Dominicali. 64. quem comprobat Præpo. in dict. cap. 2. col. 2. per text. ibi, dicens, filios natos, seu conceptos ante sententiam pendente lite legitimos esse, quamuis eorum parentes ante conceptionem à Iudice essent excommunicati propter contumaciam in non comparendo commissam. Quibus tamen postea litem prosequutis pronunciatum fuit matrimonium minimè valuisse.

Secundò, præmissis etiam constat appellatione pendente à sententia lata contra matrimonium filios conceptos legitimos esse. Io. Andre. Præpo. & Cardi. in dict. cap. 2. & Henri. in cap. ex tenore. qui filij sint legiti. argum. text. in l. 1. ad fi. ff. ad Turpili. cap. venientes. de iureiuran. cap. non solùm. de appellat. in 6. vbi probatur sententiam appellatione suspendi, quo ad eius effectus.

Tertiò idem esse dicendum videtur de filijs conceptis post hanc sententiam, pendente termino decem dierum, dato à iure ad appellandum. cap. non solùm. in princip. de appella. in 6. his tamen duobus casibus proximis non est præsumenda bona fides, sed mala, propter autoritatem sententiæ. cap. in præsentia. de renunci. Clem. 1. de sequest. poss. l. si instituta. §. de inofficioso. ff. de inoffi. testa. Ex quibus appellatione pendente, adhuc sententia habet maximam autoritatem, licet nondum sit sortita effectum rei iudicatæ. sic pro ea sententia præsumitur, quamuis non operetur translationem oneris probandi in aduersarium, ex traditis per Deci. in Rub. de appe. col. 4. eundem in cap. quoniam contra. de probatio. num. 32. & ibi Felin. nume. 31. & Alciat. de præsumptio. reg. 3. præsumpt. 9. non tamen est ita planè recedendum à prædictis duabus conclusionibus propter possessionem cohabitationis coniugalis, tametsi apud me sint dubiæ.

Hinc infertur, non optimè respondisse Pau. de Castro, consi. 354. 1. volu. matrimonium secundum bona fide censeri contractum, pendente lite, & appellatione à sententia lata contra primum. Hoc etenim Feli. reprobat in cap. lator. nume. 11. de re iudic. & meritò, ob primum matrimonium, super quo lis pendet. argu. cap. cùm Apostolica. de spons. aliud enim est præsumere bonam fidem in coniugibus pendente lite super eodem matrimonio: aliud in his, qui secundum matrimonium contrahunt in iniuriam primi matrimonij, quod adhuc in lite versatur. notant Imol. consil. 125. gloss. fin. & ibi Abb. in cap. tenor. paulò antè citato. & Domi. consil. 76. Imò ipse Felin. ampliùs asseuerat idem esse, quo ad malam fidem præsumendam, si secundum matrimonium contractum esset pendente lite super primo, quod fuerat dissolutum sententia, à qua non fuit appellatum, nec tamen transierat in rem iudicatam, quia in matrimoniali causa lata fuerat: nam ex quo fuit iam cœpta lis super prioris sententiæ rescissione satis coadiuuatur pręsumptio malæ fidei. & idem Abb. notat in d. c. tenor. nu. 9.

Hinc etiam apertissimum est sententiam latam pro ipso coniugio bonæ fidei absque dubio præsumptionem inducere: nam si pendente lite ante sententiam, tempore, quo expectatur dubius euentus litis, præsumitur bona sides: igitur lata sententia pro matrimonio, fortiori ratione, & coniectura præsumetur, etiamsi sit lata per falsos testes etiam corruptos pecunia, ipso tamen coniuge ignorante, quod eleganter notat Anchar. in cap. perlatum. qui filij sint legit. dicens sententiam diuortij in primo matrimonio constituere præsumptionem bonæ fidei in eo, qui cum soluta à lege prioris coniugij, ex ratione illius sententiæ, matrimonium contrahit, etiamsi sententia sit lata ex falsis testibus, & pecunia corruptis.

Ex his & illud explicari potest, an ex errore iuris matrimonium contractum hunc operetur effectum. & Abb. in cap. referente, qui filij sint legiti. hoc dubium reliquit indecisum, quibusdam videtur filios conceptos ex tali matrimonio legitimos esse. per text. in l. qui in prouincia. ff. de ritu nupti. §. 1. vbi à iure prædicti filij legitimi efficiuntur, accedente etiam longo tempore, quo matrimonium stetit copulatum. & ita Bal. Nouel. illum tex. intelligit in tract. de dote. par. 11. col. fi. Verùm quia ipse exigit iustum errorem, adhuc ego vlteriùs considerandum censeo. Nam si Iuris error ita iustus sit, vti bonam fidem producat, non dubito ex matrimonio illo, etiam absque longi temporis cursu, filios legitimos esse, cùm & legitimi sint ex alterius coniugis bona fide. per tex. in allegato c. ex tenore. quę bona fides ex Iuris iusto errore adest in matrimonio: potest etenim Iuris error bonam fidem producere, quando erratur in dubia Iuris decisione. in qua intelligenda, etiam ipsi DD. varias professi sunt opiniones: aut quando aliqua dictio in Iure ambiguam habet interpretationem, etiam apud ipsos Iurisconsultos: is enim error iustus existimari debet. text. vbi Abb. & Imol. in cap. cùm dilectus. de consue. idem Abb. illum text. dicens notabilem in c. de quarta. de præscript. col. 3. & sing. Feli. ibi & Bal. in l. Celsus. ff. de vsuca. 4. notab. Curt. Iun. consi. 6. num. 22. idem consi. 28. col. 3.

Ex quibus infertur intellectus, & defensio gloss. in capitul. perlatum. qui filij sint legitim. quam Abb. & Cardi. dicunt singul. ex ea notantes, sententiam diuortij prioris matrimonij iustam causam ignorantiæ exhibere, vt secundum matrimonium contrahatur, quamuis illa sententia nulla sit. Id enim procedit, quando prædicta sententia non est manifestè nulla, sed si esset manifestè nulla, ex ea non posset iusta ignorantia Iuris prætendi, per tex. vbi gloss. in verb. comprobata. hoc not. in cap. per venerabilem. qui filij sint legitim. ita illum text. intelligens, qui potest & aliter intelligi, si dicamus ibidem à prima sententia diuortij appellatum fuisse, & secundum matrimonium contractum lite & appellatione super primo pendente: quo quidem casu mala fides in contrahentibus præsumenda est, vt paulò antè dicebam, nume. 8.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Filij nati ex coitu fornicario, qui poterat coniugalis esse, si consensus accessisset, per subsequens matrimonium efficiuntur legitimi.
- 2 Filij prædicti legitimi fiunt per matrimonium subsequens, siue natiuitatis, siue conceptionis tempore potuissent parentes matrimonium contrahere.
- 3 Aetas an sit à die conceptionis, vel natiuitatis computanda.
- 4 Filij nati ex concubina, etiam non retenta domi, efficiuntur legitimi, ratione sequentis matrimonij.
- 5 Filij nati ex concubina clerici in minoribus Ordinibus constituti, etiam beneficium ecclesiasticum habentis, legitimi fiunt per matrimonium subsequens.
- 6 Filij nati ex concubina Iudæa, vel Sarracena, non efficiuntur legitimi, ratione matrimonij legitimè subsequentis.
- 7 Filij per coniugium subsequens legitimi efficiuntur, etiamsi nati fuerint ante matrimonij contractum.
- 8 Filij efficiuntur legitimi, subsequuto inter parentes matrimonio, etiamsi non intercesserint nuptialia instrumenta.
- 9 Filij, matrimonio sequuto, legitimi efficiuntur, etiamsi parentes sint genere, vel fortuna, dispares.
- 10 Filij matrimonio sequuto inter eorum parentes, etiam senes, & in mortis extremo tempore constitutos, legitimi censentur.
- 11 Infirmus prope ipsam mortem existens matrimonium iure optimo contrahere potest.
- 12 Filij legitimi fiunt per matrimonium subsequens, etiam sine parentum consensu, imò ipsis contradicentibus, & repugnantibus.
- 13 Legitimatio filiorum exigit parentum consensum, ipsorumque filiorum.
- 14 Ingratitudinis ratione minimè reuocatur filiorum legitimatio, quæ ratione sequuti coniugij à iure facta fuit.
- 15 Filij legitimi censentur ex matrimonio sequuto inter eorum parentes, etiamsi post eorum natiuitatem aliud matrimonium contractum fuerit.
- 16 Filij concepti ex coniugato, ipsa matre soluta, & ignorante, an legitimi fiant per matrimonium postea legitimè subsquutum.
- 17 Bona fides parentis in concubinatu an reddat ipsam prolem naturalem.
- 18 Legitimatio ratione subsequentis matrimonij, est tantùm iure humano inducta.
- 19 Nepos ex filio præmortuo an fiat legitimus, ex matrimonio inter auum & auiam contracto.
- 20 Nepos rescripto Principis auo legitimus efficitur, etiam post patris mortem.
- 21 Filius ex subsequenti matrimonio ita legitimus efficitur, vt quo ad omnia legitimus sit censendus.
- 22 Legitimatus per subsequens matrimonium ad retractum admittendus est.
- 23 Legitimatus per subsequens matrimonium, admittitur ad ecclesiasticam emphytheusim.
- 24 Legitimatus per subsequens matrimonium in episcopum eligi potest.
- 25 Legitimatus per subsequens matrimonium, etiam iuribus municipalibus legitimus censetur.
- 26 Legitimatus per matrimonium subsequens, verè, non fictè, legitimus est.
- 27 Legitimatus per matrimonium subsequens ad feuda admittendus est.
- 28 Legitimatus per matrimonium subsequens, an sit primogenitus censendus, excluso fratre, postea ex matrimonio legitimo ante secundum coniugium nato.
- 29 Legitimatio per subsequens matrimonium reuocat donationem ex constitutione l. si vnquam. C. de reuoc. donat.
- 30 Legitimatus per subsequens matrimonium an fit dicendus natus ex matrimonio legitimo.

§. SECVNDVS.

NEC tantùm illa proles censetur legitima, quæ ex matrimonio concepta fuit, sed & ratione matrimonij subsequentis filij antea ex coitu fornicario nati, efficiuntur legitimi. cap. tanta. qui filij sint legitim. l. cùm quis. C. de natur. liber. quibus conuenit Regia l. 1. titul. 13. parte 4. Est tamen fauor à Iure Pontificio matrimonio impensus, pluribus ornandus, atque explicandus interpretationibus. Primò enim est intelligenda dicta constitutio in filijs natis ex coitu, qui poterat esse coniugalis inter parentes, si consensus ab eis præstitus foret. quod probatur in dict. ca. tanta. in 2. part. vbi Doctor. id asserunt communiter, & pulchrè Theophilus in §. fin. Instit. de nupt. Sed est in hoc egregia dubitatio, vtrum sit satis, quòd tempore natiuitatis coitus potuerit esse coniugalis, an præcisè exigatur conceptionis tempore coniugium potuisse contrahi inter parentes. Et Salycet. in l. filium. C. de suis & legit. hæred. conceptionis tempore matrimonium contrahi potuisse præcisè exigit. & Anto. Rosellus de legitimat. col. 8. & 9. quibus adiungenda est Cyni ac Paul. Castr. sententia in l. ex libera. C. de suis & legit. hæred. qui tenent filios conceptos ex matrimonio nullo, cuius est postmodum dispensatio sequuta, non esse legitimos, etiamsi nascantur post obtentam dispensationem. His etiam suffragatur l. Paulus. ff. de statu hom. vbi tempus conceptionis est considerandum, quo ad filiorum statum, etiamsi eis hoc non sit vtile, quod constat, quia tempore natiuitatis ibi est Iure Ciuili matrimonium erat legitimum, non tamen tempore conceptionis. & subdit Iurisconsultus, iustos non esse liberos: ergo in hac nostra controuersia ex illa lege dicendum erit, attendi debere tempus conceptionis, ita, vt tunc potuerit matrimonium contrahi, nec satis esse, quòd potuerit contingere tempore natiuitatis. Quo fit, vt gl. c. 2. qui filij sint legiti. egregiè in illius l. Paulus. inductione errauerit, ex ea colligens, tempus conceptionis attendendum esse, cùm de commodo alicuius tractatur. Probatur etiam prædicta principalis opinio in l. etsi contra. vbi gloss. C. de nupt. & in l. ex libera. C. de suis & legitim. hæredib. optimus text. in l. 8. titu. 13. par. 6. ibi genuerit.

Contrariam sententiam, imò quòd sit satis vel tempore conceptionis, vel natiuitatis matrimonium inter parentes contrahi potuisse, suadet l. qui in vtero. ff. de statu homin. vbi Iurisconsultus fœtum existentem in vtero natum existimat, si fœtui hoc sit vtile, alioqui non existimari natum constat. idem probat gl. quam DD. ibi sequuntur in d. c. 2. igitur filij nati, vel concepti tempore, quo pater, & mater matrimonium contrahere legitimè potuissent ex matrimonio sequuto legitimi efficiuntur. ita Hostiens. Ioan. Andre. Anto. nume. 17. & Cardi. in dict. cap. tanta. Saly. in l. nuper. C. de natur. liber. vbi text. hanc opinionem probat quam communem esse existimo, cui & Henri. adhæret in cap. ex tenore. qui filij sint legit. optimus text. in l seruorum. §. fin. ff. de statu homi. & §. sufficit. Insti. de ingenuis. quibus constat, quo ad filiorum libertatem statum matris tempore conceptionis, vel natiuitatis attendi. & l. Regia 11. in Taurinis sanctionibus hæc ipsa opinio in matrimonio comprobatur. Nec obstat l. Paulus. quia in eo casu nec tempore natiuitatis matrimonium erat legitimum: nam etsi potuit tunc contrahi legitimè, tamen contractum priùs eo tempore, quo minimè licebat, non fuit nouo consensu legitimo tempore confirmatum. atque item Reg. l. 8. est ita intelligenda, vt alternatim vel conceptionem, vel natiuitatem expectemus, ex aliarum legum additione, qua lex illa supplenda est, coadiuuante dict. l. nuper. Cætera autem, quæ pro prima opinione adduximus, parùm obstant: siquidem illa Iura hanc quæstionem directè non attingunt. DD. verò autoritates negari possunt. Nec est admittenda in hoc dubio distinctio Alberi. in d. l. Paulus. quia nec iure probatur, neque ab alijs recepta fuit.

Non tamen omiserim ex vsu loquendi, vel loquentis mente quandoque considerandam esse natiuitatem, non conceptionem. ex quo falsa est opinio glo. in reg. Cancell. 17. dicentis, annos ętatis esse à die conceptionis computandos, si id vtile sit ei, de cuius ætate tractatur. Ego enim hanc sententiam adeò à vero deuiare existimo, vt nihil hac in re falsius dici posse libenter asseram. Frequentissimum quidem est, ætatis annos à natiuitate, non à conceptione connumerari.

Secundò intelligenda est cap. tanta. decisio, etiamsi filij sint nati ex coitu fornicario, domi minimè cohabitante concubina, cùm inter hanc concubinam & virum matrimonium legitimè contrahi possit gloss. quæ expressim hoc ipsum notat in cap. innotuit. de electio. & ibi Abb. idem Abb. & Docto. in d. c. tanta. Ioan. Andre. in regu. sine culpa. de regu. iur. in 6. colum. 7. quod alibi à suis principijs deducemus, nempe hoc eodem cap. §. 4. num. 2. & sequenti.

Tertiò est idem intelligendum, etiamsi filij nascantur ex carnali copula, quam cum eorum matre clericus in minoribus Ordinibus constitutus habuit, etiamsi is eo tempore ecclesiasticum beneficium obtineret, ex Ioan. Andre. in dicta reg. sine culpa. col. 8. Bal. in c. 1. §. naturales. si de feud. fuer. controuers. inter domi. & agna. vasal. Præpo. in d. c. tanta. 9. col. gloss. in Pragm. Sanctio. titu. de concubina. §. ipsas. in verb. arcere. Nicol. de Vbald. in tract. de success. ab intest. colum. 20. licet in clerico in minoribus constituto, ecclesiasticum beneficium habente, contrarium asserat Bartol. in l. penultim. ff. de concubin. Ludouic. de Sardis in tracta. de legitima. 2. par. §. de legitimat. per subseq. matrim. quæst. 3. Anto. Rosellus lib. 1. legitimatio. col. 4. Ioannes Lup. in l. 9. Tauri. num. 39. idem in cap. per vestras. 3. notab. §. 21. numer. 21. de donat. inter vir. & vxor. vbi hanc Bart. opinionem falsò tribuit Io. Andr. in dict. reg. sine culpa.

Quartò ex his constat, filios susceptos à Monacho, vel Moniali, intra annum probationis per matrimonium subsequens legitimos effici, quia tempore conceptionis parentes coniugium contrahere poterant: quod Præpo. fatetur in d. c. tanta. col. 10. & Io. Lup. in l. 9. Tauri. nu. 41.

Quintò intellige dictam legitimationem ex præmissis induci, quando concubina, ex qua genuit filium Christianus, erat tempore conceptionis, vel natiuitatis Catholica, seu Christi fidem professa: secus si esset Sarracena, Iudæa, vel aliàs infidelis. Nam quamuis postea fidem Christi suscipiat, non efficitur filius legitimus, ex matrimonio subsequenti. Hosti. Ioan. Andre. Anton. Cardi. & Abb. in dict. cap. tanta. quorum opinio probatur ex eo, quòd nec tempore conceptionis, nec natiuitatis poterat inter parentes legitimè contrahi coniugium, quod alibi diximus: tametsi ab hac quinta interpretatione recedant Calde. in dict. cap. tanta. & Anton. Rosel. libr. 1. de legitimat. col. 9.

Sextò subinfertur ex his, filios effici legitimos per subsequens matrimonium, siue sint nati matrimonio ipso nondum contracto, siue eis conceptis & adhuc in vtero existentibus, matrimonium contrahatur. Ita Io. Andr. in dicto capit. tanta. cui cæteri assentiuntur: & probatur in l. nuper. C. de natur. liber. & in §. sufficit. Institu. de ingenu. Id enim tantùm aduertendum erit potuisse parentes ex consensu dictam conceptionis copulam, vel ex ea sequutam natiuitatem, proprio coniugio honestare.

Septimò intellige id procedere, etiamsi in matrimonio subsequuto non interueniant nuptialia instrumenta, quæ quamuis Iure Ciuili exigantur, Iure tamen Pontificio, cui standum est, non sunt necessaria, vt matrimonium valeat. gloss. in cap. 1. 30. quæst. 5. Abb. & alij in dict. cap. tanta. Angel. Aretin. in §. final. Instit. de nuptijs. Iason consil. 168. nume. 7. volum. 4. Decius consil. 155. col. 2. dicens hanc opinionem esse communem. idem asserit Præpo. col. 15. in dict. cap. tanta. addit tamen hanc opinionem communem procedere, quo ad matrimonij vim, & valorem, atque filiorum legitimationem simplicem, & Canonicam, non tamen quo ad filiorum successionem, quæ in locis imperiali ditioni subiectis filijs non defertur, nisi in matrimonio nuptialia instrumenta confecta fuerint. idem voluit Angel. Perusinus consil. 29. Bald. in l. si qua illustris. C. ad Orfic. versic. item notat. Lucas de penna in l. 4. col. 2. C. de his qui spon. mun. subier. libr. 10. Socinus Iunior consi. 52. col. 2. volum. 1. & Curtius Iunior consil. 136. col. 2. 1. volum. consi. vbi profitetur hoc esse communiter receptum. Verùm ego non arbitror hanc Angeli sententiam ita frequenter receptam esse, vt eam seruandam fore existimem: vix enim eam procedere compertum habeo: siquidem ratione matrimonij filij censendi sunt legitimi, etiam in foro Cæsaris: at matrimonium Iure Pontificio iudicatur, non Cæsareo, vt constat: ideo Angeli opinionem reprobant Alex. in l. ex facto. §. si quis rogatus. nume. 19. ff. ad Trebel. & Ias. in l. generaliter. §. cùm autem. pe. col. C. de inst. & subst. quorum opinionem communem esse fatetur Carol. Rui. consi. 211. col. 2. volu. 1. eam etiam sequitur Parisi. consi. 13. num. 49. vol. 2. dicens non esse ab ea recedendum. nec ab hoc dissentiunt Angel. Aret. & Deci. paulò antè citati. imò idem probare videntur.

Octauò principaliter hoc intellige procedere, etiamsi parentes sint dispares genere, & diuitijs: nihil enim hoc refert ad coniugium, cuius ratione filij legitimi efficiuntur ex sententia Nicol. de Vbal. in tract. de success. ab intestat. col. 16. Iason consi. 234. 2. vol. Ioan. Lupi. in cap. per vestras. 3. notab. §. 21. num. 17. de donatio. inter virum & vxorem. Licet Angel. per text. ibi contrarium teneat in Auth. quib. mo. natur. effic. legit. §. sed aliud. cui accedunt Pau. de Monte Pico. in l. Titia. cum testamento. in §. Titia cùm nuberet. numer. 52. ff. de legat. 2. & Curtius Iunior consi. 136. Carol. Ruin consil. 211. volu. 1. num. 5. Soci. Iuni. consi. 52. col. 2. volum. 1. dicens Angel. opinionem communem esse, num. 10. text. tamen in dict. §. sed aliud in meretrice loquitur, quo casu non est certum, ex quo viro sit suscepta proles. vt illum text. Ias. intellexit in dict. cons. 234. Sed aptius eiusdem text. interpretationem exponens Angeli sententiam refellit Emanuel à Costa Lusitanus, qui Ius Ciuile apud Coimbricam magno cum nomine publicè docet, in §. & quid si tantum. 2. part. numero 98. ff. de liber. & posthum.

Nonò prædictam legitimationem intellige à Iure concedi ratione matrimonij, etiam contracti ab infirmo prope ipsam mortem, vel à sene decrepito cum concubina. Hoc enim coniugium validum est: igitur eius causa proles suscepta erit legitima, quod Io. Andre. notat in regu. sine culpa. de reg. iur. 3. col. Abb. in cap. 2. de fri. Ioan. Andr. Anto. & Præpo. in dicto c. tanta. Alber. in l. cùm quis. C. de natur. liber. Cynus in l. nuper. C. eod. titul. Ludo. de Sardis in tracta. de legitimat. prima legitimat. in princ. quam opinionem dicit esse communem Alexan. in l. si quis posthumos. 1. col. ff. de liber. & posthum. & Ias. in l. sed est quæsitum. ff. eod. titu. Paul. Parisi. consi. 13. volum. 1. num. 68. Huc etiam tendit, tametsi dubius, Anton. Rosellus in tracta. de legitimatio. colum. 12. Nec videtur fraude illud matrimonium contractum esse: nullam enim iniuriam alteri irrogat, qui iure suo vtitur. Vnde filius ex prædicto matrimonio legitimatus exclusit substitutum sub conditione, si institutus sine liberis legitimis decesserit. ita Alexan. & Ias. in dictis locis scribunt. Felin. in ca. in præsentia. de probatio. num. 36. & Francis. à Ripa in l. ex facto. §. si quis rogatus. ff. ad Trebel. nu 48. Cæterùm Bald. in l. nuper. C. de natur. libe. & in l. eam quam. C. de fideicommiss. colum. 7. diuersum notat. Cui suffragatur text. in d. l. nuper. vbi matrimonium susceptam prolem reddit legitimam, quando contrahitur spe prolis. item text. optimus in capit. 2. de frigid. dicens matrimonium contrahi non posse ab eo, qui generare minimè valet. Sed horum primo respondeo satis esse, & dici hoc matrimonium contractum spe prolis, quia contrahitur ad suscipiendam prolem legitimam ratione matrimonij, quæ suscepta fuerat ex illegitimo coitu. ita Cardina. in dict. cap. tanta. dictum text. intellexit, & sensit Bal. in cap. innotuit. de electio. colum. penult. Secundo respondere possum ea ratione, qua matrimonium contrahi non potest ab eo, qui ex naturali, & propria vi, non valet gignere: nempe à frigido: potest tamen contrahi ab eo, qui ex naturali, & propria virtute generare potest, atque ad id habitum habet, quamuis eius exercitium sit senectute suspensum, cùm is habitus possit quandoque reduci ad exercitium, vt voluit Abb. in cap. 2. de frigid. vbi glo. asserit à sene matrimonium contrahi posse. l. penulti. & ibi glo. C. de nupt. sicuti & ab infirmo, quia causa morbi esset impeditus gignere. ex quibus hic nouus intellectus admittendus est: quem & Pari. à fraudis præsumptione excusat in dicto consil. 13. & seq. num. 34. volu. 1. licet Carol. Rui. consil. 211. vol. 1. ab eo discedat, ex eo, quòd fraudis præsumptionem admittat.

Decimò ita sunt prædicta intelligenda, vt ipsis parentibus tempore coniugalis contractus repugnantibus, eorum filij ratione matrimonij sint legitimi. Nam huic matrimonij fauori parentes ipsi renunciare non possunt. Imò nec ipsi filij: interest enim Reipublicę hanc legitimationem fieri. argument. cap. inter cætera. 22. quæst. 4. igitur nec parentes, nec filij renunciare valent huic constitutioni, ex cap. si diligenti. de foro compet. l. si quis in conscribendo. C. de pact. Ex quibus infertur intellectus ad text. in Authentic. quibus modis natur. effic. sui. §. si verò is, qui probat filios illegitimos non posse contradicentibus parentibus legitimos fieri, sicut & èconuerso inquit text. esse necessariam filiorum voluntatem, vt legitimi efficiantur. quem text. dicit singul. Rom. in singu. 588. dicens sufficere scientiam, & taciturnitatem ipsius filij. quod & Iason notat consilio 156. colum. 4. volumi. 4. gloss. in l. in adoptionibus. ff. de adoptio. cuius meminit Decius, consil. 55. numero septimo. ex qua probatur legitimationem infantis, & si fieri possit, quod Azo notauit in summa. C. de emancipat. liber. ratam tamen haberi ex eo, quòd accedente ætate legitima, ipse legitimatus tacet, sciens se legitimum effectum. Sic & Bartol. est intelligendus in l. fina. ff. de his, qui sunt sui. dicens infantem posse natalibus restitui absque eius consensu. quod latè tractat Barbat. consil. 33. volum. 2. Hæc tamen omnia non sunt necessaria in legitimatione, quæ ex contractu matrimonij fit, secundum Angel. consil. 17. colum. 2. Salycet. in disputatione incipienti. Mediolanensis quidam. 2. dubio. arti. 3. Præpo. in dict. cap. tanta. quæst. 12. & Io. Lupi. in cap. per vestras. 3. notab. §. 21. numer. 17. Hinc errare opinor Guliel. Albe. Bal. & Paul. in l. scire leges, aliàs in l. benignius. ff. de legi. volentes in legitimatione per subsequens matrimonium requiri filiorum consensum: quos sequitur Barba. in l. cùm acutissimi. fol. 27. colum. 4. C. de fideicommiss. Nicola. Boeri. decis. 160. falsò ad id alios autores adducens. Ex his etiam cauendum est à Ludoui. de Sardis in tracta. de legitima. primo modo. capit. incip. Tertio loco. & Anton. de Rosellis in tracta. legitimat. part. 1. colum. 9. dicentibus, in hac legitimatione, quæ subsequenti matrimonio contingit, consensum parentum expressum, vel tacitum exigi. quod ex vera interpretatione iuris probari nequit.

Postremò ex hoc intellectu deducitur exacta alterius quæstionis decisio: constat enim legitimationem propter ingratitudinem filiorum reuocari. Bal. in cap. 1. §. filij nati. si de feud. fuerit controuers. inter domin. & agnat. vas. quem sequuntur Cremens. sing. 19. Ias. in l. ex hoc iure. ff. de iust. & iur. nu. 54. & probatur ratione. Nam libertas æquiparatur legitimationi. §. 1. in Auth. vt liber. de cæte. & in Auth. quib. mod. natur. effi. legi. §. si quis ergo. & in §. liceat. Sed libertas ob ingratitudinem reuocatur, ergo & legitimatio. sic Bald. sequuntur Ripa in l. fin. 2. col. C. de reuoca. dona. Gerardus de Petra sancta in sing. 1. Andre. Tiraquel. in l. si vnqum. C. de reuocan. dona. in verb. donatione largitus. nu. 234. & Carol. Moli. in consuetu. Parisiens. tit. 1. §. 30. nu. 3. atque procedit hæc communis opinio in his, quæ ipsum patrem, eiusq́ue bona respiciunt: nam in cæteris adhuc iudicatur filius ille legitimus, etiamsi patri ingratus extiterit. ex his, quæ Pau. Castren. notat in l. ex facto. ff. de vulga. Verùm hęc omnia intelligenda sunt in legitimatione, quæ ex rescripto Principis, similiue pacto fit: illa enim, quæ ex ratione matrimonij subsequuti, à Iure Canonico statuitur, ob ingratitudinem non reuocatur, secundum Roma. sing. 222. cuius sententia ex dictis suprà infertur.

Vndecimò eadem Iuris Pontificij sanctio est latiùs intelligenda, vt effectum habeat non tantùm quando matrimonium subsequitur inter filiorum parentes, nullo interim contracto coniugio, sed & quando parentes aliud interim matrimonium contraxêre, & tandem ac eo liberi secum coniugale fœdus pacti sunt. quod probatur. Nam tempore conceptionis, vel natiuitatis filiorum, copula illa ex consensu parentum potuit esse coniugalis, & nunc potest optimè coniugium contrahi: ergo filij antea nati per matrimonium efficiuntur legitimi. ita voluit Ioan. Andre. in d. reg. sine culpa. cui consentiunt Præp. in d. c. tanta. q. 7. & Nicola. de Vbal. de success. ab intest. col. 20. Bart. in l. penul. §. vxor. ff. soluto matri. Ias in l. Pomponius. §. quæsitum. ff. de acquir. possess. probat text. in Auth. quib. mod. natur. effi. legit. §. si verò solummodò. ad fi. quam opinionem fatentur esse communem Paul. Cast. in d. §. quæsitum. And. Tiraquel. de primogen. q. 34. nu. 2. idem Tiraq. in l. boues. §. hoc sermone. de verborum signifi. 3. num. 17. Anto. Rosel. in tract. legitimationum. col. 15. Ferdin. Loazes Ilerdensis episcopus in tracta. de matri. 12. dubio. num. 18. Carol. Molin. in consuetud. Parisi. tit. 1. §. 8. in gloss. 1. q. 7. Ludouic. de Sardis in tracta. legitima. primo modo legit. q. 2. quamuis ab hac opinione recedat post Lucam de Penna in l. 4. C. de his, qui sp. pub. mun. sub quæst. 3. lib. 10.

Duodecimò egregia hîc versatur dubitatio, quid dicendum sit de filio nato ex coniugato, & soluta, ipsa omninò ignorante virum illum esse coniugatum, an sequuto matrimonio inter eos valido, ille filius sit legitimus? Et gloss. in dict. cap. tanta. versi. aliam, duas exponens opiniones, & contrarias, subdit in fine, primam veriorem esse: id est hunc filium ex hoc matrimonio effici legitimum. argu. c. ex tenore. qui filij sint legi. vbi probatur ex matrimonio prolem esse susceptam legitimè, etiamsi matrimonium legitimum non sit, modò alter ex coniugatis credat matrimonium firmum esse. probat idem optimus tex. in cap. quod nobis. qui filij sint legiti. dicens filios natos etiam ante approbationem ecclesiæ ex matrimonio illicitè, id est clandestinè contracto, legitimos esse, si illud matrimonium ab ecclesia fuerit approbatum, quamuis verum matrimonium non fuerit, ob aliquod impedimentum, secundum verum illius text. sensum, à Ioan. Andre. Ancha. Cardi. Anto. & Præpo. ibi comprobatum. quem sensum communem esse fatentur Anto. Rosel. in tracta. de legitimat. part. 1. cap. penulti. post Anto. in dict. c. quod nobis. licet in natis ante approbationem, contrà teneant. Hosti. Cald. & Abb. ibi & Io. Brune. in tract. de spon. conclus. 2. ampliat. 3. & id contingit propter alterius bonam fidem. Ecce, quòd matrimonium ab initio illicitè contractum, est sufficiens ad efficien dum filios legitimos, sequuta approbatione ecclesiæ, sic ergo copula ab initio illicita: & tamen ex bona fide alterius, nec adulterina, neque incesta, sequuto matrimonio legitimo debet censeri sufficiens, vt filij legitimentur. vbi Anton. notat, matrimonium putatiuum idem operari in legitimanda prole: quod verum, qui expressius loquitur in cap. tanta. nume. 9. versic. aduerte. dum asserit matrimonium verum subsequutum efficere legitimam prolem susceptam priùs in concubinatu, ac eodem modo putatiuum idem efficere: vt si quis ex consanguinea fornicario coitu filium suscipiat, & tandem ignarus consanguinitatis cum ea matrimonium contrahat, filius hic, ex Anto. sententia, legitimatus erit, ratione matrimonij. Ex quo infero non vulgarem intellectum ad text. in dict. cap. ex tenore. ita, vt ignorantia alterius in concubinatu reddat prolem naturalem, sicuti in matrimonio reddit legitimam. His rationibus hanc opinionem Anto. tribuit, & in dubio principali filium legitimum esse existimat Præpo. in dict. cap. quod nobis. 3. col. Anto. de Rosellis post eum in tract. legitimationum. part. 1. c. penultim. dicens ad hoc dictam gloss. in præallegato ca. tanta. in verb. aliam. singu. esse: cui similis est in cap. non omnis. in verb. continente. 32. quæst. 2. cuius etiam opinionis autor est Hostiens. in dict. cap. tanta. in verb. aliam. Domi. consil. 66. col. 4. Ludoui. de Sardis in tract. legitimatio. fol. 9. col. 2. & fol. 6. 2. col. Curtius Iunior consil. 27. numer. 8. & Guliel. Cassad. decis. vnica. de sponsal. vbi fatetur hanc opinionem magis communem esse, vel saltem in re dubia ex Interpretum controuersia pro legitimatione prolis sententiam ferendam, quemadmodum & in Summo Prætorio Rotæ factum esse testatur. Contrariam tamen sententiam probare videtur text. in cap. cùm inhibitio. §. 1. de clandest. desp. quo statuitur, etiam vtriusque ignorantiam in matrimonio clàm contracto proli non prodesse, vt legitima sit, si postea coniugium dissoluatur, quia eis imputatur quidquid ex opere illicito pręter eorum cogitationem euenit. cap. fina. de homicid. in 6. cap. tua. eod. tit. & hæc tandem opinio secundo loco in gloss. dict. c. tanta. refertur. quam ibi Io. Andr. & Anto. sequuntur. Abb. item & Rauenna dicentes gl. esse sing. Henr. in dict. c. ex tenore. 2. col. & quamuis dubius in hanc tamen sententiam inclinat Roder. Xuares in l. 1. titu. 6. lib. 3. Fori. versi. ad prædicta. Quòd si à gl. tollantur dicta verba, sed primum verius: quæ adiectitia esse Domi. credit in d. consi. 66. apertissimum est hanc opinionem à glo. selectam fuisse, non primam. Nec oberit dicere contrahentes clàm operam exhibere rei illicitæ, & tamen sequuta ecclesiæ approbatione, eis non imputari, quod præter eorum mentem successerit. c. quod nobis. qui filij sint legitim. Sed in hac quæstione, quamuis ab initio parentes dederint operam rei illicitæ, tamen postmodum matrimonio sequuto, nihil est ipsis parentibus imputandum: quod in priori copula præter alterius cogitationem contigerit. Maximum enim inter hæc duo discrimen est ex eo, quòd copula fornicaria simpliciter est illicita, nec vnquam etiam coniugio sequuto ab ecclesia approbatur. At clandestinum matrimonium vitium habet in modo contrahendi, opus tamen ipsum simpliciter est permissum, & tandem ab ecclesia comprobatur vitio illo sublato. Quinimò filios conceptos ex incestu ignoranter cum concubina commisso, non effici legitimos matrimonio sequuto inter eorum parentes adhuc durante ignorantia: aduersus Anto. probat Soci. Iunior consi. 31. nu. 41. & 74. vol. 2.

Quibus adducor, vt existimem in exacta disputatione hanc vltimam sententiam faciliùs recipiendam fore. Illud verò prætermittendum non est, Domi. in d. consi. 66. falsò Io. Andre. in d. c. tanta. pro prima opinione allegasse. Eodem ferè errore notandi sunt Præpo. & Anto. Rosel. qui ad eandem Ant. de But. adducere conantur.

Decimotertiò sciendum est, legitimationem inductam ratione matrimonij, à Romano Pontifice iure humano fuisse statutam, non iure diuino, nec naturali. Vnde posset constitutio d. c. tanta. contraria lege tolli, si id ratione iusta legumlatoribus placeret: etiamsi Ias. consi. 234. 2. vol. dixerit: à Romanis Pontificibus dictam constitutionem reuocari non posse, quia iure diuino sancita sit.

Decimoquartò hæc legitimatio ratione matrimonij eos filios complectitur, qui tempore coniugij contracti viuunt, non tamen mortuos, nec ex eis nepotes adhuc viuentes. Cuius sententiæ ratio esse potest ista. Nemo enim post mortem legitimus efficitur, pater verò iam mortuus ex matrimonio legitimus non est: igitur nec nepos, cùm pater incapax legitimationis impediat filium legitimum fieri, eò, quòd ex patris persona isthæc legitimatio ad filium perueniat. l. 1. §. cæterùm. ff. de adquir. possess. Præterea fictio duo exigit extrema habilia, extremum à quo, & extremum ad quod, ex frequentissima omnium sententia in l. si is, qui pro emptore. ff. de vsuca. hîc verò extremum, ad quod, est inhabile, & extinctum, quia filius iam obijt mortem: igitur fictio ex ca. tanta. cessat. Quibus adstipulatur text. iuncta gloss. penultim. in l. si is, qui. ff. de adopt. vbi non potest quis adoptari in nepotem ex filio mortuo. Atque ita in casu cap. tanta. volunt Guliel. Bald. & Alber. in l. benignus. ff. de leg. Paul. de Castr. in l. scire. ff. eodem tit. idem in l. 1. §. cæterùm. ff. de adquiren. possess. Alex. in l. Gallus. §. si eius. ff. de liber. & posthum. in fin. Iason in dict. l. si is, qui pro emptore. nume. 121. Anto. Rosel. in tract. de legitimat. col. 12. & Hippo. in singu. 121. post Lucam de Penna in l. 4. C. de his qui spon. pub. munera sub. quæst. 2. libr. 10. quorum opinio mihi displicet: video etenim ab aliquo adoptatum, filio eius iam vita functo fratrem effici. l. si filium. ff. de gradi. ergo deficiente extremo ad quod, fictio locum habet. Vnde deficiente patre, potest nepos auo effici legitimus. Præterea fauor matrimonij non patitur, nepotem minimè censeri legitimum coniugio subsequuto inter auum & auiam. Quo fit, vt Socin. in d. §. eius. col. 2. asserat, contra Guliel. & sequaces, hos nepotes legitimos existere: quod Bald. notat in c. innotuit. de elect. col. pen. idem Guliel. Bene. in ca. Rainutius. de testa. in verb. & vxorem. nume. 181. Alciatus parte prima, de præsumpt. ad finem. idem lib. 3. paradox. c. 16. Nec obstat ratio illa, quæ de extremis habilibus, ad fictionem requisitis, adducitur: quia id locum habet circa ea, quæ principaliter finguntur. Satis enim est extrema esse habilia, quo ad principalem fictionem, vt in nostra quæstione, circa matrimonium: non tamen est necessarium exactè consistere extrema, quo ad ea, quæ consequenter finguntur. l. penulti. ff. de suis & legit. hæred. Bart. in d. l. si is, qui pro emptore. 3. oppo. & 5. quæst. Bart. in l. fi. C. de sent. pass. Areti. & Soci. & Ias. in d. l. Gallus. §. eius. Nec opinio prima deducitur ex l. si is, qui. ff. de adoptio. ibi enim Iurisconsult. id tantùm dicit, non posse quem in nepotem adoptari, nisi exprimatur, ex quo filio nepos assumitur. Etsi Accur. ibi exigit filium viuere ad hunc effectum hoc requirit, vt filius adoptioni consentiat: cùm mortuo adoptante ille nepos incidat in illius filij potestatem, & propter alia incommoda, quæ filio, & eius proli euenire possunt, ex adoptione. Sed in legitimatione, quæ ex matrimonio insurgit, hic consensus non est exigendus: ergo non inconuenit hunc nepotem, de quo quæstio tractat, legitimum auis censeri. Nam & rescripto Principis nepos auo legitimus efficitur patre ipso defuncto. Bart. communiter receptus in l Gallus. §. nunc. de leg. ff. de lib. & posthu. tametsi id, quod Bart. scribit, expeditiori ratione comprobetur. Sed & prędictis conuenit, posse aliquem in nepotem adoptari ab eo, qui nullum filium habet. l. adoptare. ff. de adopt.

Decimoquintò dicta constitutio est ita intelligenda, vt filius matrimonio subsequenti legitimatus sit, quo ad omnia, perinde, ac si ab initio ex legitimo matrimonio conceptus foret. gloss. quam ibi omnes sequuntur in d. c. tanta. idem probat Regia l. 12. inter Taurinas leges.

Decimosextò hinc erit manifestum, filium matrimonio sequenti legitimatum, maioribus suis, atque ex transuersa linea cognatis, legitimum successorem esse eisdem etiam intestatis. quod Angel. expressim voluit consil. 20.

Decimoseptimò ex hoc & illud constat, filium ita effectum legitimum, retrahere posse res à consanguineo venditas, iure proximitatis ex lege Regia, quæ apud Hispanos propinquiori tribuit ius retrahendi intra nouem dies rem auitam à propinquo venditam, eodem tamen precio consignato. notat in hac specie Guliel. Bened. in c. Rainutius. de testam. in verb. & vxorem. nu. 181.

Decimooctauò eodem iure subinfertur hunc per matrimonium subsequens legitimatum admittendum esse ad emphyteusim ecclesiasticam, quam pater habuerat, ac si foret ab initio ex matrimonio conceptus. ita Imol. in l. quod dicitur. ff. de verborum obliga. Alex. in l. ex facto. §. si quis rogatus. ff. ad Treb. num. 18. & ibi Ripa col. pen. Paul. Parisi. consil. 13. volu. 2. num. 43. tametsi ad hanc ecclesiasticam emphyteusim minimè sit admittendus filius rescripto Principis legitimatus, secundum Bal. in l. generaliter. §. cùm autem. C. de instit. & substit.

Decimononò inde etiam deducitur, prædictum filium ex matrimonio effectum legitimum absque dispensatione in episcopum eligi posse, atque episcopi dignitate insigniri. gl. in cap. innotuit. de elect. vbi Anto. & alij, quos sequitur Nico. Boër. decis. 159. col. 2. & est opinio communis, teste Dec. in c. cùm in cunctis. col. 2. de elect. & Barb. in l. cùm acutissimi. C. de fideicom. fol. 27. col. 4. licet ab ea discedat. Nam & gl. approbata communitèr in d. c. tanta. ad ecclesiasticos quoscunque Ordines eum legitimum censeri voluit, quam ibi dicunt sing. Abb. & Rauenna. atque hoc ipsum notauit Archidia. in c. Osius. 56. dist.

Vigesimò intelligenda est isthæc constitutio, vt non tantùm iure communi sit hic filius admittendus ad ea, quæ legitimis eodem iure deferuntur, sed & ad ea, quæ legibus municipalibus ac statutis legitimis filijs competunt, quamuis statuta sint strictæ interpretationis, nec ad fictum casum extendantur. l. 3. §. hæc verba, ff. de neg. gest. ita Abb. in d. c. tanta. col. 2. Anto. in cap. per venerabilem. qui filij sint legitim. nume. 16. Carol. Molin. in consuetud. Parisi. titu. 1. §. 8. glo. 1. nume. 49. Nicol. de Vbal. de succ. ab intest. col. 23. Boër. decis. 159. col. 2. dicentes, filium legitimum ratione subsequuti matrimonij, vere legitimum esse, etiam ex rigore strictæ significationis. idem Bald. voluit in l. cùm acutissimi. C. de fideicom. col. 1. Fortu. in l. Gallus. §. & quid si tantum. ff. de lib. & posthu. col. 127. Anton. col. 2. Abb. in d. c. innotuit. & Dec. consil. 155. col. 2. quamuis Ant. sibi parùm constans in d. c. tanta. ab hac opinione discedat, eò quòd hic filius subsequenti matrimonio effectus legitimus, fictè, & non verè, legitimus sit, quod in d. cap. tanta. probari quidam opinantur, dum text. dicit, legitimi habeantur, quasi legitimi verè non sint, sed à lege, legitimos esse iudicentur. Quibus vt satisfaciam, verba dictæ decretalis sic existimo intelligenda fore, vt si consideremus tempus à natiuitate ad matrimonium, filius eo tempore fictè fuerit legitimus: at si tempus matrimonij contracti attendatur, ex eo verè censendus est legitimus, non fictè, ex Fortun. in dict. §. & quid si tantum. colum. 126. Vnde tanta est vis matrimonij, vt filij antea geniti post contractum matrimonij legitimi habeantur, id est ex tempore contractus filij prædicti, nati ex matrimonio legitimo censeantur, ac verè legitimi iudicentur. quod idem Fortun. explicat col. 123. & Ludoui. de Sardis in tracta. de legitim. primo modo legi. cap. 4. Sic & ab Antonio dissentit Barb. in dict. l. cùm acutissim. fol. 27. colum. 3. Quibus addendus est Bald. in cap. licet ad euitanda. de elect. dicens, quòd verbum, habeantur, in his, quæ vera sunt, præsignat veritatem: in his verò, quæ non existunt, fictionem. sequitur Bald. Ias. in l. si Ruffinus. C. de testamen. milit. stante etiam lege municipali, qua Scholastici ciues habendi sunt, quo ad ciuilitatem lex illa verum inducit, sed quo ad natiuitatem fingit apertè. His etiam addenda est Regia l. 1. titu. 13. part. 4. vbi dicit hos filios sequuto matrimonio esse legitimos. verbum autem, esse, veritatem præ se fert, non fictionem. l. ossa. §. fina. ff. de relig. & sumptib. funer. quod passim in iure notari solet, maximè in l. mercis appellatione, iuncta gloss. ff. de verborum significat. & in l. si maritus. in 2. ff. de adult. §. 1. & ibi Bart. Imò in statutis etiam municipalibus appellatione filij nati ex matrimonio legitimo, admittendus est, & hic per subsequens matrimonium legitimatus, quod statim probabimus.

Vigesim oprimò, tametsi rescripto Principis effectus legitimus minimè sit ad feuda admittendus. cap. 1. §. naturales. si de feud. fue. controuer. inter domi. & agna. vasal. cum alijs, quæ latè congerit Andr. Tiraq. lib. 1. de retract. §. 1. in glo. 3. nu. 6. idem Tiraq. in tract. le mort. 4. part. 5. declarat. numer. 8. & idem de nobilit. cap. 23. num. 16. & cap. 15. num. 18. & Carol. Molin. in consuetud. Parisi. titu. 1. §. 8. in gloss. 1. q. 8. Is tamen, qui per matrimonium subsequens legitimus est, ad ea dubio procul admittitur, secundum Abb. in d. c. innotuit. de elect. col. pen. Io. And. Abb. & alios in c. lator. qui filij sint leg. nouiores in l. generaliter. §. cùm autem. C. de inst. & substit. Fortu. in d. §. & quid si tantum, col. 129. & Nicol. Boer. decis. 123. quorum opinio est communiter recepta, vt testantur Abb. in d. c. tanta. colum. 1. Alex. in l. ex facto. §. si quis rogatus. nume. 18. ff. ad Trebell. & Deci. consi. 155.

Vigesimosecundò dictæ constitutionis interpretatio eò magis dubia redditur, quòd passim Vtriusque Iuris viri consultissimi ancipiti quæstione contendant, num ex lege, seu testamento, quod primogenito bona aliqua ex primogenio defert, filius primò natus ex concubina sit præferendus secundogenito ex legitimo matrimonio, si postmodum matrimonio subsequenti legitimus efficiatur. Et Ioan. Andr. in reg. sine culpa. col. 10. de reg. in 6. voluit, secundò natum hac in specie præferendum esse primogenio. quem sequuntur Ancha. Cardi. & Henri. in d. c. tanta. Iason in l. Gallus. §. & quid si tantum. nu. 89 & ibi Alex. col. fi. Galiaula nu. 80. ff. de lib. & posth. Alber. in l. cùm quis. C. de nat. lib. Nico. de Vbal. in tract. de succes. ab intesta. fol. 6. col. 4. Mart. Laudens. in tract, de primogenit. fo. paruo. 18. Ioan. Cirier. li. 1. de primogen. q. 14. & Carol. Moli. in consuetu. Parisien. titul. 1. §. 8. in glo. 1. quæst. 7. Tiraquel. de primoge. quæst. 34. nu. 3. & nume. 43. plures ad hanc partem adducens. quam opinionem frequentiori Doct. calculo comprobatam suadet text. in dict. cap. tanta. dicens, post contractum matrimonij illum filium esse verè legitimum: igitur antea verè legitimus non est. Quo fit, vt secundogenitus ex matrimonio sit primogenitus censendus, cùm eo tempore, quo ipse natus fuit, nullus esset primogenitus. quod etiam Alciatus considerat, lib. 3. paradox. cap. 12. Probatur etiam communis opinio, nam legitimatio non trahitur retrò in præiudicium alicuius. §. liceat. in Authent. quibus mod. natural. effic. legit. l. si mulier diuerterit. ff. solut. matrim. notant omnes in d. §. & quid si tantum. & tamen secundo legitimè nato statim Ius fuit acquisitum probabili spe. cap. quamuis. de rescript. in 6. igitur in tanti iuris præiudicium iniquum est, legitimationem istam, quę ex matrimonio sequenti constituitur, fictione quadam, ad natalia deduci.

Verùm hæc non adeò conuincunt, quin negare præfatam opinionem possimus, quia argumentum, de fictione in præiudicium alterius, minimè admittenda, tunc locum non habet, quando ius alteri spe tantùm acquisitum tollitur. l. 2. & l. fina. ff. de natal. restit. quas aduersus communem citat Fortu. in d. §. & quid si tantum. col. 122. Imò communis illa sententia, etsi vera sit, intelligi tamen debet in legitimatione, quę rescripto Principis fit: non in ea, quæ matrimonio subsequuto conceditur, cùm sit matrimonio fauor exhibendus, vt voluit Bald. in l. 1. fin. colum. C. de inoff. donatio. Salycet. in l. si totas. eodem titul. & Fortuna. in dicto §. & quid si tantum. colum. 132. nam & filij ex matrimonio sequenti legitimi effecti, ad successionem cum cæteris legitimis admittuntur, in quorum tamen præiudicium legitimatio rescripto Principis concedi debet. §. fit igitur. in Authentic. quibus modis natural. effic. legit. & §. tribus. quibus mod natur. effic. sui. optima l. 12. Taurin. His etiam conuenit text. in l. cùm quis. C. de natu. liber. dicens, gratias agere debent fratribus suis posteriores, quorum beneficio ipsi sunt iusti filij, & nomen & ordinem subsequuti. Ex quibus & alijs suaderi potest opinio communi sententiæ contraria: & ex ea filius primogenitus præfertur filio secundogenito ex matrimonio legitimo, si primogenitus postea efficiatur legitimus per matrimonium: quam opinionem defendit Floria. de S. Petro in disputatione quadam, quem Felin. sequitur in capit. prudentiam. col. 3. de offic. delegat. eandem probat Collect. in dict. cap. tanta. 1. col. Nec me latet rem esse disputatione dignam, sit tamen satis prædictam controuersiam insinuasse, in qua illud non applaudit, vt distinctio fiat, an sit ad primogenium vocatus primogenitus simpliciter, an primogenitus legitimus, quemadmodum distinxit Anton. Rosel. in tract. de legitimat. 20. col. dicens, primo casu vltimam ex præmissis opinionem, secundo primam, quæ communis est, seruandam fore: non enim video, quid inter hæc duo distet: siquidem lex de filio loquens, est de legitimo intelligenda. l. generaliter. §. cùm autem. C. de institut. & substit. Hîc tamen illud adnotandum est, haud dubiè secundò natum ex matrimonio legitimo præferendum esse primò nato, illegitimo tamen, etiamsi Principis rescripto efficiatur legitimus post legitimi natiuitatem. in quo Doct. omnes conueniunt. Et in specie tradit Tiraquel. dict. q. 34. nume. 48. quo in loco numer. 23. præter Floria. Henri. & Felin. alios adducit contra communem tenentes. Quin & iure probatissimum est, idem locum habere, quando legitimatio primi esset facta priusquàm nasceretur secundus, quia legitimatio à Principe concessa reuocatur, saltem quo ad successionem, per natiuitatem filij legitimi, vel legitimati per subsequens matrimonium. quod latè probat Tiraquel. in l. si vnquam. C. de reuoc. donat. in verb. donatione largitus. nume. 223. quæst. 15. est apud nos Regia l. & insigniter notanda 12. in Taurinis legibus.

Vigesimotertiò ex his infertur, donationem factam ab aliquo, reuocari propter filios naturales, ex matrimonio tamen effectos legitimos. Bald. in c. innotuit. de elect. quem alij communiter sequuntur, vt constat ex Ripa in l. si vnquam. de reuoc. donat. quæstio. 32. & Tiraq. ibi in verb. susceperit. nu. 60. Etiamsi ante donationem nati essent filij naturales, modò post donationem ipsam fuerint effecti legitimi matrimonio contracto, quod saltem ad reuocandam donationem in ea parte, quæ legitimam attinet, expressim Bald. notat in l. 1. col. fin. C. de inoffic. donat. quem sequitur Nicol. Boër. decis. 159. col. 4. totam verò donationem reuocari, negat Ripa in d. quæst. 32. & Tiraq. in d. verbo, susceperit. num. 60. idem tacitè sensit & Socin. Iunior. consil. 54. vol. 1. col. 2. qua in re oportet legere Matthęum de Afflictis. in d. ca. 1. §. naturales. quinto notabil. ad fin. si de feud. fuer. contr.

Vigesimoquartò, hic filius ex matrimonio subsequenti legitimatus, ad primogenia, feuda, aliaq́ue omnia est admittendus, quę expressim filijs natis ex legitimo matrimonio deferuntur: cùm & hic filius dicatur natus ex matrimonio legitimo. quod probatur in c. cùm in cunctis. de elect. vbi dicitur, Episcopum debere eligi natum ex matrimonio legitimo: & tamen in capit. innotuit, eodem titu. adiuncta gloss. communiter recepta, probatur, naturalem per matrimonium subsequens legitimatum, posse in Episcopum eligi. Vnde confestim sequitur, hunc filium dici posse natum ex matrimonio legitimo. ita Anton. in dict. ca. innotuit. 2. colu. Paul. Castrens. in l. fi. C. de his, qui ven. æta. impetr. Decius consilio 155. idem Dec. in l. generaliter. §. fi. C. de instit. & substit. Paul. Paris. consilio 13. volum. 2. nu. 40. Carol. Molin. in Alexand. consilio 5. statim citato. optimè Matth. de Afflict. in cap. 1. §. naturales. 5. not. si de feud. fuer. contr. inter dom. & agnat. vbi dixit ex communi omnium sententia receptum esse, filium legitimum effectum per matrimonium subsequens ad feuda admittendum esse: eamque communem opinionem extendi, etiamsi constitutio feudi filium natum ex legitimo matrimonio ad successionem vocauerit. contra Bal. in l. Gallus. §. si eius. ff. de lib. & posth. Alex. cons. 5. vol. 7. Anto. sibi contrarium. in c. per venerabilem. qui filij sint legit. num. 17. & Bal. cons. 367. & Barb. in l. cùm acutissimi. C. de fideicom. folio 27. colum. 4. Lucam de Penna in l. 4. C. de his, qui spontè pub. mune. sub. lib. 10. q. 4. Prior tamen opinio probabilior est, ex eo etiam, quòd hic filius sit verè legitimus. gl. Abb. & alij in dict. c. tanta. Ex quo superiùs diximus, hunc filium excludere substitutum sub conditione, si sine liberis legitimis institutus decesserit, quod modò procedere constat, etiamsi conditio dictet, si sine liberis natis ex matrimonio legitimo decesserit. Nec refert, an fideicommissum hoc sit ab extraneo relictum aduersus Alciat. in lib. 3. de verb. signific. col. 60. vers. secundum axioma, qui voluit legitimatum per matrimonium subsequens excludi à substituto sub illa conditione, si institutus absque liberis ex legitimo matrimonio natis decesserit, quando testator erat extraneus. Prædicta tamen opinio Baldi procedere potest in filio legitimo effecto per rescriptum Principis. quod notant Alex. Ias. & Dec. in d. l. generaliter. §. cùm autem, idem Alex. cons. 2. vol. 1. in responsione ad octauum. Curt. Iunior. cons. 64. num. 12. Dec. consi. 624. quam opinionem in hoc sensu communem esse scribit Paul. Pari. consil. 12. volu. 2. pro qua est optimus text. in cap. cùm in cunctis. iuncto c. innotuit. de elect.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Allegans se legitimum esse, id probare debet.
- 2 Filiationis legitimæ quæstio tractari potest etiam post quinquennium à morte parentum.
- 3 Sententia in causa filiationis an noceat his, cum quibus actum non fuerit.
- 4 Filiationis causa coram quo iudice tractanda sit.
- 5 Filiatio testibus probari potest.
- 6 Filiatio an per tractatum probetur?
- 7 Filiatio an probetur per nominationem?
- 8 Filiatio probatur quo ad patrem, si filius natus sit ex eius vxore, atque inibi de intellectu l. miles. §. defuncto. ff. de adulter.
- 9 Fama an probet filiationem?
- 10 Testis qualiter sit interrogandus in causa filiationis.

§. TERTIVS.

PORRO priusquàm hunc tractatum de legitimis liberis egrediamur, illud congruit adnotare, eum, qui allegat, se filium legitimum esse, id probare debere. notat Angel. per text. ibi. in l. liberorum. ff. de his, qui not. infam. Dec. consil. 54. Iaso. in l. nec professio. C. de testamen. idem Ias. cons. 102. in 4. volum. Nec enim præsumitur quis filius legitimus secundum eosdem. & Alciat. regul. 13. de præsumpt. 1. num. 12. Potiùs verò præsumitur naturalis, quàm spurius, ne præsumamus factum aut qualitatem necessariam, vt quis dicatur spurius, quę à natura non inest. His accedit tex. in c. 2. de fil. presby. & in ca. veniens, de accus. quibus in locis traditur per Doct. non præsumi quem genitum fuisse in Sacerdotio, etiamsi probetur Sacerdotis filius, quod constat in dictis locis, maximè in dict. cap. inter cæteras. & in d. c. 2. Satis tamen erit probare seipsum natum ex matrimonio legitimo, & in Ecclesiæ, quod aiunt, facie contracto. Quòd si quis cum eo contendit, dicat, eius parentes matrimonium contrahere non potu isse, minimè concludit: cùm etiam subsistente impedimento bona fides alterius tantùm parentis sufficeret, vt esset filius censendus legitimus. Oportet igitur dicere & probare, matrimonium illud non tenuisse, atque eius parentes id contraxisse mala fide. text. sic intelligendus secundum Abb. & communem ibi in cap. peruenit. qui filij sint legit. Nec refert ad impediendam legitimæ prolis controuersiam quinquennium decursum esse à die mortis parentum. ca. causam, quæ in 2. qui filij sint legit. quod ita intelligunt Abb. Anchar. Ant. & Præp. in d. c. peruenit. quorum opinionem communem esse opinor: licet gloss. Host. Colle. & Henr. ibi velint, post quinquennium à morte parentum hanc quæstionem tractari non posse. argum. l. 1. & l. si pater. C. ne de stat. defunct. quę tamen in causa libertatis loquuntur, sicuti & Regia l. 25. tit. 29. part. 3. gloss. & ibi Abb. in c. licet. de coniug. seruo. Non tamen est temerè quis admittendus, si petat nondum mota sibi lite, ipsum legitimum filium pronunciari. Secundum Ioan. Andr. Anton. Anchar. Abb. & communem in d. c. causam, quæ. in 2. Sed si actum sit cum legitimo contradictore, ad quem priori loco id negocium expectat, iudicis pronunciatio pro filio legitimo cæteris omnibus nocet, qui ius ab ipso conuicto trahunt. l. 1. §. fin. l. 2. & 3. ff. de liberis agnoscen. dicit singul. Bal in cap. nihil. col. 3. de elect. facit l. cùm non iusto. ff. de collusio. deteg. Si verò actum sit cum eo, qui æquales habet eiusdem quæstionis persequutores: iudicium in ea causa latum cæteris, quatenus publica munera tangit, pręiudicat non tamen quo ad priuata illorum incommoda, qui nondum egerunt, nec ad iudicium fuêre vocati. l. duobus. ff. de liber. causa. l. 1. & l. patronum. ff. si lib. ingen. esse dica. Bal. in l. res inter alios. C qui. res iud. non nocet. Abb. in c. penul. nume. 18. de re iudic. Alex. in l. sæpè. ff. eod. titu. num. 60. quæ quidem comprobatur ex l. ingenuum. ff. de statu homin. glo. in d. c. penul. quæ probat, in causa filiationis sententiam iudicis pro filio latam, omnibus nocere, atque idem de libertate asserit. ex dict. l. ingenuum. quę latiùs est explicanda, iuxta tradita per Alex. in dict. l. sæpè. numero 56. Iason. in §. præiudiciales. de actio. numero 31. Regia l. 19. titul. 22. part. 3. Sic etiam est intelligendus Innoc. in d. ca. causam, quæ. in 2. dicens, sententiam latam pro filio ei tantùm, cum quo lis fuit tractata, non cæteris nocere.

Illud tamen omittendum non est, in causa libertatis iudicium aduersus matrem latum liberis natis post litem contestatam nocere, non tamen antea natis. l. fina. C. de libert. caus. cùm in libertate vel seruitute, partus ventris conditionem sequatur: & lite contestata iam deducta sit in iudicium conditio filiorum existentium in vtero: non sic in matrimonio: nam sententia contra parentes lata super matrimonio, filijs natis lite contestata: sed parentis bona fide præuia, non nocet. capit. 2. qui filij sint legit. vbi Anto. & Præp. Abb. in dict. cap. penult. de re iudic. col. antepe. Alex. in d. l. sæpè. num. 61.

Causa verò ista, an quis sit filius legitimus, ad iudicem Ecclesiasticum expectat. ca. tua. de ord. cogn. ca. causam, quæ. in 2. c. lator. qui filij sint legi. Vnde, si incidat in iudicium, quod super hæreditate tractatur coram Laico, ad Ecclesiam, & eius iudices nihilominus est remittenda. Aliud enim hîc iudicatur in re principali: aliud in accessoria. ex eo, quòd capax cognitionis in re principali est incapax cognitionis in accessoria. Imol. in c. debitores. de iureiur. col. 1. Imò etiamsi Laicus de causa temporali cognoscat ex delegatione iudicis Ecclesiastici, non poterit causam in eandem litem incidentem expedire, si ad legitimationem matrimonij expectet. Angel. Paul. Deci. & Curt. Iunior in l. 2. col. 2. ff. de iurisd. om. iud. Fel. in c. cùm sit. de foro compe. in fin. Dec. in c. 2. num. 24. de iudic. & in c. at si Clerici. num. 25. eo. tit. & in c. præterea. de offi. deleg. col. 4. Hæc enim incidens causa ab Episcopo laico committi non poterat, iuxta communem opi. Doct. in d. c. 2. etiamsi Ias. in d. l. 2. colu. 3. Ange. reprehendat, per tex. ibi. & in d. c. præterea. Sic etiam causa hæreditatis, quæ cum causa prolis legitimæ pendente coram iudice Ecclesiastico concurrit, defertur ad iudicem secularem, non ad Ecclesiasticum. c. causam, quæ. in 2. qui filij sint legit. nisi causa hæreditatis eo tantùm diffinienda sit per sententiam, quòd proles legitima existat: tunc enim eo ipso, quod pronunciatur à iudice Ecclesiastico, prolem illam, de qua agitur in iudicio, legitimam esse, non inconuenit, ipsum iudicem Ecclesiasticum pronunciare, ipsum filium legitimum non fore priuandum, neque excludendum ab ipsa hæreditate. ita glo. Innoc. Card. Anto. Abb. & Præp. in c. 1. qui filij sint legit. per tex. ibi. & in c. perlatum. eod. titu.

Probatur autem pluribus modis, quem esse alterius filium, & sic filiatio, vt interim hac nobis peculiari dictione vtamur. Et primò duobus testibus, qui testantur, de veritate probatur filiatio. Paul. Castr. in l. errore. C. de testa. Dec. cons. 272. quod probatur in c. per tuas. qui filij sint legit. vbi probatio duorum testium, hac in re de ipsa veritate de ponentium, præfertur famæ atque tractatui.

Secundò probatur filiatio ex tractatu, quia à parentibus quis vt filius tractabatur, etiamsi parentes hoc postmodum negauerint. ca. per tuas. de probat. text. glo. Abb. & Præp. in cap. transmissæ. qui filij sint legit. Bart. in l. quidam. ff. de probat. per illum text. sed hoc intellige, quando agitur de possessione ad effectum, vt is, de quo quæritur, an filius sit, in possessione ista defendatur, quòd filius sit illius. Vnde si filius hic Reus sit, eò, quòd tanquam filius à parentibus tractabatur, defendendus est, donec actor eum filium tractantis non esse probauerit. l. circa. ff. de probat. idem dicendum erit, si filius agat ad alimenta: obtinebit enim si tractatum probet: cùm hîc agatur summariè sine strepitu iudiciali. glo. & ibi Doct. in c. 2. qui filij sint leg. glo. in l. non ignorat. C. qui accus. non poss. Bart. in l. si neget. ff. de alend. lib. Ad hæc enim alimenta præstanda sufficit vnius testis probatio. sensit Bartol. in extrauagan. ad reprimendam. versicul. summariè. vel iuramentum ipsius alimenta petentis, vel fama. Regia l. final. titu. 19. part. 4. Nec alimenta hoc iudicio ex hac probatione præstita repeti possunt: quamuis postea constet, petentem non esse filium illius, quem ipse patrem eius esse dicebat. gloss. comprobata ab omnibus in l. final. C. de carb. edict. Si verò agat quis petitorio iudicio ex eo, quòd Sempronij filius sit, non est satis sufficiens probatio tractatus, nisi & alia concurrant. l. circa. ff. de probat. Abb. Bald. Ang. & Salyc. in d. l. non ignorat. Flor. in l. quidam. ff. de prob. Ias. in l. neque professio. C. de testa. Bal. in c. per tuas. de probat. 2. colu. Bart. 2. in l. non nudis. C. de probat. 2. lect. idem Ias. consil. 106. 1. vol. in fi. idem cons. 102. 4. volu. sensit idem Bart. in l. quidam. ff. de condit. insti. quam opi. fatetur communem esse Alc. in reg. 3. de præsumpt. 38. præsumpt. & licet Iaco. de S. Georg. in d. l. circa. & in l. quidam. ff. de proba. dixerit, filiationem plenè per tractatum probari, & esse eam opinio. receptam communiter. asserat Dec. cons. 54. col. 3. & sequatur Fel. in c. per tuas. de prob. nu. 13. post alios: procedit tamen ista Doct. sententia, quando cum tractatu concurrunt aliquot alia adminicula, ex quib. probatio fiat apertior, sic itaque intelligi potest text. in d. l. non nudis. & in d. l. quidam. & in d. cap. per tuas. atque eis similia eodem pacto sunt explicanda.

Tertiò per nominationem non probatur filiatio, nisi alia adminicula concurrant. text. iuncta glo. ibi in ca. per tuas. de prob. vbi Dec. col. 3. dicit, hanc opinionem communem. idem notat glo. ibi recepta in l. non Epistolis. C. de probat. Iura enim, quæ probare videntur nominationem hac in quæstione sufficere, intelligenda sunt, modò adsint aliquot indicia, quę ipsam nominationem coadiuuent. Vnde glo. in capit. Michaêl, de filijs presbyt. quæ voluit sufficere solam nominationem, vel est intelligenda secundum prædicta, vel quando hæc nominatio contigisset in actu, qui solum vero filio conuenit, vt emancipatio, melioratio, & similia: tunc enim sufficiens est hæc nominatio filio possidenti, ad transferendum probandi onus in aduersarium. Barto. in l. 1. §. idem per contrarium. ff. de lib. agnosc. Ex hoc enim filius censetur constitutus in quasi possessione filiationis: atque idem erit, si actus ille esset conueniens magis filio quàm extraneo: vt datio alimentorum, traditio alicuius rei ad alimenta. vti not. Ias. cons. 202. vol. 4. post Bart. in d. §. idem per contrarium. quem Aretin. & Dec. sequuntur in d. c. per tuas. quo in loco Decio hæc videtur magis communis opinio, etiamsi Abb. ibi velit contrarium. Quibus addendus est Andr. Tiraquell. lib. 1. de retract. §. 1. in gloss. 16. nu. 7. qui plures adducit hanc quæstionem de filiatione vberrimè tractantes. Potest & aliter sola nominatio sufficere, vbi principaliter esset facta propter filiationem in iudicio: non propter aliud. l. 1. §. Iulianus. ff. de lib. agnoscend. modò fiat pręsente filio. l. certum. §. si quis absentem. ff. de confession. idem etiam erit dicendum de confessione extraiudiciali præsente filio facta principaliter ad id, saltem vt filio possidente in aduersarium transmittatur probandi onus. l. pen. iuncta glo. ibi. ff. de probat. Imol. in l. ex hac scriptura. ff. de donat. Abb in d. c. per tuas. col. 2. & ibi Dec. colu. 3. Bartol. in d §. item per contrarium quibus & illud conuenit, nominationem factam in aliquo actu, ad hoc, vt actus ille valeat, sufficientem probationem esse inter eos, qui actum egerunt. l. optimam. C. de contra. & committ. stipul. Host. Abb. colu. 3. in c. illud. de præsumpt. Fel. col. 4. Dec. col. pen. in d. c. per tuas.

Quartò probatur filiatio ex eo, quòd quis ex vxore legitima etiam adultera, natus sit: ex hoc enim filius censetur mariti, etiamsi vterque coniunx id negauerit l. miles. §. defuncto. ff. de adult. quam dicunt singul. esse Bald. Abb. & alij in dict. capit. per tuas. Barb. consilio 58. in 2. volum. colum. 1. Curt. Iunior consilio 31. col. 2. & Boër. decis. 299. commendant Doct. in cap. transmissæ. qui filij sint legiti. latè Hippo. in l. 1. §. ad quæstionem nu 34. ff. de quæst. Dec. cons. 657. Alcia. de præsump. reg. 3. præsump. 37. idem Bal. in l. filium. ff. de his, qui sunt sui vel alie. iur. Regia l. 9. tit. 14. part. 3. quod procedit vtcunque modò potuerit ille filius concipi ex marito. Vnde non refert, fuerit vxor publica meretrix, vel recesserit à viro: id enim tantùm poterit hanc præsumptionem elidere, si probetur, maritum ad vxorem non accessisse illo tempore, quo ille filius concipi potuit, ex Bald. Curt. Iuniore, & alijs, quod latè probat Paris. consilio 209. volumi. 2. nume. 100. & idem apparet ex his, quos citat idem Paris. cons. 10. nu. 33. eo. vol. quibus suffragatur Iurisconsultus in l. filium. ff. de his, qui sunt sui. atque idem erit in filio nato ex concubina domi retenta. gl. ibi recepta communiter in c. Michaël. de filijs presby. quam dicit sing. Abb. in d. c. transmissæ: idem eam commendat in d. c. per tuas. vbi Fel. & Dec. idem notant, & Nicol. Boêr. decisi. 299. ac Ioan. Lup. in Rub. de donat. inter vir. & vxo. §. 60. num. 13.

Hinc prorsus reprobanda est sententia Barb. qui in c. in præsentia. de prob. nu. 98. dicebat, filium ex vxore adultera natum, præsumendum fore ex adulterio, potiùs quàm ex coniugio conceptum, si claudus vel cæcus natus fuerit: quem refert & sequitur Hippol. sing. 530. Ego tamen ingenuè fateor hanc opinionem Barb. auctoritate dignam esse, quippe quæ falsa sit manifestè. Non enim decet iuris præsumptionem ita efficacem, hac leui, & diuinum iudicium verè diuinante coniectura elidere: audaciam me Hercle, dicendi potiùs quàm rationem recti sensus, arguit. Cæterùm prætermittendum non est, secundum omnes, quos modò hac in quæstione citaui, illud esse verissimum, quòd præsumptio hęc dict. §. defuncto. omninò cessat eo casu, quo appareat, filium vxoris eo fuisse natum tempore, vt in de constet, non esse ex marito conceptum, quia concipi eo naturaliter non potuit, ob ipsius mariti absentiam. Imò quidam voluerunt, aliter tolli non posse dictam præsumptionem, cùm ea sit iuris, & de iure: sicuti Hippo. adnotauit in dict. l. 1. §. ad quæstionem. num. 34. & Nico. Boër. decis. 299. num. 9. quorum opinio mihi non omninò placet, quippe, qui videam omnium ferè consensu admitti probationem in contrarium, quam paulò antè tradiderim. Et licet illa indirecta sit, & naturali ratione certissima, atque ideò aduersus præsumptionem iuris, & de iure admittenda: attamen opinor & alias probationes, vrgentioresq́ue præsumptiones tollere prædictam Iurisconsulti præsumptionem. Sicuti probatur in l. 1. §. quemadmodum. de liber. agnosc. l. 1. §. idem ait. l. 3. §. si mater. ff. ad carb. edict. notant in specie Ludo. de Sardis. in tract. de legitimat. par. 2. ca. de filiationis probatione. num. 4. Barb. consil. 63. col. 2. versic. & licet ista. lib. 2. Ias. consil. 125. num. 1. lib. 4. & contra Hippo. Paul. Paris. dict. cons. 29. lib. 2. num. 100. & Manuel à Costa Lusitanus. §. & quid si tantùm. part. 5. nume. 45. de lib. & post. idem in §. posthumus. ad fin. Institu. de legat. optimè Ioan. Neuizanis in sylua nuptiali, in prin. nume. 87. admonendi sunt denique iudices, vt potissimùm illam amittant probationem in contrarium, ex qua, vel quia maritus absens, vel aliquo morbo aut frigiditate impeditus fuerit, minimè potuerit vero simili coniectura conceptionis tempore ad vxorem accedere, & eam cognoscere: quod Parisius post alios fatetur. Præter has autem probationes, & si possint locum obtinere coniecturæ & præsumptiones aduersus præsumptionem iuris, non temerè, sed magna cum ratione arbitrij sunt admittendæ.

Fama verò sola filiationem minimè probat. text. in ca. transmissæ. qui filij sint legit. verùm ille tex. loquitur, quando contra famam instat parentum negatio. Nam fama ibi consentiebat, illum esse filium, quamuis spurium: parentes verò id negabant: vnde fama ibi non conueniebat parentum negationi, secundum Abba. col. 2. & Præp. 3. contra glo. ibi versic. mota. ex quo est intelligenda glo. in d. c. transmissæ. versic. negabat, dicens, negationem parentum non præiudicare filio: est enim id intelligendum cum effectu, si demum filius probet contrarium his modis, quos iam tradidimus ex Anto. Abb. & Doct. ibi. Sed famam solam non sufficere probatur ratione, quia fama non probat plenè, sed semiplenè, iuxta communem sententiam Docto. in c. 1. de appellat. & in c. veniens. in 1. de testi. etiam in his, quæ sunt difficillimæ probationis. c. præterea. de testibus. ex quo Aret. in d. c. per tuas. col. 7. & Felin. num. 15. expressim asserunt, ex fama nec constitui quem in quasi possessione filiationis, vbi plena exigitur probatio, & in casibus, quibus filiatio plenè probanda est. id etiam tribuunt Salyc. in l. 3. num. 9. ff. de testibus. sequitur eum Dec. consil. 321. colu. 5. optimè Alex. consil. 24. colu. 3. volum. 4. licet Anto. in d c. transmissę, contrarium notet, quem Alex. sibi contrarius sequitur consilio 51. volu. 1. & Dec. dubitet consil. 272. & in d. c. per tuas. colu. fin. pro Anto. allegans Fulgo. consil. 128. colu. 2. Sed in facto, super quo consuluit Fulg. non aderat sola fama, sed coadiuta alijs adminiculis, & præsumptionibus: ideò nimirum si Fulg. responderit, probationem illam sufficientem fuisse: sicuti & passim alij Doct. fatentur, & Hieron. Grattus consilio 146. volumi. 2. In antiquis tamen dubitationibus fama probat, saltem præsumptione quadam, ipsam filiationem: sicut & instrumenta antiqua, in quibus quis enunciatur, etiam obiter, filius alicuius. vt optimè notat Anto. in cap. cùm dilectus. de success. ab intest. num. 30. Ias. consil. 34. nume. 7. & consil. 114. num. 5. 1. volum. & Alex. consil. 71. colum. 2. in 4. volum. Id tamen quod diximus, nominationem filiorum quandoque probare in quæstione, intelligendum est in filijs legitimis & naturalibus, vel in naturalibus tantùm: non tamen in filijs spurijs, inter quos nominatio nihil prodest. ita Angel. consilio 191. prima colum. quem Ias. retulit, & sequitur consilio 102. in 4. vol. & Hier. Grat. cons. 158. col. 1. in 2. vol.

Cæterùm Bart. in l. 1. §. idem per contrarium. ff. de liber. agnosc. & in l. non nudis. C. de probation. & in l. filium. ff. de his, qui sunt sui. instruit aduocatos in probanda filiatione, ex quo tria sunt à testibus inquirenda. Primum, an sciant, Sempronium esse filium Titij, ex matrimonio legitimo ab eius vxore conceptum. Secundum, sciantne, Titium dictum Sempronium, esse filium eius. agnouisse, atque vt talem eum tractasse, eundemq́ue Sempronium in possessione filiationis penes dictum Titium extitisse. Tertium, an creditum atque existimatum fuerit communi viciniæ fama, præfatum Sempronium filium esse legitimum dicti Titij. Verùm hæc omnia cautè à testibus interrogantur: non quòd omnia probari sit necessarium, quod ex præmissis constat, sed vt testis, qui vnum ex his ignorat, aliud fortasse asserat, secundum Alexandr. consilio 51. in primo volumine. Iason. consilio 34. & in consilio 114. in 1. volumi.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Filij legitimi qualiter distinguantur.
- 2 Naturalis filius quis dicatur.
- 3 Naturalis filius etiam in dispensatione à Principe obtenta is intelligitur, qui ex concubina, etiam domi non cohabitante, conceptus fuerit.
- 4 Regia lex Tauri explicatur.
- 5 Subintroducta fœmina quæ sit.
- 6 Nothus quis dicatur.
- 7 Regia lex Tauri exponitur.
- 8 Bastardus quis dicatur: atque Regia l. perpenditur.
- 9 Naturalis non existentibus legitimis, nec legitimatis, patri intestato in duabus vncijs succedit.
- 10 Nepos ex filio naturali non aliter auo intestato succedit, quàm eius pater successisset.
- 11 Naturalis qualiter ex testamento, patri habenti legitimos possit succedere, etiam iure Regio.
- 12 Naturalis an possit ex testamento, patri habenti legitimos parentes succedere, etiam Regia lege?
- 13 Pater potest in testamento, etiam minus solenni, filium naturalem hæredem instituere, non existentibus filijs legitimis.
- 14 Donatio reuocatur natiuitate filiorum, etiam naturalium.
- 15 Filius naturalis qualiter matri etiam iure Regio valeat succedere.
- 16 Naturalis filius an habeat contra testamentum matris querelam inofficiosi testamenti?

§. QVARTVS.

HACTENVS de prole legitima ratione matrimonij diximus, cui sobolis illegitimæ tractatus meritò adhæret, quem Salmanticæ anno 1539. explicuimus in relectione c. cùm haberet, de eo, qui dux. in matri. quam pollu. per adul. eundem verò & hîc repetere libet, quò sit de prole perfecta cognitio.

Porrò illegitimi filij in naturales & spurios distinguuntur: naturalibus nothi: spurijs verò manzeres conueniunt: quasi parum ab eis distent. capit. nisi cùm pridem. §. personæ. de renunciat. cuius verba hæc sunt: vt inter nothos & manzeres, naturales & spurios distinguantur. Sic enim nothus à manzere differt, vt naturalis à spurio, & rursus in duas classes fit diuisio, quarum prima naturales & nothos, secunda spurios & manzeres coniungit, secundum Ant. & Card. ibi q. 9. & Præp. in c. per venerabilem. §. quod autem. qui filij sint legi. nume. 14. de his igitur solùm tractemus, reiecta veteri filiorum nomenclatura, quam partim explicat Alcia. lib. 4. parerg. c. 5.

Naturales ergo filij à Iure ciuili hi dicuntur, qui ex vnica concubina, eaque domi cohabitante, atque legitima, nascuntur. l. pen. & fin. ff. de concub. iuncta l. si quis officium. ff. de ritu nuptia. Auth. quibus mod. natur. effic. sui. §. si quis autem filios. glo. in ca. per venerabilem. qui filij sint legit. vers. naturalibus. Regia lex 2. tit. 14. part. 4. Dicuntur ideò naturales, qui & Græcè Physici, quòd sola natura eos genuerit, non honestas coniugij. c. fi. 32. q. 4. Hinc apud Euripidem legitur.

Nothum genus nomen habet culpabile: natura verò
æqualis est.

Item apud eundem.

Ego mihi filios adsciscere nothos non dubito:

Cùm enim legitimis nulla in re sint inferiores,
Propter leges malè audiunt, quas tu cauere debes.

Quæ quidem Stobæus retulit sermone 75. hos etenim filios introduxit castitatis casus. §. natura. in Auth. quibus mod. natu. effi. sui. Nec intelligas, eos genuisse solam naturam, id est, naturale ius, quod hominibus congruit ex ipsa recta ratione: hoc enim falsum est: cùm simplex fornicatio, ex qua concipiuntur hi filij, sit Iure naturali vetita, quod alibi docuimus. Sed intellige naturam, id est, Ius naturale, quod ex appetitu coitus prouenit, & omnibus animantibus conuenit. ita explicat Ludo. de Sardis in tract. de legitima. part. 1. q. 2. & sensit Ioan. Lup. Segobiensis in tract. de matrimo. numero 16. Etenim operari secundum rationem iudicatur esse homini simpliciter naturale: operari verò contra rationem naturale est secundum quid, id est, secundum sensualitatem, simpliciter autem est contra naturam: quemadmodum docet S. Thomas. 1. 2. quæsti. 71. art. 2. ad tertium, & post eum eleganter Domin. Sot. lib. 1. de natur. & gratia. cap. 3. & in Epistolam ad Roma. cap. 1. Sic sanè ius Naturale dicitur instinctus quidam naturæ, qui nos ad aliquid procliues facit. Et hac ratione naturale Ius est commune omnibus animantibus, ratione quidem pręditis, & brutis. Vnde Cicero libro 1. Officio. inquit, Commune omnium animantium est, coniunctionis appetitus procreandi causa, & cura quædam eorum, quæ procreata sunt. Ex quibus aperitur sensus Iurisconsulti in l. 1. §. Ius naturale. ff. de iust. & iur. dicentis, Ius Naturale esse, quod Deus omnia animalia docuit. Nam ius hac in parte accipitur pro quodam impulsu naturæ, & immutabili prouocatione, quæ qua ex parte ab appetitu & sensualitate procedit, communis est hominibus & brutis: at quæ à ratione ducitur, tantùm hominibus conuenit. Explicat optimè idem Domini. Sot. libro 1. de iusti. & iur. quæst. 4. art. 2. Iure tamen Pontificum id tantùm exigitur, vt naturalis filius quis dicatur, quòd sit natus ex his parentibus, qui tempore conceptionis vel natiuitatis, matrimonium contrahere poterant. c. innotuit. de electio. c. tanta. qui filij sint legit. etiamsi non sit natus ex vnica concubina domi cohabitante. Hoc ipsum consuetudine receptum esse, asserit Abb. in d. c. per venerabilem. super glo. vers. naturalibus. & Bald. cons. 129. in 2. vol. Aymon Sauill. cons. 166. col. 3. repetit idem Bal. cons. 206. col. fi. in 3. vol. dicens, legitimationem obtentam à Principe seculari minimè surreptitiam esse ex eo, quòd legitimatus fuerit in petitione dictus naturalis, qui tamen non erat natus ex vnica concubina domi in contubernio retenta: esset tamen natus ex his, qui matrimonium contrahere poterant eo tempore: subdit enim se credere, ex Pontificum iure consuetudine recepto, eum verè naturalem dici, quamuis rigor Iuris Ciuilis obstet. Sequitur eum optimè Ias. consi. 51. in 3. volu. idem etiam apud Hispanos seruatum diu fuisse, testatur Roderic. Xuares in lib. 1. tit. 6. lib. 3. Fori. vers. hoc supposito. quem morem lege 11. Tauri Regina Ioanna Caroli Cæsaris mater comprobauit. Imò iniquum esse filium natum ex concubina domi retenta naturalem esse: at non ita natum ex coitu furtiuo, fœmina in continuo ac quotidiano contubernio non retenta, probat Fortu. in tracta. de vlti. fine. vtri. iur. illatione 8. & Præpo. in cap. tanta. nume. 6. qui filij sint legiti. vbi Abb. fin. col. dixit, potiùs fauendum esse natis ex coitu absque concubinatu, quàm natis ex concubina domi retenta: igitur Regia lex Iuri Canonico, iustitiæ atque æquitati omninò conuenit. Ex quibus constat vera, ni fallor, interpretatio ad Regiam l. 1. titu. 11. part. 7. qua probatur, filium omninò naturalem, consequi iura illius nobilitatis, quam Hispani hidalguiam dicimus, modò natus fuerit ex vnica concubina domi retenta. Nam perpensa Taurina lege, & consideratis his, quæ ad eius rationem diximus, opinamur, filium alioqui iure naturalem, Iure Regio nobilitate prædicta frui, & gaudere, licet eius mater non fuerit vnica patris concubina, nec domi retenta. Siquidem Regia partitarum lex ad hunc modum est intelligenda: iuxta ea, quæ adduximus ad veterum legum interpretationem. Sed an naturalis tantum filius debeat obtinere, & obtineat parentis nobilitatem, & sit nobilis genere, tradit latè Andr. Tiraq. in tract. de nobilitate. c. 15. qui alios eandem quæstionem examinantes allegat, quorum ea est frequentior sententia, quòd filius naturalis tantùm non obtineat nobilitatem parentum, nec ea sit verè censendus. De legitimatis autem, an hi hoc in Castellæ regno sint immunes ab illis contributionibus, & indictionibus publicis, à quibus nobiles hidalgui liberi censentur, extat Caroli Primi Hispaniarum Regis, & Quinti Romanorum Imperatoris, decretum datum anno 1542. quo diffinitum est, nullam legitimationem excusare à solutione publicarum indictionum & censuum, qui à Plebeis solui solent. Et quamuis quidam variè id fuerint interpretati, nos planè nullam inibi subesse dubitationem asseueramus, quippe qui existimemus secundum Regiam mentem hoc sancitum esse, quòd qui seclusa & nondum obtenta legitimatione minimè censerentur immunes à solutione publici census à Rege indicti, nequaquam per eandem legitimationem, nisi id expressim & in specie concessum fuerit, immunes & liberi iudicentur. Nec quidquam aliud secretius latere potest sub expeditissimo, & facili Regis responso. In hoc etenim Regio Granatensi prætorio non semel pronunciatum est, filios naturales tantùm etiam absque vlla legitimatione, etiamsi non fuerint nati ex vnica concubina domi retenta, censeri hidalguos, & immunes à publicis censibus iure Gentilitiæ nobilitatis.

Obiter tamen hîc erit perpendendum, quænam fœminæ fuerint, quas Canones aliquot subintroductas appellant. Nam Nicolaus Papa ita scribit: Nullus missam audiat presbyteri, quem scit concubinam indubitanter habere, aut subintroductam mulierem. cap. nullus. 32. dist. Concilium etiam Nicenum vetuit Episcopos, & Clericos fœminas habere subintroductas. cuius in eadem dist. Gratianus meminit. c. interdixit. Et Archidiaco. in d. ca. nullus. subintroductam fœminam existimat eam esse, quę respectu alicuius domestici officij, vt pro sarcienda vel suenda veste domi cohabitat: eam etiam fœminam subintroductam dici, scribit, quæ sub specie conuersionis, veluti conuersa religionis causa cohabitat Clericis. Sed hæc Archidiac. interpretatio, quia nulla auctoritate probatur, refellenda est. Cæterùm Eusebius 7. lib. Histor. Ecclesiast. Gręci Codicis. cap. 30. Latini autem ex translatione Ruffini. capi. 26. scribit: cum Paulo Samosateno, cumq́ue presbyteris atque Diaconis, qui ipsum Paulum sectabantur, fœminas quasdam cohabitasse, quosdamq́ue ex eis, dum incautiùs ea licentia vterentur, in fornicationis crimen cecidisse, ex illarum mulierum cohabitatione: easq́ue fœminas scribit appellari ab Antiochenis ἐυνειςάκτουσ, id est, subintroductas. quam dictionem Beatus Rhenanus, nondum visa, neque typis excusa Græca Eusebij Historia, latinæ traductioni restituit, ex Diui Chrysostomi sermone contra habentes ς̓υνειςάκτουτ, hoc est, fœminas subintroductas: in quo sermone diuus Chrysosto. scribit subintroductas, neque vxores, neque concubinas esse, sed tertium quoddam genus, sic inquiens: Sunt enim quidam, qui puellas innuptas absque hoc quòd opus nuptiarum cum illis exerceant, ducentes, domi perpetuò collocant, & vsque ad supremam senectam secum inclusas tenent: non liberorum procreandorum gratia, neque enim aiunt, se rem cum illis habere, neque causa libidinis: siquidem illas se dicunt incorruptas, inuiolatásque seruare. Hactenus Chrysost. ex quo apparet causas introducendi has fœminas eas esse, quòd opus foret puellis ipsis patrono aliquo aduersus maleuolos, cùm ipsæ, neque maritos, nec tutores haberent, parentibus etiam ac fratribus destitutæ: præterea, quòd muliebris sexus, vel maximè egeret subleuatione aliqua, quas quidem causas ipse Chrysostomus mirè refellit. Quod verò Archid. dicit de conuersis, nihil ad subintroductas pertinet: cùm conuersæ, canonicæ, & sic regulares dicerentur, quas, idem Chrysostomus alio sermone docet, non decere, vt cum viris cohabitent.

Nothi autem hi dicuntur, teste Alcia. libr. 4. parerg. c. 5. qui nati sunt ex coitu, qui lege nullam pœnam habet, ex scortis nempe & meretricibus: hocque distant à naturalibus, quòd nothi nati sint ex matre, non ita custodita, neque domi retenta. idque probat ex Auth. quib. mod. nat. effic. sui. adiuncto Græco titulo, qui naturales nothos appellat: quo fit, vt perpenso iure Pontificum ac Regio nihil differat nothus à naturali. tametsi Regia lex antiq. 1. tit. 15. part. 4. nothum appellet natum ex adulterio: quod Latinæ & Græcæ linguæ peritis mirè concinit, qui nothum dictionem Græcam, adulterinum interpretantur, aut spurium, vt Budæus doctè explicat in l. vulgò concepti. ff. de statu homi. Quintil. etiam lib. 3. cap. 8. auctor est, à Græcis nothum vocari eum, qui legitimus non sit. Sed tamen apud Iurisconsultos & legumlatores strictiùs in filijs hoc nomen assumitur, vt nothum eum dicamus, qui ex scortis aut meretricibus natus sit. quod constat ex dicta Authenticorum inductione. Id autem Iure Ciuili inter naturales & nothos interest, quòd naturales intestato patre decedente consequuntur duas vncias, iuxta distinctionem traditam in Auth. licet. C. de natura. lib. & in Auth. quib. mod. natu. effi. sui. §. si quis autem defunctus fuerit, & §. fi. nothi verò nullam portionem bonorum intestati parentis habent: vt in Auth. quib. mod. natu. effi. sui. §. si verò effusa concupiscentia. Ex testamento verò æquales esse possunt nothi ipsis naturalibus. quod prob. optimè Alci. in d. ca. 5. & sensit Saly. in Auth. ex complexu. C. de incest. nup. dicens, nothum posse in testamento à patre agnosci in filium. quamuis Oldr. cons. 196. & Alber. in Rub. de nat. lib. & Bar. in l. fin. ff. de his, qui. vt indig. tenuerint, patrem in testamento nihil posse nothis relinquere. A nothis etiam apud Græcos νοθεια dicuntur ea bona, quæ lege Atheniensium, dari poterant ex patris hæreditate filijs nothis: adnotante Budæo in d. l. vulgò. & Ludoui. Cælio. lib. lect. antiq. 6. c. 2. sed & apud Athenienses nothi dicebantur, qui non erant nati ex duob. Atheniensibus, auctore Plutarcho in Pericle. Hinc & Regia l. Tauri. 11. in his filijs naturalib. exigit, quòd pater eos filios proprios esse agnouerit, quam legem ego intelligo in filijs natis ex fœmina domi non cohabitante, quos nothos appellari diximus. Nam in his, qui nascuntur ex concubina domi retenta, satis opinor esse, si constat eos domi natos fuisse. ex glo. in capit. Michaël. de filijs presbyte. quam paulò antè adduximus.

Hinc infertur naturales filios, & eos, quos bastardos appellamus, eosdem esse. gl. in Rub. ff. de concub. Dec. cons. 433. Lud. de Sardis. in tract. de legitimat. 2. part. qu. 1. in 2. volu. Alex. consil. 128. in 1. vol. col. pe. Nec oberit Reg. l. 9. Tauri. dum disiunctiuè, dicit, bastardi, aut illegitimi: non enim sensit quoscunque illegitimos dici Bastardos: sed Bastardos esse illegitimorum speciem: & esse alios illegitimos, qui Bastardi non dicantur, quod patet, dum subdit, aut illegitimi cuiuscunque qualitatis extiterint. Sic enim dicta lex est intelligenda. De horum autem naturalium filiorum successione, aliquot conclusiones notandæ sunt.

Prima conclusio. Filij naturales, non extantibus legitimis, patri intestato in duabus vncijs succedunt, ex quibus virilis portio matri eorum competit. Auth. licet. C. de natur. lib. glo. Abb. & Præpo. in c. tanta. qui filij sint legit. Regia l. 8. tit. 13. part. 6. Vnde constat, excludi naturales existentibus filijs legitimis, aut legitimatis rescripto Principis: cùm text. in d. Auth. sobolem ciuilem requirat ad hanc exclusionem. & probatur auctoritate Bal. in l. eam, quam. C. de fideicom. num. 26. & in l. cùm acutissimi. num. 7. eod. tit. dicentis, legem municipalem de legitimis loquentem, etiam habere locum in legitimatis, rescripto Principis: quanto ergo fortiùs erit idem dicendum in legum communium interpretatione? sicuti Bal. adnotauit in l. quisquis. C. ad l. Iuli. maie. Hinc etiam deducitur, idem dicendum fore in filijs adoptiuis, vt eis extantibus, naturales ab his duabus vncijs excludantur: quod asserit Nicolaus de Vbald. in tract. de success. ab intesta. colum. 11. & Ioan. Baptista de S. Seuerino in l. si qua illustris. C. ad Orfici. fol. 5. colu. 3. Imò vxore legitima parentis extante, etiam naturales ab his vncijs excludi, prob. tex. in d. Auth. licet. Lex tamen Regia 9. tit. 13. par. 6. expressim hoc non admittit: imò censet naturales admittendos esse ad has duas vncias in bonis patris intestati, etiam extante legitima vxore, modò filij legitimi non extent. Scribit verò Alex. in l. Lucius. ff. de vulg. col. 3. naturales filios in his duabus vncijs patri intestato succedere, etiamsi supersint coniux & filij legitimi, si filij legitimi hæreditatem patris repudiauerint: aduersus Imol. ibi. quem tamen defendit Ripa numero 6.

Secunda conclusio. Nepos naturalis etiam & legitimus, ex filio tantum naturali conceptus, non aliter auo intestato succedit, quàm pater eius iure esset successurus. l. fin. C. de natu. li. vbi Odofre. & Cynus. c. causam, quæ. in 1. ca. lator. & c. ex tenore. qui filij sint legit. not. Ang. per tex. ibi in Auth. de hæred. ab intest. veni. §. reliquum. versi. ex diuerso. Bal. in l. fin. C. de verbor. signi. Deci. cons. 32. Ex quo apertè infertur, præcedentem conclusionem, quæ prima fuit, non tantùm in filijs, sed & in nepotibus locum habere, vt auo intestato succedant in duabus vncijs, nec legitimis filijs, nec vxore legitima existentibus: quod not. Bal. & Saly. in d. l. fi. C. de natu. lib. Azo. in summa. C. eo. tit. glo. in Auth. quib. mod. natu. effi. sui. §. nepotibus. Nec ab hac opinione audet in consulendo, ac iudicando recedere Ioan. Baptist. in d. l. si qua illustris. fol. 5. col. 3. etiam refragante Guliel. Benedict. in c. Raynucius. de testam. in ver. & vxorem. nu. 700. qui contrarium asserit, per tex. in d §. nepotibus. & in d. l. fi. in fi. quibus ego respondeo, id tantùm ibi probari, nepotes etiam legitimos, ex filio tantùm naturali, intestato auo non succedere vt legitimos: non tamen negant dicta iura, eos succedere vt naturales.

Tertia conclusio, pater filium naturalem habens, legitimis etiam extantibus, in testamento potest ei vnciam, id est, duodecimam partem bonorum relinquere, ex qua vncia virilis portio matri eius ex testamento potest competere. l. 2. cum Authentic. C. de natura. lib. Regia l. 8. titu. 13. part. 6. Nec intelligas patrem filio huic, & concubinæ, ita posse integram vnciam relinquere, vt concubina deficiente filio semunciam tantùm relinquere valeat: vt perperàm intellexit Ludoui. de Sardis. in tract. legitimatio. 3. part. quæstio. 1. siquidem naturali tantùm filio pater potest, etiam si desit concubina, integram vnciam relinquere. gloss. & Alberic. in dict. l. 2. & dict. Regia l. 8. verùm in his regnis pater potest hoc in casu filio naturali quintam bonorum partem legare: quod lege 9. Tauri sancitum est: atque prius id quandoque seruatum fuisse, ostendit l. 1. titu. de hæredit. lib. 3. Fori. Sed si legitima proles consentiat patrem plus relinquere naturali filio, id iure validum erit, modò consensus ille sit expressus, nec sufficiet tacitus: vt not. Aymon Sauilli. consilio 200. ad id citans Bar. in l. fi. ff. de his, qui. vt indig. qui hoc sensit, dum col. 3. l. 1. C. de natu. lib. intelligit in naturalibus liberis: quæ tamen loquitur in spurijs. Imò hic consensus est præstandus præsentibus naturalib. liberis, vt ipse Aymon latiùs tradit. Vnde Rom. consil. 43. scribit, filijs absque fraude bonis paternis renunciantibus, patrem posse liberè bona sua filio naturali relinquere, sicuti posset filijs legitimis non extantibus.

Quarta conclusio. Pater carens legitimis liberis, potest naturalem filium hæredem instituere, etiamsi habeat ascendentes, modò eis legitimam partem relinquat. Auth. licet. C. de natur. liber. vbi glo. communiter recepta. Regia l. 8. tit. 13. part. 6. parentibus tamen Iure Ciuili tertia pars bonorum filij pro parte legitima debetur, secundum communem opinio. in Authen. nouissima. C. de inoffic. testa. Iure Regio duæ partes, ex tribus bonorum filij, debentur. l. 6. Tauri. Verùm hæc quarta conclusio in his regnis iam est omninò sublata: siquidem pater potest filium naturalem hæredem instituere, nulla relicta parentibus legitima parte. l. 10. Tauri. Atque adeò prædicta vera sunt, vt pater possit in testamento imperfecto, & minus solenni hunc naturalem filium instituere: sic l. hac consultissima. §. ex imperfecto. C. de testamen. locum habebit, etiam in naturalibus filijs. probat l. humanitatis. ibi. liberum. C. de natur. liber. Specul. titu. de instrument. editio. §. compendiosè. versicu. quid si pater naturalis. Salyc. in l. fina. C. fami. hercisc. Paul. Castrens. in dict. §. ex imperfecto. Imo. in l. ex facto. §. si quis rogatus. ff. ad Trebel. & Guliel. Bened. in c. Raynutius. de testamen. in verb. testamentum. in 1. nume. 83. quorum opinio communis est, licet contraria fortassis verior sit, quam Alexand. probat in d. §. si quis rogatus. nume. 45. & Ias. in d. §. ex imperfecto. num. 4. In hoc tamen regno parum isthæc disputatio vtilis est: cùm l. 3. Tauri. §. ex imperfecto. correctus censeatur tam in testamento in scriptis facto, quàm in nuncupatiuo, quod praxis obseruat, teste Michaële Cifontano in dicta l. 3. num. 7.

Ex hac principali conclusione infertur, natiuitate filiorum naturalium, donationem à parente factam reuocari: & sic l. si vnquam. C. de reuoca. donat. habere locum etiam in filijs naturalibus, secundum Ripam ibi, quæstio. 28. cui aduersatur Tiraquel. in verb. susceperit. numero 45. dicens, in donatione à matre facta veram esse Ripæ opinionem: non sic in facta à patre: super quo ipse disputat. Sed probabilior apparet sententia Ripæ, ex donantis præsumpta voluntate, à qua lex illa deducitur.

Quinta conclusio. Filius naturalis matri, etiam intestatæ cum legitimis simul, & æquè succedit. l. si qua illustris. C. ad Orfici. Regia l. 11. tit. 13. part. 6. etiamsi mater sit illustris, secundum communem opinionem, & notat Angel. Areti. in §. nouissimè. Institu. ad Orfici. Iniquum tamen esse videtur, naturales filios ex fornicario coitu conceptos, æquè, ac legitimo matrimonio genitos admitti ad matris successionem. scriptum enim est Genes. capit. 21. non erit hæres filius ancillæ: id est, concubinæ, cum filio liberę, id est, vxoris. auctore Ambrosio, sermone 65. à quo assumit Gratianus text. in capit. dicet aliquis. 32. quæstione 4. idem probat text. in capit. non omnis. 32. q. 2. ex verbis Apostoli ad Galat. cap. 4. Hinc Genes. c. 25. scribitur: Dedit Abraham cuncta, quæ possederat, Isaac: filijs verò concubinarum largitus est munera, & separauit eos à filio suo Isaac. quod etiam adnotauit Io. Annius super Philonem lib. 1. Hinc & Fortu. in tract. de vlti. fine. illat. 8. iniustam esse existimat l. si qua illustris. in præfata conclusione. Vnde Regia l. 9. Tauri sancitum est, naturalem, etiam matri intestatæ simul cum legitimis non succedere: posse tamen ei à matre quintam bonorum partem relinqui. Sic & in Gallia idem seruari, testatur Gulielmus Benedict. in dict. cap. Raynutius. in verb. & vxorem. num. 710. Chassa. in consuet. Burg. Rubr. 8. §. 3. & Carolus libro 1. Regalium Franciæ. iure 7. Quibus omnibus duo adijcienda sunt. Primum, naturalibus non competere ius agendi ex titulo inofficiosi testamenti, quamuis pater eis nihil relinquat. glo. in l. 1. in princi. ff. de bono. poss. contra tabul. quam commendat Aret. in l. ex facto. col. 9. ff. de vulgar. & pupil. Bar. in l. Gallus. §. etiam si parente. ff. de liber. & posthu. Bald. in l. 1. col. 3. C. de bonor. poss. secund. tab. & Didacus à Segura in l. cohęredi. §. cùm filiæ. ff. de vulgar. col. 14. Possunt tamen contra testamentum matris agere de inofficioso testamen. l. si suspecta. §. 1. vbi gloss. ff. de inoffi. testamen. gloss. & Paul. in d. l. si qua illustris. Lege autem Taurina 12. qui legitimi rescripto Principis efficiuntur, nullo casu succedunt cum legitimis & naturalibus. Secundum addimus prędictis, filios naturales ita matri etiam intestatæ succedere, vt parentes ipsius matris à successione excludantur: quod in Prætorio Rotæ testatur seruatum ac pronunciatum fuisse, Chassador. decisione vnica. de successio. ab intestat. Nec id opinor lege Regia abrogari, imò idem expressim in d. l. 9. cautum existat.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Spurius filius quis sit, & vnde id nomen deductum fuerit.
- 2 Filij manzeres qui dicantur.
- 3 Spurius nihil potest à patre capere, nec interviuos nec in vltima voluntate: & ibi quibus adiudicetur, quod filio spurio relictum fuerit.
- 4 Filius spurius etiam ex substitutione pupillari, patris bona capere non potest.
- 5 Fraus legi fit, si is, cui aliquid donatum est, incontinenti id filio spurio donatoris dederit.
- 6 Filius spurius lege municipali non potest effici capax successionis, vel donationis paternæ.
- 7 Quid agendum sit, quando testanti data est tacita vel expressa fides restituendi bona filio spurio.
- 8 Spurius an possit in conscientiæ foro possidere bona parentum, ex tacita fide, vel aliàs ab hærede legitimo sibi restituta?
- 9 Hæres scriptus an teneatur, data tacita fide de restituendis bonis spurio, illa bona eidem restituere, vel ad fiscum deferre?
- 10 Hæres, qui hanc fidem dedit testatori, iuramento præstito de non reuelando, an teneatur vocatus à iudice, ei rem ipsam exprimere?
- 11 Filius spurius, quibus cautelis possit tutè bona patris adquirere.
- 12 Filius spurius an possit institui sub conditione, si legitimus à Principe fuerit effectus?
- 13 Nepos legitimus vel naturalis ex filio spurio, an possit ab auo institui hæres? & quid de nepote ex filio, qui fuit ex incestu conceptus.
- 14 Filius Clerici in sacris Ordinibus constituti, an dicatur natus ex incestu?
- 15 Spurius an matri succedere valeat?
- 16 Coitus damnatus quis dicatur iure Cæsareo.
- 17 Filius Clerici sacris ordinibus insigniti, an succedat matri, etiam iure Regio?
- 18 Coitus damnatus quis dicatur iure Regio.
- 19 Fratres naturales, vel spurij, an sint admittendi ad mutuam successionem, quæ ab intestato defertur.

§. QVINTVS.

SPVRIVS † interdum dicitur is, qui incertum patrem habet, quasi σπορτιθην, id est, Sparsim conceptus, à dictione Græca ex Iustiniano in §. si aduersus. Institu. de nupt. vbi Theophilus id notauit, & Alciat. lib. 1. prætermis. vel ex eo, quod auctore Plutarcho in Problematis. capit. 103. Spurius erat proprium nomen apud Romanos, quod scribebatur tantùm primis literis, S P. hi autem, qui sine patre erant, S P. designabantur, quasi sine patre: atque inde factum est, vt spurij dicerentur nati ex his mulieribus, cum quibus plures commercium carnale habuissent, vti explicat Budæus in l. vulgò. ff. de statu homi. & Ioan. Baptist. in dict. l. si qua illustris. col. 1. Theophilus in dicto §. si aduersus. & Catelli. Cotta. in vltimis memoralibus, in dictione, spurius. de his tamen hîc agendum non est. Dicuntur etenim propriè spurij, qui ex his parentibus nati sunt, qui coniugium contrahere non poterant tempore natiuitatis, nec tempore conceptionis. ita diffiniuit Ang. Areti. in §. nouissimè. Institu. ad Orfici. vel qui ex coitu lege punito nascuntur, Alcia. lib. 4. parerg. c. 5. ex eo, quòd patrem præ infamia nominare non audent. dict. l. vulgò. etiamsi patrem habeant certum. Hinc Titus Liuius lib. 1. ab vrbe condita, Consilio, inquit, vetere condentium vrbes, qui obscuram atque humilem conciendo ad se multitudinem, natam è terra sibi prolem mentiebantur: quasi nati è terra dicantur, qui præ humilitate parentes nominare non possunt. Constat etenim hominem nullis maioribus ortum, ignotoque genere, & obscuro, filium terræ appellatum fuisse, quod citatis auctoribus docet Angelus Politianus lib. Miscella capit. 18. & Erasmus in Prouerbio, terræ filius, atque idem constat ex Tertulliano in apologetico. cap. 11. Quanquam & sint, qui eorum vetustatum magnifacientes, terræ filios appellari honori vertant: ex Quintiliano libr. 3. cap. 9. ex quibus intelliges aliquot, quæ notat Ludouic. Cæl. libr. 11. lectio. antiqu. capit. 28. quo fit, vt filius adulterinus sit spurius: & idem de conceptis ex incestu. Nec libet omnia exactim exponere: sat enim est, prædicta adduxisse. Est igitur filius spurius, qui natus est ex his parentibus, qui matrimonium contrahere non poterant, quamuis patrem ostendere possit. text. in dicta l. vulgò. text. & ibi gloss. in cap. tanta. qui filij sint legit. capi. ad abolendam. de filijs presbyt. vel is, qui ex coitu damnato natus sit. Vnde ex hoc deducitur natum ex concubina domi non retenta spurium propriè non dici, sed naturalem: etiamsi gloss. in capit. nisi cùm pridem. §. personæ. de renunci. velit, eum spurium esse: cui conuenit Bartol. in l. final. ff. de his, qui. vt indig. colum. 1. & Regia l. 1. titulo 15. part. 4. ex his enim, quæ præmisimus, constat, hunc filium propriè nothum appellari, non spurium, nisi ea significatione, qua spurios dicimus eos, qui incertum patrem habent, & sic natos ex scortis, vel concubinis, quę domi minimè cohabitant, & quæ alios viros passim admittunt. dicta l. 1. titul. 15. part. 4. Nam & spurios generice accipi, probat l. spurij. ff. de decurioni. Hinc etiam apparet, qualiter sit intelligenda gloss. in Authentic. quibus mod. natu. effici. sui. §. final. dicens, spurios eos appellari, qui nascuntur ex his parentibus, qui etiam Iure ciuili prohibente matrimonium contrahere non poterant. quam probat Bapti. de Sancto Seuerino. in l. si qua illustris. folio 7. conclus. 8. eam tamen reprobat Ludouic. de Sardis. in tract. de legit. 3. part. §. de success. spurio. ex eo, quòd spurij propriè dicantur hi, qui nascuntur ex his, qui matrimonium Iure Canonico contrahere minimè poterant: posset etenim glo. procedere inspecta lata dictionis significatione. Sic etiam manzeres lata significatione nati dicuntur ex scortis & meretricibus. cap. 23. exordi. Regia l. 1. titu. 15. part. 4. at propriè hi dicuntur, qui nati sunt ex his, qui Iure Canonum matrimonium contrahere prohibentur. quod in d. cap. nisi cùm pridem. §. personæ. probatur. iuxta illius veram interpretationem, quæ iuri Pontificio intelligendo potiùs conuenit: tametsi non me lateat has dictiones sæpissimè aliter assumi. In his verò filijs spurijs sequentes assertiones erunt notandę.

Prima conclusio. Filius spurius, nec ex testamento, nec ab intestato, nec ex contractu inter viuos, aliquid à patre capere potest. §. fina. in Auth. quib. mod. nat. effici. sui. l. 1. & Authen. licet. C. de natur. lib. Reg. l. 10. tit. 13. part. 6. quæ dum fornicationis meminit, est intelligenda de ea fornicatione, quæ etiam accedente fornicantium consensu coniugalis esse non potest, iure Pontificio vetante. idem not. Salyc. in d. l. 1. Quod si pater filio spurio aliquid relinquat, id à lege legitimis liberis, vel cognatis proximioribus defertur. Bald. & Salyc. in dict. l. 1. per text. ibi. Bart in l. fin. ff. de his, qui. vt indi. Iaso. in l. 2. C. de hæred. instit. & Alexand. dicens, hanc opinionem communem esse in l. hæreditas. C. de his, qui. vt indig. Fiscus autem id vendicat negligentibus consanguineis intra duos menses relicta bona ab spurio euincere, aut petere, idem si pacto, vel renunciatione consanguinei excludantur. textus in dicta l. 1. quæ tamen iuxta prędictam sententiam in his tantùm filijs procedit, quorum ibi mentio fit, non in alijs. Regia tamen l. 1. tit. 13. part. 6. illius legis primæ decisionem in omnibus spurijs locum habere apertissimè probat. Nec refert, an spurius à patre capiat, an ab alio, ex patris tamen ordinatione aut voluntate. argu. l. vnum ex familia. §. 1. ff. de legat. 2. Ex quo infertur, institutum hæredem, & rogatum restituere hęreditatem proprio arbitrio vni vel pluribus, non posse illam hæreditatem aliquo modo restituere filio spurio, illius, qui eum hæredem instituerat, adiecta fideicommissaria substitutione. Paul. in l. Lucius. §. in testamento. ff. de legatis 1. quamuis subobscurè in hoc loquatur Bart. in l. cùm hæredi. ff. de reb. dubi.

Secundò, deducitur ex his spurium filium à patre substitui non posse legitimo ex pupillari substitutione ad effectum, vt patris bona consequatur, etiamsi pupilli bona capere possit ex illa substitutione. l. si is, qui. ff. de vulgar. substi. adiuncta gloss. in Authen. quibus mod. natur. effici. sui. §. final. quem text. in dicta l. si is, qui. dicit singula. Bald. in l. eam, quam. C. de fideicommiss. nu. 53. & in c. solicitudinem. de appel. col. 2. notant Bartol. Paul. Alexand. & Ias. in d. l. si is, qui. & Ias. in l. iam hoc iure. nume. 5. ff. de vulgar.

Tertiò, deducitur spurium non posse à patre substitui vulgariter, nec fideicommissariè: quod notat præter alios Guliel. Benedict. in repe. ca. Raynutius. de testam. in verb. & vxorem. numero 690.

Quartò, ex his elicere possumus, fraudem legi factam censeri, si is, cui pater spurij donauit aliqua bona, incontinenti illa donauerit filio spurio donatoris, vel ex interuallo, expressim tamen in remunerationem donationis primæ, vel sit maxima quantitas, quæ donatur. Bal. in d. l. eam, quam. nu. 40. Io. Lup. in Rubr. de donat. §. 30. nu. 14. quemadmodum & ex alijs coniecturis potest id pręsumi factum fuisse, secundum Anani. cons. 13.

Lege verò municipali statui non potest filium spurium capacem fore testamenti donationis, alteriúsue paternæ largitionis. Bald. & Aret. in l. cunctos populos. C. de summa trinita. nu. 15. idem Aret. in l. testamenti factio. ff. de testa. Ias. in l. ait prætor. 3. col. ff. de iureiur. Socy. cons. 95. in 4. vol. nu. 9. Deci. in cap. 2. de consti. 2. lectione. notab. 2. quam opinionem esse communiter receptam fatetur Ioannes Baptist. in repe. l. omnes populi. ff. de iusti. & iure. folio 11. colum. 1.

Insignis tamen in hac re est quæstio, quid agendum sit, quando quis ab aliquo hæres institutus, eisdem præstat de restituenda hęreditate spurio. In quo dubio adnotandum est, quòd is, qui fidem hanc præstat, vt indignus priuatur hæreditate, & ea fisco adiudicatur. l. non intelligitur. §. si quis palàm. l. ita fidei. ff. de iure fisci. l. prędonis loco. ff. de petit. hæred. l. in tacitis. l. Lucius. §. final. ff. de legat. 1. Quod si fidem non præstiterit, & si palàm rogetur restituere, iure optimo illa bona institutus possidebit. dict. l. non intelligitur. in princip. & §. 1. l. si in metallum. ff. de his, quæ pro non script. hab. Bartol. in l. fina.. ff. de his, qui. vt indig. colum. 3. qui hoc efficaciter probat. Prorsus enim incapaci dirigitur hoc fideicommissum. ac leges iustissimè potuerunt spurium priuare paterna hæreditate, & eum reddere ad eam incapacem: quod à legibus factum esse constat: nec probatione aliqua indiget: cùm sit text. apertissimus in Auth. quibus mod. natu. effici. sui. §. fi. quibus ita præmissis plura inferre licet in hac controuersia.

Primum, spurium in interiori iudicio animę non posse tutè bona à parente sibi relicta, donatáue obtinere. Is enim lege iustissima ad ea capienda incapax est: igitur restituere ea in conscientiæ foro cogendus est. Nec obstat pœnam legis exterioris non esse considerandam in interiori iudicio, donec eius exequutio fiat. gl. satis celebris in c. fraternitas. 12. q. 2. cuius & nos meminimus. c. sexto huius secundæ partis. §. 8. id enim verum est in pœnis exigentibus iudicis exequutionem: non ita in pœnis, quæ non requirunt actum aliquem iudicis: sicuti pœnæ illæ, quibus quis incapax efficitur alicuius actus: tenetur enim ab illo actu abstinere. Sic incapax aliquorum bonorum tenetur à possessione illorum bonorum recedere: ex Caieta. in 22. q. 62. ar. 3.

Secundò, spurium tutè in animæ iudicio, & conscientiæ foro parentis bona possidere, quę sibi liberè, nulla promissione parenti præmissa tradiderit scriptus hæres: ex eo, quòd bona illa ex voluntate veri domini acquirit, nulla lege vetante: igitur iustè obtinet. Hæres enim scriptus verus dominus illorum bonorum est: nec lex prohibet eum posse tradere bona illa spurio filio, nisi ex parentis voluntate, quæ tamen hîc non præcessit.

Tertiò, infertur eundem spurium iustè in conscientię foro bona parentis posse retinere, quæ sibi institutus à patre hæres tradidit, etiam data parenti fide de restituendis spurio prædictis bonis: tametsi fidem dederit, peccauerit, & mortaliter, fraudem qui hanc insignem committens aduersus legem, quæ prohibet dictam fidem præstari: sed tamen non prohibet lex traditionem bonorum, quæ spurio fit. Nec ex fide præstita amittit hæres hæreditatem, & rerum hæreditariarum dominium. Vnde cùm dominus sit, potest illas res in spurium transferre. Nec dici potest, spurium hac acquisitione priuatum esse à lege: cùm fiat ex voluntate parentis: quia hæc acquisitio potiùs fit ex voluntate veri domini, quàm parentis, ex cuius voluntate verus dominus sciebat ipsum ad id minimè obligari.

Quartò, subinfertur hæredem scriptum non teneri in iudicio animæ restituere hęreditatem; etiamsi tacitam fidem præstiterit de ea restituenda filio spurio: illa enim promissio fuit facta contra leges, & in fraudem legis: ergo ex ea non tenetur. l. iurisgentium. §. prætor ait. ff. de pact. & ibi optimè Fortu. 3. notab. facit ad idem text. in §. generaliter. sub eadem l.

Quintò, hinc constat hęredem scriptum, qui promiserat testanti restituere hæreditatem spurio, non teneri in animæ iudicio illa bona ad fiscum deferre, neque fisco id crimen ab eo commissum pandere, quia verus hæres est, & in pœnam leges hanc hæreditatem fisco deferunt. l. 1. C. de his, qui. vt indig. l. ita fidei. l. non intelligitur. ff. de iure fisci. pœna autem in foro conscientiæ non soluitur: vnde confestim sequitur hæc ipsa illatio contra Bartol. in l. fin. ff. de his, qui. vt indig. colu. 3. quem Didacus de Segura sequitur in l. cohæredi. §. cùm filiæ. ff. de vulga. & pupil. fol. 12. eiusdem repet. colum. 1. Nec item tenebitur consanguineis testantis illa bona tradere: cùm iste sit verus hæres: fides autem ab eo data in pœnam delicti tollit ab eo hæreditatem: & fisco eam defert: quòd si verus hæres non esset, hæreditas ad testantis propinquos pertineret. Nec obstat l. prędonis. ff. de pet. hæred. quia Iurisconsultus ibi, non appellat hunc hæredem prędonem: sed dicit censendum esse prædonis loco, quia fraudem fisco fecit tacitam fidem præstando. Nec mihi placet hoc in dubio, quod not. Syluest. in verb. filij. §. 6.

Sextò, ex his opinio Card. consil. 35. intelligenda est, dum dixit, hæredem, qui præstitit testanti fidem de restituenda hæreditate spurio, etiamsi iurauerit, se id non dicturum cuiquam, debere vocatum à iudice omninò verum dicere, & rem totam exprimere. refert eum Felin. in cap. intimauit. de testib. colum. 2. & 3. & insignis Doct. M. Naua. in capit. inter verba. 11. quæstio. 3. part. vlti. corola. 65. procedit enim prædicta opinio, quando quis à iudice interrogaretur, vel eius testimonium exigeretur sub monitione generali, præcedente infamia contra ipsum tacitæ fidei: alioqui si id crimen occultum sit, & de pœna tantùm soluenda tractemus: quam in animæ iudicio soluere quis non tenetur, non de restitutione illati damni, non cogitur quis dicere testimonium minimè præcedente infamia: quòd si responderit casu, quo non tenebatur testimonium dicere, ita oportet respondere, vt verum dixisse constet.

Septimò, ex his constat in dubio, cui fisco, seculari, an Ecclesiastico dicto casu sit adiudicanda hæreditas, esse considerandam hæredis, præstantis fidem, personam: cùm is delinquat: & ab eo propter delictum auferatur hæreditas: nam si Laicus sit, Regi defertur ipsa hæreditas: si verò Clericus, Ecclesiæ est adiudicanda. quod probari potest ex his, quæ tradit Ioan. Lupi. in Rubr. de donati. §. 39. docet & hoc expressim Bald. in l. si quis presbyter. 1. col. C. de Episcop. & Cleric. quem sequitur Paul. Castr. ibi. Chassanæus in consuet. Burg. Rub. 8. §. 5. num. 4. & Fel. c. quia. V. de iudic. col. 2. & Segura in l. 3. §. vlt. nume. 145. ff. de lib. & posthu. nec in contrarium quidquam vrget tex. in cap. 2. de success. ab intest. licet eum ibi adnotauerit Panor. Has equidem septem illationes lector amplius examinare poterit ex his, quæ post secundam huius operis editionem tradit doctissimus Dominic. Sot. lib. 4. de iusti. & iur. qu. 5. arti. 1. in his etenim, in quibus nostra dissident ab his, quæ diligentissimè fuê re inibi adnotata, liberum erit cuiusque iudicium: & nos tanti viri censuram libentissimè admittemus.

Verùm nostrates passim conantur explicare, quonam pacto pater possit filio spurio proprias res tutè relinquere, ita, vt filius non excludatur à fisco: quorum aliquot cautelas hîc referam, ex quibus hæc grauis quæstio poterit perpendi. Prima equidem cautela instruit patrem, & docet ipsum amicum quendam ei valdè fidum hæredem instituere, cui secretè filium commendet: non tamen roget ipsum bona filio spurio restituere: is enim poterit postmodum filium hæredem instituere, vel ei restituere hæreditatem. Specul. tit. de success. ab intest. §. 1. versicu. quid si pater. numero 30. cui suffragatur gloss. in Authentic. quib. mod. natur. effici. sui. §. fin. versic. participium: quam dixit esse singul. Paul. in l. si is, qui. ff. de vulg. vbi idem notant Bart. Ias. & alij dicentes hæredem ab aliquo institutum posse instituere spurium primi testantis, & idem probatur in l. qui testamentum Titij. ff. de his, qui. vt indig. Hoc tamen negotium fidum amicum exigit: atque forsan hæc secunda institutio fraudem præ se fert, ex his, quę modò diximus, nisi institutus hæres esset filius legitimus testantis: quo quidem hærede instituente filium spurium, potiùs præsumendum erit institutionem factam fraterno amore, quàm parentis iussu. Bal. in l. eam, quam. numer. 54. C. de fideicom. Sunt & quidam, qui patri consulant contracta inter spurium & capacem alium integerrima omnium bonorum societate, illum spurij socium hæredem instituere, vt ex illa societate optimam partem filius spurius capiat, ratione societatis. Bald. in l. 1. C. pro socio. colum. fina. Corset. in sing. suis. in verbo, spurius. optimus text. & ibi Bartol. in l. is, qui duos. ff. de liberat. legat. Io. Lup. in Rubr. de donat. inter virum & vxorem. §. 65. num. 11. ab hoc tamen consilio cauendum censeo, cùm propter fraudis non leuem coniecturam, tum ob animæ salutem, cui non admodum conuenit his vti dolis ad effugiendas sanctissimarum constitutionum prohibitiones. His tamen plura addi possent ex Cæpola caute. 39. Platea. in l. 1. C. de delatori. lib. 11. & Ludouic. de Sardis in tractat. de legitimat. fol. vlti.

Prætermittendum verò non est, parenti tutissimum esse, vt spurium hæredem instituat sub conditione, si à Principe fuerit effectus legitimus: tunc etenim sequuta legitimatione, patris hæreditatem absque animæ periculo obtinebit: cùm institui iure possit incapax in tempus, quo capere possit. l. in tempus. ff. de hæred. instit. l. sicut. & ibi glo. in princ. ff. quib. mod. vsusfru. amitt. Bald. Aret. & Alexan. in l. Gallus. §. instituens. ff. de libe. & posthu. idem Aret. in l. si filiusfamiliàs. ff. de testamen. quam opinionem communem esse testantur Iaso. numero 5. & Lancellot. Deci. in dict. §. instituens. & Gualdens. de arte testan. titu. 2. caut. fina. idem in hac specie notauit Bald. in l. 1. C. de instit. & substit. in 6. q. cuius opinionem fatetur communiter esse receptam Catell. Cotta in vltimis memoralibus in dictione, spurius, dicens se eam defendisse Ferrariæ contra Ludouic. Lusita. in l. quidam relegatus. ff. de rebus dub. qui tamen columna 11. potiùs videtur in hoc casu Bald. sequi, quàm ab eo discedere, tametsi non omninò ei placeat Bald. sententia, quam Socyn. ibi numero 11. probauerat. Nec oberit l. si alienum. §. in extraneis. ff. de hæred. instit. vbi in institutionibus conditionalibus oportet hæredem capacem esse tempore testamenti, mortis, & aditionis hæreditatis: id enim procedit in conditione extrinseca, secùs in conditione intrinseca, & quæ à iure intelligitur, qualis est ista, cùm capere poterit hæres. Bald. in dict. l. in tempus. vbi gloss. hoc sensit tradunt optimè Ias. in l. is, qui hæres. ff. de vulga. & pupil. Aretin. consil. 155. Imò hic spurius hac conditione institutus poterit pendente conditione bona petere, & ea, vt curator administrare ex bonorum possessione, secundum tabulas. l. si quis instituatur hæres in diem. ff. de hære. inst. vbi Bal. & Ange. idem Bal. in l. fi. ff. de his, qui sunt sui vel alien. iur. Ioan. Lup. in Rubri. de donatio. inter virum & vxo. §. 29. nume. 4. Sed & is, qui spurium filium habet, meminerit in his regnis posse ei relinquere iure alimentorum quintam bonorum partem, ex Regia l. 10. Tauri. quinimò & ante iura Codicis, & Authenticorum licuisse patri spurio aliquid alimentorum titulo dare, aut legare, probat Alciat. in lib. 4. parerg. c. 5. ex l. 3. ff. de his, quæ pro non script. habent.

Secunda conclusio. Nepos legitimus, vel naturalis ex filio spurio, deficiente prole legitima, potest ab auo hæres institui, nec censetur in dubio patris gratia institutus. Barto. Imol. Alexan. Areti. & Ias. in l. Gallus. §. quid si is. ff. de liber. & posthu. idem Barto. consil. 118. per l. fin. ff. de his, qui. vt indig. & l. fin. C. de natur. liber. notat Signoro. consi. 114. quam opinionem asserit communem esse Deci. consilio 462. & Corne. consil. 25. in 1. volum. & Carol. Molin. in Alexand. consi. 74. volum. 3. litera A. qui & eam sequuntur. ex quibus infertur auum non posse nepotem ex spurio, etiam legitimum, & naturalem instituere, existente prole legitima, secundum omnes, imò nec existente prole legitim a rescripto Principis. Decius consil. 258. Secundò ex his constat, præfatam institutionem etiam deficiente prole legitima non valere, si constet patris gratia nepotem institutum fuisse, ex eisdem Doctoribus, quos sequutus. notat idem optimè Aymon Sauilli. consil. 184. Hæc tamen conclusio secunda non procedit in nepote, nato ex filio incesto. Bald. in l. si quis incesti. C. de incest. nupt. per text. ibi. quem idem Bald. dixit esse vnicum in cap. in præsentia. numer. 35. de probat. Corset. in sing. verb. hæres. Hippo. singul. 143. idem notat Alexan. in dict. §. quid si is. quorum opinio communis est, teste Salyc. in d. l. si quis incesti. & Corne. d. consi. 25. 1. volu. etsi Ias. in d. §. quid si is, velit à Bal. recedere. Ex qua inferri potest, nepotem ex filio post sacros Ordines suscepto, ab auo presbytero institui non posse, cùm filius clerici in sacris constituti Ordinibus dicatur natus ex incestu. gloss. Bal. & Paul. in l. 2. C. de episc. & cleri. quod alibi tractabimus: sed tamen propriè incestus non est hic filius ex gl. in cap. per venerabilem. qui filij sint leg. quæ eum adulterinum appellat. Vnde hæc conclusio secunda procedit etiam in nepote legitimo, vel naturali, ex filio clerici sacris Ordinibus insigniti. quod Bald. voluit in dict. l. si quis incesti. Petrus, Cynus, & Salycet. in d. l. 2. Alexan. in d. §. quid si is. col. fi. & Roderi. Xuares in l. 9. tit. 11. lib. 1. Fori. 2. col. & Cors. in sing. in verb. fornicatio. vbi expressim fatetur hanc opinionem communem esse.

Tertia conclusio. Filius spurius natus ex damnato coitu, matri intestatæ non succedit, nec ex testamento, etiamsi mater non sit illustris, nec proles legitima supersit, licet aliàs spurius natus ex coitu non damnato matri non illustri succedat simul cum legitimis. l. si qua illustris. C. ad Orfic. vbi gloss. text. in Authent. quibus mod. natur. effi. sui. §. fin. Auten. ex complexu. C. de incest. nupt gloss. & Ange. in §. nouissimè. Instit. ad Orfic. Specul. titu. de success. ab intesta. §. 1. num. 22. & 27. Deci. consil. 311. col. 1. refert tamen plurimùm scire, quis dicatur damnatus coitus: & constat eum coitum damnatum dici, qui punitur aliqua lege exteriori, & humana, tex. in dict. Authen. quibus mod. nat. effic. sui. §. fi. Bart. in l. fin. col. 2. ff. de his, qui. vt indig. atque id ab omnibus receptum videtur. Vnde apparet coitum cum consanguinea, vel affini, absque dubio damnatum dici debere. Sic etiam eodem pacto, coitum cum vxore alterius. Quin & coitus cum concubina legitima alterius: cùm puniatur lege exteriori, damnatus censetur. l. si vxor. l. inter liberas. ff. de adul. Coitus etia cum Moniali. l. si quis non dicam rapere. C. de episc. & cleri. cap. si quis non dicam. de pœnit. distinct. 1. Item coitus inter dominam & seruum. l. vnica. C. de mulier. quę propr. seruis se iunxe. quę & alia adducit latiùs Ioan. Baptist. de Sanct. Seuerino in dict. l. si qua illustris. fol. 2. colum. 1. & Angel. in dict. §. nouissimè. col. fin. Ex quibus dubium est, an coitus inter solutam & coniugatum damnatus sit dicendus? qua in re dubitat Decius consi. 311. & tamen Paul. de Cast. respondit non esse hunc coitum damnatum, consil. 34. num. 4. in 2. vol. Alex. consil. 139. in 1. volum. Aymon consil. 166. col. 1. & Soci. consil. 148. in 1. volum. col. 2. ex eo quòd hic coitus aliqua pœna per legem exteriorem minimè puniatur. l. 1. C. de adulte. Verùm cùm coitus hic sit punibilis ex eo, quòd maritus vxori iniuriam irrogat, secundum Bal. in d. l. 1. atque etiam lege Regia 24. titu. 3. lib. 1. in ord. Regijs, certius existimo hunc coitum inter damnatos esse communerandum. quod probat Ang. Aretin. in dict. §. nouissimè. col. fina. post Mathes. & idem asserit Ioan. Baptist. in dict. l. si qua illustris. fol. 3. colu. 2. & quamuis non diffitear, priorem sententiam frequentius recipi: tamen hanc dicit Decius veriorem esse, cons. 306. cui suffragatur, quòd coitus hic verè sit adulterinus, ex l. 1. C. de adult. Tho. & Caieta. 22. q. 154. arti. 8. quod constat ex diffinitione adulterij, cuius mentionem egimus part. 1. huius Operis, cap. 1.

His etiam concinit non inutilis quæstio, quid dicendum sit in coitu inter solutam & sacerdotem, aut sacris insignitum Ordinibus, contingenti? Et Matth. ab Afflict. in constitutio. Neapolita. titu. 82. col. 2. voluit hunc coitum pœna exteriori nullibi puniri, ac subinde prolem hinc susceptam matri succedere: quod falsum existimo, adeò etenim odiosa hæc proles fuit semper Canonibus, vt in Concilio Toletano nono, cap. 10. statutum fuerit, filium natum ex coitu clerici, & fœminæ liberæ, sub specie tamen matrimonij scienter contracti, seruum effici ecclesię. Cuius canonis & Gratian. meminit in cap. cùm multæ. 15. quæst. 8. apud quem tribus locis text. ille est emendandus. Nam dum legitur super innocentia, oportet scribere, super incontinentia: & dum habet idem Gratiani Codex, firmari, legi debet, reformari. Item dum legitur, aliena pollutione, magis integrè constat sensus, si legatur, tali pollutione. quæ omnia restituenda sunt ex ipso Conciliorum Codice, & ex Speculator. in tracta. de Concil. 2. par. titu. 46. Ex quo Canone Roma. sing. 520. nimis largè notauit, filios clericorum esse seruos ecclesiarum, illum tex. dicens singul. esse: cùm tamen illa constitutio de natis ex clericorum coniugio loquatur: sicuti eam intellexit Abb. in cap. fina. col. de treug. & pace, ac Regia l. 3. tit. 21. par. 4. addit tamen gl. in dict. cap. cùm multæ. illud statutum abrogatum esse, atque per desuetudinem euanuisse. cuius meminit Abb. in dicta colum. fina. & idem in cap. cùm sit. de foro compet. nume. 15. Sed nihilominus ex eo constat quàm exosa fuerit Canonibus clericorum proles. Hic etiam coitus adulterinus appellatur à glo. communiter recepta in cap. per venerabilem. qui filij sint legiti. in verbo, adulterinus. vbi Abb. nu. 32. hanc copulam damnatam dici, probat: idem Abb. in cap. innotuit. de electio. gloss. in prag. sanctio. titulo, de concubinar. §. ipsas. versi. arcere. argum. in cap. cùm olim. de cleri. coniugat. notat idem Nicol. de Vbal. in tract. de success. ab intest. 4. specie filiorum. Quo fit, vt secundum præfatos Doct. matri minimè succedat filius clerici in sacris Ordinibus constituti, etiamsi ipsa mater sit soluta à lege coniugij, voti, alteriúsue vinculi. Quod & in specie notat Bermondus Choueronius in tract. de concubinar. pag. 356. Nec opinor id Regia l. Tauri, quæ 9. est, sublatum fuisse: ex Ioanne Lup. ibi, numero 37. cùm ex verbis, & mente eiusdem legis constet, nihil hac in re diuersum à iure veteri ibi sanciri. vetus etenim lex Regia 22. titu. 3. libr. 1. ordina. in eius Proœmio sensit idem, quod nos ex prædictis autoribus notauimus. Nec temerè diximus coitum inter solutam, & constitutum in sacris, damnatum esse: sed, vt excluderemus coitum inter solutam fœminam, & clericum minoribus præditum Ordinibus, etiamsi is beneficium ecclesiasticum habeat: non enim opinamur hanc copulam damnatam dici: ac subinde censemus liberos ex ea susceptos, matri succedere: tametsi contrarium iure Cæsareo, & Regio probare nitatur Rode. Xuares in l. 1. tit. 6. lib. 3. Fori. col. penulti. Imò Regia lege hos filios naturales esse apertiùs constat, quàm iure communi, secundum quod eos esse spurios Bal. censet in l. parentes. ff. de in ius vocan. Ego verò ex his, quæ paulò antè de filijs naturalibus dixi, eos esse Iure Ciuili Romanorum nothos censerem: non propriè naturales: nec omninò spurios. non enim verè spurij censendi sunt hi, qui nascuntur ex coitu, qui poterat coniugalis esse: nec item verè naturales, quippe qui nati sint ex ea concubina, quæ licet domi cohabitaret, Iure tamen Ciuili minimè permitteretur: quod Bart. censet in l. penulti. ff. de concub. quem in hac ratione sequuntur hi, quos retuli hoc cap. § 2. nume. 5. verùm si Pontificum Ius in vtroque foro moribus receptum, Regia, & Taurina constitutione comprobatum consideremus, hi filij verè naturales sunt, sicut apparet ex notatis superiùs §. 4. cui opinioni subscribunt omnes, quos aduersus Bar. dict. nume. 5. citauimus. Mater autem filiorum clerici sacris Ordinibus præditi, ipsis filijs non potest succedere, sicuti nec ei filij succedunt, secundum Io. Lup. in l. 16. Tauri. nu. 12.

Adijciam tamen hîc ex præcedentium ratione eum coitum etiam dici damnatum, qui cum virgine, viduáue stupro contigerit, quia punitur pœna legis exterioris. l. inter liberas. l. si vxor. ff. de adult. §. 2. Instit. de pub. iudic. l. 2. titul. 19. part. 7. quod ostendunt Io. Baptist. & Ange. Aretin. in dictis locis: quam opinionem procedere tantùm in virgine, aut vidua, quæ non sit infimæ sortis, existimat Bal. cons. 26. vo lum. 3. Soci. consi. 212. col. 2. vol. 2. Lud. Gozad. consi. 21. col. 2. & Aym. Sauil. consi. 166. col. 2. nam commissum stuprum cum vilibus non est punibile. l. quæ adulterium. C. de adulter. quæ tamen in vilibus respectu morum loquitur, non in virginibus, aut viduis infimi generis. Quo fit, vt existimem tutiùs esse, asserere stuprum non esse punibile, si committatur cum vidua inhonesta, aut meretrice. l. si vxor. ff. de adult. cum vidua verò honesta stuprum commissum punibile esse, etiamsi infimæ sortis sit, vt notat Stepha. Bertrandus consil. 158. in 3. volu. alioqui ansa præberetur exercendi passim libidinem, atque vitiandi virgines pauperes, & infimi generis, honestas tamen. Nec me latet Aymon. consil. 166. col. 2. aduersus præmissa velle, coitum inter solutos, seu liberos à matrimonij legibus, & castitatis voto, damnatum non esse, etiamsi stupri vitio contingat. quod ipse notat ex recondito sensu Bald. in l. eam, quam. C. de fideicommiss. colum. 6. versic. & scias. cui minimè accedo. Ex præmissis tamen infero coitum inter liberum à lege coniugij, atque castitatis voto, & fœminas eodem pacto liberas, etsi plures sint, non esse damnatum: neque enim punitur lege aliqua exteriori. Barto. in l. fin. col. 2. ff. de his quib. vt indig.

Hasce verò dubitationes Ioanna Augusta Caroli Cæsaris mater, lege Tauri. 9. prorsus explodit: ea etenim decisum est, coitum damnatum dici eum, ex quo fœminæ coëunti imminet pœna mortis naturalis à lege statuta. Ex quo apertissimè infertur Iure Regio filium conceptum à coniugato, & soluta, matri succedere, quamuis spurius sit: atque idem erit dicendum in filio nato ex virgine stupro vitiata, licet spurius etiam sit ex legibus Ciuilibus. Vnde lex illa 9. ad matris successionem spurios, & naturales admittit: modò non sint geniti ex coitu damnato pœna mortis naturalis, quo ad matrem.

At Iure Communi attento, infertur, filium à virgine, vel vidua vitio stupri conceptum, vel ex concubina ab altero domi retenta, vel à domina ex seruo proprio, spurium esse, nec matri succedere: & tamen conceptionis tempore inter parentes contrahi poterat matrimonium. Secundò deducitur, Iure Cæsarum non esse filium aliquem propriè spurium, qui matri succedere possit, cùm propriè spurius ex damnato coitu nascatur: sed id concedendum est, hanc maternam successionem etiam proponi, atque deferri filijs, quos paulò antè ex lata significatione spurios esse diximus, nisi probanda sit opinio illa, quæ asserit coitum inter coniugatum, & fœminam solutam, damnatum dici non debere. item illa, quæ asserit copulam sacerdotis, & fœminæ nec coniugatæ, nec religiosæ, nec consanguineæ inter damnatos minimè computari. His enim casibus Iure Communi darentur filij spurij propriè, qui tamen non essent ex damnato complexu nati.

Quarta conclusio asserit, fratres naturales, seu spurios quocunque coitu genitos intestatis sibi inuicem succedere, si vterini sint. l. spurius. & l. 2. ff. vnde cognat. Filij enim naturales, vel spurij quocunque coitu geniti succedunt cognatis: & sic consanguineis maternis. Lud. de Sard. in tracta. legitimationum. 3. part. de spuriorum successione. fin. quæst. hoc tamen non procedit in natis ex coitu damnato: hi etenim nec fratribus vterinis, nec cognatis intestatis succedunt. secundum Anani. & Bolog. in eius Additionibus, consil. 95. & Matthæ. ab Afflictis decis. 96. Abbas consil. 50. in 2. volum. Decius consil. 311. colum. 1. & Aymon consil. 138. col. 3. Hoc verò certum omninò non est: imò potius oportet dicere, non esse hîc adhibendam istam distinctionem, sed locum habere etiam in his fratribus hanc quartam conclusionem, vt optimè notat Corn. consil. 21. in 1. volum. vbi asserit hanc opinionem communem esse, quam sequitur Curtius Iunior consil. 123. & idem Corne. consil. 234. col. penulti. 4. volu. & Nico. de Vbaldis de success. ab intesta. part. 3. col. 4. quod probari videtur in dict. l. spurius. non tamen ita efficaciter, vt contrariam opinionem conuincat: pro qua est Regia l. fin. titu. 13. part. 6. & idem probat Angel. Aretin. in tracta. de testament. in verbo, nolens intestatus, col. 8. iura igitur cognationis naturalibus, & spurijs competunt: non iura agnationis. Vnde naturales, vel spurij ex parte patris coniuncti sibi, etiam intestatis, inuicem minimè succedunt, ex recepta ab omnibus opinione in d. l. spurius. per tex. ibi. notat Aym. cons. 138. col. 3. Dicta tamen Reg. l. fin. fratrem naturalem ex patre tantùm admittit ad successionem fratris intestati, qui fratres vterinos non habet: ex qua lege corruit gl. in l. 2. ff. vnde cogn. quam dicit sing. Abb. consi. 50. col. 1. 2. volu. Flori. in l. qui testamentum. ff. de probat. dicens duos fratres ex eodem patre conceptos à diuersis concubinis distincto tempore in contubernio retentis, nec iura agnationis, nec cognationis habere: atque ideo non competere eis mutuam successionem. notat idem Bart. in Auth. quib. mod. nat. effic. sui. §. si quis igitur. & Speculat. tit. de success. ab intest. §. 1. vers. quid de natis. num. 19. Hoc enim Iure Cæsarum locum habet: at iure Regio sublatum esse constat. Fratres verò legitimi, & naturales, naturalibus tantùm, vel spurijs præferuntur. argum. l. si qua illustris. C. ad Orfic.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Filij quicunque, etiam ex damnato coitu concepti, a parentibus sunt alendi.
- 2 Filius quicunque, etiam spurius, parentes occidens, lege Pompeia punitur.
- 3 Ius alendi spurios pacto partium tolli non potest.
- 4 Alimenta filijs spurijs debita, lege aliqua tolli non possunt.
- 5 Legitima debita filijs, an tolli possit lege humana.
- 6 Leges Ciuiles alimenta spurijs negantes, iniquas esse, & ideo Iure Canonum abrogari.
- 7 Alimenta liberis præstanda sunt, perspecta parentum & filiorum qualitate, & conditione.
- 8 Nouus intellectus ad Auth. ex complexu. C. de incest. nupt. & ad c. cùm haberet. de eo, qui duxit in matri.
- 9 Filius tunc à patre alendus, quando non habet, vnde possit alimenta percipere.
- 10 Regia l. Tauri explicatur.
- 11 Filia naturalis, vel spuria, an possit à patre dotem exigere.
- 12 Dos à patre filiæ spuriæ data, maioris tamen quantitatis, quàm lege licebat, qualiter sit ad legitimam quantitatem reducenda.
- 13 Filij spurij an sint à matre alendi, & educandi.
- 14 Filij spurij etiam ab hæredibus parentum sunt alendi, & quid de alijs successoribus.
- 15 Alimenta filijs data, an ad eorum hæredes pertineant.
- 16 Nepotes spurij an sint ab eorum auis, seu proauis alendi.
- 17 Alimenta quibus ex causis filijs negari possint.

§. SEXTVS.

QVINTA principalis conclusio præfatis optimè accedit, qua filios quocunque coitu, etiam incesto, conceptos, à parentibus alendos esse profitemur. ex c. cùm haberet. de eo qui dux. in matrim. sed & hoc ratione probatur: decet etenim iure naturali hominem procreatum conseruari, atque ali, ne pereat: pater verò genitor fuit, & in eo amoris causa manet naturali iure: igitur alere tenetur ipse pater filium. Præterea liberorum educatio iuris est naturalis. l. 1. §. ius naturale. ff. de iustit. & iur. cap. ius naturale. 1. distinct. natura autem communis est legitimis, & spurijs. l. hos accusare. §. omnibus. ff. de accusat. l. quisquis. C. ad l. Iuli. maiest. Bald. in l. vnica. C. de confess. nume. 73. idem in cap. 1. §. naturales. si de feud. fuer. controuers. inter domin. & agnat. vasal. dicens legem Pompeiam de parricidijs locum sibi vendicare, etiam in spurijs: sequitur eum Alex. in l. ex facto. §. si quis rogatus. ff. ad Trebel. num. 43. & Fortu. in tracta. de vltimo fin. illat. 7. ergo ius hoc naturale, quod cogit parentes ad alendum liberos, commune erit liberis legitimis, & spurijs. Abb. in d. c. cùm haberet. Bart. in Authent. ex complexu. C. de incest. nupt.

Hanc tamen quintam conclusionem intellige ita veram esse, vt ius istud non valeat tolli vllo pacto partium. Speculat. in titul. qui filij sint legit. §. 1. versic. sed pone quidam. nume. 12. Alberi. in l. 1. §. ius naturale. col. fin. versic. sed quæro. & ibi Bald. versic. quæro quid si filius. ff. de iustit & iur. Barto. in l. si quis à liberis. §. parens. ff. de liber. agnoscend. Alexan. in l. si cùm dotem. §. 1. num. 9. ff. soluto matrimo. idem Alexan. in l. alia. §. eleganter. num. 12. eodem titu. etiamsi pactum sit iuratum. Domi. in cap. quamuis pactum. col. 2. de pact. in 6. & Felin. in cap. ex rescripto. de iureiurand. nume. 12.

Secundò ex eadem ratione est hoc intelligendum, non obstante lege municipali, aut consuetudine aliqua: non enim possunt humana lege alimenta tolli, quia iure naturæ debentur. Abb. in cap. fin. de consuet. num. 22. à quo nullus discrepat secundum Rochum Curt. ibi. fol. paruo. 45. col. 3. Vnde infertur intellectus illius sententiæ, qua passim Docto. profitentur legitimam partem in bonis parentum filijs iure debitam, lege municipali, aliáue tolli posse, cuius autor fuit Dinus in reg. indultum. de reg. iur. in 6. quem sequuntur Bar. & Imol. in l. Titio. §. Titio genero. ff. de condi. & demonst. alijque plures, quos referunt Imol. & Alex. in l. quod de bonis. §. fin. ff. ad leg. Falcid. Decius in l. iura sanguinis. ff. de regul. iur. idem Deci. consi. 19. nume. 5. qui hanc opinionem fatentur esse communem, tradit latè Alciat. in tract. de præsumpt. reg. 1. præsumpt. 8. Est enim hoc intelligendum, quatenus legitima non est ad alimenta necessaria, ita, vt alimenta nequaquam tollantur.

Ex quo subinfertur, non omninò reijciendam fore opinionem illorum, qui ex aduerso existimant, legitimam lege, statutóue diminui posse, tolli verò totam non posse: quam asseruit Rota antiqua. 476. & Noua. 18. Soc. consi. 30. col. 1. & consi. 150. 1. vol. Vincent. Hercula. quæst. 2. ad primum, Ias. in l. quoniam in prioribus. C. de inoffic. testa. dicens eam esse communem. idem Iason in l. si pater. numer. 21. C. de instit. & substit. Decius consil. 106. nume. 4. Roder. Xuares in l. 9. titu. 5. lib. 3. Fori. 2. limit. Hęc enim procedit, vt diminui possit vsque ad quantitatem alimentis necessariam: tolli verò prædicta quantitas non possit. Hinc manifestissimè deducitur legitimam posse lege tolli: rursus diminui posse: totam verò tolli non posse, si intelligamus legitimam lege, vel statuto totam posse tolli: non tamen alimenta, quod ex Bal. colligere facile est. in l. 1. §. ius naturale. ff. de iustit. & iur. col. fin. Nec mihi placet opinio quorundam dicentium, legitimam parentibus debitam tolli omninò posse, etiamsi Franc. à Ripa. eam dicat communem esse, lib. 1. respons. cap. 7. Ex pietate enim naturali iure parentibus alimenta ab ipsis filijs exhibenda sunt. Quo fit, vt Solonis lex in Christiana, ac benè instituta Repub. minimè sit recipienda: quę quidem statuit, genitos è meretricibus parentes alere non tenere. cuius meminit Plutarchus in Solonis vita: quamque Romani admisere in duodecim Tabularum legibus. titu. 3. siquidem lex illa pietati refragatur, quæ parentibus referri debet. eodem enim iure naturali tenentur filij parentes alere, quo ipsi parentes filios alere debent. l. si quis à liberis. §. parens. ff. de liber. agnosc. probat doctissimè Alfonsus à Castro libr. 2. de iusta hære. punit. cap. vltim. meritò dissentientes à Bar. qui in d. §. parens. dixit filium parentes debere alere, non iure naturali, sed ratione naturali: ita intelligens Iurisconsultum in d. §. parens. dicentem ratione naturali parentes à filijs alendos esse.

Ex hac secunda principali interpretatione infertur primò, legitimam lege, vel statuto tolli prorsus posse, eo casu, quo filius habeat bona, vnde possit optimè seipsum alere, ac sibi alimenta exhibere, vel ex artificio sibijpsi valeat necessaria acquirere. Panormitan. in cap. Rainutius. de testament. nume. 12. Io. Lup. in cap. per vestras. 3. notab. §. 4. in princ. de donatio. inter virum & vxorem. Ioan. Cirier. in tracta. de primogenitur. libr. 2. cap. 16. vbi hanc esse communem opinionem asserit.

Secundò infertur statutum, quo cauetur patrem minimè teneri alere filium maiorem decem & octo annorum, iniustum, atque inualidum esse, vt existimat Anchar. in cap. 1. de constit. 11. quæst. principa. Io. Bapt. in l. omnes populi. ff. de iust. & iur. fol. 10. col. 4.

Tertiò subinfertur, filium à patre alendum esse, etiamsi vxorem absque licentia patris duxerit sine dote, modò honestam duxerit: tradit Decius consil. 231. col. penultim. Imò non tantùm filio, verùm & eius vxori debere patrem alimenta exhibere, probat Ioan. Crott. in l. si constante. 2. lect. penulti. & fin. col. ff. soluto matrimo.

Quartò deducitur ex his, licitè posse quem, ex Regia tamen permissione, & licentia, primogenium bonorum suorum constituere in liberis masculis, maioribus natu, modò cæteris indigentibus liberis alimenta præstentur. ita Ioan. Lupi. in d. 3. notab. §. 21. etiam in iudicio interiori animæ, tametsi in hoc vltimo dubius sit idem Ioan. Lup. eod. 3. notab. §. 26. & Ioan. Cirier. in secundo libro de primogenit. cap. 15. atque ex hac ratione censuram patiuntur aliquot ex his, quæ notat Xuares in dict. 2. limitatione. Quibus adde Andream Tiraq. de primogen. quæst. 4. & tribus sequentibus latè hac de re disputantem. Qui in specie tradit. q. 4. nume. 33. alimenta præstanda fore à primogenito cæteris liberis, etiamsi consuetudine vel lege, aut Principis rescripto id cautum non sit. Quod & Hostiens. Ioan. Andre. & Panormi. in cap. licet. de vot. adnotarunt. Sed & licitam esse hanc primogeniorum institutionem absque vlla peccati labe, probat Domini. Soto, libr. 4. de iust. & iur. q. 5. arti. 1.

Quintò infero, alimenta his filijs, quos spurios appellamus, deberi, etiamsi eorum pater ea præstari prohibeat in testamento. Bald. in l. id, quod pauperibus. C. de episcop. & & cleric. versi. vltimò quæro. & Xuares in l. 1. titul. 6. libro tertio Fori. vers. notandum post Dinum cons. 9. qui pulchrè respondit patrem in testamento non posse filium priuari alimentis hac conditione: Si cum fratribus cohabitare noluerit.

Tertiò principaliter intellige hæc alimenta Iure Pontificio præstari. cap. cùm haberet. de eo qui dux. in matrim. Iure autem Ciuili Cæsarum, spurijs filijs alimenta denegantur. Authenti. ex complexu. C. de incest. nupt. Authenti. quibus modis natur. effic. sui. §. fin. Speculat. titu. qui filij sint legiti. §. 1. versi. quid de natis. Præpo. in di. c. cùm haberet. Aretin. consil. 48. Imol. in l. ex facto. §. si quis rogatus. 5. col. ff. ad Trebel. & Fel. in ca. ecclesia S. Mariæ. de constitutio. num. 45. Ego tamen ex tex. dict. Authent. ex complexu. Ius Ciuile procedere existimo in filijs natis ex incestu, coitúue damnato: cæteris enim spurijs non denegat Ius Ciuile alimenta. Ius verò Pontificium etiam his, qui ex damnato coitu sunt concepti, alimenta exhiberi iubet: eritq́ue eisdem filijs facilimum ea obtinere, etiam refragante Iure Cæsareo: cùm peti alimenta possint apud Iudicem ecclesiasticum, etiam à laicis, qui coram eo conueniri hac ratione possunt. Barto. in l. solent. ff. de aliment. & cibar. legat Ioan. Lupi. in cap. per vestras. secund. notab. nume. 19. Est enim causa alimentorum pia, & ideo diebus feriatis tractari potest, sicuti notat Alexand. in l. 1. colum. 6. ff. soluto matrimon.

Cæterùm illa Constantini lex, quam Iustinianus approbat in Authent. quibus mod. natur. effic. sui. §. fina. his filijs alimenta negans, nimis rigida, & crudelis est: nam & Theodosius Imperator leges à Constantino latas circa filios illegitimos asperas appellat in l. 2. C. de natur. liber. 4. libr. Codicis Theodosiani. Quo fit, vt constitutio Romanorum Pontificum de alendis filijs, etiam natis ex damnato coitu, in foro seculari excluso Iure Ciuili seruanda sit. gloss. Cardi. & Abb. in dict. cap. cùm haberet. Abb. consil. 115. & consi. 50. 2. volum. Fortu. in tract. de vlti. fin. illat. 7. Corset. in reperto. in verbo, alimenta. 2. col. sensit Bart. in dict. Authen. ex complexu. Alciatus lib. 4. parerg. cap. 5. quam opinionem communem esse testatur Aretin. in princip. Instit. de iure natural. gentium & Ciuil. colum. fin. Decius in cap. clerici. de iudic. 2. colum. Ripa. in Rub. de verborum obliga. in fin. idem Rip. in l. si vnquam. C. de reuocand. donat. q. 27. Ioan. Lupi. in cap. per vestras. de donat. inter virum & vxo. 3. notab. §. 9. nume. 14. Ioan. de Neuizanis in Sylua nupt. lib. 3. nume. 25. Carol. Molin. in Alexan. consil. 74. volumi. 3. litera B. cui sententiæ conuenit Regia l. 10. Tauri. Ex quo ego infero etiam Regio iure, patrem, qui filio ex incestu nato tenetur alimenta dare, posse eidem quintam bonorum partem relinquere alimentorum titulo: licet ipse pater legitimos liberos habeat. contra Ioan. Lup. in l. 9. Tauri. nume. 50.

Quartò intellige principaliter præfatam conclusionem, vt alimenta præstentur his filijs iuxta parentum facultates, & perspecta ipsorum filiorum qualitate: vbi considerandum est, quo pacto deceat ali illum filium spurium. glo. in l. Nepos Proculo. ff. de verborum significat. versi. dignitate. quam dicit sing. Ias. in §. fin. Insti. de actio. col. 1. & in §. item Seruiana. eod. tit. nu. 64. commendat Alex. in l. si maritus. ff. solut. matri. dicens alimenta, quæ miserationis causa præstantur, præstanda fore circunspecta persona illius, cui exhibenda sunt. optimus text. in l. sed & si quid. §. sufficienter. ff. de vsufruct. notat Imol. in l. Nesennius. §. fin. ff. de reiud. sequitur Aret. consi. 17. colum. penulti. Vnde in præstandis alimentis, quæ miserationis, ac pietatis causa debentur, dignitas illius, cui præstanda sunt, est attendenda: tametsi Bald. in dict. l. si maritus. dixerit isthæc alimenta iuxta necessitatem victus esse censenda, minimè attenta personarum dignitate: sequitur eum Ioan. Lup. in dict. cap. per vestras. 3. notab. §. 24. numer. 3. Chassa. consil. 39. nume. 55.

Ex his tamen non inelegans patet interpretatio c. cùm haberet. nempe vt viuendi necessitas in alimentis, non dignitas personarum sit consideranda: quod expedit à suis principijs perpendere: iure namque naturali alimenta debentur, quatenus vitæ subueniatur. cap. pasce. 86. distinct. l. necare. ff. de liber. agnosc. addiditius humanum neque iniuria alimenta præstari debere, iuxta dignitatem & statum illius, cui præstanda sunt, vt constat: igitur Baldi opinio non potest recta ratione defendi. Sed oritur hinc concordia noua inter Ius Canonicum, & Ciuile: qua apparet à Iure Canonico filijs, etiam spurijs, alimenta deberi à parentibus, iuxta filiorum dignitatem. per cap. cùm haberet. de eo, qui duxit in matri. at Iure Ciuili filijs comprehensis in d. Authent. ex complexu. alimenta deberi, quatenus vitæ subsidio sint satis, ne fame, aut frigore pereant: non tamen illa, quę attenta filiorum dignitate sunt necessaria: siquidem lex Ciuilis alimenta negare potuit, quæ iure naturali non sunt necessariò exhibenda: quibus mirè concinit Regia lex Partitarum, quam in vndecimo intellectu citabo. Igitur plurimùm conducit Iudicis arbitrium in his alimentis diffiniendis. Sed & Regia l. 10. Tauri. permisit patri titulo alimentorum quintam bonorum partem designare his filijs, quibus alimenta dare tenetur. Quæ quidem pars si sufficiens non sit, vitæ subsidio necessariò erit augenda: si verò excedat illam quantitatem, quæ dignitati filiorum conuenit, minimè diminuetur, autore Io. Lup. d. c. per vestras. 3. notab. §. 24. in fi.

Quintò, quamuis filios à parentibus alendos esse, iure constet: id tamen locum habet, si filius non habeat patrimonium, neque arte aliqua præditus sit, vnde possit sibi alimenta capere: secus ergo, si is filius valeat se ipsum alere. l. si quis à liberis. §. sed si filius. ff. de liber. agnos. Anto. & Abb. in dict cap. cùm haberet. 3. col. Baptist. de S. Seuerino in l. si qua illustris. C. ad Orficia. colum. penult. Soci. consil. 121. nume. 42. in 4. volum. Laurent. Calca. consi. 59. Decius consi. 576. Nisi dedecus sit filio artem illam exercere: quod prædicti D. D. sentiunt, & Ioan. Lup. in dict. cap. per vestras. 3. notab. §. 23. nume. 6. Abb. in cap. 2. colum. 2. de conuers. infide. probat Regia l. 6. titul. 19. part. 4. Id etiam hac in re certissimum esse opinor patrem huic iuri alendi liberos minimè satisfacere, si id curet, & agat, vt filius recipiatur in aliqua domo hospitali, in qua pauperes publicè aluntur: indecens enim est eum filium in domo publicè hospitali constituere: quod sensit Bald. in l. vnica. §. sed scimus. C. de Lati. libert. tollend. quem Præpo. sequitur in dict. cap. cùm haberet. Anto. Burgens. in cap. 1. de emptio. & venditio. colum. penulti. & Io. Lup. in dict. §. 23. numer. 9. dicentes eum, qui alterum tenetur alere, huic obligationi satisfacere, si curet illum recipi in domo pauperum: nisi indecens sit, eum in loco illo alimenta percipere: vnde apertè sentiunt, quod nos asserimus: non enim video decere filium, nec patrem, in domo publica pauperum ali ipsum filium.

Nec istud est prætermittendum, lege aliqua diffiniente certam quantitatem, titulo alimentorum, liceat patri filio relinquere, etiam spurio: posse patrem illam quantitatem eidem filio legare, quamuis ipse filius habeat patrimonium, vel bona, ex quibus valeat se ipsum alere, quod pulchrè notat Aym. consil. 199. Ex quo non vulgaris aperitur interpretatio. l. 9. ac 10. Tauri. quibus pater poterit filio illegitimo iure alimentorum legare quintam bonorum partem, etiamsi is filius ditissimus sit.

Sextò ex his infertur, patrem teneri ad designandam dotem filiæ spuriæ, sicuti ad eam alendam: quod Bart. voluit in dict. Authen. ex complexu. Abb. in d. cap. cùm haberet. & est communis opinio, teste Ioan. Bapti. de sanct. Seuerino in dict. l. si qua illustris. colum. pen. notat Bald. in l. sed nec mater. C. de iure doti. Bart. in l. fin. §. si à socero. ff. de his, quæ in frau. credit. idem in l. Mæuius. §. duobus. col. antepenulti. ff. de legat. 2. Matthes. notab. 147. Bar. in l. fin. colum. 2. ff. de his, qui. vt indig. Ioan. Lup. in dict. cap. per vestras. 3. notab. §. 9. & §. 23. Bald. Nouel. in tract. de dote. 6. part. priuileg. 26. Ioan. Campe. de dote. 1. part. q. 17. Soci. in l. 1. nume. 25. ff. soluto matrimo. vbi Aretin. colum. 5. scribit hunc sextum intellectum seruari in praxi, & asserit communem esse Francisc. de Ripa ibi. nume. 65. Sed procedit iuxta quantitatem pro alimentis debitam, ex ratione, quam prædicti Doct. adducunt, atque post eos Euerardus in Centuria locorum, cap. 29. notat in hac specie Curtius Iunior, consil. 37. colum. fin. quamuis Alexand. in dict. l. num. 8. voluerit patrem non obligari ad constituendam dotem filiæ spuriæ: pro quo facit l. vxorem. §. pater. ff. de legat. 3. Cui tamen responderi potest eam legem locum habere, quando filia habet bona, ex quibus possit sibi dotem constituere, vt expressim præter alios intellexit Fortuni. in tracta. de vltimo fin. illat. 9. Hinc probanda est decisio Præpo. in cap. 1. §. similiter. de capi. Conrad. in feudis, dum dicit, præmissa lege, vel consuetudine, qua subditi alicui Duci, Comiti, vel Marchioni, aut Regi, teneantur dotem filiabus domini exhibere, eos debere non tantùm id agere erga filias legitimas, sed & erga spurias, quem sequitur Chassa. in consuetu. Burgun. Rub. 8. §. 5. nume. 38.

Verùm, si pater excedat iuris metas in assignanda dote filiæ spuriæ, ab eius legitimis hæredibus ille dotis excessus est exigendus matrimonio soluto: non eo constante, ne filiæ maritus eludatur, qui oneroso titulo possidet dotem. Bart. in l. fi. ff. de his, quæ in fraud. cred. quod eo casu procedere potest, quo maritus tempore contractus ignorabat, eius vxorem spuriam esse: alioqui Barto. opinio falsa foret: siquidem etiam matrimonio constante posset illius dotis excessus peti: vt notat Ioan. Lup. in dict. cap. per vestras. 3. notab. §. 24. nume. 3. ac Ioan. Franc. de Rip. in l. 1. ff. solut. matri. nume. 97. post Cuman. in dict. l. fina. & Nicol. de Vbald. in tract. de success. ab intestat. 4. specie filiorum. fol. 6. col. 1. Quin & aduersus Bartol. est optimus tex. in Regia l. 29. Tauri. qua probatur dotem inofficiosam à fratribus posse exigi ex ea parte, qua sit inofficiosa, etiam matrimonio constante: quod Iure Communi Paulus Castr. adnotauerat in l. vnica. C. de inoffic. do. quam sequitur Ioan. Lupi. in dict. 3. notab. §. 22. dicens ita in Pinciano Prætorio iudicatum fuisse, priusquàm lex Regia statueretur, tametsi idem Ioan. Lupi. in dict. §. 24. opinionem Barto. asserat esse communem, ex eo, quòd dotis titulus marito sit onerosus. gl. in l. si donaturus. ff. de condi. caus. dat. ibidem recepta communiter Barto. in l. si constante. ff. soluto matrimon. nume. 67. Bald. in l. hac edictali. colum. 3. C. de secund. nupt. Iason in l. Nesennius. 3. notab. ff. de re iud. text. in l. vnica. versi. lucratiuas. C. de impo. lucrat. descriptione. libr. 10. Reg. l. 17. Tauri. latiùs Andre. Tiraquel. in l. si vnquam. C. de reuocand. donat. in verb. donatione. nume. 173. sed licet dos marito detur pro oneribus matrimonij ministrandis, non sequitur confestim, maritum dotem consequi omninò titulo onerosi contractus, quia ratione coniugij tenetur vir vxorem alere. Vnde dos marito promissa nec defertur verè gratia lucri, nec omninò contractus onerosi conditionem sequitur, alioqui mille fraudibus locus esset in dotalibus instrumentis.

Septimò principaliter ad hanc rem attinet alendos esse liberos, à matre primo ætatis triennio: post illud verò à patre, gloss. in dict. cap. cùm haberet. & in l. nec filium. C. de patria potesta. & in cap. fina. de conuers. infide. mater etenim cogitur proprium lactare filium, vt scribit Diuus Grego. in Responsionibus ad Augustinum Anglorum episcopum, cap. 10. ex quo id notauit Gratian. cap. ad eius verò. 5. distinct. Modò non sit ita pauper, vt lactando filio minimè vacare possit. Azo. in Summa. C. de patr. potesta. quem sequuntur Bal. & Paul. in l. alimenta. C. de negoc. gest. Abb. in d. c. fin. col. 2. Barto. in tract. de alimentis. & Præpos. in dict. cap. ad eius verò. probat Reg. l. 3. titul. 10. part. 4. addunt tamen præfati Doct. idem esse in casu, quo mater nobilis esset, cui iuxta mores patrios dedecus foret ei, lactare proprium filium, vel si careret lacte: his enim tribus casibus infans tradendus est Nutrici patris expensis, vel cogendus est pater matri pauperi alimenta præbere, quò filium possit proprijs vberibus nutrire. Verùm ego ob quamcunque nobilitatem minimè excusarem fœminas à lactandis proprijs filijs, nec opinor, etiam Reginis id esse dedecus: ex Phauorino apud Aulum Gellium lib. noct. attica. 12. cap. 1. & Macrob. lib. 5. Saturn. cap. 11. & Plutarch. in lib. de liber. educan. fol. 2. & August. in enarratione Psalmi 49. Pulchrè & vberrimè Tiraquel. in tracta. de nobilitat. cap. 20. numero 76. Nec tamen fœminas proprios lactare filios detrectantes, mortalis criminis reas iudicarem, si in eligenda Nutrice, atque alendo filio, curam huic negocio conuenientem impenderent, quod ipse Plutarchus admonet. His etiam illud addendum est, post triennium adhuc matrem cogendam esse, alere filium, si pater pauper sit, atque id agere nequeat: ita Abb. existimat in dict. cap. fina. 2. colum. Regia l. 4. tit. 19. part. 4. Sed & idem Abb. in dict. cap. cùm haberet. probare conatur: onus alendi filios illegitimos pariter matri, ac patri incumbere, nulla ætatis constituta differentia, quod apud me est dubium.

Octauò constat ex præmissis, filios etiam spurios non tantùm à parentibus alendos fore, sed etiam ab eorum hæredibus, optimus text. in Auth. licet. C. de natur. liber. Baptist. in dict. l. si qua illustris. colum. penultim. Abb. consil. 115. 2. volum. Matth. notab. 148. Socin. consi. 161. secundo volumi. 2. colum. idem probat text. in l. si quis à liberis. §. item rescripserunt. ff. de liber. agnoscend. vbi Bartol. adnotauit, filium spurium alendum esse à Monasterio, quod eius pater fuerat ingressus, tanquam à patris hærede. Hinc etiam scribit Ripa in l. si vnquam. C. de reuocan. donatio. quęst. 27. donatarium omnium bonorum officio Iudicis cogi debere, filios donatoris, etiam spurios alere. Non tamen transit hoc onus alendi liberos ad eum, qui iure emptionis, similísue contractus bona patris obtinuit, cùm nullum hîc detur hypothecæ Ius: qua in re hallucinatur Durantes Gualdensis in libr. de Arte testand. tit. de libe. instit. caut. 17. dicens bona parentum esse subdita hypothecæ pro alendis liberis: atque ideo eorum emptores ad hęc alimenta teneri, per l. 2. ff. de aliment. legat. hoc enim falsum est, quia l. 2. quam ipse citat, locum sibi vendicat in bonis, quæ expressim designantur in testamentis, vel in contractibus, ad alimenta alicui exhibenda, vti Bart. ibi notat. & probatur in l. Lucius. vbi idem Bar. ff. eod. tit. Roma. consi. 388. optimè Hierony. Gygas in tract. de pensionib. quæstion. 51. his accedit, quod Ioannes Gallus scribit, quæstio. 122. vxorem, cui maritus alimenta exhibere tenetur, nequaquam ratione alimentorum agere posse aduersus possessores iure emptionis bonorum, quæ mariti fuerunt.

Nonò est aduertendum, alimenta, quæ à parentibus filijs spurijs legantur, vel traduntur, ad filiorum hæredes non pertinere. Bald. in l. eam quam. numero 41. C. de fideicommiss. non enim ratione alimentorum, quia cum vita finiuntur. l. cùm hi. §. si vni. ff. de transactioni. l. dominus. §. final. ff. de vsufruct. non ratione proprietatis, quia illa filijs spurijs à patre relinqui non potest: igitur nullo iure ad filiorum hæredes expectant bona illa, quæ pater eis pro alimentis legauit, seu assignauit. idem notat Baptist. in dict. l. si qua illustris. columna penulti. Vnde si filij ex fructibus rei ad alimenta designatæ ali possunt, illius rei dominium mortuis filijs ad patris hæredes redit, vt existimat Ioannes Lupi. in capitul. per vestras. 3. notab. §. 24. numero 4. vbi numer. 7. dubitat de sententia Baldi, qui in l. 1. §. ius naturale. ff. de iustit. & iur. dixit, alimenta, quæ iure filijs legitimis dantur ex eo, quod lege municipali, aliáue ratione priuentur legitima, non transire ad hæredes. Sed à Bal. recedit Rodericus Xuares in l. 9. titul. 6. libr. 3. Fori. 2. limit. col. 17. quia hæc alimenta omninò subintrant locum legitimæ, lege, vel progenij iure sublatæ: quibus suffragatur id, quod Bald. Paul. & alij notant in l. cùm hi. §. si vni. ff. de transactionibus. dicentes fundum ad alimenta legatum ei, cui proprietas illius legari poterat, ad hæredes legatarij transire: quæ opinio communis est, vt fatetur Paulus de Monte Pico in l. Titia cum testamento. §. Titia. ff. de legat. 2. colum. 2. Thom. Ferrari. caute. 2. licet ab his dissentiat Carolus Molin. in Alexand. consil. 223. volumin. 2. Imò si res ad alimenta spurio filio relicta in æstimatione proprietatis non excedit quantitatem alimentis necessariam, ad hæredes filij transire: eandem rem nititur probare Rodericus Xuares in l. 1. titul. sexto. libro 3. Fori. versic. secundum est. Verum hæc omnia apertiùs sunt lege Regia expedita. cùm in constitutione 10. Tauri. sit sancitum, quintam bonorum partem, quę iure alimentorum filijs competit, & relinquitur, ad filij etiam spurij hæredes transire.

Decimò adnotandum est, non tantùm patrem, aut matrem adstrictos esse hac obligatione alendi liberos illegitimos, verùm etiam auos, ac proauos, cæterosq́ue his maiores, si nec pater, nec mater filios alere possint. Eadem etenim æquitatis ratio in his viget. quod Abb. notat in d. cap. cùm haberet. fin. col. Socin. consil. 161. volum. 2. sentit Bart. in l. pen. ff. de liberis agnoscendis. Cyn. in l. 2. C. de alendis liberis. Nec oberit Regia lege quinta titul. decimonono. part. quarta. dicens filios spurios alendos esse à matre, auo, & proauo materni generis, quia lex illa iuris Cæsarei rigorem sequitur.

Vndecimò præter ea, quę ad huiusce rei cognitionem adduximus, illud erit considerandum, hæc alimenta filijs negari posse ex his causis, quæ iustæ à iure censentur, vt filius exhæredari possit à parentibus. gloss. ab omnibus recepta in dict. cap. cùm haberet. & in l. si quis à liberis. §. idem Iudex. versic. detulerit. ff. de liber. agnoscendis. quam dicit singul. Francisc. Cremens. sing. 19. Ferrar. in regu. iura sanguinis. ff. de regul. iur. Gerard. à Petra Sancta singul. 1. & Carolus Molinæus, in consuetudine Parisiens. titul. primo. §. 30. in princ. huius etiam sententiæ fuerunt assertores Bartol. in l. Diuus. ff. ad legem Pompeiam. de parricid. Iason in l. Ius Ciuile. colum. penulti. ff. de iusti. & iur. & Ioannes Lupi. in cap. per vestras. tertio notabil. §. 5. & §. 13. quod probatur Reg. l. 6. titul. 19. part. 4. Quæ quidem lex in fine vnum addit memorabile, nempe ex dictis causis alimenta negari posse: non tamen ea, quæ sunt præcisè necessaria in subsidium vitæ. quod ego intelligerem, nisi in causa ingratitudinis, propter quam filius esset morte dignus: tunc etenim non esset iniquum, filium priuari etiam his alimentis, quorum indiget ad subsidium vitæ, ne pereat.

Duodecimò solet dubitari, an filij illegitimi vti possint insignibus paterni, aut materni generis: quod Chass. tractat in Gloriæ mundicata. part. 1. & par. 11. consider. 15. Explicat etiam hac in re Francisc. Balb. in tracta. præscript. 4. part. 4. part. princip. quæst. 18. an hi filij, bona parentum, quorum sunt incapaces, longi temporis possessione valeant vsucapere.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Nominatio filij an efficiat eum legitimum, quando fuit à patre solenniter facta.
- 2 Nominatio filij ad eum efficiendum legitimum, an exigat, quòd pater profiteatur simul esse.
- 3 Nominatio filij absque eo quòd hæres instituatur, eum reddit legitimum.
- 4 Oblatio Curiæ filium naturalem legitimum efficit.

§. SEPTIMVS.

SVPEREST nunc tractare, quibus modis proles illegitima efficiatur legitima: quod ante nos alij peculiaribus libellis aggressi fuêre: fortasse tamen post varia, atque numerosa à nostris Doctoribus hac in re non inutiliter scripta, & hic noster labor spernendus non erit.

Primum equidem filius naturalis legitimus efficitur, ex eo, quòd pater eum proprium filium esse fatetur in instrumento publico, testamento, scripturáue priuata, trium virorum fide dignorum testimonio subscripta. Auth. si quis. C. de nat. lib. & in Authen. vt liceat matri & auiæ. §. ad hoc autem. coll. 8. glo. in Auth. quibus mo. natu. effici. sui. §. si verò is qui solummodò. in verb. principis. ea ratione, quòd lex Ciuilis præsumat patrem profitentem aliquem esse proprium filium, concubinam, ipsius filij matrem, vxorem accipere, sicuti Ang. & Salyc. fatentur in d. Auth. si quis. Bart. in disp. 11. ad fin. Ludoui. de Sardis in tracta. de legitima. fol. 8. Nicol. de Vbald. in tracta. de success. ab intest. 6. specie filiorum. 2. modo legitima. & Iason in l. neque professio. C. de testa. 2. col. Nicol. Boër. decis. 240. numer. 16. & Cæpola. caut. 248. Alioqui lex Ciuilis ex hoc non censeret fratres huius nominati, vtrinque coniunctos, etiam legitimos esse: quod in dictis iuribus expressè cauetur, & adnotauit gloss. vbi Bald. in l. 2. C. quibus res iudic. non nocet. Alexand. in l. sæpè. ff. de re iudi. numer. 51. Imò esse hanc præsumptionem iuris, & de iure, voluit Iac. de Bello visu. in dict. §. ad hoc autem. sed licet procedere possit eius opinio, quo ad hæreditatem ipsius parentis, ex Præpo. in cap. per tuas. qui filij sint legiti. col. antepenultim. Anton. tamen de Rosell. dubitat de ea in tract. legitim. c. fi. col. pen. & Nicol. de Vbald. in d. 2. modo legiti. nam & contrarium voluit Bart. consi. 120. cuius opinio verior videtur. & magis applaudens, Doct. in hac q. citatis. & Boërio dict. decis. 240. num. 17.

Ex quibus infertur primò, hanc legitimationem non induci ex præfata nominatione, casu, quo à matre dicta nominatio procederet: non enim præsumitur consensus coniugalis ita facilè in ipso viro ex nominatione fœminæ, sicuti in ipsa fœmina & concubina ex viri nominatione. Angel. in dict. Authenti. si quis, quem Cremensis sequitur singul. 161. & Cæpola caut. 248.

Secundò infero, eandem legitimationem non procedere, quando ipsa concubina tempore nominationis aliud contraxerat matrimonium, vel ipse pater aliam vxorem acceperat, eamq́ue haberet. Salyce. in dict. Auth. si quis. text. optimus sit intelligendus in cap. per tuas. qui filij sint legiti. Et præ cæteris hoc ipsum probat Lucas de Penna. in l. 4. col. 4. C. de his qui spontè pub. mu. sub. lib. 10.

Tertiò infero, prædictam legitimationem esse intelligendam, si mater esset honesta fœmina: alioqui non esset tutum hunc matrimonij consensum præsumere. Bar. consi. 120. Bal. in l. 2. colu. 2. C. qui. res iud. non nocet. Iaso. in d. l. neque professio. Gerard. sing. 60. contra Præpo. in d. c. per tuas. Nec placet distinctio, quam in hac quæstione tradit Nicol. Boëri. in d. decis. num. 16. quia nullo iure probatur. Vnde subinfertur, mortua matre hanc legitimationem minimè induci ex prædicta nominatione: quod Bart. Bald. & cæteri passim fatentur, & est communis opinio, teste Nicol. Boërio aduersus Præpo. in d. c. per tuas.

Quartò, cùm hîc de præsumptione tractetur, ad eam inducendam necessarium esse quidam existimant, patrem nominare filium atque profiteri suum esse: suum inquam, eo intellectu, quo apud Iurisconsultos sui hæredes dicuntur, in l. in suis. ff. de liber. & posthum. §. sui autem. Instit. hæred. quali. & differ. atque ita prædicta iura intellexit Bal. in c. innotuit. de elect. & Ias. in d. l. neque professio. 2. col. Sed hoc non video ad hanc legitimationem iure aliquo exigi, nec opinor opinionem istam esse recipiendam: siquidem in Auth. vt liceat matri & auiæ. §. ad hoc verò. constat ex Græco Nouellarum Codice, 17. constitutione, satis esse, vt naturalis filius efficiatur legitimus, si pater proprium esse filium fateatur. Nec in Latina translatione dictio, suus, ita est accipienda, vt Bal. & Ias. opinantur: quibus Regi. l. 7. tit. 15. part. 4. minimè patrocinatur: imò nostram sententiam corroborat. Id enim tantùm cauendum est, ne pater in hac professione filium naturalem appellet.

Quintò hinc elicitur, falsam esse glo. in d. c. per tuas. quæ exigere videtur simul cum hac nominatione, eiusdem filij institutionem, ita, vt hæres à patre instituatur: hoc etenim necessarium non esse satis constat. sunt tamen qui hanc legitimationem admittant, si pater filios legitimos, & naturales non habeat, non alias. gl. in d. c. per tuas. & in d. Auth. si quis. vbi Bar. & idem in disputatione 11. col. fin. Ioan. Andr. Anto. num. 15. & Anchar. in d. c. per tuas. Ias. in d. l. neque professio. 2. col. quorum opinio mihi admodum placet, ex eo, quòd hanc præsumptionem iuris, non admodum decens sit in legitimorum, & naturalium præiudicium extendere, quibus etiam adiungendus est Hosti. in summa. titu. qui filij sint legiti. §. fin. ad fin. qui hoc idem asserit, licet contrarium teneant Iaco. de Bello visu, in d. Auth. vt liceat matri & auiæ. §. ad hoc. Præpo. in d. c. per tuas. 7. colum. Nicol. de Vbald. in tract. de success. ab intest. 6. specie filiorum. 2. modo legit. Bald. in c. innotuit. de electio. Ludo. de Sard. de legitima. fol. 8. col. 2. & Anto. Rosel. in tracta. legitimat. c. fi. col. penult. quorum autoritate vtrinque pensata, non verebor primam, & Bart. sententiam audacter communem asserere, cum Nicol. Boêr. decis. 240. nu. 18.

Secundò principaliter, filius naturalis eius consensu à patre Curiæ Principis oblatus, si legitimus ipsi offerenti, etiamsi legitimos, & naturales filios habeat ipse pater. l. 3. C. de natur. liber. & in Auth. quib. mod. natur. effi. sui. §. 1. 2. & 3. Regia. l. 5. tit. 15. part. 3. atque idem erit, si mortuo patre ipse filius, non extantibus legitimis, & naturalibus, se ipsum Curiæ offerat. glo. in dict. cap. per tuas. & notatur in dict. l. 3. & in Authen. paulò antè citato. tradunt etiam Præpo. in dict. cap. per tuas. & in cap. per venerabilem. §. quod autem. qui filij sint legiti. col. 7. Anton. Rosel. de legitimatio. cap. fin. Ludouic. à Sardis in eo tracta. fol. 16. Nicol. de Vbal. de success. ab intesta. 6. specie 5. modo legitima. addens hunc filium ex oblatione ista, vtcunque facta, admittendum esse ad bona illa, quæ existunt intra territorium, ac iurisdictionem Principis, cuius Curiæ facta fuit oblatio: non ad alia bona. sensit idem Angel. consil. 350. num. 7. Hæc tamen legitimatio ab vsu recessit, vt idem Ange. asserit consi. 17. & in Authenti. quib. mod. natura. effic. sui. §. quod verò. Præpo. in dict. col. 7. Anto. Rosel. & Ludouic. à Sardis in præcitatis locis. Quo fit, vt nec illa legitimatio admittenda sit, quam per oblationem Curiæ cœlesti, id est religioni, factam, à iure concedi, voluit Guliel. de Cuneo. in l. 1. C. de sacrosan eccle. ad exemplum huius legitimationis, quæ fit per oblationem Curiæ Principis secularis. idem notat Bal. in dict. l. 1. in lectione. col. 5. Feli. in cap. cùm deputati. de iud. 2. col. Ias. in l. 1. C. quand. non pet. par. nume. 30. Alex. Rom. & Areti. 2. col. in l. necessarijs. ff. de acquiren. hæred. Anto. Rosel. in dict. tract. in fi. Barb. in cap. quia nos. de testament. 1. col. Roma. in Authen. similiter. C. ad l. Falci. 7, speciali. Quæ quidem extensio, etsi frequentiori DD. iudicio probetur, iure tame procedere nequit, quia oblatus Curiæ Cæsaris ideo legitimus fit, quòd præsumatur legitimus ab ipso Cæsare effectus in præmium illius ministerij, cui filius illegitimus additus est: quæ ratio non conuenit oblationi, quæ Curiæ cœlesti fit. Faber in Authenti. ex complexu. C. de incest. nupt. & in l. cùm quis. & in Auth. licet. C. de nat. libe. Flor. 3 par. tit. 1. cap. 27. §. 2. idem etiam præmittit Præpo. in c. tanta. 2. col. qui filij sint legit. qua in re maximè dubitat Roder. Xuares. alleg. 25. sequutus tandem religionis fauore opinionem Gulielmi.

His tandem omissis, ea quæ ad praxim magis accedunt, explicemus: Crebrò enim contingit, filios illegitimos Principum rescripto legitimos effici. igitur hoc erit paulò exactiori diligentia tractandum.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Legitimatio quid sit, & in quo differat à dispensatione.
- 2 Legitimato debetur legitima, atque ei competit ius dicendi testamentum inofficiosum.
- 3 Legitimatus fit verè legitimus.
- 4 Benedicti de Plumb. pulchra distinctio explicatur.
- 5 Legitimatus in quibus differat ab eo, cum quo Princeps dispensauit.
- 6 Legitimandi potestas à Principe concessa, an sit fauorabilis, vel odiosa.
- 7 Habens potestatem ex Principis commissione legitimandi filios spurios, an possit filias legitimas efficere.
- 8 Is, qui potest spurios legitimare, poterit eum legitimum efficere, qui simul sit adulterinus, & incestus.
- 9 Habens à Principe facultatem legitimandi adulterinos, item incestos filios, an possit legitimare eum, qui simul & incestus, & adulterinus sit.
- 10 Legitimandi potestas à Principe alicui concessa, non extenditur ad dispensationem.
- 11 Legitimatus tanquam incestus, non censetur legitima tus, si tantùm sit adulterinus.
- 12 Filius natus ex matrimonio contracto dispensatione Romani Pontificis, legitimus est omninò, etiam in foro Cæsaris.
- 13 Dispensatio, vt matrimonium Iure Canonico prohibente contractum, sit legitimum, prolem susceptam ante approbationem legitimam reddit, si eius mentio Principi facta fuerit.
- 14 Legitimatio an possit à Principe concedi sibi non subditis.
- 15 Jurisdictio voluntaria exercetur aliquando extra territorium.
- 16 Romanus Pontifex an possit aliquo casu legitimare, etiam quo ad temporalia, subditum Principi seculari.
- 17 Legitimare potest Princeps sibi subiectos extræ territorium.
- 18 Legitimare non potest Princeps secularis, quo ad ecclesiastica, sicut nec Papa, quo ad temporalia.
- 19 Legitimatio à quo sit concedenda filio clerici, etiam in sacris constituti.
- 20 Rex an possit legitimare proprios filios.
- 21 Legitimandi potestas a Principe concessa, non operatur, vt quis possit proprios filios legitimos efficere.

§. OCTAVVS.

LEGITIMATIO, est quædam natalium restitutio, quæ absque coniugio natis, extra causam ingenuitatis conceditur. Nam sicuti libertinus, qui in eo statu, vel seruitutis natus fuit, à Principe restituitur illis natalibus, in quibus initio homines omnes nascebantur ingenui. l. secunda. ff. de natalib. restitu. ita illegitimè natus antiquæ ingenuitati, & naturæ, ex qua omnes legitimi nascuntur, restituitur per legitimationem, text. in Authen. quib. mod. natur. effic. sui. in princ. & in §. illud tamen. Vnde à dispensatione legitimatio plurimùm distat, eò, quòd dispensatio ad aliquem actum, vel certis quibusdam legibus aliquem legitimum efficiat: at legitimatio omninò legitimum quem constituit, vt explicat Antoni. de Butrio. in cap. per venerabilem. qui filij sint legit. nume. 16. & ibi Abb. in gloss. 2. Paul. & Iason in l. sed si hac. §. patronum. ff. de in ius vocan. Idem Paul. consil. 30 lib. 3. Alexan. consi. 30. libr. 4. & consi. vltimo. libr. 5. idem Paul. in l. falsa demonstratio. §. 1. ff. de condi. & demonstrat. & in Rubri. C. de iur. aur. anul. optimè Iason in consil. 40. colum. 2. libr. 3. Corne. consil. 9. 4. volum. & Fortun. in l. Gallus. §. quid si tantum. ff. de liber. & posthum. col. 130. dicens legitimatum, etiam simpliciter quo ad omnia legitimum censeri: eum verò, qui ex dispensatione est effectus legitimus, ad expressum actum tantùm legitimum iudicari. Dicebat tamen Decius cons. 258. fin. col. legitimationem esse, non dispensationem, si Princeps aliquem efficiat legitimum ad honores, successiones testamentarias, legitimasq́ue, & ad omnia alia, adijciens, vt patri succedat in eo, quod patri placuerit. idem notat Curtius Senior consil. 73. versic. sed præmissis. colum. 5. & Soci. consil. 246. colum. 3. in 2. volum. & Alciatus lib. 3. parerg. capit. 4. idem latè notat Parisi. consi. 7. volu. 2. num. 17. rursus idem Deci. in l. pactum. nume. 15. C. de collat. Ludouic. Gozadi. in consil. 6. nume. 63. & 67. Ias. in cons. 162. lib. 1. pro quibus est optimus text. in l. cùm in adoptiuis. §. sed ne articulum. C. de adoptio. quem in hac specie adducit Emanuël à Costa Lusitanus in dict. §. & quid si tantum. 2. part. nume. 152. quia secundum eos non est de essentia filiationis legitimæ ipsa successio in bonis parentum: quamuis ex Corneo in dict. consi. 9. colum. fin. contrarium notari possit, & ab alijs, quos ipse citat. & post eum Carol. Molinæ. in Alexand. consilio vltimo, lib. 5.

Hinc efficitur, iure optimo legitimato simpliciter, debita sit legitima pars in bonis parentum, eiq́ue competat ius dicendi testamentum nullum, vel inofficiosum, sicuti legitimo. probat text. in Authenti. quibus modis natur. effic. legiti. §. igitur. optimus text. in §. 2. Institu. de hæred. quæ ab intesta. deferunt. notat Iason in Rubric. ff. de liber. & posthum. 2. colum. Ioannes Cirier. libr. 1. de primogenit. quæst. 13. latiùs Andr. Tiraquel. in l. si vnquam. C. de reuoc. donat. in verbo, susceperit. nume. 64. non ita dicendum erit in eo, qui dispensatione est effectus legitimus. Is enim, si legitimus efficiatur, vt patri in certa portione bonorum succedat, vel eo pacto, quo pater voluerit eum succedere: non succedit patri intestato, vt legitimus: secundum Iaso. in d. 2. col. nume. 5. & rursus num. 14. & 18. qui hoc ipsum planè probat, vbi de dispensatione, non de legitimatione tractatur: quasi velit idem Iason, posse contingere, quòd filius alicuius per dispen sationem, tantùm efficiatur legitimus, vt patri succedat certa in specie, nempe in eo, quid patri placuerit: nec tamen fiat legitimus in vniuersum, quo ad honores, dignitates, successiones legitimas, & testamentarias. quo casu hic filius non succedit patri intestato, vt idem Iason sensit in dict. Rubric. numer. 18. & probatur ex eo, quod dispensatio strictè intelligenda est, nec admitti debeat extra casum in ea expressum. Sed si quis legitimus efficiatur à Principe ad honores, dignitates, successiones legitimas, & testamentarias, natalibusq́ue restituatur, ita tamen, vt patri succedat ea in parte, quam ei pater relinquere voluerit: dubium est, an patri succedat intestato? Nam Iason in dict. consil. 162. libr. 1. sensit, huic filio legitimam deberi, nisi pater contrarium disposuerit. & idem Iason in dict. Rubri. de liber. & posthum. nume. 16. & 17. censet, sufficere tacitam voluntatem patris, quæ à lege præsumitur. l. conficiuntur. ff. de iure codicil. l. si quis cùm nullum. ff. eodem titul. huic opinioni accedit, quòd hæc legitimatio propria, & vera est, non accedit, quòd hæc legitimatio propria, & vera est, non dispensatio: & ideo tantum ius successionis paternæ restringitur ad eius voluntatem expressam, vel tacitam, quia legitimatio non est strictè interpretanda. Atque ita hæc opinio benignior est. Quòd si dixeris, hanc clausulam eum sensum habere, vt hic filius patri non succedat intestato, non verebor hanc subintellectam legitimationis limitationem ad eundem modum interpretari, iuxta quem accipienda est clausula illa, sine præiudicio successorum ab intestato. de qua §. 10. disputauimus. Cùm in hac specie non sit hæc natalium restitutio censenda dispensatio, sed propria, & vera legitimatio: sicut esset & illa, quæ filium legitimum, quo ad honores, dignitates, successiones, & omnia alia efficeret, ita tamen, vt patri succederet ex testamento, non ab intestato. Etenim hæc est vera in vniuersum legitimatio successionis iura restringens: quæ non sunt omninò filiationi legitimæ necessaria. Differt igitur à legitimatione ita limitata dispensatio, quia hæc non in vniuersum, sed certis legibus: id est ad certos quosdam peculiares actus illegitimum admittit. Quemadmodum & ipse Iason in dict. Rubric. in specie tradit. Vnde ex hoc reprobat Paul. Castrensem, qui in consil. 30. 1. volumi. dixerat, legitimatum, vt patri ab intestato succederet, posse dicere testamentum patris nullum, si in eo præteritus sit: quod falsum est, cùm hæc sit dispensatio, non legitimatio.

Secundò infertur intellectus illius opinionis, quam asserit Bart. in l. si is qui pro emptore. ff. de vsucapio. num. 29. dicens filium legitimatum esse verè legitimum, & id communis omnium sententia admittit, vt constat ex Ias. ibi num. 127. Tiraquel. in dict. l. si vnquam. in verb. susceperit. nu. 52. Fortu. in l. Gallus. §. & quid si tantum. ff. de liber. & posthu. col. 125. Socinus consil. 65. 3. col. volu. 3. Chassa. in consuetudin. Burgundiæ. Rub. 8. §. 5. versic. Christi nomine inuocato. Deci. consil. 258. vbi expressim hanc esse communem opinionem fatetur. Sed tamen in statutis, hunc legitimatum appellatione legitimi comprehendi dubitant plures, quorum varias opiniones retulit Ioan. Crott. in dict. §. & quid si tantum. col. 48. & Albert. Brunus in tracta. de statutis excludenti. fœmi. artic. 12. quæst. 4. & Ioannes Cirier. in lib. 1. de primogenitura. quæst. 13. Ex quibus apparet, saltem ex opinione, quæ magis communis est, legitimatum in statutis non comprehendi sub legitimo, sicuti asserit Albert. Brunus in dict. quæst. 4. & Decius consil. 52. & Carol. Molin. in consuetud. Parisien. titu. 1. §. 8. gloss. 1. hoc enim procedit in his, qui per dispensationem efficiuntur legitimi: non in his, qui ex legitimatione hoc ius adsequuntur: hi namque etiam in statutis sub legitimis intelliguntur. quod notant Albert. Brun. Deci. & Crott. paulò antè citati, ex hac, quam constituimus, differentia. imò & in his, qui ex legitimatione ius istud consequuntur, statuta minimè locum habere, si simul sint & alij legitimi ex Iure Communi, notat eleganter Carol. Moli. in dict. §. 8. gloss. 1. nume. 49. & idem in Alexand. consil. 2. volu. 1. num. 11.

Cæterùm Benedictus à Plumbino, vir equidem, si ex vngue leonem agnoscere licet, acri, subtiliq́ue præditus ingenio: in disputatione incipienti, statuto Pisano. col. 3. aliter Barto. quæstionem dissoluit, dicens, legitimatum non dici verè legitimum, si originem consideremus: cùm natus non fuerit legitimus, probat text. in cap. tanta. qui filij sint legit. ibi habeantur. Si verò ipsum legitimorum nomen in genere perpendamus: tunc si Princeps efficiat legitimum eum, qui ex vitio, quod ab eodem Principe nequaquam tolli poterat, erat illegitimus, hic legitimatus non est verè legitimus, quia manet, quo ad aliqua illegitimus: si autem id vitium poterat à Principe tolli, verè legitimus erit. sequitur eum Ias. in dict. l. si is, qui pro emptore. numer. 127. Ioan. Cirier dict. quæst. 13. Curtius Senior consi. 73. dubio 3. Decius consil. 284. numer. 15. & consil. 275. final. colum. ex Plumbino colligens, legitimatum rescripto Principis larga significatione dici legitimum, non propria: qua legitimi dicuntur hi, qui ratione veri matrimonij, ex quo nati fuerunt, dicuntur, & sunt legitimi. Fortu. etiam in dict. §. & quid si tantum. col. 127. alia ex Plumbino colligit, quę tamen subtiliter reprobat.

Ego tamen ex Plumbino deduco, legitimatum à Principe seculari, quia natus erat ex coitu, qui coniugalis esse non poterat ex dispensatione Principis secularis, non esse verè legitimum, eò, quòd in spiritualibus nondum legitimatus sit. Si verò esset illegitimus ex vitio, quod Princeps ipse tollere posset, verè legitimum esse: cùm partim illegitimus non maneat: imò perfectè legitimus sit. Ex quo subinfertur legitimatum à Cæsare, quo ad successionem, cùm nondum sit habilis ad spiritualia, donec Romanus Pontifex legitimet eum, non esse verè legitimum, sicuti econuerso legitimatus à Papa non dicetur verè legitimus, ex eo quòd ad temporalia non sit admittendus, vt constat ex mente Plumbini. Imo dicetur isthæc dispensatio potius, quàm legitimatio. Sed id falsum est etiam refragante Plumbini sensu: nam si Princeps legitimum quem efficit, & capacem illarum rerum, quas ipse Princeps concedere potest, nempe laicorum officia, & munera, is verè legitimus erit, tametsi quo ad spiritualia obtinenda, nondum sit factus legitimus. Nec erit hæc dicenda dispensatio, sed legitimatio. Decius consi. 52. col. fin. quamuis Alexand. paulisper dissentiat, in l. sed si hac. §. patronum. ff. de in ius vocan. quod sic probatur, si duntaxat ex lege Ciuili, illegitimi plura nec capere, nec obtinere possunt, ex Iure item Canonico: lege naturali & diuina nihil omninò vetantibus, ipse verò Princeps leges humanas tollere potest: igitur quo ad effectus iuris, quis dubitat, posse Principem verè legitimos facere? ex Bartol. in l. si is qui pro emptore. quidquid in dicta disputatione Plumbinus dixerit. Ex eius enim opinione plura sequerentur, quæ passim displicerent.

Primùm, Romano Pontifice efficiente legitimum eum, qui defectum natalium patitur Iuris Canonici prohibitionis causa, is non erit verè legitimus, cùm ad temporalia minimè sit effectus habilis, quod tamen falsum est: erit enim ad spiritualia, & ecclesiastica verè legitimus: atque isthæc concessio Principis ecclesiastici, erit legitimatio dicenda, non dispensatio.

Secundò ex Plumbino illud adnotandum esset, filium naturalem, quem Cæsar legitimum, proprio rescripto efficeret, non esse verè legitimum, eo quo ad spiritualia & ecclesiastica maneat inhabilis, & tamen is in conceptione vitium nullum habuit, quod parentum matrimonium impediret: sed tantùm illegitimus nascitur, quia mater vxor patris non erat, quod ipse non admitterem, sed verè legitimum esse hunc dubio procul censerem.

Tertiò ex eadem Plumb. subtili consideratione sunt, qui colligant, filium à Principe laicorum legitimatum, & natalibus restitutum, qui tamen natus fuerat ex coitu, qui non poterat esse coniugalis, Iure Canonico prohibente, non verè esse legitimum, nec dici hanc legitimationem, sed dispensationem. Pau. Castr. consi. 30. 1. vol. Socin. cons. 65. fi. col. 3. vol. Bal. in l. 1. C. de nat. lib. Ioan. Crott. in dicto §. & quid si tantum. fol. 14. col. 4. Curtius Senior consil. 73. dub. 4. Decius consil. 338. col. 2. idem Deci. consi. 610. Paul. Paris. consil. 2. volum. 2. numer. 22. & Ludouic. Goza. consil. 85. nume. 6. idem Gozadinus consil. 6. numer. 76. quibus ego in hoc assentior, quia hic filius non restituitur natalibus, quamuis ad omnia, quæ Princeps concedere potest, legitimus ab eo efficiatur. Est enim hæc dispensatio, non legitimatio, ex eo, quòd hic Princeps propria dispensatione non potuit prædictam copulam coniugalem efficere. Quam igitur obsecro dices in Cæsare, aut Rege, legitimationem? illam nempe, qua naturalis efficitur legitimus. Sed id Plumbino aliqua ex parte repugnat, dicenti, non esse verè legitimum eum, qui quo ad aliqua illegitimus remanet, sicuti hic naturalis ad spiritualia verè illegitimus est, etiam post ipsum Principis rescriptum. Præterea & hic naturalis à Principè legitimatus, iuxta conclusionem à Decio superiùs adnotatam, propriè non erit legitimus, sed largè. Hoc tamen non procedit: quia nomen legitimus ab ipsamet lege deducitur: & quo ad ipsarum legum effectus à Principe verè legitimus quispiam fieri potest. vt Bartol. in dict. l. si quis pro emptore. notauerat, & ex eo latiùs id colligit Fort. in d. §. & quid si tantum. col. 125. Hinc fateor, legitimationem à Principe factam erga filios naturales, legitimis non existentibus, fauore dignam esse: eam tamen, quæ aliter fiat, odiosam ac restringendam, ex text. in Auth. quib. mod. natur. effic. legit. §. sit igitur licentia. Sic etiam intelligenda sunt, quę Fortu. tradit in d. §. & quid si tantùm. colu. 130. dicens legitimationem rescripto Principis concessam fauorabilem esse, dispensationem verò odiosam.

Tertiò principaliter ex differentia dispensationis à legitimatione infertur, legitimatum in patriam potestatem transire, non tamen eum, qui ex dispensatione, quo ad quędam est effectus legitimus, auctore Paul. Castr. in cons. 30. col. 4. 1. vol.

Quartò infero, quòd quamuis ad legitimationem filij factam viuente patre, non exigatur citatio successorum patris intestati: tamen si cum filio dispenset Princeps ad aliquem actum, tunc necessaria est citatio illius, cui fit ex illa dispensatione præiudicium. Socy. consilio 65. in 3. volumi. qui allegat Ancha. consilio 427. & consilio 241. idem notat Ioan. Crottus in dict. §. & quid si tantùm. fol. 11. colum. 2. vbi Soci. fin. colu. & Iaso. numero 132. idem Socy. in l. falsa. §. si cui. ff. de condi. & demonstra. Ludouic. Gozad. consilio 85. numero 6. & quamuis Lancel. Galiau. in d. §. & quid si tantùm, numer. 86. hanc opinionem reprobet, ac passim videamus eam minimè seruari: opinor tamen communem esse, atque seruandam fore, quando successoribus patris intestati illa dispensatio posset maximum præiudicium inferre, alioqui verior & praxi aptior apparet Galiaulæ sententia, cui nouissimè accedit Emanuel à Costa Lusitanus in d. §. & quid si tantùm. 2. part. numero 152.

Quintò eodem iure efficitur, vt legitimatus à Romano Pontifice non tantùm possit Sacerdotis dignitate insigniri, sed etiam beneficia curam animarum habentia, consequi: non tamen poterit ea beneficia obtinere is, cum quo dispensauerit Romanus Pontifex, vt Sacerdotis dignitatem assumere posset, quod Archi. & alij asserunt in capi. 1. in princ. de filijs presby. in 6.

Sextò infertur, legitimatum à Romano Pontifice posse primo beneficio dimisso secundum obtinere, neque indigere alia licentia. Si verò cum eo dispensauerit Rom. Pontif. vt non obstante natalium defectu possit beneficium Ecclesiasticum assequi, poterit primum beneficium obtinere: non tamen secundum, primò dimisso. Lappus & Domi. in c. 1. §. fi. 2. col. de filijs presbyt. in 6.

Septimò hinc dicendum erit, tex. in cap. fin. de filijs presby. in 6. quo cautum est, dispensationem esse surreptitiam, ad plura beneficia obtinenda impetratam, si in ea mentio non sit dispensationis prius concessæ ad ordines sacros, & beneficia obtinenda, non obstante natalium defectu: non habere locum in legitimatione, & natalium restitutione, cuius mentio necessaria non est, secundum Ioan. Andr. & Domini. in dict. c. fi.

Octauò ex his constat, habentem à Principe facultatem legitimandi, non posse ex ea dispensare, id est, illegitimum, quo ad quædam legitimum facere: cùm dispensatio maximè differat à legitimatione. Nam & Ludouic. Gozad. consilio 85. numero 6. respondit facultatem à Principe alicui concessam ad legitimandum illegitimos, etiam non citatis his, quos id negotium tangit, intelligendam fore in vera legitimatione, non in dispensatione. Vnde constat ex eo verbum legitimare, non comprehendere dispensandi potestatem: si enim eam comprehenderet, esset cum eadem qualitate intelligendum, quod ipse negat. Huic verò illationi obstat, quòd potestas alicui à Principe concessa legitimandi vel dispensandi contra ius, vt fauorabilis est extendenda, ac benignè intelligenda, non strictè. text. sic explicandus in cap. per venerabilem. qui filij sint legit. vbi in hac Principis concessione procedit argumentum à maiori ad minus, quem text. dicit ibi Abb. sing. idem in c. ad aures. colum. 4. de rescript. idem in c. at si Cler. de iud. §. de adulterijs. col. 5. Franc. in c. cui non de sacerdotali. de pręb. in 6. col. 2. Barba. in tract. de præst. Cardin. 2. par. q. 1. col. penul. idem notat glo. in Cle. 1. de offi. vicar. in ver. sacerdotum, quę sing. est secundum Card. & Fel. in c. G. perpetuus. de fide instr. & in c. fi. de simo. vbi tex. eandem opinionem probat, quæ communis est apud Iuris Cæsarei professores in l. Gallus. §. & quid si tantùm. ff. de liber. & posth. & in l. 2. in princip. ff. de verbor. obliga. vbi Lancel. Galiaula, post alios. col. 3. & Alcia. num. 51. etiam asserunt esse communem. Vnde nimirum si in capit. fin. de simo. appellatione monachorum veniat Abbas: siquidem in fauorabilibus ea interpretatio fieri potest. ex Bart. in l. 3. ff. de stipulati. seruo. Præfatam etiam conclusionem, quam esse communem diximus, tradit Felin. in cap. postulasti. de rescript. numero 10. eandem fatetur communem esse Deci. consil. 76. colu. fin.

Ex qua primò infertur, habentem à Principe potestatem legitimandi filios illegitimos, posse eos legitimare, non tantùm ad bona simplicia, sed etiam ad feuda. ita Deci. consilio 76. contra Signoro. cons. 218. Cuius responsum procedit, quando simpliciter conceditur potestas legitimandi: tunc etenim non censetur data ad feuda, quia hæc bona specialem quandam concessionem exigunt: siquidem legitimatus rescripto Principis ad ea non est admittendus, secundum communem in l. Gallus. §. & quid si tantùm. ff. de lib. & posth. Vnde confestim sequitur, nec facultatem legitimandi ad ea debere extendi. Nam is, qui à Principe hanc potestatem habet, aliud quàm legitimare, agere nequit: sed legitimatus etiam à Principe, ad feuda non est admittendus: igitur nec natalibus restitutus ab inferiori, qui ex Principis concessione legitimare potest. Opinio autem Philippi Decij tunc vera est, quando ex verbis aliquot, in eadem Principis concessione expressis, colligi potest, Principem id voluisse concedere: ex Socyn. cons. 3. & Tiraq. lib. 1. de retract. §. 1. in glo. 3. num. 6. qui opinionem Signoroli ab omnibus ferè probari scribit. quibus consentit Alcia. in l. 2. ff. de verbor. oblig. in princ. num. 58.

Secundò ex eadem principali conclusione deducitur, eiusdem Signoroli aliud responsum falsum esse, qui consil. 184. dixit, habentem à Principe facultatem legitimandi filios spurios, non posse legitimas efficere filias spurias: quem Deci. sequitur consilio 453. Iason. in l. 2. ff. de verborum obligatione. columna quarta. quibus præmissa communis assertio obstat. Et præterea quamuis hanc Principis concessionem priuilegium esse fateamur, receptum est in priuilegijs appellatione masculorum fœminas comprehendi: vt tradit Dec. in l. 2. ff. de regu. iur. ad finem quintæ quæstio. atque ita in specie reprobat Signorol. Galiaul. in dict. l. 2. ff. de verbor. obliga. Et ideò maximè comprobatur, quòd hæc facultas à Principe concessa, beneficium Principis dicendum est, non priuilegium, quia nullo iure prohibitum est Principi, vicarium aliquem designare in his, quæ ipse agere potest, si beneficium Principis est dicenda huius potestatis commissio: igitur latè, non strictè intelligenda est, vt iura apertissimè profitentur.

Tertiò hinc opinor posse probari, habentem à Principe potestatem legitimandi spurios, posse legitimare eum, qui simul adulterinus & incestus sit: is etenim spurius propriè est dicendus. l. spurij. ff. de decurion. at neque in odiosis à propria verborum significatione recedimus. l. cùm lege. & ibi Aretin. ff. de testam. Calderi. consilio 1. titu. de consangui. ex quibus hanc illationem tenent Areti. col. pen. & ibi Dec. nu. 14. in c. at si Clerici. §. de adulterijs. de iudic. quamuis Iason. & Alciat. in dicta l. 2. nu. 45. nitantur probare contrarium. Sed pro Are. & Dec. facit, quòd sub genere quælibet species verè includitur. l. si quid earum. §. inter emptum. ff. de lega. 3. l. si quis sic stipuletur. ff. solu. matrim. l. 2. §. doli. ff. vi bon. rap. Neque hîc tractatur Bar. q. in d. l. 2. quę ab hac conclusione differt plurimùm ex sequentibus.

Quartò, Bar. sententia in dict. l. 2. ab his, qui eum sequuntur, hac eadem ratione comprobatur, dum Bart. dixit, habentem à Principe facultatem legitimandi ex incestu natos, item adulterinos: posse ex incestu simul & adulterio natum, legitimum efficere: cùm hæc Principis concessio sit fauorabilis, & in his fauorabilibus sub simplicibus mixta intelligenda sint. l. Clemens patronus. ff. de hæredibus instit. l. si ita scriptum. ff. de lib. & posthum. vbi Alex. Barto. opinionem approbat. idem etiam Alexan. post Cuma. Imol. & alios in dict. l. 2. in princip. vbi Alcia. nume. 46. plures ad id citat, ex quorum auctoritate eandem opinionem communem esse asserit, & ab ea in praxi non fore recedendum admonet. Quæ ratione confirmari potest. Is etenim, cui hæc potestas est concessa, potest decem incestos filios, ac totidem adulterinos natalibus restituere: quod constat: igitur poterit vnum, qui simul sit ex incestu & adulterio natus: cùm hoc sit minoris præiudicij. Hæc tamen ratio non omninò conuincit, vt ibi ostendit Alciatus, apud quem & alios nouiores ibi, & Fortun. in l. Gallus. §. & quid si tantùm. columna 70. legenda est huius controuersiæ exacta disputatio. Nam text. in d. cap. fin. de simo. & in ca. per venerabilem. qui filij sint legiti. quibus probatur potestatem dispensandi, vt fauorabilem extendendam esse, non restringendam, loquuntur in facultate dispensandi à iure concessa: non in ea, quæ ab homine conceditur. secundum Fortun. & Alciat. ante quos idem senserat Oldra. consil. 9. in fine, quem & Felin. citat in dicto capitu. postulasti. de rescript. numero 15. & Galiau. in dicta l. 2. columna 4. Sed communem sequutus eam non intelligo, vbi non ageretur de alicuius enormi præiudicio: quia, si de præiudicio graui alicuius tractaretur, tunc decisioni Bartol. locus non esset. Sicuti, si cognatis hæreditatem patris intestati iure optimo petentibus, post illius mortem esset legitimatio facienda: vel si starent filij legitimi, adhuc ipso patre viuente. His enim casibus odiosa censetur legitimandi potestas, & ideò extensionem non admittit. Anton. in d. cap. per venerabilem. num. 13. Paul. Cuma. & alij, quos Alciat. in dict. l. 2. num. 54. refert & sequitur. idem notat Iaso. in §. omnium. Instit. de action. num. 31. atque idem erit dicendum in alijs similibus exemplis, quemadmodum Dec. tradit consil. 453. Hinc etiam opinio Bart. non procedit, vbi legitimandi potestas esset data ipso filio illegitimo, in ea expressim nominato: esset enim tunc odiosa. Abb. & Felin. in cap. fi. de simo. quia Princeps potiùs fecit gratiam illi nominato, quàm ei, cui legitimandi ius demandauit. Erit etiam minus dubium, quando Princeps commisit alicui potestatem legitimandi incestos filios: tunc enim dubio procul legitimari ab illo nequit is, qui simul incestus, & adulterinus sit.

Verùm, vt ad institutum redeam, longiùs ab eo quod tractabam auersus, nihilominus opinor habentem facultatem legitimandi ex delegatione Principis, non posse dispensationem ad aliquem actum illegitimo concedere: quia non est hæc commissio Principis ad actum magis odiosum, qualis est dispensatio extendenda: quod Soci. sensit cons. 246. col. 3. vol. 2. Alexand. cos. fin. 5. vol. Alc. in d. l. 2. in princ. nu. 51. ff. de verb. obli. Cæpo caut. 114. ex quo subinfertur, quòd habens à Principe potestatem legitimandi, nisi aliud de mente Principis constet, non poterit legitimare filios spurios, sed tantùm naturales: cùm legitimatio ista filiorum spuriorum sit potiùs dispensatio, quàm vera legitimatio dicenda, & actus hic erga spurios sit magis odiosus, quàm erga naturales: vt superiùs explicuimus, etiamsi Anton. huic vltimæ conclusioni aduersetur, in dicto ca. per venerabilem. nume. 4.

Porrò quamuis ipsa potestas legitimandi aut dispensandi sit fauorabilis, & tanquam Principis beneficium extendenda, ac latè intelligenda: ipsa tamen dispensatio odiosa est, atque strictè interpretanda. text. in ca. 1. 2. & fin. de filijs presbyte. in 6. ita, vt in ea locus non sit argumento à maiori ad minus. cap. cui de non Sacerdotali. de pręb. in 6 c. fin. de transla. Episco. vel electi. Io. And. in reg ea, quæ. de reg. iu. in 6. dicens, quòd ex dispensatione monacho concessa, vt possit beneficium cum cura animarum obtinere, minimè poterit simplex beneficium possidere, vnde legitimatus tanquam incestus, non censetur effectus legitimus, si tantùm adulterinus sit, quamuis maius vitium ex incestu quàm ex adulterio oriatur: quam opinionem communem esse constat, ex Abb. & Felin. in c. fin. de simo. eod. Feli in cap. postulasti. de rescript. nu. 10. & sequenti: atque ita in hac specie fatentur Deci. in d. §. de adult. nu. 10. & Galiaul. in d l. 2. col. 4. Quibus suffragatur, quòd lex, quæ omnibus est æqua, si odiosa aut correctoria sit, est valde restringenda: quantò magis concessio & dispensatio particularis, quæ odiosa est, & ius ipsum violat, erit strictissimè intelligenda. Vnde plura cessant, quæ contra communem adducit Deci. in d. §. de adult. & idem in c. quia in tantum. de præben. dicens, in ipsis dispensationibus procedere argumentum à maiori ad minus: quæ ideò non repeto, quòd loquantur in concessionibus à lege vel Canone inductis, non in his, quæ à Principe priuatim fiunt.

Subsequitur nunc quæstio illa, quisnam possit illegitimos natalibus restituere, vel legitimos efficere? quam materiam diligentiùs inquirentes sequentibus conclusionibus exponimus.

Prima conclusio. Ex matrimonio prohibito Iure Canonico, tamen dispensatione Rom. Pont. contracto, proles suscepta legitima prorsus est, etiam quo ad munera & bona ciuilia apud Regios iudices. c. referente. vbi glo. versi. promissionem, qui filij sint leg. Mart. Laudens. in tract. de legitim. vers. saluo nunc saniori consilio. fol. 3. Nec quisquam erit, qui hoc in dubium vertat: cùm hæc proles ex matrimonio legitimo sit suscepta, eò, quòd fuit ex Romani Pontif. licentia contractum.

Secunda conclusio. Contracto matrimonio, & ex eo prole suscepta, si dubium sit, an illud matrimonium legitimum fuerit, & Papa id legitimum esse pronunciauerit, proles illa omninò legitima est ratione matrimonij, quo ad vtramque iurisdictionem. c. quod nobis. qui filij sint legitimi.

Tertia conclusio. Rom. Pontif. legitimum efficiens matrimonium prius in gradu consanguinitatis vel affinitatis prohibito contractum, legitimare censetur prolem ex illo matrimonio susceptam ante illam approbationem, si eius mentio Principi fiat. Princeps enim, qui matrimonium ratum habet, ita id coniugium approbat, ac si ab initio nulla extante prohibitione contractum fuisset: igitur consequens erit, etiam prolem coniugio adhærentem legitimam esse. Ex eo etiam, quod legitimum constituit, illud matrimonium idem efficit, ac si à tempore contractus legitimaret. Abb. in d ca. per venerabilem. num. 22. Ioan. And. Cardi. Anchar. & Præp. ibi folio 15. col. 1. Anto. de Rosel. in tracta. de legitimat. lib. 2. col. 6. Nico. de Vbald. in tract. de successio. ab intesta. fol. 11. colu. 3. Ex quibus secus erit dicendum, vbi Rom. Pont. non legitimaret matrimonium contractum, nec dispensaret, vt ab initio contractus legitimum censeretur matrimonium: sed tantùm concederet licentiam contrahendi matrimonium illud, vel perseuerandi in iam contracto: quib. casibus, etiamsi prolis susceptæ mentio fiat, non videtur eam legitimam reddere. quod expresse not. Bal. cons. 129. 3. vol. Ant. de Rosel. d. lib. 2. col. 5. Guliel. Bart. & Alberi. in l. Paulus. quæ aliàs incipit, eum, qui. ff. de stat. hom. Ias. in l. si is, qui pro emptore. ff. de vsucap. num. 122. Nicol. Boer. decis. 264. num. 25. Nisi proles in specie legitima efficiatur. vt Abb. scribit apertè. in cap. tanta. nume. 14. & ibi Cardin. in fin. & id alij Doct. sentiunt, atque tunc erit isthæc legitimatio filiorum censenda eo iure, quo censeretur, si esset facta à Rom. Pontif. separatim absque matrimonio: cùm ratione matrimonij facta non fuerit.

Quarta conclusio. Nullus Princeps potest natalib. restituere, vel legitimum efficere sibi non subditum, quo ad bona intra alterius Imperij aut regni limites existentia, etiam ex consensu eorum, quibus præiudicium ex legitimatione fit. quæ conclusio probatur in ca. per venerabilem. versic. insuper. qui filij sint legit. vbi Rom. Ponti. profitetur se legitimare filios Regis Franciæ, quia id fit sine alterius iniuria: cùm Rex Franciæ, quo ad temporalem iurisdictionem, nulli sit subiectus. Deinde ius legitimandi competit Regi vel Principi, cui legitimandus subest in signum subiectionis. d. c. per venerabilem. & Auth. quib. mod. natu. effi. sui. §. illud. hæc verò, quæ ita Principi reseruantur, non potest ei subditus ab eo tollere, quia Principi iniuriam maximam irrogaret: igitur legitimatio non tenet. vti censent Anchar. cons. 320. Abb. in d. c. per venerabilem. nu. 23. & ibi Ant. 4. col. Io. Crott. in d. §. & quid si tantùm. fol. vlt. vers. secundus casus. Deci. cons. 150. Alex. consi. 67. 1. vol. col. fi. dicens hanc opinionem communem esse. idem fatetur Deci. eam sequutus consil. 557. Cui accedit, quod notat Domi. in cap. cùm ex eod. in gloss. subiectos. de electio. in 6. dicens, etiam erga subditum non posse quem exercere voluntariam iurisdictionem respectu rei, quæ extra ipsius iurisdictionem existit. quod explicat Ludouic. Gomes. in c. fin. §. fi. nu. 61. de consti. in 6. Nam quòd quidam existimant iurisdictionem voluntariam posse extra territorium exerceri. l. 1. C. de emancip. libe. l. 2. ff. de offic. procons. Ias. in l. fina. col. 2. ff. de iurisd. omnium iudicum. intelligitur inter proprios subditos, vel eos, qui proprio consensu possunt prorogare iurisdictionem, & quo ad bona intra territorium eiusdem existentia. capi. nouit. de offi. legat. Bald. in l. 1. C. de iure aure. anul. colum. fina. Vnde hæc quarta conclusio recipienda est: tametsi Bald. in proœmio C. colum. penul. contrarium teneant. Angel. etiam consi. 350. num. 7. Nicol. de Vbald. de successioni. ab intesta. fol. 11. col. 3. Deci. obiter tamen. consil. 52. num. 2 & consil. 55. num. 7. Anto. Rosel. lib. 2. de legitimatio. col. 4. &c. 2. eiusdem lib. 2. col. Etiamsi Crott. in d. fol. vlti. dicat esse communem opinionem, posse à Principe concedi legitimationem his, qui subditi non sint, etiam ratione bonorum extra ipsius Principis iurisdictionem existentium, modò adsit consensus illorum, quibus talis legitimatio præiudicat.

Quinta conclusio. Romanus Pontifex ex causa ardua, & quæ fidei, religioni Christianæ, vel Reipublicæ vtilitatem præ se ferat, poterit legitimum efficere eum, qui Principi seculari subiectus sit, etiam quo ad bona, muneráque temporalia obtinenda. ex d. c. per venerabilem. fi. col. vbi probatur, Rom. Ponti. habere iurisdictionem in Laicos casu aliquo, & eam posse exercere, etiam quo ad temporalia, licet illi Laici sint Cæsari, vel Regi subiecti.

Sexta conclusio ex quarta deducitur. Princeps potest subditum sibi, in alieno territorio existens legitimare, vbi nullus est citandus, vel is, qui citandus est absque citatione legitimationi consentit. quod constat ex his, quæ in 4. conclu. diximus. Et omninò locum habet hæc assertio, etiam quo ad bona intra alterius Principis territorium existentia, modò præiudicium aliquod non fiat subdito alterius Principis: quia hîc principaliter persona legitimatur, quam res ipsæ sequuntur quocunque loco existentes. ita Roma. consil. 39. colum. 2. Deci. optimè cons. 207. argumento assumpto ex his, quæ notat Bartol. in l. legitimos. columna 1. ff. de legit. tut. facit l. propter litem. §. licet. ff. de excus. tut. idem not. Ludoui. Gomes. in dicto §. final. numero 61. intelligens Domi. contrarium ibi dicentem, quando principaliter circa rem existentem in alieno territorio disponitur, atque legitimatio fit. Hic verò principaliter circa personam actus fit, quam res illæ sequuntur.

Septima conclusio. Sicuti Imperator non potest legitimare proprios subditos, quo ad munera Ecclesiastica, licet quo ad temporalia hoc valeat efficere, gloss. recepta communiter in cap. lege. 10. distinct. & in ca. officia. 59. dist. ita nec Papa potest legitimare, quo ad bona prophana, muneráque ciuilia, sibi non subditum causa ciuilis iurisdictionis. glo. in d. c. per venerabilem. Nicol. de Vbald. in tracta. de success. ab intest. fol. 11. colum. 3. Anto. nume. 11. in d. c. per venerabilem. dicens, illum text. singu. esse in §. insuper. quo probatur hæc opinio, etiamsi in initio cap. satis ei aduersetur. eandem opinionem asserit Abb. ibi nume. 22. gloss. reg. Cancel. 48. Ioan. Crott. in d. §. & quid si tantum. fol. pen. vers. 3. quæritur. Thom. Ferrar. caute. 1. dicens, hanc opinionem esse communem, quam in praxi seruari scribit Abb. in d. nu. 22. & Guliel. Benedi. in cap. Rainutius. de testam. in verb. & vxorem. nume. 197. quibus id libenter addiderim, legitimatum à Principe seculari consequi omninò ius patronatus Ecclesiasticum competens hęreditati, cuius ipse fuerit capax ob illam secularis Principis legitimationem: sicuti in hac specie notant Præpo. in dict. capit. lege. colum. 6. Rochus Curt. de iure patron. in verb. competens. q. 2 & Cæsar Lamperti. 1. lib. de iure patro. 2. part. quæst. 2. artic. 29. quo in loco adductis viginti rationibus eam opinionem communem esse profitetur.

Octaua conclusio. Ad Principem secularem expectat legitimum efficere filium Clerici, etiam in sacris constituti, quo ad successionem hæreditariam in bonis patris, & quo ad munera ciuilia, ea ratione, quòd legitimatio sit actus ipsius Principis. Bartol. & alij in l. Gallus. §. forsitan. ff. de lib. & posthu. igitur ab ipso Principe in filium Laicum alicuius Clerici exercenda est: qua ratione hanc conclusionem tenent Paul. in l. si quis posthumos. in princip. ff. de liber. & posthu. Calderi. consil. 3. titu. qui filij sint legit. Soc. cons. 47. in 4. volum. dicens, hanc opinionem esse communem: quam idem Socy. sequitur in dict. §. forsitan. fin. colu. optimus text. in Auth. quibus mod. natur. effici. sui. §. illud. Sed è contrario hoc casu legitimandi ius ad Romanum Pontificem pertinere, suadet ratio. Hic enim filius legitimus fit, vt in bonis Clerici succedat: sed bona Clericorum sunt à iurisdictione Regum & Imperatorum exempta. Abb. in ca. Ecclesia. de constitu. col. antepenult. igitur Romano Pontifici hoc ius competit, non Imperatori. Præterea pater debet legitimationi consentire, tamen Clericus etiam spontè non potest coram seculari iudice causam aliquam tractare. capit. si diligenti. de foro compet. ergò non videtur à Principe seculari hanc natalium restitutionem peti posse: quod tenet in hac specie Domi. in capit. final. §. 1. de iudic. in 6. idem in capit. quo iure. 8. distinctio. Socy. parum sibi constans, consil. 65. 2. colu. 3. vol. sentit Alexand. in consil. 87. 2. volum. colu. 3. incipienti, visis codicillis. latè Paul. Parisi. consi. 2. num. 23. lib. 2. Et licet Ioan. Crot. in dict. §. & quid si tantùm. penult. colu. minimè fuerit ausus certam in hac quæstione sententiam eligere, & tutiùs sit ab vtroque Principe hanc legitimationem exigi: ego tamen vt liberè quid sentiam, exponam, opinionem primam, quæ & communis est, veriorem esse existimo: cùm nulla sit iurisdictio hoc casu in Clericum exercenda: & ipse legitimandus Laicus sit, atque ipsa bona prophana sint, & secularia. Imò eadem ratione idem erit, etiamsi filius sit Clericus. Tametsi fatear hoc vltimum satis dubium esse. Nam & Dec. consilio 150. latè probare nititur, Clericum etiam minoribus ordinibus præditum à Principe seculari legitimari non posse. Sed quo ad bona ex redditibus Ecclesiasticis acquisita, adhuc opinor veriorem esse Dominici sententiam. Sic Ioan. Andr. in dict. capit. per venerabilem, scribit, Principem secularem posse legitimare filium Sacerdotis, quo ad bonorum patrimonialium successionem: quod approbant Præpo. ibi. §. quod autem. colu. 77. & Cæsar Lampertinus de iure patron. lib. 1. 2. parte. q. 2. articu. 29. nume. 17.

Nona conclusio. Princeps, qui alteri non subest causa ciuilis iurisdictionis, potest proprios legitimos efficere ex natalium restitutione: veluti proprios subditos. text. in dicto cap. per venerabilem. §. insuper. quem ibi Abb. dicit singula. etiamsi Iaso. contrarium ex eodem text. adnotare conetur in l. qui iurisdictioni. ff. de iurisdict. omni. iudi. Nec mirum: cùm & gl. illum text. malè intellexerit.

Decima conclusio. Is, qui Cæsari vel Regi subest, & ab eo potestatem habet legitimandi, non potest proprium filium legitimare absque peculiari ad id impetrata licentia. gloss. in dict. cap. per venerabilem. in verb. Regi, ibidem communiter approbata, vt testatur Deci. in capit. 3. de probatio. colum. antepenulti. idem in dicta l. qui iurisdictioni. vbi Iason eandem opinionem notat & sequitur. quod probatur in dicto capit. per venerabilem: etiamsi contrarium velint Anan. & Ludouic. Bolog. consil. 29. gloss. tamen hanc opinionem communem non probat, quia loquitur in Principe, qui superiorem aliquem in temporalibus non habet, nisi notetur argumento à fortiori.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 In petitione legitimationis est Principi exprimenda qualitas filij illegitimi.
- 2 Non est satis, si exprimatur ipsum filium esse spurium, sed est ipsum natiuitatis vitium in specie exponendum.
- 3 In petitione legitimationis an sit Principi exprimendum, filium ex duplici adulterio natum fuisse?
- 4 In petitione legitimationis est designandus ipse gradus, in quo commissus fuerit incestus.
- 5 In petitione natalium restitutionis oportet Principi exponere, an parentes illegitimi possint matrimonium contrahere.
- 6 In rescripto legitimationis qualiter sit legum & Canonum derogatio facienda.
- 7 Ad legitimationem, quæ fit viuis parentibus, an sint vocandi ipsorum parentum cognati & agnati.
- 8 Ad legitimationem, an sit vocandus substitutus sub ea conditione, si sine liberis institutus decesserit?
- 9 Ad legitimationem, quæ fit mortuis ipsis parentibus, an sint vocandi agnati & cognati?

§. NONVS.

VERVM ex prędictis emergit alia quæstio, qualiter sit impetranda seu petenda legitimatio, vt tuta sit. In quo illud inter omnes conuenit, has legitimationes rescripto Principis ad iuris derogationem concedi: ideò in eis Principi exprimendum est id, quod mouere posset Principem ad denegandam prædictam natalium restitutionem, vel eum auertere à facili, & forsan neglecta, ac minimè circumspecta concessione. capit. postulasti. de rescript. quem text. dicit ibi Abb. singular. & Corne. 34. in 1. volum. colum. 1. Iason. consil. 105. volu. 1. explicant latè Feli. colu. 3. & Deci. in dict. cap. postulasti. Forsan etenim si id, quo tacetur, Principi esset denunciatum, concessisset petita, certis legibus, aut pręmissa aliqua causæ cognitione, quæ animum quietum redderet. Vnde qualitas ipsius filij, an sit naturalis vel spurius est exprimenda: vti probat text. melior iuris, secundum Paul. ibi in l. sed si hac. §. patronum. ff. de in ius vocand. & in capi. per venerabilem. colu. pen. & fin. qui filij sint legit. Oldr. consil. 247. Alberi. in Rubr. C. de nat. lib. Bal. in l. eam, quam. C. de fideicom. nu. 38. Nicolaus de Vbald. de success. ab intest. fol. 10. col. 4. Ant. in d. c. per venerabilem. nu. 15. & ibi Abb. nu. 27. Anto. Rosel. de legitimatio. fol. 14. c. de causa formali. colu. 3. & esse hanc communem opinionem testatur additio ad Marti. Laud. in tract. de legitimat. fol. paruo. 10. col. 1. quorum omnium rationes, si diligenter examinaueris, senties qualitatem vitij, quod filius habet, exprimendam fore: siquidem omnia eò tendunt, vt Principi comperta sint ea, quæ possent ipsum à concessione retrahere vel inducere ad diligenter & circumspectè concedendum, re priùs maturè pensata. Ex quibus aliquot sunt in hac materia notanda.

Primùm, non satis esse in hac natalium restitutione impetranda Principi exponere, legitimandum esse spurium: sed necessariò id exigi, vt vitium, quod is filius in conceptione contraxit, in specie exprimatur: an scilicet sit ex moniali natus, sicuti voluit optimè Ludou. de Sard. in tract. legiti. fol. 13. column. 4. atque idem erit, si pater sit in sacris constitutus, monachúsue, nec sufficere dicere, eum esse spurium.

Secundò hinc opinor esse notandum, in impetranda dispensatione esse prorsus dicendum, an ille filius illegitimus, sit adulterinus, an incestus: quod not. Abb. in d. c. per venerabilem. nu. 27. si eius verba rectè considerentur: & id seruari in curia fatetur Nico. de Vbal. Rotæ auditor. in d. fol. 10. col. 4.

Tertiò, ex eadem radice aduertendum est, quòd si filius natalibus restituendus sit natus ex duplici adulterio, id est, ex coniugato, & coniugata: erit hoc duplex vitium Principi exprimendum. Oldr. consi. 247. Alber. in dict. Rub. C. de nat. lib. Præp. in d. c. per venerabilem. fol. 12. colum. 4. Ferd. Loazes Episcopus Ilerdensis in tract. de matri. dubio 10. col. 2. dicens hanc opinionem communem esse. Quo fit, vt Ange. opinio. cons. 204. vera non sit: vbi dixit, filium esse verè legitimatum, etiamsi Principi tantùm id notum fiat, eum esse adulterinum, cùm tamen natus esset ex coniugato, & coniugata. quam opinionem sibi contrarius sequitur Præpo. in d. c. per venerabilem. q. 4. col. 5. Vnde Oldr. opinio verior est, etiamsi facta foret Principi generalis mentio: istum scilicet esse spurium. quod Abb. probat in d. c. per venerabilem. num. 27. quicquid in hoc vltimo contra teneat Dec. consil. 338. col. 3.

Quartò, eis rectè pręuisis, necessarium esse arbitror, quòd filius natus ex sorore, vel ex filia, ex nuru, matre, vel fratris vxore, si velit à Principe tutam & validam legitimationem obtinere, exprimat omninò gradum illum ex istis, qui eius conceptionem dehonestauit. Nec me latet Caiet. 22. q. 154. art. 9. probare, omnes incestus esse eiusdem speciei. Negari tamen non potest, hanc qualitatem posse Principem mouere ad denegandam hanc natalium restitutionem.

Quintò, ex his patet, veram non esse opinionem Bald. in l. si qua illustris. C. ad Orfic. quam ipse repetit in c. 1. §. naturales. si de feud. fuer. contro. inter domi. & agnat. vas. dicens in impetranda legitimatione satis esse exprimere filium spurium esse, quem sequitur Præpo. in dict. cap. per venerabilem. 4. quæst. Deci. consilio 55. col. 2. & consilio 338. colum. 3. idem voluit Ioan. And. in c. fin. de filijs presbyt. quorum opinionem eam sequutus dicit esse communem Ias. consil. 11. 3. vol. col. 3. & fina. Non enim video, cur isthæc opinio sit admittenda. Nec mihi satis compertum est, eam ita frequenter receptam esse, vt communis censenda sit. Posset fortassis procedere, vbi Princeps legitimationem concederet alicui illegitimo, ex coitu quocunque natus fuerit. Nam hæc Principis verba eius mentem magis aperiunt. vt notat Paul. de Cast. in consi. 30. 1. vol. Præp. in d. c. per venerabilem. fol. 12. col. 4. Ludo. Gozadi. cons. 85. num. 4. Tametsi adhuc opiner, hanc sententiam tutam non esse: & ita eam reprobat Nicol. de Vbal. in tract. de successio. ab intest. folio 10. colu. 4. Saltem seruanda non erit, quando vitium est atrox: nempe coitus cum moniali, matre, sorore, aut filia: atque semper ipse consulerem omnia Principi exponenda fore veraciter, & in specie.

Est item in impetranda hac natalium restitutione Principi narrandum atque denunciandum, parentes ipsius filij illegitimi coniugium posse honestè contrahere: atque eo subsequuto ipsum filium posse legitimum fieri. Est enim necessarium, quòd Princeps hoc non obstante ipsum filium legitimet. text. in Authen. quibus mod. nat. effic. legit. §. si igitur licentia. vbi glo. quam Bal. in c. per tuas. de maio. & obedi. notat & Hipp. singu. 130. dicit eam singu. Cæp. caut. 221. Ant. Rosel. de legitimatio. 2. lib. ca. de causa formali, in princ. & Iaso. in l. Gallus. §. & quid si tantùm. nu. 107. ff. de liber. & posthum. quidquid in hoc dicat Ludou. de Sardis, in tracta. legitimationum. titul. de legiti. per rescriptum. q. 5.

Postremò est notandum, an in rescripto legitimationis requiratur clausula, non obstantibus legibus contrarium disponentibus. Et constat, rescriptum Principis concessum contra legem aliquam, quæ futuris Principum concessionibus ac priuilegijs minimè derogat, hac clausula non indigere, nisi rescriptum id graue damnum alteri irroget: quo casu dicta clausula sufficit: & est necessaria: quòd si lex, contra quam rescriptum conceditur, futuris his concessionibus derogat, atque id rescriptum graue damnum alteri inferat, indiget clausula: non obstante lege contrarium statuente: ipsa lege nominatim expressa: sed si id præiudicium graue non sit, sat erit generalem adijcere clausulam, non obstantib. quibuscunque iuribus contrarium statuentibus. Hęc not. Alex. cons. 187. in 5. vol. cuius distinctionem sequitur, dicens, eam communem esse Ludo. Gomes. in c. 1. de constit. in 6. nu. 104. ex qua opinione ipse infert, in rescripto legitimationis non esse necessarium expressè tolli. §. fin. in Auth. quib. mod. nat. effic. sui. qui futuris concessionibus derogat, in spuriorum legitimatione, sed satis esse, subijci clausulam generalem, non obstantibus, nisi graue fieret alteri præiudicium ex hac natalium restitutione. quam opinionem in curia Romana seruari, & communem esse asserit Nicol. de Vbald. in tracta. de success. ab intest. fol. 11. col. 2. ex quibus plura intelligens, quæ Deci. not. consil. 10. latiùs Felin. in capit. nonnulli. de rescript. Quibus ego addo in rescripto Principis, quo filius legitimatur aduersus Ecclesiæ vniuersalis Concilium, inserendam esse clausulam, quæ expressè ipsius constitutionis mentionem faciat. ex decisione Archid. in c. 1. de const. in 7. quam sequitur Soc. cons. 65. col. fi. 3. vol. & Gomes. in d. c. 1. nu. 179. Paul. Paris. cons. 2. nu. 30. libr. 2. quam opinionem melius, ac cæteris diligentiùs explicat Iacobatius lib. 5. de concilio artic. 18. quo in loco expressim asserit, satis esse dicere: non obstante quacunque lege contrarium disponente, etiam in concilio generali statuta. eandemque opinionem Archidiaconi totus mundus recepit, vt vtar verbis Felini in dict. capit. nonnulli. colum. 4. Vnde in hac materia erit hoc notandum, ad legitimationem, quæ fiat contra constitutionem. capit. cùm inhibitio. §. primo. de clandestinis desponsa. atque alia Ecclesiæ vniuersalis statuta.

Cæterùm hoc in loco quæritur à multis, an in legitimatione concedenda à Principe sint cognati, agnatíue ipsius parentis, vocandi? in quo sit prima conclusio. Legitimatio filij, quæ ipso patre viuente impetratur, optimè expeditur absque alicuius citatione, modò patris consensus accedat. & probatur, quia ipse pater potest liberè bona propria distribuere, igitur nulli facit iniuriam, si proprium filium consentiat à Principe legitimum fieri. Bartol. communiter receptus in l. Gallus. §. & quid si tantùm. ff. de liber. & posthum. final. colum. Deci. consilio 338. colum. fi. quam opinionem fatetur esse communem idem Deci. consilio 55. colum. 1. & 3. & idem consil. 367. colum. fin. Andr. Tiraqu. in l. si vnquam. C. de reuocand. donatio. in verb. susceperit. nume. 53. & Nicol. Boêri. decis. 122. quæ quidem sententia procedit, etiamsi filius legitimus efficiatur, quo ad feuda in præiudicium agnatorum, vt consulendo respondit Albert. Brunus consil. 1. cui consentiunt duo proxima responsa ibidem typis excusa.

Ex quo infertur, primò filium naturalem non posse legitimari à Principe etiam viuente, & consentiente patre, nisi filij naturales & legitimi ipsius patris vocentur: cùm eis fiat maximum præiudicium ex hac legitimatione: cuius præiudicij ratio habenda est ex eo, quòd legitima eis debita diminuitur. Bald. in l. nam ita Diuus. ff. de adoptionibus. Alexand. in l. ex facto. ff. de vulgar. nume. 25. Andr. de Isernia in cap. primo. §. naturales. si de feudo fuerit controuers. in. dominum & agnat. Vasal. habent etenim filij, patre etiam viuente in eius bonis spem probatissimam. l. in suis. ff. de lib eris & posthu. Hæc tamen conclusio est intelligenda ad hunc effectum, vt Principi sit omninò facienda mentio horum filiorum naturalium, simul & legitimorum: alioqui legitimatio erit surreptitia, nec valebit: siquidem causa legitimandi filios à lege illa potissima iudicatur, ipsum patrem legitima prole carere. §. si quis verò filios non habens. in Authen. quibus mod. natur. effici. sui. & hoc ipsum eleganter ac satis expressè in hac specie tradit Deci. consilio 85. colum. penult. licet Frederic. consil. 57. contrariam sententiam in hoc veriorem esse existimet. Verùm si facta mentione legitimæ, & naturalis prolis, adhuc Princeps, etiam eis non vocatis, filios illegitimos natalibus restituat, etiamsi malè faciat, valet tamen legitimatio, non tantùm quo ad statum integrum ipsius filij, sed etiam quo ad successionem in præiudicium prolis naturalis, simul & legitimæ. vt not. Alexand. consilio 287. & 288. 5. volum. colum. 1. Ioan. Crot. fol. 12. & Carolus Ruinus fol. final. in dict. §. & quid si tantùm. vbi Iaso. numer. 96. dicens, hanc opinionem communem esse, eam sequitur & nouissimè Emanuel à Costa Lusitanus in eodem §. & quid si tantùm. 2. parte. nume. 132. qui num. 141. diligenter tradit, quid dicendum sit, si pater illegitimi parentes habeat, non tamen liberos. Hac tamen ratione, ne tantum præiudicium legitimis & naturalibus liberis fieret, Regia lege Taurina cauetur, legitimatos per rescriptum Principis nullo pacto ad successionem cum legitimis & naturalibus fore admittendos, quod ipsa lege nona & 12. apertè probatur.

Secundò, infertur ad legitimationem alicuius citandum esse substitutum sub illa conditione, si sine liberis institutus pater illegitimi decesserit: cùm legitimatus hunc substitutum excludat: vt alibi docuimus. Illa etenim bona, quæ pater obtinet, non sunt eius liberæ dispositioni subiecta: sed omninò sunt restituenda substituto. Hanc igitur illationem probat Anchara. consil. 427. Alexand. consilio 67. in 1. volum. & est communis opinio secundum Deci. consilio 85. colum. penul. & Crottum in dicto §. & quid si tantùm. fol. 12. colum. 2. qui eam sequuntur. Iason tamen ibi colum. penultima contrarium tenet, ex eo, quòd si vera esset communis opinio, nunquam locus esset legitimato, excluso substituto: cùm substitutus vocatus minimè consentiret restitutioni natalium. Ego verò non consulerem Principi, vt illegitimum legitimum efficiat in præiudicium substituti: nihilominùs tamen consensus substituti non erit necessarius, etiamsi citandus sit: vnde cessat ratio Iaso. cuius opinio, etiamsi vera foret aduersus communem, non tamen negat in rescripto huius legitimationis fore necessariam mentionem huius substitutionis: quod Carol. Ruinus sensit in d. §. & quid si tantùm, ad finem.

Porrò, quod modò diximus, viuente patre, legitimationem fieri posse, non vocatis ipsius patris intestati hæredibus, seu successoribus: est etiam intelligendum, si mortuo patre legitimatio fiat, ex præuia tamen ipsius patris voluntate, quod Bartol. notat in d. §. & quid si tantùm. in fin. quem alij ibidem sequuntur, probat text. in Authent. item sine. C. de natur. libe. Bartol. in l. 2. col. 3. ff. de vulga. Regia l. 6. tit. 15. parte 4.

Secunda principalis conclusio. Mortuo patre filij non possunt à Principe legitimari, non vocatis ipsius intestati patris successoribus, quibus iam ius succedendi est delatum. Bartol. & alij in dict. §. & quid si tantùm, ad finem Abb. in dict. cap. per venerabilem. numero 29. nisi constet ex Principis mente ipsum omninò velle successoribus præiudicium inferre, in intestati propinqui bonis: quo casu Principis voluntati deferendum esse, ipse Bartol. voluit per l. 2. ff. de nata. rest. idem notat Anto. in dict. capit. per venerabilem. & ibi Abbas, à quorum sententia, quia communis est, non oportet recedere, secundum Ias. in dicto §. & quid si tantùm. columna final. & Crottum ibi folio 2. colum. 2. vterque tamen eam improbat, exigens citationem horum, qui patri ipsius natalibus restituendi, iure optimo successores existunt ex causa illa, quòd intestatus decesserit. Sed tamen etiam Ias. & Crotto refragantibus Bartol. sententia admittitur, quando hæreditas nondum est adita, alioqui si adita sit hæreditas, opinio Bartol. foret iniqua, etiamsi possessio nondum apprehensa fuerit, Paulus Aretin. Alexand. Socy. & Ruinus in dict. §. & quid si tantùm. colum. fin. ex quibus Ruinus hunc intellectum ad Bartol. assertionem communem esse profitetur: idem asserunt ibi Galiaul. colum. fin. & Ioan. Crottus fol. 12. colum. 1. & ibidem Emanuel à Costa Lusitanus 2. part. numer. 174. quia Princeps potest tollere ius alicui acquisitum ex delatione Iuris Ciuilis. Sed huic opinioni Barto. ita intellectæ, optimè, atque eruditè acerrimo ingenio, quo præditus erat, refragatur Fortunius in dicto §. & quid si tantùm. columna 132. negans pulchris rationibus, Principem posse mortuo patre intestato, eius illegitimum filium natalibus restituere in præiudicium successorum, quibus est delata intestati hęreditas, quamuis adita non sit. Cuius opinio apud me plurimùm semper valuit.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Clausula, sine præiudicio successorum, quibus hæreditas intestati parentis defertur adiecta legitimationi filiorum, quid operetur?
- 2 Legitimatus rescripto Principis an sit non tantùm parentibus, sed & cognatis & agnatis legitimus effectus?
- 3 Legitimatus rescripto Principis admittitur ad retractum ex Regia lege.
- 4 Legitimatio an concedatur quo ad Cardinalium dignitatem, & quo ad Prætorium Rotæ.
- 5 Legitimato patre, an nepotes ex eo auo censeantur legitimi?
- 6 Dispensatio an extendatur ad connexa?

§. DECIMVS.

SOLET in hoc eodem tractatu dubitari, quémnam intellectum aut effectum habeant illa verba, quæ apponuntur in rescripto, quoquis legitimus efficitur sine præiudicio eorum, qui intestato successuri sunt, eam etenim clausulam in his rescriptis inseri iubet Reg. Cancell. 48. Eius ergò intellectus erit, vt legitimatus concurrat cum legitimis & naturalibus: non tamen auferat successoribus intestati parentis hæreditatem, ante legitimationem eis delatam: auctore Alexand. consilio 188. 5. volumine. Cuius opinio communiter reprobatur: nec iure admittenda est. Ideò ipse Alex. consilio 187. colum. 2. volu. 5. post Anchara. consilio 153. aliter dicta verba legitimationis intellexit: scilicet, vt legitimatus præferatur omnibus successoribus intestati parentis, exceptis filijs legitimis & naturalibus, quibus existentibus legitimatus succedit ex testàmento, modò legitima pars debita ipsis filijs legitimis & naturalibus non diminuatur: sequitur eum Ioan. Crottus in d. §. & quid si tantùm. fol. 12. colu. 3. & Anto. Capycius decisio. Neapolita. 22. idem notat Paul. de Cast. in d. §. & quid si tantùm. col. penul. quorum opinionem cùm prius dixisset communem esse Hieronymus Grattus consil. 63. columna pen. lib. 1. tandem subdit se dubium esse, an vera sit communis.

Verùm video plerosque in hoc conuenire, vt legitimatus ex prædicta clausula minimè admittatur, etiam ex testamento, in præiudicium legitimorum filiorum, quo ad eorum legitimam. quod & Socynus notat consilio 95. 4. volu. colum. 7. idem Socyn. consilio 42. vol. 3. col. 3. maximè colum. fin. in cæteris forsan opinio Ancharani procederet, ex eodem Socy. quando esset clausula ita concepta. Sine præiudicio legitimorum hęredum. & quamuis Grattus dict. consilio 63. col. penult. hanc differentiam improbet ex l. 3. §. de illo. ff. pro socio. vbi legitimi hæredes dicuntur, quicunque intestato succedunt: tamen ex Principis mente, & ex potiori significatione, hac in re videtur probabilis prædicta verborum distinctio. Nam prædicta clausula, sine præiudicio successorum patris intestati, hoc inducere videtur, vt legitimatus ex testamento admittatur: attamen mortuo patre intestato, excludatur ab agnatis & cognatis intra quartum gradum, cæteros verò, vxorem, & fiscum ipse filius excludat. ita notat Nicolaus de Vbald. in tractatu de successio. ab intesta. folio 12. columna 3. & 4. Corne. consilio 3. in 1. volumine. quam opinionem dicit communem eum sequutus Deci. consilio 338. colum. 2. idem Dec. consil. 393. colu. 1. Paris. consilio 14. libro 2. numero 44. Socy. consil. 95. col. 5. volum. 4. idem Socy. in dict. §. & quid si tantùm. numero 21. vbi subdit ita legitimatum etiam rumpere patris testamentum, si sit institutus hęres aliquis extraneus à cognatione patris. Præterea hoc in loco notandum est legitimatum rescripto Principis, non tantùm legitimum & agnatum fieri ipsi patri, sed etiam omnibus ipsius parentis agnatis, absque eorum consensu, etiam quo ad successionem, text. in Authentic. quibus mod. natur. effici. sui. §. quapropter. notat Paul. Castr. consilio 34. numero 12. 1. volu. Bart. & Bald. in l. communium. C. de natur. libe. Alexand. colum. 2. 1. volum. numer. 36. Deci. consil. 365. nume. 5. Ias. in l. si is, qui pro emptore. ff. de vsucap. nume. 241. Curti. Iunior consil. 37. colum. 1. Aymon Sauilli. consil. 138. col. 2. Quod est intelligendum in propria & vera legitimatione, non in dispensatione. vti optimè intellexit Anto. in dict. c. per venerabilem. nu. 17. probat Regia l. 12. Tauri. ibi, cæteris cognatis. quo in loco Ioan. Lupi. dicit corrigi Ius commune, ex quo legitimatus rescripto Principis non fit legitimus, nec agnatus alijs agnatis vel cognatis, pręterquàm ipsi patri, absque eorum consensu. per text. in Auth. quib. mod. natu. effi. sui. §. filium. Sed text. ille loquitur in legitimatione, quę fit per oblationem curiæ: in qua prædicti omnes Docto. diuersum putant à legitimatione, quæ fit rescripto Principis. quam differentiam expressit Regia l. 7 titu. 15. part. 4.

Sic etiam errauit Ias. in l. fratres. C. de inoffi. test. colum. pen. dicens, legitimatum rescripto Principis patri, non cæteris agnatis, legitimum & agnatum fieri. Vnde ex his infero ex lege Regia, ad ius retractus, admittendum esse legitimatum rescripto Principis. quod not. Carol. Molin. in consuetu. Parisiens. tit. 1. §. 8. in gloss. prima. post Matthæ. ab Afflict. in tracta. iuris prothimyseos. vers. item quęro, an consanguineis. licet Deci. consilio 275. incipienti, in causa, quæ Luce. agitur. dubio 3. & Tiraq. libr. 1. de retract. §. 1. in gl. 8. nu. 12. contrarium teneant, ex eo, quòd legitimatus in statutis non comprehenditur aliquo pacto sub legitimis: quæ ratio Regiæ legi minimè conuenit: quippe cui nec statuti, nec municipalis legis nomen aptari possit. Imò & in statutis posse legitimatum intelligi sub legitimis, potest comprobari ex his, quæ diximus superiùs. Præterea lex, quæ retractum permisit, non vtitur ita strictis dictionibus, vt solùm ipsos legitimos ad ius istud vocet, etiamsi illegitimos eadem lex expressim minimè vocauerit. vt ipse Tiraq. disputat d. gl. 8. num. 4.

Item illud prætermittendum non est, legitimatum rescripto Principis, priuilegium illud habere, quod in gradibus regula Cancell. Iulij Secundi concessit, secundum Nicol. de Vbald. in tract. de success. ab intesta. fol. 9. col. 4. dicentem secus esse quo ad genus & nobilitatem: vbi etiam profitetur, nunquam aliquem legitimatum fuisse ad Cardinalis dignitatem obtinendam: atque semel id concessum fuisse: sed legitimatum non potuisse secuta morte dignitatem illam consequi: idem asserit, nec ad Rotæ Prætorium admitti illegitimos, etiam natalib. restitutos Principis rescripto, quamuis Rom. Pontif. expressè id concedat: eadem refert Ludo. Gomes. in reg. Cancel. de trienna. poss. q. 2. dicens hac de causa Philippum Decium virum alioqui nostra ætate summis dignum laudibus ab eodem prætorio repulsum: cùm semel à Romano Pontifice hoc munus esset ei delatum. Regia verò l. 12. Tauri legitimatum rescripto Principis ad quoscunque honores, ac publica munera admittit.

Denique & illud quæri potest, an filio legitimato per rescriptum Principis, nepos ex eo naturalis & legitimus, censeatur ipsi auo effectus legitimus. Qua in quæstione existimo ipsum nepotem esse auo legitimum: ex eo, quòd eius pater fuerit legitimatus. Quæ conclusio probatur, primò, quia legitimatus verè legitimus censetur, ex Bartol. assertione in l. si is, qui pro emptore. ff. de vsucapio. cuius sententiam alibi probauimus: sed si pater legitimus esset, nepos patris locum subintraret. l. si auus. C. de lib. præt. l. posthumorum. ff. de iniust. rup. lege Gallus. §. nunc de lege. ff. de libe. & posthu. igitur idem erit, si sit pater legitimatus.

Secundò fortior est legitimatio, quàm adoptio Authenti. quibus mod. natur. effic. sui §. tribus. Bald. in l. neque absens. ff. de adoptio. Sed patre adoptato Principis auctoritate, censentur nepotes adoptati. l. 2. §. fi. ff. de adoptionibus. ergo & eodem modo legitimatio erit censenda.

Tertiò, facit l. fin. C. de natura. lib. vbi nepos ex radice infecta prohibetur auo succedere: igitur à contrario, si radix desinit esse infecta, succedet auo ipse nepos.

Quartò, aliquo succedere prohibito, eius proles etiam censetur prohibita. text. vbi Angel. id notat in Authent. de hæred. ab intest. §. reliquum. versi. ex diuerso. Bal. in l. fi. C. de ver. signif. igitur aliquo admisso ad successionem, eius proles admissa iure dicitur.

Quintò, legitimatio non est ita restringenda, quin ad consequentia extendatur, auctore Domin. in cap. 1. §. 1. & in ca. 2. colum. 2. de filijs presb. in 6. Ias. in Rub. ff. de libe. & posth. num. 14. non ergo erit mirum, patris legitimationem ad nepotes extendi.

Sextò, tametsi dispensatio ad consequentia seu annexa, sine quibus consistere potest, non extendatur ex communi sententia: tamen quando accessorium non indiget dispensatione: quia non est vitio infectum: sed tantùm id vitium habet à Principali: remoto illo defectu à Principali per dispensationem, consequens & accessorium liberum erit ab omni macula. Domin. & Præp. in c. nos consuetudinem. 12. distinct. Feli. in c. postulasti. de rescrip. nu. 10. glo. in c. statutum. vers. dignitate. de rescript. in 6. igitur sublata macula, quam pater ex conceptione sortitur, filius natus est liber à paterno vitio, & sic erit legitimus.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Quo tempore à iure Pontificio prohibeantur nuptiarum solennia.
- 2 Secundæ nuptiæ an sint benedicendæ?
- 3 Contrahens matrimonium cum meretrice opus pium agit, atque indulgentiam peccatorum consequitur.
- 4 Meretrix quæ dicatur.
- 5 Intellectus ad l. palàm. ff. de ritu nupt.
- 6 Regia lex Tauri explicatur.

§. VNDECIMVS.

SED & præter alia illud notandum erit, nuptiarum solennia celebrari non posse, iure Pontificio prohibente, à septuagesimavsque ad octauam diem post Pentecosten. c. Capellanus. de ferijs. in quo illud est aduertendum, ipso die Dominico post Pentecosten, quo festum Trinitatis ab Ecclesia celebratur, posse nuptiarum solennia peragi: atque ita est intelligendus text. in dict. c. Capellanus. dum dicit, Dominica, quæ sequitur, scilicet post Pentecosten, secundum Imo. ibi. Flor. 3. part. tit. 1. c. 17. Syluest. in ver. matrimonium. 7. §. 2. & Regiam l. 18. titu. 2. part. 4. quamuis Abb. in d. ca. Capellanus, contrarium cum alijs Doct. tenere velit.

Item illud addendum est, ab aduentu Christi vsque ad Epiphanię festum, etiam hæc nuptiarum solennia esse vetita. c. non oportet. 33. q. 4. ita, vt nec ipso die Epiphaniæ possint hæc solennia contingere. Abb. & alij in d. c. Capellanus. d. Regia lex 18. Florent. & Syluest. locis paulò antè citatis. Aduentus autem Redemptoris nostri incipit die Dominico, qui contingit à die vigesimaseptima Nouembris ad tertiam diem Decembris, vt not. Specul. lib. 6. rational. Rub. de aduentu.

Est tamen à præfata prohibitione deducendum tempus à Dominica, quę octaua est à Resurrectionis die, ad dies vsque Rogationum exclusiuè: ita, vt in hoc tempore possint nuptiæ celebrari etiam ipsa die Dominica, quæ octaua est à Resurrectione: non tamen in diebus Rogationum. c. non oportet. 33. q. 4. & hoc ipsum notant prædicti Doct.

Hic etiam agendum est, vtrùm secundæ nuptiæ sint benedicendæ? & constat ex c. 1. de secund. nupt. Clericum secundas nuptias benedicentem ab officio & beneficio suspensum, ad Apostolicam sedem mittendum esse cum literis Episcopi. Qui tamen text. locum habet, vbi constante priori matrimonio presbyter secundas nuptias benedixit. Ioan. Andr. Ant. Abb. & alij ibidem. Regia l. 2. titu. 12. part. 4. Sed Syluest. in verbo, nuptiæ, intelligit illum text. ita, vt locum habeat, etiam priori coniugio soluto, si vterque coniugum iam fuerat semel benedictus, vel saltem ipsa mulier: quòd si fœmina nondum fuisset benedicta, potest tunc benedictio solenniter fieri. idem Thom. in 4. sentent. distinct. 42. quæst. 3. ad finem. Cuius opinio in praxi seruatur, secundum Henric. in cap. vir autem. de secund. nupt. vbi gloss. hoc etiam notat.

Pœna verò suspensionis per sententiam erit imponenda: non autem infertur à Canone ipso iure. Hostien. Abb. & alij in d. ca. 1. quorum intellectus communis est ad illum tex. vt testatur ornatissimus vir, ac Præsul Calagurritanus Ioan. Bernar. in sua praxi. c. 68. idem notat Henr. in d. c. vir autem. & Paluda. in 4. senten. dist. 42. q. 4.

Est tamen hac in re notanda Ioannis vigesimisecundi extrauagans constitutio, ex qua missio Sacerdotis, secundas nuptias benedicentis, ad Romanam curiam, omninò tollitur. Ex ea etiam probabilior apparet illa opinio, quam Henric. in dict. capit. si vir. refert pluribus auctoritatib. ad eam citatis, scilicet secundas contrahentem nuptias benedicendum esse, si prioribus nuptijs benedictus non fuerit, siue sit vir, siue fœmina. quòd si benedictus is semel fuerit, non esse benedicendum. Sed opinionem sancti Thomæ vsus frequentior recepit.

Libet equidem illud, veluti huius paragraphi coronidem, adnotare, contrahentem matrimonium cum meretrice, maximam peccatorum indulgentiam à Canone consequi, ex c. inter opera. de spons. Siquidem maximum misericordię opus est, peccantem corripere, eumque à peccato auertere: est enim misericordię opus spirituale, quod corporalibus operibus misericordiæ præstat. vt not. Arch. in c. tria. 45. dist. Thom. 22. q. 32. art. 3. Henr. in d. ca. inter opera. optimè Domin. à Soto in eleganti, atque omnibus numeris erudita relectione de secreto. membr. 2. qu. 1. conclus. 3. conceditur ergo hoc opus exercenti remissio peccatorum omnium, secundum Card. & Præp. in dict. c. inter opera. Quibus Abbas refragatur, dicens, non concedi remissionem peccatorum omnium. Ego verò arbitror, ex intentione dicti Canonis tantam pœnam indulgeri accipienti meretricem in vxorem, quantam conuenit, ei distribui ex thesauro Ecclesię propter illud misericordię opus applicata satisfactione, ab ipso summo huius thesauri dispensatore.

Meretrix autem dicitur illa, quæ palàm libidinem exercens, quæstum facit: cuiusque turpitudo publicè venalis est: vti probat Iurisconsultus in l. palàm. ff. de ritu nupt. Regia lex 10. titu. 16. par. 3. c. meretrices. 32. quæstio. 4. Item illa, quæ multorum libidini paret. capi. vidua. 34. distin. etiam sine quæstu. vt in dict. l. palàm constat. Ex qua etiam apparet nil referre, an sit in lupanari, caupona, alióue loco aut taberna prostituta. Illam etiam, quæ duos ad coitum causa quæstus, nec plures admisit, meretricem esse existimat Abb. in ca. cùm decorem. de vita & honest. Cler. idem Abb. & Prępo. in d. c. inter opera. Ioan. Lup. in Rubr. de donat. inter vir. & vxor. §. 40. & in l. 62. Tau. vbi passim cæteri interpretes id asserunt, per text. in d. l. palàm. Ab ea tamen tantum abest huius opinionis probatio, vt manifestè contrariam approbet. Item, inquit Iurisconsultus Vlpianus, quæ cum vno & altero se, pecunia accepta, commiscuit, non videtur palàm corpore quęstum facere. Quibus verbis satis apertum est Abb. & sequacium opinionem prorsus refelli. Illa etenim verba: quæ cum vno & altero duos significant tantùm: quod constat ex Laurentij Vallæ adnotationibus. libr. 3. elegant. c. 59. Cui mirè conueniunt Ouidij carmina ex Epistola Sapphus ad Phaonem:

Inde Chelyn Phœbo, communia munera, ponam,
Et sub ea versus vnus & alter erit.
Grata lyram posuit tibi Phœbe Poëtria Sappho:
Conuenit illa mihi, conuenit illa tibi.

Sic & Augustin. lib. 3. de ciuit. Dei. ca. 18. dixit. Cuius in primo & altero libro mentionem fecimus. de primo & secundo libro intelligens. eadem significatione vtitur Valeri. Max. lib. 6. c. 4. de Alexandro sic scribens, Dario enim vno iam & altero prælio virtutem eius experto. subdit paulò pòst, Vocem duabus victorijs respondentem, dignamque cui tertia, sicut euenit, tribueretur.

Hinc etiam deducitur egregiè errasse hac in re Matthæ. ab Afflict. post Lucam de Penna. in constitutionibus Neapol. tit. 43. libr. 3. dicentem eam fœminam meretricem esse, quæ causa quæstus vnum tantùm virum ad coitum admisit, atque ex eo, à vicinia expellendam fore. per text. in l. mariti. §. qui quæstum. ff. de adult. qui tamen tex. loquitur in marito lenocinium committente, & quęstum ex hoc faciente: in quo sat est, semel quæstum accepisse, esse tamen à vicinia expellendam meretricem, atque in lupanari relegandam. probat l. 2. titul. 22. part. 7. & notat Lucas de Penna in l. si qua. colu. 2. C. de spectacul. lib. 11. Paulus de Castro in l. nullus. C. de summa trinit. Bald. in l. 2. in fi. C. de iure emphyt. Platea per textum ibi in l. cùm suprà. C. de re militari. Matthæus de Afflictis in d. Rubr. 43.

Cæterùm dum Regia l. 62. Taur. prohibet ob pecuniam debitam fœminas deduci ad publicum carcerem, nisi sint fœminæ manifestè fornicariæ: non arbitror fore necessarium, vt secunda legis pars locum habeat, fœminam esse meretricem. Sat enim erit, esse publicè alterius concubinam: quod ex Baldo colligitur, qui in l. consentaneum. C. quom. & quan. iud. fin. colum. dixit fœminam luxuriosè viuentem, quæ quidem honesta non est, pro debito pecuniario posse ad carceres duci. Hoc tamen simul cum Regia lege est ita intelligendum, vt locum habeat, quando hæc fœmina inhonesta, atque impudica nupta non est: quòd si nupta fuerit, duci ad carceres pro pecuniario debito non debet. Ioannes Andr. in additionibus ad Speculatorem, titu. de iniurijs. quem sequuntur Iason in l. ad egregias. ff. de iureiurando. Barba. consilio 207. colum. 1. volum. 1. Ioannes Lup. in ca. per vestras. 3. notab. §. 21. numero 2. Capycius decisio. Neapoli. 44. idq́ue passim dict. Regiæ legis interpretes admonent. idem notant Alexander & Iason in l. plerique. in fine. ff. de in ius vocan. Barba. in ca. pastoralis. colum. 6. de iudicijs. Decius in l. 2. ff. de regul. iur. numero 78. fieret enim maxima iniuria marito & matrimonio. quod maximè coadiuuatur ex l. si vxor. §. diui. ff. de adulter. quem tex. pręfati Docto. passim adducunt ad eorum sententiam comprobandam: post Rom. qui in l. si verò. §. de viro. fallentia 2. ff. soluto matrimonio. illum ad id valde commendauit: eandem conclusionem notat Ludouicus Gomes. in c. mulieres. de iudic. in 6. numero 15. tametsi Decius in dict. c. pastoralis. & Ioannes Baptista de debitoribus suspectis & fugitiuis. quęst 5. in fin. aduersus hanc opinionem probare conentur, nil referre fœminam coniugatam esse, quo minus ad carcerem duci possit, si meretrix sit: quorum opinio procedere poterit eo casu, quo nupta consentiente viro fornicetur, vt in hac specie adnotauit Ioannes Baptista dicta quæstione quinta, quem sequuntur Ludouic. Gomes. in dicto capitulo mulieres. & Hippoly. in l. vnica. C. de rapt. virg. numero 31.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Iudex quis sit verè competens ad causam coniugalem tractandam.
- 2 Causa coniugalis an possit compromitti?
- 3 Iudex secularis an possit de causa matrimoniali cognoscere?
- 4 Iudex Laicus vtrùm valeat iudicare vsurariam controuersiam.
- 5 Regia lex 4. titulo, de exceptionibus. lib. 3. ordinatio. explicatur,
- 6 Contestatio litis an sit necessaria in causa matrimoniali?
- 7 Testes in causa matrimoniali qui sint admittendi.
- 8 Testes omni exceptione maiores qui dicantur.
- 9 Confessionis sacramentalis arcanum non est reuelandum ad matrimonij probationem.
- 10 Confessionis sacramentalis secretum non est detegendum, etiam quo ad crimen committendum in perniciem Reipublicæ, saltem nominato auctore.
- 11 Confessionis sacramentalis secretum an ex licentia confitentis detegi possit?
- 12 Sententia lata in matrimoniali causa, à qua prouocatum non est, an transeat in rem iudicatam.
- 13 Sententia à qua non est appellatum, qualiter ex eo sensu tacito ipsius condemnati vires assumat rei iudicatæ.
- 14 Sententia in causa matrimonij spiritualis, an transeat in rem iudicatam.
- 15 Sententia in criminali causa, an transeat in rem iudicatam?
- 16 Defensiones an possint à Reo criminis renunciari?
- 17 Defensio ab occisione an licitè omittatur ab illo, qui poterat se defendere occidendo inuasorem?
- 18 Condemnatus appellationem omittens an possit contra iudicem agere ex iniquitate sententiæ?
- 19 Sententia iniqua an reddat victorem tutum in conscientiæ iudicio?
- 20 Sententia diuortij quo ad thori separationem, an transeat in rem iudicatam?

§. DVODECIMVS.

EX his tandem, quæ hoc libello tradidimus, lector diligens facilè cognouerit, quanta sit causæ coniugalis grauitas: in qua quidem non tantùm humana iura, sed & diuina tractare oportet: in qua de maximo sacramento agendum est: in qua denique non de re pecuniaria, non, inquam, de re leui, minimiq́ue momenti, ac friuola: sed perpetua, atque inuiolabili humana societate est iudicandum. Proinde non temerè, sed maxima deliberatione præuia sacrosancti Canones statuerunt, huius iudicij quæstionem, quo ad cognitionem & diffinitionem, solis Episcopis pertinere. c. multorum. 35. quęst. 6. c. auditis. de præscript. text. cæteris apertior in c. accedentibus. de excess. prælat. teste Panormitano in cap. 1. de consanguinit. quibus conuenit Regia l. pen. tit. 10. part. 4. Potest tamen Episcopi Vicarius huius coniugalis causæ cognitionem tractare, etiam ex generali commissione Episcopi. text. vbi Abb. & Præpo. in ca. fi. de cognat. spirit. text. optimus, quem ipse post Hostien. ibi. 2. colum. ita intelligo in c. literas. de restit. spoliat. idem notat Lampertinus de iure patronat. 3. part. 2. libr. quæst. 2. arti. 3. Atque etiam capitulum vacante sede Episcopali, ex eadem ratione: quod latè tractat Francisc. Pauinus in tract. de potesta. c. sede vac. 1. part. q. 10. col. 3.

Est tamen dubium, an ex delegatione possit inferior Episcopo habere huius causæ cognitionem. Et ex cap. proposuisti. de probat. & c. ex literis. de in integrum restitut. & cap. 1. vt lite non contestata. probatur causam matrimonialem à Romano Pontifice delegari non solùm Episcopis, sed & inferioribus: nempe Archidiaconis, Prioribus, & Archipresbyteris. quod in hac specie notat Abbas in capit. 1. de consanguinit. & affinita. super gloss. 3. quæ hoc probat. & Barba. in capi. 1. vt lite non contestata. 2. colum. Dec. in c. si pro debilitate. de offic. deleg. colum. 4. quod de iure negari non potest: sed non solent Romani Pontifices causas matrimoniales, nisi ex aliqua iusta causa alijs quàm Episcopis committere, vt Ioannes Andr. Abb. Anton. Felinus colum. 3. & Dec. in dict. c. si pro debilitate. testantur & idem Decius in dict. c. proposuisti. colum. 1. Doctores per textum ibi in cap. causam matrimonij. de offic. delegat. Collecta. in c. 1. de consanguin. & nouissimè Ludo. Gomes. in cap. statutum. numero 82. de rescript. in 6. Quod, si matrimonialis controuersia à Romano Pontifice cuiquam delegetur, non poterit is delegatus, etiam Episcopo eam subdelegare, propter ipsius causæ grauitatem, auctore Abb. in dict. capi. si pro debilitate. colum. penulti. vbi Ioannes Andr. in fine. Anton. colum. 2. & Felin. 3. idem asserunt, quamuis Dec. ibi. numero 4. teneat contrarium, dicens, posse causam matrimonialem subdelegari, saltem Episcopis: atque id ex Panormi. colligit, quem corruptum vitio impressoris habuit: vt constat ex antiquioribus, à quibus Panormi. eandem conclusionem accepit. Nec obstat text. in dict. c. ex literis. de in integrum restit. vbi delegatus causam matrimonialem subdelegauit, quia eam commisit Collegæ, cui ipse Romanus Pontifex eandem causam commiserat, & cuius industria ab ipso Principe ad idem negocium electa fuerat. Si tamen causa coniugalis, tantùm circa thori separationem tractetur, solet committi etiam his, qui episcopi non sunt. text. vbi id in specie notant Anto. & Socin. col. 1. in d. c. 1. vt lite non contest.

Verùm ex præscriptione competere potest alijs quàm episcopis causæ coniugalis cognitio, ac diffinitio, quod notant Doct. per text. ibi in cap. auditis. de præscript. & probatur in c. accedentibus. de excess. prælat. vbi idem notatur de priuilegio, & de consuetudine. glo. in c. 1. de consang. communiter ibi recepta gl. in c. literas. de rest. spol.

Item ex delegatione speciali episcopi poterit inferior huius causæ cognitionem accipere. gloss. in dict. cap. 1. de consang. singu. secundum Abb. vbi Henric. & Præpo. idem notant. idem Abb. in cap. ex literis. de in integr. restit. & Hostiens. in dict. cap. literas. 2. col. quorum opinio communis videtur. Debet tamen hæc causa tractari, vel ex commissione speciali, vel generali à Iudice, qui sit peritus in Iure Pontificio. Nam & Barba. in c. proposuisti. de probat. col. 1. defendere conatur, ad sententiam in hac causa ferendam esse ita necessariam Iuris Canonici scientiam, vt sententia ab huius disciplinæ ignaro lata minimè teneat. argumento sumpto ex dict. cap. 1. vbi Hostiens. Abb. & cæteri Docto. communiter asserunt contrarium, dicentes iniquum esse, quenquam coniugalem controuersiam diffinire, qui non sit Iuris Canonici peritus: tamen latam sententiam validam esse propter iurisdictionem, quam habet is, qui eam tulerit.

Hinc etiam constat, non posse quæstionem coniugalem, quæ inter duos tractatur, in arbitrum compromitti. c. pen. de in integ. re. notat gloss. in cap. 1. de consanguin. & in l. non distinguemus. §. Iulianus. ff. de arbit. Regia l. 24. titul. 4. part. 3. Imò Roma. scribit, consil. 299. ab arbitris laicis causam coniugalem, nec principaliter, nec incidenter diffiniri aut examinari posse, contra Bald. in l. vnica. C. de confess. nume. 37. quem Alexan. reprobare videtur in l. quotiens. C. de iudi. quibus accedat text. in cap. contingit. de arbit. vbi gloss. communiter recepta hoc ipsum notat. Multo fortius transactio in causa matrimoniali fieri nequit. c. fi. de transact. Vnde quamuis causa spiritualis possit compromitti in laicum arbitratorem, quem amicabilem compositorem vulgus appellat, secundum Roma. consil. 173. Alexand. in l. quotiens. C. de iudi. Felin. in cap. cùm sit generale. nume. 3. de foro compet. Ancha. cons. 34. 2. col. Dec. in c. 2. de iudi. in princ. vbi asserit hanc opi. communem esse, & ibi Ripa nu. 13. idem profitetur: contra Abb. in d c. contingit. Roma. in l. Titia. ff. solut. matrim. & Barb. in d. c. 2. tamen causa spiritualis, in qua transactio fieri non potest, non poterit, nec in laicum, nec in clericum arbitratorem compromitti. quod notat expressè Ripa in d. c. 2. num. 13. siquidem compromissum in arbitratorem factum, transactioni comparatur. gloss. in Authenti. vt different. iudic. in princ. Bart. in l. si societatem. §. arbitrorum. ff. pro socio. col. 2. Abb. in c. quintauallis. de iureiur. nu. 7. & seq. notat Ias. in §. omnium. de actionib. nume. 18. Bal. Pau. & Ias. in l. transactionis. C. de transac. optimè Deci. consi. 60. colum. 3. Igitur, cùm in causa matrimoniali non sit transactioni locus, nec erit admittendum compromissum in arbitratorem factum.

Imò ex ratione text. in c. 1. de consang. & affinit. opinor causam coniugalem, in qua de fœdere matrimonij agatur, non posse etiam arbitrum clericum tractare ex vi compromissi, etiamsi incidat in causam, cuius legitimam ex consensu partium cognitionem habet. Iudex verò secularis minimè potest discutere matrimonij causam, neque eius vllam cognitionem habet, etiamsi tractetur de coniugij separatione, quo ad thorum, vt diximus superiùs, cap. 7. §. 6. numer. 8. etiamsi coniugalis causa incidat in iudicium hæreditariæ successionis. quod etiam notauimus hoc eodem ca. §. 3. numero 4. Sed sunt, qui existiment Iudicem laicum posse causam istam matrimonij tractare incidenter, si controuersia in facto, non in iure consistat. ita Barto. in l. Titia. ff. solut. matrimon. idem Bart. in l. 2. ff. de iurisdict. omn. iud. tunc enim nulla Iuris Canonici peritia necessaria est, & causa ipsa merè temporalis censetur. idem notat Abb. in c. post miserabilem. de vsur. idem Abb. & Felin. col. 3. in c. cùm sit generale. de foro compet. quibus text. in d. c. post miserabilem, optimè suffragatur, quem ad id notat Roma. in d. l. Titia. vbi ipse, & Alexand. 3. colum. fatentur prædictam opinionem communem esse. idem etiam asserunt Ias. in l. quotiens. C. de iudic. Dec. in cap. 2. nume. 24. de iudic. vbi Francisc. de Ripa num. 17. eandem sententiam defendit contra Decium ibi, qui contrarium voluit post Imol. & Raphaêl. in d. l. Titia. De quo & Ias. dubitat in d. l. quotiens. Vnde consultiùs res agetur, si oblata, incidenti, super matrimonio, vel alia causa ecclesiastica, quæstione etiam facti, coram seculari Iudice, is, cuius interest, ad ecclesiasticum Iudicem accesserit, ab eoque petierit, vt illius quæstionis cognitionem assumat, atque Iudicem laicum inhibeat: ne in ea etiam incidenter procedat. tunc enim, si Iudex secularis nondum cœpit id negocium tractare, ecclesiasticus citatis his, quos id tangit, eandem incidentem causam expediet, vt consuluit Gerard. singul. 96.

His accedit, quod notat Anto. in cap. tuam. de ord. cognit. per illum text. dicens Iudicem laicum, coram quo aduersus contractum fuit obiecta exceptio vsurarum, posse inhiberi à Iudice ecclesiastico, ne in illius contractus exequutione procedat, donec exceptio vsurarum sit à Iudice ecclesiastico diffinita. quod etiam docet Ambros. de Vignate, in cap. salubriter. de vsur. nume. 125. sentiunt idem Bald. in l. consulta. C. de testam. & Imol. in cap. cùm in iure. de offic. delegat. Ex quo Bartol. Cæpola consil. ciuilium causarum. 18. asserit debitorem captum à Iudice seculari liberandum esse omninò à carceribus, si per Iudicem ecclesiasticum fuerit pronunciatum illud debitum inductum fuisse ex causa vsuraria, eò quòd ipse debitor vltra sortem illam quantitatem creditori promiserat. Vnde Regia l. 4. titu. de exceptio. libr. 3. in ordi. Reg. dum dicit Iudicem laicum debere aduersus exequutionem contractus admittere exceptionem vsuræ, ita erit intelligenda, vt si in vsurarum exceptione sola quæstio facti tractetur, possit hoc negocium à ciuili Iudice expediri, iuxta sententiam Bart. & communem, nisi inhibitio à Iudice ecclesiastico oportuno tempore processerit, sicuti Gerard. adnotauit. Si verò iuris sit controuersia, ad ecclesiasticum Iudicem remittatur: atque eius diffinitio expectetur, ex paulò antè promissis. cùm hoc crimen merè ecclesiasticum sit, vt communiter Doctores fatentur, & nos retulimus superiùs, cap. 6. num. 19. hanc tamen opinionem conatur euertere, eamq́ue falsissimam esse existimat Carol. Molin. de contract. quæst. 10. dicens, non esse magis ecclesiasticum hoc crimen, quàm homicidium: & non esse merè ecclesiasticum, deduci potest ex eleganti, & eruditissima hac de re disputatione Martini ab Azpilcueta in c. nouit. de iudic. 6. notab. coroll. 7. Imò Rode. Xuares in rep. l. Regiæ de instrum. exequutione. versi. nunc circa Iudicem. col. 8. scribit Iudicem secularem ex lege Regia posse, ac debere persequi ipsam exequutionem, non obstante Iudicis ecclesiastici inhibitione, si intra decem dies minimè docuerit reus vsurarium esse contractum. illud quod probatur autoritate Angel. in l. 4. §. condemnatum. in fi. ff. de re iudic. Socin. cons. 79. lib. 3. Matth. Afflict. decis. Neapolita. 30. idem notat Rebuffus super leges Regias, tracta. de literis oblig. artic. 2. gloss. 1. nume. 22. dicens, ita in praxi apud Gallos receptum esse. quibus adde Freder. consil. 300. & Lauren. de Rodulphis in tract. de vsur. q. 131. & 129.

Quid tamen Iudex agere debeat in huius causæ cognitione, quando vterque qui litigat, est præsens, palàm est, sed si alter sit absens, potest dubium esse, qua via sit procedendum. In quo notandum est, altero absente, & contumace, etiam lite non contestata posse Iudicem in hac causa testes recipere, præsentem audire, atque sententiam proferre diffinitiuam. ex cap. quoniam frequenter. §. porrò. vt lite non contestata. cuius decisio duplici ratione constat, ex malitia absentis, & propter periculum fornicationis in eo, qui absentem expectaret, quarum quælibet non sufficeret, vt idem text. probat, iuncta gloss. versic. opponi. quod clariùs notat Abbas, Mari. Barba. fin. col. ibi. post Hostien. quos Iason sequitur in l. in testamento. in magna. C. de testa. milit. num. 14. ex §. affinitatis. Insti. de nuptijs. l. liberorum. §. fi. ff. de his, qui not. infa. adiuncta l. sequenti. Dicitur autem absens contumax, quando legitimè citatus noluit comparere, vel si ex malitia latet, nec citari possit, vel impedit citationem ad eum peruenire. tex. optimus in dict. §. porrò. quem singul. esse existimat Abb. ibi. facit text. in cap. de illicita. 24. quæst. 3. & in l. contumacia. ff. de re iudica. Imò quando absens impedit, ne citatio ad eum perueniat, vel malitiosè latet, ne citetur personaliter, citatus omninò censetur, etiam nullo proposito edicto, nec ad eius domum facta citatione, secundum Abbat. in dict. §. porrò. per illum text. quem idem notans dicit elegantem Barb. ibi. nume. 25. idem probat Abb. in c. ex tuæ. de cler. non resid. nu. 12. & Alex. in l. properandum. §. sin autem reus. C. de iudic. conclus. 5. senserat id gl. in d. l. contumacia. quidquid gl. contrarium velit in d. §. porrò. in verb. impedit.

Si verò absens contumax non est, eo minimè expectato matrimonialis causa tractari non debet: sed expectandus est, donec ipsius obitus verisimiliter præsumatur: ex eodem §. porrò. versic. si autem. In quo illud est insigniter aduertendum, ad effectum, vt causa coniugalis examinetur in iudicio, & coram Iudice rationes expendantur, ex quibus præsens matrimonium non valuisse contendit, sufficere verisimiles aliquot coniecturas, aut præsumptiones mortis ipsius absentis: ex autoritate illius text. quem ita intelligit gl. ibi in ver. præsumatur. à Panormita. Socino, Barb. col. antepenulti. & alijs ibi approbata. & ab Hippo. in Rubri. C. de probatio. num. 231. qui eam dixit notab. esse, licet ad effectum, vt absque probatione coniugalis impedimenti, possit præsens liberè matrimonium contrahere, non sufficiunt præsumptiones, nec coniecturæ mortis illius, qui absens est. cap. in præsentia. de sponsalibus.

Verùm in huius causæ coniugalis processu iudiciali quibusdam placet, non esse testes recipiendos, nec sententiam diffinitiuam proferendam, lite non contestata, quando vterque litigator est præsens. ex glo. in cap. per venerabilem. in verb. iudiciarium. qui filij sint legit. quæ singul. est secundum Card. in Clem. 2. 4. oppo. de iudic. & Bald. in Rubri. de appellatio. colum. 4. qui eandem commendat in Authent. qua in prouincia. C. vbi de crim. agi oportet. colum. 2. & Decius in c. per tuas. de appellat. col. 2. dicens eam communiter approbari: dicit eandem gloss. auream Felin. in c. 2. colum. penul. de offic. iudicis. duo notans. Primum, prædictam opinionem procedere, nisi Actor & Reus præsentes tacitè, vel expressim consentirent, processum continuari lite non contestata: nam in hoc possent consentire, cùm à iure in prædictis causis sit remissa iudiciorum exacta solennitas. Secundum, prædictam gl. non procedere in casibus, quibus in specie à iure remissa litis contestatio, in quibus etiam inter præsentes minimè consentientes proceditur, lite non contestata: atque hoc vltimum ipse asserit communiter receptum esse in dict. cap. per venerabilem. ex quo constat, etiam partibus præsentibus, & non contumacibus, posse ferri in causa matrimoniali sententiam diffinitiuam, atque testes recipi lite non contestata, etiam inuitis litigantibus, ex constitutione, dispendiosam. de iudic. in Clement. vbi Cardi. oppo. 4. Imola super glo. matrimonijs. & Bonifac. numer. 49. hoc idem tenent post gloss. quam cæteri Docto. approbare videntur. Quo fit, vt existimem opinionem gloss. in dict. cap. per venerabilem. minimè procedere in casibus expressis in d. Clem. dispendiosam. adiuncta Clem. sæpè. de verborum significat. hancq́ue opinor communem sententiam esse. quicquid Decius dixerit, ac dubitauerit Feli. in dict. col. fi. Vnde iura antiqua, nempe c. accedens. in 2. vt lit. non contest. cap. quoniam. §. porrò. eodem titu. correcta sunt per Clemen. dispendiosam: siq́uidem ex eis non poterat in causa coniugali, etiamsi in ea de fœdere matrimonij ageretur, procedi absque litis contestatione, nisi data alterius ex litigantibus contumacia. Vtroque tamen Iure, si de separatione propter fornicationem similémue causam tractetur, quo ad thorum, est necessaria, etiam altero litigantium contumace, contestatio litis omninò. cap. vt lite non contestata, quem textum ita Doctores communiter interpretantur ibi, & in dict. Clement. dispendiosam.

Oportet tamen Iudicem cautum esse circa probationes matrimonij, cùm sit hæc res grauissima, & ideo maximo iudicio, ac discretione peragenda. Non enim quibuslibet in hoc negocio danda fides est, sed his tantùm, qui sint omni exceptione maiores, vt inquit Romanus Pontifex in cap. 1. de consang. vbi Bernardus scribit, eum testem dici omni exceptione maiorem, qui nulla exceptione repelli potest. idem glo. in cap. at si clerici. in princ. de iudic. & in c. 1. de testib. & in §. item verborum. Institu. de inutilib. stipulat. quas commendat Præpo. in d. c. 1. de consang. col. 2. dixit esse mirabiles. Barb. in Rub. de probat. nu. 29. & sing. Ias. in Additio. ad Portium. in d. §. item verborum. Corse. in sing. in verb. integer. latiùs Albertinus in cap. 1. de hæret. in 6. q. 16. nu. 25. Ex quo deducitur, non esse testem omni exceptione maiorem, seu omni suspicione carentem eum, cuius fides non tantùm ex obiectione perimitur, sed & diminuitur, cuiusque opinio in discrimen, & magnam dubitationem reuocatur. optim. text. in c. licet causam. de probat. vbi in causa ardua non admittitur testis, cuius fides aliqua ex parte diluitur. quem tex. dicit sing. Bal. in c. ad nostram. col. 1. eod. tit. ad idem l. optimam. C. de contra. stipulat. vbi Bal. in specie notat, dicens testem infamem de facto, hoc est, improbatis, & leuioribus præditum moribus, non esse admittendum in causa, quæ testem omni exceptione maiorem postulat. idem notat Ias. in l. cunctos populos. 1. lectio. col. penulti. C. de summa Trinit. & Ioan. Crott. in tract. de testib. 4. part. q. 12. & in causa coniugali asserit Iacobinus in l. testium. §. lege Iulia. ff. de testib. col. 3. Alex. consil. 152. volu. 5. Socin. Iunior consil. 31. num. 24. lib. 2. Thomas Gramm. consil. 26. col. 5. Licet causa ciuili infamis de facto, idoneus est testis. gloss. in l. 3. §. duæ causæ. ff. ad Carbon. & in c. testimonium. de testib. in verb. in hoc casu. atque vtrobique Doct. non tamen est dignus tanta fide, quanta reliqui integri testes. gloss. & Bart. in l. 1. C. de summa Trinit. idem Bartolus in l. Cassius. ff. de senatorib. Abbas in d. c. testimonium, dicens arbitrio Iudicis relinquendum esse, quantum ex hoc fides testis diminuatur. quod communiter esse receptum asserit Lanfranc. Orianus in c. quoniam. de probationibus. in verbo, testes. numero 127. & probatur in l. quæsitum. ff. de testibus. Hinc etiam dicebat Ripa in l. fin. C. de reuocand. donation. colum. 3. donatarium, qui donatori ingratus fuerit, non esse idoneum testem, in ea causa, quę testes omni exceptione maiores requirit. Igitur ex his Iudex magna prudentia ex præscripto legis, quandoque ex ęquo & bono æstimabit in matrimoniali quæstione, quos testes admittere debeat.

Nam in hac coniugali causa ita integros testes, ac in criminalibus exigi asserit Alexand. consil. 143. incipienti, Quoniam abundè. 2. volum. pulchrè ac copiosè Decius consil. 133. & consi. 310. & consil. 163. Thomas Gram. dict. consil. 26. ex quibus plura colligi possunt, quæ Iudex perpendere debet in probatione matrimonij, ex quibus proprium arbitrium instruet: vt eo sic instructo decernat, qui testes sint omni exceptione maiores: siquidem eius arbitrio hoc relinquitur. secundum Abb. in c. cùm Ioannes. & Felin. ibi. nu. 44. de fide instr. diligenter Pari. consi. 53. 54. 58. vol. 4. receptum tamen est fœminas esse in matrimoniali causa ad testimonium admittendas. text. in c. super eo. in 2. de testib. & ibi Abbas, Henric. in cap. quoniam. eo. tit. & est communis opinio, teste Socino Iuniore, consil. 29. col. 2. libro 2. & consil. 31. numer. 13. eod. libr. quæ probatur etiam in cap. videtur, 35. quæst. 6. & locum obtinet, quamuis tractetur de matrimonio separando. Abb. in d. cap. super eo. 3. notab. Decius consil. 342. col. 1. Socin. in d. consi. 31. nume. 18. quibus adde consil. 2. 3. 4. & 5. libro 2. consiliorum Zasij. imò & parentes hac in eadem causa ad testimonium admittuntur. tex. in dict. cap. super eo. vbi hoc explicant Abb. Imol. Henr. & Feli. item Areti. consil. 13. optimè Parisi. consil. 55. num. 28. & consi. 58. libr. 4. col. 1. Ex quibus illud constat, matrem, patrem, sororem, & reliquos cognatos esse admittendos ad testimonium in causa matrimoniali: arbitrio tamen Iudicis, qui cautè perpendet, quanta sit testibus fides adhibenda, ex causæ pendentis qualitate, personarum conditione, pari, aut dissimili: quod notat in specie Hostien. in dict. cap. super eo. cui accedit post alios Felin. ibi tradunt Lanfranc. in c. quoniam. in verb. testes. de probat. nu. 93. Aret. consi. 82. col. 2. Soc. cons. 17. lib. 1. col. 4. Alciat. de præsum. reg. 1. præsumpt. 2. numer. 4. & colligitur idem ex l. 16. titul. 9. part. 4.

Sunt & quidam huius contractus coniugalis probationi adeò propitij, vt opinentur posse confessionis sacramentalis arcana reuelari in iudicio ad probandum coniugium: ita enim existimat Ludo. Rom. in l. si non speciali. C. de testam. col. penultim. dicens esse ad hoc gloss. sing. in cap. tua nos. de sponsa. in verbo, constiterit. quam etiam dicit singu. Ias. in l. 1. §. huius studij. ff. de iust. & iur. col. 2. idem in l. patre furioso. ff. de his, qui sunt sui. col. 2. Idem in l. reprehendenda. C. de instit. & substit. & Chassa. in consil. 1. versic. ad secundum. nu. 17. quorum omnium sententia, & aliorum, qui eis subscripserint, quotcunque sint, omninò est reprobanda. Quis enim non videt iniquum esse tanti sacramenti secretum, naturali, diuino & humano iure inductum, ita leuiter violari, vt de contractu coniugali constet.

Nam etiam crimen committendum in Reipublicæ damnum, detectum tamen in confessione verè sacramentali ab eo, qui illud crimen committere cogitauit, & adhuc cogitat, non licet ipsi sacerdoti prodito confitentis nomine, etiam iureiurando præmisso cuiquam detegere, ex frequentissimo Theologorum iudicio in 4. sentent. distinct. 21. vbi præter alios Gabriel. quæst. 1. conclu. 3. & Ioan. Maior. q. 3. atque optimè Hadria. in 4. sentent. in tracta. de confes. sigillo. Caieta. in Opusculo 27. quæst. cap. 15. & insigniter vir nunquam satis laudatus Dominicus Soto in relectione, de secreto membro. 3. quæst. 4. conclu. 2. ac meus & olim & nunc Præceptor ornatissimus, Marti. Nauar. in c. sacerdos. de pœnit. dist. 6. nu. 116. cui opinioni ex nostris accedere videntur Collecta. & Card. col. fin. in cap. omnis vtriusque. de pœnit. & remissio. & Hostiens. in summa de pœniten. §. in quo. quam etiam nouissimè defendit in tract. de confessione. fol. 122. Ioan. à Medina, Theologus magni, me Hercle, nominis, quiq́ue in Gymnasio Complutensi egregiam huic professioni operam, ad obitum vsque, nauauerit. Tametsi contrarium tenuerint Archidiac. in d. c. Sacerdos. Hostien. Ioan. Andre. Anchar. & Abb. in d. c. omnis. & in effectu Ripa in tract. de peste. §. vlt. nu. 115. falsò tribuentes hanc sententiam Inno. qui potiùs primam asserit: sicuti perpendunt Caiet. Soto, & Mart. Nauar. in dictis locis. & ante eos id diligenter animaduertit Collect. in d. c. omnis. fi col. Igitur si in prædicto casu non licet confessionis arcanum prodere: non video, cur matrimonij fauore id liceat. Imò & si Sacerdos apud iudicem secretum istud frangens, sibi dicta in Sacramentali confessione effutiret, & depromeret, ei nullam fidem adhibendam esse profitetur optimè Bald. in l. Archigerontes. C. de Episcop. audien. quem ibi sequitur Paul. de Castro. & Felin. in c. 1. de except. col. 1. Tyndar. in tracta. de testibus. fol. 20. & Ripa in tract. de peste. §. vlt. nume. 104. Constat etiam scientiam, quam Sacerdos habet ex confessione Sacramentali, nihil omninò ad iudicialem controuersiam pertinere. c. 2. de offi. ordi. c. dilectus. de excess. pręlat. quibus apertissimè error hic conuincitur. Neque enim ferendi sunt iuris vtriusque interpretes, qui in matrimoniali causa Sacerdotibus hanc licentiam concessere propria eorum auctoritate, nullo iure adiuti: cùm & ipse summus Catholicæ Ecclesię Pontifex minimè posset permittere huius Sacramentalis secreti reuelationem ex receptissima omnium Theologorum sententia.

Nec aduersam assertionem quicquam coadiuuat glo. in d. c. tua nos. cùm illa gloss. non loquatur, quando reuelatio confessionis matrimonio faueret: sed quando præiudicium ex ea fieret huic contractui, quia ex ea constabat de dissensu. Et præterea nihil asserit glo. de reuelando secreto confessionis: sed scribit confitenti dissensum in foro pœnitentiali credendum esse, non autem in exteriori iudicio: quibus verbis potiùs glo. Doctoribus eam citantibus aduersatur, quàm eis patrocinetur: vt aduertunt Fortun. in l. 1. §. huius studij. ff. de iustit. & iur. colum. 5. & Ripa in d. §. vlti. nume. 107. prædictam Doctorum adnotationem reprobantes. Vnde & Iaso. in d. l. reprehendenda. non temerè suspectam existimat conclusionem Ludo. Rom.

Qua in re nec illud Romani opinionem excusat, quod secretum sacramentale detegi possit ex consensu expresso confitentis. ca. significasti. vbi Anan. Abb. & Docto. frequenter notant. de adulte. quia id non est in matrimoniali causa, coniugij fauore speciali: cùm in qualibet re & materia Sacerdos ex licentia confitentis possit palàm promere, quæ ei in sacramentali confessione fuêre dicta, quia ipse pœnitens sigillum illud secreti ex proprio consensu dissoluit, ac remittit. qua ratione idem notant Lapus alleg. 94. Feli. in cap. Matthæus de simo. Ripa in dict. §. vltim. num. 108. dicentes hanc opinionem communem esse, quam asserunt Thom. & Palud. in 4. sentent. distinct. 21. quæst. 3. Adrian. in tract. de sigillo confess. c. sed probabilior. Calder. consil. 2. de testib. Felin. in cap. veniens. in primo. de testib. col. pen. & Hippo. in l, 1. §. idem Cornelio. ff. de quęst. ad fin. quod equidem non est passim admittendum: sed tunc demùm, quando hic expressus confitentis consensus ad suam, vel alterius non paruam vtilitatem temporalem, vel spiritualem, præstatur, sicuti docent, & diligenter admonent Soto in dict. relect. de secreto. quæst. vlti. conclu. quinta. dubio 4. Martin. Nauar. in dict. cap. sacerdos. nume. 151. & Ioan. à Medina in tract. de confessione. fol. 124. cap. de licentia confitentis. Licet Scotus, Durand. Io. Maior. quæst. 3. arg. 3. & Almain ad finem in dict. distinct. 21. contrarium probare conentur, dicentes, secretum confessionis, nec ex licentia expressa confitentis detegendum fore: & idem asserit Collect. in dict. c. omnis vtriusque. numero 63. Sed quamuis Thomæ & sequacium opinio frequentiori calculo recepta sit, ac magnis rationibus, & argumentis comprobetur ita efficaciter, & vt verior sit iudicanda: opinor tamen Christianæ religioni, & sacramento pœnitentię potius expedire, hoc confessionis secretum, nec ex consensu expresso pœnitentis reuelandum esse. Nec Rom. Pontif. in d. c. significasti. quod præter alia capita, quæ ad id citantur, magis vrget, approbat prædictam reuelationem huius secreti: nec ibi constat illud fuisse confessionis sacramentalis arcanum, vt ante nos ostendit Mart. Nauar. in d. c. sacerdos. num. 127.

Sententia verò in coniugali iudicio, etiam à circumspectissimo Iudice lata non ita efficacem autoritatem habet, quin rescindi, retractaríue possit, quoties compertum fuerit, eam errore quodam latam fuisse. cap. lator. cap. consanguinei. de re iud. cap. fraternitatis. de frigid. non tamen appellationis remedio reuocatur hęc sententia, si ab ea in legitimum tempus non fuerit appellatum. Ex eo enim quòd terminus legalis labitur omninò, nec à sententia prouocatur, vel ab ea bis fuerit prouocatum, ita assumit sententia autoritatem rei iudicatæ, etiam in coniugali quæstione, vt prætextu appellationis corrigi, aut emendari nequeat. gloss. insignis in dict. cap. fraternitatis. in gloss. magna ad finem. quam dicit sing. Abb. ibi, & notab. idem Abb. in dict. cap. lator. vbi Imol. & Felin. numer. 5. idem Abb. vbi Decius eam approbat in c. sua. de appellat. idem Imol. in Clem. 1. 1. col. de re iudic. Abb. optimè in c. ad reprimendam. de offic. ord. col. 3. vbi gloss. sing. & communiter recepta, secundum Abb. ibi. 2. colum. similem probat conclusionem, quam gloss. dicit ord. Franc. in Rubr. de appella. numero 30. & singu. idem Franc. in cap. Nicolao. eod. tit. col. fin.

Ex quibus constat, primò eum, qui hanc sententiam improbare velit, debere omninò probare eius errorem, & iniquitatem: siquidem non proposita appellatione est maxima præsumptio pro iustitia sententiæ. gloss. communiter approbata in dict. cap. lator. quæ comprobari potest ex cap. cùm inter. eod. tit. l. Herennius. §. Caia. & ibi gl. ff. de euictio. & ex not. in cap. præsentia. de renunci. Abb. Feli. nu. 24. & Deci. nu. 32. in c. quoniam contra. de prob. idem Dec. in Rubr. de appel. 4. col. & Alciat. in tract. de præsumpt. reg. 3. præsumpt. 9. quod in hac specie docet Feli. in d. c. lator. nu. 6.

Secundò hinc constat, ad hoc, vt ista sententia rescindatur, oportere, vt condemnatus noua vtatur querela, nouoq́ue libello, quo petat id negocium, prætextu sententiæ erroneæ, iam diffinitum, iterum ad examen iudiciale deduci, primamq́ue sententiam reuocari, ac nouam, iustitia exigente, proferri. quod argumento gloss. probatur in c. ad reprimendam. de offic. ord. quam Abb. & Docto. ibi approbant frequentissimè. idem Abb. & Fel. num. 4. in d. c. lator.

Tertiò hinc deducitur, hanc nouam querelam proponendam esse coram eo Iudice, qui primam sententiam tulit, vel coram eo, qui adiri potest per simplicem querelam: non autem coram Archiepiscopo Metropolitano, qui iudex est solùm ex causa appellationis inter subditos Episcopi. text. in cap. pastoralis. vbi gloss. & Docto. in princ. de offic. ordin. melior cæteris in cap. venerabilibus. in princ. de sentent. excom. in 6.

Quartò subinfertur, hanc causam ad Metropolitanum deduci non posse principaliter, etiamsi agatur contra primam sententiam ex eo quòd nulla fuerit, quia Archiepiscopus Metropoleos per viam hanc, qua sententia nulla dicitur, non est iudex inter episcopi subditos, sicuti ex ratione dict. ca. venerabilibus. notant Francus in cap. dilecto. de appel. quæst. 27. Feli. & Dec. in c. in literis. de offic. delega. fin. col. quibus adstipulantur Arch. & Domi. in c. concertationi. de appel. in 6. super gloss. debitam, dicentes, Iudicem, qui non potest adiri per simplicem querelam, minimè posse principaliter cognoscere, an sententia nulla fuerit. Quamuis Abb. in d. c. in literis. contrarium asserat, ex Bart. in l. si expressim. ff. de appel. nume. 14. qui tamen in Iudice superiore loquitur, nec aperit, an de eo loquatur, qui non potest per simplicem querelam adiri.

Illud verò considerandum est, quánam ratione sententia lata in causa coniugali, elapsis decem diebus, quibus poterat appellatio ab ea proponi, possit reuocari: cum alijs causis sententia eo tempore ita rei iudicatæ autoritatem acquirat, vt rescindi nequaquam possit. Cui quæstioni illud vulgò respondetur, quòd transactis decem diebus vires rei iudicatæ sententia assumit ex tacito consensu condemnati, qui ei appellationem omittens consentire videtur. text. singularis in cap. quo ad consultationem. de re iudica. Sed in matrimoniali causa non potest condemnatus consensu proprio efficere matrimonium, vbi naturalis, diuina, vel humana lex illud prohibet, nec consentire, vt matrimonium legitimè contractum dissoluatur: igitur non obstante decursu decem dierum sententia in matrimoniali iudicio lata poterit retractari, errore comperto.

Sic & in matrimonio spirituali, quando lis pendet super ecclesiastico beneficio, sententia lata, post decem dies autoritatem habet rei iudicatæ omninò, nec potest retractari respectu illius, qui victus fuerit. gloss. notab. in c. 1. de concess. præb. quam Doct. ibi approbant, & Felin. in dict. c. lator. nume. 11. probat text. in cap. cùm dilectus. de elect. quem esse meliorem iuris asserit Abb. ibi. & idem Abb. in cap. ad audientiam. in 2. de rescript. colum. 5. potuit enim victus liti, causæ, & iuri renunciare, etiam absque consensu Superioris, ex eo quòd lis pendebat super beneficio, vt sensit gloss. ibi recepta in cap. constitutus. de appell. in verb. renunciauit. quod saltem procedit, vbi non esset certum ius litigantis, qui renunciat. Rota noua. 36. Abb. in dict. cap. constitutus. Anton. in cap. quod in dubijs. 2. col. de renunc. & Nicol. Milis. in verb. renunciatio. Igitur victus non appellans ex illo consensu à lege præsumpto, & inducto, efficit, vt sententia autoritatem rei iudicatæ haberet.

Verùm huic rationi, quam in coniugali controuersia communem esse diximus, aliquot rationes obesse videntur. & prima ex eo deduci potest, quòd in criminalibus causis sententia, à qua tempore debito appellatum non est, autoritatem habet rei iudicatæ, nec reuocari potest, etiamsi pœnam corporalem inferat, & constet condemnati innocentia, nisi ex speciali gratia Principis. l. 1. ad fin. ff. de quæstio. l. Diui. ff. de pœnis. quam esse singul. asserit Abbas in cap. de his. col. 2. de accusat. Iason idem notat in l. sub prætextu. in 1. C. de trans. Bartol. in dict. l. Diui. & in dict. l. 1. licet in hoc contrarium notauerit Ana. in dict. cap. de his. quem Hippo. sequitur in l. vnica. C. de raptu virg. nume. 144. Et tamen in criminalibus nemo potest consentire, vt corporaliter puniatur. l. liber homo. ff. ad legem Aquil. cap. contingit. de senten. excom. in 1. Imò nec renunciare proprijs defensionibus. glo. ab omnibus recepta in l. pactum inter hæredem. ff. de pact. quam dicit singu. Bald. in cap. cùm venisset. de testib. idem in l. vnica. col. 14. C. de confes. commendat idem in cap. 1. §. porrò. qualiter feudum alie. possit. Ioan. Lup. in Rubri. de donat. inter virum & vxorem. §. 70. numer. 6. Felin. in dict. cap. cùm venisset. 3. colum. Hipp. in dict. l. vnica. nume. 170. idem Hipp. in pract. crimina. §. examinanda. etiamsi ageretur ciuiliter, modò ex illo iudicio posset renuncians defensionibus famæ discrimen pati, secundum Aretin. Felin. in dict. cap. cùm venisset. tenetur enim quis famam illæsam conseruare. Quamuis Anchar. & idem Aretin. nume. 6. in cap. cùm dilecti. de accusat. in hoc vltimo contrarium notauerint, per textum ibi dicentes, in causa criminali ciuiliter deducta in iudicium, vel vbi corporis pœna inferenda non est, posse reum defensionibus renunciare. facit cap. inquisitionis. in princip. 2. responso. de accus. quorum opinio probabilior est, quia non tenetur quis ita conseruare famam illæsam, sicuti vitam, vti notant Dom. à Soto in relect. de secreto membro 1. quæst. 3. & Mart. Nauar. in cap. inter verba. 11. quæst. 3. vlti. part. corol. 44. exactè perpendentes Caiet. sententiam 22. quæst. 73. artic. 2. circa proditionem propriæ famæ. Posset tamen renunciatio defensionum in criminalibus causis, quæ ad corporis pœnam discutiuntur, admitti ex iusta causa: nempe, si reus iam fuerit crimen confessus legitimè, & præmisso iuris ordine. Paul. Castrens. & Ias. in dict. l. pactum. Felin. in dict. cap. cùm venisset. col. 4. Hippo. in dict. §. examinanda. quod in praxi satis receptum est. Item quando reo fuit dilatio prima ad probandum data, poterit idem reus cæteris dilationibus renunciare: quo casu erit intelligendus tex. in dict. cap. cùm dilecti. de accusat. Igitur si in lite capitali consensus rei parum operatur, & tamen in ea sententia in rem iudicatam, & omninò diffinitiuam transit: cur in matrimoniali diuersum asserimus, eo quòd consensus litigantium nihil efficere possit? Et Decius in c. iurauit. de probat. fin. col. pluribus excogitatis tandem cogitur dicere, id esse in matrimonio speciale, reprobans ea, quæ Abb. in cap. de his. de accusa. in simili dubio dixerat. Ego verò existimo inter criminalem controuersiam, & matrimonialem hoc discrimen esse, quòd in coniugali quæstione nec consensus tacitus, nec patientia litigantium quicquam prodest, vt vel coniugium inualidum ex iuris prohibitione sit firmum, vel quòd legitimum & ratum fuerit, dissoluatur, vt constat: atque ideo illa patientia, qua condemnatus acquieuisse sententiæ censetur, nil ad negocium agit. in criminali verò iudicio, etiamsi consensus expressus nil operetur, vt possit quis occîdi, aut puniri corporis pœna, nec etiam vt sibi defensio auferatur: tacitus tamen ei nocere potest, ac potius patientia illa, qua nihil allegans in sui defensionem, nihil aduersus sententiam proponens dubius de innocentiæ tutela, prouocationem omittens patitur seipsum ad occisionem duci, sicuti Hieronymus scribit super Ionam Prophetam à Gratiano relatus in cap. non est nostrum. 23. quæst. 5. Non est, inquit, nostrum mortem arripere, sed illatam ab alijs libenter accipere. Nam & in persequutionibus non licet propria perire manu, sed percutienti colla submittere. ex quo text. obiter reprobanda est Paul. Castr. assertio. in l. 1. §. ius gentium. ff. de iustit. & iur. qui voluit, absque mortali peccato non licere cuiquam mortem pati, si possit seipsum defendere occidendo aggressorem. Hoc etenim falsum est, cùm ex Hieronymi sententia possit absque crimine quis pati mortem, & percutienti colla submittere, nec tenetur seipsum defendere occidendo aggressorem: imò perfectionis opus est non se defendere. quod etiam asserit Tho. in libr. de regim. Princip. quæst. 6. & Syluest. in verb. bellum. 2. quæst. 3. Dominicus Sot. lib. 5. de iust. & iur. quæst. 1. artic. 8. quem legito. Excipit enim eum, qui esset admodum vtilis, & commodus Reipub.

Secundò aduersus rationem communem & illud adduci solet, quòd omittens appellationem, nequaquam videtur sententiæ acquieuisse. text. egregius in cap. concertationi. de appel. in 6. quo probatur, posse eum, qui non prouocauit, agere contra sententiam alijs remedijs, nisi in eam consenserit. igitur non censetur consensisse iudicatis, ex eo quòd appellare noluit. facit l. item si res. ff. de alien. iud. muta. cau. fac. Bar. in l. ab eo. C. quom. & quan. iudex. Abb. in cap. quo ad consultationem. de re iud. col. 2. Vnde condemnatus non appellans, poterit contra Iudicem agere, ex eo quòd iniquè iudicauerit. quod Bart. probat in disput. incip. Iudex. Abb. in cap. sæpè. post Innocent. & Doct. ibi de appellat. idem Abb. in cap. pastoralis. §. quia verò. de offic. de legat. Alexand. in l. 4. §. fi. ff. de damno infect. Felin. in cap. excommunicamus. de hæret. Hippo. sing. 646. facit tex. in l. fin. §. illud. C. de tempor. app. not. Corset. in singul. in verb. querela. dicens text. in dict. cap. concertationi. celebrem esse. Et licet Decius in dict. cap. sæpè. conetur probare, posse victum contra Iudicem agere, ex iniqua pronunciatione, etiamsi expressè consentiat sententiæ: tamen ipse ab hac opinione discedit, & meritò, quamuis possemus dicere, etiam expressè consentientem agere posse contra Iudicem, quando in carceribus detinetur ipse victus, donec consentiat sententiæ: solent enim Iudices nolle criminis reos, & condemnatos à carcere dimittere, donec consentiant iudicatis. Aequum profectò erit, vt hoc consensu non obstante querela aduersus Iudicem admittatur. Ergo, vt eò, quò tendit oratio pergat, non sat sufficiens ratio communis videtur: siquidem res iudicata vires non assumit ex consensu tacito litigantium, maximè cùm & in matrimoniali iudicio, hic consensus præsumptus à lege iuris & de iure, vt aiunt, præsumptione remedium appellationis excludat, vt in cæteris causis. Quamobrem existimo à iure ex ordinario remedio, vt iterum sententiæ iustitia ex rigore iuris discutiatur, ad effectum corrigendi, emendandi, aut reuocandi eandem sententiam, appellationem tantùm concessam esse: hanc autem qui omiserit, consensisse à lege præsumitur iuris, & de iure præsumptione, admixta ipsius legis maxima autoritate, consensisse inquam præsumitur, ne de iustitia illius sententiæ ex rigore amplius tractetur, cùm remedium ad hoc à iure inductum omiserit. Non tamen ex hoc renunciare videtur alijs remedijs, quæ sibi ad diuersos effectus competunt: nempe, vt iudicium illud nullum fuisse constet, vel Iudicis iniquitas puniatur. Hic verò consensus in causa matrimoniali nullum effectum habere potest, vt impediatur examen prioris iudicij: & ideo poterit prima sententia iterum examinari.

Cæterùm Abbas in cap. consanguinei. de re iudica. colum. penultim. dicit, hunc consensum tacitum in eo, qui appellationem omittit, non posse etiam in alijs causis autoritatem rei iudicatæ sententiæ tribuere, quia non potest hæc patientia victi peccatum alterius, qui iniquam sententiam obtinuit, excusare: cùm mortaliter peccet vtendo iniquo iudicio scienter, ex Innocent. opinione, quæ communis est in cap. quia plerique. de immunit. eccles. Alexand in l. nemo potest. nume. 23. ff. de legat. 1. notatur in l. Iulianus. ff. de condictio. indeb. explicat Fortun. in l. veluti. colum. 6. ff. de iustitia & iur. Abbas in c. fi. nu. 30. de præsc. & Syluest. verb. sententia. §. fin. quam opinionem communem esse fatetur Pyrrhus post Aureliæ consuetudines. quæst. vlti. Igitur nihil ex prædicta ratione est speciale in coniugali lite. Cui obiectioni nec ipse Abbas perfectè satisfacit: nec Decius in dict. cap. iurauit. qui opinionem Innocent. reprobat, quæ tamen verissima est. Is enim, qui sententiam iniquam obtinuit, à qua condemnatus non appellauit, minimè tutus est in conscientiæ foro, si sciat sententiam iniquam fuisse, quia ius pro sententia præsumit, quæ præsumptio in iudicio interiori cessat: vnde opinionem Innocen. Adrian. probat in quodlibet 6. artic. 1. versic. ex quo infero. vbi addit condemnatum ex iniqua sententia licitè posse ei parere, & soluere absque donationis titulo, & animo pecuniam, quam Iudex soluere iussit: id enim agit ad euitandas molestias iudiciales, quamuis Abbas post alios in dict. cap. quia plerique. in hoc vltimo diuersum teneat, id non licere existimans, ne peccatum victoris foueat. Sed id locum non habet, cùm hic condemnatus non foueat peccatum alterius, sed tantùm Iudicis præcepto obediat, nec ipse ita obediens ad peccatum inducitur: & licet alter, qui sententiam obtinuit, mortaliter peccet, non tamen peccat ex damnati obedientia, sed ex propria malitia, cui nullam præbuit causam ipse condemnatus obediens: siquidem victor paratus erat eandem pecuniam recipere. In causa verò matrimoniali victus, appellationem omittens, sciens sententiam iniquam, peccat mortaliter ei obediens, atque tenetur pro viribus eius reuocationem diligenter procurare, cùm alioquin ex sententia iniqua ipse à crimine mortali non excusetur, & ideo nec eius consensus tacitus, nec expressus potest eum in peccato defendere.

Ex quo infertur lata sententia iniqua, quæ matrimonium verum, ac legitimum dirimat, minimè posse aliud matrimonium contrahi, ab eo, qui certò scit, vel dubitat, sententiam illam erroneam esse, nisi dubium deponat eo casu, quo dubius erat: tunc enim poterit contrahere aliud matrimonium, nunquam tamen, si sit certus de errore sententiæ.

Secundò infertur, lata sententia iniqua, quæ matrimonium inter consanguineos contractum validum, & firmum esse decernit, minimè posse in eodem coniugio manere, ac vitam agere coniugalem eum, qui certò sciat sententiam erroneam fuisse. De dubitante verò diximus Parte hac 2. cap. 7. §. 2.

Tertiò hinc deducitur, sententiam erroneam, quæ matrimonium ex consensu contractum fuisse, indicauit, non proposita prouocatione ab ipso victo in rem omninò iudicatam transire, cùm ex eo nouus ad coniugium præstetur consensus saltem præsumptus à lege iuris, & de iure præsumptione: qui quidem consensus antea præstitus non fuerat, & litigantes nullo iure impediente matrimonio coniungi poterant. gloss. ab omnibus comprobata in dict. cap. lator. vbi optimè Felin. numero 2. & Abbas consilio 60. 2. vol.

Quartò subinde constat, sententiam, quo ad thori tantùm separationem, latam, in fauorem eius, qui separationem postulauit, ita transire in rem iudicatam, vt, si ipse velit, possit alterum coniugem in consortium coniugale petere, & sibi reconciliare. cap. ex parte. C. de sponsa. cum alijs similibus. Victus verò, qui non appellauit, non poterit etiam comperto errore sententiæ, eius reuocationem petere: poterat enim in hanc separationem matrimonij consentire. cap. quod Deo patri. 33. quęst. 5. ita Abbas in dict. cap. lator. colum. penultim. & Felin. ibi 8. declaratione. vterque tamen addit hoc procedere, nisi sit timor fornicationis in ipsis coniugibus ita segregatis: tunc etenim potest ex officio Iudicis cognosci de errore sententiæ, & eo cognito, Iudex cogere potest maritum, & vxorem coniugalem vitam agere: ex his, quæ notantur in cap. 1. de conuers. coniug. & in cap. tua nos. 2. de iureiuran. vbi Abb. optimè explicat plura, quæ ad hanc dubitationem spectant.

Epitomes in Quartum Decretalium librum, Authore DIDACO COVARRVVIAS Toletano, FINIS.

CONSTITVTIONIS SECVNDAE EX RVBRICA DE PACTIS, LIB. VI. CVIVS INITIVM, QVAMVIS PACTVM. INSCRIBITVR: NON INVTILIS INTER. PREFATIO.

Auctore Didaco Couarruuias à Leyua, Regio Consiliario.

AD ILLVSTREM ADMODVM AC REVERENDISSIMVM DOMINVM, D. DIDACVM AB ALAVA ET ESQVIVEL, ABVLENSEM EPISCOPVM, GRANATENsis Curiæ sub Carolo Cæsare, Hispaniarum Rege, Prætorio Præfectum: Didaci Couarruuias à Leyua Toletani Archiepiscopi Sancti Dominici, designat. In Relectionis capit. Quamuis de pactis. Præfatio.

VEREBAR EQVIDEM, AD MODVM ILLVSTRIS AC REuerendissime Præsul, fore quosdàm, qui mihi, & illud meritò, succenserent, quòd post aliquot partus, eosque immaturè editos, minimè temperarim, quin properè nimis & alios edere, nondum expectata priorum censura, fuerim conatus. Quasi primus lapsus casui dari debeat, vel imprudentiæ: iteratus stultitiæ, aut inscitiæ tribuendus sit. Turpe siquidem nimis est, vt vetus Prouerbium admonet, bis ad eundem lapidem offendere. Culpam istam tantùm abest agnoscam ipse, vt nihil magis persuaderi Iuris Vtriusque Professoribus cupiam, quàm me nec minima huius criminis labe syncero animo candidoque iudicio notari posse. Nam, etsi sciam in his, quæ hactenus ediderim, multa passim exponi, quæ doctiorum hominum censura haud magnoperè valeant erroris argui. idque mihi maximo futurum est beneficio: quippe cui animus contigerit non sanè contumax, nec ceruicosus, sed leuis admodum ad ea benignè mutanda, quorum in hac præsertim turis humani disciplina fuerim admonitus: verùm amici quidam, quos plures ob eorum candorem insigne illud Salmanticense literarum Emporium mihi conciliauit, multis ex Hispaniarum locis me per literas certiorem fecerunt, Opus variarum Resolutionum nuper à me typis traditum, eo fuisse probatum applausu, quo admitti solent, quæ futura quandoque sunt studiosis omnibus vtilitati: quod fateor diuino muneri potius et lectorum benignitati, quàm meis viribus tribuendum fore. Iidem summè admonuerunt, vt si quid priuato studio prætèrea ad Iuris Pontificij, vel Cæsarei interpretationem elaborassem, nequaquam grauarer publico Iurisconsultorum examini committens cæteris benignè id suscepturis communicare. horum equidem iudicio, Antistes ornatissime, accessit & tuæ limatissimæ censuræ exactissima inquisitio, qua meos qualescunque labores vndique scrutari quandoque dignatus es, vt me tibi multis nominibus addictissimum eorum admoneres, quæ in hac iuris humani disciplina maximè sunt præcauenda. Quod fecisti sedulò, vtinamque meis viribus par esset à te mihi sæpissimè indictum onus in hisce Commentarijs elimandis: sperarem vtique, non minimam eiusmodi instituti laudem meis scriptis accessuram. Denique meipsum, quem ab hinc viginti quinque annis Salmanticæ discipulum cum plerisque alijs habuisti, exhortatus es, ne ab hoc semel suscepto labore calamum amouerem, si quid possem his horis, quibus alioqui feriari licebat, in communem vtilitatem exhibere. Incidit verò in manus mihi hac de re cogitanti relectio quædam, quam olim publicè iam voce communem feceram, dum cap. Quamuis pactum. sub titulo de pactis. inter Bonifacij VIII. Constitutiones interpretarer. Hanc tuo nomini clarissimo dicare decreui, non ex ea causa, qua quidem Principibus, illustrioribusque Viris ingenij sui monumenta nuncupare decernunt, quòd velim hoc munere gratiam, tuamque beneuolentiam promoueri. Scio etenim, quæ tua humanitas est, me iam hæc apud te promeritum fuisse, multisque in me collatis beneficijs ad palàm omnibus esse: sed, vt Iuris Vtriusque Antistitem, verum præceptorem agnoscerem, vnumque è primis literarijs Collegij sanctissimi Saluatoris selectissimis incolis. Etenim cùm perillustris, ac Reuerendissimus vir Didacus à Muros Ouetensis Ecclesiæ Præsul dignissimus, quo innatam sibi pietatem, & in publicam vtilitatem zelum feruentissimum Hispanis, & exteris in exemplum exhiberet, vtque Deo Max. aliquod obsequium ministraret, domum illam percelebrem, ad quam & ipse ab hinc annis quindecim fuerim admissus Salmanticæ institueret, teipsum virum tunc moribus, iudicio, & doctrina præstantem, magnique in ea Academia nominis ad eam rem in ipsius Collegij Collegam feliciter adoptaui. Quod equidem munus ita cautè, piè ac religiose executus es, vt vel eo tantùm nomine tibi, & his, qui tecum in id electi fuêre, non mediocris laus iure optimo sit adquisita. Hinc profectò factum est, vt qui pòst in eandem celebratissimam domum fuerint admissi, æquissimis atque integerrimis institutionibus edocti, in eo literario conuentu maximos eius professionis honores insigniter fuerint adepti. His verò, quæ primùm in Reip. commodum decem annis publico stipendio præceptoris officio fungens peregisti, multa propensi in eandem Remp. animi argumentum ita incessanter addidisti, vt qui teipsum nouerit, & quæ apud Regem ac Cæsarem Inuictissimum, in ipsa itidem Tridentina Synodo, & in huius Granaten. Curiæ præfectura egeris, vtcunque expenderit, satis comperiat, quantum tibi debeant hi, qui continuis precibus verum iustitiæ cultum postulauerint. Quibus denique animidotibus magnitudinem, insignem humanitatem, iudicij candorem, egregiam in pauperibus & oppressis subueniendis diligentiam, maiorum & generis dignitatem ac splendorem notissimum facis. Pro tua igitur singulari benignitate hoc Opus, quicquid est, accipito ab eo dicatum, qui se ita tibi obligatum putat, vt in tota, quæ sibi reliqua sit, vita, studium omne, animumque, ac se totum tibi, tuisque deuouerit: hoc vnum, quod mihi erit omnium gratissimum, obnixè precatus, te in hoc suscipiendo munusculo non tam rem ipsam, quàm autoris voluntatem metiri. Suscepi enim & laborem hunc libentiùs, non modò vt intelligas, si quid nobis à publicis negocijs ocij superest: Superest autem, vel teipso teste, non multum, non esse omninò id ociosum, sed etiam vt tuum, quo nihil mihi antiquius est, iudicium censuramque ampliùs explorarem. Nec tamen vereor, ne nostram hanc operam, quæcunque ea sit, probaturus sis, libentique animo accepturus, vel ea saltem causa, vt mihi animum ad alia festinanti adieceris. Vale Præsulum decus. E Granata Mense Aprili. Anno M. D. LIII.

IN CONSTITVTIONIS SECVNDAE EX RVBRICA DE PACTIS, LIBRO VI. CVIVSQVE INITIVM, QVAMVIS PACTVM. INSCRIbitur: non inutilem interpretationem ad Lectorem PRAEFATIO.

PRINCIPES OMNES, AC LEGVM LATORES, CANDIDE LECTOR, & hi præsertim, qui religionis Christianæ documentis Rempublicam optimis legibus instituere conati sunt, in rebus agendis, & frequentissimo hominum commercio, dum humanam simplicemque conuentionem iustis ex causis inualidam, ac infirmam esse censuerunt, aut sanè non ita vtilem, vt ipsa publica fides in hisce negocijs exigebat: eam tamen iurisiurandi religione stabilitam, absque vlla exceptione ob iuramenti vim apud forensia Tribunalia ita admittendam esse statuerunt, vt plerunque ab ipso Sacramento virtutem potissimam, plerunque effectus quosdam, eosque ex Iure Pontificio, & Cæsareo singulares accipiat. Contingit frequenter ob tot calumnias, quas mortalium malitia excogitauit, & propter cautelas, quibus fœdifragi homines vtuntur ad effigiendas proprio liberoque consensu pactas conuentiones, conuictum humanum Reipublicæ omninò necessarium, vel deficere, vel funditùs periclitari. Etenim tot legibus in qualibet communitate statutis, tot aduersus pacta & contractus solent obijci defectus, vt planè nullus ferè conuentione priuata vtcunque diligentissimè conscripta, se tutum fore existimet, nisi vndique futuris hominum dolis, quibus à pactis discedere tentant, antidotis quibusdam occurrere festinet. Cæterùm præter alia, quæ solent ad conuentionum tutelam opponi, illud præcipuè multi faciendum est, quod à religione iuramenti vires sacrosanctas adsumit. Si namque conuentiones, quæ cum minoribus ætate fiunt, multum roboris adquirunt ex iureiurando à minore præstito: sic multi contractus, qui alioqui vel nulli existimantur, vel pluribus possunt refelli, obiectionibus, ab omnibus his omninò censentur immunes propter iuramenti vim & eius religionem: quandoque contractus validi quidem, ampliorem ex eadem ratione effectum habent, quàm si simplici consensu forent stabiliti, sicuti constat in cap. cùm contingat. de iureiurand. cap. debitores. eod. titu. Authent. sacramenta puberum. C. si aduers. vendi. & maximè in hoc cap. quamuis pactum. quem locum ipsi delegimus, vt quæ priuatim hac de re Salmanticæ elaborauimus, paulò diligentius postmodum examinata, publico omnium Iurisperitorum iudicio committeremus. Igitur huius constitutionis breues Commentarios in tres distinximus Partes, quarum prima de iuramenti cognitione generalia quædam examinabit. Secunda Bartol. resolutionem de viribus iuramenti in l. si quis pro eo. ff. de fideiuss. ad vnguem discutiet. Tertia specialiter de iurisiurandi viribus, quas hæc Constitutio renunciationi paternæ hæreditatis tribuit, ad amussim tractabit: varios intellectus huius Capitis, eique admodum necessarios continens. Multa tamen omittemus, quæ de viribus & effectibus iuramenti passim à Doctoribus traduntur: contenti siquidem ea tantùm explicare, quæ hoc Tractatu præcipua censentur.

CONSTITVTIONIS SECVNDAE EX RVBRICA DE PACTIS, LIB. VI. CVIVS INITIVM, QVAMVIS PACTVM. INSCRIBITVR: NON INVTILIS INTER. PREFATIO. Auctore Didaco Couarruuias à Leyua, Regio Consiliario.

Prima huius Relectionis pars, ex cuius initio hæc colliguntur.

SVMMARIVM.

- 1 Iuramenti definitio explicatur.
- 2 Iuramentum & Sacramentum an sint synonyma, & quid hæc dictio, Sacramentum, significet.
- 3 Iuramentum assertorium & promissorium an distinguantur specie.
- 4 An verba sint præcisè necessaria ad iuramentum.
- 5 Examinatur latè intellectus ad text. in c. penulti. de iureiur.
- 6 An prorogatio compromissi iurati censeatur facta cum iuramenti qualitate.
- 7 An verbum, iuro, sit necessarium ad veram religionem iuramenti.

Prima horum Commentariorum Pars.

IVRAMENTVM, vt eius definitionem statim explicemus, inuocatio est diuini numinis in testimonium. Nam qui aliquid se facturum cum iuramento promittit, Deum ipsum in testem illius promissionis, ac veluti sponsorem appellat. Rursus qui aliquid affirmat aut negat verum esse, iuramento præstito, Deum ipsum citat in illius veritatis testimonium: quasi Deus testis sit illius affirmationis aut negationis. Hoc eleganter probat diuus Augustinus in sermone 28. de verbis Apostoli Iacobi, dum inquit: Quid est, per Deum, nisi testis est Deus? Idem apparet ex pluribus iuris vtriusque locis, quibus manifestissimè traditur Sacramenti, & iurisiurandi religionem in ipsum Deum dirigi, potiùs quàm in priuatum hominem, cui præstatur. c. debitores. c. si verò, & c. verum. de iureiur. quam ob rem Cæsarea constitutione decretum est, iurisiurandi contemptam religionem satis Deum vltorem habere. Sic Cicero lib. 3. de officijs scribit: Est enim iusiurandum affirmatio religiosa. Quod autem affirmatè quasi Deo teste promiseris, id tenendum est. Iam enim non ad iram Deorum, quæ nulla est, sed ad iustitiam, & ad fidem pertinet. Hęc Cicero, qui iuramenti definitionem sua comprobauit autoritate: atque ita ferè omnes Iuris diuini & humani interpretes, etiamsi varias tradiderint iurisiurandi definitiones, in hanc tamen vnanimi consensu conuenerunt, vt iuramentum sit adsumptio nominis diuini ad confirmandam iurantis fidem, quæ quidem probatur in c. quantumlibet. 47. dist. ex Augustino in Epistola 127. ad Hypponenses. Simpliciter, inquit, fateor charitati vestræ coram Domino Deo nostro, qui est testis mihi super animam meam. optimus textus ad idem in capit. & si Christus. de iureiur. colum. 3. versicu. alioquin. l. 1. titu. 11. part. 3. Idem probatur autoritate glo. in sum. 22. q. 1. diui Thomæ 2. 2. quæst. 89. art. 1. Host. in sum. Panor. Alciat. Felin. & aliorum in Rubr. de iureiur. Bald. in l. 1. ff. eod. tit. in 1. quęst. & in cap. 1. §. item Sacramenta. 2. colum. de pace iuram. firman. tametsi Ioan. de Selua in tract. de iureiur. quæstion. 1. & Anton. Corsetus in Rubric. eiusdem tituli, admodum anxij conentur alias iuramenti definitiones tradere: cùm tamen hęc sit congrua, facilis, atque omninò iusta definitio, quemadmodum ex multis, quæ ab ea per me deducentur, apparebit. Etenim ad hanc definitionem omnia penè tendunt, quę de iuramenti ratione potissimè à plerisque traduntur: siquidem diuini numinis testimonium eam vim habet, vt multa quidem hoc in tractatu ex eo maximam auctoritatem habeant, quòd ad maiorem iuramenti & diuini testimonij fidem conducere videantur. Idcircò ab ipsius definitionis verbis præsertim ea deducam, quæ in hac prima huius Relectionis parte dicenda sunt.

Primùm ex supràscripta iuramenti definitione infertur iuramentum & Sacramentum synonyma esse: saltem dictionem hanc, Sacramentum, idem quod iuramentum significare, secundum Panorm. in Rubr. de iureiur. text. in c. qui Sacramento. 22. quæst. 4. in Auth. Sacramenta puberum. C. si aduer. vend. c. 1. §. item Sacramenta. de pace iura. firmand. nam præter multa alia Sacramentum appellatur iuramentum seu obligatio, diuini numinis testimonio & interuentu confirmata, auctore Festo. Id enim, inquit, Sacramentum dici, quod iurisiurandi sacratione interposita geritur. Hinc militiæ Sacramenta, siquidem vt Vegetius lib. 1. de re milit. scribit, milites iurare solent, & ideò militiæ sacramenta dicuntur. l. miles agrum. §. ignominiosa. ff. de re mil. Quintilianus lib. 12. c. 2. Sed hæc inter ipsos, qui velut Sacramento rogati, vel etiam superstitione constricti, nefas esse ducunt à suscepta semel persuasione discedere. Cornelius Tacitus libr. 1. addebat Messala Valerius, renouandum per annos Sacramentum in nomen Tiberij. Vnde Suetonius in Cęsare capite quadragesimosecundo iurando adstrictum, teneri Sacramento dixit, tametsi & alia multa Sacramentum significet. Etenim in genere, dictio ista idem insinuat, quod Græcè μυςίρη ν, nempe sacrum secretum, aut religiosum arcanum: plerunque equidem omnem rem sacram absconditam, etiamsi alterius rei signum non sit: vt dicimus Sacramentum diuinitatis. Qua de re est text. elegans in capi. multi. 1. quæstio. 1. quo in sensu Paulus ad Ephesios 1. scribit, Deum nobis Sacramentum voluntatis suæ notum fecisse secundum beneplacitum suum, quod alijs generationibus non est agnitum, sed absconditum à seculis: nempe gentes esse concorporales, & comparticipes promissionis eius in Christo Iesu, in quo omnes habemus fiduciam, accessum in confidentia per fidem ad ipsum. Idem 1. ad Timoth. 3. inquit, Et manifestè magnum est pietatis Sacramentum, quod manifestatum est in carne. Verùm apud Christianæ religionis cultores, & Catholicæ Eccle. Doct. frequentissimè sacramentum dicitur sacrę rei signum, quod eius similitudinem gerit, cuius signum est: quemadmodum signa & figuræ veteris Testamenti sacramenta appellantur. Augustinus etenim contra Faustum Manichæum, lib. 96. c. 3. asseuerat Sacramenta, quæ obseruabantur ex lege, prænunciatiua tantùm fuisse Christi venturi. Idem August. epist. 23. ad Bonifacium Episcopum, tradit, oportere res, quibus Sacramenta constant, imaginem & similitudinem gerere earum rerum, quarum signa & Sacramenta esse dicuntur. Sic, quia Baptismus lauat, completur in aqua. Eucharistia reficit, panis & vini speciem accipiens. Vnctio fouet, ideoq́ue in oleo ministratur. Pœnitentia sub manifesta forma iudicij absoluit. Tandem speciali quodam iure iuxta legem Euangelicam, Sacramentum significat signum visibile inuisibilis gratię Dei, quam Deus efficaciter, & certò in ipsis operatur, modò ritè nec indignè tractentur. Qua ratione diuus August. libr. 10. de ciuit. Dei. c. 5. & c. sacrificium. de consecra. dist. 2. Sacramentum definit esse sacrum signum visibilis formæ, & inuisibilis gratię. Notat Magister sententiarum. lib. 4. & est ferè communis omnium Theologorum sententia. Denique Sacramenta dicuntur, quia sub tegumento corporalium rerum diuina virtus secretiùs operatur salutem: sicuti Gregorius autor est in dict. cap. multi.

Apud veteres Ethnicos, quemadmodum Varro testis est lib. 2. de lingua Latina, Sacramentum dicebatur pecunia, quæ in æde sacra à litigantibus deponebatur. Nam qui petebat, & qui inficiabatur de alijs rebus, vtrique quingentos æris ad Pontificem deponebant: de alijs item rebus certum numerum assium. Qui iudicio autem vicerat, suum Sacramentum à sacro auferebat: victi ad ærarium redibat, id est victus ea pecunia, quam deposuerat, mulctabatur in pœnam iniustæ litigationis: quæ ærario cedebat. Sacramentum verò hæc pecunia dicebatur à loco sacro, vbi ea deponebatur. Quidam autem re ipsa non deponebant, sed simpliciter spondebant. Ex quibus dictum est, Sacramento vel sponsione contendere, Item Sacramento vel sponsione vincere, apud Ciceronem, præsertim in oratione pro Milone, & in oratione pro domo sua ad Pontifices: Valerium Maximum libro 7. c. 7. & 8. Explicarunt eleganter Budæus in l. 2. ff. de origine iur. §. & cùm placuisset. atque Andreas Alciat. in l. pecuniæ verbum. ff. de verbor. signifi. Est & hac de re pulcher locus apud eundem Ciceronem li. 1. de Orato. vbi iusto Sacramento contendere Oratori cum Pythagoræis non licere dixit Scæuola. Idem adnotauit Alc. in Rub. de iureiu. nu. 6. Nec tamen in hoc tractatu de iuramento Sacramentum ita strictè accipiendum est, vt significet illud tantùm iuramentum, quod supra sacrum fiat, puta altare, reliquias, vel libros Euangeliorum. Nam etiamsi iuramentum verbo tantùm factum fuerit, nihilominùs Sacramentum dicetur: sicuti post Panor. cęteri in d. Rub. de iureiur. responderunt.

Iusiurandum autem à iure dicitur, & ex eo à iure deriuatur, quòd id quod iuratur, pro lege habendum sit, & veluti ius sit sanctè seruandum. l. 5. §. dato. ff. de iureiur. vel quia diuinum numen pro iure veritatis constituitur: quasi non aliud sit, Deum iurare, quàm Deum pro iure veritatis constituere, aut ius veritatis reddere Deo, cui velut ipsissimæ veritati, propriè competit dictorum omnium, & commentorum veritatem suo testimonio stabilire. Vnde iurare est promittere adhibito testimonio diuino, nos id ita seruaturos, ac si ius esset, vel id quod affirmamus, ius veritatis habere. Dictionem autem istam iusiurandum, cùm vnica sit ex compositione, diuisit more Poëtico Iuuenal. Satyr. 13. Quòd dubitaret depositum retinere, & fraudem iure tueri iurando. Et Ouidius in Epistola Cydippes ad Acontium: Quid tibi nunc prodest iurandi formula iuris?

Secundò principaliter ex eadem definitione infertur, iuramentum assertionis de repræsenti aut præterita: & iuramentum promissionis rei futuræ, non differre specie quidem ad constituendam distinctam peccati speciem in eius transgressione. Nam cùm in vtroque Deus testis aduocetur, eadem erit ratio: nempe diuini testimonij, cuius non distinguitur species ex eo, quòd super futuro aut pręsenti, vel præterito Deus ipse testificetur: sicuti probat Caiet. 2. 2. quæst. 89. art. 1. eiusq́ue conclusio proderit quo ad iudicium animæ interius, in quo iuxta communem regulam peccata distinguenda nominatim sunt per eorum proprias species: vtriusque verò iuramenti, assertorij, & promissorij, grauitatem & gradus distinxit eleganter, summaque cum eruditione Dominicus à Soto in Institutione de cauendo iuramentorum abusu, par. 1. c. 7. & sequentibus: per hoc tamen non diffiteor, quandoque in exteriori iudicio quo ad punitionem discrimen constitui posse inter iuramentum assertorium & promissorium: quod inferius opportuniori loco tractabitur. Quin & Chrysippus apud Io. Stobæum, sermone 26. scribit, aliud esse, verum iurare, & aliud, fideliter iurare: item peierare, & falsum iurare. Nam verum iurare, & falsum iurare, ad iuramentum assertorium pertinent: at fideliter iurare & peierare, ad promissorium iuramentum, quemadmodum ipse Chrysippus longiùs explicat.

Tertiò deducitur ex his, an ad iuramentum sint necessaria verba? quidam etenim existimarunt, iuramentum fieri non posse sine verbis. hoc primum autoritate text. in c. & si Christus. de iureiur. dum inquit, iuramentum esse sermonem. Deinde adducitur tex. in Nouella Iustiniani de mandatis Principum. §. sed neque. dum prohibet præsidibus, ne verbum, id est, iusiurandum temerè cuiquam indulgeant. eadem opinio maximam vim capit ex c. pen. de iureiur. vbi ex solo consensu iuramentum iam semel præstitum minimè extenditur: igitur verba ad iurandum necessaria sunt. Idem deducitur ex sententia Caij Iurisconsulti, qui libr. 2. Institutionum scribit, oriri ex iureiu. quòd libertus patrono præstat obligationem, quæ verbis contrahitur: tametsi ea non tam verborum solennitate, quàm religione confirmetur. Quamobrem verba fore necessaria ad iurandum, expressim asserunt Bart. in l. & per iusiurandum. ff. de acceptil. idem in l. qui iurasse. ff. de iureiur. Alberi. Fulgos. & Roma. in l. 1. in prin. ff. de verb. obligat. Hanc autem opinionem quidam veram esse censent in his, qui loqui possunt: at in his, qui loqui non possunt, tenent verba non esse necessaria ad iuramenti vinculum: sed sufficere signa. Sic etenim visum est Paulo Are. & Alex. in dict. l. 1. quorum opinio magis communis est, saltem apud iuris Cæsarei interpretes, vt testatur Ioan. Crot. ibi colu. 4. & Alciat. libr. Parerg. c. 2. quam & idem Alciat. probare videtur in Rubr. de iureiur. num. 21. asseuerans eam in praxi receptam esse: eandem sententiam sequitur Ioan. de Selua. in tracta. de iuramento. 1. parte. q. 2. & Andr. Tiraq. de legibus connub. glo. 5. num. 18. quibus adstipulatur glo. in c. testes. 3. q. 9. quæ asserit, mutum posse dicere testimonium, modò sciat scribere. Quod communi omnium iudicio receptum est, secundum Præposit. in c. cùm apud. de sponsal. & tamen ad testificandum iuramentum necessarium est. Sic & ad contractum matrimonij verba esse necessaria in his, qui loqui possunt, visum est quibusdam, quorum sententiam gl. & Henric. referunt in c. tuæ. de sponsal. Hæc tamen ratio ex eo deficit, quòd verior sit opinio, in matrimonij contractu verba necessaria non esse, etiam in his, qui loqui possunt: sicuti in d. cap. tuę. Doctor. responderunt. Et nos probauimus in Epitome de sponsalibus. 2. parte. cap. 4. num. 1. quamobrem in hac de iuramento controuersia fortassis magis probabitur, etiam in his, qui loqui possunt, verba minimè fore necessaria: quoniam iuramentum Deo præstatur, qui solius mentis inspector est: c. si quid inuenisti. 14. quæst. 5. & ca. erubescant. 32. dist. atque ita opinionem istam tenuerunt gloss. in summa. 22. q. 1. Panor. in Rub. de iureiur. Iacob. Petrus & Cynus in Authent. Sacramenta puberum. C. si aduers. vendi. eademque sequuntur dicentes communem esse Lancelot. Galiaula in d. l. 1. colu. vltim. principij. ff. de verb. obliga. & Anton. Corset. in Rubr. de iureiur. q. 6. huc pertinet, quod ex Alexide tradit Ioan. Stobæus, sermone 25. firmum, inquit, est iuramentum, si solùm annuero. Quod, si alicui probatur, ad iuramentum verba fore necessaria, id intelligendum est ad certiorem probationem iuramenti, vel ad manifestam mentis significationem: non quòd ad substantiam iuramenti verba omninò & præcisè requirantur. Nam nullo pacto iure defendi poterit, nec admittendum est. Non oberit text. in dict. §. sed neque. siquidem communis illius constitutionis interpretatio perabsurda est: cùm ibi de iuramento non tractetur, sed de fide publica, aut priuilegio, ac diplomate securitatis: quod vulgus appellat saluum conductum. Inquit enim Iustinianus: sed neque cuiquam concedant τοὺσ καλσουμένουσ λόγοσ, id est, fidem publicam: quam dicit vulgò appellari verba. Idcircò ea constitutio non potest commode huic quęstioni, quam de iuramento disputamus, aptari.

Cęterùm vrget admodum pro priori sententia text. in d. c. penul. quo apparet, non satis esse ad iuramenti religionem, & vinculum ipsum interiorem consensum iurandi, nec ipsam mentem iurantis, nisi verbis iuramentum ipsum explicetur. Id sanè deducitur, si consideremus illius capitis decisionem, in hæc verba: Clericus, qui iurauit, se statuta in Ecclesia sua edita seruaturum: promittens per idem iuramentum, statutum, quod postmodum subsequutum est, fideliter obseruare: licèt transgredi non debuerat, quod promisit, non tenetur ad illius obseruantiam ex debito præstiti iuramenti. His equidem verbis Romanus Pontifex insinuat, iuramentum semel super re quadam præstitum non posse simpliciter consensu iurantis ad alium casum extendi, quo ad vim iuramenti, nisi expressim iterum fiat. Vnde colligitur non sufficere iurandi mentem, nisi & verba iuramentum significantia fuerint expressa. Sed huic inductioni respondetur, in eo capite de iuramenti extensione, non de iuramento mente tantùm & animo concepto tractari. Nam quod iuramentum absque verbis animi tantùm deliberatione fieri possit, inibi non negatur: licet decisum fuerit, absque nouo iurandi animo iuramentum semel iam præstitum minimè extendi, quoad eius vim, etiam ex consensu & voluntate iurantis. In quo tex. ille in dict. cap. penult. celebris est. Hanc etenim ex eo conclusionem mirè commendantes adnotarunt Abb. & Docto. ibi Anto. de But. in c. ab excommunicato. num. 23. de rescript. Soc. consilio 99. lib. 3. col. 2. Iaso. in l. Gallus. §. idem credendum. col. 3. ff. de lib. & posthu. & in l. 1. §. post operis. ff. de noui oper. nuncia. colu. 2. Catellian. Cotta in memoralibus, dictione iuramentum. & Andr. Tiraq. in lib. de legib. connubial. glo. 5. nu. 120. Vnde illud etiam colligitur, quòd ad effectum verum iuramenti, item & ad periurium non sufficiat relatio ad aliud iuramentum: tametsi ea fiat per ipsummet iurantem. Ex quibus multa inferre possem: sed quædam potissimùm explicabo ad vberiorem huius adnotationis cognitionem.

Primùm equidem, si semel iuramentum præstiterim de soluendis centum aureis Titio: ac demum dixerim postea, me promittere equum dare Sempronio sub eodem iuramento iam præstito: tenebor omninò ex vi promissionis equum dare Sempronio, non tamen ex vi iuramenti, nec ero periurus si non dedero: quod in specie Ant. de But. respondit in d. c. ab excommunicato. num. 23. de quo tamen statim latiùs tractabitur.

Secundò constat ex his intellectus ad l. diem proferre. ad l. si cùm dies. in princ. ff. de arbitris. Etenim si compromissum factum fuerit in iudicem aliquem, vt is intra certum diem causam definiat, præstitumque fuerit iuramentum parendi, & standi sententiæ per eum intra diem latæ: ac demum prorogetur compromissi dies, non censebitur iuramentum prorogatum, nisi expressim iterum iuretur: quod deducitur à decisione Io. And. in Spec. addit. tit. de iureiu. ad fi. Etiamsi prorogatio fuerit facta cum. eisdem clausulis, & vinculis primi compromissi: atque idem erit, si prorogatio fuerit intra terminum & diem primi compromissi: ita quidem, vt censeatur vnum & idem compromissum, secundum Socyn in d. consil. 99. colum. 2. vbi ad hoc expressim adducit tex. in d. c. pen. & Ant. de But. sententiam in d. c. ab excommunicato. quibus accedit quod eleganter scripsit Cardi. in Clemen. 1. §. nos itaque. 5. q. de iureiur. existimans, quòd qui iuramento præstito promisit soluere alteri centum aureos intra decem dies, qui per creditorem in alium diem fuerint prorogati: non erit periurus, quamuis eam pecuniam non soluerit intra diem ab ipso creditore prorogatum. Idem voluit Bal. consi. 436. lib. 1. Catellia. Cotta in Memoriali. dictione, iuramentum. Iason licet dubius, in l. lecta. 5. notab. ff. si certum peta. eandem opinionem Cardi. dicit esse veriorem Dec. in cap. de causis. de offi. delegat. nume. 7. vbi ex ea tenet idem, quod paulò antè de compromissi prorogatione dicebamus. Contrarium sanè aduersus Cardi. tenuerunt, Feli. in c. 1. de iureiur. col. 1. & 2. idem Feli. in c. 2. de sponsal. nume. 34. Ias. in l. 1. §. & post operis. ff. de noui oper. nuncia. nu. 8. Deci. in c. præterea. de appellat. col. 2. quo in loco idem tenet post Inn. & alios ibi, quo ad sententiam excommunicationis latam in Titium, nisi is intra decem dies satisfecerit: nam si illi decem dies in alios decem proferantur, his transcursis locus erit excommunicationis censurę. Idem probat Rebuff. in concordatis Rubr. de prorogatione. Sic & Bal. in c. venerabilem. col. 3. de elect. idem quod ad periurium asseuerat. Quia prorogatio facta videtur cum omnibus qualitatibus, & clausulis illius rei, quæ prorogatur. l. lecta. ff. si cert. peta. l. legem. C. locati. gl. in c. hi qui auctoritate. de præb. in 6. gloss. in l. sed si manente. ff. de precario. l. 2. §. si Iudex. ff. de iudi. hoc ipsum verum esse censent Bart. Imol. & DD. in dict. §. & post operis. nume. 6. idem Bart. in l. cùm stipulatus sim mihi à Proculo. ff. de verborum oblig. penulti. col. ex quibus satis dubia redditur Card. & aliorum opinio, non tantùm quo ad iuramentum compromissi, sed & quo ad iuramentum pręstitum à debitore circa æris alieni solutionem. Nam & Decius in d. c. de causis. testatur opinionem Cardi. communiter reprobari, tametsi pro Cardi. admodum vrgeat text. in l. Labeo. la 2. §. vlti. ff. de arbitr. l. item quæritur. §. qui impleto. ff. locat. vbi probatur, fideiussores primùm datos ad alicuius obligationis tutelam, non extendi, nec censeri datos ad illius prorogationem: atque inde sequitur, quòd prorogatio facta per creditorem debitori, liberat fideiussorem, qui obligatus erat, ac tenebatur simul cum debitore intra certum diem soluere. idem not. Bal. per illum tex. in l. si cùm Hermes. C. de locato. Pau. Cast. per tex. ibi, in l. 4. in prin. ff. de damno infect. Abb. in c. constitutus. de fideiuss. col. vlti. quos Dec. sequitur in d. c. pręterea. colu. 2. quibus tamen respondetur, supràscriptam Iurisconsultorum sententiam eò veram esse, quòd prorogatio fiat in præiudicium tantùm eorum, qui eidem consensere, non autem in damnum absentium, & sic fideiussorum, qui nullum dedere consensum prorogationi. idem not. Aufre. in Capella Tholosana. 181. Barb. cons. 31. col. vlt. l. 1. Rebuff. in concor. tit. de prorogatione. in glo. Franc. qua ratione, cùm fideiussor minimè consentiat prorogationi, quæ quodammodò videtur nouum contractum induxisse: minimè dicendum est, eum, quantùm ad prorogationem, obligari. Pręterea quo ad compromissi dubitationem, illud plurimùm obstat, quòd, si fiat prorogatio compromissi, non censetur pœna repetita. l. seruus ea. ff. de seruis expor. Bald. in l. pen. §. vxor. ff. solu. mat. Bal. idem in l. si à te. C. de pact. inter emp. & vendit. Hippo. in sing. 300. & tamen huic obiectioni respondetur, non esse idem de pœna, quod de iuramento: siquidem pœna odiosa est, non ita iuramentum, quòd tantùm adijcitur ad maiorem promissionis vim. Pœnam verò censeri adhuc repetitam in prorogatione, quidam opinantur, per tex. in l. cùm stipulatus sim mihi à Proculo. ff. de verb. oblig. vbi ex Iurisconsulto Bart. & alij adnotarunt, pœnam non censeri à creditore debitori remissam per hoc, quod creditor diem solutionis debitori prorogauerit: imò iuxta communem omnium opinionem, si debitor intra diem prorogatum non soluerit, ad pœnam tenebitur. Sed hac in controuersia ipse distinguendam esse opinor prorogationis formam. Quandoque enim ex prorogatione ad tempus ipsum additum producitur conuentio aut obligatio prior, quæ alioqui elapso die primitus constituto extingueretur: vt in compromisso: & tunc quidem pœna non censebitur repetita regulariter, nisi expressè vel tacitè possit colligi in eius repetitionem contrahentes consensisse. Sic etenim procedit decisio Bal. in d. §. vxor. quandoque autem prorogatio nullam inducit obligationem ad tempus vel diem prorogatum: sed extendit ipsum diem, qui pręfinitus fuerat debitori ad solutionem eius, quod soluere aut præstare purè tenebatur: quo casu, cùm elapso eo die obligatio extincta non sit, sed maneat: prorogatio non mutat obligationis qualitatem, nec eius conditionem: idcircò adhuc manet ad pœnam integra obligatio.

Tertiò, inde subinfertur, debitorem alicuius quantitatis, quam soluere intra diem sub pœna promiserit, adhuc ad pœnam obligari, si creditor diem protulerit, nec debitor intra eum diem satisfecerit. quod constat in d. l. cùm stipulatus sim mihi à Proculo, & his, quæ inibi Doctor. adnotarunt.

Quartò apparet, fideiussorem eius, qui verè debitor est, ac debitam quantitatem intra diem certum soluere promiserit, minimè ab obligatione fideiussoria eximi, licèt creditor diem solutionis debitori prorogauerit. Nam quod paulò antè adnotauimus ex l. Labeo. §. vltimo. ff. de arbitris. locum obtinet, vbi dies appositus tendit ad obligationis extinctionem: non autem, vbi dies ille obligationem non extinguit, sed solutioni dictus est, fitque eius prorogatio miserationis causa: sicuti in hac specie explicarunt Hosti. Ancha. Imo. & Abb. in d. c. constitutus. Bart. in l. Lucius. §. Paulus. ff. de administ. tutor. Alex. Ias. nu. 9. Deci. & Curt. Iunior. nu. 11. in l. lecta. ff. si cert. petat. Hippol. in Rub. ff. de fideiuss. q. 6. quorum opinio communis est secundum Ias. & Deci. in d. l. lecta. opti. tex. in l. vlti. C. de vsu. rei iudic. ad fin. quibus accedit satis congrua ratio, qua certissimi iuris est, debitorem promittentem creditori debitam quantitatem soluere intra diem certum, duo quidem promisisse: nempe centum creditori soluturum, & eidem solutioni satisfacturum intra decem dies: vnde licet decem dies fuerint elapsi aut prorogati, nihilominùs manet obligatio ad solutionem. l. Celsus. ff. de arbit. c. cùm dilecti. de dolo & contuma.

Quintò, vt difficultatem istam ampliùs perstringamus, colligitur decisionem Cardi. falsam esse. Imò si debitor cum iuramento promiserit centum intra mensem creditori soluere: etiamsi ea dies fuerit per creditorem prorogata, nihilominùs debitor manet obligatus ad solutionem cum iuramento: & ideò periurus erit, si intra diem prorogatum creditori non satisfecerit: sicuti aduersus Cardi. Bal. Feli. Ias. Deci. & alij, paulò antè citati existimarunt: & deinde Deci. ac Franc. Curt. in d. l. lect. nu. 11. Bar. Imo. & alij in d. §. & post operis. Marcus Ant. Blancus de Compromissis. q. 7. nu. 58.

Sextò, si rectè ac diligenter supràscriptam resolutionem obseruauerimus, manifestum erit in quæstione de compromisso, cuius modò mentionem fecimus, prorogationem compromissi factam iam extincto priori compromisso, eiusq́ue die transcursa, minimè censeri factam cum repetitione iuramenti præstiti in primi compromissi obseruationem, si hæc prorogatio simpliciter fiat. Nam in hac specie non est vera prioris compromissi prorogatio, sed nouum compromissum, secundum gl. & communem in l. sed si manente. ff. de precario. Bartol. & Alexan. per text. ibi in l. dies. ff. de damno infect. notatur in cap. hi, qui auctoritate. de præbend. in 6.

Septimò, hinc deducitur quid dicendum sit, vbi prorogatio diei fit intra tempus ipsum ab initio appositum compromisso: an & iuramentum censeatur repetitum quo ad diem prorogatam? & sanè si ab initio compromissum cum iuramento ita constitutum sit, vt ipsi arbitri vel compromittentes diem possint prorogare: tunc prorogatio intra diem facta easdem qualitates habet, etiam quo ad iuramentum sensum habet, vt iurans sub religione Sacramenti promittat stare sententiæ arbitrorum, quam ipsi dixerint intra diem ab initio definitum, vel postmodum prorogatum: nec in hac specie de iuramenti extensione tractatur: quemadmodum explicat Deci. in d. l. lecta. idem in dict. capi. de causis. de offi. deleg. nu. 7. & Marcus Ant. Blancus in dict. tract. de compromissis. q. 6. nu. 58. post Bal. in d. consi. 436. lib. 1. qui eleganter loquitur.

Octauò, si prorogatio diei & compromissi fiat intra diem ipsum, simpliciter tamen, nulla data prorogandi potestate ab initio, sed ex consensu compromittentium: quidam censent non videri repetitum iuramentum ipsum. quod ita visum est Socyno in d. cons. 99. col. 2. lib. 3. Bal. in d. cons. 439. lib. 1. Deci. in d. l. lecta. nu. 14. & in d. c. de causis. nu. 7. Marc. Anto. in d. q. 7. nu. 58. quibus adstipulatur text. insignis in d. c. pe. de iureiur. quo probatur ad iuramenti religionem, & vt quis ex iuramento teneatur, non esse satis, quòd fiat promissio per relationem ad iuramentum iam præstitum: sed est necessaria specialis iurandi forma, vel verbis vel mente concepta. vnde non sufficiet voluntas extendendi iuramentum iam pręstitum ad aliam causam. Huic tamen rationi conantur quidam respondere illum text. intelligentes eo casu, quo iuramentum primum non fuerit præstitum super ea re, de qua postmodùm in extensione aut relatione agitur. Primum siquidem iuramentum in illius capitis casu fuit præstitum super statutis iam eo tempore editis: relatio autem postmodum sequuta ad id iuramentum, agit de statutis editis post primum iuramentum, & sic de re distincta ab ea, quæ in primo iuramento tractatur. At vbi iuramentum & eius extensio super eadem re contingunt, dubio procul ad religionem iuramenti satis erit sufficiens relatio ad primum iuramentum facta. cuius resolutionis adducunt auctorem Barto. in l. vlti. C. de vend. reb. ciuita. cuius tamen sensus verè non ita accipiendus, sed in hunc modum, vt promissio sub virtute iuramenti iam præstiti, sufficiens sit ad periurij reatum, quoties iuramentum primò pręstitum comprehendebat id, de quo nunc agitur: ita quidem de interpretatione potiùs quàm de extensione iuramenti tractatur: atque ideò Bart. sententia non omninò excludit decisionem tex. in d. c. pen. quo ad probationem pręmissæ illationis. Cuius contrarium expressim deducitur ex Bart. Imol. & Ias. in d. §. & post operis. quorum quidem, & aliorum, qui eandem sententiam sequuti fuerunt, mens in id tendit, vt prorogatio compromissi iurati, eandem iuramenti religionem, & eius vim repetat, quantum ad diem prorogatum, idem sensere ferè omnes, quibus opinio Cardi. in d. §. nos itaque. displicuit. sed adhuc mihi verior videtur Socyni, & aliorum responsio.

Nonò, ex prænotatis apparet, idem dicendum fore eo in casu, quo dies compromissi prorogatur, ea expressa conditione, vt omnes prioris diei clausulæ, & iuramentum repetita esse intelligantur: aut si compromittentes in prorogatione promiserint sub iuramento priùs pręstito stare sententiæ arbitrorum. Etenim non sufficit hæc relatio iuramenti ad vim ipsius periurij, nec ad alios eius effectus, nisi iuramentum in specie, ac formaliter præstitum fuerit: quod probatur in d. c. pen. Nam quoties dies compromissi prorogatur, licet quodammodò possit censeri idem compromissum. l. non ex omnibus. §. vlt. l. non distinguemus. §. dies. & l. seq. ff. de rece. arbitr. nota. in l. sed & si manente. ff. de precar. hoc verum est, quo ad eius substantiam, non tamen quo ad ea, quæ requirunt specialem formam, siquidem negari non potest, quo ad tempus additum, nouum videri compromissum, secundum Bal. in l. si cùm dies. ff. de arbi. Nec oberit huic illationi, quod compromittentes in prorogatione dixerint, se promittere per idem iuramentum iam ab initio præstitum stare sententiæ arbitrorum latæ intra diem prorogatum: quia nihilominùs non censetur iuramentum in specie, prout oportet, repetitum: quod satis constat in d. c. pen. vbi his fermè verbis est facta relatio ad primum iuramentum: tametsi Cald. ibi voluerit in hoc casu iuramenti præstationem solenniter factam fuisse: quasi iuratum sit per creaturam & rem sacram eo ipso, quòd per iuramentum iam præstitum iterum aliquid promissum fuerit. hoc etenim admittendum non est, nec Rom. Ponti. in d. c. pen. admittere voluit, sentiens hanc relationem minimè sufficere ad iuramenti formam.

Decimò, illud est in hac controuersia ex prædictis obseruandum, censeri quidem iuramentum præstitum quo ad omnes iuramenti effectus per extensionem aut relationem ad iuramentum primò præstitum, quoties ex aliquot verbis aut coniecturis possit deprehendi mens & intentio iurantis. Nam cùm verba præcisè necessaria non sint ad iuramenti vim & effectum, satis erit mentem præsumi vel ex coniecturis, vel verbis quibusdam expressis constare: quemadmodum Panormi. post alios considerat in dict. cap. pen. nu. 4. Quo fit, vt, si quis iuramento iam præstito ad aliam rem vtatur, promittens & iurans eam agere per primum iuramentum, tunc sanè non iudicetur iuramenti extensio, sed potiùs eius solennis forma, quasi iurauerit is expressim per numen illud, aut rem sacram, per quam priùs iurauerat.

Fortassis quibusdam disputationem istam diligentiùs perstringentibus placebit, quo ad octauam & nonam illationem, rem esse aliter diiudicandam: atque ob id existimabunt hi, prorogationem compromissi etiam simpliciter factam, aut saltem cum relatione ad iuramentum primò præstitum, iuratam censeri quo ad omnes iuramenti effectus, quod probare conabuntur auctoritate eorum, quos octaua illatione retulimus: & quia censetur vnum & idem compromissum: atque iuramentum non tantùm in casu vero, sed in ficto sit intelligendum: sicuti paulò pòst tractabitur in hac prima huius Relectionis parte. Nec tunc oberit tex. in d. c. penult. qui tantùm agit de extensione iuramenti ad aliam rem distinctam, quæ sub primo iuramento minimè comprehendebatur. Etenim primum iuramentum in specie illius decretalis non continebat id, in quo postmodum promissio fit cum relatione ad primum iuramentum. At secus erit, vbi primum iuramentum & promissio postmodum facta, idem continet quo ad effectum. Nam etiamsi primum iuramentum ad tempus certum restrictum fuerit, ideoq́ue eius vis peritura sit eo tempore finito, tamen quia eiusdem temporis extensio fit per legitimam conuentionem cum prioris iuramenti relatione & extensione, eaq́ue prorogatio circa eandem rem contingat, æquissimi iuris est, vt eo casu prioris iuramenti vis obtineat etiam quo ad diem prorogatum, cùm semper de re tractetur, quæ sub prioris iuramenti religione fuerat comprehensa. quod si exactè perpendatur, Bart. significauit in d. l. vlt. C. de vend. reb. ciuit. sic denique sententia Antonij in d. c. ab excommunicato. de rescript. cuius mentionem fecimus in prima huius quæstionis illatione, optimè deducitur ex text. in d. c. penult. de iureiurand. vnde apparet tertiam. & principalem illationem, qua probauimus non esse ad iurandum verba necessaria, verissimam esse, iureq́ue optimo defendi, etiam in his, qui loqui possunt.

Quartò tam ex definitione iuramenti, quàm ex his, quæ proximè diximus, infertur, falsam esse Card. sententiam: is inquam in c. præterea. in 1. de spons. scribit, nusquam dici quenquam periurum, nec quo ad periurij relatum censeri iuramentum præstitum, nisi fidem interposuerit expressè per verbum iuro. Hanc opinionem refert & sequitur alter Card. Alexand. in dicto capit. præterea, quæ tamen falsa est manifestè, pluribus quidem rationibus: sed potissimùm, quia ad iuramenti vim & religionem satis est, quòd Deus in testimonium aduocetur, sicuti in definitione constat: Deus verò in testem aduocari potest absque specifica mentione huius verbi, iuro: ideoq́ue error Card. patet, & conuincitur palàm. Deinde hac de re sunt tex. in cap. etsi Christus. de iureiurand. c. & iurabunt. 22. q. 1. & in c. ego N. eod. titul. quibus probatur, posse iuramenta præstari absque hoc verbo, iuro, quod item adnotarunt Abb. in c. querelam. colum. 3. de iureiur. Ioan. de Selua, in tractat. de iureiur. part. 1. quæst. penult. Lancelot. Galiaula in l. 1. in princip. c. vlt. ff. de verborum obligat. qui possunt aduersus Card. autores adduci: ne quis existimet, eius opinionem nondum improbatam à quoquam fuisse. quamuis opus non est hac in re autorem aliquem citare ad conuincendam ita falsam conclusionem. Maximè ex eo, nec ipse Cardin. posset inficiari, multa esse iuramenta, quæ per alia verba, aliaq́ue forma absque hoc verbo, iuro, concipiuntur: idq́ue varijs testimonijs constat. Nam & in lege veteri satis celebratur iuramentum illud: Viuit Dominus, viuit Deus, ipse enim Deus iurauit, Num. cap. 21. viuo ego. & Hierem. cap. 4. iurabis, viuit. Deus. Sic & Paulus ad Romanos scribens, sæpe iurauit per hæc verba: Testor Deum, testis est mihi Deus, ad Rom. cap. 1. Item 1. ad Corint. cap. 15. inquit Apostolus: Quotidie morior per gloriam nostram. quæ verba iuxta Græca exemplaria manifestissimam iurationem ostendunt, vt animaduertit Romanus Pontifex in dicto cap. etsi Christus. Augustinus in cap. non est. 22. quæst. 1. ex eodem August. lib. 1. de sermone Domini in monte, idem explicat ipse hanc ambiguitatem ex Græco dissoluens, sermone 30. de verbis Apostoli. Est autem apud Græcos præpositio quædam, quæ adiuncta accusatiuo iuramentum inducit. sic enim Græci per Iouem iurant νὴ τὸν δία, id est, per Iouem. vnde cùm Apostolus scripsit ad Corinth. καθ, κμέραν ἀποθσκω, νὴ την ἡμ ραν καύχησιν, id est, quotidie morior per gloriam nostram. iurauit equidem per gloriam, quam habebat in Christo Iesu domino nostro. quibus tandem satis apparet, non esse necessarium hoc verbum, iuro, ad iuramenti religionem, & effectum: imò apud Card. in his commentarijs, qui vulgò nunc typis excussi circunferuntur, ipse non potui prædictam decisionem deprehendere.

Ex §. sequenti.

- 1 An ad iuramenti veram religionem sit necessarium, quòd fiat tactis rebus sacris.
- 2 Traduntur aliqua de veterum religione circa iuramentum.
- 3 Qualiter episcopi & sacerdotes iuramentum præstare debeant.
- 4 Periurium etiam in re leuissima contingens, mortale crimen est.
- 5 Per creaturas quandoque iurare licet.
- 6 An liceat iurare per membra Christi.
- 7 Iuramentum præstitum per falsos deos, an habeat rationem veri iuramenti, & in fine huius §.
- 8 Interpretatio text. in cap. Ecce dico. 22. quæst. 5. & inibi quid sit lapidem iurare.
- 9 Expenditur text. in cap. mouet te. 22. quæst. 1.
- 10 An liceat alterius vti malèficio ad bonum opus, vel ad aliud maleficium dissoluendum.
- 11 Periurium propriè non committitur ab eo, qui peruersè per falsos deos iurat.

§. PRIMVS.

QVintò principaliter, si definitio adamussim perpendatur, ex ea probabitur, ad iuramenti religionem non esse necessarium, quòd fiat tactis Euangelijs, nec alijs diuinis Scripturis, nec super aliqua re sacra. Etenim si id tantùm exigitur, quòd Deus in testimonium vocetur, colligitur apertè satis esse, vt verum sit iuramentum, aliquid promitti, aut affirmari adducendo Deum in testem. Idem apparet in capit. etsi Christus. de iureiurand. vbi per hæc simplicia verba, testis est mihi Deus, iuramentum inducitur. ad idem conducit text. in capit. si aliqua. 22. quæst. 1. quo in loco ex auctoritate Chrysostomi tradit Gratianus ita esse iuramentum, si per Deum iuretur, ac si per sacra Dei Euangelia iuratum fuerit. Huc pertinet text. in c. rursus, qui Clerici vel vouent. quo constat votum simplex non distingui à solenni, quo ad Deum, & quo ad veram voti obligationem: sic igitur nec iuramentum præstitum tactis sacrosanctis Euangelijs à simplici iuramento distinguitur, quo ad veram iuramenti religionem. Vnde regulariter non est necessarium, quòd iuramentum fiat super re sacra, nec tactis sacris Scripturis, quemadmodum communi Doct. sententia probatur in Rub. de iureiur. vbi Alci. num. 29. scribit hanc opinionem communem esse, eam sequutus. Quandoque tamen satius est, iuramentum fieri tactis rebus sacris: quandoque necessarium. Satiùs equidem ad terrorem hominum, qui temerè iuramenta violare non erubescunt. nam etiamsi idem periurium contrahatur ab eo, qui simpliciter iurauit, & ab eo, qui tactis sacrosanctis Euangelijs, aut alijs rebus sacris iuramentum præstitit: maior tamen pœna plerunque à legibus in posteriori casu, quàm in priori statuitur: ac grauius quidem est peccatum, ac denique maior peierandi religio ob maiorem iurantium timorem. Scribit etenim August. in epistol. 154. ad Publicolam: quantò enim id per quod iuratur magis sanctum est, tanto magis est pœnale periurium. c. mouet te. 22. quæst. 1. Nam & d. Thom. docet. 22. quæst. 98. art. 3. ad 2. grauius esse peccatum, quo ad periurium, si quis solenniter iuret per Euangelium, quàm si per Deum communi sermone, tum propter scandalum, tum propter maiorem deliberationem. Qualiter autem homagium fieri consueuerit apud Hispanos, tradit l. 4. tit. 26. part. 4. & l. 25. tit. 16. par. 3. de quo etiam scribit Carol. Mol. in consuet. Paris. §. 2. gl. 3. col. 3. & Spec. tit. de feud. §. 2. nu. 12 Homagium autem Græcam dictionem esse, non temerè asseuerari potest. Nam sicut Panagium græca dictio significat iuramentum illud, quod regi post electione meius, aut sanè aliàs omnes sibi subditi præstant, quasi πᾶ ἀγιον, id est, commune iusiurandum, aut omnium iuramentum, autore Paul. Aemil. de rebus Francorum. lib. 6. & lib. 7. in eius initio. Sic homagium, & Græcè ὁμαλγιον dici potest iuramentum commune, quod simul præstatur ab ἁ μὸν, quod est simul. Apud veteres etiam in his iuramentis præstandis, & si falsam religionem colerent, quædam peculiaris religio obseruabatur ad timorem diuini numinis, quod maximè timebant atque reuerebantur, ne periuria committerent. Nam C. Plin. naturalis historiæ lib. 31. c. 2. Amnis, inquit, Olachias in Bithynia Briazum adluit, hoc est & templo, & Deo nomen, cuius gurgite periuri notantur pati velut flammam vrentem. Philostratus ad hæc in vita Apollonij Tyanæi lib. 1. agens de eo loco. Est autem, ait, iuxta Tyana aqua, quam aiunt Ioui sacratam, quam indigenæ inextinguibilem vocant. Fons eius frigidus sanè scatet, ebulit non secus atque igne calefactus lebes: hanc pueris & iusiurandi fidem seruantibus viris aspectu placidam, gustuque dulcem perhibent, periuris verò & infidis, palàm aduersatur: epota namq́ue oculos pedesq́ue, ac manus peierantis inuadit aqua intercute, ac tabe totum corpus inquinans, nec illinc discedendi datur facultas: sed eo loco permanentes coram aqua ipsa suam deplorant infirmitatem palàm, quòd peierauerint profitentes. Macrob. lib. 5. Saturnal. cap. 19. Palicorum historiam enarrans ad interpretationem carminis Virgil. lib. 9. Aeneid. vbi implacabilis ara Palici, scribit: Lacus non longè inde sunt, quos incolæ Delos appellant, fratresq́ue eos Palicorum existimant, & habentur in cultu maximo, præcipueq́ue circa exigendum iuxta eos iusiurandum, præsens & efficax numen ostenditur. Nam cùm furti negati, vel eiuscemodi rei fides quæritur, & iusiurandum à suspecto petitur, vterque ab omni contagione mundi ad crateras accedunt, accepto prius fideiussore à persona, quæ iuratura est de soluendo eo, quod peteretur, si addixisset euentus: illic inuocato numine testatum faciebat esse iurato, de quo iurabat, quod si fideliter faceret, discedebat illæsus: si verò subesset iureiurando mala conscientia, mox in lacu amittebat vitam falsus iurator. Hæc res ita religionem fratrum commendabat, vt crateres quidem implacabiles vocarentur: hactenus Macrob. Idem ferè tradit ex Arist. Leonicus lib. 2. de vari. histor. ca. 6. Hinc Silius Italicus lib. 14. scribit: Et qui præsenti domitant periura Palici pectora supplicio. Cuius & aliorum ideò libenter mentionem fecimus, quòd manifestum sit adhuc apud Ethnicos, iuramenti religionem ita obseruatam fuisse, vt grauiora existimarentur ea periuria, quæ contingerent in iuramentis super rebus quibusdam sacris præstitis: ac deinde diuina vltio expectaretur, timereturque ab his qui specialia quædam numina, quo ad iuramenti religionem, minimè vererentur. Scribit & ad hæc Pausanias in Corinthiacis, vbi de Portuno meminit: Est & cella quod penetrale appellant, aditus est ad eam subterraneus. ibi verò Portunum latere aiunt: ac si quis vel ciuis, vel hospes eo in loco peierarit, quia periurij pœnas det, effugere nulla ratione queat. Idem Pausanias in priore Eliacorum tradit multa de iureiurando, quod olim autore Homero, fiebat super exectis suis testiculis: & de signo apud Olympiam Iouis Horcij, id est, iusiurandi vindicis, cuius facies erat perfidiosis hominibus formidanda. Idem fortasse, quem Romani diuum Fidium appellarunt. Erat & apud Siculos iusiurandum, quod magnum appellabant. Nam is qui fidem præstat, autore Plutar. in Dionis vita, descendit in templum Thesmophorum, & quibusdam pactis sacrificijs, Deæ purpuram induit, tum ardentem captans faculam iurat. Hac sanè ratione ob maiorem quidem iurantium timorem olim permissum fuit, quòd iuramenta præstarentur, ac fierent in ecclesijs sub sanctorum reliquijs. l. generaliter. §. vlt. C. de reb. credit. regia l. 1. & 19. tit. 11. part. 3. quod & Bal. pręter alios adnotauit in c. 1. col. 1. de noua for. fidel. & in c. 1. §. item sacramenta. 2. col. de pace iura. firmand. Hodie verò Taurina consti. 67. iustissimis profectò de causis statutum est, quòd iuramenta minimè fiant, nec præstentur super altarib. aut sanctorum reliquijs, quamuis id à parte petitum fuerit. Est igitur obseruandum regulariter non esse necessarium ad veram iuramenti religionem, quòd id fiat super rebus sacris eis equidem tactis, licet hæc solemnitas aliquot in casib. iure necessaria sit, in quibus iuramentum aliter præstitum vim vllam non habet, quantum attinet ad iuris effectus, quemadmodum communi omnium Doct. sententia definitum extat in d. rub. de iureiur. & probatur in c. hortamur. 3. q. 9. c. testimonium. 11. q. 1. Clem. 1. §. porrò. de hæret. c. vlt. in princ. de iura. calum. & alijs in locis iuris vtriusque, vbi requiritur ad effectus iuramenti, quod præstetur tactis rebus sacris. Quòd si lex exprimat, corporaliter iurandum esse, satis erit, scripturam quamlibet sacram tangi: si verò in specie sanxerit, iuramentum præstandum fore super euangelijs, tunc necessariò fieri debet tactis euangeliorum libris: gloss. in auth. vt iusiurandum, quod pręst. collatio. 2. ver, quatuor. & in d. Cle. 1. §. porrò. quam dixit singul. Abb. in c. vlt. de iuram. cal. 2. col. idem in c. tuis. col. vlt. de testib. Dixit magistr. esse Barb. in d. c. vlt. col. 4. meliorem iuris Ias. in auth. sacramenta puberum. col. 3. C. si aduers. vendit. commendat Abb. in c. & si Christus. & in rub. de iureiu. Nam cùm in iuramento testis à iure exigatur, quòd fiat tactis Euangelijs, receptum est non aliter testimonium validum esse, nisi fiat iuramentum tactis Euangelijs, nec sufficit alium sacrum librum tangi iure scripto considerato: consuetudine tamen obtentum est, satis esse, id iuramentum præstari super crucem: glo. insignis in d. Authen. vt iusiurandum, cuius meminit Alexand. in l. 3. §. iurari. ff. de iureiurand. notat Abb. in dict. capit. tuis. col. vlt. idem in cap. fraternitatis. de testib. ad finem. & consil. 68. lib. 2. Imò si à tabellione scriptum sit, Sempronium iuratum dixisse hoc testimonium, præsumendum erit, hunc testem solenniter iuramentum præstitisse, tactis inquam sacrosanctis Euangelijs, aut cruce, secundum Imol. consil. 56. præsertim quia ita consueuere tabelliones scribere, vt post alios explicat And. Alcia. in rubr. de iureiur. in fine: ex eo, quòd per locum à consuetudine generali præsumantur seruata seruanda, vt inquit Baldus in l. vlt. in fine. C. si ex fals. instrument.

Cæterùm in casibus iure expressis, quibus iuramentum fieri debet tactis sacrosanctis Euangelijs, etiam Episcopus iurare debet tactis ipsis Euangelijs, c. testimonium. § episcopus. 11. quæst. 1. in auth. de sanctissimis epis. §. nulli. ver. in dictum c. ego N. de iureiur. cap. quoties. 1. q. 7. c. quoties. §. porrò. de purgatio canoni. quibus refragatur text. in d. c. vlt. in princ. de iurament. calum. qui probat, Episcopum iurantem non teneri sacra tangere. idem voluit glo. in c. vt circa. de elect. in 6. text. optimus in c. si quis presbyter. 2. quæst. 5. quem dixit singul. Abb. in d. cap. vlt. quo in loco Barb. col 4. eiusdem mentionem fecit. Etenim ex eo apparet, presbyterum non teneri, cùm iuramentum præstat, sacra tangere: sed satis esse per suam consecrationem tangendo proprium pectus iurare. Idem adnotauit Guido Papæ. quæst. 615. quamobrem considerandum est, Episcopum aut presbyterum regulariter in præstandis iuramentis non teneri sacra tangere. Ab hac tamen regula excipiuntur causæ graues, item & omnes illæ, in quibus iure expressum specialiter sit, Episcopum aut presbyterum debere tactis sacris iuramentum præstare, sicuti docet Panor. in d. c. vlt. de iura. calum.

Sextò, cùm ex definitione constet, per iuramentum Deum ipsum adduci in testem, patet manifestè, periurium saltem iuramenti assertorij, semper esse mortale crimen, etiam si in re leuissima contingat. Nam citare Deum in testem falsi, charitati eius contrarium est. Quia atrocissima fit iniuria in eius veritatem, quæ quidem contumelia non potest absque peccato mortali contingere. quod nos ex diuo Thom. in secund. 2. quæst. 98. art. 3. adnotauimus, cap. 1. numer. 2. lib 1. Variar. resolutio. quo in loco de iuramento promissorio in re leui præstito etiam tractauimus. His accedit, quòd mendacium simplex vtcunque in re leuissima contingat, non potest dici citra peccatum saltem veniale, capitul. primo. 22. quæst. 2. mendacium igitur non simplex, sed cum testimonio diuini numinis contingens, dubio procul absque mortali culpa dici non poterit. Sic sanè periurium assertorium nulla ex causa defendi potest, quin mortale crimen sit, etiam si fuerit ob cauendam mortem innocentis, ob liberandam à proditione & incendio totam rempub. aut sanè ob saluandam proximi animam ab æterna damnatione: cuius rei testis est locupletissimus diuus Augustinus in libro contra mendacium. qui de simplici mendacio express im loquutus, idem fortiori ratione præmittit in mendacio, non simplici, sed quod periurium admistum habeat.

Septimò ab eadem definitione deducitur quæstionis illius resolutio, qua contrauertitur, an liceat iurare per creaturas. Etenim cùm in iuramento de testimonio diuino tractetur, planum quibusdam videtur non esse per creaturas iurandum: imò id iuramentum ad speciem idololatriæ pertinere, etiam si iuratio vera sit: quandoquidem per hæc iuramenta constituitur in creaturis iuramenti finis, illisq́ue reuerentia Deo debita exhibetur. quod probare quidam conantur authoritate Euangel. Matth. capit. 5. quo in loco Iesus inquit: Nolite iurare omnino, nec per cœlum, nec per terram. Quibus verbis, vt Hieronymus asseuerat, non prohibuit Christus iuramentum, quod per Deum fit, sed quod per creaturas præstatur. Sic & eundem locum intellexit Innocent. tert. Pontifex Max. in capit. etsi Christus. de iureiurand. His accedit text. in capit. si quis per capillum. 22. q. 1. vbi Pius Papa acerrimè increpat, ac reprehendit iurantes per creaturas, eosq́ue puniendos esse graui pœna censet. Idem constat in Authentic. vt non luxurientur contra naturam. Qua quidem constitutione satis reprobatum extat, quòd per membra Christi, aut Virginis beatissimæ, aut per creaturas iuretur. In contrarium adduci solet text. in cap. 42. Genes. vbi apparet Ioseph iurasse per salutem Pharaonis. Ad idem satis frequenter constat apud Christianæ religionis cultores per Euangelium, & per crucem iurari, & sanè id fieri absque offensa diuini numinis. cap. qui iurat. 22. quæst. 5. cap. si aliqua 22. quæst. 1. cap. ego N. de iureiur. quod & alibi sæpissimè commemoratur. ergo per creaturas iuramenta fieri possunt, nec inde vllum contrahitur peccatum. Hac ratione gloss. in dicto capit. etsi Christus. verb. creaturam, scribit, iuramenta per creaturas fieri posse in casibus iure expressis, non in alijs. ea tamen resolutio non rectè difficultatem istam explicat, siquidem rationem veram omittit, ex qua quandoque licitum esse iudicetur iuramentum per creaturas. idcircò agendum est de intellectu earum auctoritatum, quas modò in huius quęstionis examen adduximus. Primùm etenim locus ille Matthæi cap. 5. non ita indistinctè intelligendus est, vt Innocentius eum intellexit: Nam dupliciter per creaturas iurare contingit, vno modo constituendo in illis iuramenti finem, & exhibendo eis reuerentiam, quæ Deo debetur: & tunc species est idololatriæ, & blasphemia quædam, licet veritas iurationi subsit. Atque iuxta hunc sensum iuramenta per creaturas fieri non debent: imò illicita sunt, maximaq́ue ratione improbantur. Altero modo iuratur per creaturas, referendo eas in creatorem. cuius numen & maiestas in illis existunt, seu qua ex parte à Deo ipso creaturæ, sunt conditæ. hoc enim casu licitum est per creaturas iurare eo modo, quo licitum est per Deum ipsum iuramentum facere. Iuxta hunc sensum accipiendæ sunt auctoritates, quibus probatur, licitum esse iurare per creaturas: quemadmodum tradiderunt sanct. Thom. 2. 2. quæstio. 89. artic. 6. Panormitanus post alios in dicto capitul. etsi Christus. colum. 4. de iureiurand. & Selua. in tractat. de iureiurand. parte 1. quæst. vltim. sic, cùm quis iuramentum præstat per Euangelium, iurare intelligitur per Deum, cuius veritas in ipso Euangelio continetur. Item qui iurat per crucem, per ipsum iurat Deum, qui in eo ligno crucis mortem passus est pro redemptione humani generis. Illud autem iuramentum, quod fit per salutem principis, cuius meminit sacra historia dicto capit. 42. Genesis. & l. si duo. §. vltim. ff. de iureiurand. in vim potius execrationis assumitur, quasi creatura adducatur, vt in ea iudicium diuinum exerceatur, & eius salus Deo obligetur: sicuti cùm quis per propriam vitam, per filium suum, aut per aliam creaturam, quam admodum diligit, iurat. Quandoque salus Principis in vim iuramenti intelligitur adducta ad testimonium, vt tandem per Deum iuratum esse intelligitur, cuius in iudicio præcipuè vera Principis salus consistit, & submittitur: Aut equidem iuratur per veritatem diuinæ iustitiæ, ad cuius exequutionem Principes terræ constituuntur, vt Thomas in dicto artic. 6. interpretatur posteriorem sensum sequutus, execrationis verò sensus aptior est his iuramentis, nisi aliud subiecta materia dictauerit. Nam creaturam iustitiæ Dei in confirmationem veritatis sic obstringimus & obligamus, vt si aliter res habeat quàm affirmamus, Deus in illa creatura vlciscatur periurium nostrum.

Non oberit locus ille Matthæi capit. quinto, quia verba Christi, quæ inibi referuntur, intelligi possunt de iuramento, quod fit per creaturas, secundum sensum priorem: nempe exhibendo eis reuerentiam, quæ Deo soli debetur, & constituendo in eis iuramenti vim, & finem. Hoc etenim modo illicitum est per creaturas iurare, quemadmodum Hieronymus, Thomas, & alij interpretantur. Aut planè sensus illorum verborum is est, vt Christus nos deterrere voluerit ab omni iurandi forma, siue per Deum, siue per creaturas: siquidem, vt author est Augustinus, ne quis arbitraretur, iuramenta quæ fiunt per creaturas, non deberi Deo, admonuit nos Christus veritatis contrariæ, docens hæc esse vera iuramenta: & ideò ab eis abstinendum fore, ita quidem, vt quibus casibus per Deum iurare non licuerit, nec item liceat iurare per creaturas. Vnde argumentatur Christus Iesus à minori ad maius, prohibens etenim iuramenta per creaturas in Deum relatas, prohibet manifestè iuramenta per ipsum Deum. Nec tamen ex hoc statim sequitur, non esse licitum iurare indistinctè: nam dubitationem istam paulò pòst dissoluemus.

Id verò quod adduximus ex cap. si quis per capillum. ita erit intelligendum, vt sciamus blasphemiam esse iurare per pudenda membra Christi, aut Virginis Mariæ. hæc namque iuramenta non possunt fieri absque maxima iniuria diuini nominis. Blasphemia siquidem est propriè vituperium, aut conuitium cum diminutione honoris diuini, vt explicat Hugo de sancto Victore. lib. de fructu carnis & spiritu. cap. 6. de quo in hac prima huius operis parte aliquid inferius tractabitur. Igitur & si Christus re vera habeat illa membra pudenda, vt quilibet alius verus & integer homo: eaque ratione illa nominantes minimè mentiantur: tamen dum illa in Christi ignominiam, & vituperium nominant, volentes ex ipso modo pronunciandi innuere aliquid esse in Christo ignominiosum, & vituperabile, blasphemi veri sunt: & ideò grauissimis pœnis puniuntur, in dicto capitulo, si quis per capillum. & præsertim in dict. authentica, vt non luxurientur contra naturam, quo pœna mortis imponitur. Quam constitutionem ita intellexit Ioan. de Selua, in tractat. de iureiurand. parte 1. quæst. vltim. qui eam pœnam mortis locum habere censet aduersus eos, qui per membra Christi inhonesta iurauerint, cùm ea iuratio manifestam blasphemiam habeat: quod etiam probatur à multis alijs, quorum mentio statim fiet. maximè iurationem istam per membra inhonesta Christi, blasphemiam esse, deducit ex blasphemiæ definitione Alfonsus à Castro, libro primo, de iusta hære. punit. cap. 12. Non me latet quibusdam visum esse, blasphemiam committi aduersus maiestatem diuinam, si quis per Dei, aut Virginis matris membra quæcunque, etiam honesta, iurauerit, quod sensit gloss. in capit. 2. de maledicis. dum allegat text. in dicto cap. si quis per capillum. Bartol. in dict. authentic. vt non luxurien. contra natur. Alexand. consilio 233. lib. 6. hanc tamen opinionem ipse tunc solùm admitterem, vbi quis esset consuetus his vti iurationibus: nam eo casu propter contemptum satis præsumptum diuinæ maiestatis, existimarem eum blasphemum esse, & puniendum fore graui pœna, quæ in dict. authent. statuta est, secundum Petrum, Cynum, Bald. & Salicet. in l. 2. C. de rebus credit. & iureiur. Bald. in l. 2. C. ad l. Iul. maiest. Anani. in dict. capit. 2. de maledi. col. 8. & Nicol. Boëri. decisione 301. numer. 1. Imò fortassis nec illius Authenticæ constitutionis pœna, nec item per leges Regias statuta contra blasphemos in praxi, obtinebit in eos, qui per membra Christi, etiam pudenda, iurauerint: tametsi grauissimè sint arbitrio iudicis puniendi. Nam & Syluester in verb. iuramentum. 2. quæstio. vltim. censet non esse veram blasphemiam, sed fictam, & virtualem, si quis per inhonesta membra Christi iurauerit, licet secundum eum mortaliter peccauerit. Iuratio verò per membra honesta Christi, si desit contemptus, & consuetudo iurandi, non est mortale crimen: sed veniale, vt colligitur ex Angel. in verb. iuramentum. 3. quæstio. 12. quod probatur in dicto capitul. si quis per capillum. vbi pœna imponitur ita iurantibus: ex qua signum maximum est, eam iurationem culpam habere. quamuis Syluest. nullum esse in hoc peccatum existimet, si absint contemptus, & irreuerentia. idem tenet Florent. 2. parte. titul. 10. capitul. 4. in princip. Hæc autem de Praxi diximus, existimantes nihilominus proteruos istos, qui per membra Christi, maximè inhonesta, iurauerint, seuerissimè puniendos fore. siquidem Carolus Cæsar lege lata in Toletano conuentu, anno vicesimoquinto sanxerit, pœnas statutas aduersus blasphemos per Pragmaticas constitutiones, debere obtinere, & infligendas esse contra iurantes per membra Christi, & Deiparæ Virginis. Verùm in hac quæstione obseruandum est, iuramentum præstitum per creaturas eo modo, & sensu, quibus à iure reprobatur, nempe exhibendo ipsis creaturis reuerentiam, nihilominus seruandum fore iuramenti ratione, sicuti probat text. in dicto capitul. & si Christus. versicul. & quamuis. vnde adnotarunt Abb. & alij. iuramentum seruandum esse, in vim iuramenti, etiam si fiat eo modo, quo iure prohibitum est. idem notat ipse Panorm. in capitulo secundo, de arbit. hanc conclusionem inducens ad intellectum authent. decernimus. C. de arbit. quæ licet iuramentum fieri prohibeat, non tamen ex hoc tollit iuramenti vim, quam id habet ex l. naturali & diuina, quo ad rationem periurij. idem dicendum erit in eo casu, qui traditur à Taurina constitutione 67. cuius paulò antè mentionem fecimus: text. tamen in dicto capitul. & si Christus. planè procedit, quantum ad hanc conclusionem, si iuramentum fiat per creaturas relatas in ipsum creatorem. hoc etenim in sensu verum constituitur iuramentum, quod & rationem periurij habet, si non fuerit seruatum: quemadmodum constat ex his, quæ paulò antè diximus. sic & iuramenta præstita per Deum ipsum, aut per diuorum reliquias ad ipsum Deum relatas, aut per sancta Euangelia: etiam si à iure prohibeantur quandoque ob specialem rationem, quæ non pertinet ad iustitiam, nec veritatem, comites scilicet iuramenti, de quibus aliàs nihilominus iuramenta censentur, vimque iuramenti habent quo ad periurij notam. Etenim quamuis prohibitum sit, iuramentum fieri super aliqua re sacra, ob aliquam specialem causam, quæ legislatorem ad eam prohibitionem induxerit: tamen si fiat, rationem habet periurij, si falsum fuerit, quod sub iuramento asseueratur, vel non fuerit ipsius promissionis seruata fides. Hoc enim in dicto capit. & si Christus. satis probatur. Imò & si absque iudicio iuramentum fiat assertorium, periurium ex eo constabit, si falsitas iurationi subsit. Quòd si per creaturas iuratum fuerit, exhibendo eis reuerentiam illam, quæ soli Deo debetur: aut in eas dirigendo iuramenti finem, tunc aliter erit res definienda, quandoquidem hoc iuramentum ad idololatriam pertineat, sitque par omnino his iuramentis, quæ per falsos deos præstantur. c. si quis. 22. quæst. 1. idcircò quæritur, an iuramentum per falsos deos factum, sit seruandum, & rationem habeat veri iuramenti, quo ad periurium, & alios iuris effectus? & sanè quòd Christianus iurans per falsos deos, & si grauissimè peccet, teneatur id iuramentum seruare, not. Inno. Panor. col. vlt. & alij. in d. c. & si Christus. Alexan. in l. 3. §. vlt. ff. de iureiur. Ioan. de Selua. in tract. de iureiur. q. 1. ad fin. pro quorum sententia induci solet ex diuo Aug. sermone 28. de verbis Apost. text. in c. ecce dico. 22. q. 5. in hæc verba: Ecce dico claritati vestræ, & qui super lapidem falsum iurat periurus est. vnde hoc dico? quia multi etiam in hoc falluntur, & putant, quia nihil est per quod iurant, non se crimine teneri periurij. Prorsus periurus es, quia per id, quod sanctum non putas, falsum iuras. si tu illud sanctum non putas, sanctum puta, cui iuras: non enim quando iuras, tibi aut lapidi, sed proximo tuo iuras: homini iuras ante lapidem, sed nunquid non ante Deum? non te audit lapis loquentem, sed punit Deus te fallentem. Hactenus Gratianus ex August. ad cuius canonis aut decreti intellectum duo sunt consideranda. Primum quidem, quid August. senserit, dum mentionem fecit iuramenti, quod super lapidem fit? & sanè apud Gentiles omnium iuramentorum sanctissimum erat, Iouem lapidem iurare: inde sumptum, vt quidam interpretantur, quòd in prisco feriendi fœderis ritu Pater patratus manutenens lapidem conceptis verbis iuraret, & tunc suem lapide feriret, dicens, si fefellero, Iouem cæterosque deos precor sic me feriant, vt & ego hodie porcum hunc silice percutiam: aut in populum Romanum ita conceptis verbis, si populus Romanus prior defecerit publico consilio, tu Iupiter illum sic ferito, vt ego hunc porcum hodie feriam. statimque Pater patratus porcum saxo silice percutiebat, quemadmodum auctor est Titus Liuius lib. 1. ab vrbe condita, Decadis primæ. Idem Liuius lib. 21. agnum in hoc iuramento percuti refert, ita scribens de Annibale, præmiaque militibus promittente, eaque vt rata scirent fore, agnum læua manu, dextra silicem retinens, si falleret, Iouem cæterosque precatus deos ita se mactarent, quemadmodum ipse agnum mactasset: & secundum precationem caput pecudis saxo illisit. Huius iuramenti meminere Aulus Gellius libro 1. nocti. Atti. capit. 21. Iouem, inquiens, lapidem, quod sanctissimum iusiurandum est habitum, paratus sum ego iurare. Vergilium hoc nunquam scripsisse miror. Marcus Tul. lib. Epist. 7. ad Trebatium, Epist. 12. scribens, Quomodo autem tibi placebit, Iouem lapidem iurare, cùm scias iratum esse Iouem nemini posse? item Apuleius in Sermone, de Deo Socratis: quid igitur, inquit, iurabo per Iouem lapidem Romano vetustissimo ritu? Alijs placet huius iuramenti originem deduci ex eo, quòd olim apud Romanos iuraturi per Iouem lapidem, tenere silicem solebant: eiusmodi ferè verba pronunciantes: si sciens fallo, qui me despicit, salua vrbe, arceq́ue, bonis eijciat, vt ego hunc lapidem, statim autem lapidem proijciebat. Cuius quidem ritus auctor est Festus Pompeius, cui conuenit mirum in modum Polybius ita scribens: ergo, inquit, Carthaginenses deos patrios iurati sunt. Deinde Romani per lapidem, secundum vetustissimum ritum, Martis, Quirinique numinibus aditis, iusiurandum præstiterunt. Ritus verò lapidis fuit huiusmodi: Fæcialis sumpto in manibus lapide, postquam de fœdere inter Patres conuenerat, hæc verba dixit: si rectè ac sine dolo malo hoc fœdus, atque hoc iusiurandum facio, dij mihi cuncta præstent felicia. Sin aliter aut ago, aut cogito, cæteris omnibus saluis ipse peream, vti lapis hic de manibus meis decidet. Nec plura loquutus manu lapidem excussit: hæc apud Polybium. Huc pertinet locus subobscurus apud Ciceronem, lib. 7. epistolar. epistola 1. ad Marium, cuius hæc sunt verba: Delitiæ verò tuæ noster Aesopus eiusmodi fuit, vt ei desinere per omnes homines liceret: is iurare cùm cœpisset, vox eum defecit in illo loco, si sciens fallo. His accedit Plutarchus in Silla, vbi L. Cinnæ consulis meminit, is, inquit, Capitolium ascendens, lapidemq́ue manu tenens, iuratus est sibi: Deinde præsente multitudine imprecatus est, nisi amorem in illum, beneuolentiamq́ue seruasset, non secus ex vrbe extrudi, ac lapis è manu: & lapidem abiecit in humum: hæc Plutarchus. igitur ex his apparet, quid apud Augustinum sit per lapidem, aut super lapidem iurare.

Alterum, quod ad prædicti cap. intellectum attinet, ex eodem August. sermone deducitur, apud quem in his codicibus, qui modò quàm emendatissimi circunferuntur, aliter locus ille legitur, quàm apud Gratianum. Et ecce, inquit Augustin. dico charitati vestræ, & qui per lapidem falsum iurat, periurus est. vnde hoc dico? quia multi & in hoc falluntur, & putant quia nihil est, per quod iurant, non se crimine teneri periurij. prorsus periurus es, quia per id, quod sanctum putas, falsum iuras. Sed ego illum sanctum non puto. sanctum puta, cui iuras: non enim quando iuras, tibi aut lapidi iuras, sed proximo iuras. Homini iuras ante lapidem: sed nunquid non ante Deum? non te audit lapis loquentem, sed punit te Deus fallentem. hactenus Aug. qui aduersus iurantem per falsos Deos, vt eum periurum esse conuincat, argumentatur à diuisione, aut à sufficienti partium numeratione, duos casus constituens, vnum quidem, cùm is, qui iurat per lapidem, vel falsos Deos, putat sanctum esse id, per quod iurat: alterum, vbi iuramentum præstans non putat sanctum esse id, per quod iurat. Et in vtroque casu censet periurum esse, qui falsum iurauerit: in primo quidem, quia falsum iurat, per id, quod sanctum putat: in secundo ex eo, quòd falsum iurat per id, quod sanctum putat is, cui iurat, vel quia existimare debet illum, cui iurat, sanctum esse, quo ad iuramenti & promissionis exequutionem. Vnde ipse opinor apud Gratia num deprauatam esse Augustini literam, quæ vtcunque sit, probat, periurum esse eum, qui per falsos Deos iurauerit, atque ideò in iuramento promissorio vera erit Doctorum sententia, dum ipsi opinantur, iurantem per falsos Deos, teneri ad iuramenti obseruationem.

Eandem opinionem plurimum coadiuuat text. in cap. mouet te. 22. q. 1. ex eodem August. in episto. ad Publicolam, epistola quidem 154. cuius hæc sunt verba íuxta ipsius August. text. Mouet te certè, vtrum eius fide vtendum sit, qui vt eam seruet per dæmonia iurauerit, vbi te volo priùs considerare, vtrum si quispiam per Deos falsos iurauerit, se fidem seruaturum & eam non seruauerit, non tibi videatur bis peccasse? Si enim tali iuratione promissam custodierit fidem, ideò tantùm peccasse iudicaretur, quia per tales Deos iurauerit, illud autem nemo reprehenderet, quia fidem seruauit. Nunc verò quia iurauit per quos non debuit, & contra pollicitam fidem, fecit quod non debuit, bis vtique peccauit. Ac per hoc qui vtitur fide illius, quem constat iurasse per Deos falsos, & vtitur non ad malam rem, sed ad licitam, & bonam, non peccato eius se sociat, quo per dæmonia iurauit, sed bono pacto eius, qui fidem seruauit. Hæc August. quem referre libuit, quia apud Gratianum aliquot eius verba fuere mutata. Attamen hac auctoritate constat, seruandum fore iuramentum, quod fit per falsos Deos. Imò & illud ex eo loco deducitur, non peccare eum, qui ad confirmandam simplicem conuentionem exigit iuramentum ab eo, qui per falsos Deos iuraturus est, nempe ab infideli. Qua ratione motus scribit Angelus in Summa, in verbo, superstitio. §. 13. posse quempiam absque peccato vti alterius maleficio ad tollendum malum ab alio, vel à se, modò ille maleficus paratus sit artem illam exercere, sicuti potest fidelis ab infideli, quem certò scit per falsos Deos iuraturum, exigere iurationem ad confirmationem pacti simplicis. Verùm opinionem istam Angeli falsam esse censet Syluest. in verbo, maleficium. quæstio. 8. dicens opinionem istam esse valde absurdam, & periculosam, nec posse commodè iure defendi. Cùm petitio ista, aut vsus huius operę sit directè consensus in peccatum, quia per illud maleficium aliter tolli malum non potest, quàm cum peccato mortali, sicut manifestum est. Nam quisquis ab alio petit, vt faciat id quod sine peccato facere non potest, peccat: quia sic petens consentit iniquitati alterius, inducendo illum ad peccandum. Nec vllam habet excusationem à peccato, petens, vt alter maleficio vtatur, quòd maleficus ille, à quo petit, paratus erat ad cuiuscunque petitionem maleficium operari. Etenim & si ille paratus esset, non tamen hoc particulare maleficium fuisset operatus, nisi ille petijsset. Vnde euidenter apparet, illius petitionem causam fuisse proximam, quòd maleficus ille illud in specie maleficium commiserit. Siquidem si petens non fuisset maleficus, non fuisset illud particulare maleficium operatus, & illo petente fecit, ergo ille petens fuit causa, quòd alius maleficium perpetraret. Idcircò illum peccare conuincitur, quia alium ad peccatum induxit, & proximam peccati causam dedit. Sic denique Angeli sententia improbatur, aduersus quem contrarium tenuere Ioan. Maior. in 4. sentent. distinctio. 34. quæstio. 2. colum. 8. Caietan. in opusculis. quæst. de maleficijs. & eruditissimè Alphonsus à Cast. libro 1. de iusta hæret. punit. capit. 15. quibus parum oberit tex. in dicto cap. mouet te. Quia ille qui petit ab infideli, quòd simplex pactum iuratione confirmet, non equidem petit quòd id iuramentum per falsos Deos fiat. Sed petit iuramentum. quod ab altero potuisset legitimè per verum Deum præstari, cùm res licita petita fuerit. Si autem infidelis per falsos Deos iurat, culpa est ipsius iurantis, non autem iuramentum exigentis, quia is, qui exigit, id petit ab illo, quod ille, si vellet, bene facere potuisset. Quòd si quis ab infideli petierit, vt is per falsos Deos iuramentum præstet, peccaret dubio procul petens id, quod apertè peccatum est. Sic qui petit mutuam pecuniam ab eo, quem scit aliter quàm sub vsuris non mutuaturum, non peccat. Quia rem petit, quæ non solùm sine peccato, sed & meritò fieri potest. Si autem vsurarius non vult dare mutuum sine vsura, culpa est ipsius vsurarij, non autem petentis, qui petit ab altero quod ille, si vellet, sine peccato, & cum merito facere posset. Nam si petijsset quis mutuam pecuniam sibi dari sub vsuris, certè peccaret, qua de re tractauere Caietan. 22. quæstio. 78. articul. 4. post Sanct. Thom. ibi. Adrianus. Quod libro 3. articul. 2. Syluest. in verb. vsura. vltimo, secund. colum. Abb. Anania. & Card. in capitu. super eo. de vsuris. Fit igitur ex præmissis satis manifestum, seruandum fore iuramentum, quod fuerit factum per falsos Deos.

Ego sanè, quoties iuramentum fit ab infideli, non quidem per falsos Deos, sed per Deum creatorem cœli & terræ, quem naturali lumine cognouit, quamuis à lege Euangelica is alienus sit, existimo hanc iurationem verum iuramentum esse, eiusque ratione periurium committi, si vel falsum iuretur, vel quod promissum sit, non fuerit seruatum. Fit etenim hoc iuramentum per verum, non per falsum Deum, atque ideò veram iusiurandi religionem habet. At si iuramentum fiat per falsos deos, quos veros esse existimat qui iurat, idem erit. Quia & iuramentum istud vim habet, ac rationem periurij propter opinionem illius, qui id iuramentum præstat, quod diuus August. planè fatetur in d. epist. ad Publicolam, & in dict. Sermone 28. cap. ecce dico. 22. q. 5. verùm si iuramentum fiat per falsos deos ab eo, qui prorsus censet eos deos falsos esse, tunc iuramentum hoc veram rationem iuramenti non habet, nec verè periurium in hac specie constitui potest. Deficit equidem iurisiurandi propria definitio, quandoquidem nec re, nec opinione diuinum hîc aduocetur testimonium. Nam quod Augustinus censet in d. c. ecce dico. in secundo dictionis membro, non pertinet ad verum periurium, sed potiùs ad simplicis promissionis, & fidei violationem, quæ peccatum est, & sanè grauissimum, cùm proximus iniquissimè decipiatur. Qua ratione communis opinio iuxta distinctionem istam erit intelligenda. Nec Christianus minimè errans in intellectu circa diuinum numen Dei, maximè humani generis redemptoris, si per Iouem iurauerit, periurus erit, etiam si nec promissionem custodierit, vel falsum tali testimonio dixerit, nec iuramentum istud eas vires habebit, quæ per leges, aut Canones iuramentis tribuuntur. Qualiter verò iurare debeant, aut consueuerint infideles, explicat Regia l. 19. cum sequen. titu. 11. part. 3.

His omnibus adijciendum est, non esse omninò certum, quod Diuus Augusti. ad Publicolam in dict. epist. 154. scripsit, & à Gratiano relatum est in d. c. mouet te. 22. quæstio. 1. dicens, minus malum esse per Deum falsum iurare veraciter, quàm per Deum verum fallaciter. Hæc etenim sententia rectè defendi non potest, cùm iuramentum præstitum per falsos Deos ad idololatriam pertineat, eaq́ue iuratio crimen idololatriæ sit, quod peccatum aduersus primum præceptum Decalogi committitur, cuius transgressio maiorem culpam habet, quàm secundi præcepti de iuramento violato. Ex eo quidem, quòd maior fiat, & atrocior iniuria Deo ab eo, qui illum negat esse verè vnum Deum, quàm ab eo, qui contra eius dignitatem eum in falsum testimonium adducit. Est etenim prius crimen contra ipsius Dei propriam substantiam. Nec cuiquam dubium esse poterit, isthæc iuramenta, quæ per falsos Deos fiunt, ad idololatriæ crimen omninò pertinere, sicuti probatur Hieremiæ capit. 5. apud quem Deus filijs Israel improbat, quòd ab eo veluti apostatæ defecerint & iurauerint in his, qui non erant dij. Idem tradit Chrysostomus in imperfecto, dicens: Idololatram se facit omnis, qui per aliud à Deo iurat. Ex quibus & alijs, satis eruditè hanc sententiam Augustini sic examinat Dominicus à Soto in tract. de cauendo iuramentorum abusu, parte q._ cap. 6.

Postremò, nec illud est prætermittendum, quòd periurium propriè minimè committatur ab eo, qui peruersè per falsos Deos iurat. Ex hoc etenim quòd peruersa iuratio sit, non contrahitur periurij crimen, nisi vel falsitas subsit, vel fides ipsa violetur, quemadmodum in specie admonet diuus Thomas 2. 2. quæst. 99. articulo 1. ad secundum. Nam si Comites huic iurationi accesserint, nempe veritas, iustitia & necessitas, etiam si sit iuramentum hoc peruersum, quia per falsos Deos præstitum fuerit, non poterit periurij nota propriè is, qui iurauerit, censeri. atque hæc quidem dicta sint de iuramentis, quæ per creaturas, aut per falsos Deos fieri solent.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Iuramentum quo ad eius vim, & iuris effectus, maximè differt à simplici loquela & promissione, quæ iurata non fuerit.
- 2 Fidei interpositio, an sit iuramentum.
- 3 An ex iuramento promissorio nascatur obligatio, & actio competat iure Pontificio.
- 4 Quid de iure Ciuili?
- 5 Intellectus ad l. si quis pro eo. ff. de fideiussoribus.

§. SECVNDVS.

OCTAVO ex eadem iuramenti definitione apparet, quòd discrimen sit inter simplicem loquelam, & iuramentum. Etenim si consideremus propriam iuramenti naturam, & conditionem, veramque substantiam, quæ ex diffinitione colligitur, proculdubio manifestum erit, simplicem loquelam à iuramento differre, ex eo præsertim quòd in simplici loquela nullum sit diuini numinis testimonium, at in iuramento semper assertio, & promissio contingant diuino numine in testem aduocato, atque ideò iure Pontificio, & Cæsareo multi competunt effectus iuramento, quos nequaquam habet simplex promissio, sicuti constat in Authen. sacramenta puberum. C. si aduers. vendit. c. cùm contingat. c. debitores. de iureiuran. & alijs plerisque in locis. Nam & Doctores quidam diligenter conati sunt plures iuramenti effectus vnum in locum congerere, vt manifesta esset tanta vis iuramenti. Quibus omnibus obijcitur text. in c. iuramenti. 22. q. 5. quem Gratianus ex Chrysostomo transtulit in hæc verba: Iuramenti huiusmodi causa est. Quia omnis qui iurat, ad hoc iurat, vt quod verum est loquatur. Et ideò Dominus inter iuramentum & loquelam nostram, nullam vult esse distantiam, quia sicut in iuramento nullam conuenit esse perfidiam, ita quoque in verbis nostris nullam debet esse mendacium, quia vtrumque, & periurium & mendacium diuini iudicij pœna damnatur. Hæc Gratianus ex Diuo Chrysostomo. Vnde colligitur, apud Deum nullam differentiam constitui inter simplicem loquelam & iuramentum. Idem probatur in capitu. querelam. ne prælati vices suas. Sed tamen hæc dubitatio poterit aliquot modis satis congruè & verè dissolui.

Primùm etenim verum est, iuramentum, & simplicem promissionem, atque assertionem parem vim habere simpliciter, quo ad obligationem: nam sicut tenetur quis seruare promissum cum iuramento, ita & absque iuramento factam pollicitationem custodire debet. Sic quemadmodum non licet falsum dicere, nec periurium committere per iuratam assertionem, ita nec licitum est mendacium dicere, vtroque etenim casu peccatum committitur. quod probatur in dicto capitu. iuramenti. 22. quæstio. 5. Non tamen est par ratio iuramenti, & simplicis promissionis, aut assertionis, quo ad fractionem, & violationem: siquidem grauius peccat qui frangit iuramentum, aut non custodit promissionem iuratam, vel falsum sub iuramento asserit, quàm qui simplicem violat promissionem, vel mendacium simplex dixerit, atque ideò grauiori pœna prius delictum, quam posterius punitur. gl. in c. pen. de iureiur. Cuius quidem discriminis manifesta ratio est ob diuinum testimonium, quod vel contemnitur, vel falsæ assertioni adijcitur, sicuti Thomas explicat. 2. 2. quæstio. 89. articul. 8. Qua quidem ex causa constat, periurium semper esse mortale peccatum, siue in re graui, siue in re leui, prout superiùs in hac ipsa Relectione adnotauimus. §. præcedenti. numer. 4. varijsq́ue pœnis puniendum fore in Republica Christiana, de quibus inferius in specie tractabimus. At in simplici promissione, vel assertione non iurata, & si peccatum contingat, id tamen non pertinet præcipuè ad irreuerentiam Dei, sed ad iniuriam hominis, qui inde fallitur. Huius rei testis est Sophocles ita de iuramento scribens apud Ioannem Stobæum, Sermone 25. Apposito iureiurando, cautior & diligentior animus fit. A duobus enim sibi tum cauet, & ne lædat amicos, & ne peccet in Deos. Elegantiùs discrimen istud inter simplicem promissionem, & iuramentum constituit apud Ouidium Acontius ad Cydippen:

Promisit pater hanc, hæc adiurauit amanti:
Ille homines, hæc est testificata Deam.
Hic metuit mendax, sed & hæc per iura vocari.
Num dubitas hic sit maior, an ille metus?

Ex quibus constat, & in falsitate simplicis adsertionis peccatum contingere, vt & contingit in falsitate iuramenti, seu iuratæ adseuerationis. Item in fractione simplicis promissionis similiter peccatum committi, sicut & in violatione iuramenti: sed tamen in priori casu peccatum hoc esse mendacium simplex, vel non ita graue crimen, quia homo fallitur: in posteriori esse periurium, atque peccatum grauius quidem, quia Deo fiat irreuerentia.

Secundò, aliter poterit discerni auctoritas illa, quæ à Gratiano adducitur in dicto capitulo, iuramenti. vt ea minimè obtineat, quo ad vinculum, neque enim tantùm fit differentia inter simplicem loquelam, & iuramentum, quo ad grauitatem criminis ab eo commissi qui peierat, vel fidem frangit, sed etiam quo ad ipsum obligationis vinculum. Nam obligatio quæritur ex conuentione iurata, plures effectus sortitur, & habet, qui simplici conuentioni minimè competunt. Quos denique effectus iuris vtriusque Doctores passim tradidere multa conuentionibus iuratis tribuentes, quæ nequaquam sunt promissionibus simplicib. concedenda, quod notatur in capit. constitutus, de rescript. Et præsertim per Anton. Corsettum in Rubric. de iureiurand. Marcum Antonium de Baueria, in tracta. de viribus, & virtute iuramenti. Et hi effectus his contractibus competunt, qui etiam absque iuramento validi sunt censendi, & vim habent efficacem: atque ita hanc interpretationem deduximus ex glos. in dicto cap. iuramenti. glos. & Panormitan. in dict. cap. penult. de iureiurand. Abb. in proœmio Gregor. columna vltima.

Tertiò, adhuc maximum discrimen constituitur inter simplicem loquelam, & iuramentum in contractibus, qui alioqui inualidi iure censentur, vel possunt aliqua actione rescindi. Hi etenim vel ratione iuramenti validi omninò censentur, nec possunt vlla actione retractari, capitu. cùm contingat. de iureiurand. capitu. quamuis pactum. de cuius interpretatione modò agimus. Et Authentic. Sacramenta puberum. C. si aduers. vendit. Quandoque sanè ratione iuramenti contractus adhuc inualidus, nec robur adsumens à iuramento, rescindi non potest, nec ad eius rescissionem agendum est, donec obtenta fuerit absolutio à vinculo iuramenti, quod patet in promissione soluendi vsuras, quæ etiam iuramento præstito adhuc inualida est, & iniquè extorta, tamen promissor tenetur vsuras soluere, vel absolutionem à iuramento præstito petere, & obtinere. capitu. debitores. capit. primo. de iureiur. Quorum intellectum latiùs tradidimus libr. 1. Variar. Resolutio. capitu. 4. Sic & in iuramento per metum præstito, quamuis id non confirmet contractum, nec sit ex eo tandem commodum acquirendum, nihilominus iurans tenetur id seruare, vel ab eo absolutionem petere, & obtinere. Quia absque salutis æternæ interitu poterit iurans quod promisit cum iuramento seruare, c. si verò. c. verum. de iureiurando. cuius quæstionis resolutionem tractauimus in dict. cap. 4. & in Epitome de sponsalib. 2. part. cap. 3. §. 5. nume. 2. tandem si in his casibus iuramentum omissum fuisset, dubio procul simplices promissiones parum prodessent, nec vllum haberent effectum, atque ideo & in hoc maximè differt iurata promissio à simplici, quod notant Abb. & Felin. col. 2. in d. c. debitores.

Nonò, ab eadem definitione deducitur quæstionis illius resolutio, qua quæritur, an interpositio fidei sit iuramentum? Quidam enim existimarunt, fidei interpositionem iuramentum esse, atque ideò assertionem, & promissionem per fidem promittentis contingentes, iuratas ex eo censeri, quôd sub fide processerint. Vnde subsequitur violatores fidei periuros esse, quod adnotarunt glos. Abb. & Doct. in capit. querelam. per text. ibi, ne prælat. vices suas. idem Abbas & Felin. in capitu. querelam. de iureiurand. Archidiaco. in summa 22. quæ. 1. quorum sententia huic innititur rationi, Quòd fides iuxta eius propriam significationem ad rem sacram pertineat. Deinde eadem sententia probari videtur in dict. c. querelam, ne prælati vices suas. Sic denique in specie, & expressim Archidiacon. in dicta Summa paria facit quòd iuramentum fiat per rem sacram, & per fidem. Verùm idem Archidiacon. in cap. iuramenti. 22. quæstio. 5. & in capit. 1. de sepult. in 6. quamuis velit, ac senserit promissionem factam per fidem iuratam esse, tamen non censet esse periurij pœna ordinaria puniendum fidei violatorem, vt planè puniretur qui iuramentum per rem sacram præstitum violasset. idem sensit gl. in cap. penul. de iureiuran. Imò eo in loco Bernardus notat, non esse verè iuramentum illud, quod fit sub fidei commemoratione, sicuti constat ex his, quæ in proxima illatione diximus. hoc ipsum notat Rota antiqua. 138. Et sanè controuersiam istam existimamus distinctione quadam dirimi omninò posse. Siquidem fides iuxta duplicem sensum hac in parte conuentionibus accedere poterit. Aut etenim adsumitur pro fide humana, quam & Gentiles, Turci ac Sarraceni seruare tenentur iure naturali gentium, item pro fide nobilitatis, quæ eam significat fidem, quam nobiles præ cæteris in humanis conuentionibus præstare solent, & debent. Et profectò in his casibus promissio, vel assertio facta sub mentione fidei, per fidem inquam, non inducit iuramentum, nec vim, aut religionem eius habet quo ad periurium, nec quo ad alios iuris effectus. Cuius conclusionis ea est irrefragabilis ratio, quòd iuramenti propria natura verè exigat, id per Deum, vel sacram rem præstari, quemadmodum in definitione dictum est. Idcircò quoties fides humana expressim conuentionibus accesserit, nihil ibidem sacrum in testimonium adducitur, eaq́ue ex causa nullum adest pactis eisdem iuramentum. Sic equidem procedit, & intelligenda est ea sententia, quæ dictat, fidei intercessionem conuentionibus accedentem, non efficere iuramentum, nec eius vim, aut religionem habere. Quamobrem si quis contractum aliquem fecerit, quem expressim fide humana, vel ea, quæ nobilitatis iure, ac titulo passim conuentionibus accedit, seruare promiserit, non censebitur ex hoc contractus hic iuratus, nec iuramenti priuilegia obtinebit. Quandoque verò fides in pactis, & conuentionibus intercedit in eo sensu, quo pro virtute Theologica adsumitur, & tunc iuramentum, eiusq́ue veros effectus inducit. Quia vt res sacra in testimonium adducitur, atque ideò iuramentum propriè dicetur, si quis per fidem Christiani, aut per fidem Christi aliquid asseuerauerit, aut seruare promiserit. Quam equidem distinctionem ipse colligo ex Andrea Alciat. in Rubri. de iureiurand. nu 5. Dominic. à Soto in relectione de iuramento, par. 1. cap. 4. & ex his, quæ traduntur per Felin. in cap. 2. de sponsalib. num. 15. & Caieta. 2. 2. q. 89. arti. 6. vbi scribit, fidei interpositionem, id est, promissionem factam per fidem, non esse iuramentum, quia fides tunc non adsumitur pro virtute Theologica. Vnde sensit, fidei mentionem, quoties ea pro virtute Theologica adsumpta fuerit, & promissionibus aut assertionibus in testimonium accesserit, iuramentum efficere. Addit tamen eleganter idem Caieta. in dubio intelligendam esse hanc promissionem de fide humana, non de fide, vt ea est virtus Theologica. Fit igitur ex his satis perspicua huius quæstionis resolutio, quæ notanda est ad effectus veri iuramenti, & ad periurij pœnas vtroque iure statutas.

Decimò, omnibus his, quæ circa iuramenti cognitionem, & definitionem dicta fuere, ad amussim consideratis, statim sese offert disputatio, An ex iuramento actio & obligatio oriantur? Etenim rationi consonum est, quòd in tanta iuramenti religione, quæ diuinam maiestatem testem habet, actio, & obligatio statim oriantur. Hoc probare videtur tex. in cap. cùm contingat de iureiu. & hoc in c. quamuis pactum. Quibus satis manifestum est, contractus alioqui inualidos, & quibus nulla efficax actio nec obligatio competit, ita validos fieri iuramenti religione, vt ex eis obligatio & actio oriantur. Idem deducitur ex capit. debitores. & cap. 1. de iureiur. vbi iuramentum de soluendis vsuris acquirit vsurario obligationem alterius, & actionem ad petendas vsuras, nisi vel absolutio Episcopi, aut remissio vsurarij accesserit. Ad hæc item facit gloss. memorabilis in cap. quoties cordis oculos. 1. q. 7. quæ sensit iuxta quorundam intellectum, ex iuramento obligationem & actionem oriri.

Quod ea ratione comprobatur, quia iuramentum omninò seruandum est, quoties id non tendit in vinculum iniquitatis, nec salutis æternæ dispendium inducit. Quibus denique rationibus sunt qui opinentur, Iure Pontificio ex iuramento obligationem, & actionem oriri, vt tandem si quis iureiurando polliceatur se daturum, aut facturum aliquid nulla causa expressim nominata, nihilominus ex hac promissione oriantur obligatio & actio. Quod verum esse censent Ioan. And & Hostien. in c. cùm venissent. de instit. Bart. in l. si quis pro eo. ff. de fideiussor. col. 2. Felin. post alios in d. c. 1. de iureiuran. S. Thomas 2. 2. q. 89. articu. 7. quam opinionem sequuntur, & defendunt Fortuni. in c. 1. de pact. nu. 26. Ioan Corasi. in præludijs ad l. admonendi. ff. de iureiuran. nu. 17. imò eam fatentur communem esse, & probant iure veriorem censendam fore Anton. Corset. in Rub de iureiur. q. 11. Ioan. de Selua. 3. parte. tracta. de iureiu. col. 2. & And. Alci. in c. cùm contingat. de iureiur. nu. 172. His enim suffragatur, quòd constitutiones Pontificiæ, quæ de iuramentis statutæ sunt, palàm constituerunt iuramentum seruandum esse, modò eius obseruatio non inducat salutis spiritualis dispendium, hæc verò verba obligationem, & actionem oriri pręmittere videntur, secundum Bart. & eius sequaces in l. vnica. col. 3. ff. de condict. ex lege. igitur iuri consonum est, Pontificia lege actionem parti ex iuramento priuatim competere. Et prætereà, si ex pacto nudo Iure Canonico actio datur priuato. c. 1. de pact. quemadmodum communi omnium sententia definitum est, fortiori ratione ex promissione iurata dabitur actio ipsi, cui præstitum est iuramentum. Nam & in promissionibus iuratis illud negari non potest, quòd promissio parti & priuato fiat Deo teste, & eo intercedente, tametsi & quidam hoc temerè, ni fallor, negauerint.

Contrariam sententiam tenuit Innoc. in d. c. cùm venissent, de institutio. quo in loco existimat, etiam iur. Pontificio ex iuramento non nasci obligationem, nec dari actionem: idq́ue plerisque placuit, præsertim Ias. in l. iusiurandum quod exconuentione. ff. de iureiur. post Roma ibi ea demum ratione, quòd Iure Ciuili satis receptum sit, ex iuramento promissorio obligationem, & actionem minimè oriri. l. si quis pro eod. ff. de fideiusso. quod lege Pontificia nequaquam reperitur expressim mutatum: atque ideò iure etiam Pontificio seruandum est. capit. 1. & 2. de noui operis nunciatio. Imò & hanc opinionem Innoc. fatentur communem esse Ias. in dict. l. iusiurandum quod ex conuentione. Fortuni. in dict. cap. 1. de pactis. nu. 26. & Corasi. in dict. l. admonendi. numer. 17. Ex qua quidem opinione planè deducitur adhuc Iure Canonico ex iuramento, nec obligationem nasci, nec actionem dari: sed tantùm iudicis officium competere ad eius obseruationem, idque plurimùm refert ad libellum concipiendum, vt petitor in iudicio obtineat. Qui verò huic opinioni accessere, varijs modis conantur respondere his rationibus, quas in prioris sententiæ confirmationem adduximus. Sed quia pręcipua huius quæstionis disputatio pendet ab intellectu Iurisconsulti in dicta l. si quis pro eodem. oportet hic perpendere, an verum sit quod ex eo loco frequentissimè Bartol. & alij deduxerunt: nempe Iure Cæsareo ex iuramento nec obligationem oriri, nec actionem dari: vnde subinferunt iuramentum non esse modum inducendæ obligationis. Nam si quis pro eo, qui libertus non est, fideiusserit, quia se præstaturum operas iurauerit, non tenebitur, vt Iurisconsulto visum est. quo fit, manifestum esse, ex ea promissione iurata, nec ciuilem, nec naturalem obligationem oriri. Quòd si ciuilis aut naturalis præcederet, teneret ut vtique fideiussor. l. fideius. §. fideiussor. ff. de fideiussor. Imò hæc iurata promissio nec vim habet pacti nudi: quia secundum Bartol. qui iurat, non parti. sed Deo promittit. capit. debitores. de iureiur. atque ideò pactum id dici non potest, cùm non sit duorum consensus. l. prima. ff. de pactis. Hæc autem posterior ratio satis est debilis ad probandum promissionem iuratam adhuc nec pacti nudi vim obtinere. Siquidem & ea promissio plerunque, & frequentissimè pactum est: cùm consensus accesserit iurantis, & eius, cui iuramentum fit, saltem tacitus. l. qui patitur. ff. mandat. Idcircò verè pactum, ea promissio quæ iuramento fit, censebitur. Nec quicquam oberit text. in d. capit. debitores, vbi probatur, ex iuramento Deo, non parti, obligationem acquiri. Id etenim verum est in his casibus, quibus obligatio parti quæri non potest ob turpitudinem quæ acquisitionem impedit. Si quis equidem promittat Titio vsuras soluere cum iuramento: nulla profectò Titio quæritur obligatio, quia quo ad eum, promissio, aut potiùs promissionis extorsio illicita est. Attamen propter religionem iuramenti, quia is qui iurauit, licitè potest iuramentum seruare, idq́ue Deo reddere, quem habuit promissionis testem, cogitur vsuras soluere ad petitionem ipsius vsurarij, qui obligationi erga Deum iuratæ adiectus censetur, quo ad solutionem, eaque adiectio in ipsius adiecti fauorem intercessit: ideoq́ue is agere poterit, & remittere illam obligationem iuramenti, quemadmodum explicarunt Anton. & Imol. 2. colum. in dict. cap. debitores. Fortuni. eleganter in d. cap. 1. de pactis. numero 27. secundum quos nec principaliter, nec minùs principaliter ex iuramento de soluendis vsuris obligatio parti, & sic vsurario quęritur: quamuis Card. Abb. & Felin. in d. c. debitores. existimauerint, minùs principaliter, & vt vulgò dici solet, secundario, parti obligationem quæri, quod iure defendi non potest. refragatur enim Ius naturale, quod acquisitionem istam impedit. Iuramentum verò ob eius religionem eum effectum habet, vt vsuræ promissæ cum iuramento, soluendæ omninò sint, quia Deo reddi debet iuramentum, licet statim repeti possint vsuræ. Sed si quod iuramento promittitur, licitum sit ex parte promittentis, & illius cui promissio fit, certè nulla ratio vrget, quin existimemus, ex iuramento parti, Deo teste & intercessore, promitti, & obligationem acquiri. quod probat præter alia multa text. singularis in capit. ecce. 22. q. 5. Quamobrem hæc posterior Bartol. ratio satis friuola apparet, & tamen hæc opinio, quòd Iure ciuili ex iuramento promissorio nec obligatio, nec actio nascatur, communis est, sicuti testantur Alexand. Ias. & Cagnolus in l. si quis maior. C. de transac. & Lancel. Galiaula in Rub. ff. de verb. oblig. fol. 6. colum. 3. Fortun. in d. cap. 1. de pact. nume. 23. & Corasi. in d. l. admonendi. num. 12. Cæterùm aduersus hanc communem sententiam est gl. in l. 1. C. de operis libertor. quæ expressim voluit, etiam Iure ciuili ex iuramento promissorio actionem & obligationem oriri, & competere. Eius opinionem conantur defendere, alijs frequentissimè refragantibus, Fortun. Corasius in præcitatis locis, & Francis. Purpura. in d. l. si quis maior. notab. 21. Et probatur hæc sententia contra communem in l. vt iurisiurandi. ff. de oper. libert. vbi Iurisconsultus palàm fatetur, oriri obligationem, & actionem competere ex iuramento, quo libertus operas patrono præstare promiserit. l. vlti. ff. de lib caus.

Huic verò autoritati non satis respondetur, si sequuti Barto. & aliorum opinionem dixerimus, speciale esse in liberto, quòd ex iuramento operarum promissorio obligetur. Quia non est verè speciale in iuramento liberti, quod in dicta lege à Iurisconsulto responsum fuit. Quę quidem res eo ampliùs manifesta erit, quo ipsam ab exordio examinauerimus. Sciendum etenim est, operarum officialium promissionem ab ingenuo emissam nullam producere obligationem, quia deberi alij quàm patrono non possunt, atque ideò nullum obligant nisi libertum, cùm libertatis causa imponantur. l. 2. & l. operæ. ff. de ope. liber. etiam si per stipulationem solennem fuerint promissæ, d. l. operæ in rerum. & in l. seruus. ff. eo. tit. tex. optimus, in l. penult. ff. de obsequijs à lib. pat. præstan. & in l. pen. ff. si quis à paren. fuerit manumis. ex quib. constat, frustra operas libertatis causa solitas imponi parentem liberos manumittentem stipulari, tametsi iuramentum promissioni accesserit. tradit post alios Ias. in l. si non sortem. §. libertus. colum. 7. ff. de condict. indeb. libertus autem has operas polliceri per stipulationem, aut iureiurando dubio procul poterit. l. vt iusiurandi. superiùs citata. Idq́ue statutum est in præmium libertatis. Hinc sanè fit hac in quæstione controuersiæ discrimen in hoc constituendum fore, quòd operarum promissor libertus, vel ingenuus sit. Nam libertus promittens operas per stipulationem, vel iusiurandum obligatur, cui obligationi legitimè accedit fide iussor. Ingenuus verò promittens operas, vel per solennem stipulationem, vel per iusiurandum, non obligatur, nec Ius Ciuile talem promissionem admittit, imò eam improbat, adeò quidem vt nec velit, fideiussorem ei accedere, dict. l. si quis pro eod. quæ Iurisconsulti responsio alioqui à veteribus prauè intellecta, non procedit ex eo, quòd iusiurandum Iure Ciuili nec obligationem, nec actionem inducat. Nam & in ea specie, quæ traditur in dict. l. si quis pro eod. si ingenuus per solennem stipulationem operas promisisset, non obligaretur, nec huic promissioni posset accedere fideiussor, sicuti constat in dict. l. operæ in rerum. & in d. l. seruus. ff. de ope. libert. Qua ratione satis liquet, nihil pertinere ad Iurisconsulti responsum, quòd ex iuramento obligatio Iure Cæsareo non nascatur, id etenim parum refert, cùm & ex solenni stipulatione Iure Ciuili obligatio nascatur, & actio competat, & tamen idem Iurisconsultus respondisset in promissione, quæ facta fuisset per solennem stipulationem. Igitur ratio decisionis illius ea est, quòd promissio operarum ab ingenuo procedens, vtcunque fiat, vel per iusiurandum, vel solennem stipulationem, nec obligationem inducat, nec actionem pariat. Vnde erroneum est, aut saltem non satis conueniens existimare Iurisconsultum in dict. l. si quis pro eod. ex eo respondisse non procedere fideiussoriam obligationem, quia ingenuus per iusiurandum operas promisisset, siquidem eodem modo nec procederet obligatio fideiussoria, imò nec principalis, si per stipulationem solennem operæ fuissent promissæ. Promissio autem operarum in dubio de officialibus intelligitur, hoc est, de his, quæ in officio consistentes personale commodum respiciunt, vt adesse patrono, patronum comitari. l. vt iurisiurandi. §. dabitur. l. operæ enim. l. quoties certè. l. interdum. ff. de oper. libert. notat Barto. in dict. l. si non sortem. §. libertus. ff. de condict. indebit. colum. penult. officiales verò operæ, libertis & patronis conueniunt. dict. l. operæ in rerum ff. de oper. libert. Fabriles equidem non solis libertis conueniunt, sed quibuscunque, & à quibuscunque pręstari possunt, non enim spectant ad personale ministerium, sed opus duntaxat faciendum respiciunt, quales à fabris, sutoribus, & alijs præstari solent. l. 3. ff. de vsu. & vsufruct. leg. dict. l. operæ in rerum, secundo respons. Qua ratione Iurisconsulti responsio in d. l. si quis pro eod. intelligenda est de operibus officialibus, non de fabrilibus. Nam hæ etiam ab ingenuo possunt promitti. Tandem his quæ diximus, diligenter examinatis constat, Iure Pontificio, & Cæsareo obligationem nasci, & actionem competere ex iuramento promissorio, secundum opinionem eorum, quibus communis sententia hac in quæstione displicuit.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Iusiurandum potest remitti ab eo cui præstitum fuerit.
- 2 Superioris auctoritatem in quolibet iuramento exceptam esse.
- 3 Dispensatio non potest contingere in iuramentis assertorijs: licet quandoque locum habeat in iuramentis promissorijs.
- 4 Romanus Pontifex ex quo pacto possit in voto dispensare, & ibi de voti commutatione.
- 5 Dispensatio in iuramentis quomodo possit concedi, & an sit iusta causa necessaria, & quid de absolutione.
- 6 Ad derogationem iuratæ dispositionis necessaria est mentio iuramenti.
- 7 Leges ciuiles & seculares, an possint vinculum iuramenti remittere.
- 8 Intellect. Regiæ l. 6. tit. 1. lib. 3. ord.
- 9 Intellect. l. vlt. ff. qui satisda. cogan.
- 10 Intellect. l. vlt. C. de non num pecun.
- 11 Interpretatio l. adigere. §. vlt. ff. de iure patro. & l. si quis inquilinos. §. vlt. ff. de legat. 1. & l. vlt. ff. ad municipal.
- 12 Quis possit à voto pœnali absoluere, & ibi de proposito ingrediendi religionem.

§. TERTIVS.

VNDECIMO, ab eadem iuramenti definitione, quæ eius cognitionem apertissimè ostendit, apparet quanta sit iuramenti vis, quamque graue sit iuramenti vinculum. Nam licet ipse, cui iuratum sit, possit iusiurandum remittere. c. 1. de iureiurand. cum similibus. tamen præter eum nemo habet potestatem remittendi iuramentum in fauorem alicuius priuati præstitum. Idcircò maximè illud erit obseruandum, quòd vbi iuramentum comprehendit id quod in fauorem & commodum alicuius priuati tendit, satis censetur vinculum iuramenti remissum, si eius obligationem priuatus remittat, sicuti in d. c. 1. expressim probatur, & in c. 2. de sponsalib. Quib. in locis latè hoc ipsum tradit Felin. Oldr. optimè consil. 241. Diuus Thomas 2. 2. q. 89. artic. 9. & Ioan. Lupin. in Rubr. de donat. inter virum & vxo. §. 45. Verùm pręter hoc controuertitur, an possit per dispensationem superioris, nempe Principis ecclesiastici, Papę, inquam, vel Episcopi, iuramentum remitti. Et sanè quibusdam placet, id fieri posse præsertim auctoritate Roma. Pontificis. Nam in omni iuramento semper intelligitur excepta superioris auctoritas. text. celebris in c. constitutus. de rescript. vbi gloss. alias auctoritates adducit, & post eam Abb. Felin. & alij. Ias. in l. vlt. ff. qui satisda. cog. Thomas in d. artic. 9. text. item facit ad hoc in c. venientes. de iureiuran. Et præterea Romanus Pontif. potest votum remittere, & in voto dispensare, vt statim probabitur: igitur & in iuramento, cùm votum Deo principaliter fiat, eiq́ue sit omninò reddendum. Votum autem posse per dispensationem Romani Pontificis tolli & remitti, constat ex notatis per me in c. 2 de testamen. nume. 10. & sequentibus. Sed in hac quæstione aliquot sunt præmittenda ad eius faciliorem expeditionem.

Primùm, admodum distincta esse hæc duo, scilicet, in quolibet iuramento intelligi semper exceptam esse auctoritatem superioris, & per iuramentum non intelligi derogatum iuri ipsius superioris. Etenim primum, hunc sensum habet, quòd iuramentum minimè sit seruandum, quoties constiterit ipsum superiorem velle id non seruare: nam hæc voluntas superioris, modò de ea constet, satis sufficiens est, vt iuramenti obligatio censeatur remissa, dum tamen superior ex causa vinculum iuramenti remiserit, notantur in dict. c. constitutus. Item per Tho & Caieta. in d. arti. 9. & art. 10.

Secundum autem non requirit manifestam superioris voluntatem, in eo, quòd iuramentum non seruetur. imò etiam si non appareat de voluntate Romani Pontificis, aut alterius superioris, nullo pacto ita seruandum est, quòd iuri superioris præiudicet: quemadmodum nec seruandum erit in præiudicium priuati. Esset siquidem tunc iniquissima iurisiurandi obseruatio: atque ideò contra regulam illam, quæ dictat, Iuramentum non debere esse iniquitatis vinculum, probat hoc text. in d. c. venientes. de iureiu. vbi Ioan. And & Imol. idem videntur adnotasse. Nam si quis inferior statutum fecerit, idemque iuramento firmauerit de sententijs statim mandandis exequutioni non obstante appellatione, tenetur quidem appellationi ad superiorem interpositæ deferre, non obstante iuramento, quod non potuit præiudicium facere iuri superioris, qui ius hoc habet, vt ad eum appelletur: licet nondum appareat superioris hac in re voluntas, sicuti in d. c. venientes. responsum est ab ipso Romano Pontifice.

Secundò est animaduertendum, in iuramentis assertorijs non posse contingere dispensationem: nam materia iuramenti assertorij pertinet ad actum iam præteritum, qui mutabilis non est, vnde vel statim fuit verum, vel falsum iuramentum propter veritatem aut falsitatem actus iam præteriti. Dispensatio autem in hac specie esset contra Ius diuinum, & naturale, iuxta quod tenemur Deum in testem veritatis adducere. Etenim postquam iuramentum materiam habuit, quæ ab ipso tolli non potest, necessariò dispensatio repellenda est: quippè quæ ad actum iuramenti potiùs quàm ad eiusdem materiam tunc verè pertineret. quod eleganter Thom. explicat 2. 2. q. 89. artic. 9. igitur dispensatio in iuramento tantùm, promissorio contingere poterit, non in assertorio.

Tertiò, ad huius quæstionis resolutionem erit præmittendum, minimè posse procedere, nec obtinere dispensationem quo ad vinculum iuramenti, vt aliquid contra iuramentum fiat. Est etenim ea dispensatio impossibilis, quandoquidem iuramenti vis, eiusq́ue obseruatio sub præcepto diuino contineatur: atque ideò cùm dispensatio non possit procedere contra Ius diuinum, nec poterit quidem contra iuramentum. Igitur in hoc tendit dispensatio iuramenti, vt id quod sub iuramento cadebat, minimè sub eo contineatur, nec cadat, quasi non existens debita materia iuramenti, atque ita dispensatio in hoc casu respicit materiam iuramenti, nec contraria est pręcepto diuino de iuramenti obseruatione. Sicut & in voto. in quo dispensatio locum habet in hunc sensum, vt per eam explicetur id, quod sub voto continebatur, & à vouente promissum fuerat per legem sibi ipsi impositam, in aliquo casu, vel simpliciter esse malum, vel inutile, aut maioris boni impeditiuum: idcircò in voto dispensatio necessaria est, quemadmodum docet S. Thom. 2. 2. q. de voto 88. artic. 10. & de iuramento. q. 89. arti. 9. quem sequuntur cæteri Theologi, præsertim hi Doctor. quorum statim mentionem faciemus, & quorum meminimus in dict. c. 2 de testamentis. num. 10.

Quartò considerandum est, veram dispensationem in voto, & in iuramento inde procedere, quòd id quod simpliciter, vel vniuersaliter est honestum aut vtile, & ideò optimè comprehendatur sub voto, vel iuramento: secundum aliquam particularem causam possit esse, vel in utile, vel inhonestum, aut sanè non debita voti, nec iuramenti materia. Pertinet autem ad summum Pontif & ad alios ecclesiæ Principes, ac Prælatos huius particularis causæ examen, vt tandem iudicent hi Prælati, an æquum sit voti obligationem, vel iuramenti religionem in casibus peculiaribus remittere: alioqui sanè sub iuramento, & sub voto vniuersaliter comprehensis. Nam vbi manifestè id quod in votum, aut iuramentum deducitur, inhonestum est aut iniquum, tunc nulla est necessaria dispensatio, imò iuramentum, & votum irrita sunt. Quòd si dubium sit hoc, an promissum voto vel iuramento, possit esse debita voti & iuramenti materia, Episcopus id poterit declarare, nec dicetur ea declaratio propriè dispensatio: quem admodum hæc colliguntur ex diuo Thoma in d. quæst. 88. artic. 10. & quæst. 89. artic. 9.

Quintò hinc deducitur, posse regulariter à Romano Pontifice concedi dispensationem in voto ob aliquam iustam causam, quæ iuxta præmissa eam dispensationem æquam, iustamq́ue efficiat. Quod pręter alios probat Thomas dict. articu. 10. idem in 4. sentent. distinct. 38. q. 1. artic. 4. & hi, quorum ipse memini in d. c. 2. de test. nu. 10. & sequentibus. ex quibus hoc ipsum frequentiori Doctorum sententia receptum est.

Sextò apparet, faciliorem multò esse commutationem voti, quàm sit eius dispensatio, nam dispensatio in totum, & absolutè remittit voti obligationem, non sic commutatio. Etenim vota omnia temporalia possunt commutari in perpetuum religionis ingressum absque auctoritate superioris, tex. in c. scripturę. de voto. Tho. 2. 2. q. 83. artic. 12. Regia lex 7. titu. 8. parte 1. glo. in cap. monacho. 20. quæst. 4. Panor. & Felin. in c. peruenit. in 2. de iureiuran. Rom. in sing. 498. Corse. in singu. in verb. votum. Syluest. in verb. votum. 4. q. 7. adeò quidem, vt etiam intra annum probationis contingat liberatio à votis, non tantum personalibus, vt ieiunio, & oratione, sed & à realibus, nempe à soluenda eleemosyna, quod aduersus Sylu. constat ratione vrgentissima. poterat enim votum ieiunij in melius commutari, scilicet in eleemosynam: ergo poterit eleemosyna in melius, nempe in ingressum religionis commutari. Idem satis constat ex c. licet. de regularib. vbi responsum est, posse quem transire ad strictiorem religionem sine licentia obtenta à pręlato. Hæ verò commutationes ratione manifesta probantur: quia Deus melius & gratius acceptabit opus id quod melius sit. c. quod super his, de voto. Quòd si commutatio non fiat in ingressum religionis, etiam si fiat in melius, non potest fieri absque auctoritate superioris. c. 1. de voto. Abb. Imol. & Feli. in d. c. peruenit. de iureiu. Feli. in c. quod super. col. 1. de fide instru. d. Regia lex 7. tit. 8 part. 1. à quibus Anto. in d. c. peruenit. & Syluest. in verb. votum. 4. q. 7. dissentiunt in eo casu: vbi id quod cum voto commutatur, non esset cum ipso voto compatibile, nec sanè posset cum voto concurrere, tunc etenim, quia votum est impedimentum maioris boni, non est necessaria superioris auctoritas. Ego verò quicquid alij scripserint, existimo tunc necessariam esse auctoritatem superioris ad voti commutationem, cùm sit ille, qui vouerit, incertus, & dubius an fiat commutatio in melius, atque ita est intelligendus tex. in d. c. 1. de voto. At vbi qui votum emiserit, certus sit commutationem fieri in melius, planè nulla erit auctoritas superioris necessaria. Huius opinionis auctor est Caieta. 2. 2. in q. 88. artic. 12. siue commutatio fiat in religionis ingressum, siue in aliud bonum, quod melius absque vllo dubio fit: secundum eundem. quod & Thomas sensit, dum in d. articu. 12. scribit, superioris, & prælati auctoritatem necessariam esse in commutandis votis, ad definiendum quod sit gratius Deo. Igitur quoties hoc certum erit, nempe illud esse gratius Deo, in quod fit commutatio voti, nulla erit auctoritas prælati necessaria. Idem sensit ipse Caie. in summa, in verb. voti commutatio. tex optimus in d. c. peruenit. de iureiu. probat & Domini à Soto lib. 8. de iusti. & iur. q. 4. arti. 3. Sic & in materia text. in capit. licet. de pœnit. & remissio. vbi Abb. Cardin. & Anchar. existimarunt, necessariam esse auctoritatem præ lati superioris, vt qui promisit, vel tenetur ex alia causa dies aliquot ieiunare in pane & aqua, possit ob necessitatem vti leguminibus, piscibus, aut alijs cibis ad sustentationem. Si tamen hæc necessitas certa sit, non erit necessaria prælati auctoritas, quæ tunc demum requiritur, cùm incertum est, aut dubium, adsítne necessitas illa, quam Roman. Pontifex ibi exegit, quod adnotarunt Caietan. in summa, in verbo, à ieiunio excusantia. idem in dict. artic. 12. Ioan. Maior. in 4. senten. distinctione 38. quæstione 3. ad finem.

Est etiam prælati superioris auctoritas necessaria ad commutationem voti, quoties ea commutatio fit in non melius, sed in æquè bonum opus. in hac etenim specie si adsit iusta commutationis causa, potest prælatus eam permittere, & decernere, nec fieri debet absque eius auctoritate, secundum Caietan. in dicto articulo 12.

Illud verò erit præ cæteris obseruandum, voti commutationem in hoc à dispensatione differre, quòd dispensatio omninò remittit voti obligationem: commutatio verò in æquale, aut melius fieri debet, iuxta Aristotelis sententiam libr. 5. Ethic. vnde qui potestatem habeat commutandi vota, non quidem dispensandi, non aliter poterit ea potestate vti, quàm per voti commutationem in melius, vel in æquale: sicuti idem Caiet. respondit in d. art. 12.

Septimò principaliter hinc ad materiam iuramenti colligitur, non posse etiam per Romanum Pontificem dispensari quo ad iuramentum, nisi adsit iusta dispensandi causa, saltem in materia non pertinenti ad liberam Romani Pontificis dispensationem. Quod tenent S. Thomas in dict. quæst. 89. articu. 9. vbi Caiet. gl. & Doct. in c. quanto. de iureiurand & in cap. constitutus. de rescript. vbi Abb. & Felin. Abb. consi. 12. vlt. dubio, & consi. 71. col. vlt. lib. 1. Car. in Clement. 1. §. vlt. quæst. penul. de iureiur. Decius in cap. significasti. de elect. col. 5. Syluest. in verb. iuramentum. 5. q. 2. Aymon Sauilli. consil. 7. nume. 8. tradit Ioan. de Selua, in tractat. de iureiuran. 4. q. 4. Etenim si iuramentum fuerit priuato præstitum super aliquo contractu vel conuentione, non poterit summus Pontifex eius obligationem per dispensationem remittere, nisi subsit causa, quæ iustam efficiat iuramenti remissionem.

Octauò subinfertur, posse summum Pontificem per dispensationem, iuramenti vinculum & obligationem tollere aut remittere, ratione materiæ, quæ ad eius liberam dispositionem pertinet. Nam in hoc casu procedit planè illud, quod solet dici, in quolibet iuramento semper censeri exceptam superioris auctoritatem, habet etenim Romanus Pontifex potestatem in beneficijs ecclesiasticis augendis, aut diminuendis: item quo ad eorum ministeria, si quis igitur numerum Canonicorum in aliqua ecclesia statutum intrauit, non videtur contra iuramentum fecisse, si ex dispensatione Romani Pontificis aliquem vltra numerum in Canonicum admiserit. capit. constitutus. vbi Doctor. de rescript. Item, si quis iurauerit non alienare res Ecclesiarum, poterit ex dispensatione Roman. Pontif. alienationem rerum Ecclesiasticarum permittere, & celebrare. Multa siquidem ex hac octaua adnotatione poterunt deduci, si consideremus sigillatim omnia, quæ distributioni & dispositioni Roman. Pontif. subijciuntur. Præsertim illud est obseruandum, quòd si quis iurauerit quandam legem seruare, aut quoddam statutum, quod per Principis Roma. dispensationem possit relaxari, aut aliquo casu suspendi: poterit quidem idem Princeps in hoc iuramento dispensare quo ad vinculum statuti, & iuramenti. quod d. Thom. sensit in d. q. 89. art. 9. & inibi expressum Caieta. & est communis opi. in d. c. constitutus. Hostien. Abb. & Doct. in c. quanto. nu. 8. de iureiur.

Nonò subinde constat, posse absolutionem à iuramento dari à Rom. Pontif. & ab alijs pręlatis Ecclesiæ, ratione quidem publici officij: quia expedit fieri ad vtilitatem Reipubl. quandoque in pœnam humanæ sæuitiæ, quę contingit in iuramentis extortis ad solutionem vsurarum cap. 1. c. debitores. de iureiur. de quo & nos aliqua tradidimus lib. 1. Variar. Resolu. c. 4. num. 5. quo in loco, & in Epitome de sponsal. 2. part. cap. 3. §. 5. idem diximus de iuramento per metum extorto, à quo datur absolutio per prælatos ecclesiæ ratione publici officij in pœnam eius, cui iuratum est: vel humanæ sæuitiæ. Nam iuramenta ita præstita iurantem obligant ad eorum obseruationem, quæ potest contingere absque iurantis peccato: datur tamen ex ea causa absolutio, & hæc potest ab Episcopo peti & dari capit. si verò. capit. cùm quidam. §. vlt. de iureiurand. Quandoque iuramenta remittuntur ex officio publico ad punitionem eius, cui præstita fuere, propter aliquod crimen commissum ab eo, aut propter excommunicationem, cuius causa remittitur iuramentum fidelitatis præstitum excommunicato. c. nos sanctorum. & c. iuratos. 15. quæst. 6. cap. vlt. de hæreticis. notatur in c. inter alia. de senten. excommu. atque hæc equidem nona illatio manifestè exponitur à Caiet. in d. q. 89. arti. 9.

Decimò ex præmissis apparet, quandoque ab Ecclesia indirectè iuramenta remitti in totum, per naturam rationis consequentis ab antecedenti. Quemadmodum accidere solet, cùm aliquis Episcopus, vel aliquis Princeps priuatur Episcopatu, vel regno: nam ex hoc statim sequitur, iuramenta his à subditis præstita remissa censeri. capitu. ad Apostolicæ. de re iudicata. in 6. idem dicendum est, quoties statuta religionis, aut alicuius collegij per superiorem reuocantur, aut tolluntur: statim etenim hi, qui iurarunt eadem statuta seruare, absoluti censentur ab illo iuramento. quod & idem Caiet. admonet in d. art. 9. notatur apud nos in d. c. constitutus. de rescript.

Hæc sanè de absolutione à vinculo iuramenti, & de dispensatione vtcunque explicuimus, non ignari multa à Doct. in hac re tractari in d. c. 1. de iureiur. per Ioan. item à Selua in tract. de iureiur. 4. part. q. 4. sed tamen hæc pro resolutione sufficere arbitramur. Sed & si absolutio à iuramento absque iusta causa ex certa scientia Principis detur, iniqua erit isthæc dispensatio: tametsi quo ad pœnas legis humanæ aduersus periuros statutas satis proderit, siquidem eas remisisse Princeps intelligitur, quod facere potuit ex natura legis humanæ, quæ liberæ dispositioni Principis subijcitur. Quemadmodum & alibi docuimus Rom. Pontif. in Simonię crimine dispensantem, tollere pœnas iure statutas aduersus Simoniacos: non tamen posse tollere, nec permittere Simoniæ vitium, vtpotè Iure diuino improbatum, & denique naturali, de quo disputauimus breuiter in relectione c. peccatum. de reg. iur. in 6. part. 2. q. 8. nu. 9. sic & iuramento, si summus Pontif. absque causa, & vbi iustè dispensare non potest, eius vinculum remittat, non reddet iurantem immunem à peccato periurij, licet pœnas iure humano contra periuros inductas remisisse videatur. Proinde cauendum est, ne quis temerè opinetur, indistinctè se immunem & tutum esse à periurio contra diuinam Maiesta. commisso, per quamlibet Romani Pontificis dispensationem. Nam etiam si velit summus ecclesiæ Præsul iuramenti religionem & vinculum eiusdem remittere, quandoque id facere non poterit, secundum ea, quæ à nobis paulò antè tradita fuere.

Sed in his casibus, quibus summus Pontifex potest à iuramento absoluere, & in eo dispensare, necessarium erit, quòd sciat actum iuratum esse, scientiamq́ue habeat iuramenti. nam & si Princeps potestatem habeat: requiritur in eo voluntas, quæ non ita planè constat, nisi demus, & constituamus in eo scientiam perfectam eius actus, quem per dispensationem tollere conatur, in specie verò quòd sit necessaria mentio iuramenti, vbi actus iuratus fuerit, probat gloss. celebris in c. cùm non deceat. de elect. in 6. quæ asseuerat, generalem Canonum, vel statutorum derogationem minimè tollere statutum iuratum. quam glo. existimant esse singul. Roman. sing. 7. Alexand. in l. 1. col. pen. ff. ad l. Falcid. Abb. col. 3. Felin. col. 2. in c. constitutus. de rescript. not. Bart. in l. omnes populi. 3. q. principali. ff. de iustitia & iur. quod & ipse latiùs examinaui in Rubr de testament. part. 2. num. 19. Quo in loco illam quæstionem tractaui, an ad derogationem actus iurati sit mentionem eiusdem ita facere, vt ea sit apposita clausula in derogatione, quæ hanc verborum conceptionem habet: non obstante quocunque statuto habente quæcunque verba derogatoria, quæ híc forent ad verbum referenda: ea etenim pro expressis habemus. Nam & hæc clausula maximas vires habet, sicuti in dict. Rub. explicuimus.

His equidem illa quæstio satis aptè conuenire videtur, qua controuertitur, an lex ciuilis, Imperator, seu Princeps secularis possit iuramenti vinculum remittere? Accurs. etenim in l. adigere. §. vlt. ff. de iure patro. scribit, legem ciuilem habere vim Apostolicam, quo ad remittenda iuramenta. quam gl. commendarunt Bald. in l. non dubium. C. de legib. colum. 2. Baptista de sancto Seuerino in l. omnes populi. ff. de iustit. & iur. colum. 33. & plures alij, quorum Ias. meminit in l. vlti. ff. qui satisda. cogan. vbi est glos. similis, quibus suffragatur Iurisconsultus in d. l. vlti. respondens, non videri contra iuramentum fecisse eum, qui iuratus in iudicio sistere, id ex concessa causa facere omiserit, ad idem tendit responsum d. l. adigere. §. vlti. Quò refertur lex Iulia de maritandis ordinibus, quæ remittit iusiurandum liberto in hoc impositum, ne vxorem duceret. hoc ipsum deducitur ex l. vlt. ff. ad municipal. quo in loco Papinianus inquit, Imperatores Seuerus, & Antonius rescripserunt, gratiam se facere iurisiurandi ei, qui iurauerat se ordini non interfuturum: & postea Duumuir creatus esset. Huc etiam pertinet text. in l. si quis inquilinos. §. vlt. ff. de legat. 1. vbi probatur, iusiurandum contra vim legum in testamento præstitum, nullum esse. His etenim auctoritatibus satis apparet, legem secularem posse circa iuramentorum vinculum, & religionem aliquid disponere & statuere. Contrarium planè colligitur ex eo, quòd cùm iuramenti religio ad reuerentiam, & fidem Deo præstandam pertineat: ratione quadam consequenti, ad iudices ac prælatos Ecclesiasticos, veluti res spiritualis spectare videatur eius declaratio, interpretatioq́ue. text. celebris in capit. venerabilem. de elect. optimus item in c. nouit. de iudic. c. cùm contingat. c. debitores. de iureiurand. quibus & huius cap. Quamuis pactum. decisio satis congruè accedit. Quamobrem leges seculares de iuramentorum viribus disponentes nullas esse ob defectum potestatis & iurisdictionis ad statuendum in ipso quidem Legislatore, asserunt Paul. Castrens. & Salicet. in Auth. sacramenta puberum. pen. col. C. si aduers. vend. Cynus, Salicet. & Paul. in l. vlt. C. si contra ius vel vtilit. publ. Hostiens. Imol. & Docto. in c. quanto. de iureiu. Abb. post Ioan. And. in c. tua. el primo, de decimis. & alij plerique, quorum mentio fit ab Alexan. & Iaso. in l. vlt. ff. qui satisdar. cogan. Nihilominus tamen ad huius quæstionis integram, ni fallimur, cognitionem sunt aliquot adnotanda.

Primùm, posse Legislatorem Laicum circa iuramentum præstandum statuere, aliqua ex causa prohibendo: ne id fiat aut præstetur, text. elegans in l. quæ sub conditione. §. si quis sub iurisiurandi. ff. de condi. instit. vbi Iurisconsultus respondit, hæredem iussum à testatore aliquid iuramento præstito promittere, minimè teneri id iuramentum præstare, sed tamen cogendum fore id facere, quod testator iniunxerit. Ecce igitur quo pacto lex secularis prohibeat iuramentum fieri, idq́ue ex causis iustis facere poterit, quod in specie adnotarunt Imo. & Domin. col. vlt. in hoc c. Quamuis. Ias. in Authen. sacramenta puberum. C. si aduers. vend. col. vlt. Idem Ias. in d. l. vlt. ff. qui satisdar. cogan. Fortun. in tractat. de vltimo fine iuris, illat. 20. potest etenim contingere, quòd plurimum intersit Reipub. aliquot iuramenta minimè fieri, atque ideò Princeps secularis prohibere iustè poterit, ne talia iuramenta præstentur. Nam & in specie d. l. quæ sub conditione, ex testamento deducitur obligatio ad præstandum iuramentum, hanc verò obligationem Legislator, qui Reipublicæ curam habet, ex causa potest remittere, nec per hoc censetur iuramentum remisisse, cùm id nondum præstitum fuerit.

Huius equídem conclusionis probatio à Iasone etiam adsumitur ex dict. l. adigere. §. vlt. qui tamen locus de iuramento præstito potiùs, quàm de præstando tractat, idcircò isthæc Iasonis inductio improbatur à Fortunio in dicta illat. 20. Est tamen textus hac de re satis expressus in l. 2. C. de indict. vidui. tollend. qui prohibet, iuramentum fieri de viduitate seruanda, etiam si id à testatore, vel à lege veteri indictum fuerit. idem in matre, quæ tutelam filij capit ex lege: non enim debet, nec tenetur iuramentum præstare de seruanda viduitate, sicuti notatur in Authentic. matri & auiæ. C. quando multorum tutorum officio fungi possit. Authentic. sacramentum. C. eodem titu. Authen. vt matres sine prohibitione tuto. ger. §. vlt. Regia lex 4. titu. 16. part. 6.

Hinc sanè meritò disputabitur, an Regia constitutio procedere possit, quæ 6. est titu. 1. libro 3. ordina. prohibens grauissimis pœnis aduersus tabelliones statutis iuramenta fieri, & in contractibus apponi, ea quidem ex causa, quòd mille contingant fraudes aduersus iurisdictionem secularem, & Regiam, siquidem multi contrahentes ad effugiendos iudices Regios, diligenter curant quòd contractus fiant iuramento præstito ad hoc, vt etiam Laici possint conueniri apud Iudicem ecclesiast. etiam si rei sint. Etenim ea l. ad euitandas fraudes, quæ frequentissimè ob cap. cùm. C. Laicus. de foro competen. in 6. fiebant ad conueniendos Laicos apud Iudicem ecclesiast. iusta quidem esse videtur, sic denique eam defendit Ioan. Lup. in repet. c. per vestras. §. vlt. nu. 20. de dona. inter vir. & vxor. scribens, Regiam hanc constitutionem ex eo procedere, quòd circa iuramentum præstandum statuerit, quod Legislatori æquum visum fuit, ac Reipub. maximè conuenire. Sed tamen hæc Regia constitutio procedit in contractibus, qui absque vinculo iuramenti validi sunt, non autem in his, qui secluso iuramento nulli, aut inualidi iure censentur, vel rescindi beneficio ætatis possunt. Cuius distinctionis rationes latè examinat Didacus à Segura in rep. l. 1. §. si vir. nu. 138. ff. de acq. pos. eam sequutus, quam etiam admittendam esse censent Ioan. Lup. in d. §. vlt. nu. 30. & Guliel. Benedic. in repet. c. Raynutius. de testa. in verb. duas habens filias. num. 247. quorum ea est potissima ratio, quòd iuramentum appositum contractibus alio qui absque religione iuramenti validis, omninò videatur adiectum in fraudem iurisdictionis secularis, quę perturbanda non est. c. nouit. de iudicijs. Quamobrem cùm contractus aliquis validus sit, nec possit beneficio ætatis minoris rescindi, satis manifesta videtur ea fraus, quæ ratione constitutionis vlti. de foro compet. in 6. omnes ferè Laicos contrahentes ad iudicem ecclesiasticum trahere tendit. Imò hæc ipsa Regiæ constitutionis interpretatio expressim Pragmatica sanctione Regum Catholic. Fernand. & Elizabeth comprobata fuit Talaueræ, anno 1482. qua tandem permissum est, quòd iuramentum apponatur & fiat in contractibus, qui absque iuramenti religione minimè validi censentur, & in compromissis, ac donationibus perpetuis. Altera item Pragmatica eorundem Regum sanctione apud Madritium, anno 1502. confirmata fuit prima ordinationum Regiarum constitutio, hoc addito, quòd in contractibus locutionum, quæ fiunt de reditibus ecclesiasticis, possit iuramentum apponi. Est & ad hæc optimus textus in l. 61. de las Alcaualas, quæ declarationem præmissam, quam ex Segura & alijs adduximus, satis in specie probat. Non me latet dubium quidem esse, an lex Ciuilis, & secularis possit prohibere iuramentum præstandum ex ea causa, vt effugiant Laici constitutionem vltimam de foro compe. in 6. sed nihilominus quod modò diximus æquum esse censemus, videntes passim mille fieri fraudes aduersus Regiam iurisdictionem præter intentionem Romanorum Pontif. & veterum Canonum, potissimè cùm nulla ex alia ratione contractibus additur iuramentum, quàm vt locus sit ecclesiasticæ iurisdictioni contra Laicos.

Secundum, quod in hac quæstione est animaduertendum, ad iuramentum præstitum pertinet, in quo illud erit maximè obseruandum, Principem, aut legem secularem non posse vinculum iuramenti remittere, etiam ex causa, quoties ad hanc remissionem est absolutio à iuramento necessaria. Absolutio etenim à vinculo religionis alij quàm vel Pontifici summo, vel Episcopis conuenire non poterit. cap. si verò. c. cum quidam. §. vlt. c. 1. de iureiurand. c. venerabilem. de elect. Hostiens. Abb. & Doct. post gloss. ibi in capitu. quanto. de iureiurand. vbi hanc secundam conclusionem expressim probarunt.

His suffragatur ratio satis sufficiens. Agitur siquidem in absolutione à vinculo iuramenti de religione, & spirituali quadam ac diuina obligatione, cuius remissio, aut absolutio, quoties ea necessaria sit, ad eum tantùm pertinet, ad quem cura religionis præcipuè spectat.

Tertium illud verè considerandum est, posse legem secularem ex ratione naturalis, diuini, & humani iuris, maximè Canonici, vel ex natura contractus, alteriúsue actus, cui accessit iuramentum, interpretari, fuerítne iuramentum licitum, quóue pacto sit intelligendum. Hæc autem conclusio ex eo constat, quòd Princeps secularis ac ciuilis Legislator ius habeat interpretandi humanas dispositiones, eorum inquam, in quos ius habet ferendi leges: ita quidem vt possit conuentionum, promissionum, testamentorum, & similium actuum verba interpretari. Item, idem Legislator discernere valet, an actus humani sint liciti, an Reipublicæ, cuius curam gerit, aduersi & contrarij. Alioqui si hoc ius Principi seculari negatum esse dixerimus, planè poterimus ab eo ius principatus, iusq́ue ferendi leges tollere. Nam potissimùm Legum latores hæc curant, quò Rempublicam quietiùs administrent. Iuramenta verò, quæ actibus humanis adscribuntur, eodem modo sunt regulariter intelligenda, quo ijsdem actus. Siquidem iurans nihil aliud iuramento promittit, quàm quòd simplici promiserat verbo: simplicemq́ue promissionem iuramenti religione confirmat. Vnde fit manifesta ratio, quæ ostendit, iuramentum intelligendum fore iuxta interpretationem, quam actus ille humanus, cui adijcitur, ex legibus secularibus patitur. Deinde patet, ciuilem Legislatorem ius habere declarandi, qualiter iuramentorum verba, quæ actionibus humanis adijciuntur, sint intelligenda: & an ea dispositio humana Reipublicæ, totiusq́ue communitatis bono contraria sit, & præiudicet. Sic denique satis iure probatur hæc tertia conclusio, ex qua plura deriuantur.

Primum intellect. ad text. l. vlt. ff. qui satisda. cogan. non enim secundum Iurisconsul. ibi videtur contra iuramentum fecisse, qui postquam semel iurauit in iudicio sistere, id ex concessa à iure causa agere omiserit. Nam nihil aliud hoc iuramento pollicitus est, quàm in iudicio sistere: hic verò actus sistendi in iudicio non ita superstitiosè intelligendus est, vt quolibet die, aut quolibet momento sistere quis teneatur, siquidem nec tenetur diebus feriatis, nec morbo graui impeditus, nec vocatus à maiori iudice in iudicio sistere. Habet sanè hæc promissio sistendi in iudicio varias conditiones ex legibus humanis, & secularibus, quibus iudiciorum ritus, & auctoritas submittuntur. Vnde iuramentum præstitum super promissione sistendi in iudicio, verè ita intelligendum est, vt qui iurauit nequaquam sistere teneatur in his casibus, quibus à Iure humano, & legibus secularibus immunis censetur ab obligatione sistendi in iudicio, etiam si sistere promiserit. Quod, vt eleganter explicat Fortu. in dict. tract. de vlti. fin. iur. illat. 20. deducitur à mente ipsius iurantis, qui iuratus sistere in iudicio minimè promiserit, nec intendit promittere quòd sistet in iudicio his diebus, quibus nec ius redditur, nec vlla ex parte commodè potest in iudicio præsens esse. Deinde proprium iuramentum qui iurat, intellexit secundum iuris interpretationes, nec in alium sensum iurationem accepit, quod rectè fieri ab eo potuit, atque ideò non aliter est eius iuratio accipienda. capit. Quintauallis. c. ad nostram. de iureiurand. c. ex parte. cap. ad audientiam. de cler. non resid. l. si libertus. ff. de oper. libert. qua ratione Bald. in l. non dubium. col. pen. C. de legib. gl. in d. l. vlt. Et Doct. quidam ibidem falluntur, dum sentiunt in specie d. l. vlt. Ius Ciuile remittere iuramentum, & iurantem verè quidem periurum fuisse, sed tamen fictè iuris fictione periurum non esse. Hæc etenim est verè commentitia Iurisconsulti interpretatio. Nam inibi iurans periurus non est, nec in casibus, quibus iure redditur immunis à sistendo in iudicio, necessaria est remissio iuramenti: cùm id non obliget tunc iurantem. Est igitur propria interpretatio à Iure humano facta eius quidem actus, & promissionis, quibus iuramentum accessit.

Secundò, ex hac tertia conclusione colligitur propria ratio. text. in l. vlt. C. de non num. pec. vbi qui iuratus promisit soluere centum sibi mutuo numerata, poterit nihilominus intra biennium opponere exceptionem non numeratæ pecuniæ, quam opponere potuisset, si simpliciter cauisset pecuniam mutuatam soluturum. Iuramentum enim in illius constitutionis responso intelligitur iuxta iurantis consensum ex legis ciuilis interpretatione deductum: non alia ratione quàm quòd hæc promissio de soluenda pecunia mutuata, fiat aut præsumatur facta spe futuræ numerationis, vt explicat Fortun. in l si vnus. §. pactus. numer. 11. ff. de pact. attigimus & nos obiter in 2. parte. Rubric. de testam. nume. 12. idem confirmatur: quia iuramentum intra limites consensus à lege præsumptos, & actus humani interpretatione constitutos addit obligationi religionis vinculum, non tamen hos limites excedit, secundum ea, quæ traduntur per Bartol. in l. Titia. §. Imperator. ff. de legat. 2. & in l. si quis pro eod. numer. 15. ff. de fideiussor. iurans equidem contractum literarum, & promittens pecuniæ solutionem, quamuis obligationi consentiat, sub spe tamen futuræ numerationis consensit, & ob illam causam, idcircò causa illa cessante, nec numeratione sequuta, rectè absque labe periurij non numeratæ pecuniæ exceptionem obijciet, cùm ipse nec iurauerit, nec obligationi consenserit eo casu, quo pecunia numeranda non esset, quod animaduertendum est: nam id Ias. in l. si conuenerit. num. 16. ff. de iurisdict. om. iud. post Alex. ibi, & Imol. in capit. 1. de iudic. & in c. per tuas. de arbi. ac Dec. in d. c. 1. num. 23. videntur hac in specie adnotare. Illud tamen obiter adnotandum est, exceptionem non numeratæ pecuniæ apud Gallos non admitti, etiam intra biennium, etiam aduersus simplicem cautionem, vt testatur Rupellanus lib. 1. Forensi. Institut. cap. 35. nec apud Bituricenses teste Boërio in consuet. Bituric. tit. de iurisdict. cap. 8. nec ipse apud Hispanos vnquam vidi admissam fuisse ad effectum, vt creditori intra biennium incumbat onus probandi pecuniam verè numeratam fuisse. Sic denique d. l. vlt. C. de non numerata pecunia, quo ad istam quęstionem explicanda est omnino. Vnde eiusdem constitutionis responsio tunc sanè obtinet, cùm quis iurauit se soluturum, aut promissionem soluendi confirmauit iuramento: at si iurasset se recepisse mutuam pecuniam, exemptionem non numeratæ pecuniæ amittit, ne eam opponens veniat contra iuramentum, & alleget se fuisse periurum, quemadmodum in d. l. vlt. adnotarunt Bald. Salic. & Paul. Castren. Bald. item consil. 447. lib. 1. Alexan. in l. Seius & Augerius. colum. vlt. ff. ad l. Falci. Dec. in l. qui pecuniam. num. 4. ff. si cert. petat. quod Accur. communi omnium consensu receptus satis probat, ita intelligens d. l. vlt. Vnde manifestissimè errare videntur, quid l vlt. responsum etiam eo sensu accipiunt, vt de iuramento præstito circa numerationem etiam accipiatur: quo quidem errore labitur Ioan. Imo. in c. cùm contingat. nu. 85. ver. sed aduerte. de iureiur. & alij. quos optimè reprehendit Emanuel à Costa. in l. si ex cautione. C. de non numerata pecunia. Fallent. 9.

Tertiò, hinc apparet interpretatio text. in d. l. adigere. §. vlt. ff. de iure patron. vbi Iurisconsultus iuramentum à liberto præstitum de non contrahendis nuptijs remittit, id est, iure remissum esse interpretatur. Nam si iuramentum id obligasset semel, certè non posset per legem secularem remitti. Sed quia id iuramentum nusquam obligauit, potuit lex humana interpretari, vim & potestatem iuramenti explicando, nullam ex eo constitutam fuisse obligationem. Hanc verò interpretationem Iurisconsultus exponit aucto ritate l. Iulię de maritandis ordinibus. Etenim conditio aut promissio de non contrahendis nuptijs, apud Roman. olim ita odiosa censebatur, Reipublicæq́ue & eius vtilitati contraria, vt à testamentis, alijsq́ue actibus omnino remitteretur, atque ea semota, purus manebat actus, ac si conditioni obtemperatum fuisset. l. mulieri & Titio. ff. de condit. & demonstr. l. 2. C. de indic. vidui. tollen. l. sed si hoc. §. fin. cum sequent. ff. de condit. & demonstrat. idemq́ue nos obiter adnotauimus in Epitome ad quartum librum Decret. 2. part. c. 3. §. 9. num. 11. & lib. 1. varia. resolut. capit. 19. num. 9. Igitur cùm actus hic, cuius meminit Iurisconsultus in dict. l. adigere. §. vltim. habeat promissionem contrariam vtilitati Reipublicæ, secundum iuris humani manifestam decisionem, necessariò sequitur, iusiurandum non posse illius actus, nec promissionis obligationem inducere, quandoquidem nemo possit proprio iuramento Reipublicæ, nec denique alteri priuato præiudicare. Ius namque ciuile præcipuè ob vtilitatem reipublicæ promissionem de non contrahendis nuptijs palàm improbauit, eam esse reipublicæ perniciosam decernens, quamobrem nec iuramentum eam potuit honestam efficere: reg. non est obligatorium. de reg. iur. in 6. quod & ratione naturali probatur. actus siquidem Reipublicæ contrarius & perniciosus natura ipsa est improbatus, eo ipso quòd ea dictet vtilitatem communitatis omnibus alijs præferendam esse, cui quidem vtilitati, priuatorum consensus nocere iure non potest quacunque conuentione. l. filiusfamiliàs. §. veterani. ff. de procur. cum alijs, quæ notantur in l. si quis in conscribendo. C. de pact. cap. si diligenti. de foro compet. l. ius publicum. ff. de pactis. nec iuramentum quicquam facit hac in specie, cùm tractetur de iure publico, aut saltem alterius à iurante. cap. venientes. cap. cùm contingat. capit. intellecto. de iureiur. idcirco hæc est magis congrua interpretatio ad text. in dicta l. adigere. §. vlt. quam & Fortun. exposuit in dict. tractat. de vltim. fine. illatio. 20. optimè reprobans Accursium, & alios, qui in dicto §. vltim. adnotarunt, quo ad iuramenti remissionem legem habere vim Apostolicam: nam id falsum est, cùm non tractetur ibidem de absolutione à iuramenti vinculo, sed tantùm de eius interpretatione.

Quartò, hinc constat defensio tex. in l. si quis inquilinos. §. vltim. ff. de legat. 1. quo responsum est, iuramentum nullam habere vim, nec obseruandum esse, quoties quod iuratur, bonis moribus aduersum est. Ea siquidem responsio conformis est iuri Pontificio & naturali, quibus est satis apertum, non debere iuramentum esse vinculum iniquitatis. Vnde si quod iuramento promittitur, iustitiæ, & bonis moribus contrarium est, dubio procul id non est seruandum. Nec video cur ius Ciuile hac in parte interpretari, & explicare non possit ea, quæ sunt bonis moribus contraria, cùm & Legislator secularis, quo ad Reipublicæ regimen verè interpretari possit iuris naturalis, præcepta, leges & statuta hac de re sancire, vt circa homicidium, adulterium, furtum, falsum testimonium, & his similia, quorum interpretatio necessaria est ad optimam Reipublicæ institutionem. l. vt vim. ff. de iusti. & iure. l. bona fides. ff. depos. nec hoc indiget maiori probatione, cùm verè negari non possit: alioqui Legislatores seculares satis strictam haberent potestatem ferendi leges super actibus verè temporalibus: quod satis absurdum esset, alienumq́ue à diuina ac naturali institutione. At si semel à lege seculari fuerit definitum, aliquid esse contrarium bonis moribus, & planè iniquum, manifestè conuincetur, eum actum iuramento confirmari non posse, vt is licitus censeri debeat.

Principaliter quartò erit obseruandum, legem ciuilem, humanam quidem & secularem, ipsumque principem posse iusiurandum remittere in ea materia, quæ ipsius principis, legisúe secularis potestati subijcitur. Nec remissio ista vim absolutionis obtinet, quia iuramentum sub hac conditione ligat iurantem, nisi princeps superior, cui iuramenti materia submittitur, aliud voluerit ac decreuerit: sicuti & illam conditionem iuramentum priuato præstitum semper patitur, nisi priuatus ille iuramentum remiserit. Hoc ipsum est, quod passim adnotatur, in quolibet quidem iuramento intelligi exceptam superioris autoritatem, quo ad ea scilicet, quæ ad superioris potestatem pertinent: cùm illi per iuramentum præiudicium fieri non possit. cap. constitutus. de rescript. Quo fit, vt planè appareat ratio germana ad Iurisconsulti responsum in l. vltim. ff. ad munici. Si quis etenim iurauerit, se ordini non interfuturum, poterit princeps secularis hoc iuramentum remittere, si ille in magistratum ordinis, aut in decurionem fuerit electus. Nam hoc iuramentum præstitum in hac materia de ciuilibus magistratibus, ad quos subeundos Respublica & Princeps, qui eius administrationem habet, poterunt quemlibet cogere ob vtilitatem publicam, hunc intellectum, hancúe conditionem patitur, nisi princeps aliud iusserit. aliter etenim esset iuramentum perniciosum, & vinculum iniquitatis. Sic denique est interpretandum quod vulgò dici solet, in omni quidem iuramento intelligi exceptam esse superioris auctoritatem. Atque ita defendi possunt aliquot iuris Cæsarei decisiones, quorum tutelam & defensionem diligenter suscepit Fortunius in dict. illat. 20. tametsi Panor. & alij in cap. tua nos, de decimis. existimauerint eas leges nullas omnino esse. Qua de re tractabitur in 2. parte huius Relectionis, cùm examinabitur regul. iuris Canonici, quæ dictat iuramentum contra bonos mores non esse obligatorium.

Quintò ex his manifestè constat, Ius Ciuile ac seculare posse leges statuere super puniendis periurijs, quod nos probauimus in Epitome ad quartum librum Decretalium, 2. part. c. 6. num. 20. notat idem Fortun. in dict. illat. 20.

Sextò hinc dubium est, an lex secularis possit tollere effectum iuramenti, cuius meminit text. in cap. debitores. de iureiur. nam Imbertus Rupell. libr. 1. Forens. Instit. cap. 33. testatur, eum effectum apud Gallos sublatum esse, quod non potest aliter defendi, quàm ex patientia. & quadam tacita episcoporum absolutione. aut tandem iudices negant actionem efficacem vsurario agenti ad vsurarum solutionem, etiam si debitor eas fuerit iuramento præstito pollicitus, quod æquissimum est.

Septimò apparet, dubiam esse Galliæ praxim, cuius meminit Carolus Molinæus in additionibus ad Alexan. consil. 27. lib. quæque nusquam recepit constitutionem Authent. sacramenta puberum. C. si aduers. vendi. vbi ratione iuramenti negatur minoribus ætate in integrum restitutio aduersus enormem læsionem, quam ætatis facilitate patiuntur in contractibus. Forsan enim ea praxis ob dissimulationem Romani Pontificis, & Episcoporum, excusationem habet, vel ex eo defenditur, quòd consuetudo forensis laicorum potuerit tollere à iuramento eam vim, & effectum, quem ei leges seculares dederant. Atque tunc ex ratione c. cùm contingat. c. debitores. c. si verò. de iureiurand. licet in integrum restitutio minori. qui iurauit, concedatur: nihilominus quia egit contra iuramentum, quod potuit seruare absque interitu, & periculo salutis spiritualis, actor periurus censebitur. idcircò prior practici styli defensio magis applaudet.

Hæc diximus de legibus ciuilibus, quæ circa vires iuramenti disponunt. Nec enim possunt effectus iuramenti, quos habet ex lege naturali, diuina vel canonica, tollere, cùm isthæc materia præcipuè pertineat ad Romanos Pontifices, ob religionem iurisiurandi. text. celebris in cap. venerabilem. de elect. Qui licet probet declarationem iuramenti, an id licitum vel illicitum sit, ad Romanum Pontificem pertinere: ea tamen constitutio hac in parte procedit propter materiam subiectam, quæ ad summum Pontificem pertinebat, non ad alium. quandoquidem nullus poterat de causa illa cognòscere, aut iudicare, præter Romanum Pontificem, ex eo, quòd ibidem ageretur de iuramento præstito super electione veri & iusti Imperatoris: non tamen ex hoc negatur in ea constitutione, ius interpretandi iuramenta, an ea licita sint, vel illicita, posse ad Principes & Legislatores seculares pertinere: tametsi verum sit ad summum Pontificem maximè pertinere ius explicandi veros effectus iuramenti deducendos quidem à ratione legis naturalis vel diuinæ. Qui verò nosse cupit multa alia de hoc articulo, legat Fortunium in dicto tractat. de vltimo fine, illat. 20.

Cæterùm quia de absolutione ab obligatione voti & iuramenti tractauimus, operę precium erit expendere. an possit quilibet prælatus absoluere, aut dispensare super voto pœnali, priusquam opus illud, quod sub pœna interdictum est, committatur. Et sanè si votum fiat alicuius operis absolutè, poterit super eodem voto dispensare is prælatus, qui ius & potestatem habet super ea re, quæ in votum deducta est, dispensandi, vt si quis vouerit non ludere. Nam in omni voto quilibet episcopus dispensat, prærer votum religionis & peregrinationis Hierosolymitanæ, vt communiter receptum est. Et explicat diligenter Domi. Soto. lib. 8. de iustit. & iure. quæst. 4. artic. 3. vbi idem tradit in voto perpetuæ castitatis, & Romanæ, ac Compostellanæ peregrinationis. Quorum primum iure, duo verò vltima consuetudine asserit excipi ab Episcoporum dispensatione. At si in hunc modum votum conceptum fuerit, vt quis vouerit non ludere sub pœna religionis, aut Hierosolymitanæ peregrinationis, ante commissam pœnam poterit quilibet Episcopus, cui vouens subditus sit, dispensare ex causa quidem, post commissam autem pœnam quidam censent, posse votum pœnale religionis, aut peregrinationis Hierosolymitanæ dispensari per Episcopum, quamuis votum istud peregrinationis huius, vel religionis, nullius admittat prælati dispensationem, nisi ea concedatur à Romano Pontifice: quando votum hoc est absolutum. Differentiæ ratio inde sumitur, quòd vouens directè & absolutè religionem in animo habet, & desiderio illam profiteri vt rem sibi gratissimam, atque ideo votum deliberationem habuit perfectam. Sed qui vouit lege pœnæ religionem, aut peregrinationem, non habet animo ea quæ vouet, nec ideo promittit illa quòd sibi sint cordi: imò ad ea tanquam sibi ingrata & molesta, in pœnam obligari voluit: vnde forsan iusta causa est, quòd per Episcopum fiat, & concedatur dispensatio. His accedit, quòd forsan quibusdam videbitur, non omnia vota conditionalia & pœnalia, esse deliberatione iusta emissa: nam Ambrosius Catharinus contra Caiet. censet, non valere votum hoc: promitto ingredi religionem, si commisero adulterium, quod valere asserit Caiet. in summa, in verbo, votum. Nihilominus tutior est eorum opinio, qui censent adhuc in hoc casu post commissam pœnam necessariam esse Romani Pontificis dispensationem: quia iam est contracta ex voto obligatio ad religionem, cuius equidem voto derogare per dispensationem nemo potest, præter ipsum Romanum Pontificem. atque ita in hac quæstione visum est Dominico à Soto, in institutione de cauendo iuramentorum abusu, parte 1. capit. 9. Et lib. 8. de iustitia & iure. quæstio. 2. artic. 1. & quæstio. 4. artic. 3. Nec enim deficit promissio saltem implicita ad votum religionis, in huius quæstionis specie. Vnde par est, quòd obligationem ad religionem ex causa voti inductam esse iudicemus. Qua in re illud est obiter adnotandum, in quolibet voto, præsertim religionis, esse necessariam explicitam, aut saltem implicitam promissionem: nec propositum ingrediendi religionem, & in ea permanendi perpetuò sufficeret. text. elegans in c. literaturam. de voto. Aliud etenim est promittere ingressum, & professionem religionis, aliud habere propositum ingrediendi, profitendi, ac perseuerandi: Nam qui propositum habet, nec explicitè nec implicitè promittit professionem religionis, cùm aliud sit proponere, aliud deliberatè promittere, sicuti eleganter explicat Caiet. lib. 17. responsionum. capit. 7. Et Dom. Soto. d. lib. 8. quæst. 1. artic. 2. tametsi Doctores iuris Canonici interpretes non possint excusari à non satis diligenti huius articuli examinatione. sic sanè text. in cap. consulti. de regular. dum propositum absolutum sufficere censet ad perpetuam religionem, intelligendus est de proposito absoluto, ex quo tamen possit deduci saltem implicita religionis perpetuæ promissio, alioqui minimè conueniret ea responsio cum c. literaturam. Quòd si quis votum fecerit ingrediendi religionem, minimè pollicitus explicitè, vel implicitè perpetuam religionem, censetur vouisse secundum ius, vt tandem gaudeat anni probatione, intra quem possit pœnitere, si viderit eum statum sibi commodum, aut gratum non esse. sic enim Thom. censet in 2. 2. quæst. 189. artic. 4. quem sequuntur Deci. in cap. in præsentia. de proba. num. 55. Archi. in cap. scimus. 12. q. 1. Henric. in c. statuimus. colum. 3. de regul. & Florent. 3. par. tit. 16. c. 2. q. 4. Syluest. in verb. religio. 2. q. 19. & Ias. in l. si quis hæredem. nume. 13. C. de institut & substit. Ex mente tamen S. Thomæ deducitur secus esse dicendum, vbi quis votum fecerit, aut promiserit profiteri in aliqua religione, vel esse religiosum. quod & Syluest. notat. Imò si quis vouerit fieri religiosum, intelligitur votum istud in anno quidem probationis: non tamen de perfecta & perpetua religione. Item si vouerit quispiam, esse religiosum, ea tamen intentione & mente, vt velit gaudere anno probationis, poterit intra annum ante professionem tacitam vel expressam à monasterio exire: sicuti vtrunque docere conatur Caiet. in d. art. 4. quæ omnia omninò notanda sunt ad perfectam voti obligationem, vt sciamus qua ratione teneatur quis ex deliberata promissione ad votum vel religionis, vel alterius boni, ac pij operis.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Iuramentum propriam & primordialem naturam actus, cui accedit, sortitur.
- 2 Intellect. ad text. in l. quoties. C. de rei vendi. an is obtineat quando prima venditio fuit iurata?
- 3 Donatio iuramento firmata, an reuocetur natiuitate filiorum, auctoritate l. si vnquam. C. de reuocand. donat.
- 4 Fideiussor an ratione iuramenti amittat beneficium excussionis.
- 5 Emphiteuta qui iuramentum in contractu præstitit, an priuetur emphiteusi, si canonis solutionem intra biennium omiserit?
- 6 Obligatus ad factum, an ratione iuramenti cogatur præcisè facere?
- 7 Jntellectus ad l. si conuenerit. ff. de iurisdict. om. iudic.
- 8 Intellectus ad textum in c. ad nostram. de iureiu.
- 9 Iurans soluere certam quantitatem, an possit compensationem obijcere?
- 10 Qui iurat alteri nullum grauamen inferre, an possit iure eum in iudicio, vel extra conuenire?

§. QVARTVS.

OBiter in præcedenti §. tractauimus de interpretatione iuramenti, iuxta consensum & mentem iurantis, atque item secundum ipsius actus iurati propriam conditionem & naturam: oportet tamen modò eandem materiam iterum altius exponere, ab origine & radice deducendo, quid de hac re iura explicuerint.

Nam illud iuris est apertissimi, iuramentum propriam assumere naturam actus, cui apponitur, & secundum eam intelligendum omnino esse. Hoc probatur in d. l. vlt. C. de non numer. pecun. vbi iuramentum, quo quis iurat soluere pecuniam sibi mutuò numeratam, eam conditionem habet, vt intra biennium possit qui iurauit opponere exceptionem non num. pecun. sicuti paulò antè dictum est. Hæc siquidem promissio soluendi pecuniam numeratam, propriam hanc naturam habet, quòd possit intra biennium obijci exceptio non nume. pecu. idem constat in c. quemadmodum. de iureiur. Etenim qui iurat aliquam in vxorem se ducturum, non tenebitur eam vxorem ducere, si post hanc promissionem ipsa fuerit fornicata, quia huius sponsalitiæ promissionis illud proprium est, quòd sponsa non fornicetur: igitur iuramentum non mutat hanc propriam huius actus naturam. facit optimus tex. in l. vlt. C. de lib. caus. Sed ne quis mihi statim obijciat plures effectus, quos contractus iurati habent, quosque minimè habuissent absque iuramento, inquirere necesse est huius conclusionis verum intellectum. Et sanè ita est hæc propositio accipienda, vt de natura propria. & à primordio ipsi actui conuenienti, non de accidentali intelligatur. sic denique iuramentum assumit actus naturam primordialem, vt ita loquar, non accidentalem: ea siquidem propter vim iuramenti plerunque mutatur, quod satis euidenter ex multis apparebit, quæ de effectibus iuramenti traduntur, & à me statim tradentur: & hoc probatur eleganter autoritate Iurisconsulti. l. item veniut. §. cùm prædixerimus. ff. de pet. hæred. vbi distinctio maxima fit inter ea, quæ ab initio naturaliter insunt actui, & ea, quæ ex accidenti ei conueniunt: vt actio alteri subrogata secundum primordialem naturam, non secundum accidentalem subrogetur. notat gloss. in l. certi condictio. in princ. ff. si cert. pet. cuius præter Bart. & Doct. ibi meminit Bal. in cap. vlt. col. 3. de iureiur. idem Bald. in l. vnica. §. sed si non. C. de rei vxo. actio. eius tamen intellectum examinat Zasius lib. 1. singul. respons. ca. 14. ex quibus communi omnium consensu receptum est iuramentum naturam primordialem actus, cui accessit, sequi: non accidentalem, quod notant in specie Aret. col. penult. & Deci. num. 23. in c. 1. de iudic. & ibi Alcia. num. 46. Sed tamen dubitatur, quæ dicantur naturalia & accidentalia contractus, vel actus alicuius? Bald. equidem in l. 1. col. 1. C. commodat. eleganter ac subtiliter scribit, ea, quæ veniunt accidentaliter triplici ratione contingere, ratione equidem moræ, culpæ, vel conuentionis ea verò dici naturalia, quæ procedunt virtute quadam ab initio à propria rei specie. cui cognitioni plurimum accedit text. in l. pacta conuenta. ff. de contrah. emption. & in dict. §. cùm prædixerimus. vbi gl. hoc ipsum sensit, Sic sanè secundum hanc traditionem aduertendum erit in actibus iuratis ad ea, quæ ex natura. vel ex accidenti eidem actui conueniant. Vt denique sit omnino compertum iuramentum alicui actui accedens, sequi naturam ipsius actus principalis, in quo interponitur, quod non semel ex d. l. vlt. adnotauimus. Cuius ad hoc meminere Bal. in c. cùm omnes. col. pen. & c. quæ in ecclesiarum col. 5. de constitut. Abb. in c. cùm contingat. de iureiurand. nu. 14. text. elegans, sicuti Ias. ibi notat, in l. sed etsi possessori. §. item si iurauero. ff. de iureiur. Quibus & illud suffragatur, quòd iuram entum non auget obligationem, nec consensum, sed ei tantum intra limites suos manenti addit religionis vinculum, quod voluit Bald. in l. si procurator. col. 3. vers. & prædicta sunt vera. ff. de condic. indebit. Nam qui iurat actum aliquem, nisi aliud expressim addiderit, illum iurare intelligitur iuxta sensum, naturam, & qualitates proprias, quas ille actus habet ex natura sua, secundum leges humanas. arg. l. Titius. in fin. ff. ad Trebel. Quamobrem præter multa quæ de interpretatione iuramenti hac in parte adduci possent, duo tantum generaliter adnotabimus. Primum quidem iuramentum esse intelligendum secundum naturam, conditiones & qualitates, quas actus, cui accessit ab exordio, ex proprietate eiusdem per legem Canonicam & Ciuilem consequitur. Secundum, omnino iuramentum ita intelligendum fore, vt nullam interpretationem præter consensum iurantis patiatur. capit. Quintauallis. de iureiur. cap. cum iuramento. de homi. notatur in c. veniens. de iureiur. Ex quibus aliquot inferam: nam de effectibus, qui procedunt à religionis vinculis, passim à Doctoribus traditur.

Primùm quidem hinc colligitur vera interpretatio text. in l. quoties. C. de rei vendic. ex qua si quis domum Titio vendiderit primò, & deinde eandem Sempronio vendat, & tradat: dominium huius domus in Sempronium transfertur, nec Titius poterit aduersus secundum emptorem agere. Nam etiam si prior venditio iurata fuerit, nihilominus eadem decisio obtinebit, cùm natura contractus emptionis & venditionis ea sit, vt ante traditionem dominium in emptorem minimè censeatur translatum, donec perfecta traditio fiat: & idcirco si res vendita alicui, alteri ante traditionem vendatur, & eidem tradita fuerit, hic secundus emptor efficitur perfectus dominus rei emptæ. l. 1. cum alijs ff. de actio. emp. atque ita d. l. quoties. intellexit Ioan. Imol. in c. cùm contingat, de iureiur. num. 81. quem sequuntur Ias. in ead. l. quoties. num. 36. Hippo. in l. qui duobus. numer. 9. ff. de falsis. & Ludo. Gozad. in consil. 14. num. 2. eandem opinionem & nos probauimus in Epitome ad 4. libr. Decret. 1. part. cap. 5. num. 9. cui accedit text. in cap. sicut. de spons. qui probat, sponsalia etiam iurata, per subsequens matrimonium dissolui.

Secundò infertur maxima extensio ad text. in cap. cùm locum. de spons. Ex quo patet, matrimonium metu contractum nullum esse ipso iure, id etenim verum est, etiam si contractus is coniugalis iuratus fuerit. Nam id iuramentum, licet alioqui metu præstitum validum sit ipso iure, donec absolutio ab eo præstita fuerit, accedens contractui coniugali eius naturam sortitur, vt ratione metus nullum sit ipso iure, nec absolutionem exigat, quia materia subiecta, quæ speciali quadam ratione omnino liberum consensum requirit, operatur quòd iuramentum prorsus sit nullum. quemadmodum latiùs disputaui in 2. parte Epitomes. capit. 3. §. 5. num. 2.

Tertiò ex præmissis deducitur ratio eius opinionis, quam Bartol. explicat in l. Titia Seio. §. Imperator. q. vlt. ff. de legat. 2. vbi Bald. & Cuma. post eum existimant, donationem etiam iuramento pręstito firmatam posse reuocari, si donator post eam liberos habuerit, secundum l. si vnquam. C. de reuocan. donatio. ex qua constat, donationis cuiuslibet proprium esse, quòd ea reuocetur, si donator liberos habuerit. vnde cùm iuramentum appositum donationi sequatur naturam & proprietatem eiusdem, satis constat, non deficere propter iuramenti adiectionem hanc donationis proprietatem, & naturam primæuam. Quam opinionem sequuntur plures, quos refert Andreas Tiraquel. in d. l. si vnquam. in principio. numer. 168. ex quibus apparet eam communem esse.

Quartò, ex his poterit perpendi veritas eius resolutionis, quam in rubr. de testament. 2. parte. num. 10. explicuimus circa duarum quæstionum dubitationem. Quarum prima est de donatione iurata inter virum & vxorem, an ea habeat conditionem istam, quòd præmoriatur donatario donator? Altera quidem est de donatione causa mortis etiam iurata, an possit ad mortem vsque reuocari? Nam harum controuersiarum definitio ex eo pendet, an iuramentum tollat harum donationum propriam naturam, quod inibi latè tractauimus.

Quintò ab eadem radice procedit, quod Bald. scribit in cap. ex rescripto. de iureiurand. existimans, fideiussorem cum iuramento promittentem se soluturum creditori, quicquid à debitore principalis is adsequi non possit, teneri omnino ad solutionem debitæ pecuniæ, etiam nulla facta excussione. Etenim si vires iuramenti rectè perpendamus, manifestè apparebit, falsam esse hanc Baldi sententiam. beneficium siquidem excussionis hac in specie non tantùm ex conuentione hominis, sed ex propria natura, & primæua contractus deducitur, ac oritur. l. decem. ff. de verborum obligat. l. 1. C. de conueni. fisci debit. l. vltim. in princip. ff. si cert. petat. quo in loco Alexand. Iason & Decius, Baldi opinionem falsam esse asseuerant, ea ratione, quòd iuramentum sortiatur planè qualitates, & conditiones eius actus, cui accedit dict. l. vltim. C. de non numer. pecunia. cap. ex parte de cleri. non resid. imò & fortiori casu dicendum erit, quemcunque fideiussorem habiturum esse beneficium excussionis. & authent. præsenti. C. de fideiussori. etiam si contractum fideiussionis iurauerit, cùm hoc beneficium cuilibet fideiussori ex natura contractus competat. quod eleganter Bald. sibi contrarius docet in capitul. cùm contingat. de iureiurand. 7. conclusione, dicens, ex instrumento propter iuramentum oriri obligationem fideiussoriam cum omnibus qualitatibus & beneficijs, quæ habent aliæ obligationes fideiussoriæ. Vnde palàm voluit Bald. beneficium excussionis minimè tolli per iuramentum, quam sententiam iterum sequuti sunt Barbat. in consilio 43. lib. 2. num. 10. Andr. Alciat. in dicto capitul. cùm contingat. numero 174. Tiraquel. in d. c. si vnquam. in princip. numero 147. tametsi Baldum in dicto capitul. ex rescripto. sequantur Alexand. in consilio 29. lib. 7. colum. vltim. & Hippo. in rub. ff. de fideiussorib. numero 9. tenentes, beneficium excussionis excludi per iuramentum ipsius fideiussoris contractum iurantis, ex ratione text. in capitul. ex rescripto. cui responderi poterit in eo text. quod dicitur iuramentum seruandum fore, intelligendum esse seruato ordine compulsionis, vt prius. fiat excussio in principalibus debitoribus: & demum fideiussores compellantur soluere: quemadmodum eam decisionem intellexit Barbat. in d. consil. 43. col. penult. lib. 2.

Sextò hinc deducitur, an verum sit quod idem Bald. docet in c. querelam. de iureiur. asseuerans, emphyteutam, qui pensionem constitutam in contractu pro re data in emphyteusim soluere iurauerit, pręcisè teneri ad solutionem, ita quidem, vt emphyteusim amittat si non soluerit pensionem, etiam biennio nondum elapso, quod probatur arg. tex. in l. si quis maior. C. de transact. quo sancitum extat, eum qui contractum, seu conuentionem seruare iurauerit, commodo eiusdem contractus cariturum, si iuramentum non seruauerit: quamobrem Bald. sequuntur Alex. consil. 85. lib. 1. idem Alexand. & iuniores in d. l. si quis maior. Catellia. Cott. in memoralib. dictione, emphyteuta. Francis. à Ripa in capit. 2. de rescriptis. colum. 5. Hippo. singul. 226. & est communis opinio, sicuti eam sequutus asserit Ludouic. Gozadi. in consil. 57. colum. 3. & penult. eamq́ue vt communem seruari in prætorio Rotæ testatur Guiliel. Chassad. decisione 2. tit. de iureiur. quo in loco scribit communi sententia receptum esse, quòd d. l. si quis maior. locum habeat in quocunque contractu. Contraria sententia verior profectò videtur propter naturam ac proprietatem huius contractus emphyteutici, cuius proprium est, non amitti emphyteusim, ob non solutam pensionem intra biennium. capit. potuit. de locat. l. vltim. C. de iure emphyt. Hæc verò proprietas non tollitur per iuramentum, quia ex huius contractus specie descendit, vt in simili dicebat Bald. in l. 1. C. de commodat. Sic sanè hanc Baldi opinionem improbant Carolus Molinæus in dict. Alexand. consilio 85. in prima additione. & Curtius Iunior, in dicta l. si quis maior. numer. 30. Nec oberit eadem responsio dict. l. si quis maior. quia etiam si in omnibus, & quibuscunque contractibus locum haberet, esset tamen intelligenda eo quidem sensu, vt iuramentum acciperet omnes conditiones, quas contractus, cui accedit iure ipso, ab exordio recipit: sicuti superius iam satis dictum est. Præsertim eiusdem constitutionis decisio cessat, parumq́ue nobis nocet, si teneamus eandem responsionem solum procedere in contractu transactionis, non in alijs, quasi ea responsio speciale quid contineat in transactionis contractu, secundum Riminal. Parpaliam & Alciat. ibi. Corne. consilio 246. libro tertio. Carolus Molinæus in dicto consilio Alexand. 85. qua ratione mihi displicet, quod Matthæ. Mathes. adnotauit in notab. 50. scribens, venditorem ab actione euictionis liberum omnino esse, si emptor minimè soluerit intra diem constitutum precium, quod promisit & iurauit soluere, licet post diem nihilominus id soluerit. Etenim falsam esse censeo hanc sententiam, tametsi ea procedat à communi Doctor. opinione, quæ asserit dicta l. si quis maior. obtinere in omnibus contractibus, & conuentionibus iuratis. Fit igitur ex his, non esse veram Baldi assertionem in dicto capit. querelam. imò, ni fallor, existimo ex mente illius capitis deduci posse contrarium, siquidem post biennium à cessatione solutionis pensionis agitur ibi ad priuationem rei, cuius ratione soluere pensionem iurauit condemnatus. Etenim quòd emphyteuta non possit ob cessationem pensionis soluendæ priuari emphyteusi intra biennium, proprium est eiusdem contractus, ab eius exordio & natura, non ex accidenti.

Septimò ex prænotatis infertur intellectus ad text. in capit. vltim. de emption. & venditio. atque ad omnia iura, quibus statutum est, venditorem teneri de euictione, si requisitus admonitusq́ue non defenderit emptorem conuentum rei vendicatione, ad rei venditæ restitutionem. Etenim quibusdam placet ratione iuramenti omnino teneri venditorem etiam non admonitum defendere emptorem, si sciuerit, ei litem motam fuisse. quod Imol. voluit in l. quod te mihi. ff. si cert. petat. cuius opinionem ipse examinaui lib. 3. variar. resolut. c. 17. num. 5.

Octauò illud hac ex causa in examen incidit, an qui promisit cum iuramento aliquid facere, teneatur, & cogendus sit precisè facere, an satis ei sit, si velit soluere id, quod alterius hac de re intersit? Nam iure ciuili qui tenetur facere non cogitur præcisè ad factum: sed liberatur si velit præstare interesse. l. stipulationes non diuiduntur. ff. de verborum obligat. l. si quis ab alio. ff. de re iudicat. At si promissio fuerit iurata, tenebitur promittens, & præcisè erit cogendus facere. gloss. celebris in l. si pecuniam. in principio. ff. de condict. caus. dat. quam dicit singul. Imol. in capit. 1. colum. penult. de iudic. Ias. in §. actionum. colum. 8. de action. Idem Iason, dicens hanc esse communem opinionem, in dicta l. si pecuniam. Idem Iason & Doctor. in dicta l. stipulationes non diuiduntur. gloss. similis in capit ex literis. in 2. de sponsalibus. quam Præposit. ibi ad hoc notat. text. optimus in capitul. querelam. vbi Anton. ne prælat. vices suas. Aretin. in capitul. primo. de iudic. colum. penult. eandem opinionem latè defendit Fortuni. in capitul. 1. numero 17. de pact. Aduersus tamen hanc communem conatur tenere Corne. in consilio 246. libro quarto, tenent Anania in dicto capitul. querelam. & Matthæ. Afflict. decisione Neapolit. 295. sensit Decius in dicto capitulo primo, de iudic. numero 23. ea ratione, quòd iurans aliquid facere, videtur iuramentum fecisse iuxta qualitates huic obligationi, & promissioni iure accessorias, cum ea scilicet facultate, quòd liberetur præstando interesse, si nolit agere, nec consensit præcisæ promissioni: denique ex eo quòd iuramentum naturam actus, cui accedit, sortitur. Huic verò rationi, si res ista exactè perpendatur, facillimè respondetur. Nam promissio faciendi ex propria natura habet consensum, & necessitatem præcisè faciendi: hoc etenim secundum propriam verborum significationem hæc promissio inducit, ex accidenti tamen, hoc est, ex mora, quia promittens facere non vult, ad interesse tenetur: vnde cùm hæc obligatio ad interesse in promissionibus facti sit ex accidenti propter moram, minimè erit iuramentum secundum eam intelligendum, sed secundum primæuam obligationis naturam, quemadmodum Aretin. respondet in dict. capit. primo, de iudic. colum. penultim. possumus aliter huic obiectioni satisfacere, si præmittamus. ob religionis causam iuramenta intelligenda fore potiùs iuxta iura Pontificia quàm secularia: quemadmodum superiùs probatum est, atque ideo verum erit, quoties hac in parte ius Cæsareum iuri Pontificio contrarium fuerit, standum esse iuri Pontificio, & tamen iure Canonico absque iuramento, si quis facere promiserit, præcisè facere cogitur. argum. text. in capitulo primo. & capitul. qualiter. de pactis. idque expressim notant Abbas, in capit. per tuas. colum. 4. de arbitr. & in capitulo, veniens. de iureiur. Roman. in dict. l. stipulationes non diuiduntur. & ibi Iason numero 33. Anton. Burgens. in rubric. de emption. & vendition. columna secunda. & Fortun. in capitulo primo, de pactis. numero 19. Igitur licet iure ciuili nemo sit cogendus præcisè ad factum, sed liberetur præstando interesse: attamen quia iure Pontificio, secundum quod iurati contractus sunt interpretandi, promissor facti præcisè agere compellitur, consequens est, ratione iuramenti, etiam à iudice seculari promissorem cogendum fore præcisè facere, cùm hæc promissio potius sit intelligenda iuxta naturam actui iure Pontificio, quàm Cæsareo conuenientem in ea specie, quæ variè ab vtroque iure intelligitur.

Hæc verò communis sententia, quæ dictat, cogendum esse præcisè agere eum, qui facere cum iuramento promiserit, procedit, modò qui iurauit possit facere, quod iuratus promisit, sitq́ue illi possibile hoc factum, vt latè notat Aymon Sauilli, in consil. 12. pluribus hanc opinionem comprobans.

Atque hæc notanda sunt, licet Ioan. Andre. in dicto capitul. qualiter. & Felin. in dicto capit. 1. de pactis. numero 9. tenuerint, etiam iure Canonico promissorem facti omnino liberari, si velit præstare id quod interest: nec cogendum esse præcisè facere, per text. in capit. dilecti. de arbitris. cui respondetur ibidem, ideo non cogi quem præcisè ad factum, sed liberari præstatione pœnæ, quia alternatiuè censetur obligatus ad factum, vel ad pœnam, qui facere sub pœna promisit.

Nonò eadem ferè ratione controuertitur interpretatio textus in l. si conuenerit. ff. de iurisdict. omnium iudic. vbi Iurisconsultus respondit, pactum prærogatæ iurisdictionis tolli per pœnitentiam prorogantis ante litem contestatam. Nam si pactum istud fuerit iuramento firmatum, quibusdam placet, non est locum pœnitentiæ: quod notant ex religione iuramenti Imol. & Aretin. in capit. primo, de iudic. Angel. Fulgosi. Paulus de Castro. Alexand. & Iason. in dict. l. si conuenerit. col. 2. quorum opinio communis est, vt fatentur Decius in d. capitulo primo. numero 23. & ibi Alciat. numero 45. in repet. qui eandem opinionem sequitur: & probatur ista pars per rationes præcedentis conclusionis: & deinde quia huius promissionis & prorogationis propria natura est, quòd omninò seruetur: tametsi ex accidenti, ne quis cogatur coram iudice non suo litigare admittatur pœnitentia. Et quia Anton. Abb. & Dec. in dicto capitul. 1. numero 23. contrariam sententiam veriorem esse existimant, tenentes, pactum prorogatæ iurisdictionis, etiam iuratum, ante litem contestatam per pœnitentiam prorogantis tolli: existimo communem opinionem veriorem esse duabus quidem rationibus, quæ licet alioqui dubiæ sint, vt quidam arbitrantur, attamen plurimum earum authoritas persuadebit, ob religionem iuramenti non esse admittendam pœnitentiam. Primùm, quia adhuc iure ciuili pœnitentia prorogantis minimè tollit prorogationis pactum, etiam ante litis contestationem contingens. Nam dict. l. si conuenerit, intelligenda est de voluntate vtriusque paciscentis mutata: siquidem vterque inuito iudice, de cuius honore agitur, mutare poterit voluntatem: nec Iurisconsultus inibi loquitur de mutatione voluntatis vnius tantùm: sed inquit, si mutata fuerit voluntas, vnde absolutè de vtriusque voluntate mutata vera est interpretatio, quod eleganter in d. l. si conuenerit. notauit Alberic. & post eum Deci. in dicto capitul. primo. de iudic. numero 19. Andre. Alciat. ibi. numero 32 idem Alciat. lib. 2. Paradox. capit. 17. & Coras. lib. 4. Miscella. capit. 5. atque hæc ipsa opinio maximè probabilis est, ne dicamus ita facilè iudicium, & pactorum authoritatem eludi, si permiserimus, pœnitentia vnius tantum pactum prorogandæ iurisdictionis, aut non declinandi iudicis alieni iurisdictionem tolli. Nec in praxi admittenda foret responsio Iurisconsulti, si quis post pactum prorogandæ iurisdictionis alicuius iudicis, quæ prorogari potuisset, etiam ante litem contestatam pœniteret. Secundò illud ad hanc probationem adducitur, quod quidam asseuerant tenentes, iure Pontificio in specie d. l. si conuenerit, etiam si ea secundum communem intellectum accipiatur, non esse locum pœnitentiæ, atque ideo inter ius Canonicum & Ciuile distinguendum esse opinantur. Alexand. in dict. l. si conuenerit. 3. Fall. Bald. in l. si quis in conscribendo. C. de episcop. & clericis. Dec. in dicto capitulo primo, de iudic. numero 8. ea quidem ratione, quia secundum communem sententiam Alberic. Barto. & aliorum, in dict. l. si conuenerit. Abb. in dicto capitulo primo. vbi Dec. numer. 20. scribit eam communem esse dicta Iurisconsulti responsio procedit in pacto nudo, quod iure ciuili actionem non producit: quasi secus sit in stipulatione. Et licet Iason in dict. l. si conuenerit. num. 28. post Petrum, & Cynum, in l. si qui ex consensu. 3. quæst. C. de episc. & cleri. Ioan. Andre. in Specul. titul. de iudic. comp. adit. §. 1. & Alciat. in repet. cap. 1. de iudic. num. 38. teneant aduersus communem, Iurisconsulti responsum, in d. l. si conuenerit. etiam procedere si prorogatio fiat per stipulationem quod mihi verius apparet, quicquid enim sit de illius responsi principali intellectu, ipse opinor, nihil referre, fiat ea prorogatio per pactum nudum, an per stipulationem: nihilominus apparet ex his, quàm variè d. responsum eius interpretes acceperint, vt tandem ratione iuramenti iustè possimus pœnitentiam minimè admittere: cùm iuramentum sit secundum iura Pontificia interpretandum: iure autem Pontificio, imò & Cæsareo dubium sit, an possit pactio illa prorogandi iurisdictionem ante litem contestatam pœnitentia tantùm prorogantis tolli.

Decimò hinc satis poterit disputari propria & vera examinatio text. in capit. ad nostram. de iureiurand. cuius decisio elegans est, & egregiè probat eum, qui datis creditori pignoribus iurauerit, quantitatem mutuò datam se soluturum, teneri præcisè ad eius solutionem, nec posse obijcere fructuum ex pignoribus perceptorum computationem in principalem sortem. Etenim ea constitutio videtur iuramentum interpretari contra naturam propriam contractus mutui & pignoraticij. Est nanque proprium contractus mutui datis pignoribus, quod fructus percepti ex eisdem in sortem principalem imputentur, vtque ipsam extenuent. l. 1. C. de pignor. actio. l. 21. titul. 13. part. 5. capit. 1. 2. & cap. conquestus, de vsur. cap. cùm contra. de pignorib. Alioqui esset contractus vsurarius, adeò quidem, quòd si debitor in contractu mutui datis pignoribus donationem fecerit creditori fructuum, quos ex pignore percipiet, etiam ob merita præsumetur omnino contractus vsurarius: quod notat Domini. in consilio 12. imò si creditor ex pignore fructus perceperit excedentes ipsam sortem, tenebitur debitori simul cum pignore restituere, quod ex fructibus vltra sortem habuit, secundum Bald. in dict. l. 1. C. de pignor. actio. notatur in d. c. cùm contra. & per Ana. in d. c. 1. de vsur. Nec tantùm fructus percepti sortem extenuant, sed & percipiendi, id est, qui per creditorem potuissent percipi. gl. in d. c. cùm contra. & in d. l. 1. text. opt. in dict. l. 2. de pigno. actio. & in l. 2. C. de part. pigno. notant Alexand. in l. apud Iulianum. §. 1. ff. de legat. 1. Anania in d. c. 1. de vsur. Sed quia Host. in sum. tit. de pigno. §. quando efficaciter. vers. sed nunquid. Pau. de Cast. in d. l. 1. C. de pig. act. & Rauen. in d. c. 1. contrarium tenere videntur, existimantes, creditorem solùm de fructibus perceptis, non de percipiendis teneri: oportet distinguere secundum Abb. in d. c. 1. & in d. c. cùm contra. Nam si contractus mutui, & pignoris factus est gratia vtriusque, vt in dubio præsumendum est, tunc tenetur creditor ad fructus, quos potuisset ipse percipere, non tantùm ad perceptos. Quòd autem communiter hic contractus fiat gratia vtriusque, probatur in §. vltim. quibus mod. re contra. obligat. quo quidem casu tenetur quis de dolo, lata, & leui culpa. Sed si fiat contractus pignoris gratia debitoris tantùm, quia creditor nolebat pignus, nec id petebat: tenebitur quidem de perceptis tantùm, aut de his, quos omisit percipere dolo, aut lata culpa, iuxta distinctionem text in regul. contractus. ff. de regul. iur. quòd si domus data fuerit in pignus, & actum sit, vt eam creditor habitaret, tenebitur creditor ad pensionem, quam ipse solitus erat soluere: non ad eam, qua pro conductione domus ab alio percipere potuisset. l. si ea. in 1. C. de vsur. Paul. Castrens. in l. 1. C. de pignor. actio. fructus verò in sortem computandi planè sunt ab ipso creditore ex pignore percepti, vt modò diximus: & præterea à debitore creditori præstitæ operæ, quæ communiter æstimationem pecuniariam patiantur. l. vltim. C. de capti. & postlimi. reuer. l. 11. titul. 29 part. 2. text. in d. cap. 1. de vsur. & in d. l. 2. C. de pig. actio. notat Iason in §. in bonæ fidei. num. 65. Instit. de actionib. quòd si ita proprium huius contractus est, fructus in sortem computari, mirum profectò videtur, quòd in d. c. ad nostram. responsum est. Et tamen ex ea decisione frequenter adnotatur, quòd si quis iurauerit centum Titio soluere, non poterit compensationem obijcere, etiam eius quantitatis, quæ certa ac liquida sit, quasi iuramentum sit in specifica forma obseruandum. c. debitores. de iureiur. compensatio autem non est vera, sed ficta solutio. l. si cum filio. ff. de compen. idem probat tex. in l. 3. ff. eo. Ideo inquit Iurisconsultus, compensatio necessaria est, quia interest nostra potius non soluere, quàm solutum repetere. Igitur qui compensat, minimè soluit saltem iure. facit ad hoc text. optim. in l. Iulianus. ff. de condit. & demonstrat. ibi, quasi dederit. Et quibus hunc effectum tribuendum esse iuramento censent Innocent. Hosti. Ioan. Andr. Collectari. Anto. & in specie Imol. in d. c. ad nostram. Matthe. notab 54. Are. consil. 100. longitudo. col. 2. Zasius in §. in bonæ fidei. num. 27. de actio. Corset. in repet. rub. de iureiur. priuil. 15. quorum opinio communis est, vt eam sequuti fatentur Felin. in d. c. ad nostram. col. vlt. Ias. in d. §. in bonæ fidei. col. penul. & idem in l. eum qui. §. si iurauero. ff. de iureiur. colum. 2. Ludouic. Gozadi. consil. 69. colum. 1. Andr. Tiraq. lib. 1. de retract. §. 3. gloss. 3. num. 6. vbi plures ad hoc authores allegat Socin. item in l. Iulianus. ff. de condit. & demonstr. fatetur hanc sententiam communem esse. Huic opinioni adhuc suffragatur quod iuris est apertissimi, nempe compensationem opponi non posse aduersum eum, qui depositum repetit. l. penul. C. deposit. l. vltim. C. de compensat. c. vlt. §. sanè. de deposito. Regia lex 5. tit. 3. & l. 27. tit. 14. part. 5. ob maximam fidem, quam depositarius tenetur deponenti seruare, eo quòd plurimum ei crediderit, glos. in l. hoc negotium. ff. de compen. Ang. & Ias. num. 10. in d. §. in bonæ fidei. igitur & ratione iuramenti mirum non est idem statui, propter eius maximam religionem.

Cæterùm contraria sententia placuit Barto. in l. amplius. ff. rem rat. habe. vbi tradit, eum qui iurauit soluere, non esse periurum, si compensationem obijciat. quod & idem voluere Angel. & Cuman. ibi. Ioan. Faber in d. §. in bonæ fidei. colum. 4. & Platea ibi. col. 1. Bald. in d. cap. ad nostram. & ibi Panormitan. colum. vlt. idem Panormitan. in capit. cùm dilectus. colum. 8. de ordin. cognit. idem in capit. cùm inter. de exception. numero 24. Alexand. consil. 12. col. vltim. libr. 2. Imola sibi contrarius in dict. l. Iulianus. ff. de cond. & demonst. & Carol. Molin. in tractat. de contractib. q. 43. qui testatur hanc opinionem esse communem apud Legistas: licet fateatur priorem à Canonistis magis receptam esse, quemadmodum paulò antè tradidimus.

His authoribus adstipulantur plura. Primùm text. celebris in l. 4. §. soluisse. ff. de re iudicat. Soluisse, inquit Iurisconsultus, accipere debemus non tantùm eum, qui soluit, verùm omnem omninò, qui ea obligatione liberatus est, quo in loco dictat text. eum omnino soluere, qui liberatus sit ea obligatione: idq́ue verè, ac ipso iure, iuxta gloss. de dictione omnino. in l. 1. §. si pecuniam. ff. deposit. gloss. in l. obsignatione. C. de solut. notat Bart. in l. 1. ff. iudi. solui. Sed qui compensat, liberatur. l. si ambo. ff. de compensat. ergo is omnino, ipso iure, & verè soluisse intelligitur. Maximè, quia ipso iure compensatio fit quantitatis, cum quantitate etiam ad liberandum pignus. l. si constat. & ibi gloss. C. de compensat. Secundò illud potissimè adduci poterit, quod ex eodem §. soluisse, aliter deducitur: nempe quo ad rei iudicatæ exequutionem & solutionem eius causa faciendam sufficere compensationem: quod latè notat & tradit Felin. in capit. suborta. dere iudic. colum. 2. Tertiò idem comprobatur authoritate text. in l. si debitor. ff. qui potio. in pign. hab. Nihil enim, inquit, interest compensare, an soluere. Deinde & quartò eadem opinio potissimè instruitur ex eo, quòd debitor facto creditoris, qui quod debet, non soluit, impeditur: imò iam impeditus fuisse videtur, quominus sua die soluat: & sic inutilis est actio ei per quem stat. l. potior. in fine. ff. qui pot. in pignor. habe. Quintò idem constat ex l. dedisse. ff. de verborum signif. & in l. vel permutauit. ff. de lib. caus. vbi dedisse intelligendus est, qui compensauit. Sextò huic opinioni plurimum accedit, quòd licet iuramentum sit strictè, & in specifica forma seruandum, nihilominus iuramentum de soluendo satis seruatur per compensationem, quia conditiones sunt adimplendæ in forma specifica, nec per æquipollens satis est eas seruari. l. Mæuius. & l. qui hæredi. ff. de condi & demonstra. & tamen conditio soluendi impletur per compensationem. l. si peculium. §. de illo. ff. de statu. lib. vers. quòd si hæredi. & in d. l. Iulianus. ff. de condit. & demonst. Nam & si Iurisconsultus ibidem in responso. l. Iulianus. de acceptilatione loquatur. idem est dicendum, cùm acceptilatio minus sit quàm solutio. l. si accepto latum. §. 1. & ibi Bart. ff. de acceptil. Alex. in l. si marito. §. 1. ff. solut. matrim. quibus rationibus satis defensa, & probata videtur opinio Bartol. in dict. l. amplius. aduersus ea, quæ notantur in dicto capit. ad nostram. quamobrem ipse existimo regulariter Bart. sententiam veriorem esse: & præterea posse iure defendi, quòd debitor iurans soluere creditori certam quantitatem sibi mutuò datam, sub pignoribus, optimè possit absque vlla periurij labe opponere compensationem fructuum, quos ex pignoribus perceperit.

Ea verò, quæ priorem opinionem probare videbantur, possunt absque difficultate tolli: nam licet compensatio ficta solutio sit, non tamen sequitur, eam fictam solutionem non sufficere ad satisfaciendum iuratæ promissioni de soluendo: cùm hæc ficta solutio, quæ per compensationem fit, à reali satisfactione æris alieni procedat. habuit enim creditor quantitatem, quæ debitæ pecuniæ æquiualens est, atque ideo etiam si iuramentum sit in specifica forma seruandum, satis per compensationem, quæ realis est quędam satisfactio, seruatur, præsertim quia quod in specifica forma impleri debet, satis impletur performam iuxta mentem disponentis omnino æquiualentem: quod probatur in d. l. Iulianus. & in d. l. si peculium. §. de illo. vbi constat, compensationem simillimam esse, quo ad omnes effectus iuris, & facti, verę solutioni. Nec aliunde à vera solutione differt, quàm quòd tempore compensationis vera numeratio non fiat, quæ tamen prius in effectu facta fuerat.

Item non obstat argumentatio à deposito facta, quia ob specialem fidem, quam seruare tenentur depositarij, illud inductum est à lege ex mente contrahentium. Et quia depositum non fit ea intentione, vt in ius, ac dominium depositarij transmittatur res deposita: Non sic in iuramento simpliciter præstito, quod est intelligendum secundum ea, quæ actui iurato conueniunt, aut iure conuenire possunt, sicut superius dictum est.

Superest respondere Decretali, ad nostram. quæ videtur hac in controuersia negotium nobis facessere. Variè siquidem ea constitutio intelligitur, cuius examinationi præmittendum est, compensationem fructuum ex pignoribus perceptorum ipso iure fieri cum ipsa sorte principali, quoties fructus ipsi iam sunt à creditore consumpti, vel redacti in id, quod recipit functionem cum ipso debito: vt adnotarunt Card. Ana. & Doct. in d. cap. 1. de vsur. Bart. Alexand. & Ias. in l. si diuortio. §. ob donationes. ff. solut. matrimo. vnde ita est intelligenda gloss. in dicto capitulo primo, quæ de hac compensatione, quæ ipso iure fit, tractat. Quibus sanè præmissis quidam opinantur in dicto capitulo ad nostram. non admitti compensationem, nec computationem fructuum ex eo, quòd debitor iuratus creditor promiserit datis pignoribus, quòd donec solueret debitam quantitatem nullum grauamen super eisdem ei inferret: quasi intellexerit non tantùm de grauamine facti, & sic iniusto: sed & de grauamine iuris. argument. gloss. in l. Lucius. §. tres hæredes. ff. ad Trebell. gloss. & Docto. in l. clam. in principio. ff. de acquirend. poss. molestia etenim infertur, cùm quis iudicialiter vexatur. Authent. de fideiuss. §. 1. in verb. molestus. l. 1. & ibi Bald. C. de nundinis. tradit Paulus Castrens. consilio 204. columna secunda, libro primo. hic tamen intellectus, etiam si probetur à Panormitan. in dicto capit. ad nostram. mihi non placet. Nam quoties quis promittit alteri adhuc iuramento præstito, nullum alteri grauamen inferre, planè ea promissio intelligitur de grauamine iniquo & iniusto: non autem de ea molestia, quæ iure permittente licita est, nec enim de hac promissor sensit, quippe qui noluerit ex ea promissione renunciare his, quæ sibi iure licent & conceduntur. l. Aurelius. §. Caius. ff. de libera. leg Bald. in l. 1. colum. 5. C. de his, quæ pœnæ nomi. gloss. in l. si seruum. §. prætor. ff. de acquirend. hæred. Bald. in l. 1. C. de vsufruct. glo. in capit. pro illorum. de præben. Imola in l. paterfamiliàs. ff. de hæred. instit. Anton. Corsett. in singul. in verb. molestia. Abb. in capit. audita. de restit. spolia. Felin. & Dec. in capit. in præsentia. colum. 1. de probatio. Felin. in capitul. causam quæ. colum. 11. versicul. non obstante. de rescript. ex quibus patet, promittentem alteri nullum ei grauamen inferre, nec molestiam facere posse, nisi aliud ex mente contrahentium deducatur, iure aduersus eundem experiri.

Secundò solet responderi ad text. in dicto capitul. ad nostram. ideò in ea specie non fuisse admissam compensationem: quia debitor ipsos fructus dederat in pignus, atque ideò cùm hoc casu fructus ipsi vt species considerentur, non est locus compensationi de specie ad quantitatem. capit. vltim. de deposit. l. vltim. C. de compensat. l. si conuenerit. in 2. ff. de pigno. actio. l. si non sortem. §. si centum. ff. de condict. indeb. l. si ex pecunia. C. de rei vendicat. quam interpretationem ad dict. text. adnotarunt Imola ibi, & Socin. in regul. verb. accipere vltra sortem. colum. 3. sed nec hic intellect. placet. Nam fructus, qui consumptione fiunt accipientis, & consumentis, nec seruando seruari possunt, non solent in pignus dari. de natura siquidem pignoris est, quòd non transeat in dominium creditoris. l. prima. §. per seruum corporalem. ff. de acquirend. possessio. Et præterea si fructus non sunt consumpti, nec redacti in id quod recipit functionem cum debito, nullus est locus compensationi: quemadmodum superiùs explicuimus. Si verò iam consumpti fuerint, aut redacti in id quod functionem cum debito recipiat, etiam si expressim dati forent in pignus, minimè negari posset compensatio, cùm iam essent effecti ipsius creditoris. Quòd si quis existimauerit Imolæ intellectum probari in dicto capitulo ad nostram. dum in eo dicitur, quasdam ab eis possessiones, & reditus recepit in pignore: illi planè respondebimus, reditus inibi fore intelligendos non ipsos fructus, sed iura quædam percipiendi anno quolibet certam quantitatem: quæ quidem iura reditus appellantur, & inter bona immobilia censentur. Cle. exiui. versicul. cumq́ue annui reditus. de verborum significatione. atque ideo hi reditus congruè dantur, & accipiuntur in pignus: hoc ipsum palàm idem textus probat, dum in eo expressim continetur, creditorem de possessionibus & reditibus fructus percepisse. De reditibus enim, id est, de iuribus percipiendi annuam quantitatem, cùm de reditibus annuis fructus percipiantur, secundum Baldum, in Proœmio feudo. columna quinta.

Tertiò, Bartholus, Socinus, in dicta l. Iulianus. col. vltima, aliter existimat intelligendam esse decisionem text. in dicto capitulo ad nostram. scribens, non admitti in eo responso compensationem fructuum ea ratione, quia qui iurauit pecuniam debitam soluere, cùm satis certus fuerit tempore iuramenti de fructibus percipiendis ex pignoribus, huic compensationi visus est renunciare: vnde tenebitur ratione iuramenti, & ratione huius tacitæ renunciationis ante omnia soluere quantitatem debitam, & postea poterit agere ad fructus perceptos, ex pignoribus repetendos: habebit autem hæc tacita renunciatio vim ratione iuramenti: cùm debitor iuret soluere quantitatem sibi mutuò datam. Sic Ioann. à Medina, vir doctissimus, in tractat. de restitut. quæstio. tertia. causa vltima, eadem consideratione censet admittendam esse compensationem non obstante iuramento, tempore iuramenti nulla aderat spes, nec ius apparebat compensationis. Quasi, quod & Socin. scribit, nequaquam sit admittenda compensatio eo casu, quo tempore iuramenti iam aderat ius, vel spes compensationis: sicuti probatur in dicto capitulo ad nostram. Sed si animaduertamus ad propriam vim iuramenti, quæ non extendit consensum ad ea, de quibus actum non est, ego existimo, iurantem soluere quantitatem mutuò sibi datam, eam habere mentem, vt soluat absolutè ipsam pecuniam mutuatam eo casu, quo per creditorem non fuerint percepti ex pignoribus tot fructus, qui possint eam extenuare: nec verosimile est, eum cogitasse de non obijcienda compensatione fructuum, qui apud creditorem iuxta iuris vtriusque regulas manere debent in compensationem sortis principalis: quòd si verum, nec potest vllo modo negari iuramenta esse intelligenda secundum iuris interpretationem conuenientem quidem actui, cui iuramentum accedit, profectò qui datis pignoribus iurat soluere pecuniam mutuò sibi datam, poterit compensationem fructuum obijcere, cùm ea sit huius promissionis natura.

Quartò, præmissis interpretationibus vtcunque adnotatis considerandum est, idcircò in dicto capit. ad nostram. fructuum compensationem admissam non fuisse ante veram debitæ quantitatis solutionem, quia nondum erat liquidum, quantum creditor ex fructibus percepisset. Compensatio verò nusquam admittenda est, nisi ea de liquido fiat. l. si debeas. ff. de compensat. notat Bartol. in l. frater à fratre. ff. de condict. indebit. quòd autem in dicto capitul. ad nostram. non fuerit liquida quantitas à creditore ex fructibus pignorum percepta, patet, quia ex fructibus erant expensæ deducendæ, vt inibi significatur ibi, deductis expensis. l. fructus. ff. solut. matrim. l. sumptus. ff. de rei vendic. At si quis dixerit, secundum hanc considerationem nusquam fore locum compensationi fructuum in debitam quantitatem: cùm semper sint expensæ deducendæ: respondebimus, quoties promissio solutionis absque iuramento præcesserit, posse compensationem opponi, si breuiter iudicis, aut boni viri arbitrio possit ad liquidum deduci, quid ex fructibus deductis expensis creditor perceperit: sed si iuramentum præstitum fuerit, tunc compensatio non poterit opponi, nisi omnino, & statim appareat liquidò, quod ex fructibus creditor perceperit: atque hunc esse opinamur iuramenti effectum, & proprium intellectum text. in d. c. ad nostram.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Iuramentum in interiori iudicio animæ semper intelligendum est secundum iurantis mentem.
- 2 Intellect. ad text. in cap. qui peierare. §. ex his. 22. quæst. 5.
- 3 Iuramentum metu extortum ante absolutionem obligatur.
- 4 Iuramentum est personale ex parte iurantis, non ita ex parte eius, cui iuratum sit.
- 5 Intellect. cap. veritatis. de iureiurand.
- 6 Intellect. cap. vlt. de foro compet. in 6.
- 7 Intellect. l. si quando. C. vnde vi.
- 8 Iuramentum an possit præstari per nuncium aut procuratorem.

§. QVINTVS.

RVrsus in hoc tractatu de interpretatione iuramenti solet examinari, an sit iuramentum intelligendum iuxta iurantis mentem & sensum, si is aliter iurationem acceperit, quam is, cui iuratum est, intellexerit? & sanè iuramenti verba, sicut & quæcunque alia, intelligenda, & accipienda sunt secundum communem aut proprium intellectum, quem significatione ipsa ostendunt. capit. ex literis. de sponsalib. l. librorum. §. quod tamen Cassius. ff. de legat. 3. cum alijs, quæ frequenter ad hoc citantur atque ita quo ad iudicium exterius interpretatio iuramenti facienda est iuxta iuris vtriusque regulas, & verborum propriam, & communem significationem: quemadmodum in præcedentibus Paragraphis dictum extat. At in animæ interiori iudicio, si de iuramenti intellectu tractemus, est elegans diui Isidori autoritas, libro 2. de summo bono. capit. 31. quacunque, inquit, arte verborum quis iurat, Deus tamen, qui conscientiæ testis est, ita hoc accipit, sicut ille, cui iuratur intelligit. capit. quacunque. 22. quæstio. 5. vnde planè colligitur, iuramenta intelligenda fore secundum mentem & sensum illius, cui iuratur. Huic verò autoritati obstat ratio satis vrgens, quæ dictat iuramenti obligationem, sicut & omnes alias à consensu iurantis procedere. Etenim cùm agatur de ipsius iurantis obligatione ab eius promissione, assertionéue sub testimonio diuini nominis deducenda, palàm est aduersus iurantis consensum, & intentionem in iudicio exteriori eam constitui non posse, cùm lex humana nihil quo ad obligationem hac in specie præter iurantis consensum inducat, nec denique eius voluntati contrarium, siquidem lex de interpretatione iuramenti tractat, deque eius viribus & effectibus ita quidem cautè, vt nihil contrarium consensui iurantis adhuc pro viribus iuramenti statuerit. c. quintauallis. c. veniens. de iureiur. l. vlt. C. de non nume. pecu. l. vlt. ff. qui satisd. cog. nec verè quo ad Deum iuramentum dici potest absque iurantis consensu & mente. Sic Euripides in Hippo. de eo, qui verbis tantùm, non mente, nec consensu iurauerat, scripsit:

Ηγῶσσ' ὀμώμοχ', ἡ δὲφρὴν ἀνώμ αῖϑ

Cuius meminit Ioannes Stobæus, Sermone 28. traduxitq́ue Cicero id in Latinam linguam libro tertio de Officijs: Lingua iurata est, mente iuraui nihil. Quod elegantissimè explicat apud Ouidium Cydippe ad Acontium:

Quid tibi nunc prodest iurandi formula iuris?

Linguaque præsentem testificata deam?
Quæ iurat mens est: nil coniurauimus illa,
Illa fidem dictis addere sola potest.
Consilium, prudensque animi sent entia iurat:
Et nisi iudicij vincula nulla valent.
Si tibi coniugium volui promittere nostrum,
Exige polliciti debita iura tori.
Sed si nil dedimus, præter sine pectore vocem,
Verba suis frustra viribus orba tenes.

Huc potissimùm spectat Gratianus in capit. qui peierare. 22. quæst. 5. §. ex his. vbi: ex his, inquit, omnibus colligitur, quòd iuramenta secundum intentionem præstantis, non recipientis à Deo iudicantur. Idem probatur in c. 1. de iureiur. in 6. quo fit, satis perplexam esse quæstionem istam, eiusq́ue definitionem admodum vtilem ac necessariam fore ad plurima dubia, quæ hac de re in animæ iudicio contingere possunt.

Quamobrem Innocent. & Panormit. in cap. veniens. de iureiu. distinguunt forum exterius ab interiori, asseuerantes, in foro interiori, iuramenta esse accipienda secundum intentionem, & mentem iurantis: non eius, cui iuratum fuerit: in exteriori verò adsumendam esse interpretationem eius, cui iuratur, modò is intellexerit, secundum ius, & veram ac propriam verborum significationem. Prior huius distinctionis pars probatur in cap. humanæ aures. 22. q. 5. eamq́ue sequitur Ioan. de Selua, in tractat. de iureiur. 2. part. q. 2. est tamen intelligenda hæc opinio, vbi iurans nulla fuerit vsus arte, calliditate, versutia, & dolo in verborum conceptione: quòd si is, qui iurauit, vsus fuerit in conceptione verborum iuramenti dolo, arte, aut calliditate ad decipiendum eum, cui iuratur, tunc etiam in foro animæ iuramentum intelligendum est secundum sensum & mentem eius, cui fuerit præstitum: ita sanè rem istam explicarunt text. in d. §. ex his. sub c. qui peierare. Diuus Thom. 2. 2. quæst. 89. art. 7. ad quartum. vbi Caiet. optimè. & Hostien. in d. c. veniens. modò is, cui iuratur, iuramentum acceperit iuxta debitum sensum. Quòd si dixeris, hanc opinionem esse falsam, ex eo quòd impossibile sit, quenquam obligari iurisiurandi obligatione absque eius animo & consensu: respondebo libenter, animaduertendum esse ad duo. Primùm equidem, quòd si iurans habuit intentionem iurandi, non poterit huic animo opponere intentionem non promittendi nec obligandi seipsum ex iuramento. Non enim potest separari animus iurandi ab obligatione seruandi iuramentum: imò animus iurandi necessariò includit obligationem ex ipso iuramento procedentem ad eius obseruationem. Idcircò non tantùm in exteriori iudicio, sed & in interiori tenetur, qui iurauit animo iurandi seruare iuramentum, nec poterit aliquo pacto excusari ex eo, quòd asseueret non habuisse animum seruandi iuramentum, nec seipsum obligandi. Secundò est considerandum, iurantem animo tamen non iurandi, minimè obligari in conscientiæ iudicio ratione iuramenti, quia animum iurandi non habuit. Sed tamen hic peccatum mortale committit, quippe qui pernicioso vtatur mendacio in graue dispendium publicæ, & humanæ actionis: ad cuius confirmationem & tutiorem vim solent iuramenta exigi: atque ideo, si is, à quo iuramentum exigitur ad confirmationem alicuius actus, non habeat iurandi animum, publicæ vtilitati, & humanis commercijs illudit.

Deinde diuinam maiestatem offendit, quippe qui actu exteriori iudicat diuinum testimonium, actu verò interiori dissentiat ab hac inuocatione diuini testimonij: quod nihil aliud est quàm quædam diuini numinis illusio. Quibus tandem fit hac in specie peccatum mortale committi ab eo, qui hac fraude in iuramentis vsus fuerit. Sicuti eruditè docet Caiet. in dicto articulo 7. ex cuius rationibus ipse colligo, hunc ita iurantem teneri quidem, etiam in animæ iudicio seruare iuramentum, si id exigatur, non ratione iuramenti ex vi eiusdem, sed ratione vitandi scandali exterioris, quod verè oriretur, si iuramentum non seruaret. Pro quo facit sententia Bald. in l. ei qui seruo. C. quod cum eo. scribentis, eum, qui promisit alteri centum aureos absque animo promittendi, non teneri absolutè ex promissione, sed ex alia æquitate cogendum fore promissa seruare. Quod iustissimum esse videtur, ne alioqui tot fallacijs, occasio detur in commercijs & humanis commutationibus. Quòd si quis vim iuramenti, eiusq́ue religionem piè ac sanctè obseruare velit, vt planè tenetur, is omnino fallacias omnes, dolos, ac technas in eius conceptione, & formula effugere debet. Qua ratione aperitur sensus eius captionis, qua Dauus ille Teren. vsus est, cùm ipse puerum Mysidi tradidit ad ponendum ad ędes Simonis, vt ea astutia Chremetem deterreat, ne filiam Pamphilo elocet. Etenim cùm Mysis ei dixerit: Quamobrem id tute non facis? inquit Dauus, quia si fortè opus sit ad herum iusiurandum mihi non apposuisse, vt liquidò possim. Nam quid sit liquidò iurare, plerique dubitarunt. Siquidem Fran. Duar. lib. 1. dispu. c. 2. existimat liquidò iurare, nihil aliud esse, quàm verè iurare, multaque adducit in hanc rem testimonia, atque ita interpretatur Terentij locum, & Iurisconsultum in l. alias. ff. de iureiur. Ego sanè apud Iurisconsultum itidem intelligo, liquidò iurare, in hunc sensum accipiendum esse, vt verè iurare interpretemur. At apud Terentium contendam profectò emphasim subesse in ea Daui oratione. quis enim non videt, tot adeò fallacijs Dauum vsum fuisse in appositione pueri ad Simonis ædes, vt planè iuxta sensum interrogantis non posset is prorsus à periurio excusari? idq́ue potissimùm si Iurisconsultorum responsa, aliorumq́ue prudentissimorum dicta virorum sequamur, quibus passim admonemur non tantùm eum fecisse actum, qui verè eum fecerit, sed & qui fieri mandauerit. l. 1. §. deiecisse. ff. de vi & vi arma. l. item apud Labeonem. §. fecisse. ff. de iniur. l. is damnum. & l. hoc iure. §. 2. ff. de reg. iur. c. mulieres. §. vl. de sen. excom. idcircò serui illius fallacissimi circumspecta conditione, opinor sic accipiendum eius commentum, vt liquidò iurare nihil aliud sit, quam verè iuxta ipsorum verborum propriam & manifestam significationem, nulla subintellecta ex mente legis interpretatione, iurare. Etenim qui non apposuit puerum, tametsi tradiderit alteri apponendum, & iusserit apponi, propriè secundum apertissimum & manifestum verborum sensum, ac verè dicitur puerum non apposuisse, quamuis ex legis mente, & sensu à Iurisconsultis, & viris prudentissimis subintellecto, qui per alium fecit, fictè fecisse dicatur. l. nemo. ff. de duob. reis. l. si non sortem. §. libertus. ff. de condi. indeb. l. 1. §. ne autem. C. de cadu. tollen. l. aut qui aliter. §. vlti. ff. quod vi aut clam. tradidere latè Barto. in l. si is qui pro emptore. ff. de vsucap. nu. 56. & ibi Ias. nu. 358. idem Ias. in l. si quis id quod. ff. de iurisdi. om. iudi. vbi Dec. col. pen. idem Dec. in d. l. is damnum. ff. de reg. iu. idem in cons. 604. Alex. in l. 3. §. procurator. ff. quod quisque iu. & alij plerique passim rem istam multis in locis examinantes. Hinc palàm est, non satis locum illum Donatum intellexisse, qui eam dictionem exponit in hunc modum: liquidò, purè & manifestè, alij securè interpretantur. Hæc si quidem interpretamenta non rectè conueniunt vero sensui, nisi ea iuxta propositam à nobis huius loci cognitionem accipiantur. optimè verò Duare. Accur. arguit inconcinnæ interpretationis, dum in d. l. alias, liquidò ab eo assumitur pro manifestè. Hinc denique apparet quid dicendum sit de eo, qui per metum iurat, nec tamen habuit iurandi intentionem nec mentem. Nam hic peccabit quidem mortaliter ob illusionem, quam prætextu diuini testimonij conatur facere. quod Caie. docet in d. ar. 7. quidquid hac in specie Pan. contrarium senserit in c. si verò. de iureiu. col. vl. nec enim ob quemcunque metum debet quis hac illusione vti, nempe mendacio isto, quo perniciosè verbis exterioribus adsumit testimonium diuinum, non tamen mente, ex quo mendacium est manifestum, cùm aliud verbis explicuerit, quàm mente conceperit, & tamen ante absolutionem tenetur iuramentum hoc seruare, quia ecclesia quo ad exterius iudicium potius præsumit iurandi animum, ne præsumat mortale peccatum. cap. verum. de iureiur. l. merito. ff. pro socio.

Cæterùm hac in parte de iuramenti interpretatione illud optimè congruit, an vim habeat contra hæredem, & in hæredum fauorem? & sanè in hac controuersia illud semper mihi placuit, quòd iuramentum, quo ad periurij crimen, & animæ vinculum, minimè transeat in hæredem iurantis: bene tamen in hæredem eius cui iuratum fuerit, nisi materia subiecta contrariam interpretationem suadeat. Hoc enim iam diu probauimus in c. requisisti. de testamen. 2. col. id verò modò latius repetemus, quia locus hic aptior sit huic negocio peragendo. Prior resolutionis pars ex eo manifesta est, quòd ex iuramento quædam spiritualis obligatio deducitur, quo ad vim religionis, hæc autem animam tantùm iurantis ligat: sicuti cæteri spirituales contractus, voti scilicet, & similes. c. vnic. 30. q. 2. vnde si quis iuratus aliquid facere, aut dare promiserit, eius hæres licet teneatur, vt hæres stare contractui, & promissum soluere, non tamen sub vinculo, & religione iuramenti, vt si non fecerit, periurus censeri debeat, secundum Abb. & Doct. in c. veritatis. de iureiu. Ioan. And. in c. vlti. de sepul. Bal. & Paul. in l. grege legato. ff. de legat. 1. Bald. in l. vlti. col. 4. C. de pact. Bart. & Bald. in l. generaliter. C. de reb. credi. Tho. 2. 2. q. 98. art. 2. ad 4. Alciat. in c. cùm contingat. de iureiu. nu. 120. & ibi Imol. nu. 18. Posterior verò pars apparet, & probatur: quia qui iurat Titio decem dare, id iuramentum facit secundum interpretationem iustam eius actus, cui iuratio adhæret, sicuti superius non semel admonuimus, at actus hic absque vllo dubio secundum iuris decisiones ad hæredes Titij transit, igitur is qui iurauit, tenebitur & hæredibus Titij sub iuramenti religione, quæ eius animam obligat ad periurij reatum, & pœnam. quod secùs est in proximo casu, in quo bona hæredis, & eius persona, quo ad obligationis exequutionem, per defunctum, promittentem obligata censentur, non tamen animæ quo ad periurij pœnam & culpam, atque ita receptum est, iuramentum ex parte iurantis esse personale, quemadmodum DD. adnotarunt in d. c. veritatis. ex parte verò eius, cui iuratum sit, nos opinamur ad hæredes, & successores transire, quod constat in d. c. veritatis. si eius decisio rectè consideretur. Respondemus, inquit tex. vt hęredes tui, qui nobis, vel alicui successorum nostrorum iurauerint, alijs iurare minimè compellantur: Catholicis tamen successorib. nostris, qui pro tempore fuerint & homagij, & fidelitatis puritatem nihilominus ac si iurassent omni tempore teneantur absque tergiuersatione aliqua fideliter obseruare. Hactenus Clemens tertius Pontifex maximus, qui palàm sensit, sat esse quod semel iuratum sit Rom. Pontifici, vt qui iurauit ratione iuramenti, teneatur fidem seruare ipsius Romani Pontif. successorib. vnde plura possunt deduci.

Primùm falsum esse, quod quidam existimarunt, dicentes iuramentum ex parte eius, cui præstatur, personale esse, nec ad eius hæredes transire, licet id ita esse asseuerent Bald. Fulgo. & Rom. in l. sed si hac. ff. de in ius vocand. quos dubius tamen sequi videtur Curt. iunior in l. si quis maior. C. de trans. nu. 25.

Secundò apparet verus intellectus propriaque interpretatio ad text. in d. c. veritatis. in hunc sanè modum, vt manifestum fiat iuramentum, cuius inibi mentio fit, ad hæredes eius, cui iuratum est, transire, etiam si hæredum, nec successorum mentio nulla facta fuerit in formula iuramenti, qua in re existimamus falsam esse glo. ibi communiter receptam, teste Imol. dum dixit, necessariam fuisse mentionem successorum, vt iuramentum illud ad successores eius, cui præstitum fuit, transiret: etenim iuramentum simpliciter præstitum in re, quæ successoribus competit, ad eos omninò transit.

Tertiò constat, iuramentum præstitum alicui expresso nomine proprio in re tamen ad dignitatem pertinenti, ad successorem dignitatis transire. Nam in dubio an aliquis actus sit personæ vel dignitati tribuendus, ex coniecturis id deprehenditur, vt probat text. elegans in d. c. requisisti. de testamen. notant Abb. Felin. & Deci. in c. quoniam Abb. de offic. deleg. text & ibi Bart. in l. penult. ff. de reb. dub. & ibi Paul. de Cast. Bal. item in d. c. quoniam Abb. Soci. cons. 34. lib. 3. col. 2. Alciat. de præsum. reg. 1. præsum. 28. coniectura verò satis sufficiens est, quòd actus ipse fiat respectu rei ad dignitatem pertinentis, quemadmodum longius in d. c. requisisti, probare conati sumus.

Quartò deducitur ex his, errare Ant. Card. Abb. & Doct. dum in d. c. veritatis. existimant, necessariam esse in formula iuramenti saltem ipsius dignitatis mentionem, vt iuramentum extendatur ad successores in dignitate. Hæc etenim conclusio falsa videtur ex his, quæ modò explicuimus.

Quintò, ex eiusdem distinctionis parte posteriori colligitur, verum esse quod Bald. scripsit in c. 1. §. præterea. de prohibita feud. aliena. per Fred. nu. 23. dicens, quòd si quis iurauerit alicui se præstaturum ei auxilium contra omnem hominem, præter Carolum quartum, per hoc etiam censetur exceptus eius filius Ladislaus, qui in Imperio successit. Cùm hæc formula iuramenti etiam quo ad exceptionem concepta sit in re, quæ ad Imperatoris dignitatem attinet. Sextò hinc, si priorem distinctionis partem consideremus, satis probatur, quod idem Bal. notauit in l. liberti libertæque. col. pen. C. de ope. liber. qui asseuerat, hæredem feudatarij non esse periurum, si debita ministeria, quæ defunctus præstare iurauerat, minimè præstiterit, nisi reuocet, ac repetat iuramentum. arg, l. si cuius. ff. de vsufr. quamobrem successori eius, cui iuratum est ratione dignitatis alicuius, fit ab ipso iurante repetitio iuramenti, non quia ea necessaria sit, sed quòd ea fiat in recognitionem beneficij, & feudi, vt quis nouum dominum recognoscat. tex. opti. in c. longinquitate. 12. q. 2. & c. 1. §. præterea. de prohi. feu. alie. per Fred. pro quo gl. in Auth. qui rem. C. de sacr. eccl. Pau. Cast. in Auth. si quas ruinas. C. eo. ti. Bar. in l. 1. C. de iur. emph. ex quib. solet adnotari emphyteutam, qui rem in emphyteusim accepit, statim dato iusto precio, teneri nihilominus quotannis vel vnum nummum soluere domino directo in recognitionem huius dominij, quæ quidem recognitio fit iure emphyteusis.

Septimò, maximè apparet ex præmissa resolutione, errasse Bald. in l. vnica. §. exceptio. C. de cadu. tollen. & Ias. consil. 159. col. 3. lib. 2. dum tenuerunt, successorem vasalli, nouumque clientulum non teneri ad sacramentum fidelitatis præstandum, nec ad homagium faciendum domino, quando prædecessor iuramentum domino præstitit expressim pro se, & eius successoribus. Nam licet ita iurans voluerit vinculo iuramenti seipsum, & successores adstringere, parum hæc proderit voluntas, cùm iuramentum ex parte iurantis sit personale: atque ideò tenetur successor iuramentum fidelitatis præstare, quod idem Bald. notauit in c. quæ in Ecclesiarum. de constit. col. penul. versi. sed nunquid. Aluarot. in c. 1. in princip. num. 7. quæ fuit prima caus. bene. amit. Carol. Molin. in consue. Parisi. titu. 1. §. 2. gloss. 4. num. 49. idq́ue sensere Doct. in dict. c. veritatis. atque Iaco. à sanct. Georgio, in feudi inuest. versi. qui quidem inuestitus. col. 9. versi. amplius dico.

Octauò, his attentè perpensis quamuis verum sit, recognitionem faciendam esse ab ipsomet iurante nouo domino, etiam si veteri iuramentum præstiterit expressim pro ipso domino, & eius successoribus: sicuti paulò ante probauimus, minimè tamen tenebitur hanc recognitionem nouo iuramento stabilire, siquidem iam semel iurauerit, nec vinculum iuramenti defenderit. text. in d. c. veritatis. de iureiur. Specul. in titu. de feudo. §. quoniam. vers. hoc etiam nota. num. 68. Alex. consi. 79. col. penul. lib. 7. atque ita in specie ista necessariam esse simplicem recognitionem notant Bald. & Henri. in dict. capi. veritatis. quorum meminit, eos quidem sequutus Carol. Molinæ. in dict. gl. 4. numer. 50.

Nonò, ab eadem resolutione procedit intelle. ad text. in cap. vlt. de foro competen. in 6. vbi constitutum est, ratione iuramenti posse Laicum, etiam Reum apud iudicem ecclesiasticum conueniri: cùm agatur in ea lite de obseruatione iuramenti. isthæc enim decisio locum obtinet in ipsomet iurante, non autem in eius hærede, nam eius hæres non poterit conueniri coram iudice ecclesiastico: cùm iuramentum sit ex parte iurantis personale, & illa constitutio procedat ab ipsa religione iuramenti, & ad periuria euitanda, sic sanè illum text. intellexere Ioan. Andre. & Abb. in cap. vltim, de sepul. Bald. in Authen. sacramenta puberum. in fine. C. si aduers. vend. idem Bald. in Rubri. ff. de iureiurand. Iacob. à Bellouisu in repeti. §. contrahentes. num. 65. de foro compet. lib. 6. Anto. & Panor. in c. cùm sit generale. de foro compet. & Roman. in singul. 216. tradit Paul. Parisi. in consi. 75. lib. 3. colum. 1. & vlt. & omnes hi, quorum mentionem fecimus in priori parte huius principalis distinctionis. Econtrariò autem non tantùm is, cui iuratum fuit, sed & eius hæres poterit ad iurantem obseruationem iurati contractus apud ecclesiasticum iudicem conuenire, quod ex posteriori distinctionis parte constat.

Illud sanè in hoc articulo prætermittendum non est, an regulariter si deferatur à lege iuramentum alicui, censeatur etiam deferri eius hæredi? & in specie tractatur de intellectu tex. in l. si quando. C. vnde vi. & c. vlt. de his, quæ vi met. caus. fiunt. quibus constitutum est, quòd super quantitate damni illati, si constet de vi, & iniuria illata, stetur iuramento damnum passi. His constitutionibus conueniunt l. 2. titu. 11. part. 3. l. 4. titu. 7. part 5. l. 10. titu. 9. eadem part. Bald. equidem in l. ait prætor. in princip. ff. de iureiuran. fatetur, in his casibus, & similibus iuramentum à lege deferri damnum passo: non tamen eius hæredi: nam probatio per iuramentum ad hæredem non transit, vt idem Bald. asserit in l. 2. ff. de condi. indeb. Contrarium tamen adnotarunt Paul. Cast. & Doct. ex glos. ibi in l. si per alium. §. vlt. ff. ne quis eum, qui in ius vocat. quorum opinio ex eo probatur, quod constitutio dict. l. si quando. ex parte damnum passi fauorabilis sit, atque ideò extendenda. glos. & Bald in l. 2. C. de in ius vocand. Dynus in reg. possessor. de regul. iur. in 6. colum. 4. Abb. in c. non dubium. de senten. excommun. Iason in l. 1 C. de success. edict. 2 colum. His suffragatur tex. in cap. 1. in princip. si de inuest. inter domi. & vas. lis oriatur. domino, inquit tex. inuestituram fecisse negante, si testibus res probari non poterit, possessoris sacramento decidatur. idem in eorum successoribus obseruetur. Quibus quidem verbis satis probatur communis opinio contra Bald. aduersus quem est & decisio Matthæi Afflictis 169. vbi scribit iuramentum in litem deferri ratione doli successori in beneficio ecclesiastico de his, quæ acta fuerant tempore præcessoris. idem notat Catellian. Cotta in memoralibus, in dictione, iuramentum in litem. Verum tamen est iuramentum in casu dict. l. si quando. minimè deferri contra hæredem eius, qui vim intulit: sicuti notat Faber ibidem, cui plurimum patrocinatur tex. in l. 4. C. de in litem iu. & l. 6. titu. 11. part. 3. tametsi contrarium notauerint Ias. in l. in actionibus. ff. de in lit. iur. & Chass. consil. 7. col. penul.

Verùm cùm in iuramento tractetur de animæ obligatione, solet hinc adnotari, iuramentum non posse per procuratorem præstari, nisi speciale mandatum is procurator habeat. Imò & in genere, non posse iuramentum præstari per procuratorem, probatur ex eo, quòd iuratio sit actus religionis, qui à persona minimè separatur. d. c. veritatis. de iureiu. & asseuerat Bal. in l. vnica. §. ne autem. col. 1. C. de cadu. tollen. vnde idem Bald. in l. 1. q. vlt. ff. de rer. díui. scripsit in materia feudi, iuramentum fidelitatis non posse per procuratorem exhiberi: cùm ipsa fidelitas sit per ipsummet clientulum, & feudatarium exhibenda. Huc etiam pertinet tex. glos. & Domini. in c. 2. de iuramen. calum. in 6. vbi patet, hæredem cogendum fore iurare de calumnia, etiam si defunctus iam in eadem lite idem iuramentum præstiterit. Attamen ad huius quæstionis perfectam cognitionem vnicam conclusionem proponimus, præmittentes id, quod dubio procul certissimum est, nempe iuramentum per procuratorem nusquam præstari posse absque speciali mandato: cùm tractetur de obligatione spirituali, quę consensum specialem potissimè exigit. c. vlti. de procur. in 6. cap. vnico. 30. quæst. 2. nec enim absque speciali consensu obligari quis potest, quo ad grauissimum animæ, & religionis vinculum, præsertim quòd periurij crimen ex hoc immineat in iuramento promissorio, nec verisimile sit quenquam, etiam si velit aliquid promittere, eam promissionem fortissimo iuramenti vinculo, & religione stabilire, in iuramento verò assertorio id facilius apparer: quia procurator nulla ratione potest iuramento nomine domini præstito asserere vt verum aliquid, nisi specialiter habeat in mandatis formulam istam: cùm alioqui dubius, & incertus sit, an dominus id verum esse sciat: item, an sub iuramento requisitus id verum esse asseueraret, atque ideò cùm vinculum iuramenti assertorij certam veritatem exigat, ea planè non potest per procuratorem nomine domini iuramento in eius animam præstito adseuerari.

Sit igitur vnica conclusio. Iuramentum verè præstari potest per procuratorem, aut nuncium habentem speciale mandatum ad iurandum id, de quo in iuramento tractatur. hæc conclusio probatur in cap. vlt. de iuramen. calum. in 6. vbi communi omnium sententia idem receptum est & in l. qui bona. §. si alieno. ff. de damno infecto. quo in loco Bartol. & Docto. hanc opinionem vt iure certissimam præmittunt. hoc autem iuramentum per procuratorem fit in animam domini, sicuti probat tex. in c. 2. de testib. in 6. eandem sententiam probat tex. elegans adhuc in materia, & tractatu fidelitatis in c. 1. §. verum. de statu reg. in 6. qui probat, ex consensu domini posse vasallum iuramentum fidelitatis præstare per procuratorem habentem ad hoc speciale mandatum, quem text. ad hoc dicit singu. Roman. in singu. 798. quam ob rem idem Roman. & alij post eum in d. §. si alieno. aduersus Bald. tenent, iuramentum fidelitatis posse per procuratorem præstari: modò is habeat mandatum speciale. Quam opinionem communem esse asseuerant Iacob. de sancto Georgio in tractat. de feud. & inuesti. §. qui quidem inuestiti pręstiterunt iuramentum fidelitatis. colum 3. & Chassan. in consuetu. Burgund. Rubric. 3. §. 2. num. 3. quam sententiam tenuerunt Arch. in cap. tibi domino. 63. dist. & Bald. in c. 1. §. nulla. per quos fiat inuesti. est tamen intelligenda hæc assertio, modò dominus ipse non contradicat, quem admodum probat text. in d. §. verum. notat Iacobinus in d. col. 3. nisi vasallus sit ita iustè impeditus, quòd non possit commodè ad dominum ipsum accedere, tunc etenim poterit etiam domino inuito mittere procuratorem, aut nuncium speciali mandato instructum ad præstandum iuramentum fidelitatis, quod notat Bald. in cap. 1. §. nisi iusta. numer. 6. glos. ibi. quo tempore miles. Hæc verò conclusio à quibusdam adeò vera censetur, vt & eam intelligant etiam in eo casu, quo lex requirit iuramentum propria manu exhiberi: nam & tunc existimant sufficere, id fieri per procuratorem habentem speciale mandatum, quibus obstat text. quem inibi ad hoc notat Panor. in c. licet. in 2. de testib. ad idem text. in c. si verò. in 2. de senten. excom. quem ad probationem huius conclusionis existimant singul. esse Felin. in d. c. licet. colum. 2. optima glos. in c. 2. in verb. proprijs. de hære. in 6. quæ in hac ipsa specie eandem sententiam probat. Sic & Ludouic. Roman. in d §. si alieno. meminit text. in d. c. si verò, ex eoq́ue prædictam conclusionem notat: scilicet, iuramentum non posse fieri per procuratorem, etiam habentem speciale mandatum, vbi lex requirit, quòd manu propria id fiat. Attamen Alexander in d. §. si alieno. vlti. colum. ita intellexit illum textum, vt censeat non habere locum eius decisionem in procuratore habente speciale mandatum, quasi iuramentum in ea specie præstari per procuratorem non possit, nisi is habeat mandatum speciale. Quæ quidem interpretatio minimè placet ob auctoritatem gl. in Clement. 1. de vita & honesta. cleri. in verbo, publicè, quæ probat, non posse per alium fieri quod ex lege, vel Canone agendum est à propria persona. idcircò aliter oportet in hac quæstione distinguere in hunc sanè modum, vt si lex exigat in aliquo actu proprium alicuius iuramentum, possit tunc iuramentum per procuratorem habentem speciale mandatum præstari, & fieri: modò is actus eius conditionis sit, quòd per alium geri possit, Ioan. Dominic. & Doctores in capitu. vt circa. de electi. in 6. textus optimus in dict. cap. licet. de testibus. quo in loco apparet, testem nec testimonium per alium dicere, nec iuramentum ad id necessarium præstare posse, etiamsi mandatum adsit speciale. Sed si lex requirat iuramentum fieri, aut præstari propria manu, illud planè per alium præstari nec fieri poterit, etiam cum speciali mandato, tex. in dict. c. si verò. quem ita intellexit Felinus in d. c. licet. sensit Domin. in d. c. vt circa. §. penul. atque ita resolutionem istam, eiusq́ue distinctionem prætorium Rotæ seruat secundum Chassiodor. decisio. 1. de iureiu. vbi ipse eam sequitur. sensit eandem opinionem Cardin. in Clemen. 1. de iureiur. notabil. 21. qui per tex. ibi existimat, posse per alium fieri in his quæ nullius, vel modici sunt præiudicij, quod iuxta iuris regulas propria persona, aut proprijs manibus agendum est. Idem notarunt Felinus in d. c. licet. colum. 2. de testib. Deci. in c. cùm parati. numer. 5. de appellationibus. & Ias. in l. si is, qui pro emptore. ff. de vsucap. nu. 374. qui hac de re latiùs scribit.

Est tamen satis frequens dubitatio, quòd mandatum sufficiat ad iurandum de calumnia, nam id speciale requiritur. Quidam etenim censent, sufficere mandatum generale ad omnes causas, & speciale ad iurandum de calumnia: licet non exprimatur in specie causa, super qua iuramentum hoc præstandum sit, nam in animam domini nihilominus poterit ex hoc mandato fieri calumniæ iuramentum: sicuti receptum est in praxi, secundum Barto. & Alexand. in d. l. qui bona §. si alieno. & Capellam Tholosanam 132. quæ quidem praxis iniusta videtur: siquidem propriè verum iuramentum in hac specie per hunc procuratorem in animam domini fieri non potest. Nam in ea lite, quæ inscio, & ignorante domino tractatur, iuramentum hoc fieri non valet: quia nulla est certitudo, quod absit in eius litis defensione, aut prosequutione calumnia. Forsan enim eam dominus minimè defenderet, hísue defensionibus nequaquam vteretur, si eius litis scientiam haberet. idcircò fatua est ist hæc procuratoris iuratio: tametsi & Mathesila. notab. 150. prędicti forensis vsus meminerit. Quamobrem iustius, ac iure verius est, quòd hoc mandatum non sufficiat, sed sit necessarium mandatum speciale ad iurandum de calumnia in speciatim nominata causa, & lite: secundum Bartol. in d. §. si alieno. eundem Bart. in l. 2. C. de iureiurando. propter calum. Abb. & Barba. in cap. in pertractandis. de iuramen. calum. quorum opinio magis communis est, & probatur à simili in l. si quis mihi bona. §. sed vtrum. ff. de acquiren. hęredit. eandem sententiam tenet Alex. in d. §. si alieno. Nam cùm hic procurator iurare debeat in animam domini, non poterit absque eius speciali consensu eam obligare: præsertim vbi agitur de periurio committendo, quod grauissimum crimen est, nec procurator quibuscunque verbis constitutus mandatum habere videtur, ad scelus aliquod nomine domini perpetrandum. l. 3. §. si procurator. ff. quod quisque iur. l. procurator. ff. de condit. indeb. His equidem probauimus, nusquam posse iuramentum per alium, nuncium scilicet, aut procuratorem fieri, in animam domini, nisi ipse habeat mandatum speciale: posse tamen regulariter præstari dato ad id mandato speciali, quod maximè obseruandum est, vt miremur interim, plurima in iudicijs frequentissimè alieno nomine præstari iuramenta, quæ minimè forent admittenda.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Juramentum lege Euangelica prohibitum non est.
- 2 Quandoque peccat qui iuramentum ab alio exigit.
- 3 Iuramentum quandoque officium est ad religionis virtutem pertinens.
- 4 De iudicio, quod iur amenti comes est: atque ibi de iurandi necessitate.
- 5 De veritate, quæ item est comes iuramenti.
- 6 Justitia comes est iuramenti, & ibi de iuramento. quo res illicita promittitur, quando mortalem aut venialem culpam inducat.
- 7 Iuramentum si contineat promissionem non mutuandi, aut non fideiubendi, non est obligatorium.
- 8 Intellect. ad tex. in cap. vlt. 22. quæst. 4.
- 9 Iuramentum, cui deficit iustitia comes, an verè sit periurium?

§. SEXTVS.

POST hæc autem operæprecium erit de comitibus iuramenti agere, nam vt iuramentum honestè fiat, aliquot necessaria sunt, sine quib. id permissum non, imò iure optimo improbatum. Huic verò quæstioni opportunè conuenit in quirere, an iuramentum sit actus licitus per se, & an fuerit lege Euangelica prohibita iuratio? & quibusdam videbitur, iuramentum prohibitum esse lege Euangelica, iuxta illud Matthæi cap. 5. quo in loco inquit Christus Redemptor noster, Sit sermo vester, est est: non non: quod autem his abundantius est, à malo est. idem Iacobus Apostol. admonet cap. 5. Epistolæ scribens, Nolite iurare. Sic Hieronymus in dicto cap. 5. Matthæi adseuerat, Euangelicam veritatem non recipere iuramentum: cùm omnis sermo fidelis pro iureiurando sit. capitu. considera. 22. quæstione 1. Et idem Hieronymus in cap. 4. Hieremiæ scribit, Euangelium nos prohibere iurare. item & Zachariæ capit. 8. testatur, Dominum in Euangelio præcepisse, ne iuremus. Hoc ipsum & Theophylactus probat, dicens: In lege Mosaica non erat malum iurare: post Christum autem malum est, sicut & circuncidi, & in summa quicquid est Iudaicum. & præterea quod à malo est, illicitum esse videtur. Matth. cap. 7. Non potest arbor mala fructus bonos facere: sed iuramentum à malo est, vt constat in præcitato capit. 5. Matthæi. igitur illicitum esse apparet. & tamen nihilominus proponimus primam hac in controuersia conclusionem.

Iuramentum lege Euangelica prohibitum non est. Hæc probatur auctoritate Pauli ad Hębræos c. 6. vbi Apostolus inquit: Homines per maiorem se iurant: & omnis controuersiæ eorum finis est iuramentum. deinde, si iuratio peccatum esset, non ita frequenter iurasset idem Apostolus 1. ad Corinth. cap. 15. Quotidie morior per vestram gloriam fratres. idem 2. ad Corinth. capit. 1. Testem, inquit, Deum inuoco super animam meam, quia parcens vobis nondum veni Corinthum. & ad Galatas 1. Quæ autem scribo vobis, ecce coram Deo, quia non mentior. Ad Ro. 1. Testis est mihi Deus, cui seruio in spiritu meo. Hanc denique assertionem multis comprobat d. Aug. in serm. 28. de verbis Apost. & in lib. contra mendacium. & in lib. contra Manichæos. & de sermone domini in monte. 22. text. opt. in c. si peccatum. q. 1. & in c. & si Christus. de iureiu. Nam quod ex Euangelio in contrarium adduximus, non est intelligendum de malo culpæ ipsius iurantis, sed de culpa ipsius exigentis iuramentum, qui sit nimium incredulus, quemadmodum ipse Aug. explicat in d. lib. de sermone Domini in monte. Romanus Pontifex in d. c. & si Christus. Tho. in 2. 2. q. 89. art. 2. Aut sanè ideò Christus dixit, quod amplius est, à malo est. Quia iuramentum oriatur à malo pœnæ, sitq́ue malum pœnæ propter ingenium, & conditionem mortalium, quibus post peccatum Adæ non est facilè de rebus occultis fidem adhibere citra testes, & iuramenta, etenim si status humanæ innocentiæ perdurasset, nunquam concessum fuisset hominibus iurare, eo quòd nulla tunc esset iurandi necessitas, sed simplici verbo præstarent homines mutuò sibi fidem. Cùm serpens ille hanc plagam humano generi impegerit, siquidem & ipse mendax semper fuit, vt habetur Ioan. cap. 8. inde auctoritas hominum læsa fuit adeò quidem, vt non facilè homines digni sint, quibus adhibeatur fides, iuxta illud Psalm. 15. Ego dixi in excessu meo: omnis homo mendax. sic & hanc interpretationem idem Augu. & Romanus Pontifex in d. c. & si Christus ad Matthæi locum vt congruam admiserunt. cap. ita ergo. 22. quæst, 1. Quamobrem diuus Chrysostomus in commentarijs super Matthæ. cap. 5. illum locum: à malo est, de diabolo interpretatur. Nimirum vt ait Theophyla. quòd omnis infidelitatis diabolus primus sit auctor. Et præterea Iesus Redemptor noster licet in d. c 5. Matth. per creaturas iurare prohibuerit, nusquam tamen vetuit iurare per creatorem, secundum Hieronymum inibi, & Innocentium tertium in dicto cap. & si Christus. Aptior tamen est auctoritati Euangelicæ, & Iacobi epistolæ ea interpretatio, vt constituamus, iuramentum tunc illicitum esse, ac semper fuisse, cùm ei desint comites illi, & circumstantiæ, quæ solent id reddere licitum, non nunquam honestum religionis officium: quòd si fiat iuramentum adhibitis eius comitibus, nulla ex parte illicitum esse potest, iuxta communem sanctorum virorum traditionem. Deinde, vt obiter Hieronymi auctoritati satisfaciamus, forsan voluit Christus ostendere maximum discrimen, quod latissimum patet inter antiquam Synagogam, & nouam Ecclesiam. Nam cùm Iudæi auctore Paulo ad Galat. 4. veluti paruuli essent in fide nihil à seruis differentes, aliqua eius pro eorum imbecillitate indulgebantur, quæ prouectioribus iam Christianis, & tanquam filijs ad legitimam ætatem adultis, atque his qui hæreditatem per mortem Christi adiuerunt, non sunt cum tanta licentia concedenda. Quamobrem iuramentorum vsus multò turpior est Christianis, quàm Iudæis. Christiani enim deberent illa sanctimoniæ, & religionis veræ opera præstare, quæ vbique illis absque omni iuramento fidem, & iustam comparent auctoritatem. Nam etsi Deus antiquitùs iurasse legatur, tamen Magister noster Christus nunquam iurauit, vtitur equidem his verbis, Amen, Amen, quæ à iurandi significatione sunt aliena: idemq́ue significant, ac si diceret: verè, verè, seu firmiter dico vobis: quemadmodum constat apud Lucam c. 5. ex quibus illud planè verum est, iuramentum non esse prohibitum lege diuina, imò permissum. Quod Augustinus probat, & sequuntur eum Innocentius tertius in d. c. & si Christus. & ibid. Docto. sanctus Thomas in d. quæstion. 89. articul. 2. Ioan. Arboreus libro 9. Theosophiæ c. 17. Nec tamen hinc necessariò sequitur, etiam si admittamus primam interpretationem Euangelici testimonij, peccare omninò eum qui iuramentum ab altero exegerit, nec enim vbique peccat: cùm possit iusta ex causa iuramentum ad maiorem promissionis vel assertionis confirmationem exigere absque vllo crimine. Extat hac de re diui Augustini testimonium elegans in Sermo. 28. de verbis Apostoli cap. qui exigit. 22. quæst. 5. Qui exigit, inquit, iurationem, multum interest si nescit, illum iuraturum falsum, an scit. Si enim nescit, & idem dicit, iura mihi, vt fides ei sit, non est peccatum, tamen humana tentatio est. Si autem scit, eum fecisse, & cogit eum iurare, homicida est. Ille enim se suo periurio interimit: sed iste manum interficienti & impressit & pressit. Hæc Augustinus apud Gratianum. sed in dicto sermone 28. de verbis Apostoli ita legitur apud Augustinum: qui de malo ipsius exigentis iuramentum præfatus hæc subdit verba: tene ergo linguam, & consuetudinem quantum potes, non quomodo quidam quando illis dicitur: verum dicis, non credo, non fecisti, non credo, Deus iudicet, iura mihi. & ipse, qui exigit iurationem multum interest si nescit, illum falsum iuraturum, an scit. Si enim nescit, & ideò dicit, iura mihi, vt ei fides fiat, non audeo dicere non esse peccatum, tamen humana tentatio est. Si autem scit, eum fecisse, & nouit fecisse, vidit fecisse, & cogit iurare, homicida est, ille enim suo se periurio perimit, sed iste manum interficientis & impressit & pressit. Hactenus Augu. cuius verba libuit referre, vt planior esset eius sensus: qui apud Gratianum non ita patet. Et tamen illud erit prænotandum, non statim peccare eum, qui iuramentum exigit ab eo, quem scit falsum iuraturum. Nam si hoc exigat publico fungens officio, & munere iuxta ordinem Iuris, minimè peccat, secundum Tho. 2. 2. quæstione 98. articu. 4.

Imò, si rem istam penitius inspexerimus. manifestum erit, iusiurandum nonnunquam officium esse, non modò licitum & honestum, verùm & religiosum, ac laude dignum. Nam & si quod scriptum est Deuteronom. capit. 6. per nomen Dei iurabis, ad promissionem quandam tacitam habentem prohibitionem iurandi per falsos Deos potius, quàm ad præceptionem referendum sit: attamen sæpenumerò vsu ueniet iusiurandum præceptum esse, nempe, dum potestas publica exigere à ciue potest iuramentum ad detegenda, coërcendaq́ue mala, quæ vergunt in Reipublicæ dispendium. imò quandoque tenetur quis non requisitus iusiurandum offerre ad confirmationem testimonij, quod dicere tenetur, ad liberandum innocentem à damno aut pro alio magno Reipublicæ commodo, sicuti colligitur ex traditis in capitulo, intimauit. de testibus. & per Thomam 2. 2. quæstione 70. articul. 1. Atque secundum hanc interpretationem illud Psalmistæ obtinet: Laudabuntur omnes, qui iurant in eo, scilicet in Deo. Hoc ipsum probatur ex proprijs iuramenti causis, quæ duæ sunt: altera de ratione finis, cùm iuramentum sit omnis controuersiæ finis, ad confirmationem, teste Paulo ad Hebræ. capitu. 6. idem tradit Iurisconsultus in l. 1. ff. de iureiurand. maximum, inquit, remedium expediendarum litium in vsum venit iurisiurandi religio. Altera verò causa, quæ iuramentum honestum, ac laude dignum reddit, est honor, qui Deo à iurante defertur, dum illum confitetur esse fontem primum veritatis. Nam sicuti reliquas humanarum scientiarum veritates per sua prima principia philosophi demonstrant, siquidem auctore Aristotele 1. Physic. tunc arbitramur scire vnamquamque rem, dum principia prima cognoscimus vsque ad elementa: ita dubia omnia rerum contingentium, quæ aliter constare non possunt, per diuinum testimonium, quasi per primum, maximumq́ue veritatis principium meritò confirmamus. Hinc denique fit, iurandi virtutem, vbi ea legitima sit, ad religionem pertinere, cùm ad cultum Dei pertineat, quem iurantes confitentur infallibilem omnium veritatem, & scientiam habere, cui omnia etiam cordium abditissima sunt in conspectu. capitu. nouit. de iudic. sic in dict. l. 1. ff. de iureiurando. & in l. 2. C. eodem titulo. iurandi officium religio nuncupatur, quæ quidem ad secundum præceptum prioris tabulæ referenda est. Etenim dum in eo cauetur vsurpatio diuini nominis in vanum, significatur diuinam venerationem esse & religionem, iuramentum exhibere, vbi iurandi adsit necessitas. Vnde Hieremiæ capit. 5. conqueritur Deus de filijs Israël, quòd eum dereliquissent, iurassentq́ue in his, qui non erant dij. Deuteronomij capit. 6. scribitur: Deum tuum timebis, & illi soli seruies. ac deinde subditur: per nomen illius iurabis. Aristoteles item 1. Metaphysicorum, capit. 3. res, inquit, honorabilissima est iuramentum: cuius ideò venerationem nunquam antiqui tribuerunt, nisi illis, quos pro Deis colebant. Sic denique Diuus Thomas in quæstione 89. articulo 4. probat, iuramentum actum religionis esse. Hæc verò virtus non est de genere illarum, quæ ex obiecto proprio, & per se sunt virtutes, quæ nihil aliud desiderant, vt bene fiant, quàm vt nulla illis adsit, aut apponatur circumstantia praua, sed de genere earum, quæ non sunt omninò virtutes, nisi propter necessitatem: sicuti pœnitentia, virtus, quæ in statu innocentiæ minimè fuisset virtus: sed propter necessitatem peccati virtutis nomen habuit. etenim sicut sunt virtutes quædam ad tuendam bonam valetudinem animi: ita sunt & aliæ virtutes ad eam reparandam, si quando fuerit amissa. Sic & hominis natura integra non exigebat vindicationem: at si mali sint, & præuaricatores, virtus necessaria est, nam non vindicamus, nisi malefacta. Et sicut vindicatio sceleris alieni supponit vitium in alio, sic vindicatio sceleris proprij supponit vitium proprium. quam ob rem pœnitentia virtus dicitur, etiam si distincta sit ab alijs virtutibus: quemadmodum explicat Thomas in 4. sentent. distinctio. 14. quæstione 1. articul. 1. quæstione 3. & ibi Palud. quæstione 2. columna tertia. idem Thomas 3. part. quæstione 85. articulo 2. eruditissimè Melchior Cano in Relectione de pœnitentia, parte 2. Iuramentum igitur virtus est ad religionem pertinens, non equidem per seipsam, sed supposita necessitate expetenda. Conuenit etenim inter auctores catholicos, iuramentum non esse ponendum inter ea, quæ sua natura bona sunt, sed inter necessaria: sicuti explicant Augustinus de verbis Domini in monte, libro 1. & Ioannes Chrysostomus Homelia 26. ad populum Antiochenum. Propter multam, inquit, incredulitatem non hominem volunt sponsorem, sed Deum. Hinc sanè quod diuus Thomas scripsit 2. 2. quæstione 89. articulo 2. dicens, iuramentum secundum se esse licitum, & honestum: intelligendum est secundum indiuiduos comites suæ honestatis, atque ideò non est iuramentum bonum per se appetendum: tametsi per necessitatem sit honestum adhibitis alijs eius comitibus: sicuti hæc & alia id genus eleganter scribit Domin. à Soto in Relectione de iurament. parte 1. capitul. secund. hanc verò diui Thomæ interpretationem idem Thomas tradidit ea quæstione 89. articul. 5. Igitur de comitibus iuramenti necessariò hac in parte agendum erit, vt etiam obiter interpretemur textum in dicto capit. & si Christus. quo in loco Innocentius tertius asseuerat, iuramentum per se malum non esse. Nec enim, inquit, iuramentum per se bonum esse: quod si dixisset, posset id intelligi eo pacto, quo diui Thomæ sententiam intelleximus: sed Romanus Pontifex inibi testatur, iuramentum non esse de his actibus, qui sunt per se omninò mali, nec possunt aliquo casu licere, vt furtum, adulterium. Sed de his actibus, qui non sunt per se mali, imò possunt esse liciti iuxta quasdam circumstantias, & ornatus: mali autem itidem ex causa. Nam iuramentum prohibetur sæpissimè ex eo, quòd fiat non adhibitis eius comitibus, quibus id potissimùm honestatur. Primus iuramenti comes ipsum iudicium traditur, à quo ipsa iurandi necessitas est. tres etenim sunt eius comites, iuxta illud Hieremiæ capit. 4. Iurabis, viuit Dominus, in veritate, & iudicio, & in iustitia. quem locum Hieronymus interpretatur ita scribens: animaduertendum quòd iusiurandum hos habet tres comites: veritatem, iudicium, atque iustitiam. Et addit, si ista defuerint, nequaquam erit iuramentum, sed periurium. capit. 2. 22. quæstione 2. capitulo vltim. 22. quæstione 4. gloss. in dicto capitulo. & si Christus. versiculo, iustitia. Diuus Thomas 2. 2. quæstione 89. articulo tertio. horum autem comitum quemlibet separatim tractabimus: nec temerè primum esse diximus necessitatem ipsam iurandi: quia hunc potissimùm existimamus iuramenti ornatum: nempe, quòd id fiat iudicio comite, siquidem primus hic comes, quod ad iudicium attinet, alios complecti videtur. Ex quo deducitur, fieri non debere iuramentum, nisi ex causa necessitatis, vt tandem id fiat, maxima cum circumspectione in re quidem graui, & vbi iuratio necessaria est ad persuadendum id, quod iuramento asseueratur. est enim temeritas quædam, & planè irreuerentia diuinæ maiestatis, citra necessitatem pro quibuscunque rebus, etiam minimis iurare. Nam id est assumere nomen Dei in vanum, cùm frustra fiat iuramentum, suoq́ue fine careat. finis autem iurisiurandi est ipsa necessitas persuasionis & fidei, vt veritas confirmetur, ac credatur asserenti, & promittenti. Hic autem statim deficit, si iuramentum fiat, vbi nulla adest ad persuadendum iurandi necessitas. Quanta verò necessitas ad iurandum sit requirenda, maximè admonuit Isocrates apud Ioannem Stobæum sermone 25. Sacramentum, inquit, oblatum tibi duabus de causis iurato, vel, vt teipsum turpi suspitione liberes, vel, vt amicos ex magnis periculis eripias. Pecuniarum verò gratia, & si iustam causam habeas, nullum Deum iuraueris. Sin minus, alijs periurus, alijs auarus videberis. Hæc Isocrat. Sed & Pythia Lacedæmonijs vnum genus iurisiurandi proponens respondit: Satius, ac melius illis fore, si absque iureiurando affirmassent, teste Plutarcho in problematis Roma. capit. 27. qui ex Phauorino tradit, veteres iussisse pueris Herculem iuraturis exire domum, & sub dium progredi: idq́ue de industria, vt moram efficeret ea solennitas, & deliberandi daret spacium, ne pueri sic temerè deierare insuescerent. Præterea iuramentum caret iudicio, si id frequenter fiat, cùm ex frequenti iuratione magnum sit peierandi periculum, sæpeq́ue periurium inde contingat. Legitur etenim Ecclesiastici capit. 23. Iurationi non assuescat os tuum: multi enim casus in illa. Et iterum: Vir multùm iurans replebitur iniquitate, & non discedet à domo eius plaga. retulit text. in dicto capit. & si Christus. est igitur iurandi consuetudo periculosa, quippè quæ viam periurijs sternat. Necessitas autem iurandi tunc verè contingit, quando illa veritas, quæ iuramento firmanda est, nequeat alia via comprobari, eaq́ue iuratio necessaria sit tuendæ charitati: siquidem Deus non est qualibet ex causa in testem vocandus. Quia & prudentia huius comitis ratione ad iurandum requiritur: nempe, vt iuramentum fiat præuia consultatione, maturoq́ue iudicij examine. Dicitur autem iuramentum, quod hoc comite caret, à diuo Hieronymo periurium, in præcitatis locis, non ex eo, quòd verè periurij crimen hinc possit omninò deduci: sed quia sit hæc incauta iuratio, quemadmodum exponit glossa, ibi communiter recepta in capit. tua nos. de iureiurando. incauta verò iuratio quodammodo periurium dici poterit, quia iurans exponit se periculo peierandi ob incautam iurationem, vt tradit Thomas 2. 2. quæstione 98. articulo 1. & 2. qua ratione, vbi de periurio, quo ad eius propriam vim & significationem, tractabitur, de hoc improprio periurio nulla erit ratio habenda. Est etenim propriè periurium, mendacium iuramento firmatum, secundum Thom. in d. artic. 1. quæstion. 98.

Secundus iuramenti comes veritas est. Nam actus mortales ex fine speciem sortiuntur, finis autem iuramenti est confirmatio dicti humani. huic verò confirmationi falsitas opponitur, quæ dubio procul finem iuramenti extinguit, atque tollit omninò. atque ideò à falsitate præcipuè constat peruersitas iuramenti: deq́ue ratione periurij falsitas est, vt docet sanctus Thomas 2. 2. quæstione 98. articu. 1. quo fit, vt veritas sit necessarius comes iuramenti, quæ quidem si deficiat, periurium proprium efficit, quia veritas penitus requiritur in iuramento, vt id, quod asseritur verum, omninò sit, atque id, quod negatur, sit vtique falsum. in promissorio autem iuramento, vt id, quod promittitur, tempore & loco impleatur, abest etenim à iuramento omnis eius substantia, si veritas deficiat: adsumiturq́ue nomen Dei in vanum. Qua ratione veritas est medulla, & substantia honestatis iuramenti. Peccatum ergo, & mortale est omne assertorium iuramentum, si veritas desit, etiam si id ioco fuerit factum, imò maiorem irreuerentiam committit in Deum, qui ioco falsum iurat, vt docet Thomas dicta quæstione 98. articulo 3. sic periurus grauiter punitur iure humano pręter diuinam punitionem, quod statim à nobis latiùs tractabitur in §. quo pœnas aduersus periuros statutas explicabimus. Nec de hoc iuramenti comite amplius hîc tractare libet. quandoquidem res sit omninò expedita, absque veritate iuramentum periurium quidem esse grauissimum, & mortale crimen.

Tertius iuramenti comes à iustitia pendet, & verè requirit ad iuramenti honestatem quòd sit licitum, aut decens id, quod iuratur: quemadmodum constat ex his locis, quæ paulò antè adduximus ad comites iuramenti, vnde sequuntur plura. Primùm, quòd iuramentum vergens in dispendium salutis æternę, nullo pacto seruandum est. capit. non est obligatorium. de regulis iur. in 6. capit. si verò. capit. cùm quidam. §. vlti. capit. sicut. de iureiurando. capit. in malis. capit. qui sacramento. cum multis alijs eiusdem. quæstione 22. quæstio. 4. impia etenim est promissio, quæ scelere adimpletur. Nam vbicunque aliquid promittitur, quod impleri non potest, ideò quia illicitum sit, vel dedecens, aut iure prohibitum, vel diuinis consilijs contrarium, nulla contrahitur obligatio: cùm Deus neminem ad aliquod ex his obliget. Qua ratione in cap. nerui. 13. distin. & in cap. duo mala. eadem distinct. scriptum extat, minus malum esse iuramentum noxium frangere, quàm implere. imò verè nulla est hîc iuramenti violatio: quandoquidem ex suprà dictis non sit huic iuramento vlla obligandi vis. quod & sanctus Thomas explicat 2. 2. quæst. 89. articulo 7.

Secundò hinc sequitur, omne iuramentum promissorium, quod rem illicitam, vel indecentem, aut diuinis consilijs contrariam contineat, peccatum esse. vsurpat enim ociosè quis nomen Dei in vanum, si iuramento id promittat, quod non licet, vel non debet soluere, ex causis modò expositis. derogat etenim venerationi diuinæ maiestatis, qui eam in huiusmodi promissionum testimonium adducit, atque ita hæc iuramenta temeraria dicuntur. cap. definitio. 22. quæst. 4. c. sicut nostris de iureiurand. notatur in c. Florentinum. 85. distinct.

Tertiò patet ex his, hæc iuramenta temeraria tunc ad peccatum mortale pertinere, cùm id, quod sub iuramento includitur, & promittitur, crimen est mortale, secundum omnes in dict. c. si verò. glos. in dict. c. sicut in nostris. & in d. c. Florentinum. Nam si obseruatio huiusmodi iuramenti crimen est mortale, idem peccatum admittitur, quando iuramentum præstatur: eadem equidem ratione, qua prohibetur res, etiam interdicitur iuramentum promissorium eiusdem rei patrandæ. Et præter alia, quæ ad grauitatem huius peccati adduci possunt, constat maximam irreuerentiam contra maiestatem diuinam committi, si quis Deum ad rei illicitæ, & sub mortalis criminis reatu prohibitæ promissionem, testem aduocauerit. Deinde, si ita iurans animum habet agendi quod iuramento promisit, planè constat, eam intentionem peccatum esse mortale: quòd si animus desit faciendi, consequitur manifestè itidem mortalem culpam contrahi, quia nomen Dei in vanum iurans adsumpsit, Deum ipsum in testem adsumens falsæ promissionis: quod iam in hac relectione in specie adnotauimus. idcircò peccatum hîc mortale constituitur.

Quartò deducitur iuramentum, & tunc temerarium esse, cùm aliquid promittitur, quod venialem culpam habet. glos. in c. fina. aliquid. 22. q. 3. Ioan. And. Domin. & Francis. in hoc cap. quamuis. de pac. in 6. vbi Geor. Natam notab. 7. idem notat & Ioan. de Selua in tracta. de iureiuran. 3. parte. 4. limit. Nam cùm veniale peccatum opponatur feruori charitatis, consequitur ex hoc, nullam posse, etiam præstito iuramento, constitui obligationem ad id agendum, quod venialem habet culpam: atque ideò maximam esse temeritatem iuramento promittere rem hac culpa dignam. notant Abb. & Felin. post alios in d. c. si verò.

Hinc & quintò constat, iuramentum promissorium venialis actus, & culpæ, peccatum esse veniale. Quia etsi iurans adimpleat quod promisit, solùm venialiter peccat: & qui iurat veniale opus facturum, non se illaqueat, ne iuramentum implere possit, nisi tantùm sub reatu veniali: vnde non peccat dum iurat, nisi venialiter, atque ita in specie notat Caietan. in dict. quæstio. 89. articu. 7. in responsione ad 2. & Syluest. in verb. iuramentum. 4. quæst. 1. & in verb. iuramentum. 2. quęstio. 7. idem ipse Caietan. in Summa, verb. periurium promissorium. tametsi Catharinus admonuerit, cauendum esse ab hac opinione.

Sextò, adhuc ex præmissis patet, si ad amussim hanc materiam expendamus, non satis sufficientem esse argumentationem istam, iuramentum quodcunque vergens in dispendium salutis æternæ, seruandum non est, igitur iuramentum quodlibet, quod non tendat in detrimentum salutis ęternæ, seruandum erit. Hæc etenim collectio minimè valet. Sunt sanè quędam iuramenta promissoria, quæ etiam si possint seruari: quia ex eo nullum dispendium salutis spiritualis sequitur: attamen nulla est obligatio ex ea promissione deducta, quæ iurantem cogat ad seruandum id, quod iuramento promisit. Sunt ad hęc pulchra verba S. Tho. in d. q. 89. articu. 7. ad secundum, in hunc equidem modum. Si quis autem iurat, se facturum aliquod peccatum, & peccat iurando, & peccat iuramentum seruando. Si quis verò iurat se non facturum aliquod melius bonum, quod tamen facere non tenetur, peccat quidem iurando in quantum ponit obijcem spiritui sancto, qui est boni propositi inspirator: non tamen peccat iuramentum seruando, sed multò melius facit, si non seruet. Hactenus Thom. Idem adnotauit ipse Tho. lib. 3. q. 14. & Panor. in d. c. si verò. col. 3. & colligitur ex Gratiani resolutione in c. vlti. §. vlt. 22. quæst. 4. vnde si quis iureiurando promittat, non mutuare pecunias, non fideiubere: certè in casibus quibus id officium impendere tenetur sub mortalis, aut venialis culpæ reatu, dubio procul peccabit si iuramentum seruet, & peccabit item iurando. Sed vbi non tenetur id officium in alterum exercere, sed est opus optimum: profectò peccauit iurando, & venialiter, vt ex Caietano in Summa, & in Commentarijs ad Thomam adnotauimus: non tamen peccabit seruando iuramentum: nec illud violabit, si mutuam pecuniam alteri dederit, aut pro eo fideiusserit: quod satis constat ex Thoma Gratiano & Abba. in præcitatis locis. Ex quibus opinor manifestum esse Hippolyt. lapsum, qui in repetitio. Rubr. ff. de fideiussoribus. opinatur, numero 28. post hoc iuramentum, cuius modò meminimus de non fideiubendo emissum, iurantem non posse fideiubere, nec valere fideiussionem: quod, ni fallor, falsissimum est. Sic & dum Oldr. in con. 90. sensit, iurantem in hac specie nec posse fideiubere, nec mutuare, nisi existenti in extrema necessitate: itidem labitur, quia non obstante iuramento poterit qui iurauit, mutuare cuicunque, & pro quocunque fideiubere, etiam si is non sit extrema in necessitate constitutus. Hinc etiam patet, non rectè rationem huius quæstionis perpendisse Catharinum: dum aduersus Caietanum falsum esse censet, quod modò diximus, in hoc iuramento veniale, non mortale peccatum committi.

Hinc etiam expendendum est, quod Gratianus docet in dict. cap. vlt. 22. quæst. 4. est etiam, inquit, quod iuratur, aliquando vitiosum non in natura sui, sed ex causis extrauenientibus, veluti cùm aliquis post votum castitatis iurat alicui, se habiturum eam in coniugem. Coniugem namque habere, in seipso malum non est, tamen huic ex voto perniciosum est, hoc autem iuramentum, etiam si illicitum sit, non tamen seruari prohibetur, sed de violatione voti pœnitentia sibi iubetur indici. Hactenus Gratianus, qui parum sibi constans, multa quidem hac in propositione & sentit, & asseuerat, quæ nullo pacto defendi simul possunt. Idem auctor paulò antè inquit. Aliquando namque iuramento deest iustitia, veluti cùm quispiam post votum castitatis ducit vxorem iuramento firmans, nunquam se ab ea discessurum: quod quamuis illicitum fit, quia iustitia sibi probatur deesse: tamen auctoritate Augustini seruari præcipitur. ad quorum verborum perfectam interpretationem præmittendum est, præcitatum capitu. vlt. 22. quæstione 4. deductum esse ex diuo Ambrosio libro 3. de officijs. capit. 10. vsque ad versiculum, illicitum ergo iuramentum: quo Gratianus ipse in epitomen quæstionem colligit. Deinde illud est considerandum, post simplex votum castitatis, si quis vxorem ducat, etiam absque iuramento, matrimonium tenet, teneturq́ue cum vxore cohabitare, ac debitum coniugale reddere: aut ante copulam, & matrimonij consummationem religionem ingredi, & profiteri. Imò planè, si nondum matrimonium fuerit consummatum, tenebitur religionem ingredi, & profiteri ea ratione, qua tenetur votum iuxta vires proprias seruare, & effugere periculum votum violandi, si cum vxore cohabitet. Nam licet teneatur exigenti debitum reddere, non tamen potest exigere absque voti iniuria, & violatione: itaque si matrimonium nondum sit consummatum ad hoc, quod modò diximus, tenetur. Et nihilominus matrimonium tenet, ac firmum est. capit. consuluit. & capitu. rursus. qui cler. vel vouent. tametsi contrahens matrimonium post votum castitatis mortaliter peccet: quippè qui contra votum egerit, se ipsum adstringens debiti coniugalis redditioni, quæ castitati aduersatur, vt in dict. capit. vlti. satis probatur. Pręter hæc profectò, si iuramenti vim consideremus, nullo pacto negari potest, hoc iuramentum de matrimonio contrahendo emissum post votum castitatis, illicitum esse, & minimè obligatorium: sicuti patet rationibus paulò antè adductis, & ipsius Gratiani testimonio, non testatur, hoc iuramentum illicitum esse, ac perniciosum, & voto contrarium. Mirum igitur videbitur quibusdam, quod statim subdit Gratianus, non esse prohibitum, quòd iuramentum hoc seruetur. Nam si per hoc iuramentum, & eius obseruationem votum violatur, non potest id iurisiurandum obligare, ad rem inquam illicitam, & sic ad voti violationem. Quamobrem vel Gratianus maximè errat, vel eum habere debet sensum, vt intelligamus non de iuramento ducendi vxorem: siquidem hoc iuramentum seruandum non est, post votum castitatis præstitum, imò prohibetur omninò seruari, quia voto castitatis contrarium est, & tendit in violationem voti, sed de iuramento habendi & tractandi, vt vxorem eam fœminam, quam per verba, quæ de præsenti didicimus, in vxorem acceperat etiam post simplex votum ipse, qui iurat, vel modò tempore iuramenti accipit. Sic sanè duas hac in controuersia constituimus conclusiones, quarum prior dictat iuramentum post votum castitatis pręstitum, de accipienda aliqua fœmina in vxorem per verba, quæ de futuro dicimus, nec iurantem obligare, nec seruandum fore, imò id illicitum esse, & mortale crimen committi, si seruetur. Posterior conclusio exponit, iuramentum post votum castitatis præstitum, de habenda fœmina in vxorem, matrimonio cum ea contracto per verba perfectum coniugij consensum significantia, seruandum fore, quo ad debiti coniugalis redditionem: licet id incautè, & illicitè præstitum fuerit ante matrimonij contractum, & teneatur iurans religionem aliquam ante coniugij consummationem ingredi, ac profiteri. Hoc etenim est quod Gratian. sensit, dum in d. c. vlt. vtitur verbis significantib. contractum matrimonij perfectum, saltem in vers. vnde datur intelligi. quamuis an sit perfectus matrimonij contractus per illam promissionem, qua quis aliquam fœminam pollicetur se in vxorem habiturum: quibus verbis vtitur Gratianus in part. vlt. d. c. satis dubium sit secundum ea, quæ notauimus in epitome ad 4. lib. Decret. 2 par. c. 4. §. 1. nu. 5. & verè in casu huius posterioris conclusionis, nihil iuramentum operatur, nisi quo ad maiorem transgressionis culpam propter periurium, siquidem etiam absque iuramento contractus coniugalis iam perfectus indissolubilem inducit cohabitandi obligationem, quamuis votum simplex castitatis præcesserit.

Hæc autem iuramenta, quibus iustitia deficit, periuria appellantur, in c. sicut nostris. de iureiur. in c. qui sacramento. 22. q. 4. nullo etenim in futurum expectato tempore iuramenta ista, dum emittuntur, periuria sunt propter iustitiæ & iudicij defectum, secundum Tho. 2. 2. q. 98. artic. 2. ad 2. Nam requiritur ad honestatem iuramenti quòd sit licitum, & honestum id, quod iuratur: atque ideò qui iurat se adulterium commissurum, statim periurus est, licet reuera sit completurus iuramentum non quidem ex eo quòd iuramentum non seruauerit, sed quia iurauit id, quod fas non erat perficere, aut non tenebatur etiam post iuramentum facere. Idcircò in ipso iurandi actu periurium perpetratur, frangiturq́ue iuramentum, cùm id fiat promittendo id, quod seruandum necessariò non est, nec vllam seruandi obligationem inducit, vel quod absque crimine, & culpa seruari non potest. Qua ratione multis canonibus statutum est, pro his iurationib. incautionis pœnitentiam iurantibus iniungendam fore.

Hinc sanè definiri poterit quæstio illa. An hæc iuramenta temeraria, quæ quandoque periuria dicuntur, sint punienda ea pœna. quæ aduersus periuros statuta est? Nam text. in c. sicut nostris. de iureiuran. & in c. grauis admodùm. de censi. probat, pro his incautis iurationibus congruam pœnitentiam fore indulgendam, nec priuandus est quis beneficio ecclesiastico, quemadmodum pro vero periurio priuaretur. glos. in cap. definitio. 22. q. 4. & in c. Florentinum. 85. dist. Ex contrario sese offert responsio text. in c. tua nos. de iureiuran. vbi si quis iuramentum illicitum primò præstiterit, ac deinde contrarium fecerit iuramentum, beneficio ecclesiastico priuatur. Idcircò Doctores quidam Iuris Canonici interpretes existimant, decisionem text. in dict. c. tua nos. ita esse intelligendam, vt priuatio beneficij non fiat in ea specie propter iuramentum illicitum, sed quia quo ad vulgi opinionem contrarium pręstans iuramentum constituit se iurans in periurio, quod vitare non poterat eo ipso, quòd duo aduersa & contraria iuramento pollicitus fuerit, atque ita eum text. interpretantur Innoc. Ioan. Andr. Abb. Imol. & Docto. magis communiter in d. c. tua nos. qua in re vulgi opinio, & scandalum consideratur: cùm periurium vulgus existimet necessariò committendum fore ex ea iuratione: sicuti post alios admonet Felin. in dict. capi. tua nos. quem text. ita intellexere, eum commendantes Roman. singul. 510. & Ripa in cap. 2. de rescript. colum. 3. Sed licet hæc opinio communis sit, mihi tamen nusquam placuit: video etenim prius iuramentum nullam habuisse obligandi vim, nec habere: atque ideò non posse verè, & propriè periurium contingere, tametsi non fiat id quod in eam iurationem deductum fuerat: id verò quod posteriori iuramento promissum est, absque vllo periurij reatu fieri quidem potuit. Nec est absolutio necessaria à priori iuramento: cùm ex eo nullum iurationis vinculum processerit. Quamobrem aliter intelligi poterit responsio text. in dicto capitu. tua nos. Nam prius iuramentum, cuius inibi mentio fit, de soluenda pensione maiori, potuit, ac poterat ab ipso iurante absque periculo spiritualis salutis seruari ad eius vitam: & ideò in hoc sensu iuramentum illud validum fuit, quo ad obligationem saltem ante absolutionem, quæ necessaria est, & omninò præstanda, ex eo quod iniquè fuerit iuratio extorta de pensione soluenda, non quidem instituta Episcopi auctoritate, nec solita, sed noua: vt constat ex dicto capit. significauit. & capitu. Grauis. de censibus. & quia ante absolutionem istam in specie capit. tua nos. contrarium iuramentum præstitit Clericus, ac seipsum constituit in certo periurio, nisi absolutio fuerit obtenta, punitur pro periurio priuatione beneficij: quemadmodum ibidem adnotarunt Cardin. & Felin. colum. penult. quia siue seruauerit prius, siue posterius iuramentum, manifesta est periurij culpa: si prius, ex eo quod violat posterius: si posterius, ex eo quod violat prius, quod ante absolutionem seruare tenebatur. Atque hæc dicta breuiter sint de comitibus iuramenti: reliqua verò ad hanc quæstionem pertinentia non admodum recondita, nec difficilia sunt: & quæ diximus, ea tantùm ratione tradidimus, vt propositæ materiæ, quo ad qualemcunque cognitionem, satisfaceremus.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Periurij grauitas, & an sit maius crimen homicidij?
- 2 Periurium lege Pontificia, & seculari puniri potest.
- 3 Periurus qualiter Iure Canonico puniatur?
- 4 Periurus, an sit infamis infamia iuris?
- 5 Falsi testis ratio, & criminis grauitas.
- 6 Testis in iudicio falsum dicens testimonium, quo pacto sit puniendus?
- 7 Periurus ratione iuramenti de calumnia, an sit puniendus?
- 8 Blasphemia quid sit, & eius grauitas.
- 9 Explicantur in specie verba regiarum constitutionum, quæ de blasphemis puniendis tractant.
- 10 Blasphemi qualiter puniendi sint, et qua pœna veteribus legibus fuerint puniti?
- 11 Iure regio quæ pœna sit aduersus blasphemos statuta?
- 12 Blasphemus an repellatur à testimonio tanquam infamis?

§. SEPTIMVS.

HIS omnibus ad huius materiæ cognitionem pręnotatis, de ipsius periurij pœna tractandum erit, cuius equidem grauitas multis constat, quæ tamen consultò missa facimus: satis etenim est, crimen istud grauissimum esse multisq́ue nominibus è Republica extirpandum. Nam id esse grauius homicidio. Sanctus Thomas existimat in quodlibet. 1. articu. 18. rationibus sanè vrgentissimis. Si quidem periurium est transgressio præcepti prioris tabulæ: & ex eo honori, ac reuerentiæ Dei optimi maximi detrahitur: ideoq́ue iniuria Deo fit: quæ maior est omnibus alijs, quibus proximus offenditur. Deinde vt ait Paulus, omnis controuersiæ finis est iuramentum. Quod si ita est, consequitur planè, maius esse crimen periurium, quàm homicidium: alioqui homicidæ, nec adulterę nusquam iuramentum deferretur: quoniam coniectura esset, quòd per periurium, tanquam per exilius peccatum maiora contingerent, & celarent crimina. Quo argumento Thom. vtitur in dicto articu. 18. mihi tamen non satis placet. Quia ex eadem collectione tantùm deducitur, maiori pœna homicidium puniri, quàm periurium, quod verissimum est regulariter. Quamobrem cùm tractatur in foro exteriori de puniendis criminibus, deq́ue eis quo ad punitionem detegendis, tunc argumentatio Thomæ in praxim deducitur: in foro etenim interiori nulla est huiusmodi consideratio. Nam si accusatus homicidij crimen id non commiserit, nullum adest in iuramento periculum nec periurij timor est: si verò illud scelus perpetrauerit, per periurium, quod forsan timetur, non effugit homicidij culpam. Idcircò argumentatio ista quo ad culpam peccati non admodùm vrget. At in foro exteriori, vbi de pœna tractatur, solùm de maiori vel minori supplicio est controuersia. Nam si maiori pœna puniretur periurium, quàm homicidium, optima constitueretur coniectura, quòd Reus homicidij delatus minimè auderet interrogatus sub iuramento crimen negare, ob timorem maioris pœnæ: si verò minori pœna periurium quàm homicidium puniendum foret, præsumeretur quidem Reum iuratum, vt vera de crimine homicidij responderet, negaturum quidem homicidium timore maioris pœnæ, sibi propter homicidium iniungendæ. Sic sanè, dum Sanctus Thomas argumentatur ex auctoritate Pauli Apostoli, tantum sequeretur ex eius consideratione, quòd si maiori pœna puniretur homicidium, quàm periurium, non esset iuramentum omnium controuersiarum finis: sed si iuramentum est omnium controuersiarum finis, vt verè Paulus testatur, esset profectò grauior pœna pro periurio, quàm pro cæteris criminibus infligenda, ex argumentatione Diui Thomæ, ne quis ob timorem maioris pœnæ pro alijs criminibus subeundæ periurium committere auderet. Hoc autem adhuc non sufficeret: quia detecto periurio vtrumque crimen detegitur: nempe periurium, & id crimen, cuius quis apud iudicem accusatur. Igitur non omninò conuincit argumentatio Thomæ, præsertim quòd sunt aliquot crimina euidentet maiora periurio, vt hæresis, idololatria: & tamen vbi agitur de his detegendis, Reus ipse per iuramenti religionem interrogatur. Omnium equidem controuersiarum finis est iuramentum, teste Paulo. quia id exigitur ad veritatem inquirendam: nec præsumendum erit, quòd Reus alicuius criminis delatus velit periurij crimen committere, illudq́ue iam commissis addere, atque ita passim videmus Reos in iudicium delatos, & de criminibus periurio maioribus interrogatos, palàm fateri culpam: quia non ita audent iam perpetratis sceleribus periurium addere: cuius quidem nulla est congrua satisfactio casu, quo tenentur interrogati respondere, nisi Reipublicæ & proximo damnum illatum restituerint: restitutio autem plerunque, quo ad Rempublicam, minimè fieri potest, nisi responsio iurata, quæ periurium induxit, retractetur. Vnde fit, vt existimem alijs rationibus grauitatem periurij probandam fore: quæ dubio procul constat ex prima, quam modò adduximus, ratione: & ex alijs, quarum meminit Gulielmus Peraldus in Summa de vitijs & virtu. 2. Tomo. tractat. 9. 2 part. capitu. 4. quo in loco duodecim rationes adducit, quæ grauitatem huius criminis ostendunt, præter quas illud est potissimè obseruandum, quòd periurium funditus euertit humana commercia: omnium enim actionum humani conuictus firmissimum stabilimentum est, dictorum & conuentorum fides, quę simpliciter violata maximum damnum infert: quanto magis idem continget, si iuramento stabilita violetur: igitur de pœnis huius criminis acturi primùm de pœna simplicis periurij: secundò, de punitione periurij in iudicio contingentis circa veritatis assertionem: tertiò, de blasphemijs tractabimus.

Primò denique loco, præter culpam, quam periuri, quo ad criminis reatum, contraxerunt, cuius ratio apud diuinum tribunal examinanda est, puniendi sunt à iudicibus, & legibus publicis, non tantùm Ecclesiasticis, sed & secularibus: quod probat text. in l. si quis maior. C. de transactio. not. optimè Roma. in consil. 512. cuius & nos meminimus in Epitome ad 4. Decreta lib. 2. part. capitu. 6. in princip. nume. 20. Nam etsi Cæsarea constitutio in l. 2. de rebus cred. dixerit, iusiurandi contemptam religionem satis habere vltorem ipsum Deum: id tamen vel obtinet, vbi nulla ex periurio fit iniuria proximo, vt Accurs. & Doctor. ibi existimant, vel non conuincit, non posse à Principe Laico periuria puniri in hoc seculo, præter diuinam Dei punitionem: quemadmodum & plura delicta in Republica puniuntur, quæ tantùm pertinent ad offensam diuinæ maiestatis: quod satis est manifestum. Aut sanè Imperator, vt rationem redderet, cur periuria non puniantur grauissimè, pœna inquam corporali, præmisit, hoc crimen maximam vltionem à Deo expectare, quamuis ab hominibus non ita seuerè fuerit punitum.

Punitur tandem periurium simplex, priuato præiudicium irrogans iure Pontificio pœna depositionis ab ordine. text. & ibi Doctores in capitu. cùm non ab homine. de iudic. notat Panormit. in capitu. tua. de iureiurand. Quinimò & periurus beneficio Ecclesiastico priuandus est per sententiam, non tamen est ipso iure priuatus. textus optimus vbi gloss. & eius interpretes ita opinantur in c. querelam. de iureiuran. glos. in cap. illud de excessib. pręla. gloss. in cap. quicunque. 6. quæstio. 1. Abb. & alij in capitul. 2. de rescript. quo in loco Felin. Deci. & Ripa fatentur, hanc opinionem communem esse: idem asseuerant, eam sequuti Ioannes à Selua, de iureiurand. quæstio. vlti. & in tractat. de beneficio 3. part. quæstio. 2. Ioannes Bernard. in sua Practi. cap. 86. Cæsar Lambert. de iure patron. 1. part. 2. lib. quæstio. 9. articu. 15. eandem veram esse censet Andr. Alciat. in dict. cap cùm non ab homine. & probatur in cap. in nostra de procur. licet Rebuffus in tract. de pacificis possess. nume. 218. velit tenere, periurum priuatum esse ipso iure beneficijs ecclesiasticis, quæ iam tempore periurij obtinebat, quæ quidem opinio communi omnium sententiæ refragatur. Existimat tamen ipse Rebuffus collationem beneficij factam periuro esse nullam ipso iure: cuius opinionis auctores sunt Abb. & Docto. in dicto capitul. querelam. de iureiur. Aufrerius in Capella Tolosan. quæst. 17. Dec. in capit. dilecti. col. 2. de exceptio. Felin. in capit. 2. de rescript. col. 3. & Nicol. Milis in verb. periurus. text. optimus in capit. accedens. de accusat. Fred. tamen in consil. 50. tenet contrariam sententiam: imò quòd hæc collatio non sit nulla ipso iure, sed rescindenda. Priori verò opinioni suffragatur, quòd periurus sit infamis, vt paulò pòst tradetur: collatio autem beneficij facta infami, sit nulla ipso iure, regul. infamibus. de regul. iur. in 6. Ego quidem opinor non omnino verum esse, quòd collatio beneficij facta infami sit nulla ipso iure: nam eam validam ante sententiam fore tenuerunt Federic. in d. consil. 50. Card. & Felin. in d. cap. querelam. de iureiuran. idem Felin. in d. c. 2. de rescript. colum. 3. & præmittit Cald. consil. 20. tit. de præb. probat text. vbi Innoc. in cap. inter dilectos. de excess. prælat. nisi ea collatio fiat infami notorio infamia quidem iuris: tunc etenim collatio est nulla ipso iure: quemadmodum explicant Abb. num. 6. in d. c. inter dilectos. idem Abb. in c. super eod. ad finem. de electio. Felin. in d. c. 2. num. 4. Ioan. de Selua, in tract. de beneficio. 3. part. q. 3. col. 5. & hæc de infamia iuris: nam de infamia facti tradit Calder. in d. consil. 20. de præb. & post eum optimè Marti. ab Azpilcueta in c. si quando. de rescript. colum. 52. Idcircò cautè dixit Rebuff. vbi suprà num 221. eius opinionem, & aliorum, quos modò citauimus, procedere, quando quis esset per sententiam declaratus periurus, & postea fieret ei collatio: tunc sanè collatio ista nulla est ipso iure, non aliàs. Quasi velit tunc demum collationem factam periuro & infami, nullam esse, cùm infamia notoria sit. Atque, vt rem istam tandem definiamus, ego existimo, collationem beneficij periuro factam nullam esse ipso iure, quando infamia hæc ex periurio notoria sit: non aliàs. Item in alio & secundo casu, nempe cùm collatio beneficij periuro facta fuerit auctoritate literarum Apostolicarum ad beneficia: harum siquidem literarum præcipua ratio est quæ à morum honestate procedit, idcircò non est collatio beneficij valida, imò nulla ipso iure censetur, si fiat harum literarum auctoritate ei, qui infamis sit, secundum Calde. in d. consil. 20. & consil. 4. de accusa. Felin. in d. c. 2. col. 3. de rescript. & in c. inquisitionis. de accusat. colum. 2. Rebuff. in d. tract. de pacificis poss. num. 222. his accedit, quod alienum est à mente Rom. Pon. infames ac periuros sub literis ad beneficia contineri, cùm potius ea velit clericis bonis moribus præditis conferri. Vnde placet profectò Cald. sententia in infamia iuris: item & in infamia facti.

Periurium item vtroque iure, Pontificio, & Cæsareo, punitur pœna infamiæ. l. si quis maior. C. de transactio. cap. infames. 6. quæst. 1. gl. in dicto capitul. querelam. de iureiuran. modò periurium promissorium sit, atque in iuramento promissorio contigerit: nam ex periurio assertorio infamis quis non efficitur. gloss. in l. Lucius. ff. de infamibus. gloss. in dicto capitul. quicunque 6. quæst. 1. notat sanctus Thomas 2. 2. q. 98. articul. 3. Bald. in rubric. de iureiurand. Abbas in capit. testimonium. columna 8. de testib. vbi Felin. num. 20. & Lambert. de iure patron. 1. part. 2. lib. quæst. 9. articul. 15. & Lanfrancus in capit. quoniam contra. de probationibus. in verb. testes. num. 135. testantur hanc distinctionem communem esse: quæ tamen intelligenda est, vt periurium promissorium circa contractum infamiam irroget, iuxta dictam l. si quis maior. quæ in hac specie expressim hanc pœnam infert. cui conuenit Regia lex 26. titul. 11. part. 3. & l. 2. titul. 5. part. 7. Quòd si quis in specie capitul. debitores. de iureiurand. periurus fuerit, quippe qui non soluerit vsuras, quas præstare promiserat, infamis non erit: vt notant Felin. in dicto capit. testimonium. numer. 21. & Lambert. in dict. articul. 15. Periurium autem assertorium rei præsentis, vel præteritæ, iure ciuili punitur pœna criminis stellionatus, & ideò periurus ad tempus exulat. l. vltim. ff. de crimi. stellionat. At periurium promissorium hanc etiam iure ciuili pœnam habet, vt præter infamiam periurus contractus pœnam soluat, & actionem, omneq́ue conuentionis commodum amittat. d. l. si quis maior. vbi Docto. communiter hoc adnotarunt. & in dict. l. 2. C. de rebus credit. Ias. in §. item si quis. in 2. num. 63. de actionibus. idem in l. si duo patroni. ff. de iureiurand. Ioan. à Selua. de iureiurand. quæst. vltima tradit vndecim periurij pœnas Chassanæ. in consuet. Burgund. rubric. 10. §. 12. quas apud ipsum Lector facilimè legere poterit. Iure quidem Regio, qui iuramentum promissorium violauerit, omnia bona amittit, eaq́ue fisco Regis adiudicantur. l. 1. titul. 6. libr. 8. ordinat. Ex quibus præter alios intellectus, quos paulò antè tradidimus ad l. 2. C. de rebus credit. apparet, posse eandem constitutionem intelligi quo ad pœnam ordinariam: nam quantum ad extraordinariam, frequenter periuria per humanos iudices puniuntur, sicuti no. glo. in Auth. scenicas non solùm si fideiussores præstent. quam dixit singul. Curt. Iunior in l. si quis maior. C. de transact. col. vlt.

Secundò agendum erit de periurio, quod in iudicio circa veritatis testimonium committitur Si quis etenim in iudicio interrogatus alicuius controuersiæ causa, dixerit testimonium aduersus veritatem, dubio procul falsum committit, falsiq́ue reus efficitur. l. 1. ff. de falsis. in princip. capit. 1. de crim. falsi. l. nullum. C. de testib. Nec solùm committit falsum testis, qui responderit contrarium eius, quòd verè ipse sciebat: sed & is qui interrogatus de aliqua re veritatem tacuerit, dixeritq́ue se nihil scire. quod probat text. in d. capit. 1. capit. quisquis. & ibi gloss. 11. quæstio. 3. Bald. in l. data opera. numero 29. C. qui accusare non possunt. gloss. in capit. cùm dilecti. de accusat. in verb. plenam. & in verb. meram. Felin. in capit. 1. de testib. cogend. numero 3. Regia 42. titul. 16. part. 3. & l. 1. titul. 7. part. 7. tacere siquidem vbi loquendum est, & loqui vbi tacere oportet, & est necessarium, peccatum erit secundum Thomam 2. 2. quæst. 73. articul. 1. & Floren. 1. parte. titul. 2. cap. 4. §. 5. Quòd si testis interrogatus veritatem tacuerit forsan absque dolo, quippe qui homo integræ famæ, & opinionis de actu post longum tempus interrogetur, excusabitur planè ex præsumpta quadam simplicitate, licet constet illius actus scientiam eum habuisse: sicuti adnotarunt Riminald. in l. qui accusare. C. de edendo. colum. 2. & Anton. Rube. consilio 16. potest autem testis falsum dicere testimonium in decem prædicamentis, quæ commemorat Azo in Proœmio C. eleganter. Bald. in l. data opera. numero 31. C. qui accusare non poss. & sanè testis falsum dicens testimonium, multis ex nominibus execrandus. Nam & antiquitus qui apud Romanos falsum testimonium dixissent, è Saxo Tarpeio deijciebantur, vt auctor est Gellius libro 20. Nocti. Attica. capitul. primo. quo in loco Sext. Cæcilius magno Reipublicæ malo existimat legem hanc duodecim tabularum obsoleuisse. Acerbitas, inquit, plerumque vlciscendi maleficij, benè atque cautè viuendi disciplina est. Item & Athenis in Areopago grauissimum exercebatur iudicium ψευδομαρτυριῶν, id est, falsorum testium, auctore Demosthene: tametsi Cicero in oratione pro L. Flacco Græcorum fidem in dandis mutuis falsis testimonijs maximè improbet. Quibus concinit, quod Euripides in Iphigenia Taurica scribit: Græcia nequaquam nouit fidem. Etiam si Atticus testis prouerbio dictus sit is, qui probatissimus & incorruptissimus est. Sicuti & Attica fides, etenim Velleius Paterculus, adeò, inquit, certa Atheniensium in Romanos fides fuit, vt semper, & in omni re quicquid syncera fide gereretur, id Romani Attica fide fieri prædicarent. Sic Græca fides pro certa fide assumitur apud Ausonium ad Paulum. & de Philone villico suo inquit: Mutuatur ad Græcam fidem. apud Plautum in Asinaria, Græca fides dicitur, vbi non verbis, nec stipulationibus, sed pręsenti pecunia res agitur. Diem, Aquam, Solem, Lunam, Noctem, hæc argento non emo. Cætera, quo volumus vti, Græca mercamur fide, id est, numerata pecunia. Quæ forsan deflecti possunt in id, vt per ironiam dicta esse censeantur: ideoq́ue existimemus præsenti pecunia rem agi, quòd fides Græca parum constans sit, & improbatissima. Pœna autem deiectionis è Saxo Tarpeio, iam pridem obsoleuit, siquidem & Modestinus respondit in l. si diutino. §. vltimo. ff. de pœnis. non posse quem sic damnari, vt de Saxo præcipitetur. Titus Liuius libro 29. scribit, Marcum Liuium, C. Claudium collegam Censorium equum vendere iussisse, quod summæ notæ erat duarum rerum causa, quarum præcipua fuit, quòd aduersus eum falsum testimonium dixisset. De pœna item falsi testis tradit Strabo libro 15. apud Indos falsum testem extremis decurtari. Iosephus etiam auctor est libro 4. Antiquit. cap. 6. Mosaica lege cautum fuisse, vt testis falsus ea pateretur, quæ is contra quem falsò testificatur, passurus esset. eadem lex constat capit. 19. Deuteron. Primus autem omnium Charondas testi falso mulctam indixit: quemadmodum meminit Aristot. lib. 2. Ethico. cap. 10. huius criminis grauitatem ostendit Salomon Prouerb. capit. 6. testem, inquit, fallacem odit Dominus. Et rursus capit. 25. Homo, qui contra proximum suum loquitur falsum testimonium, iaculum est, gladius & sagitta acuta. Quòd si testis verum dixerit, pecuniam tamen ex ea causa acceperit, vt scilicet testificaretur, falsi adhuc pœna tenebitur. glo. in l. 1. §. 1. & ibi Bartol. ff. de falsis. Abb. in capit. 1. de crimi. falsi. idem Abb. & Felin. numero 30. in capit. licet. de probatio. Hippol. in d. l. 1. §. 1. de fals. Ias. in l. Diuus. num. 27. ff. de re iudicat. Doct. in cap. 1. de testi. quorum opinio magis communis est, mihi tamen non omnino placet: video etenim crimen falsi non posse conuenire his, qui verum dixerint: atque ideo testis, qui falsum absque pecuniæ munere & corruptione testificatus fuerit, falsi crimine notabitur: non sic testis, qui licet pecuniam, vt testificaretur, recepit, nihilominus verum dixerit, nam falsi reus non erit. Sic Philip. Decius in capit. 1. de testibus. tenet, hunc testem non esse puniendum falsi pœna, sed alia extra ordinem, arbitrio iudicis, cuius opinio. l. styli. 115. probatur. inficior grauius esse crimen, si quis simul pecuniam acceperit, & falsum dixerit, quàm si pecuniam tantùm acceperit, verum autem fuerit testificatus, aut falsum absque pecuniæ receptione: attamen vt locus sit crimini falsi, & eius pœnis, oportet quòd testis falsum dixerit testimonium. Sed & si quis testimonium dixerit in iudicio, contrarium tamen ei, quod iuratus extra iudicium dixerat, falsi item pœna tenebitur, secundum Bartol. in l. eos. vltim. colum. ff. de fals. Tyndarum in tract. de testibus. capit. 11. Matth. de Afflict. in constitu. Neapolit. lib. 3. tit. de periurijs. num. 14. quorum opinio admodum est dubia, imò mihi falsa videtur. Nam si quis extra iudicium etiam cum iuramento contra veritatem responderit, non punitur ordinaria pœna falsi, sicut notat Alberic. 2. parte statut. quæstio. 147. idem contra Bartol. tradit Hippolyt. in dicta l. eos. numero 11. Bald. in capitul. 1. §. si enim. quid sit inuestitu. in feudo. columna 2. atque Alexand. in consilio 74. libro 1. scribit, communem opinionem esse Bartolo contrariam. Felin. etiam à Bartol. discedit in capitulo, cùm in tua. de testibus. vbi extra iudicium responsio data est absque iuramento: nam si quis iuratus respondisset falsum etiam extra iudicium, ipse Felin. Bartol. sententiam defendit, vt pœna falsi locum habeat. Ego verò fateor, periurum hunc esse, & pœna periurij puniendum fore, non pœna falsi, quasi ea tantùm admittenda sit contra testem in iudicio falsum. quod Alberic. in dict. quæst. 147. significare videtur: tametsi Alexand. Hippol. & alij, qui Bartol. sententiam improbarunt, expressim loquantur quando extra iudicium absque iuramento quis respondisset contrarium eius, quod modò in iudicio testificatur. Nec me præterit, in hac specie quoties quis contraria responderit, primò quidem extra iudicium iuramento præstito, ac demum in iudicio per solenne testimonium coram iudice, hoc posterius responsum non esse admittendum, nec fidem ei exhibendam propter manifestum periurium, quemadmodum ipse tradidit lib. 2. variar. resolutio. capit. 13. numero 7.

Testis autem, qui falsum dixerit testimonium punitur iure Pontificio, si clericus sit, depositione, & detrusione in monasterium, vt ibi pœnitentiam tanti sceleris agat, secundum Panor. in capit. 1. de crimi. fal. text. optimus in c. si Episcopus. 50. distinct. nisi clericus ex officio iudicis, tunc puniendus sit nulla constituta contra eum accusatione: quia in hoc casu punitur pœna extraordinaria iudicis punientis arbitrio. text. & ibi glo. in §. presbyteri. 5. quæst. 6. Sic & iure Ciuili dicens falsum testimonium, si puniatur à iudice ex officio citra accusationem, quia apud eum dixit falsum testimonium, extra ordinem arbitrio iudicis punitur: non ordinaria pœna. l. nullum. & ibi gloss. C. de testib. l. vltim. tit. 16. part. 3. not. Ioan. Ferrari. in Pract. in rub. de forma iuramenti testis. col. 3. quòd si iudicio ordinario accusationis actum sit contra testem falsum, punitur is falsi criminis pœna, quæ traditur in l. 1. §. vlt. ff. de falsis. prob. text. in l. eos. ff. eod. tit. l. 13. tit. 8. lib. 2. fori, vt tandem pœna falsi in homine libero sit deportatio, & omnium bonorum publicatio: in seruo autem vltimum supplicium. Sed si quis in causa capitali falsum aduersus reum testimonium dixerit, puniendus erit eadem pœna, qua puniretur reus ipse, si criminis conuictus foret. text. in l. 1. §. 1. & ibi Bartol. ff. de sicarijs. cuius meminere Bald. in c. 1. in principio, de pace tenend. & eius violatori. col. vlt. Ias. in l. & si legibus. C. si contra ius vel vtilit. pub & in l. si duo patroni. §. vlt. ff. de iureiur. Felin. in c. sicut. de testib. Chassanæ. in consuetud. Burgundiæ, rub. 10. col. 10. tex. optim. in c. satis. 33. quæst. 5. cuius mentionem fecit Aret. in c. super his. de accusat. num. 24 idem glo. sensit in cap. Rex debet. 23. quæst. 5. est & in his regnis, hac de re egregia decisio in l. 83. Tauri. cuius & nos obiter meminimus, libro Variarum resolutio. 2. cap. 9. probat hoc ipsum text. Deut. cap. 19.

Pœnæ verò statutæ aduersus falsos testes non admittentur, nec admittendæ sunt, vbi testis falsum dixerit in his, quæ accessoria sunt, nec ad substantiam actus pertinent: tunc etenim pœna extraordinaria punienda est falsitas ista: quemadmodum not. Spec. tit. de teste. §. 1. vers. item quòd aliquid de suo. num. 87. & ibi Ioann. And. Ang. in l. Lucius. ff. de his, qui not. infamia. Hippol. in singul. 76. Innoc. ante alios in capit. fraternitatis. de hæret. cui sententiæ suffragatur, quòd falsitas minimè punitur, si contingat in his, quæ siue vera siue falsa sint, nemini nocere possunt. glos. in l. damus. C. de falsis. quam Docto. inibi sequuntur. & Socin. consil. 104. libro 1. Hippol. in l. 1. §. præterea. ff. de sicarijs. num. 14. idem & Socin. in consilio 185. libro 2. qui hanc opinionem testificatur communem esse. Est & ad hoc ipsum glo. Abb. Imol. & Doctor. in cap. quanto. de iureiur. in verb. nomine patris. notat Ant. Rube consil. 16. Item punitur pœna falsi is, qui testem ad dicendum falfum testimonium induxit, aut testem munere & dono corrupit, vt aduersus veritatem testificaretur. l. 1. ff. de fals. Regia lex 1. titul. 7. part. 7. vbi expressim hoc probatur. Nec tamen ex hoc causam amittit: siquidem is tantùm ius litis & causæ perdit, qui falsum committit circa acta causæ, non qui circa testes ipsos aliaúe instrumenta, quæ ad causæ acta non attinent. text. in l. in fraudem. §. quoties. ff. de iure fisci. quem ita Bartolus ibi intellexit. quem sequitur Benedict. à Plumbino, in l. qui agnitis. ff. de exceptio. rei iudicat. columna 15. tradit Hippolyt. in Rubric. C. de probationibus. numero 186. cum sequentibus. & est hæc opinio communis, secundum Alex. & Ias. in l. diuus. colum. 4. ff. de re iudic. & Deci. in cap. cùm venerabilis. de except. num. 30. qui tamen conatur aduersus Bartol. distinctionem disputare.

Lege Regia testis falsum dicens testimonium, punitur pœna quadam satis extranea. Nam ei extrahuntur dentes, non quidem omnes, sed quinta eorum pars, etiam si hoc testimonium dixerit in causis ciuilibus. l. 3. titul. de falsis. libro 4. fori, quam legem ipse video in praxi admissam esse, siue iudex ad punitionem istam procedat ex officio, siue ad accusationem alicuius. Quidam opinantur lege veteri huius regni, testi falso omnes dentes extrahendos fuisse: at que ita legem obtinuisse, in hæc verba: Quitenle los dientes. Idq́ue iustissimum fuit: & tandem adiectis literis paulum corrupta dictione scriptum fuisse: Quintenle los dientes. Qua de re nihil certum affirmare audeo.

His verò, quæ de puniendis periurijs diximus, illud est adijciendum, quòd periurus ratione iuramenti de calumnia non est puniendus, nec aduersus eum procedi potest per viam inquisitionis, nec per modum accusationis: quia satis Deum vltorem habet, qua in specie intelligenda est l. 2. de rebus credit. secundum gloss. in princ. Institut. de pœna teme. litigant. in verb. religione. quod expressim adnotarunt Bald. in consil. 299. libro 5. Federic. consil. 23. Rebuffus in tract. de pacificis possess. num. 219. quorum ratio ea potissima est, quòd sit fragilis humana memoria, etiam in factis proprijs: atque ideo licet quis iuramentum in iudicio præstiterit de calumnia, & victus fuerit, non ex hoc arguitur, eum periurum fuisse. Imò si locus foret accusationi, aut inquisitioni ad punitionem periurij, ex iuramento de calumnia commissi, profectò mille quotidie proponerentur accusationes aduersus periuros, totidemq́ue inquisitiones à iudicibus ex officio instituerentur: quæ quidem res satis esset in Republica perniciosa, quippe quæ daret ansam multis calumnijs & delationibus. Non inficior, periurium à iuramento calumniæ procedens puniendum fore, quoties per ipsius iurantis confessionem, aut per euidentem probationem constaret, iurantem vel in iuratione ipsa, vel aduersus eam calumnia vsum fuisse. cap. vlt. de iureiur. in 6.

Tertiò, de blasphemijs agendum erit: nam eas ad periuria, & temeraria iuramenta quidam existimant pertinere, cùm plerumque potius sunt execrationes quædam. Est autem blasphemus qui negat aliquid de Deo, quod ei conueniat: aut tribuit Deo aliquid, quod ei nequaquam conuenit, quemadmodum S. Thomas explicat 2. 2. quæst. 13. artic. 1. & ibi Caiet. Syluest. in verbo, blasphemia. quæst. 1. Nam blasphemiæ nomen significare videtur quandam derogationem alicuius excellentis bonitatis, maximè diuinæ. Atque ideo blasphemus est, qui diuinæ maiestati derogat, eius potestati aut bonitati detrahens. Et hæc quidem propriè: impropriè etenim quodlibet conuitium in Deum prolatum, & itidem contumelia maledictióue in ipsum Deum, aut virginem matrem, aut sanctos, blasphemiæ nomen habent. Probatur equidem hæc ad blasphemiæ crimen pertinere, in capit. 2. de maledicis. notant Anania ibi. Bart. in l. item apud Labeonem. §. ait Prætor. ff. de iniur. idem in consilio 274. quidam Pellinus. Socin. consil. 102. libro 2. Matthæ. Afflict. in constitut. Neapolit. de blasphemijs. colum. 3. Thom. Grammat. decis. 50. Bart. Socin. consil. 119. libr. 4. quorum opinio communis est, & eam rationem habet, quòd maledictio, aut imprecatio Deo minimè conueniat, quippe cui nullum possit malum contingere aut nocere. Idem de conuitio respondendum erit: cùm id tendat in derogationem diuinæ maiestatis, & excellentiæ. Præsertim hoc constat ex blasphemiæ definitione, quam tradit Hugo de sancto Victore, lib. de fructu carnis & spiritus, cap. 6. ita scribens: Blasphemia est cum quadam probrosa irreligiositate, & diminutione honoris diuini vituperium, aut conuitium. Diximus autem priorem definitionem ex sancto Thom. ad blasphemias propriè pertinere quæ vel negant aliquid de Deo, quòd ei maximè conueniat, vel tribuunt Deo, quod ab eius excellentia est omnino alienum: & idem distinximus proprias blasphemias ab improprijs, quæ etsi maximis pœnis sint puniendæ, admodumq́ue blasphemiæ nomen habere debeant, non tamen veræ blasphemiæ sunt: quia directè non tendunt ad derogationem diuinæ potestatis, & eius excellentiæ: vt quidam existimant, tametsi ego censeam eas blasphemias in Christiana republica eodem iure, eisdemq́ue constitutionibus, cum alijs adæquandas fore. Nam eas verè blasphemias esse opinor, quicquid alij dixerint, etiam iuxta Thomæ definitionem: siquidem nec maledictio, nec conuitium Deo possunt aliqua ex parte conuenire. Ex his oportet aliquot speciales examinare vulgi in iram excandescentis sermones, qui multis nominibus sunt execrandi: sed tamen refert censere, an sint veræ blasphemiæ, vt locus sit Regijs pragmaticis constitutionibus, alijsque pœnis iure communi aduersus blasphemos in Deum statutis, quod satis vtile apparet.

Primò quidem deducitur, an blasphemus sit, qui dixerit: hoc fiet à despecto de dio, sicuti Doctores Itali referunt? & Bald. in consil. 476. libro 3. incipit: ille qui dicit, in ea est sententia, vt opinetur, hæc verba ad blasphemiam non pertinere, quia potius sunt iniuriosa verba, eumq́ue sensum habere videntur: quòd sicut multa mala fiunt Deo nolente speciali concursu, & quæ diuinæ maiestati displicent: ita & hoc malum fiet, etiamsi Deo displiceat. quibus verbis non derogatur immensæ Dei potestati: atque ita sequitur Bald. Alexand. in additionibus ad Bartol. in d. l. apud Labeonem. §. ait Prætor. & Felin. in Proœmio Decretal. colum. 4. idem notauerat Angel. in l. his verbis. §. 1. ff. de hæredi. instit. contrarium tamen plerisque visum est iure verius esse. Nam isthæc verba nullo pacto possunt à culpa blasphemiæ excusari: siquidem manifestè tendunt in derogationem potestatis diuinæ: quasi blasphemus velit, id agendum esse, etiamsi Deus omnipotens noluerit: quo quidem sensu omnipotentis Dei maiestas læditur. Et præterea etiamsi hic sensus abesset, non potest aliter his verbis aptari interpretatio, quin in contemptum diuinæ maiestatis, eiusq́ue potestatis pronunciata censeantur: quo fit, vt Baldi sententiam falsam esse existimauerint Imol. in dict. l. his verbis. §. 1. ff. de hæred. instit. Socin. in dicto consilio 102. libro 1. Boërius decis. 301. Thomas Grammatic. in d. decis. 50. quo in loco testatur ita in Regio Neapolitano Prætorio pronunciatum fuisse. Quibus accedit Pragmatica huius Regni constitutio, quæ prima est, & inter alia quæ ad blasphemiam pertinent, hæc verba connumerat: à despecho de Dios.

Secundò, vt ad alia verba accedamus, quæ in eadem constitutione continentur, hinc possumus considerare, an illa verba: abnego Deum, non credo in Deum, sint blasphema? & dubio procul, si ad falsam affirmationem, aut negationem referantur, Apostasiæ crimen inducunt. Nam qui ait, se non credere in Deum, nisi id, quod falsum est, verum sit, iam Deum diffitetur. Imò & si hæc execratio ad verum referatur, minimè congrua iuratio est: quoniam Deus sub hac forma non allegatur in testem, sed potius eius nomen blasphematur. scelestissimum enim crimen est, Deum, cuius nutu conditi simus, cuius prouidentia gubernamur, abnegare: & quod prodigiosum est, Deum ipsum renegare. aduersantur sanè hæc verba confessioni fidei, atque ideo etiamsi ad veritatis confirmationem his vteretur verbis, blasphemus est iudicandus, quippe qui Deum in testem non adducat illius veræ negationis, aut assertionis: sed potius diuinæ maiestati tribuat, quod aliquo casu ea temerè negari possit.

Tertiò, in eadem Regia constitutione subsequitur aliud verbum, nempe, mal grado aya Dios: quod manifestam habet blasphemiæ culpam: tribuit etenim blasphemus hic Deo id, quod est omnino ab eo alienum, quia Deo nihil mali potest contingere.

Quartò, eadem constitutio subdit idem de hac imprecatione: No ha poder en Dios. Quæ potestati Dei omnipotentis aduersatur: ideoq́ue blasphemia censetur, pœnisq́ue eius punitur.

Quintò, idem inibi dicitur de hac oratione, Pese à Dios. Deum tædat, displiceat Deo: non enim conuenit displicentia Deo, nisi de his, quæ ab hominibus prauè, & aduersus eius præcepta committuntur, qua ratione detrahit excellentiæ diuinæ, qui hos humanos effectus illi tribuit. Et præterea hoc verbum hominis est ægritudinem sui animi respuentis in Deum, quasi Deus nostris afficiatur perturbationibus, & odium quis Deo aduersus homines tribuat, quos diligere maximè præcepit. Hæ sanè quinque imprecationes in dicta constitutione Regia maximè improbantur, & puniuntur, vt blasphemiæ.

Sextò, hinc deducitur quid dicendum sit de ea oratione, quæ irascenti animo in hunc modum prnunciatur, per Dei vitam: Hispanicè, por vida de Dios. Nam apud Toletum Carolus Cæsar anno vigesimo quinto statuit hanc orationem eandem habere pœnam, quæ per pragmaticam constitutionem fuerat contra blasphemos statuta. Et profectò hæc oratio non habet eum sensum, quem illa, viuit Deus: quia cùm dicimus per Dei vitam, non inuocamus simpliciter Deum in testem, sed est execratorium verbum: quemadmodum & illud, per vitam patris. Etenim salutem patris quis in pœnam adstringit, & vltionem, si aliter res est, quàm is affirmat. Vnde blasphemia est maxima per Dei vitam iurare, aut execrari. Quia ipsam Dei vitam designat, qui ita execratur vltioni, ac si Deus de seipso supplicium sumere posset. Deinde ex his verbis significatur, vitam Dei posse finiri, & eum mortalem esse, quod admodum blasphemum est.

Septimò patet, cur ad blasphemiam referenda sint verba illa: Deuoueo Deo: deuodo à Dios. quorum eadem Toletana constitutio, & Regia responsio meminit, ea exæquans præcedentibus. Nam hæc verba ferè eundem sensum habent, quem illa, descreo: non credo in Deum: abnego Deum. Forsan ista verba, deuodo à Dios, Latinè reddi debent: deuoto Deum, id est, maledico Deum. Nam Augustinus lib. quæstionum super Numeros, cap. 40. deuotare maledicere interpretatur, ex vulgi vsu, & interpretatione, vt anathematizare apud Marcum, capit. 14. Petrus cœpit anathematizare & iurare, quia non noui hominem. Iurauit enim Petrus per execrationem, maledictionem sibi imprecatus, si nouisset hominem. Quod iuramentum grauissimum est, vt testis est Augustinus super Psalm. 7. illa autem oratio, voueo Deo, non tam ad iuramentum, quàm ad expressum votum pertinet. quamobrem cùm hæc verba ad futurum aliquid referuntur, quod pollicemur, voti formam & speciem habent: ideoq́ue tunc ad voti materiam attinet: & inspiciendum est, quid fuerit promissum. At si nihil promittatur futurum, sed velut iuratoria verba proferantur assertionis, aut negationis, ineptissima loquutio est, cùm Deus in testem minimè allegetur.

Octauò, eadem Regia responsio sub eisdem pœnis prohibet iuramenta per membra Christi. Quia hîc potius blasphemia contrahitur, quàm iuramentum. Quemadmodum etenim cùm quis per Dei vitam iurat, execrationis forma vtitur in eum sensum, vt Dei vita in discrimine constituatur, si quod affirmatur verum non sit: ita & quando quis vtitur his verbis, per caput Christi, & similibus: capiti Dei malum imprecatur, si falsitas assertioni subsit. atque ideo hæc formula execrandi, vel ad blasphemiam attinet, vel ineptissima est, plurimum maiestati diuinæ derogans. de hac verò iuratione paulò antè diximus, cùm tractauimus eam quæstionem: an liceat iurare per membra Dei.

Nonò, hinc patet qua ratione huius regni pragmatica constitutio, quæ prima est, eadem pœnas inflixit his, qui de Virgine intemerata, deiparaq́ue Maria eadem verba dixerint, quæ de Deo ipso dicta blasphemiam inducunt. Nam vt scribit S. Thomas in 2. 2. quæst. 13. articul. 1. Sicut Deus in sanctis suis laudatur, in quantum laudantur opera, quæ Deus in Sanctis efficit: ita, vt blasphemia, quæ confertur in sanctos in Deum consequenter tendit, præsertim si in beatissimam virginem Mariam, vnde maxima ratione præfata constitutio stabilita est ad coërcendas improbissimorum hominum linguas. Nam & l. 3. tit. 28. part. 7. duplo maiorem pœnam statuit in blasphemantes sacratissimam Virginem, quàm cæteros sanctos.

Decimò eodem iure constat iurationem istam, per intemeratam deiparæ Virginitatem, esse omnino improbam. Nec enim Deus hîc in testem adducitur alicuius veritatis: sed execratio est linguæ temerè in iram excandescentis. Vnde Carolus Cæsar Hispaniarum Rex apud Madritium, anno quingentesimo vigesimo octauo l. 68. sanxit, hanc temeritatem puniendam esse pœnis statutis aduersus blasphemos, in d. pragmat. 1. & in constitutione Toletana anni vigesimiquinti.

Vndecimò, eadem Madricia lege improbantur iurationes istæ, & blasphemiæ: eisdemq́ue pœnis veteris pragmaticæ, ac Toletanæ legis puniuntur, videlicet, Abnego fidem, aut chrisma, quod recepi: Reniego de la fe: o de la chrisma, que recebi. quæ quidem verba ad manifestam blasphemiam pertinent, & ad infidelitatem. Item illa eadem lege ad hunc & eundem modum puniuntur. Sicuti Deus est veritas, vt Deus est filius virginis Mariæ: hæ siquidem æquiparationes nostrarum veritatum cum diuinis, blasphemiæ nomen habere videntur. Quamobrem dum falsitas sub his iurationibus affirmatur, fœdissimum est periurium cum blasphemia coniunctum. quòd si affirmatio veri veritate polleat, adhuc non fugiunt, qui hisce verbis vtuntur, blasphemiæ crimen, & culpam: quemadmodum hæc eleganter explicat Dominic. à Soto, in Relectione de iuramento. capitul. 6. scribens in hunc sanè modum: Nam quamuis veritas, vt aiunt Philosophi, eò quòd adæquatio rei ad intellectum in indiuisibili consistit, non recipiat magis, nec minus, tamen quia veritates æternæ & diuinæ ipsissimæ sunt, inaccessæq́ue veritates, ac subinde principium, & finis creaturarum omnium, nulla nostrarum veritatum cum illis est comparanda. Imò est quædam hæc non infima blasphemię species, quæ vel à nostra superbia procedit, vel nostra inflam matur iracundia: dum tantam nobis fidem præstari affectamus, qui & decipi solemus, & decipere, quanta inuertibili debetur veritati diuinæ.

Duodecimò, verè ex his colligitur, verum esse quod Socin. respondit in consilio 119. libro 4. dicens: Blasphemiam esse, si quis in Christianam fidem aliquid iniuriosè obiecerit, quod eius auctoritati & certitudini deroget: quasi verè in Deum ipsum fidei auctorem, & patronum dictum esse videatur. Cùm fides Catholica ab auctore ipso certitudinem infallibilem habeat.

Blasphemi autem olim veteri lege pœna mortis puniebantur. Leuit. capit. 24. Qui blasphemauerit nomen Domini, morte moriatur: lapidibus opprimet eum omnis multitudo, siue ille ciuis, siue peregrinus fuerit. Sic & propter blasphemiam Senacherib, angelus Domini vna nocte totum exercitum percussit, ipseque à filijs postea interfectus est. 4. Reg. c. 19. Varias autem punitiones diuinæ vindictæ blasphemis illatas commemorat Chassanæus in consilio 1. num. 68. & seq. & Boërius decisione 301. tametsi quandoque possit crimen hoc culpam habere venialem, nempe, cùm quis non aduertens verba, quæ pronunciat, esse blasphemiam, ex aliqua passione in ea prorumpat eorum significationem minimè considerans. Nam hoc casu peccatum veniale tantùm committitur. Quòd si quis aduertat, verba, quæ effutit, blasphemiam esse, minimè excusatur à peccato mortali ex iracundiæ impetu, sicut nec ille, qui eadem affectus passione aliquem occideret, secundum Thom. 2. 2. quæst. 13. articul. 2. ad finem. Habet autem blasphemia grauitatem infidelitatis, vt scribit idem Thom. d. q. 13. articul. 3. opponitur etenim confessioni fidei, & tamen, quemadmodum inibi explicat Caieta. de ratione blasphemiæ, non est sentire in intellectu, aut dicere ex eodem intellectus errore aliquid falsum de Deo. Qui enim blasphemat, licet non sentiat, nec intellectu perceperit, falsum esse quod dicit, dicendo tamen induit personam sentientis sic esse, vt ore pronunciat. & deinde, quia sentire falsum de Deo, & dicere de Deo falsum contingunt super materia indebita, & habent obiectum ipsam fidem: vtrumque, sentire & dicere ad grauitatem infidelitatis pertinet, tametsi dicere falsum de Deo non sit vera infidelitas, sicut est sentire de Deo falsum, habet tamen grauitatem ex materia, & hæc grauitas pertinet ad infidelitatem propter obiectum fidei, & præterea eo quòd eadem ratione actus hic sit per se malus, atque opponatur perfectæ confessioni fidei. Propriè autem & verè, vt sit blasphemia infidelitas, necessariò exigit intellectus errorem, nempe, quòd quis sentiat falsum de Deo, cùm possit blasphemia contingere salua fide, absque falsa opinione de Deo, exercendo solam detestationem voluntatis. Nam sicut in fide duo contingunt, scilicet, assentire articulis fidei, & dicere exteriori loquutione, vel interiori ea, quæ sunt fidei: quorum primum pertinet ad ipsam fidem: secundum ad confessionem fidei, iuxta illud: Credidi propter quod loquutus sum. ita in infidelitate inueniuntur duo: Primum quidem dissensus ab his, quæ sunt fidei: secundum, dicere intus, vel exterius contraria his, quæ sunt fidei. Prius horum spectat propriè ad infidelitatis vitium, & illius species est, atque in errore intellectus consistit. Posterius autem ad blasphemiæ vitium attinet, ita quòd blasphemia propriè contingit dicendo intus, vel exterius aliquid contra Deum. Deinde quia in materia morali, cùm de actibus est sermo, intelligitur de voluntarijs: idcircò blasphemia consistit in dicendo voluntate, & sponte contra Deum. Quemadmodum Caietan. explicat in dict. quęst. 13. artic. 1. qui ad maiorem huius quæstionis elucidationem scribit, posse blasphemiam cum fide & sine fide contingere, atque vtroque modo non tantùm actu & verbo exteriori, sed etiam interiori. Potest siquidem quis credens Deum omnipotentem esse, velle dicere secum, vt iniuriam Deo faciat, quòd Deus non potest aliquid, & in hoc mendacio delectari. Quia potest oppositum eius, quod scit & credit, concipere, quamuis non possit tali opposito assentire. Omnis autem blasphemia quia est voluntaria, procedit à voluntate mala: non tamen omnis blasphemia contingit cum voluntate affecta ad derogandum diuinæ excellentiæ & maiestati. Sicut & credere in Deum est voluntarium, non tamen semper procedit à voluntate affecta charitate Dei. Vnde malitia ista, & affectus derogandi per blasphemiam diuinæ excellentię se habet ad blasphemiam, sicut charitas ad fidem. Hinc sanè fit, vt blasphemia possit contingere exterius & interius, secundum solam voluntatem simplicem absque affectu derogandi maiestati, & excellentiæ diuinæ. Hanc appellat diuus Thomas blasphemiam secundum solam opinionem intellectus. Aliter etiam blasphemia datur cum effectu detestandi Deum, & inferendi ei iniuriam, ac derogandi maiestati diuinæ, & eius excellentię: & sic cum affectu detestationis: & hæc à præcedenti distinguitur ex ipsa malitia. Vtraque autem blasphemia si exteriùs non erumpat, cordis tantùm est: si verò actum exteriorem habeat, exterior blasphemia censetur: quod ipse Thomas explicat in d. artic. 1. blasphemia verò non credentis in Christum, id est, Sarraceni, Turcæ, alteriúsue infidelis est solùm blasphemia secundum se, quia, quando blasphemus non credit contra Deum se dicere, solùm est blasphemia ex parte Dei blasphemati. Blasphemia sanè illius, qui credit in Christum, est blasphemia secundum se, & secundum blasphemantem: ac per hoc perfectior est blasphemia sine infidelitate, quàm cum ipsa infidelitate coniuncta. Nam, vt inquit Petrus 2. c. 2. melius erat eis veritatem non agnoscere, quàm post agnitam retroire. atque ita Caieta. adnotauit in d. q. 13. artic. 3.

Iure Pontificio blasphemia punitur publica pœnitentia: & si fuerit blasphemus laicus iniungitur iudici seculari, vt eum puniat pœna pecuniaria. tex. in c. 2. de maledi. Synodus autem Lateranensis sub Iulio secundo cœpta, & deinde sub Leone decimo continuata, sessione 9. aduersus blasphemos crimen hoc maximè detestata pœnis grauissimis insequitur, his, quæ sequuntur, verbis:

Ad abolendam verò execrabilem blasphemiam, quæ in maximum diuini nominis, & Sanctorum contemptum supra modum inualuit, statuimus & ordinamus, vt quicunque Deo palàm seu publicè maledixerit, contumeliosisque ac obscœnis verbis dominum nostrum Iesum Christum, vel gloriosam virginem Mariam eius genitricem expressè blasphemauerit, si munus publicum, iurisdictionémue gesserit, perdat emolumenta trium mensium pro prima & secunda vice dicti officij: si tertiò deliquerit, illo eo ipso priuatus existat.

Si Clericus vel Sacerdos fuerit, eo ipso, quòd de delicto huiusmodi fuerit conuictus, etiam beneficiorum, quęcunque habuerit fructibus applicandis, vt infra vnius anni mulctetur. Et hoc sit pro prima vice, qua blasphemus ita deliquerit. Pro secunda verò si ita deliquerit, & conuictus fuerit, si vnicum habuerit beneficium, eo priuetur. Si autem plura, quod ordinarius maluerit, id amittere cogatur. Quod si tertiò eius sceleris arguatur & conuincatur, dignitatibus ac beneficijs omnibus, quæcunque habuerit, eo ipso priuatus existat: ad eaq́ue vlteriùs retinenda inhabilis reddatur, eaq́ue liberè impetrari & conferri possint. Laicus verò blasphemus, si nobilis fuerit, pœna vigintiquinque ducatorum mulctetur, & pro secunda vice quinquaginta fabricæ Basilicæ Principis Apostolorum de vrbe applicandorum, & alijs, vt infrà deducitur. Pro tertia verò nobilitatem perdat. Si verò ignobilis ac plebeius fuerit, in carcerem detrudatur. Quòd si vltra duas vices publicè blasphemus deprehensus fuerit, mitra infami per integrum diem ante fores Ecclesiæ principalis mitratus stare cogatur. Si verò pluries in hoc ipsum peccatum lapsus fuerit, ad perpetuos carceres, vel ad triremes damnetur, ad iudicis deputati arbitrium. In foro autem conscientiæ nemo blasphemiæ Reus absque grauissima pœnitentia seueri confessoris arbitrio iniuncta possit absolui. Qui verò sanctos reliquos blasphemauerit, arbitrio iudicis rationem personarum habituri mitiùs aliquantò puniri volumus.

Statuimus etiam, vt seculares iudices, qui contra tales blasphemiæ conuictos non animaduerterint, eósque iustis pœnis minimè affecerint, quantum in eis fuerit, quasi eidem sceleri obnoxij eisdem quoque pœnis subijciantur. Qui verò in illis inquirendis puniendisq́ue diligentes, & seueri fuerint, pro qualibet vice decem annorum indulgentiam consequantur, & tertiam partem mulctæ pecuniarię habeant. Quicunque verò blasphemantem audierint, eum verbis acriter obiurgare teneantur, si citra periculum suum id fieri posse continget, eundemq́ue deferre vel notificare apud iudicem Ecclesiasticum seu secularem intra triduum debeant. Quòd si plures dictum blasphemantem simul audiuerint, singuli eum accusare teneantur, nisi fortè omnes conuenerint, vt vnus pro cunctis tali fungatur officio.

Quos omnes in virtute sanctæ obedientiæ hortamur, & monemus in Domino, vt pro diuini nominis honore ac reuerentia in suis domibus, ac cæteris præmissa omnia seruari, & exactissimè exequi mandent, ac faciant, vberrimam ab ipso domino Deo tam boni operis ac pij mercedem habituri. Similemq́ue annorum decem indulgentiam ab Apostolica sede consequuturi, cum tertia parte mulctę, qua dictus blasphemus plectetur, quoties tale scelus puniendum curauerint: quam quidem indulgentiam, & reliquam tertiam mulctæ partem accusatori blasphemi nomen deferenti similiter concedi, & assignari volumus: alijs pœnis contra huiusmodi blasphemos per sacros Canones expressis, nihilominùs in suo robore manentibus. Hactenus synodus ipsa Lateranensis.

Sed quia pœnam dicti capit. 2. de maledic. Laici tantùm, non Clerici subire debent, secundum Ioan. Andream, & Abb. ibi. & Hostien. in summa de maledicis. §. blasphemantes. versic. grauior. etiam sciendum est, quòd Clerici blasphemi deponendi sunt ab ordine Ecclesiastico & Clericali. text. optimus in capit. si quis per capillum. 22. quæstio. 1. quę quidem pœna vel obtinuit vel obtinere debet data in corrigibilitate, vel consuetudine blasphemandi: quemadmodum notat Hostiens. in dict. versic. grauior. & Alexand. in consil. 72. lib. 1. colum. 4. aut sanè cùm ita grauis fuerit blasphemia, quòd maximam inducat diuinę maiestatis iniuriam: sicuti Panormit. in dict. capit. 2. existimat, quem sequitur Ioannes Bernard. in practica criminali. capit. 103. cùm alioqui pœna dicti Canonis sit iam olim antiquata per desuetudinem: sicuti idem Hostiens. testatur in d. §. blasphemantes.

Iure autem ciuili blasphemi olim pœna mortis puniebantur. text. in Authent. vt non luxuri. contra natu. §. præterea. cuius quidem constitutionis pœna tunc locum habet, cùm quis ex consuetudine & incorrigibilitate Deum blasphemauerit: quod adnotarunt Petrus, Cynus, Bald. & Salycet. in l. 2. C. de rebus creditis. Alexand. in consilio 233. lib. 6. colum. 1. Anani. in dict. capit. 2. de maledict. colum. 8. & Nicol. Boëri. in decisio. 201. numer. 11. Iaso. in l. si duo patroni. §. vlti. & in l. 3. §. iurari. ff. de iureiur. & tamen adhuc ea pœna in desuetudinem abijt: sicuti asseuerat Lucas de Penna. in l. omnes iudices. C. de delatoribus. lib. 1. colum. 3.

Iure Regio variè blasphemus punitur, præsertim iure Partitarum, quod 7. Partit. titul. 28. continetur. Quo in loco Alfonsus Rex diligentissimè pœnas aduersus blasphemos distinxit, & statuit. Præsertim quòd plebeius pro prima blasphemia verberetur, pro secunda notetur in labijs ferro candenti signo crucis, pro tertia lingua mutilus fiat, eiq́ue abscindatur. ita sanè l. 4. statutum est. Sic & apud Gallos præter alias pœnas blasphemo pro sexta blasphemia labium superius, pro septima inferius abscinditur, ita quidem, vt dentes appareant: pro octaua verò blasphemia lingua amputatur: sicuti statutum fuit per Carolum octauum, & Ludouicum duodecimum, teste Nicolao Boërio dicta decisione 201. numero 15. qui hanc labiorum & linguæ abscisionem ad Ludouicum duodecimum refert: cùm tamen & Carolus octauus sanxerit aduersus blasphemum, quòd is pro secunda blasphemia puniatur pœna abscisionis superioris labij, pro tertia inferioris, pro quarta linguæ: alijs item pœnis per eum statutis: sicuti refertur in stylo Parlamenti sub constitutionibus Regijs. titu. de maledicis & blasphemis. alias verò pœnas aduersus blasphemos statutas iuxta varias prouinciarum leges, refert ipse Nicolaus Boërius in dicta decisio. 301. vbi etiam tractat de his, qui non lingua, sed manibus offendunt diuinam maiestatem, eius imagines, aut virginis Mariæ, aut Sanctorum lædentes, qua de re Regia lex 5. titu. 28. part. 7. itidem agit blasphemus etiam iure Neapolitani regni abscisione linguæ punitur iuxta constitutionem de blasphemantibus. tametsi ea pœna per vsum commutata sit in linguæ perforationem, quæ clauo publicè fiat: secundum Thomam Grammatic. decisio. 50. iure deinde huius regni postmodùm constitutum est, quòd blasphemus in curia Principis, aut intra quinque leucas puniatur pœna verberum, & amputationis linguæ: extra curiam autem puniatur pœna amputationis linguæ, & amissionis dimidiæ partis bonorum. l. 2. titu. 8. lib. 8. ordinat. Attamen nouis constitutionibus praxis aliam recepit huius criminis punitionem, siquidem blasphemus pro prima blasphemia punitur carcere vnius mensis: pro secunda exilio sex mensium à loco habitationis, & mille quadrantum pœna in tres distribuenda partes, quarum vna accusatori, alia iudici, tertia pauperibus competit. Pro tertia verò blasphemia clauo lingua perforabitur, nisi blasphemus sit ex his, qui scutiferi apud nos appellantur, vel maioris conditionis homo: quia is pro tertia blasphemia punitur exilio vnius anni, & mulcta duorum millium quadrantum, quod in Pragmatica prima constitutum est, & deinde per Carolum Cæsarem Toleti anno. M. D. vigesimoquinto. Prædicta tamen linguæ fixio, aut perforatio, quę clauo fit, aliquot in locis in desuetudinem abijt, ac mutata est in eam pœnam, qua ligno premitur lingua. Hispani lignum hoc Mordaxa appellamus. Seneca verò id lignum linguarium latinè dixit lib. 4. de beneficijs. capit. 36. damno, inquit, castigabo promittentis temeritatem. Ecce, vt doleat tibi, vt postea consideratiùs loquaris, quod dicere solemus, linguarium dabo. Ita enim eum locum legit noster Pincianus vir, Latinè Græceq́ue peritissimus, & præter hæc in emendandis veteribus latinę linguæ auctoribus felicissimo præditus iudicio. is inquam in suis ad Senecam adnotationib. linguarium interpretatur lignum, quo blasphemantium premitur lingua. Nam & veteres Senecæ codices linguarium ea in parte agnoscunt: tametsi variè locus is à viris doctissimis legatur.

His equidem præmissis pœnis aduersus blasphemos statutis non est prætermittendum, blasphemum à testimonio repellendum esse in his causis, quæ testes exigunt omni exceptione maiores: quemadmodum placet Alexand. in consilio 152. libr. 5. columna 4. Decio consilio 163. numero 10. Thomę Grammatic. voto 22. numero 5. & 6. modò blasphemus fuerit semel saltem etiam pœna pecuniaria pro hoc crimine damnatus: quod not. Nicol. Boër. in dicta decisio. 301. numer. 13. post gloss. Superantij in constitutionibus Neapolitan. titul. de blasphematoribus, quibus refragatur, quòd blasphemus iure Ciuili infamis non sit, auctore Baldo in consilio 152. libro 1. columna 1. quem sequitur Aymon Sauillian. cons. 6. colum. 2. text. optimus in l. famosi. ff. ad l. Iuliam maiest. Lubricum, inquit Iurisconsultus, Linguæ non debet facilè trahi ad pœnam. Sed nihilominùs hac in quæstione, etiamsi verum sit, blasphemum infamem non esse infamia quidem iuris: attamen ipse censeo post vnicam huius criminis condemnationem non esse hunc idoneum testem in his causis, quæ requirunt testes omni exceptione maiores. quod probatur ex cap. licet causam. de probatio. vbi in causa ardua non admittitur testis, cuius fides aliqua ex parte diluitur. Nec negare possumus blasphemum post condemnationem esse infamem: saltem infamia facti. Atque ideò non est omninò testis idoneus, de quo ipse tractaui in Epitome ad 4. lib. Decret. §. vlt. nume. 7. & 8.

Quid de consuetudine blasphemandi: an ea excuset à pœna exteriori? & quibusdam forsan videbitur, consuetudinem prouinciæ excusare blasphemos à pœna exteriori & temporali, iuxta gloss. in capit. cùm venerabilis. de consuetud. quæ probat, prauam consuetudinem excusare à pœna exteriori, licet ea non excuset à peccato & culpa. similis gloss. in capit. denique. 4. distinctio. quas commendat Roma. in singul. 19. & Cremens. in singul. 149. est etiam gloss. in cap. sanè. de tempor. ordina. tradit multa hac de re Rochus Curtius in cap. vlti. de consuetud. fol. paruo 14. notat Cardin. in consilio 132. colum. 2. Roman. consilio 467. multa tamen, quę ad huius conclusionis comprobationem citantur, pertinent ad consuetudinem, quæ dubium actum interpretatur, eum inquam licitum esse dictans. Si quid etenim fiat, quod in dubio est, an sit illicitum Iure consuetudinis, vel licitum est, vel impunibile: quod Bartol. sensit in l. quis sit fugitiuus. §. apud Labeonem. ff. de ædilit. edict. cuius nos alibi mentionem fecimus, eius opinionem examinantes. hoc ipsum Bartol. in l. singularia. ff. si certum peta. significare videtur. quo in loco Iaso & alij idem explicant. quòd si aliquid verè illicitum sit, ac legi diuinæ vel naturali contrarium, profectò consuetudo vtcunque sit longi temporis, minimè excusat à pœna temporali, & exteriori saltem à tota, licet excuset ab aliqua parte pœnæ: quemadmodum adnotarunt Præpo. in dict. capi. denique. Iaso in dict. l. singularia. Hippolyt. in l. 1. limitatio. 19. ff. de sicarijs. Deci. in capit. nam concupiscentiam. 2. lect. de constitu. senserat Innoc. in cap. sanè. de offic. ordin. tametsi contingat quibusdam rationibus peculiaribus minimè puniri in Republica actum aliquem, qui legi naturali & diuinæ contrarius sit: vt simplex fornicatio in meretricibus. Nec tamen id accidit ratione consuetudinis excusantis à pœna: sed quia Reipublicæ intersit ob morum prauitatem eam fornicationem dissimulatione quadam permittere ad maius malum euitandum. Blasphemia verò, cùm sit maximum crimen, legi equidem naturali, diuinę & humanæ contrarium, minimè debet ob vsum & consuetudinem prouinciarum impunita dimitti: idque senserunt Iason in l. ait prętor. §. iurari. 5. col. ff. de iureiuran. & Gerard. singul. 83. Thomas Grammatic. decision. 50. colum. 2. excusatur tamen frequenter ad mitiorem punitionem blasphemus, qui iracundię calore blasphemauit. Archidiaco. in cap. quid ergo. 23. q. 4. Deci. consil. 163. nume. 10. modò calor iracundiæ à iusta causa oriatur: secùs si ex iniusta: sicuti explicant Abb. & Anania in capit. 2. de maledi. Iason in l. filiam tuam. C. de inoffic. testamento.

Crimen autem blasphemiæ absque vllo discrimine puniri potest per iudicem Ecclesiasticum & secularem. capit. 2. de maledic. tradit latè & eleganter Bartol. Socyn. consilio 119. lib. 4. & an aduersus blasphemos possint procedere inquisitores hæreticæ prauitatis pendent ab ea quæstione, qua tractari solet, sit ne blasphemia hæresis, quam obiter paulò antè tetigimus, & latiùs exponit Alfonsus à Castro lib. 1. de iusta hæreticorum punitio. capit. 12. etenim, vbi blasphemia attentis eius circunstantijs vel hæresis sit, vel præsumi possit error intellectus, aut denique adsit suspicio hæresis, poterunt inquisitores eam punire: sicut de sortilegijs cauetur in capit. accusatus. §. sanè. de hæretic. in 6. qua de re multa tradit eleganter pro eius insigni eruditione Iacob. Septimancensis in Institutionib. Catholicis aduersus hæreses cap. 8.

Postremò solet dubitari, quem sensum habeant illa præcepta, quæ plerunque iniunguntur à pręlatis subditis, qui iuramento obedientiam promisere: his quidem verbis: sub pœna præstiti iuramenti. & satis constat hæc significatio, quòd id præcipiatur sub pœna periurij: nempe quasi dixerit quis, hoc tibi præcipio sub iuramento mihi præstito, ita, vt si non feceris, periurus sis. Nam pœna iuramenti præstiti periurium est, & eius supplicium, quod solet periuris infligi. Nec enim iuramentum præstitum est pœna, nec periurium ipsum absolutè, quia culpa est: sed sensus huius loquutionis est sub pœna præstiti iuramenti: id est, sub pœna, quæ debet ei imponi, qui iuramentum violauerit, vnde Genitiuus ille, præstiti iuramenti, non stat intransitiuè, id est, sub pœna, quę est præstitum iuramentum. quod explicat Ioannes Driedo, in Christiana libertate, pagina 172. quo in loco scribit, omnia mandata Rectoris vniuersitatis alicuius, vt intersint Scholastici alicui congregationi, Missarum celebrationi, non esse durè accipienda etiamsi fiant sub pœna præstiti iuramenti, quasi mandator ipse voluerit ita vocatos ad mortale periurij crimen obligare, si non fecerint quod eis mandatum fuerit. Etenim pręsumendum est attenta pia mandantis intentione, quòd in his communibus congregationibus, quæ magni ponderis non sunt, tantùm voluerit ad memoriam iuramentum reuocare, ne per contemptum omittant subditi obedire eius præceptis: non tamen, vt periurium ab his committatur. quod maximè est obseruandum, ne passim quis temerè periurij Reus damnetur, etiamsi omisit facere, quod superior mandauerit. Hæc de prima huius Relectionis parte.

Finis primæ partis.

SECVNDA RELECTIONIS PARS.

Ex secundæ partis Initio hæc colliguntur.

SVMMARIVM.

- 1 Traditur ratio & intellect. ad text. in reg. non est obligatorium. de reg. iur. in 6.
- 2 Pactio futuræ successionis qua ratione sit contraria bonis moribus.
- 3 Pœnalis stipulatio apposita promissioni de non reuocando testamentum: & item de contrahendo matrimonium, contraria est bonis moribus.
- 4 An sit necessaria absolutio à iuramento præstito contra bonos mores?
- 5 An nobilis vel Hidalgus possit renunciare beneficio, quod habet, ne in carcerem pro debito mittatur?
- 6 Beneficio cessionis bonorum, an possit renunciari?
- 7 Mater tutrix an possit in carcerem mitti pro pecunia debita filijs.
- 8 Iuri reuerentiali an possit quis renunciare, & ibi de intellect. l. ad egregias. ff. de iureiur.
- 9 Intellect. & ratio text. in cap. si diligenti. de foro compet.

De viribus Iuramenti, quo ad contractus, cæterosque actus humanos, Secunda pars.

IN huius operis partitione polliciti sumus hac in parte de iuramento confirmatorio contractus inualidi tractare: atque ideò necesse est, quęstionem istam ita examinare, vt eius resolutio faciliùs percipi valeat. Barto. etenim in l. si quis pro eo. ff. de fideiussor. conatus est, rem istam distinctè ad perfectam quandam cognitionem, vt ipse opinatur, deducere. Attamen quia passim eius conclusiones vel improbantur, vel in dubitationem reuocantur, conabimur ex Bartol. commentarijs adnotare, quid ipse hac in re senserit, deinde eius assertiones in specie examinabimus ad amussim perpendentes, an verę sint, vel frequentiori Doctorum sententia probentur.

Prima igitur conclusio sit: Actus vel contractus bonis moribus contrarius, minimè confirmatur iuramento. Hæc probatur in reg. non est obligatorium. de reg. iur. in 6. Non est, inquit regula, obligatorium contra bonos mores præstitum iuramentum. atque ita hanc conclusionem proposuit Bar. in d. l. si quis pro eo. nu. 6. Quam tamen quidam conantur hunc in modum intelligere, vt de contractu vel actu contrario bonis moribus naturalibus vel Canonicis accipienda sit: non autem de actu contrario bonis moribus ciuilibus, quasi velint hi Doctores actum contrarium Iuri Naturali vel Canonico, non posse iuramento confirmari, nec posse iuramentum quenquam obligare ad agendum id, quod Iure Naturali vel Canonico vetitum sit: actum verò aduersum iuri tantum Ciuili posse iuramento confirmari: quam quidem interpretationem probant Panormi. nu. 5. & Imol. nu. 33. in cap. cùm contingat. de iureiur. Corneus in Authent. Sacramenta puberum. C. si aduers. vendit. numero 28. Bald. & Paul. Castr. in l. pacta, quæ contra. C. de pactis. Abbas in cap. si verò. de iureiur. Quorum opinio communis est, & probatur, quia quælibet lex Ciuilis aliquem actum prohibens, habet fundamentum in bonis moribus: atque ideò actus is erit contrarius bonis moribus ciuilibus: & tamen dubium non est, iuramento confirmari actum lege ciuili prohibitum, saltem plerunque & frequentissimè: sicuti paulò pòst latiùs tractabitur.

Verùm hæc communis interpretatio non est omninò admittenda: quippe quæ aliena sit à vera verborum significatione. Siquidem diuersa sunt hæc duo, quòd aliquid sit prohibitum, quia bonis moribus repugnet: & sit vetitum, quia moribus contrarium. Primum enim significat, eam prohibitionem habere rationem à Iure Naturali, ita, vt contrarius actus sit Iuri Naturali aduersus. Nec in hoc aliqua est differentia inter bonos mores naturales, Canonicos & Ciuiles. Nam boni mores ciuiles non distinguuntur à bonis moribus naturalibus & Canonicis: quandoquidem boni mores simpliciter dicantur, qui à ratione naturali procedunt, & ab ea rationem habent. Iuris enim Canonici & Ciuilis eadem sunt principia, & prima præcepta iustitiæ: quòd probatur in proœmio Gregoriano. & in l. iustitia. ff. de iustitia & iur. idemq́ue finis ex eiusdem principijs constat. Idcircò boni mores ciuiles, id est, quos lex Ciuilis dictat esse bonos mores, non possunt distingui à bonis moribus naturalibus aut Canonicis. & præterea vtriusque iuris est, præceptum honestè viuendi. qua ratione, si quid lex ciuilis censeat esse contrarium bonis moribus, id pertinebit ad bonos mores naturales & Canonicos: si verò quid esse contrarium moribus lex ciuilis responderit, hoc ad ciuiles tantùm mores referendum erit. Mores etenim simpliciter consuetudines appellantur. l. moribus. ff. de vulga. l. more maiorum. ff. de iurisd. omnium iudi. l. est receptum. ff. eodem titu. quòd si quid sit contrarium bonis moribus naturalibus, erit planè contrarium bonis moribus ciuilibus: cùm lex Ciuilis non possit in hoc differre à naturali. Igitur, quoties lex Ciuilis respondet, aliquid esse contra bonos mores, non aliud sentit, quàm quòd illud sit turpe, & à ratione naturali alienum. l. si quis inquilinos. §. vlti. ff. de leg. 1. l. mercalem. C. de condict. ob turp. caus.

Vnde illud deducitur, hanc primam Bart. conclusionem, & Iuris Canonici regulam, quę asseuerat, non esse contra bonos mores obligatorium præstitum iuramentum: intelligendam esse de bonis moribus naturalibus vel Canonicis & Ciuilibus, quatenus hi conueniunt naturalibus: quod in dubio ex verborum significatione, & vsu Iurisconsultorum ita est interpretandum: quemadmodum distinguit Fortunius in tractatu de vltimo fine iuris, illat. 12. qui expressim existimat & asserit, non posse iuramento confirmari actum, quem lex Ciuilis ex eo tantùm prohibuerit, quòd sit contrarius bonis moribus.

Secundò, hinc constat, non esse ad intellectum huius regulæ distinguendum inter legem Ciuilem & Canonicam: sed esse considerandum, an boni mores sint fundati super ratione naturali tanquam ex causa proxima. Nam in hoc casu iuramentum contra bonos mores non est obligatorium: secùs si boni mores sint fundati super ratione naturali tanquam causa remota: tunc etenim iuramentum confirmabit actum his bonis moribus contrarium: quod in specie adnotauit Alciatus in dict. ca. cùm contingat. nume. 74. cui ipse libenter addiderim, bonos mores nusquam distingui ab immediata ratione naturali: atque ideò siue fiat mentio de his à lege Canonica, siue à Ciuili, semper intelligerem hos bonos mores ita ad honestatem pertinere, quòd eis contrarium turpe sit: quemadmodum ex his, quæ statim tradentur, constabit.

Tertiò constat, non rectè à Doctoribus hac in quæstione dici, secundum Canones id tantùm esse contra bonos mores, quòd peccatum inducat. Quia ratio peruersa est: imò id est peccatum, quod est contra bonos mores: idcircò contrarium bonis moribus vtroque iure Canonico & Ciuili turpe quidem est, & peccatum, quia est contra rationem immediatè naturalem: sicuti in dict. illat. 20. col. 3. admonet Fortunius.

Quartò apparet, Dynum in dicta regu. non est obligatorium. rectè sensum eius percepisse, dum tenuit, non confirmari iuramento ea, quæ sunt prohibita propter sui turpitudinem. Hic etenim est verus præfatę regulæ sensus.

Quintò, ex his constat intellectus ad textum in l. non dubium. C. de legib. qui probat, contractum lege prohibente factum, iuramentò non confirmari. Etenim decisio præter alias interpretationes habet hanc, vt procedat, quoties à lege contractus prohibitus est propter turpitudinem, quia sit bonis moribus contrarius.

Sextò patet, pactionem futuræ successionis factam absque consensu eius, de cuius hæreditate agitur, non confirmari iuramento, quia turpe sit, ac bonis moribus contrarium, pactum fieri super viuentis hæreditate absque eius consensu. Nam hæc solicitudo turpis censetur l. vlti. & l. pactum. C. de pactis. & l. pactum quod dotali. C. de colla. nec tamen ea sola ratio turpem efficit hanc pactionem, quòd detur votum captandæ mortis, quamuis hæc in d. l. vltim. expressa sit, siquidem ob hanc solam rationem non efficitur pactum turpe, quod patet, quia ex consensu eius, de cuius hæreditate agitur, hæc pactio licita est: & tamen occasio captandę mortis non tollitur per consensum istum, atque ita est intelligendus text. in d. l. vlti. & ei similis in l. ex eo. C. de inutilibus stipulat. quod ipse adnotaui in Rubri. de testam. 2. parte. num. 15.

Septimò, ex eadem prima conclusione probatur, pœnalem stipulationem appositam promissioni de non reuocando testamentum, contrariam esse bonis moribus, nec iuramento confirmari. Eam etenim contrariam esse bonis moribus probat text. elegans in l. stipulatio hoc modo concepta. ff. de ver. oblig. non confirmari iuramento: probatur ex prædicta prima conclusione, ex qua Barto. in d. l. si quis pro eo. hanc illationem fecit. Siquidem illicitum & inhonestum est, pœnæ adiectione quenquam velle alterum adstringere ad certam hęredis institutionem. Cui equidem ambitioni eorum, qui ita anxiè aliorum patrimonia, & hæreditates habere contendunt, occurrit lex ciuilis, existimans, ac decernens hanc nimiam sedulitatem, & curiosam cautelam contrariam esse bonis moribus, & ideò turpem. Quam ob rem iuramento minimè confirmatur.

Octauò, eadem radice constat intellectus ad text. in l. Titia. ff. de verb. oblig. vbi Iurisconsultus scribit, contrariam esse bonis moribus pœnalem stipulationem appositam promissioni contrahendi matrimonij propter eximiam libertatem, quam contractus coniugalis requirit. c. gemma. c. cùm locum. de spons. Etenim hæc promissionis pœnalis stipulatio nequaquam iuramento confirmatur propter eam rationem, qua diximus, bonis moribus contrariam esse. quod in specie Bart. not. in d. l. si quis pro eo. num. 6. idem Bart. & Doct. in d. l. Titia. nu. 11. cui nos accessimus in d. Rubr. de testam. 2. parte. nu. 16. & sequenti. tametsi quidam contrarium responderint, quorum inibi mentionem fecimus.

Nonò, solet ex pręnotata regula deduci, promissionem non reuocandi testamentum, vtpotè contrariam bonis moribus, minimè confirmari iuramento: quam quæstionem nos examinauimus latè in dicta 2. parte Rubric. de testament. quo in loco respondimus, promissionem istam iuramento confirmari in hunc sensum, vt testator, qui contra iuratam promissionem testamentum reuocauerit, periurus planè sit, licet valeat secundum testamentum: ita equidem post multa hanc opinionem probauimus numero 15. Nec verè dici poterit ex dicta l. stipulatio hoc modo concepta. promissionem non reuocandi testamentum contrariam esse bonis moribus. Nam ea Iurisconsulti responsio locum habet in pœnali stipulatione, non in simplici promissione. Sicut & in simili, licet promissio pœnalis matrimonij contrahendi contraria est bonis moribus. d. l. Titia. & cap. gemma. non tamen simplex promissio coniugalis contractus: sicut satis manifestum est in capit. sicut. & in capit. ex literis Syluani. de sponsalibus. quod & Ioannes Imola in dict. capit. cùm contingat. 1. Bartol. membro explicat. Sic licet promissio simplex aut iurata non reuocandi testamentum non sit bonis moribus contraria, erit tamen aduersa bonis moribus pœnalis stipulatio, & promissio non reuocandi testamentum. d. l. stipulatio hoc modo concepta. Sic denique Bart. in d. l. si quis pro eo. num. 6. dum explicat exempla text. in d. l. stipulatio hoc modo concepta. & in dict. l. Titia. ad hunc modum est intelligendus. Nec voluit Bartol. simplicem promissionem matrimonij contrahendi: & simplicem item promissionem non reuocandi testamentum, contrarias esse bonis moribus: quicquid alij hac in quæstione scripserint, non rectè examinantes Bart. sensum.

Decimò ab eadem prima conclusione palàm infertur, promissionem actus turpis, contractúmue turpitudinem continentem minimè confirmari iuramento, quod iuris est apertissimi. Nam & superiùs satis probauimus, iuramentum, quo turpe quid promittitur, minimè seruandum esse, nec obligare: cùm ei desit comes necessarius, nempe iustitia. Quamobrem satis constat nullam hinc oriri obligationem: quod Bartolus in dicta l. si quis pro eo notat numero 6. quem alij frequentissimo suffragio sequuntur. Nec est necessaria absolutio à vinculo huius iuramenti, secundum communem omnium opinionem in dict. cap. cùm contingat. Quibus obstat textus singula. in c. cùm quidam. §. vlti. de iureiur. quo probatur, necessariam esse absolutionem à iuramento præstito de non loquendo patri, vel matri, sorori vel fratri: aut non exhibendo eis humanitatis subsidium: cùm tamen, vt ibidem expressim asserit summus Pontifex, hoc iuramentum illicitum sit, & contrarium rationi. Etenim non loqui proximo est contra charitatem erga extraneos: erga patrem est contrarium paternæ reuerentiæ: item non subuenire repugnat rationi naturali. capit. inter cætera. 22. quæstio. 4. l. si quis à liberis. §. si parens. ff. de lib. agnosc. ideò prędicta responsio in dict. §. vltimo. cùm præmittat, iuramentum esse illicitum ex parte iurantis, & nihilominùs absolutionem requirat, cùm debet habere sensum, vt absolutio ad cautelam potiùs in ea specie, quàm necessariò requiratur: quemadmodum illum textum intellexêre gloss. Hostiens. Imol. & Panormitan. ibi. atque hic est verus huius responsionis intellectus: tametsi Cardin. Innocent. & Felin. ibi. Andr. Alciat. in dict. c. cùm contingat. numero 80. & Anton. in dicto ca. cùm quidam. §. vlti. conentur intelligere præfatum text. ita quidem, vt necessaria sit absolutio à iuramento, quoties in aliquo casu poterit seruari absque interitu salutis æternæ: licet eius obseruatio peccatum inducat aliquo casu. Sic sanè si promissio iurata contineat id, quod bonis moribus repugnat regulariter, aliquo tamen casu promissum sit, erit necessaria absolutio ad hunc effectum, vt etiam in eo casu non habeat iuramentum vim obligandi. Cuius rei exemplum est in d. §. vltim. si quis iurauerit non loqui parentes. potest enim contingere, quòd obseruatio illius iuramenti non sit peccatum, & possit omittere loquelam istam absque vllo vitio, & culpa: nempe cùm parentes non indigerent hac familiaritate, nec esset oportuna, aut conueniens: atque ideo quo ad istos casus, quos iuramentum potuit iustè comprehendere, & comprehendit, absolutio necessaria est. Ego verò hanc interpretationem censeo non esse admittendam, quippe qui videam in eo tex. præmitti iuramentum illicitum fuisse, & contrarium bonis moribus: vnde ea ex parte, qua iuramentum illicitum est, non potest congruè vera absolutio ab eo contingere, quemadmodum superiùs dictum est. §. 6. nu. 6.

Verùm quò manifestiùs ostendamus prænotatam interpretationem falsam esse, oportet in specie d. §. vlti. tria considerare. Primum, quoties filius, qui ita temerè iurauit, patrem tenetur alloqui, aut alere sub peccati reatu: & isto casu dubio procul, absolutio à iuramento necessaria non est, quia iuramentum nullam quo ad hoc induxit obligationem, quod fatentur omnes. Secundum, quòd hic constitui potest, eum continet casum, quo absque læsione Reipublicæ, vel offensa diuina filius non potest parentem alloqui, aut ei subuenire: & hac in specie absolutio minimè: datur à iure nec ab homine huiusmodi iuramenti, quod in hoc sensu rem iustissimam, & necessariam comprehendit: qua ratione non potest responsio d. §. vlti. in hoc casu intelligi: dum absolutionem à iuramento concedit. Tertiò contingere potest filio ita iuranti, quòd non teneatur patrem alloqui, nec ei alimenta exhibere, aut subuenire: multis quidem de causis, quæ ipsum ab obligatione excusare possunt: & adhuc in ista specie opinor, iuramentum istud non obligare iurantem, nec teneri eius vinculo, nec esse absolutionem necessariam. Si quis etenim iuret, non facturum aliquod melius bonum, quod tamen facere non tenetur, peccat quidem iurando, in quantum ponit obicem Spiritui sancto, qui est boni propositi inspirator: non tamen peccat iuramentum seruando: sed multò meliùs facit, si non seruet, secundum Thom. in 2. 2. quæst. 89. arti. 7. cuius sententiam latiùs examinaui in d. §. 6. nume. 7. Quis autem ita proteruè impius erit, quòd neget melius esse, filium patrem alloqui, eiq́ue subuenire etiam vbi nec loqui, nec subuenire tenetur, quàm ab his operibus pijs abstinere? certè nemo. Quamobrem absolutio ab hoc iuramento, cuius meminit Roman. Pontif. in d. c. cùm quidam. §. vlti. etiamsi in eo accipiatur sensu, quem Anto. Cardi. & alij comminiscuntur, necessaria non est. Poterit forsan ea responsio in hunc modum intelligi, vt absolutio requiratur ibi non à iuramento, sed à peccato, quod iurans commiserit ita temerè iurando: siquidem manifestum est, iuramentum illud fuisse temerarium, cùm fuerit illicitum. c. inter cætera. 22. q. 4. idcirco peccatum qui iurauit, iurando commisit. Vnde tex. ille interpretandus est hoc sanè modo, dum dixit: Absoluendi sunt ab illius obseruantia iuramenti, id est à peccato, quod commiserunt iurantes, cùm promiserunt seruare id quod in dispendium salutis æternæ manifestè vrgebat. Igitur iuramentum præstitum contra bonos mores obligatorium non est, nec confirmat contractum gestum contra bonos mores, aut contra legis prohibitionem à bonis moribus procedentem.

Postremò ex hac 1. Bart. conclusione procedit intell. ad text. in l. alia. §. vlti. ff. solut. matri. vbi Iuriscons. scribit, pactum, quo tollitur priuilegium alicui competens ob reuerentiam & honestatem personæ, ne conueniatur vltrà quàm facere possit, esse contra bonos mores. Nam ea pactio iuramento minimè confirmabitur, quia est priuilegium illud deductum à iure naturali, quo illis personis debetur mutuus amor, & reuerentia: atque ita hanc opinionem tenent gloss. Bart. Imol. Alex. & alij magis communiter in d. l. alia. §. vlti. Alcia. in d. c. cùm contingat. nu. 99.

Hinc sanè disputari poterit quæstio elegans, quam semel in hoc Granatensi Prætorio memini controuersam in specie fuisse apud Iudices eruditissimos, ac Iuris Vtriusque consultissimos, ipsumq́ue huius Curiæ Præsidem D. ab Alaua & Esque, vel Abulensem episcopum, diuini & humani iuris insigni disciplina maxima ac non vulgari in expediendis negocijs dexteritate percelebrem: quorum quidem tribunali contigit ea controuersia, an nobilis, quem Hidalgum Hispani dicimus, & qui iure saltem Regio ob debitam pecuniam, seu æs alienum in carcerem mitti non potest ob nobilitatis priuilegium, possit huic speciali fauori renunciare: ita sanè, vt propter hanc renunciationem Hidalgus in carcerem ratione æris alieni ducatur deficientibus bonis, in quibus locus sit exequutioni? tandem definitum fuit, prædictam renunciationem validam fuisse, & eius causa posse nobilem ob æs alienum non obstante eius priuilegio in carcerem mitti, si non habeat bona, ex quibus possit debita pecunia solui. Huic definitioni multa obstant, & suffragantur, quæ eius examen dubium efficiunt: qua ratione aliqua hîc repetemus, quæ in simili tradidimus in lib. 2. Variar. Resolut. cap. 1. Et quia hæc sententia in sui fauorem habet regulam iuris, quę præmittit, posse quem libet renunciare his, quæ in sui commodum statuta sunt. l. si quis in conscribendo. C. de pact. cum similibus: oportet hoc in loco primùm ea tradere, quæ refragari videntur, ac simul si quid responderi obiectionibus possit.

Primùm etenim obstat, quòd nobilitatis iura ad sanguinem pertineant, quasi iura sint sanguinis. l. 2. §. quæ omnia. C. de vet. iure enucle. l. 1. C. de iure aureo. anul. l. 1. in princ. ff. de censib. l. stemmata. ff. de gradib. quod & Iuuenalis ostendit. dum dixit:

Stemmata quid faciunt? quid prodest Pontice longo
Sanguine censeri?

Iura verò sanguinis nec renunciatione, nec vlla humana lege tolli possunt. l. iura sanguinis. ff. de regul. iur. l. ius agnationis. ff. de pac. l. abdicatio. C. de patria potest. Igitur iura nobilitatis tolli non possunt renunciatione. Vnde cùm inter alia nobilitatis iura, & priuilegia hoc sit non vulgare, quod nobilis sanguine, vel priuilegio ob æs alienum in carcerem mitti non possit. Bald. in l. 1. ad fin. C. qui bonis ced. poss. Alexand. in l. Centurio. num. 25. ff. de vulga. Iason in l. miles. col. 2. ff. de re iudic. qui extendunt Iurisconsulti responsum in d. l. miles. à milite ad nobilem. Idem colligitur ex distinctione Guliel. de Cuneo in l. penult. ff. ex quibus caus. maior. quam refert, & sequitur Ioan. Baptista de S. Seuerino in tract. de debit. suspect. & fugit. quæst. 5. princ. quæst. 5. text. optimus in simili, in l. medicos. C. de profes. & med. lib. 10. Regia, eademq́ue expressa constitutio in l. 4. & 5. tit. 2. lib. 4. ord. l. 79. Tauri. quarum & ipse memini in dict. cap. 1. nume. 4. lib. 2. Vari. resolut. constat sanè, non posse nobilem apud nos renunciare huic iuri nobilitatis, & priuilegio, quo cautum est, ne in carcerem ob æs alienum mittatur. Huic tamen rationi facilimè respondetur, si consideremus, priuilegia iure data nobilibus non esse, nec posse dici iura sanguinis, sed iura ipsius nobilitatis: nobilitas autem sanguis non est, sed sanguinis, & generis qualitas, quod notissimum est. Quòd si & hæc iura sanguinis verè dici possent, non tamen de his intelligitur text. in dict. reg. iura sanguinis. Quandoquidem illa est intelligenda de iuribus à sanguine iure naturali procedentibus: qualia sunt ipsa agnatio, consanguineorum amor & dilectio, hisq́ue similia, quæ nulla ciuili constitutione tolli possunt. l. tutelas. ff. de cap. dimin. not. Bart. in l. hos accusare. §. omnibus. ff. de accus. iura verò, quæ sanguini, aut agnationi iure humano tributa sunt, tolli poterunt, & possunt lege humana. gloss. in §. quod autem. vers. cognationis. Inst. de capit. dimin. Bald. in l. 1. in fin. §. ius naturale. ff. de iustit. & iur. Rom. consil. 82. Decius in dict. l. iura sanguinis, col. 1. qua ratione constat, priuilegia data iure humano nobilibus, posse tolli iure item humano: nec ideo renunciationem eorum inualidam esse, quòd iura sanguinis tolli non possint.

Secundò eidem sententiæ obesse videtur communis omnium opinio, quæ probat renunciationem cessionis bonorum minimè valere ex eo, quòd cùm ipsa sit beneficium, ne quis ob æs alienum in carceribus detineatur, videtur sanè renunciantis consensus parum ei obesse, quo ad perpetuam captiuitatem, & detrusionem in carcerem, aut sanè temporalem, donec soluat. Quod humanæ libertati plurimum refragatur: siquidem hæc renunciatio esset quasi perpetua obligatio ad carcerem publicum, & præcisa seruitus, ad quam liber homo se adstringere nequit. l. 2. de lib. homi. exhib. l. Tititus. §. Titia. ff. de condit. & demonst. notant gloss. & Doct. in l. antiquitas. C. de vsufruct. & in l. post certi. C. de liber. caus. atque ita renunciationem beneficij cessionis bonorum esse nullam tenuerunt Richard. Malum. Bart. Imol. & Alber. in l. alia. §. eleganter. ff. soluto matrimo. Cynus quæst. 6. & Salice. nume. 9. in l. 1. C. qui bonis ced. pos. Ioan. Faber in §. vltim. de actio. idem in l. vlti. C. qui bonis ced. poss. Alexand. consi. 37. nume. 6. lib. 2. post Dinum in dict. §. eleganter. Abbas & alij in cap. Odoardus. de solut. quorum opinio communis est, secundum Alber. in Rubr. C. qui bonis ced. poss. col. vlti. & Alciatus in cap. cùm contingat. num. 69. de iureiuran. ipse etiam idem adnotaui in dict. lib. 2. Variar. Resol. cap. 1. numer. 7. Quamobrem si renunciatio beneficij cessionis bonorum, quo debitor liberatur à carceribus, non tenet: nec tenebit renunciatio facta per nobilem eius beneficij, & priuilegij, quo liberatur ob æs alienum à carcere. Eadem etenim ratio vtrobique adest: nempe quòd quis non possit per pactum se adstringere ad præcisam carceris inclusionem: nec possit renunciare his beneficijs, quę iure concessa sunt ad effugiendos carceres, etiam publicos. His etiam accedit, quod notant omnes in cap. ex rescripto. de iureiurando, tenentes, non posse hominem liberum inuitum detineri pro ære alieno soluendo, etiam ex conuentione: hoc etenim notant gl. in vltima responsione in dicto c. ex rescript. & ibi Abb. & Imol. Idem Imola & Aretin. in l. obsides. ff. de testament. Francisc. de Ripa in l. obligatione. num. 12. ff. de pignor. gloss. in cap. vt pridem. 23. q. 8. Regia lex 3. tit. 13. part. 5. Ergo cùm per hanc renunciationem priuilegij, quod nobilibus datum est, ne ob æs alienum possint in carcerem mitti, in effectu fiat obligatio ad carcerem pro ære alieno soluendo, & hæc inualida sit, consequens erit non esse renunciationem istam à nobilibus factam, admittendam, imò ea non obstante seruandum fore priuilegium nobili, ne in carcerem ducatur pro ære alieno soluendo. Verùm huic argumentationi multipliciter responderi poterit: & denique quibusdam videbitur, eam non procedere: quia communis sententia, à qua argumentatio colligitur, falsa sit: cùm renunciatio beneficij cessionis bonorum valida censeri debeat, sicuti in specie tradiderunt Frederic. consil. 60. Rota antiqua. 565. Felin. post alios in dict. cap. ex rescripto. nume. 11. idem Feli. in cap. si diligenti. de foro compet. col. 2. Rom. Alexan. Imol. & Ripa, quorum memini in dict. cap. 1. nume. 7. lib. 2. Variar. Resolu. & Alciat. in dict. cap. cùm contingat. nume. 69. Nec enim ista renunciatio iuri publico præiudicat, nec bonis moribus contraria est, nec præcisam, & absolutam seruitutem inducit: atque ideo nihil impedit huius renunciationis vim, & effectum. Præsertim quia taciti, & expressi idem est iudicium. l. cùm quid. ff. si cert. peta. & in l. vlti. C. qui bonis cedere poss. statutum est, debitorem, qui cedere bonis volebat, nisi creditores ei dilationem ad soluendum concessissent, non posse postea cedere, si dilationem ad soluendum à creditoribus acceperit. Nam tacitè renunciare videtur debitor beneficio cessionis bonorum eo ipso, quòd dilationem ad solutionem acceperit.

Deinde etiamsi vera sit communis opinio, quæ probat, renunciationem cessionis bonorum minimè validam esse, adhuc opinor non omninò ex hoc sequi itidem nullam esse renunciationem priuilegij, quod nobilis habet, ne in carcerem propter æs alienum mittatur: manifesta etenim est ratio discriminis: siquidem sublato beneficio cessionis bonorum, nullum superest remedium ad effugiendam carceris captiuitatem, quod apertissimi iuris est: at etiamsi renunciatio nobilis tollat beneficium, & priuilegium, quod habet, ne in carcerem pro ære alieno mittatur, superest ei remedium cessionis bonorum, quo poterit effugere carceris captiuitatem. Dicet forsan quis, hanc rationem non esse congruam, quia nobilis non tenetur bonis cedere: id etenim & ipse fateor, sed tamen satis erit, quòd possit hoc cessionis auxilio, & remedio nobilis ipse, qui priuilegio nobilitatis renunciauit, carceres ipsos ex causa æris alieni effugere. Ex quibus constat non esse pares has duas renunciationes, scilicet cessionis bonorum, & priuilegij nobilibus competentis, ne in carcerem pro debito ciuili ex causa contracto mittantur.

Præterea, ne quis ratione carceris inhumanas existimet esse has renunciationes, considerandum est ab ipsis æquissimis legibus non censeri impium, quòd quis ob solutionem æris alieni in carcerem mittatur: id etenim æquum Ius Ciuile censuit, præmissa priùs bonorum, & rerum ipsius debitoris excussione: imò quandoque etiamsi debitor bona habeat, iure in carcerem mittitur, donec pecuniam debitam soluat: nempe vbi æs alienum ad fiscum, Principem, aut Rempublicam pertinet, sicuti expli cuimus in d. lib. 2. Variar. Resolut. cap. 1. id verò, quod adduximus ex communi omnium sententia in cap. ex rescripto. de iureiur. pertinet ad carceres priuatos, qui multis ex causis à iure odio habentur: ideoq́ue ab ipsa Republica extirpandi sunt, etiam ex priuato consensu, ac spontanea conuentione. Nos autem de publicis carceribus agimus, qui iure ipso probantur adhuc in ea specie, quam tractamus, ob æs, inquam, alienum soluendum: maximè, quia non desunt, qui velint iure defendere pactionem illam, ex qua homo liber obligatur, vt retineri possit pro ære alieno, & debito ad effectum seruandi conuentionem initam inter debitorem & creditorem: ita sanè gloss. tenuit in dict. cap. ex rescripto. l. solutione. & inibi Hosti. Henri. Card. & Felin. col. 3. Bald. in l. 2. C. de patrib. qui filios distra. col. vlti. quorum mentionem fecimus & nos lib. 2. Variar. Resolut. c. 1. nu. 1. eorum sententiam reprobantes: hîc verò eam adducimus, non vt eam veram esse censeamus, sed quò manifestum sit, non esse ita sine controuersia id, quod modò præmisimus.

Tertiò principaliter eidem sententiæ oberit, quòd cùm fœmina ob æs alienum in carcerem mitti non possit. Authen. sed nouo iure. C. de custo. reo. l. 1. cum Auth. ibi posito. C. de officio diuers. iudic. l. Regia 62. Tauri. attamen etiam ob causam tutelarem filiorum appositis quibuslibet renunciationibus mulier adhuc priuilegium habet, ne conueniatur vltrà quàm facere possit, & ne in carcerem mittatur: quod ipse colligo ex Bar. in l. si quis sub conditione. ff. de testam. tut. nu. 20. ex lege patronatus. ff. de re iud. notant in specie Præpo. in cap. ex parte M. de appella. Barb. in c. 2. nume. 4. de pign. Ioan. à Monte Sperelo in l. plerique. ff. de in ius vocan. Hippolyt. in practica criminali. §. attingam. nu. 64. Lud. Gomez. in cap. 2. de iudic. in 6. nume. 22. Andreas à Pomate in Additionibus ad Bart. in Authent. matri & auiæ. C. quando mul. tut. off. fungi possit. quod longiùs ipse probaui in dict. lib. 2. Variar. Resolut. cap. 1. nume. 3. quo in loco multa hac de re tradidimus. Igitur nemo potest renunciare priuilegio, quod habet, ne in carcerem mittatur pro debito, aut ære alieno. Sed tamen huic rationi primùm respondetur, quod Bart. ipse in ead. l. si quis sub conditione. numer. 18. contrarium in matre nutrice adnotauit: cui consentiunt plures, quos ipse retuli in dict. c. 1. nu. 3. & sanè hæc posterior opinio receptior est. Attamen quia prior à me probata fuit in d. c. 1. secundò respondeo, eam opinionem procedere in renunciatione generali, cùm mater omni legum auxilio renunciauit, quasi aliud dicendum sit, vbi mater specialiter huic priuilegio renunciasset, vt in hac quęst. patet, quę de speciali renunciatione tractat. Adhuc verò quia hæc responsio non omninò tuta est ob eandem rationem, quæ eadem videtur esse in renunciatione generali, & in speciali, opinor hanc tertiam obiectionem parùm obesse, quia specialem rationem habet ex causa pietatis & reuerentiæ, amorisque paterni: quę omnia inter parentes & filios contingentia impediunt hanc in carcerem detrusionem ob æs alienum, & huius beneficij renunciationem efficiunt inhumanam, bonisq́ue moribus contrariam. text. singul. in dict. l. alia. §. eleganter. ff. solut. matrim. Quamobrem non est congrua argumentatio ea, quæ fit in præsenti controuersia à renunciatione beneficij, & priuilegij hac ratione competentis parentibus erga filios, ad renunciationem beneficij nobili competentis. Quartò illud magis nobilibus fauet, quòd nobilibus maiores deferuntur honores, quàm plebeis. cap. de præb. l. nobiliores. C. de commer. & mercat. not. Ias. per text. ibi in §. item Seruiana. numer. 26. de actionib. latè Andr. Tiraquel. in tracta. de nobilitate. cap. 20. honor autem reuerentiam præmittit. l. honori. & l pares. ff. de oper. liber. Bal. in l. liberti. 4. col. C. de oper. lib. & in cap. licet. de probatio. vnde & in Decalogo præceptum est: Honora patrem & matrem. Iuri autem & priuilegio reuerentiæ causa indulto quis renunciare non potest. text. optimus in l. vlti. C. de bonis libert. Ro. in singul. 480. Alexand. & Ias. in l. penulti. C. de pact. 5. col. Decius in l. venia. col. vlti. C. de in ius voc. quamobrem in specie & priuilegio l. ad egregias. ff. de iureiuran. nobilibus & egregijs personis concessio, quòd ei non possit quis renunciare, notant Roman. in singul. 169. Cynus in l. nec honorem. C. de episcopis & clericis. Alber. & Alex. in dict. l. ad egregias. Felin. in c. si qui testium. de testibus. col. 1. à quibus ferè adducitur tex. in cap. 2. ad fi. de iudic. in 6. quo probatur non posse Moniales renunciare priuilegio à iure sibi concesso, ne teneantur ad Iudicem accedere causa dicendi téstimonium: quia, vt DD. præcitati existimant, id concessum fuit reuerentię iure & ratione: quem tex. commendant Domi. in cap. indemnitatibus. §. vt autem. de elect. in 6. quamobrem & Ludoui. Gomez. in dict. cap. 2. num. 45. quo ad l. ad egregias. eundem intellectum probat. Igitur cùm hoc priuilegium nobilibus concessum, ne in carcerem ob æs alienum mitti possint, datum eis sit reuerentiæ, & honoris causa, constat, ei per nobiles renunciari non posse. text. optimus in dict. l. alia. §. eleganter. quo probatur non posse pacto partium tolli priuilegium, quod reuerentiæ causa datum sit. Ego verò, vt huic rationi satis faciam, considero, nobilibus multa priuilegia iure concedi, quorum aliquot directè tendunt ad reuerentiam, & honorem eis exhibendum: qualia sunt locus sublimior inter plebeios, item quòd plebeis præferantur in honoribus: & in his fortassis obtinebit, quòd renunciatio admittenda non sit, quia hæc non potest renuncianti nocere, quin & toti noceat nobilitati: idcirco renunciatio non procedit ex eo, quod reliquis nobilibus, & toti nobilitati præiudicat. argum. text. in cap. si diligenti. de foro compet. alia quidem nobilium priuilegia licet ea concessa sint, vt honos deferatur nobilitati: non tamen tendunt immediatè, & directè ad exhibitionem reuerentiæ publicam, vt sunt immunitas à publicis oneribus, quòd in carcerem publicum ob æs alienum non mittantur nobiles, & his similia: in his profectò renunciatio admittenda est. Nec quicquam oberunt ea, quæ in contrarium fuêre adducta. Primùm etenim text. in l. vltim. C. de bonis libert. non probat id quod ex eo adnotatur: siquidem tantum inibi constat, non censeri remissum ius ingratitudinis, nec ius reuerentiæ exhibendæ patrono à liberto, etiamsi remittatur ab eo ius patronatus.

Quia per hanc remissionem generalem iuris patronatus non videtur patronus remisisse ea iura, quæ ratione beneficij accepti in remunerationem, & reuerentiam libertus patrono exhibere tenetur: hæc etenim pertinent ad gratitudinem libertatis à patrono datæ, & reuerentiam ei debitam, atque ad euitandam ingratitudinem: idcirco præsumendum non est, patronum velle per remissionem iuris patronatus, quòd libertus possit liberè ea agere aduersus eum, quæ ingratitudinem inducerent: atque hic est illius constitutionis sensus, cùm tamen de renunciatione speciali nihil ibidem responsum fuerit. Quòd si renunciatio specialis patroni etiam contineret ea, quæ sibi reuerentiæ & honoris causa debentur: profectò prodesset renunciatio, quo ad pœnas iure humano statutas aduersus libertos, qui patronis non exhibent honorem ac debitam reuerentiam: has etenim, si ad patronum pertineant, is remittere posset, non tamen prodesset hæc renunciatio, quantum ad culpam, & vitium, quod ratione ingratitudinis contraheret libertus, omittendo officiales operas: atque in hoc sensu futura culpa remitti potest, quo ad pœnas ingratitudinis contra patronum commissæ. Vnde mihi non placet, quod Bald. in d. l. vltim. ad fin. C. de oper. libert. scribit asseuerans, non posse patronum remittere renunciatione expressa ius reducendi libertum in seruitutem ob ingratitudinem. Nam ex hoc non remittit reuerentiæ iura, quæ ex causa datæ libertatis sibi debentur: sed pœnam iure humano aduersus ingratum libertum statutam. Et nihilominus condigna quidem alia pœna pro delicti culpa libertus ingratus à Iudice puniendus erit.

Ea verò responsio Iurisconsulti, quæ refertur dict. l. alia. §. eleganter. ideo renunciatione tolli non potest, quia rationem habet non tantùm à reuerentia simplici, sed ab ea, quæ simul est pietati paternæ coniuncta: quæ duo efficiunt eam pactionem contrariam bonis moribus, atque nullam, & iniquam.

Quod autem ad comprobationem tradidimus circa intellectum l. ad egregias, profectò minimè probatur in dict. cap. 2. de iudic. in 6. quia ea decisio specialis est in Monialibus æquissima quidem ratione: non solùm ex eo, quòd reuerentiæ, & honoris causa id priuilegium concessum sit: sed ne detur occasio vagandi Monialibus, quibus Iure Pontificio, & plerunque ex voto necessario conuenit ea inclusio, vt non possint honestè Monasterium exire, etiam ad Iudicem pro ferendis testimonijs: sic denique Felin. in cap. si diligenti. de fo. competen. nume. 24. ad illum text. respondet, sentiens, posse renunciari beneficio l. ad egregias. quod magis in specie adnotarunt Rom. & Aretin. in ead. l. ad egregias. Ang. in d. l. alia. §. eleganter. sensit glo. in l. inuiti. C. de testibus. opt. text. in dict. cap. 2. de iudic. in 6. dum dicit, fœminas inuitas ad iudicium trahi non posse: igitur spontè per illius beneficij renunciationem poterunt ad iudicium accedere & trahi. Maximè fatentur Cynus in dict. l. nec honorem. Felin. in dict. cap. si diligenti. num. 24. & Iason in dict. l. ad egregias. num. 1. & Lud. Gomez. in d. c. 2. nu. 51. dum approbat Fel. distinctionem, quòd licet huic beneficio l. ad egregias. non possit quis in vniuersum renunciare: poterit tamen quodam in casu eadem renunciatione vti. quod probat l. quamuis. vers. inuitus. ff. de in ius voc. iuncta l. vnica. C. eod. tit. Ego tamen etsi videam hanc vltimam Cyni sententiam passim admitti, & eam plurimùm suffragari huic sententiæ, quam defendere conamur: nempe posse nobilem quodam in contractu renunciare nobilitatis priuilegio, quo nobiles gaudere debent, ne pro ære alieno mittantur in carcerem: attamen ex Cy. Ias. Fel. & alijs ita intelligo eorum distinct. in specie d. l. ad egregias. & ex d. l. quamuis. & ex d. c. 2. in princ. vt quis tacitè renunciare valeat huic priuilegio, si in aliqua causa spontè velit ad Iudicem accedere pro testimonio ferendo, absque expressa quidem renunciatione. Idq́ue mirum non est: nam in d. c. 2. de iudic. in 6. hoc significatur ex priuilegio egregijs personis & fœminis concedi, quòd inuitæ non trahantur ad Iudicem: quasi certissimum sit, nihil priuilegio nocere, si spontè velint ipsi egregij ad Iudicem accedere. Atque hic est sensus huius conclusionis, nam quoties priuilegio ob reuerentiam concesso renunciari non potest, eaque renunciatio à iure improbatur, vt bonis moribus contraria, certè nec in quodam peculiari, & speciali casu admittenda est: quod expressim probatur in d. l. alia. §. eleganter. ff. solut. matrim. cui decisioni nulla congrua responsio dari poterit: quod verò Ias. Feli. & alij post Cynum tradidere, nempe renunciationem generalem. l. ad egregias. quo ad omnes causas non valere: mihi non placet, quia nobilitati publicæ nulla ex hoc iniuria irrogatur, quòd aliquis, licet egregius sit, polliceatur se accessurum ad Iudicem pro ferendo testimonio, quoties ab eo in quacunque causa vocatus fuerit: qua ratione, etiamsi articulus iste non attingat nostram quæstionem, opinor aduersus Cynum & alios hanc renunciationem admittendam fore: nisi forsan quis existimauerit, ex hoc iniuriam irrogari, ac præiudicium fieri toti nobilitati: quod ipse minimè censeo. Sic denique renunciatio specialis priuilegij d. l. ad egregias. etiam expressa valida iudicabitur, secundum Romanum, Felinum, & alios huius partis autores, quicquid alij dixerint.

Quintò aduersus præscriptam sententiam facit text. in dict. §. eleganter. quo probatur, non valere pactionem, qua quis renunciat beneficio à lege dato, ne conueniatur vltrà, quàm facere possit: quod in effectu concessum est, ne pro debito quis in carcerem mittatur: sed ea responsio procedit in his personis, quibus ratione reuerentiæ simul, & pietatis, aut naturalis dilectionis priuilegium hoc conceditur, ratione quidem deducta à bonis moribus: idcirco non idem erit in militibus, aut nobilibus, qui hoc priuilegium alia ex causa habuêre: quam solutionem iam obiter hac in disputatione attigimus.

Sextò fortiter hac in controuersia argumentor ex cap. si diligenti. de foro compet. quo apparet, clericum etiam cum iuramento non posse renunciare priuilegio fori, vt apud Iudicem laicum conueniatur: non alia ratione, quàm quòd hoc priuilegium concessum sit Ordini clericorum, & dignitati status ecclesiastici. Eadem ergo ratione nec nobilis poterit renunciare priuilegio nobilitatis, ne is in carcerem publicum pro soluendo ęre alieno mittatur. Cùm hoc priuilegium nobilium statui, & nobilitati iure datum sit: eiusq́ue renunciatio, ac denique missio in carcerem alicuius nobilis totius nobilitatis deroget excellentiæ. Ego quidem non inficior, hanc esse vrgentem argumentationem: sed tamen animaduertendum esse censeo, disparem esse rationem: quandoquidem priuilegium clericorum ob sacras res, quæ ab ipsis tractantur, magis spectat ad Ius publicum, quàm priuilegia nobilium. l. 1. §. huius studij. ff. de iustit. & iure. cap. contingit. el 1. de senten. excom. vbi gl. & in cap. parochianos. eod. tit. Nam & priuilegium clericorum, cuius modò mentionem fecimus, partem adsumit à lege diuina, quod alibi tractamus. Nec potest renunciatio in eo casu admitti, quin tendat in derogationem honoris status ecclesiastici, cùm clerici secularia Tribunalia non possint absque dedecore ordinis totius frequentare, apud eaq́ue litigare, iuxta Rubr. ne clerici, vel Monachi. maximè in cap. 1. 2. & cap. sed neque. & ideo lex, cui renunciatur, continet publicam & priuatam vtilitatem omninò inseparabiles: quod post alios notat Felinus in dict. cap. si diligenti. nume. 16. Non sic in præsenti quæstione: quamuis etenim aliquis nobilis in carcerem pro ære alieno ducatur: non ex hoc iniuria fit cæteris nobilibus, nec eorum honori derogatur, cùm frequenter nobiles criminum causa in carceribus sint. Deinde nobilis, qui huic priuilegio renunciauit, poterit carceris molestiam effugere, si bonis cedere velit: quę sanè cessio ignominiosa non est, modò ea simpliciter absque actibus infamibus fiat. Sic denique videtur iure pronunciatum fuisse in hoc Regio Prætorio, renunciationem à nobili Hidalgo factam eius beneficij, quo nobiles non possunt pro ære alieno in carcerem mitti, validam fuisse. Multa hîc missa facimus, quæ possent hanc sententiam comprobare, quia ea pertinent ad tacitam renunciationem ipsius nobilitatis: siquidem in hac quæstione agimus de renunciatione expressa alicuius priuilegij nobilibus concessi, quæ fuerit facta manente ipsa nobilitate.

Non me latet, hanc opinionem dubiam esse, & tamen eam ęquissimam existimo: ne causa nobilitatis ipsi nobiles luxui, ludis, & comessationibus dediti absque vllo delectu res alienas, præsertim pecunias mutuò acceptas temerè consumant. Quòd si ex renunciatione alicuius priuilegij derogaretur nobilitati in vniuersum: tunc non foret renunciatio ista admittenda, nempe quo ad aliquod ignominiosum supplicium nobili inferendum, quod maximè obseruandum erit in his, & similibus renunciationibus.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Iuramentum non confirmat actum prohibitum propter fauorem publicum.
- 2 Intellect. ad text. in l. 2. & l. quemadmodum. C. de agric. & censit. lib. 11. et inibi explicatur, qui sint coloni censiti, adscriptitij, & originarij.
- 3 Intellect. ad l. senatus. ff. de contrah. empt.
- 4 Instantia an pereat triennio, non obstante pacto partium, etiam iurato.
- 5 Iuramentum confirmat contractum prohibitum principaliter in fauorem priuatum.
- 6 Fauor publicus, & priuatus quo pacto considerentur in legibus constituendis.
- 7 Iuramentum adeò confirmat contractum ob priuatum fauorem prohibitum, vt non tantùm sit ipsum seruandum, sed & ipse contractus.
- 8 Iuramentum an habeat hanc vim confirmandi contractum prohibitum à lege, quoties lex ipsa hanc confirmationem expressim impedit.
- 9 Alienatio rerum Paraphernarum fieri potest absque iuramento.
- 10 Intellect. Authent. siue à me. C. ad Velleia. & ibi de donatione propter nuptias, & eius alienatione.

§. PRIMVS.

EADEM Bart. Commentaria sequuti, secundam constituimus conclusionem. Actus in fauorem publicum principaliter prohibitus iuramento confirmari non potest. Hæc probatur in cap. si diligenti. de foro compet. capit. cùm ad Apostolicam. de regular. l. ius publicum. ff. de pact. quibus satis expressum est, idemq́ue ratione manifesta constat, non posse ius publicum pacto priuatorum remitti. Sic sanè hanc conclusionem tenuit Bart in dict. l. si quis pro eod. nume. 7. quem sequuntur Docto. inibi. Anto. Abb. & alij in d. cap. cùm contingat. quo in loco And. Alciat. nume. 83. & Corneus in rep. Authenti. sacramenta puberum. numer. 29. C. si aduers. vendi. fatentur, hanc opinionem communem esse eam sequuti. Idem fatetur Ioan. Imol. in d. cap. cùm contingat. numer. 35. Qui tamen ab ea discedit ex eo, quòd licet Ius Ciuile aliquem actum prohibeat in fauorem principalem Reipublicæ: non per hoc idem actus Iure Pontificio prohibitus est: Ius autem Canonicum est equidem considerandum, quo ad iuramenti vim, & effectum: qua ratione videtur, actum Iure Ciuili tantùm prohibitum principaliter ob Reipublicæ fauorem, posse iuramento confirmari. Cui rationi non admodum est difficile responsionem accommodare. Nam vtcunque actus aliquis iuratus sit, nemini præiudicat, nisi iuranti: quod satis expressum est in dict. cap. cùm contingat. in fin. sed si priuato præiudicium non fit ex actu ab alio etiam iurato: multò fortius Reipublicæ minimè debet præiudicium inferri: atque ita sat iure probatur. Bart. opinionem veram esse, quicquid Ioan. ab Imola contrarium voluerit. Denique l. non dubium. C. de legibus. quæ respondet, actum Iure Ciuili prohibitum iuramento non confirmari, adhuc poterit iuxta hanc secundam conclusionem intelligi: vt tandem ea responsio procedat, quoties prohibitio legis tendit in fauorem Reipub. & principaliter.

Primò ex hoc infertur intellect. ad text. in l. 2. & in l. quemadmodum. C. de agric. & censit. libr. 11. quibus constitutionibus statutum est, non posse quem vendere prædium, & retinere colonos agriculturæ prædij adscriptos. Ea etenim prohibitio, vt patet in dict. l. quemadmodum. publicam vtilitatem respicit: ne agricultura detrimentum patiatur in graue Reipublicæ dispendium: idcirco ille contractus nec iuramento confirmabitur. Cui quidem decisioni pręmittendum erit, olim cùm maior cura agriculturæ habebatur, fuisse colonos quosdam, qui adscriptitij dicebantur. Et hi per contractum, priuatámue conuentionem adstringebantur agri alicuius culturæ, vt perpetuò operam in eo agro colendo impenderent. De his agit titulus C. de agricol. & censi. vbi gl. in Rubric. text. optimus, & ibi Panormit. eleganter in cap. iudicatum. de immunit. eccle. tradit Ludo. Cælius libr. 4. lec. antiq. cap. vlti. vnde qui agricolationi recens adscribuntur cum alijs colonis ibidem originarijs adscriptitij dicuntur: quod etiam explicat Oldendorpius 3. Actionum classe, actio. 9. Alij autem dicebantur coloni originarij: & hi sunt, qui ex adscriptitijs nascuntur, & procreantur. l. colonos. C. de agric. & censit. Quoniam colonarium ius in eo fundo contrahunt principaliter origine, seu natiuitate in persona sua. Sic originarij ciues dicuntur, qui ex parentibus ciuibus alicuius oppidi oriundi sunt, ad differentiam incolarum, qui nuper ipsi municipatum contraxerunt. Ciues quidem origo facit, incolas domicilium. l. ciues. C. de incol. & in Rub. C. de munici. & orig. l. adsumptio. l. vlt. §. penult. ff. ad municip. Cice. pro Archia, venit, inquit, Heracliam, quæ cum esset ciuitas, æquissimo iure ac fœdere, adscribi se in eam ciuitatem voluit. Alij coloni censiti appellabantur, eò quòd eorum agris census publicus esset constitutus, vt quidam existimant: quæ quidem expositio minimè conuenit. l. 2. in quibus causis colo. domin. accus. poss. Quamobrem ex eadem constitutione arbitror dici colonos censitos eos, qui adscriptitij quidem sunt, perpetuò adstricti culturæ agrorum, & tamen præter hoc ex conuentione tenentur aliquem censum domino soluere ex ipsis agris, eorúm que fructibus: hoc ipsum Hostien. & Abbas adnotarunt in d. c. iudicatum. Quibus sanè præmissis, quia coloni so lebant agros deserere, & in ciuitates fugere: aut ipsi domini prædiorum eos colonos sibi retinebant in venditionibus agrorum, maxima cum iactura Reipublicæ: cuius tunc intererat agros, & prædia coli, vt ex eorum fructibus esset Reipublicæ consultum in frumentaria inopia, sancitum est, quòd prædia minimè possint alienari sine ipsis colonis. d. l. 2. l. quemadmodum. l. omnes profugi. l. originarios. C. de agric, & censit. eaque prohibitio non aliam, quàm publicam vtilitatem præcipuè spectat. Hodie sanè dubitarem ipse, an in praxi foret attendendus fauor hic publicus: cùm non immineat illa necessitas colonorum ad colendos agros, quæ olim ob militiæ præmia Rempublicam vrgebat. Et tamen satis sit, conuentionem reprobatam in d. l. quemadmodum. non confirmari iuramento: quod Bar. communiter receptus in d. l. si quis pro eo. nu. 7. expressim not.

Secundò, ex eadem conclusione infert Bar. intellectum ad legem senatus. ff. de contrah. empt. & l. cætera. ff. de legat. 1. quibus prohibitum est, ne quis vendat marmora, aliásque res affixas ædibus: ea ratione, quòd intersit Reipublicæ, publica ædificia, item & priuata, minimè deformari, ne ciuitates ipsæ deformentur. Idem tradit Regia lex 16. titul. 5. part. 5. Nam cùm ea prohibitio nullam aliam præcipuè vtilitatem afferat præter publicam, constat non posse venditionem earum rerum, quę ædibus affixæ sunt, iuramento confirmari: quemadmodum Bar. quem alij sequuntur in d. l. si quis pro eo. nu. 7. in specie not. Sed, vt liberè quid hac in re sentiam respondeam, non admodum tuta est hæc conclusio nostris temporibus: & fortassis in iudicialibus controuersijs, si hæc incideret dubitatio, non admitteretur ad sententiam pronunciandam. Multa etenim iure veteri statuta fuerunt, quæ vel per desuetudinem, aut contrarium vsum sublata planè sunt.

Tertiò, Bart. idem in d. nu. 7. intulit ex hac 2. conclusione ad interpretationem text. in l. properandum. §. sed & siquidem. C. de iudi. vbi statutum est, instantiam litis per triennium extingui. Nam ea constitutio rationem præcipuam habet ab vtilitate publica, ne lites fiant immortales c. finem litibus. de dolo & contuma. Idcirco Bartol. censet, non posse iuramento confirmari pactionem, quæ inter litigantes facta sit super prorogatione instantiæ, vt ea duret vltra triennium. Idem notant ipse Bar. & ibi Ias. num. 21. in dict. l. properandum. in princ. Panor. in cap. penult. de iudic. num. 15. quorum opinio manifestè probatur in d. l. properandum. in princi. vbi lex ipsa omnino aufert potestatem ipsis litigantibus, ad prorogationem instantiæ, ac iudici mandat, quod non obstante litigantium consensu perempta instantia per triennij lapsum minimè procedat in causa: atque ita hæc est communis opinio, de qua Barto. idem dubitasse videtur in l. Seius. ff. ad l. Falcid. & contrarium tenuerunt Felin. in dicto cap. pen. nu. 13. Imol. ibi, idem in dict. cap. cùm contingat. in 2. casu, & membro principali. ea ratione, quòd ista conuentio iurata, non sit contraria iuri Canonico: imò secundum id omnino permissa, iuxta tex. in d. c. penul. quo probatur, iure Pontificio instantiam non perire per triennij lapsum: vnde iuramentum obligatorium est, & conuentio valet. Ego vero etsi sciam à plerisque traditum fuisse, iure Pontificio non perire instantiam per triennium, per tex. in d. c. penult. & in c. vltim. de probat. & cap. cùm olim. verb. iudices. de priuileg. glo. in dict. cap. penul. & in c. finem litibus. de dolo & contu. & in c. anteriorum. §. ad hoc sancimus. 2. q. 6. quarum opinio communis est, secundum Feli. in dicto capi. penult. col. 1. & Iason. in dict. l. properandum. num. 27. atque ita ferè in praxi recepta: attamen opiner, nullam in hoc esse constituendam differentiam inter ius Pontificium & Cæsareum: imò respondendum erit etiam iure Pontificio instantiam triennio finiri. Nam tex. in d. c. penul. qui fortiùs cæteris vrget, planè tantum probat, iurisdictionem iudicis delegati non finiri, nec extingui per triennij lapsum, quo lis apud eum cœpta, finita non est: atque in hunc sensum accipit glo. inibi illam decisionem: eandémque opinionem Doct. ibi sequuntur communiter, Rota noua. 96. denique quòd iure Pontificio instantia per triennij lapsum pereat, adnotarunt Fulgos. & Ias. in dict. l. properandum. in princ. fi. col. & Rom. in cons. 220.

Sed & si quis contendat adhuc constituendum fore discrimen inter ius Canonicum, & Ciuile: non ex eo sequitur, iuratam conuentionem posse præiudicare iuris Ciuilis sanctioni, quo ad ciuile forum, propter publicam vtilitatem, à qua fundamentum, & rationem habet iuris Cæsarei constitutio. Nec mirum cuiquam videri debet, aliquid esse vtile foro ciuili, & seculari, quod non ita vtile sit foro Pontificio. Illud equidem verum erit, quod Bart. sensit in dict. l. Seius. & tenent ibi Imol. & Alexan. conuentionem istam de proroganda instantia iuramento confirmatam, etiam si ea valida sit censenda, id tantum inducere, quòd non possit alter ex litigantibus proprio nomine & ratione priuati commodi opponere exceptionem instantiæ finitæ, licet triennium sit transcursum: atque hæc dicta sint de prorogatione instantiæ. Qua de re poterit lector legere Bonifacium in Clem. Quamdiu. de appellat. 3. colum. Rom. in singul. 276. Bald. Nouell. de dote, parte. 9. priuilegio 14. Alexand. in l. 4. §. hoc autem iudicium. colum. 5. ff. de damn. infect. Capycium in decisione Neapo. 11.

Quartò, ab eadem secunda conclusione deducit Bartol. in dict. l. si quis pro eod. numero 7. non posse à priuato renunciari statuto, quo debitor frumenti liberatur soluendo certam pecuniæ quantitatem pro qualibet frumenti debiti mensura: quoties id statutum ea ex causa sancitum fuit, vt ciuitas, vel prouincia plures ciues & rusticos habeant, qui possint onera subire, indictam à Republica pecuniam soluere, aliáque in communem vtilitatem expedire. Et licèt Ioan. ab Imola in dicto capitulo, cùm contingat. dubitet de hac sententia Bartoli, & dubitare possit: quia vtilitas publica in hoc versatur, quòd ciues non cogantur inuiti præcisè frumentum soluere: sed liberentur præstando certam eius æstimationem: non tamen ex hoc vtilitas ista publica tollitur, aut diminuitur, si spontè ciues velint in quibusdam contractibus huic fauori renunciare: attamen opinio Bartoli verior est, propter expressam in eodem statuto publicam vtilitatem, absque vlla statuentium fraude: sicuti Alciat. adnotauit in dicto cap. cùm contingat. numero 88. & quia si locus foret renunciationi, facillimè tolleretur vis ipsius statuti: siquidem passim debitores eidem renunciarent mille præstitis iuramentis.

Quintò ipse ex hac conclusione deduco, minimè valere donationem à clerico factam concubinæ, etiamsi ea iurata sit: Sicut in hac specie latè probant Aymon in consil. 229. lib. 2. & Ripa in l. miles. ff. de re iudic. Nam huius donationis prohibitio fauore publicæ vtilitatis, & honestatis facta est: vt constat. De ea verò tractant præter alios Anton. consil. 14. Ias. in consil. 27. lib. 3. Afflic. decis. Neap. 102. Bermondus Chaueronius de concubinarijs. pag. 242.

Tertia principalis conclusio. Iuramentum omnino confirmat actum, seu contractum prohibitum iure Ciuili præcipuè, aut sanè principaliter propter priuatam vtilitatem: etiam si minùs principaliter, &, vt aiunt, secundariò publicam vtilitatem contineat. probatur hæc conclusio in dicto capit. cùm contingat. de iureiurand. & capit. licet. eodem titu. in 6. Nam etiamsi Reipublicæ intersit, fœminarum dotes augeri, saltem conseruari potiùs quàm minui.. l. prima. ff. solut. matrimo. atque ideò lex ciuilis prohibuerit alienationem fundi dotalis: vt tradit Iurisconsultus in Rubr. ff. de fundo dot. Quia tamen ea prohibitio præcipuè priuatam vtilitatem, & fauorem spectauit: etiamsi nihilominus & publicum commodum respexerit, minùs tamen principaliter, nihilominus alienatio fundi dotalis iuramento confirmatur: sicuti probatur in dicto capitul. cùm contingat. à quo poterit adsumi prima huius conclusionis illatio: ipsa etenim conclusio omnium ferè consensu recipitur: & ea ratione communis est: vt testantur eam sequuti Corne. in dict. Authentic. sacramenta puberum. numero 30. & Alciat. in dicto capitul. cùm contingat. numero 92. vbi Abb. numero 5. & Imola nu. 36. eandem conclusionem veram esse censent, & probari etiam in d. Authen. sacramenta puberum. huius sententiæ ea est ratio: quòd ne quis periurus sit, satis esse constat eum, cuius fauorem principaliter lex respexit, eidem renunciasse, tacitè vel expressè. Nam vbi aliqua constitutio in fauorem edita est, semper consideramus fauorem, quem præcipuè, ac principaliter lex ipsa inspectat, non eum, qui secundo loco ab ea significatur, iuxta gloss. celebrem in hoc c. quamuis. de pact. in 6. cuius statim mentionem faciemus ad intellectum decimum huius constitutionis in 3. Relectionis parte.

Cæterùm Fortuni. Garsias in l. 1. §. huius studij. ff. de iusti. & iure. maximè improbat hunc dicendi modum: quo nostri iuris vtriusque interpretes existimant legem aliquam, quandoque principaliter, ob fauorem priuatum conditam fuisse, & secundariò propter fauorem publicum: qua consideratione vtuntur passim Doctores, sed præsertim in hac quæstione Barto. & alij hanc distinctionem tradidere, quæ ex eo falsa videtur, quòd finis præcipuus in rebus agendis attendendus sit: qui quidem in legibus constituendis, semper est ad commune bonum tanquam ad potentius, & præclarius. Ea etenim, quæ ad communem vtilitatem pertinent aliquo modo, principaliter, & ex priori causa introducta sunt ad commune bonum, non secundariò. deinde quælibet lex, in sua dispositione quacunque, principaliter tendit ad publicum commodum. c. erit. vbi Archid. c. factæ. 4. dist. Thom. 12. q. 90. art. 2. Quòd si aliqua iura dicuntur in humanis legib. ad priuatam vtilitatem constituta fuisse: idcirco id dictum est, quia hæc iura non disponunt super rebus publicis, & ad omnes in communi pertinentibus: & tamen quia necessarium est, quòd particulares regantur ad regimen totius, ideò iura prædicta, quæ priuatam vtilitatem continere videntur, adhuc spectant ad commune bonum. & hic respectus principalis est non secundarius. igitur opinio Bart. & sequacium non est omninò admittenda: cùm iuxta prædictam considerationem etiam actus contrarius humanis legibus priuatam vtilitatem spectantibus, aduersus omninò est constitutionibus ad publicam vtilitatem pertinentibus principaliter non secundariò: sicuti modò probauimus. Hic tamen modus dicendi defendi poterit, si animaduertamus, finem cuiusque dispositionis dupliciter accipi principaliter: nempe vel quo ad intentionem, vel quo ad exequutionem: finis autem principalis communi significatione dicitur, qui propinquior est in exequutione, quamuis remotior sit in intentione legis. lex igitur, quæ de priuatorum rebus disponit, principaliter intendit commune bonum: sed quia ex lege ista prius bonum ad priuatos defertur, dicendum est, legem hanc principaliter fauere priuatis. principaliter inquam exequutione: secundariò autem intentione. Vnde cùm Accursius in d. l. 1. §. huius studij. dixit, leges quasdam secundariò tendere ad fauorem publicum, & principaliter ad priuatum: est intelligendus secundariò non quo ad intentionem, sed quo ad exequutionem. qua ratione quælibet lex, etiam de priuata vtilitate tractans, intentione quidem principaliter ad commune bonum spectat: illa verò lex, quæ rebus publicis disponit, principaliter intentione, & exequutione ad commune bonum, & fauorem publicum spectare videtur. priori sanè legi finis principaliter conuenit, quo ad priuatam vtilitatem respectu exequutionis: atque item quo ad commune bonum respectu intentionis: quemadmodum in specie docet eleganter Martinus ab Azpilcueta in c. inter verba. 11. q. 3. col. 85. sensit Bart. in l. ambitiosa. nu. 19. ff. de decre. ab ord. faci.

Quarta conclusio ex Barto. colligitur in d. l. si quis pro eo. nu. 8. dum ad declarationem præcedentis conclusionis scribit, in ea specie, & casu non tantùm iuramentum seruandum fore, sed & contractum ipsum alioqui inualidum, iuramenti religione confirmari, & firmum fieri. Hæc sententia patet in d. cap. cùm contingat. ibi, omninò. & in hoc c. quamuis. ibi, seruari debet. vbi gloss. hoc expressim notat, & rursus in c. licet. de iureiurand. in 6. & in Authen. sacramenta puberum. ibi. inuiolabiliter. quibus quidem auctoritatibus hæc sententia probatur, quam sequuntur Calderi. Anchar. Cardi. Abb. nu. 8. & Imola nu. 18. in d. c. cùm contingat. Bald. Bar. & Docto. in dict. Authen. sacramenta puberum. vbi Corne. nume. 56. scribit, non esse ab hac opinione recedendum in iudicando, & consulendo: eandem fatentur communem esse, eam sequutus Abb. in d. c. cùm contingat. numer. 8. Iason in d. Authenti. sacramenta puberum. nume. 36. Curti. Iunior consilio 47. colum. 2. & Areti. consi. 22. colum. 3. idem fatetur Alciat. in d. c. cùm contingat. nume. 113.

Contraria sententia quibusdam placuit: nempe quòd in hoc casu iuramentum seruandum sit: non tamen confirmetur contractus ratione iuramenti, nec validus fiat: huius opinionis auctores sunt Antoni. in d. ca. cùm contingat. Cuma. in d. l. si quis pro eo. Ioan Faber, & ibi Porcius in princip. Insti. quibus aliena. licet, vel non. idem Porcius in §. extraneo. Instit. de hæredit. quæ ab intest. defer. Iason in dict. Authenti. sacramenta puberum. nu. 37. Fortuni. eleganter in tracta. de vlti. fine, illat. 19. late Ioann. Igneus. in l. 1. §. si vir aut vxor. ff. ad Syllan. numero 145. sensit eandem opinionem Bar. in l. qui superstitis. ff. de acqui. hæredi. ex quibus Andre. Alciat. in d. c. cùm contingat. dicebat, non esse admodùm certum, quòd prior sententia communis sit: & posse istam vltimam iure defendi.

Posterioris opinionis ea est ratio præcipua, quòd contractus iuramento quidem confirmatur ad hunc effectum, vt non obtenta absolutione à iuramenti vinculo seruandus is sit: non ita, si absolutio fuerit obtenta. Præter hæc multa alia pro hac assertione traduntur, quæ dubiam efficiunt priorem sententiam. & tamen ego censeo, non esse aliquo pacto ab opinione Barto. in dict. l. si quis pro eo. recedendum in iudicio, nec in priuatis responsis. Sunt etenim adeò fortia verba text. in dicta Auth. sacramenta puberum. & alijs similibus constitutionibus, vt nullam ex æquo patiantur congruam responsionem: idcircò existimo, non esse locum disputationi huius controuersiæ, quo ad tribunalia: tametsi non inficier dubiam esse quæstionem, quo ad priuatam disputationem.

Quidquid sit de hac quæstione, refert tamen plurimum, quæ harum opinionum sit recipienda, propter varios cuiusque effectus. Nam si communis, & prior opinio admittenda est, primum sequitur, falsam esse gl. in d. c. cùm contingat. dum asserit in eo casu tenere, ac validum esse accessorium: id est iuramentum, non principale: id est contractum. valet etenim contractus ratione iuramenti, iuxta Bart. sententiam: atque ita Areti. in dict. consi. 22. reprobat glos. in d. c. cùm contingat.

Secundò, si vera est communis opinio, planè constat, hæredes mulieris, quæ præstito iuramento rem dotalem alienauit, non posse rem alienatam vendicare, aut petere: quia contractus valuit, eiusq́; vis ad hæredes vtrinque transmittitur. quòd si contractus minimè confirmaretur iuramento, sed tantum iuramentum foret seruandum, eiúsque vis inspicienda, profectò hæredes iurantis minimè obligarentur stare iuramento, nec contractui iurato, cùm ad eos vis iuramenti non transeat: sicuti superius adnotatum est, in prima huius Relectionis parte. §. 5. numero 4. in specie autem huius illationis, hoc tenent Imola in dict. c. cùm contingat. numero 16. & ibi Alcia. numero 120. tradit optimè. Paul. Paris. consilio 75. colum. 1. & vltim. lib. 3. quorum opinio communis est: licet Panor. in dict. c. cùm contingat. nume. 8. velit tenere, ac probare, quòd etiamsi contractus non confirmaretur iuramento, tenerentur nihilominus hæredes iurantis stare contractui: quod falsum est, nec iure probari verè poterit. Nam & rationibus Panormi. respondet Alciat. in dict. capit. cùm contingat. numero 120.

Tertiò, si admittenda esset opinio Fabri, & aliorum contra communem, posset equidem mulier, quæ rem dotalem alienauit, eandem reiuendicatione petere à tertio possessore, qui non haberet causam ab emptore. siquidem iuramentum, quod seruandum est in hac specie, solùm habet vires in fauorem emptoris, cui præstitum fuit: atque ideò is, qui non habet causam ab eo, nequaquam poterit se defendere ratione iuramenti: sicuti in hoc casu adnotarunt Imola in dict. capit. cùm contingat. col. 9. & ibi Alciat. numero 128. Ioan. Faber, in princip. quibus alienare licet, vel non, quòd si communem opinionem sequamur, contrarium est dubio procul respondendum. Nam ex quo contractus alienationis iuramento fuit confirmatus, satis apparet dominium rei dotalis ab alienante in emptorem translatum fuisse, nec vllum ius remansit penes mulierem ad petendam rem dotalem, quod Doctores communiter fatentur.

Quartò, ex communi sententia infertur, contractum istum alienationis fundi dotalis, & ei similes, iuramento præstito confirmatos adhuc manere validos, etiam præstita absolutione à iuramento, ex aliqua iusta causa: atque ideò oportere, quòd contractus rescissionem. Prædicta etenim absolutio tantùm concessa videtur ad effectum agendi: quamobrem Panormit. in cap. 1. de iureiuran. colum. penult. hanc illationem probat. idem tenuit Angel. consil. 160. Nam contractus ab initio iuramento confirmatus, non ex hoc irritus est, quòd postmodùm cesset iuramenti vinculum. reg. factum legitimè. de regul. iur. in 6. idem tamen Panorm. in dict. capit. cùm contingat. nu. 9. & Feli. in dict. c. 1. eiusdem titul. numero 24. Card. & Anto. in cap. debitores, eod. titul. contrariam sententiam veriorem esse censent, existimantes contractum irritum manere præstita absolutione à vinculo iuramenti, quoties is contractus à solo iuramento robor accepit. quòd si contractus alioqui etiam sine iuramento validus sit: tametsi aliquem effectum ex iuramento accipiat, vt in specie l. 2. C. de rescinden. venditio. tunc fatentur Abbas & alij adhuc manere ius firmum ex contractu, etiam obtenta absolutione à iuramento. Sed in hac controuersia expedit tres distinguere casus. Primus quidem constituendus est, vbi contractus est omninò nullus, nec iuramento confirmatur, sed iurans tenetur tantum seruare iuramentum: vt in capit. debitores, de iureiur. & in hac specie data absolutione à iuramenti vinculo contractus manet omninò nullus absque vlla rescissione, secundum Abbatem, in capitul. cùm contingat. notauimus & nos in lib. 1. Variar. Resolution. capit. 4. nume. 5. Secundus casus est, cùm contractus iure validus censetur, etiam absque iuramento: & tamen propter iuramenti vim, is qui iurauit, non potest aliquo iuris remedio aduersus eundem contractum agere: vt in specie l. 2. C. de rescind. vendit. tunc sanè obtenta absolutione à vinculo iuramenti, nihilominus contractus vim aliquam habet: sed qui iurauit, agere poterit aduersus contractum eo remedio, quod, si non iurasset, sibi iure competeret: ita Panor. in dict. cap. cùm contingat. numero 9. atque tunc in eo iudicio tractabitur de remedio, & actione, contra ipsum contractum competentibus. Tertiò, considerandum erit, quid dicendum sit, vbi contractus alioqui omninò nullus ex solo iuramento confirmatur: & denique Ange. in dicto consilio 160. & qui eum sequuntur, tenent data absolutione à iuramento adhuc contractus vim superesse, vt nihilominùs de eius viribus agendum sit, & præcipuè, an ex iuramento omninò fuerit confirmatus: iuxta notata per Abb. in dict. cap. 1. de iureiur. colum. pe. & Soci. in l. hæc scriptura. ff. de condit. & demonstrat. ex cuius commentarijs tres hi casus distinguuntur: tam etsi eius, & aliorum, quos modò citauimus, mente ad amussim examinata, præsertim his obseruatis, quæ Alciat. in dict. c. cùm contingat. scribit nume. 125. & quæ nos tradidimus d. c. 4. huius quæstionis resolutio in hoc vertitur, an absolutio obtenta fuerit, & concessa ad effectum agendi: quod constabit ex ipsa negotij serie, vel ex modo procedendi: quia summariè actum fuit de ipsa absolutione præstanda. in hoc etenim casu vtcunque sit, contractus manet firmus, eamq́ue vim habet, quam haberet nondum data absolutione ab ipso iuramento: tantùm sanè est iuranti concessum, vt non obstante iuramento possit in iudicio tractare de viribus contractus, & an aliquod robur ex iuramento acceperit. Hoc tamen locum obtinet in omnibus casibus per Socinum traditis. Sed si absolutio data sit, non tantùm ad effectum agendi, sed & omninò ab ipsa iurati contractus obligatione: quod apparebit ex modo agendi, & cognoscendi, definiendique de præstanda absolutione quæstionem: tunc omninò absolutione data nulla superest contractus vis, nec de eius viribus iterum agi potest.

Cæterùm si lex Ciuilis, quę contractum prohibet, non tantum simpliciter prohibitionem continet, sed & iuramentum contractui appositum, præstitum, & adscriptum irritum facit: tunc equidem obtinet opinio eorum, qui tenuerunt contractum prohibitum lege Ciuili non confirmari iuramento. Lex etenim Ciuilis velle videtur in hac specie, quòd contractus iuramento non confirmetur, tametsi de obseruatione iuramenti nihil tractauerit: illud siquidem seruandum est, qua ratione, si iurans à vinculo iuramenti fuerit absolutus, quacunque ex causa, quæ potissima erit, quia ita aduersus legis vrgentem prohibitionem contraxerit, non tenebitur stare contractui, nec contractus manet confirmatus, quemadmodum in specie ita visum est Freder. consi. 272. Paulo Castrensi, & Corneo in dict. Auth. sacramenta puberum. nu. 54. Imol. nu. 45. & Alciat. nu. 135. in d. c. cùm contingat. Auth. in c. Canonum statuta. de constit. fol. 11. col. 4. idem voluisse videtur Fort. in tract. de vltimo fi. illat. 19. & 20. Nam etiamsi lex Ciuilis non possit iuramenti vim tollere, poterit profectò impedire iusta ex causa, ne fiat contractus prohibiti confirmatio per iuramentum, secundum ea, quæ latè tradita fuêre in prima huius Relectionis parte. §. 3. nu. 7. Non oberunt quæ Panor. docet in d. c. cùm contingat. nu. 11. quem sequitur Ioan. Baptista de sancto Seuerino in repet. l. omnes populi. col. 33. ff. de iustit. & iure. quibus vterque conatur probare, legem Ciuilem non posse tollere vim iuramenti, nisi in eo actu, in quo lex ipsa iusta ex causa præsumat fraudem, metum, aut deceptionem. Hæc enim vera sunt, quantum ad vim, quam iuramentum habet ex lege diuina, & naturali, vt seruandum omninò sit, nisi iusta ex causa fuerit data ab eo absolutio: non quantum ad confirmationem contractus humani, cuius vis, & robur legibus humanis subijcitur, ad quas totius Reip. cura spectat.

Sic sanè cùm quotidie apud Regia Tribunalia videamus controuerti super alienationib. rerum dotalium, quæ præstito iuramento iam ita passim fiunt, vt nullus locus sit legi Ciuili, quæ fundum dotalem alienari vetuit: fiunt etenim hæ alienationes, sicuti ex ipsis iudicialibus quæstionibs apparet, frequentissime absque mulierum libero consensu: quæ etiam secluso metu non audent maritis alienare volentibus refragari, ob reuerentiam, & amorem, quem eis exhibere tenentur: alioqui non admodum tranquillam vitam cum eis acturæ, præsertim quia multoties metus grauissimus infertur, qui probari non potest, constat multis litibus, & alienationibus rerum dotalium causam dedisse responsum Romani Pontificis in dict. cap. cùm contingat. atque oportere ad tot lites vitandas, totq́ue maximè reprobas alienationes extirpandas remedium aliquodam legislatoribus adhiberi: ne tandem ita temerè dotibus fraudentur fœminæ, quas Reipublicæ interest, non manere indotatas. Forsan foret admodum vtile Reipubl. legem Ciuilem constitui, quæ statueret, res dotales, etiam per mulieres, non posse alienari, nisi consensu ab ipsa vxore apud Iudicem præstito, & itidem iuramento, quo asseueret, se liberè, & absque vllo metu alienare, & alienationi consentire: & per Iudicem ipsum receptis testibus fide dignis super vtilitate ipsius alienationis, vt tandem Iudex comperta vtilitate viri & vxoris, decretum decernat, quo alienationem cum vxoris iuramento permittat: alioqui absque hac solennitate alienatione facta, etiam cum iuramento, ipsum contractum nullum esse propter fraudem, & metum à iure in hac specie præsumptum, nulla probatione in contrarium super libero consensu admittenda. Posset item lex statuere, contractum alioqui celebratum, ratione solius metus reuerentialis, rescindendum fore, ac si metus cadens in constantem virum causam contractui dedisset. Nam per hæc constitutioni Pontificiæ satisfit maxima cum Reipub. vtilitate, ob mille fraudes, quæ hodie à viris vxoribus fiunt super rerum dotalium alienationibus.

Verùm quia hac in parte, dum Barto. assertiones examinamus, adducitur præcipuè decisio text. in dicto capit. cùm contingat. oportet, vt illius capitis responsio apertiùs intelligatur, aliqua adnotare ad expeditiorem eius interpretationem.

Primùm equidem obseruandum erit, an ea constitutio sit necessaria in alienatione rerum paraphernarum, ita quidem, vt res paraphernæ possint alienari per vxorem absque iuramento. Et Ioannes Faber in princip. Institu. quibus aliena. licet vel non. numero 11. tenet, prohibitionem alienationis fundi dotalis minimè obtinere in rebus paraphernis, quarum alienatio prohibita iure non est. idem respondit Angel. in l. iubemus. C. ad Velleianum. citatur à Fabro Innocen. in cap. ex parte. de consuetudin. ad finem, quasi is sit huius opinionis autor: & tamen Innocent. solùm tractat, an teneat alienatio rerum paraphernarum facta per maritum: ac distinguit, an sit translatum dominium in ipsum maritum, an non, vt priori casu teneat alienatio: posteriori verò sit nulla. Sed in fauorem opinionis Ioan. Fabri sunt duo consideranda. Primum, quantum differant in priuilegijs res paraphernæ à rebus dotalibus, cùm res paraphernæ etiamsi habeant priuilegium hypothecæ, non tamen habent priuilegium prælationis, quemadmodum ipse adnotaui libr. 1. Variar. Resolut. cap. 7. in princ. post gloss. in l. si ego. in verb. sed condici. ff. de iure doti. secundum quod huic sententiæ plurimum patrocinatur, deducitur ab ea conclusione, quæ dictat, constante matrimonio procedere præscriptionem contra vxorem in rebus paraphernis, licet ea non procedat in rebus dotalibus, sicuti distinximus eodem lib. 1. Var. Res. cap. 8. nu. 8.

Secundò est adnotanda constitutio Authent. siue à me. C. ad Velleianum. vbi probatur, res vxori donatas propter nuptias, non posse alienari per maritum, etiam ex consensu vxoris, nisi vxor ipsa post biennium à tempore contractus iterum alienationi consentiat, & eo tempore marito supersint alia bona, quæ sufficiant solutioni dotis. Hæc etenim decisio admodum distincta est ab his, quę fundi dotalis alienationem prohibuerunt, cùm in alienatione fundi dotalis minimè sufficiat consensus post biennium geminatus, ac repetitus in rebus immobilibus, secundum gloss. & DD. in Authen. siue à me. Bart. in l. 1. ff. solut. matri. & ibi Alex. col. 8. vbi Ripa nume. 103. scribit, hanc opinionem communem esse: idem fatetur Bald. Nouel. in tract. de dote. 7. part. priuileg. 1. colum. 4. At in rebus propter nuptias donatis procedit alienatio facta per maritum consentiente vxore, modò post biennium consensus repetatur, & eo tempore supersint bona, quæ sufficiant solutioni dotis, quemadmodum tradit Imol. col. 4. in d. c. cùm contingat. Doct. in d. Auth. siue à me. & in c. peruenit. de emptio. & vendit. vbi Antoni. Burg. col. 1. & vlti. eandem resolutionem probat. Attamen alienatio rei donatæ propter nuptias, si fiat vxore consentiente, & iurante, valebit profectò, sicut valet alienatio rei dotalis facta cum iuramento, secundum gl. & communem in d. c. cùm contingat. vbi gl. sentit, iuramentum habere vim duplicis, ac repetiti consensus. eandem glo. & eius conclusionem, quo ad alienationem arrharum, & donationis propter nuptias, tenent Host. & Imol. in d. c. peruenit. Bald. & Sali. in d. Auth. siue à me. & in Auth. si qua mulier. C. ad Vellei. Io. Lup. in Rub de don. inter vir. & vxo. §. 17. num. 14. tametsi vlterius ista consideratio examinanda sit. Nam maiorem vim habet iuramentum, quàm repetitus consensus, cùm tempore repetiti consensus necessarium sit, vt alienatio rei donatæ propter nuptias valeat, maritum habere bona, quæ sufficiant solutioni dotis: non sic in alienatione iurata, quæ valida omninò est, etiamsi tempore iuramenti non supersint hæc bona apud maritum, sicuti Doct. communiter fatentur. Deinde errat gl. in d. c. cùm contingat. dum notat alienationem fundi dotalis perpetuò non prohiberi, eiusq́ue prohibitionem non esse perpetuam: ex eo, quòd valida sit ex consensu vxoris, modò is fuerit post biennium repetitus. Authen. siue à me. C. ad Velleia. quæ quidem constitutio tantùm locum obtinet in alienatione rei donatæ propter nuptias, non in alienatione fundi dotalis, sicuti paulò antè explicuimus.

Tertiò animaduertendum est glo. in dict. c. cùm contingat. dum conatur soluere obiectionem l. non dubium. C. de legi. errare quidem, primò cùm constituit hac in re discrimen inter ius Pontificium, & Cæsareum: quod constituendum non est: siquidem & apud forum seculare iurata dotis alienatio valida est, & seruari debet. cap. licet. de iureiuran. in 6. Nam & ius ciuile hanc vim iuramento tribuit. Authen. sacramenta puberum. C. si aduers. vendit. præsertim quòd licet glos. asseueret, finem principalem iuris Canonici tendere ad animarum salutem, finem autem principalem iuris ciuilis ad humanam felicitatem, & Reipublicæ quietem, & tranquillitatem, idemque adnotauerunt Cald. Abb. & alij in proœmio Gregoriano, non omnino id certum est. Nam & finem principalem Iuris ciuilis dirigi in animarum salutem, contendit Fortu. in tract. de vltimo fine iur. col. 4. & seq. ex Aristotele, Cicerone, & alijs: atque item ex eo, quòd humana ac ciuilis lex sit correctio peccatorum. l. 2. ff. de legib. Thom. 1. 2. q. 92. arti. 1. & q. 95. art. 1. Iustiniano in Auth. vt non luxu. contra nat. colla. 6. quæ quidem opinio maximè conuenit legibus ciuilibus principum Christianorum: quandoquidem leges ciuiles principum Gentilium, & eorum, qui nondum cognitionem habuere summæ illius felicitatis supernaturalis, quæ Christi fidem colentibus promissa est, tantùm in hoc tendunt, vt quieta, ac tranquilla Respublica sit, bonísque moribus instituta: & vt moraliter bona opera præmium consequantur, illud quidem, quod naturaliter intelligi, ac cognosci potest. Sic denique temperanda sunt, quæ de hac re pro Fortunio, & aduersus eum adduci possunt. Præmium verò salutis æternæ, & illius felicitatis, quæ ex æterna gloria Christianis promissa extat, sola lege naturali cognosci non potuit, quod eleganter disputat egregius vir Domini. à Soto lib. 2. de nat. & grati. cap. 11. & Melchior à Cano eiusdem professionis, eruditione & censura celebris in secunda parte Relectionis, de sacramentis. atque hæc quidem sufficiant de quarta Bartoli conclusione.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Contractus à lege prohibitus conceptis prohibitionis verbis in ipsam personam non confirmatur iuramento.
- 2 Alienatio rei dotalis non confirmatur iuramento, vbi mulier prius iurauerat, dotem non alienare: & inibi expenditur glo. in cap. licet. de iureiur. in 6. & per totum §.
- 3 Iuramento promittens non reuocare procuratorem, si eum reuocauerit, reuocatio tenet, licet periurus sit.
- 4 Intellect. c. intellecto. de iureiu. & an Rex possit alienare res ipsius regni?
- 5 Actus spiritualis contrarius iuramento an valeat?
- 6 An possit quis renunciare clausulæ decreti irritantis in eius fauorem appositæ?
- 7 An agens contrarium prohibitioni legis humanæ peccet mortaliter vel venialiter, an non: & ibi rursus de opinione Bar. quo ad primam huius §. conclusionem.
- 8 Promissio arrharum vltra summam lege præfinitam non confirmatur iuramento.
- 9 Fideiussio prohibita accedere promissioni dotis restituendæ iuramento confirmatur.

§. SECVNDVS.

EADEM Bar. commentaria examinaturi quintam ex eo conclusionem adnotamus in hunc quidem sensum. Iuramentum nequaquam confirmat contractum prohibitum à lege, quę prohibitionem in ipsam contrahentis personam direxit. Hæc colligitur conclusio ex Bart. in dict. l. si quis pro eo. ff. de fideiusso. nume. 9. versic. aduerte. vbi Angel. idem tenet. Barto. in Authent. Sacramenta puberum. C. si aduers. vendit. Calder. & Anchar. in dict. capit. cùm contingat. rursus ipse Angel. in consilio 160. quorum opinionem sequuntur Legistæ communiter secundum Imolam in dict. capit. cùm contingat. numer. 36. & Rodericus Xuares in l. 1. titul. de las arrhas. libr. Fori. quęst. 3. Huius opinionis ea est ratio, quòd in hac specie agens, contra legem istam mortaliter peccet, quia legislatori refragatur, cui obedire tenetur. cap. 2. de maiorita. & obedien. atque ideò cùm iuramentum non debeat esse vinculum iniquitatis, constat planè, non confirmari contractum lege prohibitum ex iuramento iniquè præstito. ad huius sententiæ confirmationem adducit Bart. gloss. in capit. licet mulieres. de iureiurand. libr. sexto, quę asseuerat alienationem rei dotalis, etiam præstito iuramento factam minimè valere, vbi mulier priùs iurata promiserat se non alienaturam dotem, nec aliquam rem dotalem, non alia ratione, quàm quòd hoc secundum iuramentum iniquum sit, nec possit seruari absque interitu & periculo salutis æternæ. Eam glo. sequuntur Doct. ibi, præsertim Francus, & Imo. in d. c. cùm contingat. nu. 81. & inibi Alciat. num. 43. Chassa. in consuetudinibus Burgundiæ. Rubr. 4. §. 16. nume. 5. & Abb. per tex. ibi. in c. intellecto. de iureiu. quorum opinio communis est. sicuti testatur Imo. num. 81. & And. Alci. in dict. nu. 43. Ioan. Crot. in l. filius familiàs. §. diui. colum. 25. & ibi Ferdi. Loazes. nu. 431. ff. de lega. 1. eandem opinionem sequitur Ioan. Lup. in Rub. de dona. §. 45. nu. 6.

Verùm vt hæc opinio Barto. diligentiùs examinetur, oportet primùm expendere rationes, quibus eam Bar. probare conatur: maximè statim erit congruum perpendere gloss. in d. c. licet. cui plurimùm obstat altera gloss. in c. vlti. de procur. in 6. quæ asserit promittentem cum iuramento non reuocare procuratorem ab eo constitutum, posse nihilominùs eum reuocare ad hunc sensum, vt reuocatio teneat, licet periurus sit qui reuocauerit. Hanc gl. plurimùm commendant eam sequuti Abb. Feli. nu. 12. & Deci. nu. 7. in c. cùm accessissent. de constit. idem Felin. in c. si diligenti. de foro compe. col. 6. Iaso. in l. si non sortem. §. si certum. ff. de condi. indeb. colu. 3. Socy. consil. 58. libr. 3. Deci. in cap. ad nostram. de confir. vtili. colu. vlti. Rochus Curt. in tract. de iure patron. ver. honorificum. q. 12. quorum opinio dubio procul communis est. Igitur actus contra primum iuramentum gestus valet, & tenet, etiamsi periurus sit, qui actum illum egerit: idcircò & in casu gloss. in dict. c. licet. secunda alienatio rei dotalis valida censeri debet, aduersus vulgò receptam sententiam. his accedit tex. singul. in c. sicut ex literis, de spons. quo apparet, sponsalia, quæ de futuro dicuntur, etiam iurata dissolui per sponsalia de præsenti. Cuius decisionis nos meminimus in Epitome de sponsalibus. part. 1. cap. 5. num. 9. ergo iuramentum primum non impedit, quin actus contra ipsum postea factus validus sit. Quamobrem admodum dubia redditur conclusio glo. in dict. cap. licet. Præsertim quia ea nullo modo probatur in dict. c. intellecto. de iureiur. quod manifestissimum fiet, si animaduertamus in specie illius c. non ideò reprobari alienationem præstito iuramento factam à Rege rerum quidem ad ipsam Regiam dignitatem pertinentium, quòd ea facta fuerit contra primum iuramentum à Rege præstitum de non alienandis rebus ad Regiam dignitatem pertinentibus. Nam actus contrarius iuramento primo, etiamsi iuratus non sit, valet ac tenet, tametsi agens periurus sit, & peccet: vt colligitur ex gloss. in dict. capit. vlti. de procurat. in 6. & ex d. c. sicut. de sponsalibus. deinde illud est apertissimi iuris, quod in casu intellecto. alienatio etiam iurata non valeret, quamuis Rex ipse nullum præstitisset iuramentum de non alienandis rebus ad Regiam dignitatem pertinentibus: meminit ergo Romanus Pontifex inibi prioris iuramenti ad periurium notandum in ipso Rege, & ad criminis maiorem culpam, non quod rationem potissimam constituerit propriæ decisionis in priori iuramento. Est etenim alienatio facta à Rege rerum ad Regiam dignitatem pertinentium in maximum præiudicium Reipublicæ, cuius ipse administrator est, non dominus: atque ideò etiam iurata alienatio in pręiudicium tertij non tenet. c. cùm contingat. de iureiur.

Quòd autem Rex non possit alienare bona, & res ipsius Regiæ dignitatis: quia ipsa potiùs sunt Regni, quàm Regis, notant latè Abb. & alij in d. c. intellecto. Hostiens. & Felin. in ca. dilecti. de maior. & obedien. Ioan. Lup. in c. per vestras. 2. notab. §. 1. num. 40. Regia l. 1. tit. 17. & l. 4. tit. 15. par. 2. l. 2. & 3. tit. 9. lib. 5. ordinamen. quæ omnia intelligenda sunt, vbi alienatio tenderet in maximum præiudicium regni: alioqui si in modicum, profectò valeret, secundum Abb. & communem in d. c. intellecto. Bart. in l. prohibere. §. planè. ff. quòd vi aut clàm. Corset. latè in tract. de excellen. Regis. q. 4. Fel. in c. ad audientiam. 2. col. de pręsumptio. Matthæ. Afflict. in constitut. Neapolit. in princ. qu. 24. ad quam disctinctionem multa referri possunt, quæ hac de re tradit Franc. à Rip. lib. 1. respons. cap. 1. nume. 51. Ioan. Igne. in repet. l. donationes, quas diuus. nu. 26. C. de donat. inter virum & vxor. Et Aymon Crauetta consi. 241. lib. 2. huc etiam pertinet, quod quidam adnotarunt, nempe posse Regem causa remunerationis rem aliquam ad dignitatem Regiam pertinentem donationis titulo in aliquem transferre, qui de ipsa Republica sit benemeritus: optimus text. in l. cùm plures. §. cùm tutor. ff. de administra. tut. Sic etiam obtinet Regia l. 9. tit. 4. par. 5. statuens, quòd si Rex aliquam ciuitatem vel castrum Regiæ dignitatis iusta ex causa alienauerit, excepta intelliguntur iura exigendi gabellas, publica vectigalia, atque puniendi aliquem sanguinis pœna, nisi & hæc iura expressa fuerint, atque tunc adhuc suprema iurisdictio, & quòd ad Regem appelletur, exceptum intelligitur. Imò si quis superiorem in temporalibus recognoscens, habeat villam aut ciuitatem cum iuribus regalibus, non poterit iura illa Regalia alienare: sicuti respondet Soc. in cons. 7. in 3. lib. ciuitas autem aut villa alienari non potest inuitis hominibus ipsius ciuitatis: & si dominus ex causa necessitatis velit eam alienare, admittendi sunt homines hi ad emptionem libertatis, si tantundem domino dare velint, quantum ab alio emptore pollicitum fuerit: quod tradunt Hostiens. & Feli. in dict. cap. dilecti. de maior. & obed. & Hippol. in l. 1. §. cùm quidam deponere, num. 10. ff. de quęsti. qui alios huius opinionis auctores allegant. Hęc tandem obiter adduximus, vt ostenderemus, non probari glo. in c. licet. in dict. cap. intellecto. de iureiur. atque ea ex causa dubiam reddi eius conclusionem, nisi ex radice amplius eius intellectus exquiratur.

Est igitur concilianda gloss. in dicto. cap. vltim. cum gloss. in dicto capit. licet. eo quidem modo, vt quoties quis promiserit iuramento præstito se non acturum id, quod iure facere non poterat, procedat gloss. in dicto cap. licet. & ideò actus contrarius huic iuramento, etiamsi iuratus sit, non teneat, quia est contrarius iuri, & præterea priori iuramento, quod fuit omninò conforme Iuri Communi. at si proponamus iuramentum prius continere id, quod erat iuri contrarium, imò quod iuramento promissum est, ne fieret, fieri poterat iure permittente, saltem non refragante: tunc obtinebit glo. in dict. cap. vltim. de procurat. in 6. hanc distinctionem videntur vtrique opinioni aptare Franc. in dict. capit. licet. Imo. in dict. ca. cùm contingat. num. 81. & ibi Alci. num. 43. Iaso. in Auth. Sacramenta puberum. C. si aduers. vendit. nu. 60. idem in l. non solùm. §. vlti. 7. col. ff. de noui operis nunciatio. Alex. in consil. 16. lib. 3. 2. col. Ioannes de Selua in tracta. de iureiuran. 3. par. 15. Fallent. Ioannes Crott. in dict. l. filiusfamiliàs. §. diui. ff. de legatis 1. colum. 25. & ibi Ferdinand. Loazes. num. 431. quorum interpretatio communis est: & tamen vlteriùs aperienda, nam cùm lex Ciuilis prohibuerit alienationem fundi dotalis, si mulier iuxta hanc prohibitionem promiserit, & iurauerit non alienaturam dotem, nec rem aliquam dotalem, addit iuramenti vinculum ipsius legis prohibitioni, quę irritam facit alienationem in contrarium factam: idcircò ne secundum iuramentum legi prohibenti, simul & priori iuramento præiudicet, actus posterior non valet. Nam etiamsi legis prohibitioni principaliter priuatum fauorem concernenti cum iuramento renunciare quis possit, priori tamen iuramento, quod Deo præstitum fuit, nullo pacto nec renunciare, nec refragari valet. Huic tamen distinctioni obijcitur adhuc text. in cap. sicut. de sponsa. vbi actus contrarius priori iuramento validus est, & tenet: quamuis iuramentum prius idem contineat, quod Ius Commune, & denique fuerit iuramento promissum, iurantem ipsum non acturum, quod iure prohibitum est fieri. Etenim post sponsalia iure prohibetur matrimonij contractus cum alia quàm sponsa, licet contractus teneat, quod satis manifestum est. Et tamen si sponsus iurauerit sponsalia, & iuramento promiserit, se non contracturum cum alia matrimonium, quàm cum sponsa: posteaq́ue matrimonium cum alia contraxerit, etiam sine iuramento, tenet hic vltimus contractus, qui quidem contrarius est priori iuramento, quod fuit conforme Iuri communi eandem prohibitionem continens. Vnde prædicta interpretatio ad gloss. in dict. c. vlti. de procur. in 6. non omninò congrua videtur. Et ne quis dicat id speciale esse in matrimonio, quod semel contractum rescindi non potest, illud item adducitur, quòd idem sit in alijs quibuscunque contractibus: in quibus valet quidem quod posteriori loco actum est, etiamsi sit contrarium priori iuramento, quod erat conforme iuri Communi: vt in casu l. quoties. C. de rei vendic. cuius ipse mentionem feci in Epitome de sponsa. 1. par. cap. 5. nume. 10. deinde si quis rem istam penitiùs consideret, nónne comperiet, iuramentum continens idem quod Ius commune, etiam si Deo pręstitum sit, continere itidem fauorem priuatum iurantis, si lex ipsa, cui consonat iuramentum, priuatam vtilitatem respiciat? profectò id satis arridet: & tamen iuramentum, quamuis Deo præstitum semper sit, remitti potest ab eo, cuius fauore fuit iuratum, cuiusq́ue intercessor Deus ipse fuit constitutus. Ergo sicut per iuramentum appositum alienationi fundi dotalis remitti potest, & remittitur fauor priuatus ipsius legis, ita remittitur priuatus iurantis fauor ei per prius iuramentum adquisitus. Quamobrem quidam existimarunt, gloss. in dict. capit. licet. tunc procedere, cùm iuramentum prius fuit alicui, cuius intererat, præstitum: alioqui si præstitum sit ipsimet iuranti mulieri, vel alteri, cuius non intersit, res dotales non alienari, valebit secunda alienatio cum iuramento, aut seruandus erit contractus alienationis iuramento secundo confirmatus: quod visum est Bal. in l. duobus. §. vlti. ff. de iureiur. & in cap. veniens, in fine. eod. tit. Alex. in cons. 16. lib 3. num. 16. Deci. in consil. 536. num. 13. Alciat. in dict. c. cùm contingat. numer. 46. ea ratione, quia per prius iuramentum nemini sit ius quæsitum. l. si repetendi. C. de condict. ob caus. & l. filiusfamiliàs. §. diui. ff. de legat. 1. vnde solet deduci intellect. ad text. in d. c. cùm contingat. dum dixit, iuratam alienationem dotalis rei validam esse, & seruandam fore, modò alteri quàm iuranti non præiudicet: potest equidem hoc præiudicium considerari eo casu, quo mulier priùs promiserat præstito iuramento eandem rem alteri vendere. Imò & si hæc promissio facta fuerit absque iuramento, idem erit dicendum. Quia venditio alteri facta cum iuramento, non teneat ea quidem ratione, quòd contraria sit priori promissioni, & alteri præiudicet: quod in specie tenent Imol. num. 17. & Alciat. 4. notab. in d. c. cùm contingat. & nu. 45. qua in re illud est animaduertendum, quòd per priorem promissionem tantùm fuit acquisitum Ius personale: nec ille, cui est facta promissio, aliam actionem quàm personalem habet aduersus mulierem promittentem: aduersus verò rem ipsam, aut emptorem secundum nullum ius habet reale nec personale: quod argumento fortiori constat in l. quoties. C. de rei vend. quamobrem hæc opinio Imolæ & Alciati dubia videtur.

Cæterùm, quò res ista apertior fiat, est adhuc considerandum, alienationem rei dotalis alioqui prohibitam Iure Ciuili, tunc confirmari per iuramentum auctoritate Iuris Pontificij: cùm iuramentum eiusmodi sit, quòd possit seruari sine interitu salutis æternæ. tex. hoc ipsum probat in d. c. cùm contingat. iuramentum autem contrarium non tantùm priori iurationi, sed promissioni simplici seruari nullo modo potest, absque animę periculo, & peccato mortali. c. veniens. vbi Innoc. & Doct. de iureiur. Ergo licet alioqui alienatio facta contra promissionem, aut contra aliam alienationem teneat, quia iure prohibita non est ipsius rei alienatio: quamuis qui alienat, malè faciat. l. quoties. C. de reivendic. attamen alienatio iure prohibita non potest confirmari iuramento, quoties qui alienat, id iuramentum non potuit, nec potest seruare absque salutis spiritualis periculo & detrimento: sicuti in d. c. cùm contingat. probatur: non enim æquum est, iuramentum iniquum hanc vim habere, vt contractum iure prohibitum confirmet. vnde inferuntur duo.

Primum, vera defensio glo. in d. c. licet mulieres. nam cùm secundum iuramentum illicitum sit, non poterit confirmare alienationem iure prohibitam. quod in hac specie adnotauit Rip. in c. cùm M. de const. num. 83.

Secundum, eandem glo. opinionem dubio procul veram esse, vbi primum iuramentum pręstitum fuerit in fauorem alicuius, cuius intererat, non alienari rem dotalem, atque hoc probari in d. c. cùm contingat. vbi Imol. & Alciat. hoc ipsum adnotarunt, ex eo tex. dum excipit præiudicium alterius quàm iurantis. Sed & idem erit, vbi mulier iuramentum sibimet præstiterit: quasi timens à viro requirendum fore consensum & iuramentum ipsius ad alienationem rei dotalis, cupiens iuxta Iuris Ciuilis prohibitionem dotem conseruari, & saluam manere, iurauerit se non alienatùram dotem, nec rem aliquam dotalem. Hoc autem iuramentum Deo tantùm præstitum fuit: nec ei poterit iurans refragari absque absolutione. Siquidem licet iuramentum præstitum in fauorem alicuius priuati remissum esse censeatur eo ipso, quòd ipse priuatus illud remiserit: tamen vbi iuramentum nullius quàm iurantis proprium commodum spectat, à Deo principaliter emissum est: nec potest iurans absque absolutione eidem refragari, saltem vbi præter vtilitatem principalem ipsius iurantis, ex ipso iuramento attendi ac deduci possit vtilitas aliqua, etiam minus principalis, quæ sufficiens erit ad hoc, vt iuramentum liberè non possit à iurante violari: maximè quia hæc iuramenta de non alienandis rebus dotalibus etiam fieri videntur, propter vtilitatem hęredum ipsius mulieris, parentum, filiorum, & consanguineorum, qui alioqui non præstito hoc iuramento minimè forent censendi inter eos, quorum interest. Sic sanè Alex. in d. l. duobus. §. vlti. ff. de iureiur. dubitat de sententia Baldi ibidem, & meritò. Nam si vera est glo. in d. c. licet mulieres. profectò non video, qua ratione defendi possit Baldi distinctio: tametsi existimem eam communem esse.

Satis etiam controuertitur, an opinio gl. in d. c. licet mulieres. procedat, quando ille, cui est facta secunda venditio rei dotalis cum iuramento, ignorabat tempore contractus, prius iuramentum à muliere præstitum fuisse: non enim æquum est, in hac specie opinionem prædictæ gl. admitti, ob iustam ignorantiam emptoris: quod responderunt Imol. in l. cùm vir. ff. de vsucapio. pen. fo. Alex. in dict. cons. 16. lib. 3. col. 2. & 3. Bald. in dict. c. cùm contingat. col. 5. nu. 14. idem Bald. in repetitione. l. 2. ff. de iureiur. col. 41. & cons. 133. libr. 1. Ias. in l. duobus. in fine. ff. de iureiur. idem Iaso. in l. non solùm. §. morte. ff. de noui oper. nunciati. quem Ripa allegat in c. cùm M. de constitutio. numero 83. quorum opinio magis recepta est: sed apud me falsa, si vera est opinio glo. in dict. capit. licet mulieres. parum enim refert scientia vel ignorantia secundi emptoris, si iuramentum oppositum alienationi, non potest eam confirmare, quia seruari non potest absque interitu salutis æternæ: vnde Andreas Alciatus in d. c. cùm contingat. num. 48. ab opinione Imolæ discedit, veriorem existimans contrariam sententiam, nisi mulier dolosè fecerit primum iuramentum, vel id tacuerit tempore alienationis, causa circumueniendi emptorem, nam in his casibus valet secunda alienatio cum iuramento: quod etiam notat Imol. in d. c. cùm contingat. num. 82. ita intelligens quęstionem istam, & eius resolutionem.

Sed & in gloss. in dict. cap. vltim. de procura. in 6. non videtur habere congruam decisionis rationem, eam, quam illi eius interpretes apta re conantur: scilicet vt procedat, quia, quod quis per iuramentum non facere promisit, poterat optimè agere iure permittente. Etenim id verum est ante præscriptam promissionem: postea verò iure non licet ei absque periurij crimine id agere: imò nec liceret, si simpliciter promisisset. vt in c. veniens, de iureiur. & ibi Innocen. & alij, quemadmodum & paulò antè adnotauimus. idcircò illius gloss. ratio ea est, quòd simplex promissio & iuramentum eum habent intellectum, quem ex iuris sanctionibus actus ipse patitur, vt tandem iuramentum, qua ex parte id fieri possit, habeat interpretationem secundum naturam actus, cui apponitur, quod latiùs alibi probatum fuit. Sic sanè, qui iurat non reuocare procuratorem, periurus erit, si eum reuocauerit, & tamen reuocatio tenet, quia hæc est huius actus conditio & natura, vt libera sit procuratoris ad negotia, vel litis reuocatio, cùm nemo possit me inuito nomine meo quidquam agere. nusquam enim procuratoris constitutio perfecta & irreuocabilis est, si propriam eius naturam consideremus. Item si promisero cum iuramento domum Titio vendere, non alteri: & demum alteri eam domum vendidero, eiq́ue tradidero: profectò malè feci, ac periurij Reus sum, & tamen nihilominùs secunda venditio valet: quia hæc est natura huius actus promissi, vt ante traditionem nullam perfectionem habeat, quæ irreuocabilis sit, saltem in hoc sensu, vt contrarius actus teneat, si is perfectè fiat. l. quoties. C. de rei vendic. eadem est ratio in casu c. sicut ex literis. de sponsa. Nam si quis etiam iuratus promiserit Semproniam in vxorem ducturum, & demum accipiat in vxorem Mariam, periurus est, & nihilominùs matrimonium cum Maria sponsalia prima omninò dissoluit. Eodem modo qui testamentum fecit, & iurauit illud non reuocare: ac tandem secundum testamentum condiderit, per quod prius reuocatur: certè periurus erit, & tamen secundum testamentum præfertur primo, qua de re latiùs disputaui Rub. de testament. 2. part. Idcircò hac in controuersia oportet distinguere vtriusque glos. conclusiones, & vnicuique veram atque congruam rationem aptare, quo faciliùs quæstio dissoluatur: & intelligantur multa, quæ ad hoc tradit Ias. in l. si quis promiserit. §. ea lege. nume. 23. ff. de verb. oblig.

Prædicta verò conclusio gloss. in dict. c. vlti. de procur. in 6. quæ voluit actum contrarium iuramento validum esse, licet agens periurus sit, procedit, vbi iudex adiri non debet ad illum actum: alioqui si actus ille requirat iudicis autoritatem, aut quòd ipse sit præsens: tunc iudex ipse non debet admittere, nec probare actum contrarium iuramento: imò illum omninò reprobare tenetur, & potest. quod Paul. Castr. respondit in consil. 361. nume. 9. & consilio 339. nume. 11. lib. 1. inferens ex hoc, ad patroni quandam præsentationem. Etenim patronus quidam iurauerat non reuocare præsentationem cuiusdam Clerici ad beneficium Ecclesiasticum per eum factam. Nam licet alioqui posset variare, in hac tamen specie variatio non est admittenda: quippe quæ apud iudicem, & superiorem fieri debet, eamque ipse reprobabit ex eo, quòd contraria sit iuramento. Idem notant Rochus Curtius in tract. iuris patronat. in ver. honorificum. q. 12. & Cęsar Lampertinus de iure patro. 2. lib. part. 1. quæstio. 4. princ. articu. 13. & 2. parte eiusdem libri. q. 7. princip. articul. 16. Idem quod Paul. scripsit, sensit Barto. in l. si quis. in principio. ff. de legat. 3. colum. vltim. licet Alexand. Imol. in dict. consil. 16. libr. 3. contrarium senserit: cuius opinio obtinebit, si iudex, coram quo secunda præsentatio fit, eam præsentationem expressè vel tacitè receperit & probauerit, alioqui opinio Pauli æquissima est, & iure verior.

Secundò potest intelligi opinio glo. in dict. c. vlt. in actu temporali. Nam actus spiritualis factus contra iuramentum non tenet: imò nullus est, secundum Innocent. in cap. dilecto. de pręb. per tex. ibi. quo in loco Hostien. idem tenet, & Anton. in cap. cùm M. col. 2. de constitu. pro qua sententia adducitur tex. in dict. ca. dilecto. vers. nisi fortè. vbi constat Canonicos Ecclesiæ Cathedralis non posse etiam communi consensu augere numerum Canonicorum statuto præfinitum, nisi id statutum fuerit iuramento confirmatum. Hoc etenim casu minimè possunt agere contra iuramentum: nec valet actus iuramento contrarius, & si iure ordinario mutatio numeri subsit voluntati & consensui Canonicorum ad hoc, vt eum possint augere: præsertim hoc probatur in dict. versicu. nisi fortè. qui paria facit statutum de certo numero iuratum, & habens clausulam decreti irritantis: & tamen absque vlla controuersia, actus factus contra clausulam Decreti irritantis, etiam alioqui subiectus liberæ agentis voluntati non tenet, igitur nec tenebit actus contrarius iuramento. Et quia Panormit. in dict. capit. dilecto. tenet contra Innocent. dicens, eius opinionem communi omnium sententia reprobari. & quia text. in ca. sicut ex literis. de sponsalibus. tractat de actu spirituali: quidam conantur intelligere opinionem Innocent. in actu spirituali, qui tantùm Clericis, non autem Laicis conueniat. Qualis est actus, cuius mentio fit in dict. capit. dilecto. & huic similes. Sic etenim Innocent. interpretantur Antoni. in dict. cap. cum M. colu. 2. Rota in antiquis 104. Alexand. in dict. consil. 16. lib. 3. col. 2. Imol. in dict. c. dilecto. colum. 7. idem in d. c. cùm contingat. de iureiur. nume. 81. quorum distinctio ea ex parte, quę Innocentij assertioni conuenit, auctoritatem habet à prædicto capit. dilecto. versic. nisi fortè. Idem notat Deci. in cap. cùm accessissent. de constitu. numero 7. Nihilominùs Panor. in dict. cap. dilecto. etiam quo ad actum spiritualem Clericis tantùm conuenientem testatur opinionem Innocent. communiter esse probatam: idem asseuerat Andr. Alciat. in dict. c. cùm contingat. nu. 180. vterque quidem hanc communem aduersus Innocen. sequutus. Eandem sequitur Ioan. de Selua. in tract. de beneficio. 3. part. q. 27. dicens ex ea, quòd si quis iurauerit beneficium Ecclesiasticum, cuius libera collatio ad eum pertinet, digniori se daturum, & post modùm id contulerit alicui, digniori prætermisso, periurus erit: collatio tamen valet, huius sententiæ nos meminimus in relectione Reg. peccatum. de regu. iur. in 6. 2. part. §. 7. nu. 4. ad tex. autem in dict. cap. dilecto. respondetur, eam esse allegationem litigantium, non Romani Pontificis responsionem, quod mihi non placet. Est etenim ea pars illius capit. quæ opinionem Innocent. probat, præcipua ratio responsionis Romani Pontificis: atque ideò non potest congruè tolli obiectio illius c. quæ pro Innocentio aduersus communem fit.

Ego verò non omninò sequar in huius quęstionis resolutione Innocentij opinionem, vt ea vniuersalis sit, ac sensum habeat vniuersalem: siquidem iuxta communem sententiam opinor, actum contrarium iuramento, etiam in spiritualibus, quæ Laicis non conueniunt, validum esse: tametsi agens periurus sit: quoties per iuramentum non est sublata libera disponendi potestas, quo ad actus vim & perfectionem, quod in dubio præsumendum est: aut quoties natura actus dictat, adhuc manere potestatem apud iurantem, etiamsi cum periculo periurij. Sed existimo distinguendum fore, an ex natura actus, & eius qualitate appareat, vel præsumi possit, non fuisse per iuratam promissionem sublatam potestatem iuranti agendi actum contrarium iuramento: licet periculum periurij, si egerit, ei immineat. An ex contrario possit colligi ex inspectis circumstantijs, & negociorum qualitatibus, penes iurantem nullam agendi contrarium mansisse potestatem, atque ab eo abdicatam fuisse: vt tandem priori casu procedat communis sententia, ex qua actus contrarius iuramento valet ac tenet, etiam in spiritualibus, tametsi agens periurus sit. At in posteriori specie vera est opinio Innocentij, imò in vniuersum hoc in sensu procedit: idcircò tunc actus contrarius iuramento nullus omninò erit. Quod probatur expressim in dicto capit. dilecto. de præben. versic. nisi fortè. ad cuius interpretationem oportet animaduertere, statutum Canonicorum de certo numero prębendarum iuramento confirmatum eam vim habere, vt Canonici vnanimi etiam consensu minimè valeant contra iuramentum ire, nec aliquem admittere in Canonicum vltra numerum: atque ideò si admiserint, periuri sunt, & est receptio nulla. text. est ita communiter intellectus in dict. capit. dilecto. qui probat, idem esse, si certus sit numerus Canonicorum statutus, & confirmatus à Romano Pontifice cum clausula decreti irritum decernentis, quicquid actum fuerit in contrarium. vtriusque quidem considerationis & conclusionis ea est ratio, quòd statuentes per statutum simul & iuramentum sibijpsis abdicauerint potestatem agendi contrarium: eodemq́ue modo eandem potestatem Romanus Pontifex apposita clausula prædicta decreti censetur ab eis tollere, statutumq́ue ipsum in vtilitatem Ecclesiæ, non ipsorúmmet Canonicorum cedere significans: quorum prius And. Alciat. obseruauit in dict. c. cùm contingat. num. 181. posterius autem Deci. adnotauit in dict. capit. cùm accessissent. nu. 3. Ex quib. deducitur, etiam in spiritualibus actum contrarium iuramento, etsi agens periurus sit, validum fore, secundum communem, licet is Clericis tantùm, non Laicis conueniat: nisi materia subiecta, aut ipsius negocij qualitas dictet, per iuramentum ipsum iurantem potestatem agendi contrarium sibijpsi abdicasse.

Infertur item ex hoc, quòd licet alioqui statuentes possint renunciare, & agere contra statutum in eorum fauorem conditum, etiam confirmatum per Romanum Pontificem. tex. optimus, vbi Abb. & Docto. in c. cùm accessissent. de constit. l. omnium. C. de testament. attamen si confirmatio habeat clausulam huius decreti, decernentis irritum, quicquid in contrarium actum sit: non poterunt statuentes ab statuto recedere, quamuis id in eorum tantùm fauorem tendat: quod probat text. elegans in d. c. dilecto. vers. nisi fortè. & ibi glo. in ver. clausula. quem inibi multum ad hoc extollunt Abb. Ant. & Imol. Fel. in d. c. cùm accessissent. col. 4. idem in c. vlt. §. is autem. de offi. deleg. Cors. in sing. in ver. clausula. Quorum opinio communis est, & in hoc tendit, vt sciamus, neminem posse renunciare his, quæ in eius fauorem statuta sunt, si statutum aut lex habeat clausulam decreti irritum, decernentis, quicquid in contrarium actum fuerit. Huic verò sententiæ primùm obijcitur tex. celebris in l. filio præterito. ff. de iniust. rup. vbi consensus filij pręteriti testamentum patris comprobat, & impedit, ne omninò extinguatur ex Iure Ciuili in eius fauorem statuto, & habente clausulam istam, & decretum, cuius modò meminimus. Item oberit tex. in c. vlti. §. 1. de offi. deleg. vbi constat, posse quem renunciare formæ inductæ in eius proprium fauorem: & tamen quidquid est inductum pro forma, decretum hoc omninò habet, iuxta not. in cap. cùm dilecta. de rescript. atque ita Abb. Imol. & Docto. in dict. §. 1. ex eo adnotarunt, posse formæ renunciari, & si data sit in priuatam vtilitatem. & licet gloss. in ca. quamuis. de præb. in 6. in verb. in pensione. voluerit, non posse quenquam renunciare formę mandati, etiamsi ea data sit propter eius fauorem, ex autoritate illius text. & ad hoc eam dixerit notab. Aret. in l. nemo potest. col. 4. ff. de legat. 1. profectò parum obstat illa gloss. quippe quæ falsa sit, dum existimat formam, cuius ibi mentio fit, dari in priuatam vtilitatem: cùm verè data sit, ac concernat fauorem ordinariorum, & Ecclesiarum. Literæ etenim ad beneficia restringendæ sunt, ob pręiudicium Episcoporum & Ecclesiarum.

Tertiò, communi opinioni refragatur ratio, quæ dictat, præceptum factum alicui in eius tantùm vtilitatem, consilium esse propriùs quàm præceptum. l. cùm pater. §. mando. ff. de legat. 2. l. 2. §. vlti. ff. mandati. Paul. Castrensis hoc notat in l. legis virtus. ff. de legibus. Quibus tandem rationibus hæc pars verior apparet, vt statuto, vel his, quæ sint in fauorem alicuius statuta, possit is renunciare, etiamsi habeant clausulam decreti, vt aiunt, irritantis. Cui sententiæ suffragatur tex. in capi. statutum. §. in nullo. & §. vlti. de rescript. in 6. vbi licet ea constitutio decreti huius clausulam habeat, attamen consensu illorum, quorum fauorem respicit, permittitur eius derogatio, aut illius formæ remissio. Sic denique hanc opinionem, quòd quis possit renunciare clausulæ decreti irritantis in eius fauorem appositæ, tenuerunt Aretin. in dict. l. nemo potest. colu. 4. Felin. in cap. cùm dilecta. num. 7. de rescrip. Deci. in cap. cùm accessissent. num. 3. de const. idem in ca. olim. de exception. idem in l. posthumo. num. 9. & ibi Curti. Iunior. numero 46. C. de bono. poss. contra tabul. Ludouic. Gomezi. in c. 1. de rescript. in 6. num. 59. Quibus accedit gloss. in dict. cap. statutum. §. 1. in verb. committatur. ea in parte, qua sentit secus esse, si in fauorem partium illud esset statutum: possent enim ei fauori renunciare, tametsi ea constitutio clausulam istam decreti irritantis habeat. Vnde Petrus Anchar. in dict. c. statutum. in fine eandem opinionem, quam hîc contra communem probamus, expressim tenet. Et itidem Andr. Tiraquel. in l. si vnquam. in verb. reuertatur. C. de reuocand. donat. numero 282. optima gloss. quam sequuntur Abb. & Felin. ibi in cap. cùm olim. de offi. dele. in verb. protinus. quæ probat, posse iudicem ex tacito consensu partium mandati formam excedere. Non obest text. in dict. capit. dilecto. de præb. nam eo ipso, quòd Papa confirmat statutum de certo numero Canonicorum & præbendarum: atque addit clausulam istam decreti irritantis, videtur facilitati Canonicorum, qua vti solent in augendo numero, occurrere, & Ecclesiæ vtilitati consulere, atque ideò in Ecclesię vtilitatem clausulam præscriptam addidisse, vt explicant Abb. in d. c. dilecto. & Decius in dicto capit. cùm accessissent. num. 3. de constitutio.

Hæc equidem dicta sint de secunda ratione Bar. in dict. l. si quis pro eo. dum allegat notata per glo. in d. c. licet mulieres. de iureiur. in 6. id enim procedit his rationibus, quæ modò traditæ fuerunt: & ideò nihil conducit ad opinionem Bart.

Prima igitur Barto. ratio semper fecit dubiam quæstionem istam: siquidem eius causa Andr. Alciat. in dict. capit. cùm contingat. numero 94. sex retulit responsiones, quibus vtuntur, qui Barto. opinionem conantur improbare. ipse tamen breuiùs hac de re agere conabor. Primum etenim, ni fallor, existimo in præsenti controuersia parum conducere, quòd lex prohibens contractum fieri, dirigat prohibitionem in rem aut in personam. Causa enim prohibitionis potiùs quàm verba consideranda est. Quis enim obsecro, poterit vnquam dubitare, minimè confirmari iuramento contractum à lege ob publicam vtilitatem principaliter prohibitum, etiamsi prohibitionis verba in rem, non in personam contrahentis dirigantur? certè nemo, qui sano sit præditus intellectu. Cùm hîc tractemus de publica vtilitate, cui priuatorum iuramenta nec obstant, nec obesse possunt. Sic sanè quoties lex contractum prohibens principaliter priuatam vtilitatem respicit, etiamsi minus principaliter publicum commodum respexerit, profectò nihil huius qualitatis mutat, si concipiat prohibitionem directam in rem vel in personam contrahentis. Siquidem principalis ratio, quę legislatorem mouit, quo ad vtilitatem à lege inductam, nequaquam mutatur ex verborum conceptione per Bart. tradita. Et planè fateor, me nullo pacto posse percipere, quid discriminis quo ad effectum iuramenti inducat forma verborum, qua Barto. distinctionem inducit. tametsi fortassis alia in specie hæc verborum distinctio possit effectum aliquem afferre, quemadmodum idem Barto. docet in l. cùm lex. ff. de fideiussori. vbi Paul. Castrens. & Fortun. in l. veluti. ff. de iusti. & iure. 4. col.

Secundò illud est considerandum, iuramentum tunc confirmare contractum iure prohibitum, cùm id seruari possit absque periculo salutis æternæ. text. est singul. in dict. capit. cùm contingat. Nec enim par est, Ius Canonicum nec Ciuile hanc vim tribuisse iuramento illicito, aut quod seruari absque peccato minimè posset. Maximè enim esset inconueniens, hanc virtutem, & hunc effectum concedi, vt iuramentum seruetur, ei iuramento, quod secundum Canonicas sanctiones seruandum non est. Hoc ipsum obiter superiùs admonuimus. & id Barto. rectè admonet in dict. l. si quis pro eo. num. 9. in quo quidem minimè reprobatur. Tertiò hinc constat, non tantùm contractum lege prohibitum non confirmari iuramento, quoties qui contrahit, & legi aduersatur, mortaliter peccat. quod Bartol. scripsit, hanc considerationem magnifaciens: sed etiam, vbi, qui contrahit, venialiter peccaret: non enim potest actus, venialem habens culpam, iuramento comprobari, & ex eo vires adsumere: cùm iuramentum inducens venialem culpam, & habens pro materia actum venialis culpæ, minimè sit seruandum, nec seruari possit absque periculo animæ, sicuti tradidimus in hac relectione, dum examinauimus, iustitiam comitem esse iuramenti.

Quartò illud apud me nullam habet dubitationem, scilicet in specie c. cùm contingat. & sic in alienatione fundi dotalis, mulierem alienantem, nec mortaliter nec venialiter peccare: nam si venialiter peccaret, minimè hic actus, venialem culpam habens, confirmaretur iuramento, nec quidem valeret, non ratione ipsius simplicis alienationis, quia ea per legem prohibentem efficitur nulla, nec ratione iuramenti, quia id non est seruandum, præmissa saltem culpa veniali in eius obseruatione.

Quintò aduertendum est, idem respondendum fore, si lex de fundo dotali verba conciperet directa in mulieris personam: eadem etenim ratione confirmaretur alienatio per iuramentum, & minimè peccaret alienans etiam venialiter, cuius ea est ratio: Nam licet ex verbis præceptiuis ipsius legis soleat præsumi legislatorem voluisse obligare transgressores ad peccatum quandoque mortale, quandoque veniale: quemadmodum eleganter explicat Alfonsus à Castro, lib. 1. de potest. legis pœnal. capit. 4. & 5. attamen priùs, ni fallor, attendenda est materia legis, quæ, si principaliter pertineat ad publicum commodum, transgressor eius peccabit mortaliter vel venialiter, attenta ac perpensa qualitate vel quantitate vtilitatis aut damni publici, sicuti colligitur ex Cle. exiui. versicu. item, quia præter. de verborum significat. Decio post alios in capit. nam & concupiscentiam. de constit. vlti. colu. Thoma. 1. 2. qu. 96. articu. 4. & ibi Caieta. Anton. & Abb. in capit. 2. de maiori. & obedien. præsertim ex Adriano quodlib. 6. art 2. & Ioan. Driedonio in libr. 1. de libert. Chri. pagin. 166. qui latè improbat opinionem Gersonis scribentis, ratione transgressionis legis humanæ, non posse committi peccatum mortale, quam etiam sententiam reprobat post alios Alfonsus à Castro, in dict. lib. 1. capi. 4. & tamen quoties lex humana principaliter priuatam vtilitatem respexit, atque ea ex causa nullum esse censet actum prohibitioni contrarium: nihilominùs considerans minus principaliter publicum commodum, priuatus is, qui legem in eius vtilitatem principaliter statutam violauerit, nullum contrahit peccatum: quod probatur in d. ca. cùm contingat. ac satis erit tunc legi actum ab ea nullum censeri ob illam minus principalem Reipublicæ vtilitatem, siue lex vtatur verbis directis in rem ipsam, vel in contrahentis personam. quamobrem aliquot ex his inferenda sunt.

Primùm, falsam esse Bar. opinionem in d. l. si quis pro eo, de qua modò disputamus: imò respondendum fore in hac controuersia, iuramentum contractum confirmare, etiam prohibitum lege humana, dirigente verba prohibitionis in ipsam personam, modò lex fuerit statuta principaliter in vtilitatem priuatam. quam opinionem aduersus Bartol. veriorem esse existimant Anton. Abb. numer. 6. & Imol. numero 36. in dict. capit. cùm contingat. Anchar. in capit. 1. de constit. in repet. fol. 12. colu. 1. Felin. in capit. 2. de maiorit. & obedi. Deci. in dict. capit. nam concupiscentiam. de constit. 1. lect. Paul. Castrens. in dict. l. si quis pro eo. idem in Authent. Sacramenta puberum. C. si aduers. vend. quam sententiam etiam sequuntur, dicentes communem esse Corne. in dict. Authentic. Sacramenta puberum. numer. 23. & 25. & ibi Iaso. numero 51. Alexand. in consil. 22. lib. 1. fatetur eam communem Alciat. in d. c. cùm contingat. nu. 94. dubius quidem de eius veritate: & tandem eam sequitur propositis quibusdam interpretationibus, quæ sunt apud ipsum legendæ.

Secundum, ex his infertur Antonium Butrium, Paul. Castrens. Abb. & alios huius opinionis auctores optimè respondisse rationi Barto. dum existimant in hoc casu contrahentem minimè peccare, ea quidem ratione, quòd lex humana etiam præcepti verba in personam dirigens, respiciens tamen ipsius priuati vtilitatem principaliter, non obligat in vim præcepti ipsum transgressorem, cuius vtilitatem lex inducit. argum. l. cùm pater. §. 2. ff. de legat. 2.

Tertiò patet minimè posse defendi, quod Imo. in d. c. cùm contingat. num. 36. scripsit, existimans, legem humanam Ciuilem etiam præceptiuam nusquam obligare transgressorem ad peccati culpam saltem mortalem: cùm hæc obligatio propria sit legis naturalis vel diuinę, aut Pontificiæ, non ciuilis. Quæ quidem opinio Gersonis fuit, à quo, vt modo adnotaui, cæteri Theologi & Canonistæ communi omnium consensu discessêre.

Quartò constat, Panormi. non rectè Bartoli rationi respondisse, cùm dixit, iuramentum contractum confirmare in pręsenti quæstione, etiamsi contrahens mortaliter contrahendo peccauerit: contrahendo inquam, id est, aduersus prohibitionem legis alienando rem dotalem. Nam, etiamsi verum sit, plerunque contractus humanos validos fore, etiam in vtilitatem eorum, qui contrahendo peccauerint, quod modò non vacat examinare: attamen id verum est, quoties contractus ipsi ex propria vi & natura vim ac valorem habent: at vbi contractus minimè valet ex propria vi, imò prohibitus & nullus est, nisi ex iuramento vim & confirmationem accipiat: tunc non aliter confirmatur iuramento, quàm si iuramentum ipsum pro materia habuerit, & pro subiecto actum immunem à culpa mortali vel veniali. Nam, vt in hac disputatione non semel admonuimus, hic effectus confirmandi contractum non conuenit iuramento, quod seruandum non est, nec seruari debet aut potest absque periculo salutis spiritualis. Quale quidem esset iuramentum istud, si præmitteremus, alienantem peccasse mortaliter alienando rem ipsam lege alienari prohibitam: atque ita paucis verbis, ac breuiùs quidem Andre. Alciat. in dict. capit. cùm contingat. num. 66. Abbatis opinionem reprobat.

Quintò libet ex hac controuersia inquirere intellectum Taurinæ constitutionis, quæ quinquagesima est: & de arrhis tractat, prohibens post veteres huius regni leges, maritum vxori arrhas constituere excedentes decimam partem bonorum mariti: addit, huic legi maritum minimè posse renunciare, puniens grauissimis pœnis tabellionem, qui hanc renunciationem contractui arrharum adscripserit. Est etenim hac de re lex Fori. 1. titu. de las arrhas. libr. 3. & dubitatur, an si fuerit arrharum promissio & constitutio iuramento præstito facta, valeat vltra decimam bonorum partem, & teneat renunciatio? & Ioan. Lup. in Rubr. de donatio. inter vir. & vxo. §. 24. in ea est sententia, vt opinetur, hanc arrharum promissionem, etiam vltra quantitatem lege Regia præfinitam, iuramento confirmari, ac validam esse. Nam Regia lex, quæ prohibuit, hunc contractum principaliter prohibitionem constituit in fauorem mariti, tametsi minus principaliter publicum fauorem respexerit: vt constat ergo cum iuramento potuit optimè fieri hic prohibitus contractus iuxta Barto. conclusionem communiter omnium consensu probatam in dict. l. si quis pro eo. numero 8. Et præterea donatio inter virum & vxorem constante matrimonio prohibita iuramento confirmatur. quemadmodum ex communi resolutione nos tradidimus in Rubri. de testament. 2. part. num. 10. Ergo & constitutio arrharum quacunque in quantitate, licet prohibita sit vltra decimam bonorum partem, iuramento confirmabitur, cùm nulla sit maior ratio prohibitionis arrharum, quàm donationis inter coniuges. Sed contraria sententia, quòd constitutio arrharum vltra decimam partem minimè confirmetur iuramento, tenent Vincent. Episcopus Montaluus, & Roderic. Xuare. in dict. l. 1. titu. de las arrhas. q. 3. præcipuam rationem adsumentes à decisione Bart. in d. l. si quis pro eo. cuius veritatem paulò antè examinauimus: quia Regia lex verba prohibitionis dirigit in ipsum maritum, vnde iuxta sententiam Barto. non potest contractus iuramento confirmari. Hæc verò ratio cessat ex eo, quòd opinio Bar. non potest iure procedere, sicuti paulò antè tractauimus: & tamen nihilominùs ego censeo hanc interpretationem Vincentij, & aliorum ad l. Regiam veriorem esse duabus rationibus, quarum prior adsumitur ab ea conclusione, quam probauimus superiùs in §. præced. numer. 8. vers. cæterùm. dum diximus, minimè confirmari iuramento contractum prohibitum Iure Ciuili principaliter ob vtilitatem priuatam, quoties ipsa lex non tantùm prohibet contractum, sed etiam prohibet eidem apponi iuramentum, ac tandem eundem contractum adhuc apposito iuramento improbat, & decernit nullum esse. Sic sanè Regia l. 1. titu. de las arrhas. lib. 3. Foro iuzgo. expressim statuit, promissionem aut constitutionem arrharum vltra quantitatem Regia lege præfinitam, etiam apposito iuramento prohiberi: idem de renunciatione non iurata, sed simplici, sancitum extat dict. Regia & Taurina l. 50. Idcircò nec iuramentum contractum istum confirmat. Posterior ratio procedit ab eisdem constitutionibus Regijs, quæ prohibentes dationem arrharum vltra pręfinitam quantitatem, contractum hunc nullum esse decernunt in fauorem non ipsius promittentis arrhas, sed eius consanguineorum, quibus Regia lex defert ius repetendi arrhas istas, quæ fuerint promissæ, aut datæ vltra quantitatem lege definitam. Qua ratione locus est vltimæ parti responsionis Romani Pontificis in d. c. cùm contingat. de iureiur. dum ab hoc iuramento contractum prohibitum confirmante, excepti cuiuscunque alterius à iurante præiudicium, vnde apparet, hanc vltimam opinionem veriorem esse.

Sextò ex præmissa resolutione deducitur veritas illius opinionis, quam in dict. l. si quis pro eo. numero 9. Barto. explicat, dicens non posse confirmari iuramento contractum fideiussionis dotis receptioni accedentis: ea quidem ratione, quòd lex prohibens dationem fideiussoris pro dote restituenda, verba direxerit in ipsam personam, non in rem: atque ideò hic contractus iuramento minimè confirmabitur. Eandem opinionem sequuntur Anton. & Andre. Alcia. in d. c. cùm contingat. de iureiu. nu. 218. qui aliam item rationem addidêre, censentes esse dationem istam fideiussoris contrariam bonis moribus, propter perfidiam, quæ inter coniuges oriri posset: contingeret etenim odium viri in vxorem ex eo, quo ipsa, vel eius parentes minimè existimauerint eum idoneum esse, eiusque fidei, vt ei posset tutò dos committi & credi. Eandem opinionem præsensit Bald. in repet. l. 2. ff. de iureiur. colum. 48. vers. sed contra. Cæterùm, quo res ista penitus intelligatur, ipse opinor, prohibitionem istam, ne dentur fideiussores à viro pro dote restituenda, processisse quidem à quadam honestate congrua, & æquitate, quæ distat ab eo, cui vxor committitur, cuiusq́ue potestati traditur absque vlla alia cautione, quamq́ue à natura inest, non esse fideiussoriam cautionem dotis, & rerum dotalium exigendam, cùm hæ sint multò minoris æstimationis, quàm ipsius vxoris persona. Item, ne forsan contempta viri fides causa sit, vel saltem occasionem præbeat alicuius odij inter maritum & vxorem. Quæ sanè rationes non adeò vrgent, quin à Republica contrarium statui posset, ac fortassis ita fieri oportet, præsertim eo tempore, quo facilimè vxores ob maritorum culpam dotibus iniquissimè spolientur. Etenim prior ratio congrua licet sit, non tamen est necessaria. Siquidem vxoris persona apud virum tuta est ob coniugalem dilectionem, & ob timorem punitionis imminentis viro à Republica, si malè vxorem tractauerit. Deinde secundæ rationi satis fit, dum quilibet recto pręditus iudicio existimauerit, neminem vlla esse dignum culpa, si proprium patrimonium absque tutiori cautela nolit alteri tradere. Atque ideò arbitror, non esse bonis moribus contrarium, quòd à viro dentur fideiussores pro dote restituenda & conseruanda. Idcircò licet æqua sit prohibitio, honestati & dilectioni coniugali conueniens: non tamen ita est in Republica necessaria, vt non possit lex in contrarium statui: & deinde sit bonis moribus contraria datio fideiussorum pro dote restituenda. Sic denique cessat ratio Antonij de Butrio. & Alciat. ratio autem Barto. vera non est, nec conuenit huic quæstioni, quia lex non direxit prohibitionis verba in fideiussores, sed ipsum in virum: vnde, quòd datio fideiussorum pro dote, seu ipsa fideiussio iuramento præstito confirmetur, notant Abb. in fine. & Imo. in decimo & vltimo membro in dict. cap. cùm contingat. vers. circa secundum aduerte. Ang. & Paul. in d. l. si quis pro eo. Sali. Fulgos. & Corneus in Auth. Sacramenta puberum. q. 17. ver. 3. Bal. in l. iuris gentium. §. si paciscar. ff. de pactis. Bald. Nouel. in tract. de dote. 6. part. priui. 21. limitatione 12. Ioan. Campeci. de dote. in 3. parte. q. 174. quorum opinionem dicens communem esse. sequitur Ioan. Lup. in repe. c. per vestras. de dot. inter vir. & vxo. 5. notab. nume. 10. quo in loco tractat latè intellectum l. 1. C. ne fideiusso. doti. dentur. post Baldum vulgò Nouellum in d. priuilegio 21.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Contractus à lege in odium creditoris prohibitus minimè confirmatur iuramento, licet ipsum iuramentum seruandum sit.
- 2 Latè examinatur intellectus ca. debitores. de iureiurando.
- 3 Intellect. c. significante. de pignoribus. & inibi de pacto legis commissoriæ in pignoribus.
- 4 Filiusfamiliàs, qui iuramento præstito mutuum contraxit, an possit opponere exceptionem Senatusconsulti Macedoniani?
- 5 Fœmina an possit esse fideiussor iuramento præstito, non obstante beneficio Senatusconsulti Velleiani?
- 6 Contractus prohibitus fauore debitoris, concepta tamen prohibitione in personam creditoris, an confirmetur iuramento?
- 7 Prohibitus exigere an censeatur prohibitus accipere ab sponte soluente.
- 8 Contractus prohibitus alioqui cum prodigo, an eiusdem prodigi iuramento confirmetur.

§. TERTIVS.

SEXTA principalis conclusio ex Bart. in d. l. si quis pro eo. num. 10. in hunc modum colligitur. Contractus à lege in odium creditoris, aut eius, cuius vtilitatis causa fit, prohibitus, minimè iuramento confirmatur: licet iuramentum ipsum seruandum sit. probatur hæc conclusio in c. debitores. de iureiu. c. 1. eod. tit. c. significante. de pignor. Nam si quis vsuras soluere creditori promiserit, in cuius odium ratione naturali vsuræ prohibentur, & denique iurauerit, soluere tenetur, licet ex iuramento contractus minimè fuerit confirmatus. Hanc conclusionem Bart. sequuntur Docto. communiter: vt testatur Philip. Corneus in dict. Auth. Sacramenta puberum. C. si aduers. vendit. numero 31. de eius tamen intellectu quo ad eius sensum agendum est, ne perperam intellecta præter iuris & auctoris intentionem extensionis accipiat. Solet etenim Barto. in hoc sensu intelligi, vt velit iuramentum non confirmare contractum lege prohibitum, quoties ea prohibitio facta fuerit in odium creditoris, quia illicitè & iniquè ex eo contractu acciperet. hoc ipsum probant text. in d. c. debitores. & c. significante. notant, & sic interpretari videntur Barto. verba Paul. Castr. & Ange. in d. l. si quis pro eo. Anton. & Imol. in dict. c. cùm contingat. 4. casu principali. de iureiur. & Corneus in d. Auth. Sacramenta puberum. nume. 31. imò fortassis, vbicunque iuramentum ex parte eius, cui præstitum fuerit, illicitum est, iniquè quidem extortum, vel ratione materiæ subiectæ iniquitatem præmittens, profectò opinor alienum esse à mente Canonis, quòd velit hoc iuramento contractum confirmari, tametsi ipsum ob religionem Sacramenti à iurante seruandum sit. Quod rationem habet ab eodem c. cùm contingat. vbi hanc vim confirmandi contractum iure prohibitum noluit Rom. Pontif. tribuere iuramento vi, metu, vel dolo extorto, idq́ue maximam æquitatem habet.

Effectus autem, qui ex hac conclusione sequitur, optimè explicatur à Bart. Nam, vt nos etiam adnotauimus lib. 1. variar. resolut. capit. 4. numero 5. qui iuramentum hoc præstiterit, poterit petere à iudice Ecclesiastico, quòd compellat creditorem hoc iuramentum, eiusq́ue vinculum & religionem iuranti remittere. text. in c. 1. de iureiu. Idemq́ue peti potest à Iudice seculari, secundum Freder. consil. 272. Felin. in d. c. 1. num. 22. aut denique ipse, qui iurauit, petet ab Episcopo absolutionem huius iuramenti, quæ facillimè præstanda est eo ipso, quòd iuramentum ex parte recipientis iniquitatem habet. capit. si verò. de iureiur. Abb. in c. ad aures. de his, quæ vi. Felin. in dict. c. 1. num. 16. quod & Bart. notat in dict. l. si quis pro eo. nu. 10. adijciens, quòd obtenta hac absolutionem. anet ipse debitor liber à contractu omninò, nec tenetur ex eo quicquam soluere creditori, quod si ante absolutionem obtentam soluerit, poterit pecuniam solutam repetere, nec ad hanc repetitionem est necessaria absolutio à iuramento. text in d. ca. debitores. nisi etiam iurauerit debitor non repetere vsuras etiam post earum solutionem: tunc etenim ad repetitionem præmittenda est absolutio, aut sanè locus erit auxilio text. in dict. c. 1. de iureiur. vbi hoc notant gloss. & Docto. text. item & gloss. in c. tuas. de vsuris. Sed & si debitor iurauerit non repetere vsuras solutas, nec petere ab hoc iuramento absolutionem: nihilominùs poterit absolutionem petere. Nec enim iuramentum aut votum de non petenda absolutione vel relaxatione ligat, quoties melius est, ac Reipublicæ, vel saluti priuatorum conueniat, eam peti. notant Felin. in ca. constitutus. 4. colum. de rescript. idem in c. 2. de sponsalibus. colum. 6. Florent. 2. part. tit. 12. c. 2. §. 9. colu. 5. Et vt tutiùs res agatur, poterit peti absolutio ab hoc iuramento pręstito de non petenda absolutione secundum communem. Imò pręter hæc debitor, si nolit vti præscriptis auxilijs, de nunciabit apud iudicem Ecclesiasticum peccatum creditoris vsurarij, denunciatione quidem Euangelica. c. nouit. de iudic. quòd si iurauerit, non denunciare, id iuramentum minimè obligat tanquam illicitum: sicuti not. Thom. in 3. sentent. dist. 39. art. 3. ad fi.

Hæc autem, quę de absolutione aut remissione iuramenti præstiti circa solutionem vsurarum diximus, procedunt priusquàm debitor periurus sit ex mora commissa in soluendis vsuris, nempe, quia dies nondum præterijt, intra quem soluere promiserat. Nam, si periurij crimine hac ex causa iam est irretitus, pręcisè soluere debet, ac demum poterit repetere, & præterea pœnitentiam aget commissi periurij, sicuti notant Frederic. in consilio 300. in fine. Roman. in singu. 494. Cæpola consilio Ciuili. 18. colum. 2. Nec ipse, cuius fauore præstitum est iuramentum, licet possit illius vinculum remittere, periurium tamen iam commissum remittere valet. Bar. in l. Labeo. ff. de iureiu. Bal. in Auth. quod eis. C. de nuptijs. Aym. cons. 151. col. 3. aduersus Soc. in l. 1. colum. penult. ff. sol. matr. qui contrarium tenuit, cuius opinio posset obtinere quo ad pœnam periurij, quæ ipsi parti remittenti competeret. Igitur debitor, postquam in soluendis vsuris periurium propter moram incurrerit, non obtinebit absolutionem, sed pręcisè soluere debet in pœnam periurij, ac postea repetet vsuras solutas: quod etiam tenet Abb. col. 2. & 5. in d c. 1. vbi Felin. num. 28. & Alex. consil. 173. col. 2. fatentur hanc esse communem opinionem, eam sequuti.

Quin & illud obseruandum erit in hac specie, quam tractamus circa intellectum c. debitores. de iureiur. de illo, qui vsuras soluere, & non remittere promiserit, iudicem posse nemine petente ex officio procedere aduersus creditorem, & eum compellere, vt remittat iusiurandum debitori, vel ei restituat vsuras extortas, aut tandem absolutionem eidem exhibere à iuramento. textus singul. in d. c. tuas. de vsur. vbi Abb. & Anania. idem Abb. Anton. & Fel. in d. c. 1. de iureiur.

Superest tamen examinare, quánam ratione, qui iurauit vsuras soluere creditori, teneatur omninò eas soluere sub reatu periurij: iuxta text. in dict. c. debitores. Etenim non possumus diffiteri iuramentum istud ex parte iurantis licitum esse, ac seruari posse absque periculo salutis spiritualis. Vnde dubio procul in casibus, quibus vsurarum solutio esset crimen mortale vel veniale, minimè teneretur debitor eas soluere: quod notatur in c. super eo. de vsuris. atque eadem ratione, si quis causa pactionis symoniacæ aliquid dare iuramento promiserit, nequaquam tenebitur seruare iuramentum: cùm illud etiam ex parte iurantis illicitum sit: quemadmodum in specie notat Ioan. Staphy. de literis gratię & iustitiæ. folio 184. asseuerans iuramentum istud nullum esse, nec absolutione indigere. At iuramentum de vsuris soluendis ex parte creditoris, cui præstatur, illicitum est: nec enim absque peccato mortali potest is vsuras accipere: imò turpiter eas adstipulatur, iuramentum & promissionem de eis soluendis iniquissimè exigit. Qua ratione, si consideremus rationem text. in l. si ob turpem. ff. de condict. ob turp. caus. & prohibitionem Iuris Naturalis, diuini & humani, circa vsurarum exactionem, ac conuentionem de eis soluendis, planè constabit ex hoc iuramento nullam adquiri obligationem, nec actionem ipsi creditori. Nam & in d. c. cùm contingat. de iureiu. animaduertit summus Pontifex, vt iuramentum seruetur, nullam commissam fuisse turpitudinem in eiusdem iuramenti exactione. Ex ipsa verò promissione simplici absque iuramento palàm est creditori nullam acquiri obligationem, nec actionem. Igitur iniquum videtur, quod in dict. cap. debitores. responsum extat, nempe, cogendum fore, debitorem petente creditore vsuras soluere, quas iuramento præstito promisit.

Idcircò aduertendum est, in hac specie ratione iuramenti obligationem & actionem Deo principaliter acquiri, in fauorem tamen & vtilitatem creditoris: tanquam is fuerit solutioni adiectus. Hoc probatur in dicto capit. debitores. dum statuitur, debitorem reddere debere iuramentum Deo: ipse autem creditor, vt adiectus solutioni, Dei nomine aget equidem, vt iuramentum obseruetur: & poterit remittere illius obligationem, & vinculum. Siquidem adiectus solutioni ad propriam vtilitatem potest, si sibi fuerit quoquo modo satisfactum, remittere obligationem. §. planè. Institutio. de inutilibus stipulatio. ex quo apparet, posse fieri adiecto solutionem inuito stipulante: atque ita ratione ista procedit textus in dicto cap. debitores. & in dicto c. 1. de iureiurando. sicuti eleganter explicat Fortu. in c. 1. de pactis. numero 27. ex quo possunt plura deduci.

Primùm ex hoc intellectu constat, nec principaliter, nec, vt aiunt, secundariò acquiri obligationem creditori ex promissione iurata de soluendis vsuris. quod notant Anton. & Imol. 2. colum. in dict. c. debitores. Fortun. in dict. numero 27. tametsi Abb. in dict. cap. 1. de iureiuran. 1. & penult. colum. Card. Felin. & alij frequentiori consensu existimauerint ex promissione iurata de soluendis vsuris Deo principaliter, secundariò creditori acquiri obligationem, quod ex præmissa ratione non potest congrue defendi.

Secundò infertur, Bartol. non rectè loquutum fuisse hac in materia in l. Seius Augerius. ff. ad leg. Falcid. dum dixit, contractum à lege prohibitum in odium creditoris, confirmari iuramento: licèt detur debitori repetitio, post solutionem: hoc etenim falsum est. Nam iuramentum in hoc casu minimè confirmat contractum: multis quidem rationibus. Et præsertim, quia iure naturali hic contractus nullus est omninò, nec vllam inducit obligationem, non tantùm iure humano: atque ideo impossibile est, quòd iuramento confirmetur. Deinde iuramentum illicitum ex parte eius, cui præstatur, nusquam confirmat contractum: quod iam non semel admonuimus. Quòd si contractus hic iuramento confirmaretur, nusquam esset locus repetitioni: & tamen Bart. satetur, dari debitori repetitionem. Sic sanè rectiùs Barto. idem in dict. l. si quis pro eo. dixit, iuramentum seruandum fore: non tamen contractum confirmari: atque ideò repetitionem post solutionem debitori competere.

Tertiò, hinc tollitur difficultas, quæ circa text. in dict. capit. debitores. passim adducitur: nempe qua ratione ibidem accessorium, id est, iuramentum, non sequatur naturam principalis, cùm contractus principalis ibi nullus sit, iuramentum autem omninò sit validum & seruandum. Etenim Host. Panorm. & Docto. communiter existimant reg. accessorium. de regul. iuris. in 6. parum obesse decisioni text. in dict. c. debitores. quia est diuersa ratio principalis, & accessorij: cùm principale tendat in fauorem partis iniquè exigentis: accessorium in reuerentiam diuinæ maiestatis, cui reddenda sunt iuramenta. Hæc verò solutio etiamsi vera sit, non tamen conuenit, nec est necessaria ad intellectum huius obiectionis. Siquidem in hac specie nulla datur principalis obligatio, cui iuramentum accedat. Nam & ipse Panorm. in cap. 1. de iureiuran. colum. penultim. scribit in hoc casu principalem obligationem Deo acquiri, secundariam parti. Ex quo etiamsi eius opinionem aliqua ex parte paulò antè reprobauerimus, colligitur, iuramentum esse hîc principale, non accessorium. Quamobrem, cùm iuramentum hic principaliter extet, & valeat, frustrà quæritur, cur accessorium non sequatur naturam principalis: quod Fortun. admonet in dicto cap. 1. numero 27.

Quartò, ex hac interpretatione poterit lector facillimè plures tollere obiectiones, quæ à gloss. & Doctoribus opponuntur dictæ decisioni, quę in c. debitores. continetur. omnia enim illi responsioni opposita cessant, si consideremus, ratione iuramenti seruandi soluendas esse vsuras absque aliqua obligatione principali, nec posse ante absolutionem aut remissionem iuramenti ipsum debitorem aliqua congrua vti defensione, vt non teneatur vsuras creditori soluere.

Quintò ex his manifestum fit, text. in dict. c. debitores. admittendum fore, etiamsi constet contractum vsurarium esse, secundum Cardin. Felin. & Docto. ibi. imò, si expressim debitor iuramento præstito promiserit pro decem sibi mutuatis dare, ac soluere creditori duodecim: vbi manifesta est vsura, obtinebit illius cap. decisio, quòd ita verum esse censent inibi Cardin. & Feli. colum. 1. quòd, si debitor iuratus asseuerauerit in contractu se creditori debere duodecim pro decem sibi mutuo datis: tunc non est locus huic decretali responsioni, quia promissio censetur erronea & impossibilis quo ad duo: est etenim impossibile, quòd pro decem mutuo datis statim debeantur duodecim, atque ideò propter errorem præsumptum non est in hoc casu admittenda decisio tex. in d. c. debitores. quemadmodum visum est Aretino 1. col. & Francisco Purpur. nu. 35. in l. rogasti. §. si tibi. ff. si cer. pe. potiùs equidem pręsumendus error est, quàm delictum vsuræ. l. meritò. ff. pro socio. Hæc autem dicta sint de intellectu text. in dict. cap. debitores. quem Barto. adducit pro eius conclusione comprobanda.

Adducit præterea idem Bar. decisionem tex. in c. significante. de pignoribus. quasi velit ex eo probare, quòd pactum legis commissoriæ in pignoribus alioqui maximè im probatum, minimè confirmetur iuramento: tametsi iuramentum seruandum sit, donec absolutio ab eo detur, vel remittatur à creditore. Et sanè de pacto legis commissoriæ, qua ratione sit in pignoribus improbatum, tradidi latè lib. 3. Variarum resolut. c. 2. num. 6. & sequentibus. atque præter ibi adnotata erit hoc loco animaduertendum, pactum legis commissoriæ in pignoribus minimè confirmari iuramento, cùm id reprobatum sit in odium creditoris ex eo, quòd vsuræ vitium habeat: sed tamen iuramentum hoc erit seruandum, donec vel remittatur à creditore, vel detur absolutio ab Episcopo. argu. dict. cap. debitores. & est optimus tex. in d. ca. significante. quo in loco hoc adnotarunt Innoc. Abb. & Docto. Bart. in d. l. si quis pro eo. nu. 10. Guido Papæ. q. 6. Delphin. Anton. Fanensis de pignoribus. 4. parte. numero 4. Andr. Tiraq. libro 2. de retract. in fi. num. 119. Fortassis iuramentum appositum in pignoribus pacto legis commissoriæ habebit eum effectum, vt res pignori data, maneat post redemptionis tempus penes creditorem vendita, non equidem precio mutuatæ pecuniæ, sed iusto arbitrio boni viri definiendo, ita, vt creditor possit rem ipsam retinere, adijciens eam pecuniam, quę iuxta boni viri arbitrium deficiat, quo ad iustam ipsius rei æstimationem: quod ipse colligo ex his, quæ Anton. Rubeus scribit in consilio 114. ad finem.

Ex eadem principali conclusione Bar. infert ad Senatusconsultum Macedonianum, vt tandem si filiusfamiliàs Macedoniano renunciauerit præstito iuramento, teneatur soluere mutuo sibi datam pecuniam creditori, vel absolutionem petere à iuramento: tametsi non confirmetur contractus mutui iuramento isto: imò post solutionem poterit à filiofamiliàs repeti soluta pecunia. Hæc sunt ferè Bartol. verba, cuius ea est ratio, quia contractus mutui dati filiofamiliàs prohibitus est lege Ciuili in odium ipsius creditoris. l. 1. ff. ad Macedon. l. 4. titu. 1. part. 5. Huius etenim Senatusconsulti auctor fuit Vespasianus Imperator, vt Tranquillus testatur in Vespasiano capit. 11. Causam ei dedit Macedo, qui inter alias sceleris causas, quas illi natura administrabat, auctore Vlpiano, etiam æs alienum adhibuisset, & sæpè materiam peccandi malis hominibus præstaret, qui pecuniam, ne quid amplius dicatur: incertis hominibus crederet. Ea etenim ratione placuit, ne cui, qui filiofamiliàs mutuam pecuniam dedisset, etiam post mortem parentis eius, cuius in potestate fuisset, actio, petitioq́ue daretur, vt scirent, qui pessimo exemplo fœnerarent, nullius posse filijfamiliàs bonum nomen expectata patris sui morte fieri. Hactenus Iurisconsultus in dict. l. 1. cuius auctoritate Barto. præmissam adnotauit conclusionem, quæ quibusdam dubia videtur. Nam Panor. in d. c. cùm contingat. num. 22. censet, iuramentum in hoc casu omninò nullum esse, nec indigere absolutione: ea ratione, quòd contractus hic occasionem peccandi præbeat. Anton. autem, & Imola in dicto cap. cùm contingat. numero 67. tenent, iuramentum validum esse, absolutionem tamen ab eo præstandam fore, vbi in ea prouincia multa mala contingere soleant ex his mutuis, quæ filijs familiàs fiunt: præsertim circa vitam parentum, quibus insidias quandoque parauerint. idem notat Corne. in Auth. Sacramenta puberum. num. 31. C. si aduers. vendit.

Ego verò difficilem esse existimo hanc Bartoli conclusionem, cuius examini præmitto iuxta communem sententiam, filiumfamilâs absque iuramento non posse renunciare huic exceptioni, quæ sibi competit ex Senatusconsulto Macedoniani: cùm ea exceptio non tantùm concernat vtilitatem ipsius renunciantis, sed etiam parentis, & denique publicam ferè ob euitanda pericula, quæ parentibus solent imminere ex his mutuis: quemadmodum constat in d. l. 1. tametsi aduersus communem Zasius lib. 2. singul. respons. capitul. 28. conetur probare, posse filium familiâs absque iuramento renunciare huic exceptioni, quæ ex Senatusconsulto Macedoniano sibi competit. Deinde illud sit hac in re constitutissimum, quòd filius familiâs, etiamsi habeat hanc exceptionem, si tamen soluerit mutuo datam sibi pecuniam ipsi creditori, minimè possit repetere solutam pecuniam. l. qui exceptionem. ff. de condic. indeb. tex. insignis in l. sed & si pater. §. vltim. ff. ad Macedon. quia hi demum, inquit Vlpianus, solutum non repetunt, qui ob pœnam creditorum liberantur actione, non quoniam exonerare eos lex voluit. Ex quibus verbis item apparet, filium familiâs non obstante Macedoniani exceptione in animæ iudicio verè teneri, ad solutionem mutuatæ sib pecuniæ, & quidem ipsi creditori. Est etenim manifesti iuris creditoribus denegari, iure Ciuili actionem in pœnam: non tamen ex hoc ipsos debitores ab ære alieno liberari, nec ipsos creditores propria pecunia à lege priuari: tantùm sanè actione apud iudicem exteriorem proponenda priuantur: atque hæc opinio verior est, & eam sensit Fortun. in l. veluti. ff. de iustitia & iure. columna actaua. vt certè hinc appareat, quo ad forum animæ hac in quæstione plurimùm à vero diuertisse Innocen. &. Panorm. in capitul. quia plerique. numero 26. de immunita. eccles. Iasonem in §. actiones. numero 35. Instit. de actionibus. Adrian. quodlib. 7. versic. infertur primò. & Alciat. in c. nouit. de iudic. numero 16. qui quadam vtuntur distinctione in hac quæstione: quasi velit tunc in animæ iudicio filium teneri ad solutionem pecuniæ sibi mutuo datæ, cùm nullum ex his malis, quæ lex præsumit, ex mutui datione contigerit. Nam etiam si hoc euenerit, non apparet creditorem à lege priuari propria pecunia, nec filium familiâs debitorem ab eius solutione liberari. Sic & Bartol. in l. si pœnæ. ff. de condictio. indeb. scribit, liberationem iure pœnæ causa contingentem minimè liberare debitorem in animæ iudicio. Cuius opinionem sequitur ibi Alexand. dubitat tamen de eius veritate Paulus Castrensis in ea. l. si pœnæ. & eam opinionem reprobant Panomitan. in capitul. vlt. de præscript. col. 3. idem in c. nouit. de iudic. nu. 33. Fortun. in l. veluti. colu. 7. ff. de iustitia & iure. Nec tamen eorum opinio his, quæ modò diximus, aduersatur. Aliud etenim est, quòd lex ciuilis in pœnam & odium creditoris ab actione iudiciali tantùm liberet ipsum debitorem, & tunc nihilominùs tenebitur in animæ iudicio debitam pecuniam soluere. Quia lex ciuilis noluit exonerare debitorem, licèt actionem negauerit creditori in pœnam: & hoc casu obtinet sententia Bartol. quæ in hunc sensum accipienda est: Aliud quòd lex ciuilis debitorem in pœnam creditoris à debito exonerare voluerit, ac liberauerit: & planè in hac specie auctoritate legis humanæ. iustè etiam in animæ iudicio debitor ipse liber erit, nec tenebitur quicquam creditori in conscientiæ foro soluere. vtroque tamen casu, si debitor creditori soluerit, minimè habebit ius repetendi per condictionem indebiti: quia per eam solutionem visus est renunciare legi pœnali, quæ cum actione, vel debito liberat, nolléque ea vti: quod in dicta l. si pœnæ. probatur: & explicat optimè Fort. in dicta l. veluti. columna septima. ex quibus ad Bar. conclusionem ipse infero falsum esse, quod ipse Bartol. scribit, dum asseuerat, filiumfamil. qui mutuo sibi datam pecuniam soluere iurauerit, si semel is iuramentum seruauerit, ac soluerit, posse eam pecuniam repetere. Nam etsi absque iuramento soluerit, minimè habebit repetitionem: vt modò diximus: igitur fortiori ratione nec repetere poterit, si contractum iurauerit: cùm multò maior sit tunc vis ipsius contractus. Et prætereà non opinor esse congruam Bartol. illationem ex eius conclusione principali: siquidem illa tunc vera est, quando creditor iniquè, & illicitè ex contractu acciperet, & contraheret. At in præsenti casu, etiamsi creditor iniquè contraxerit ob prohibitionem Senatusconsulti: non tamen iniquè accipit pecuniam à filiofamiliâs sibi mutuo datam, quod satis ex præmissis constat. Vltimò existimo ab hoc iuramento non esse dandam absolutionem ad effectum, vt possit filiusfamiliâs opponere exceptionem Macedoniani: nisi admodum vtile esset quieti Reipublicæ, propter multa mala, quæ ex his mutuis in ea prouincia contingere solent, secundum Anthonium, Imolam, & Corneum, qui simul & alij absque vlla controuersia fatentur, ante absolutionem obtentam non posse debitorem filiumfamiliâs aduersus creditorem exceptionem Senatusconsulti Macedoniani opponere. Qua ratione perpensa opus non est in hac quæstione tractare, an contractus hic confirmetur iuramento.

Septima conclusio, quæ ex Bart. commentarijs colligitur, eadem ferè est, quam superiùs tertiam constituimus in hunc sanè modum. Contractus lege ciuili prohibitus fauore debitoris, eius iuramento confirmatur. Authentic. sacramenta puberum. C. si aduers. vend. quam conclusionem non aliter probare conabor, quàm his, quæ ad probationem tertiæ principalis conclusionis adduximus. Ex ea verò Bart. infert ad contractum fideiussionis per fœminam gestum, qui Senatusconsulto Velleiano improbatur in fauorem fœminarum, quas ob earum facilitatem noluit pro alijs intercedere fideiussionis causa. Nam si fideiussionis contractum fœmina iurauerit, contractus is iuramento confirmatur. Huius quæstionis examinatio exigit, vt præmittamus, mulierem in iudicio posse renunciare expressè absque iuramento beneficio Velleiani, si certa sit de eius auxilio. l. vlti. §. penult. ff. ad Velleian. extra iudicium autem non potest expressè adhuc renunciare, etiam si certa sit: quia eadem facilitate, qua inducitur ad fideiubendum, eadem, & ad renunciandum. l. doli. §. diuersum. ff. de nouat. notant Doctor. in l. vltim. C. ad Velleian. quam distinctionem dixit esse communem Imol. in capitul. ex rescripto. de iureiurand. quibus quidem præmissis illud certò constituendum est, etiam extra iudicium valere renunciationem expressam huius beneficij, si mulier hanc renunciationem, vel contractum iurauerit: quod communi omnium sententia receptum est. Imò secundum consuetudinem sufficit renunciatio expressa huius beneficij, etiam sine iuramento, etiam extra iudicium, vt testantur Imola & Felin. in dicto capitulo, ex rescripto. colum. 4. & Doctores in l. vltim. C. ad Velleian. Dubium verò in hoc vertitur, an fideiussio mulieris iurata simpliciter absque renunciatione Velleiani, sit sufficiens ad hoc, vt huic beneficio renunciatum esse videatur. & sanè iuramentum hoc sufficere, & habere vim certio rationis, vt aiunt, id est certæ scientiæ apud fœminam, quod hoc auxilium habeat: tenuerunt Bartol. in dicta l. si quis pro eo. numero 11. idem Bartol. in Authent. sacramenta puberum. C. si aduersus vendit. & ibi Angelus & Paulus Castr. Abb. Imol. & Fel. colum. 4. in dicto capitul. ex rescripto. idem Felin. in cap. si diligenti. de foro compet. post Anton. ibi, Alexand & ibi Iaso. in l. in repudianda. ff. de acquirenda hæreditate. Roman. & Alexan. in l. sciendum. nume. 30. ff. de verborum obligat. eandem opinionem sequuntur dicentes communem esse Anton. Burgens. in cap. penult. numero 36. de emptio. & vendit. Alexand. in consilio 27. libr. 1. colum. 3. Curt. Iunior consilio 47. colum. vltim. cui sententiæ, & alij plures subscripsere, quorum meminit Andr. Tiraq. in l. si vnquam. C. de reuoc. donat. in princip. numero 131. & in tract. de legib. connubia. in gl. 5. numero 148. huius opinionis præcipua sumitur auctoritas ex dicto cap. ex rescripto. vbi probatur, posse fœminam fideiubere iuramento præstito, atque hanc fideiussionem validam esse, non obstante beneficio Velleiani. eandem sententiam fatentur communem esse Iason in dicta Authen. sacramenta puberum. numero 56. & Imol. in dicto c. penul. contraria tamen opinio nec auctoribus, nec rationibus destituta est. Nam iure verius quibusdam videtur, fœminam etiam præstito iuramento fideiubentem, non ex hoc renunciasse beneficio Velleiani, ea quidem ratione, quòd iuramentum minimè extendatur ad incognita, vel incogitata. c. veniens. c. quintauallis. de iureiuran. propter defectum consensus. l. vlt. C. de non numera. pecun. fœmina verò præsumptionem habet, quòd hoc beneficium ignoret ob fragilitatem. l. si emancipata. C. de iuris & facti igno. l. in bonorum. ff. eo. tit. not. in l. iuris ignorantia. C. qui admit. Sic denique hanc posteriorem opinionem sequuntur Ioan. Andr. in additionibus ad Speculum, tit. de renunc. & concl. colum. 3. Imola & Aret. in dicta l. sciendum. col 11. Hippo. in Rubr. ff. de fideiusso. numero 38. Imola in dicto cap. penult. de empti. & venditio. Iason in d. Authentic. sacramenta puberum, numero 56. Imò & hanc opinionem sequutus dixit communem esse Bald. in consil. 47. libro primo. eandem & plures alij sequuntur, quos citat Andr. Tiraq. in d. l. si vnquam. in princip. numero 146. à quo tamen cauendum est, nam in allegandis auctoribus hac in quæstione quandoque fallitur. Et sanè, si vera est communis sententia, quæ adseuerat, extra iudicium non posse fœminam renunciare beneficio Velleiani: satis operabitur iuramentum, vt confirmet expressam, & specialem renunciationem: nec tamen efficiat renunciationem vbique subintelligi, eámque validam fore. Nec oberit textus in d. capitul. ex rescripto. Etenim eo ipso, quòd Roman. Pontifex inibi statuit fœminam compelli ad solutionem pecuniæ, pro qua fideiusserat, præsumendum est, fœminam vel expressim renunciasse beneficio Velleiani, vel eo tempore, quo fideiussit, certam fuisse huius auxilij. Quod ita verisimile est, si consideremus cautissimè proprium negotium in specie illius cap. creditorem egisse. quamobrem etiam, si prior opinio communis sit, hæc tamen posterior magis iuri, & rationi consona est.

Octaua conclusio ex Bart. colligitur. Contractus nequaquam iuramento confirmatur, quoties is prohibitus fuerit fauore debitoris, concepta tamen prohibitione in personam creditoris. cuius rei exemplum sit, si lex ita prohibuerit: Nemo cum minore contractum faciat: nemo cum fœmina hunc, vel illum contractum gerat. Nam & si fœmina, vel minor iurauerint contractum istum prohibitum à lege, minimè is confirmabitur: cùm nec minor, nec fœmina prohibeantur contrahere: sed ipse creditor, etiam fœmina, vel minore volente, prohibetur accipere. adducit Bart. gl. in l. inuitus. §. vlt. ff. de reg. iur. quæ probat, prohibitum accipere, non posse etiam à spontè soluente adsumere: quod frequentissimi iuris est in salarijs, stipendijs, & sportulis iudicum, tabellionum, & aliorum, qui publicis funguntur muneribus. opt. text. iuncta gl. ibi in verb. volente. in c. exigit. de censib. in 6. & in c. statutum. §. assessorem. de rescript. in 6. qua in re illud est obseruandum, regulariter prohibitum exigere, posse recipere ab sponte soluente. tex. in c. dilectus. in 2. ad finem, de simonia, nisi & is prohibitus sit accipere: tunc etenim verum est, eum non posse ab sponte soluente quidquam adsumere, text. singu. in l. 1. §. proinde. ff. de varijs & extra. cognit. glo. in l. 2. in verb. sed præstari. ff. de orig. iur. glo. in d. c. exigit. in verb. volente. Bart. & Dec. in d. l. inuitus. §. vlt. glo. & ibi Doct. in c. 1. de simon. Florent. 2. part. tit. 1. capit. 5. §. 6. Ioan. Maior in 4. sentent. dist. 25. q. 4. quòd si ob publicam vtilitatem quis sit prohibitus exigere, profectò etiam ab sponte soluente accipere non poterit. Hoc etenim probatur in d. §. assessorem. & in d. c. exigit. notat Dec. in d. l. inuitus. §. vlt. idem Regijs constitutionibus constat: quibus iudices, aliíque publica munera obtinentes prohibentur ob publicam vtilitatem exigere aliquid præter salaria, & sportulas consuetas, iuréque definitas: atque eodem modo puniuntur, si ab sponte dantibus acceperint. Interest enim Reipublicæ, iudices, tabelliones, & quoscunque alios, penes quos iustitiæ cultus, & ministerium tractatur, omninò immunes esse à muneribus: vt quidquam etiam à volentibus minimè accipiant: ne iustitia periclitetur, vel precio præsenti, vel spe futuri, etiam spontè præstandi. Non diffiteor in animæ iudicio ab obligatione restituendi excusari eum, qui post actum peractum aliquid à sponte, & omninò liberè dante receperit, quoties lex humana exigere prohibuit ob quamcunque causam: quod sensit Rip. in tract. de peste. vlt. part. §. de Medicorum, num. 113. tametsi in foro exteriori hæc vltima opinio non admodum congrua sit, nec ita facilè admittenda, quidquid idem Ripa & in hoc casu senserit.

Verùm quo ad Bart. opinionem, si lex in fauorem debitoris etiam creditorem ipsum contrahere prohibuit, in ipsum prohibitionem dirigens: non tantùm iuramentum contractui accedens seruandum erit, quod Bart. fatetur: sed & contractus ipse confirmabitur. Etenim iuramento præstito debitor potuit, & visus est renunciare prohibitioni in eius fauorem inductæ: atque hæc renunciatio propter vim iuramenti effectum habet confirmandi contractum. c. cùm contingat. c. quamuis pactum. de cuius interpretatione modò agimus. Authen. sacramenta puberum. C. si aduers. vend. nec oberit, quod Bart. adducit ex l. inuitus. §. vlti. quia in hac specie, quam modò examinamus, creditor in fauorem principalem debitoris prohibetur accipere: atque ideò virtus iuramenti efficit, vt contractus confirmetur.

Nona conclusio contractus à prodigo gestus mininè confirmatur iuramento. Hæc assertio tractata fuit à Bart. obiter in d. l. si quis pro eo. columna penulti. sed ab eodem expressim probata in l. is cui bonis. ff. de verb. obligat. vbi eam tenent Bal. Ang. Paul. Alex. & Ias. quorum potissima est, quia iuramentum præstitum à prodigo, iudicio quodammodo caret: atque ideo non tenet, aut saltem non potest hunc effectum habere, vt confirmet contractum, quem lex ratione deficientis iudicij improbat. c. & si Christus. de iureiur. & prætereà contrahens cum prodigo certè in mala fide, quasi constituitur, ex eo, quòd contraxerit cum eo, qui ob defectum iudicij & discretionis, contrahere prohibetur. atque ita hæc opinio communis est. secundum Alciat. in dict. c. cùm contingat. nume. 138. Alexand. Iasonem & Ripam in d. l. is cui bonis. numero 57. quo in loco latè quæstionem istam disputauit Ripa. Huc accedit, quòd prodigus, cui bonis interdictum est, furioso æquiparatur. d. l. is cui bonis. l. 1. C. de cura. furiosi. l. Fulcinius. §. adeò. ff. ex quibus caus. in poss. eat. l. is qui. §. diuus. ff. de tutor. & cura. dat. ab his. §. furiosi. Institut. de curator. sic sanè Frederic. consilio 31. eandem opinionem communem sequitur, ac Bertrandus consilio 47. libro 2.

Contrariam sententiam, quòd contractus à prodigo, cui bonis interdictum est, factus iuramento confirmetur, probare conantur Anto. à Butrio, & Imol. in c. cùm contingat. Rom. & Aretin. in d. l. is cui bonis. Capella Tholosana 498. ea quidem ratione, quòd contractus prodigi prohibeatur in eius vtilitatem, & fauorem: ergo iuramento confirmari poterit. Authent. sacramenta puberum. cum his, quæ ad idem solent allegari. Hæc tamen ratio parum vrget. Quia non tantùm prohibetur prodigus contrahere propter eius fauorem, sed & propter defectum iudicij, sicuti furiosus. Etenim in rebus proprijs administrandis qui prodigus est, dubio procul, quo ad hoc iudicio carere videtur. Adducitur & contra communem altera ratio. Nam prodigus adulto curatorem habenti comparatur. l. si curatorem. C. de in integ. rest. Sed adultus etiam curatorem habens iuramento obligatur efficaci quidem obligatione. d. Auth. sacramenta puberum. Igitur & prodigus. Huic argumentationi respondetur facilimè: siquidem prodigus cùm alienat curatoris auctoritate, æquiparatur adulto habenti curatorem. at cùm alienat absque auctoritate curatoris, similis est furioso. Et ideo eius alienatio etiam cum iuramento indiscreta est, & iudicio caret: eáque ratione mirum non est, eam nec tenere, nec confirmari iuramento. Vnde communis opinio verior est. Cui etiam suffragatur, quòd cùm non careat præsumpta fraude is, qui cum prodigo contrahit. l. si quis cùm sciret. ff. pro emptore. videtur iuramentum ab eo præstitum dolo extortum fuisse: idcirco minimè confirmat contractum. d. c. cùm contingat. cum similibus. Et prætereà contractus à lege prohibitus ratione fraudis præsumptæ non confirmatur iuramento, vt Bartol. explicat, quem alij frequentiori suffragio sequuntur in l. omnes populi. ff. de iustitia & iure. 2. quæstione 3. q. princip. Cardin. Imola, & Panormitanus in dicto c. cùm contingat. argumento l. vlti. C. de non numerata pecunia. quasi dolus, & fraus consensum saltem liberum impediant. præsertim, quia prodigo administratio interdicitur propter faciles, ac admodum frequentes deceptiones, quæ fieri possunt his, qui hoc vitio laborant ex defectu integri iudicij, qui contingit, ac procedit ab ipsa prodigi cupiditate, quæ eius iudicium cæcum reddit: quemadmodum & in hac specie Panormitanus explicat in dicto capitulo. cùm contingat. columna duodecima. versicul. in eo tamen, quod dominus Antonius. quibus tandem effectum est, vt opinio Bartoli æquior, ac verior semper visa fuerit.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Confessio absente parte facta iure Canonico præiudicat confitenti.
- 2 Promissio facta alteri per alterum iure Canonico valida est. & num. 4. & 9.
- 3 Stipulationi, quæ alteri per alterum fit, an resistat ius Ciuile, & an oriatur ex ea naturalis obligatio. & nu. 4. 6. & 10.
- 4 Pœnæ adiectio nulla est, si principalis ipse contractus sit nullus.
- 5 Naturalis obligatio dupliciter consideratur, quoad intellectum iuris humani.
- 6 Humana lex potest contractus quosdam pro communitatis vtilitate prohibere, qui iure naturali non sint improbati.
- 7 Rei dotalis prohibita alienatio impedit naturalem obligationem oriri: & tamen alienatio iuramento confirmatur.
- 8 Naturalis obligatio, quæ sufficiat ad impediendam repetitionem scienter solùti per iuris errorem.
- 9 Variè potest concipi stipulatio, quæ alteri per alterum fit.
- 10 Ius Ciuile nec adsistit, nec resistit stipulationi, quæ alteriper alterum fit.
- 11 Stipulatio alteri per alterum concepta iuramento valida fit, & confirmatur.
- 12 Pactum nudum quod sit, & vnde eo nomine appelletur?
- 13 Pactum nudum iure Ciuili, nec obligationem, nec actionem producit: quid si sit iuratum? 15.
- 14 Iure Pontificio pactum nudum obligationem & actionem habet: & inibi quid de pacto nudo à causa?
- 15 Pollicitatio, an iure Canonico obligationem, & actionem inducat?
- 16 Iuramentum an operetur, quòd ex pollicitatione oriatur iure Ciuili obligatio, & actio detur?

§. QVARTVS.

EAndem materiam Bart. examinans proponit aliam conclusionem, quæ iuxta ordinem præscriptum decima est. Contractus, cui nec lex assistit, nec resistit, iuramento confirmatur. Huius conclusionis probatio ea est, quòd in hac specie, nec iuramentum ex parte iurantis, nec ex parte illius, cui fit, vllam turpitudinem habeat: nullus etenim quicquam contra legem contrahendo committit: idcirco locus est regulę traditæ in d. c. cùm contingat. quam in tertia conclusione superiùs explicuimus. Quamobrem non video aliquam super hac Bar. sententia tractari controuersiam, quæ ipsam dubiam efficiat: tametsi illationes à Bart. traditæ dubiæ plerisque videantur: quas ob id oportet expendere diligentius.

Prima Bart. illatio fit ad intellectum. l. stipulatio ista. §. alteri. ff. de verb. obli. Etenim stipulatio alteri per alterum facta, licèt iure Ciuili effectum non habeat, tamen si iuramentum ei accesserit, valida est: quia eidem ius non resistit, & si non adsistat. hanc opinionem Bar. probat glos. celebris in c. quoties cordis oculus. 1. q. 7. quæ satis in specie vult, iure Canonico, maximè, si accesserit iuramentum, stipulationem alteri per alterum factam validam esse. ex cuius glos. verbis duo colliguntur. Primùm, iure Pontificio stipulationem alteri per alterum factam præsenti actionem acquirere. atque ideo licet aliàs iure Ciuili confessio facta parte absente, siue in iudicio, siue extra iudicium non valeat, quo ad probationem plenam. l. certum. §. si quis absente. ff. de confess. glos. in c. vlt. eod. tit. vbi Abb. nu. 15. & Doct. communiter in l. generaliter. C. de non nume. pecuni. tradunt Felin. in c. si cautio. de fide instru. Hippo in Rub. C. de probatio. numer. 89. idem in singul. 202. quo ad semiplenam verò probationem valet, etiam facta extra iudicium. Bar. in l. admonendi. numer. 48. ff. de iureiur. Abb. per tex. ibi in c. vlt. de success. ab intest. idem Abb. nu. 7. Imo. & Fel. nu. 30. in d. c. si cautio. Attamen iure Canonico hæc confessio etiam extra iudicium facta absente parte valida est, & quo ad plenam probationem præiudicat confitenti, etiamsi verba in absentem dirigantur: sic denique ex d. glos. adnotarunt Anton. & Imol. in dict. cap. si cautio. vbi Felin. num. 27. asserit, hanc opinionem tanquam plurium auctoritate comprobatam tenendam esse: quam etiam sequitur Hippo. d. Rub. C. de probatio. nu. 92. & in d. singu. 202. & Alciat. in d. c. cùm contingat. num. 228. fallitur tamen dum requirit, quòd hæc confessio iurata sit. Procedit etenim glos. & communis opinio ab ea deducta, etiam in confessione, quæ iurata non sit. nec id mirum cuiquam videri debet: quia confessio ius nullum tribuit: sed iam inductum probat l. Publia. ff. deposit. & ibi Paul. Cast. Nec tamen omninò deducitur ex d. gloss. quia illa non tractat de confessione, sed de promissione & stipulatione: & præterea loquitur in eo casu, quo verba obligationis diriguntur in præsentem, licèt exequutio in absentem concipiatur.

Ipsa autem conclusio principalis, quæ ex

dicta gloss colligitur: nempe iure Canonico validam esse promissionem alteri per alterum factam: recepta quidem est per Antoni. & alios in d. c. si cautio. Bald. in l. illud. C. de sacrosan. ecclesi. quibus accedit ratio glos. in l. 1. ff. de pact. quo in loco gloss. & Bartol. tenent, stipulationem alteri per alterum factam pactum quidem esse, etiam si nudum sit. Sed ex pacto nudo iure Canonico actio oritur. capitulo primo. de pactis. igitur & ex hac stipulatione obligatio, & actio quæritur: atque ita hanc opinionem defendit Fortuni. in dict. l. 1. ff. de pact. numero 23. qui latè eius rationes considerat: eam præcipuè, quæ dictat naturalem obligationem acquiri stipulanti ex hac stipulatione alteri facta: sicuti probat glos. in dict. l. stipulatio ista. §. alteri. in verbo, interest. vbi Bartol. & Doctor. eam sequuntur. idem Bart. in l. cùm lex. & in dicta l. si quis pro eo. colum. penult. ff. de fideiusso. quorum opinio, quo ad hanc rationem, communis est, secundum Iason. in dicto §. alteri. numer. 20. & Fortun. in dicta l. 1. numer. 24. ff. de pact. qui pro hac communi hac item ratione vtitur. Nam stipulationes in hoc ipsum iure Ciuili inuentæ, ac inductæ sunt, vt quis sibi stipuletur, quod eius interfit. l. stipulatio. §. alteri. cum similibus, de verbor. obligationib. & ideo inutilem iura ciuilia esse censent stipulationem, quæ alteri per alterum fiat. Hæc verò ratio iure naturali cessat: secundum quod tantùm in pactis, & conuentionibus consideratur, quòd fides data seruetur. Igitur iure naturali, & item iure Canonico stipulatio alteri per alterum facta valida est, & ius stipulanti acquirit: licèt ius Ciuile obligationem ciuilem, & actionem ei negauerit, ne quis stipuletur, quod eius minimè intersit. Multa possent in fauorem huius opinionis adduci, quæ missa facimus: quia omninò expedita non sint, nec admodum vrgeant pro eius probatione. Illud tamen omittendum non est, quod huic disputationi causam dedit: nem pe ratio Bartol. in d. l. si quis pro eo, dum scribit huic stipulationi ius Ciuile, nec adsistere, nec resistere: imò ipsam vires iuris naturalis habere. quod adnotarunt gloss. in dict. §. alteri. in verb. conueniat. gloss. in l. cùm principalis. ff. de regul. iur. & in l. non dubium. in verb. ob id. C. de legib. vbi Bartol. idem Bartol. & Doctor. communiter, teste Iasone ibidem in dict. §. alteri. nume. 16. quibus suffragatur tex. in dict. §. alteri. cum similibus, quibus probatur stipulationem alteri per alterum factam validam esse apposita pœna.

Et tamen si stipulatio prædicta esset contra legem, minimè valeret adiectio pœnæ: nam vbi principalis contractus nullus est, & legi contrarius, etiam appositione pœnæ non tenet. l. Seius & Augerius. l. quod de bonis. ff. ad leg. Falcid. l. non dubium. C. de legib. l. vlt. ff. de consti. pecu. c. P. & G. de officio deleg. glos. & Felin. in c. significantibus. col. vlti. eo. titul. vbi etiam hoc notant Abb. Bal. & Barba. Felin. in c. tua. col. 3. de iureiur. idem in c. nobis. de simonia. l. si homo mortuus. l. ita stipulatus. in magna. ff. de verb. obligat. vbi Ripa numer. 36. Alex. consil. 32. lib. 2. & ibi Carol. Molinæ. glos. singul. in l. si patronus. §. patronum. ff. si quid in fraud. patron. Ias. in l. impossibilis. colum. vlti. ff. de verb. obligat. ex quibus deducitur hæc communis sententia, quæ asserit, pœnæ adiectionem nullam esse, vbi & contractus nullus sit, à legéque reprobatus. Vnde maximum signum est, stipulationem alteri per alterum factam non esse lege reprobatam, nec legi resistenti contrariam: quia appositio pœnæ eidem stipulationi accessoria valida est. idem notant gloss. in l. pacta, quæ contra. C. de pact. & in regul. accessorium. de regul. iur. in 6. Innocent. in cap. penult. de pact. Henric. in c. vltim. col. 3. eod. tit.

Sed aduersus hanc communem sententiam, quòd stipulatio alteri per alterum facta sit contraria legi resistenti, & omnino nulla, ita vt nec ex ea oriatur naturalis obligatio, probatur iuxta quorundam opinionem in d. §. alteri. dum in eo dicitur, Alteri stipulari nemo potest. Etenim negatiua dictio præposita verbo, potest, præcisam inducit necessitatem, ac significat actum esse impossibilem. glo. celebris in c. 1. de regul. iur. in 6. Abb. in c. 1. notabi. 4. de caus. poss. & propriet. idem in c. 1. 2. notab. de fide instru. Bart. & Doct. communiter secundum Ias. ibi nu. 23. in l. Gallus. in princip. ff. de liber. & posth. latè Andr. Tiraq. post leges connubiales glos. 2. in princip. & nu. 8. Fortuni. in d. l. Gallus. col. 14. Carol. Molin. in consuetu. Parisiens. tit. 1. §. 1. in glos. 3. Corasius in l. 1. col. 2. ff. de verbo. obligat. Alciat. lib. 3. parad. c. 4. idem in l. Nepos Proculo. ff. de verb. signif. Ergo stipulatio ista alteri per alterum facta, nulla omnino est, & iure impossibilis, eóque resistente concepta. Huic verò rationi respondet Bart. in dict. l. cùm lex. ff. de fideiussor. colum. 3. eam esse admittendam, quoties lex dictionem negatiuam præmisit verbo, possit, futuri temporis: quasi aliud sit, cùm negatiua fuerit præposita verbo, potest, præsentis temporis. Quæ quidem distinctio minimè placet Ias. in d. §. alteri. nu. 17. & in d. l. Gallus. Et meritò: non enim video rationem congruam huius discriminis: maximè quia frequentissimè negatiua præposita verbo, potest, præsentis temporis inducit pręcisam necessitatem. l. nemo potest. ff. de leg. 1.

Deinde contra communem sententiam sunt verba responsionum iuris Ciuilis satis aperta. in l. 1. §. quod seruus. ff. de stipul. seru. ibi, nullius momenti. Et in §. si quis alij. Instit. de inutilib. stipul. & in l. 1. §. 1. ff. de stipulat. seruo. ibi, nihil agit. & in l. ita stipulatus. §. Chrysogonus. ibi, nullam obligationem. ff. de verb. oblig. quibus in locis Iurisconsulti de hac stipulatione tractantes his verbis vtuntur, quæ videntur apertissimè ab ea excludere naturalem obligationem, & ostendere, eam iuri resistenti contrariam esse. Quamobrem, stipulationem istam, de qua disputamus, esse contrariam iuri resistenti contendit Ias. in d. §. alteri. nu. 16. idem Ias. in l. non dubium. C. de legib. col. pen. Nec oberit, si velimus tenere contra communem, ratio, quæ de adiectione pœnæ valida quidem adducta fuit. Siquidem non ex eo valet in hac stipulatione adiectio pœnæ, quòd stipulatio ista non sit contraria iuri resistenti: sed quia ratio iuris Ciuilis denegantis huic stipulationi actionem, & obligationem, deficit, vbi pœna eidem adijcitur. Etenim alteri stipulari nemo potest: quia eius non interest, quod alteri detur. Hæc autem ratio satis deficit, si pœna apponatur stipulationi: nam illa pertinet ad ipsum stipulantem, & ei soluenda est, idcircò valet adiectio pœnæ: licèt stipulatio minimè sit valida, secundum Bal. in dict. l. non dubium. 14. opposit. & ibi Ias. col. pen. Bartol. in l. ita stipulatus, in magna. 12. oppositio. & ibi Rip. nu. 38. ff. de verb. obl. Curti. Iuni. in d. l. pacta quæ contra. C. de pact.

Sic & quòd stipulatio ista nullam producat obligationem naturalem in fauorem quidem stipulantis, tenent Raine. de Forliuio. Cuma. Paul. de Cast. & Alexan. in d. §. alteri. quos ibi Ias. sequitur num. 20. & Cuma. idem in l. 1. ff. de pact. quorum rationes aduersus communem ferè sunt illæ, quas modò adduximus ad probandum huic stipulationi ius resistere. Nec diffiteor quidem ambiguam esse hanc controuersiam, multisq́ue difficilem visam fuisse. Nam & iure Pontificio alteri per alterum stipulationem factam nullam esse, probat text. in capit. quanquam. de vsuris, in 6. vbi probatur, non posse alteri quenquam acquirere, nisi persona publica sit, vt notarius, vel sacerdos parochialis, qua ratione satis deducitur naturalem obligationem, minimè ex hac stipulatione oriri: nam si ea oriretur, profectò iure Pontificio seruanda foret. c. 1. c. qualiter. de pact. cum his, quæ inibi traduntur.

Hanc opinionem, quòd iure Pontificio stipulatio alteri per alterum facta, non habeat maiorem effectum, quàm habet iure Ciuili, veriorem esse censent Panormi. & Felin. num. 23. post Anto. ibi in proœmio Gregoriano. idem Abb. in capit. si cautio. 3. colum. de fide instrumen. & in cap. constitutus. de procurat. & in c. vlt. col. 7. de confess. Ioan. Faber in §. alteri. Institut. de inutili. stipulat. Imola, Roman. Alexand. & Ias. in l. stipulatio ista. §. alteri. nu. 5. Ro man. in Authen. similiter. C. ad leg. Falci. 5. speciali piæ causæ inter contractus. quorum opinio, nisi & in hoc fallor, magis communis est. Quidam tamen, vt ex Felino constat, existimant, iure Canonico esse aduersus promittentem locum remedio Euangelicæ denunciationis, iuxta cap. nouit. de iudic. & id habere locum, quoties verba stipulationis fuerint directa in ipsum stipulantem: licèt exequutionis formula concepta sit in absentem: quo casu loquitur glos. in d. cap. quoties. Eodem modo Alexand. & alij in dict. §. alteri. censent, esse intelligendam eam opinionem, si vera est, quam paulò antè retulimus: nempe, ex stipulatione ista naturalem obligationem oriri. Quibus tandem effectum est, vt satis sit hæc controuersia difficilis, præsertim circa ius Pontificium, & deinde ad intellectum legis Regiæ quæ hac in materia solet adduci: idcircò aliquot exponam ad faciliorem huius quæstionis expeditionem.

Primùm existimo duplicem esse naturalem obligationem: vnam quidem, quæ insurgit ex honestate, ac debito morali: alteram, quæ ex legis, ac iuris naturalis vinculo oritur. Hæc distinctio colligitur ex Baldo in l. 1. C. de sacrosan. eccles. numer. 55. & Thom. 2. 2. quæstion. 106. articul. 4. 5. & 6. Prior pertinet ad honestam quandam obseruationem, quæ tamen necessaria non est ex vi legis, sed ex vi honestatis moralis. Posterior verò ex vi præcepti legalis necessaria est, nec absque peccati reatu omitti potest: quemadmodum Thomas ipse tradit. Nos item admonuimus hanc distinctionem vtilem admodum esse, in capit. cùm in officijs. de testamentis. numero 10. & in cap. cùm esses. eod. titu. nume. 9. qua ratione effectum est, vt apud ius ipsum Ciuile prior naturalis obligatio effectus aliquot habeat, quippe quæ repetitionem soluti ex errore iuris impediat, secundum Fortun. in l. 1. §. ius naturale. ff. de iustitia & iure. illat. 10. & sufficiens sit ad nouationem. l. 1. ff. de nouationi. atque alios, quos modò exponere non vacat. Posterior autem maiorem vim habet: nam exceptionem, & retentionem inducit: qui effectus maximi censentur à iuris vtriusque interpretibus: atque item in animæ iudicio necessitatem soluendi, & restituendi, omnino imponit sub peccati pœna, quos equidem effectus prior illa obligatio non habet: quem admodum ex his, quæ in specie statim inferam, manifestè constabit, etenim ad multa hanc primam assertionem prætermitimus.

Secundò est maximè obseruandum, legem humanam posse dubio procul quosdam contractus, pacta quædam, & conuentiones ita irritas facere, ac prohibere, vt minimè ex eis oriatur posterior naturalis obligatio, quæ ex debito legali, ac legis vinculo procedit: prout Reipublic. expedire viderint ipsi legumlatores. probatur hæc conclusio. Nam licet ius humanum tollere non possit iura naturalia, quo ad prima principia: scilicet, ratione viuendum est: nec quo ad ea, quæ ex primis principijs necessariò sequuntur, qualia sunt Decalogi præcepta: conclusiones tamen, quæ ex primis principijs iuris naturalis oriuntur, frequentiùs, non tamen in vniuersum, iuris humani dispositioni, qua ex parte id vtile Reipu. & communitati sit, submittuntur. Hoc ipsum & ratio naturalis dictat, vt leges humanæ, & hominum instituta mutentur iuxta vtilitatem ipsius humani conuictus. quod tradit Tho. 1. 2. quæst. 54. art. 5. & 2. 2. q. 60. artic. 5. & rursus. 1. 2. q. 96. artic. 4. Ex quo apparet, humanas constitutiones in his, quæ sunt præter ius naturale, id est, quæ necessariò non sequuntur ex primis principijs iuris naturalis, potestatem habere statuendi, quod in Reipub. vtilitatem cessurum sit, siue præcipiendo, siue prohibendo. His accedit, quòd humana lex si ea iusta sit, etiam ciuilis obligat, & seruanda est in animæ iudicio, & in diuino tribunali. gl. insignis in c. quæ in ecclesiarum. de constit. cuius rationem, & alia, quæ ad eius comprobationem fuere necessaria, ipse tradidi in d. c. cùm esses. At si lex, quæ contractum prohibet, & ei resistit, iusta est, & in animæ iudicio seruanda, profectò necessariò præmittit, naturalem obligationem iuxta posteriorem sensum non oriri ex eo contractu: nam si ea oriretur in animæ iudicio seruandus foret contractus hic à lege prohibitus. Quod apertissimè repugnat ipsius legis virtuti, & iustitiæ. Deinde, vt ex Thom. colligitur in d. q. 60. art. 5. lex humana, aut est iusta, aut iniusta. si iusta, omninò seruanda est. Si iniusta: non alia quidem ratione iniustitiam habet, quàm quòd sit legi naturali contraria. Igitur humana lex, si ea iusta sit, minimè repugnat, nec est contraria legi naturali: idcircò nequaquam verè dici poterit, eam tollere naturalia iura, nec naturales obligationes: tametsi impediat oriri obligationem istam naturalem quæ efficax sit ad excipiendum, & retinendum, item & ad exequutionem in foro animæ exigendam: diceretur autem iniqua lex, si naturalem obligationem tolleret, quippe quæ iuri naturali refragaretur. Prætereà, aut lex humana potest contractum aliquem prohibere, & ei resistere, aut non. Si potest, eadem quidem impedit naturalem obligationem, ex vinculo consensus oriri: quia consensum illum irritum facit in foro exteriori, & interiori, vt superiùs dictum est. Si non potest, tollitur profectò vbique gentium illa vera, & hominum consortio necessaria Reipub. institutio, quæ iuxta tempus & locum debet aliquot conuentiones prohibere, & improbare.

Tertiò hinc constat ex contractu, quem lex prohibet ei resistens, minimè oriri naturalem obligationem. quod not. Bar. in d. l. si quis pro eo. col. pen. & in l. cùm lex. col. 1. ff. de fideiuss. probat text. in l. non dubium. C. de legib. quam opinionem latè defendit Fortun. in d. l. velut. col. 7. ff. de iust. & iure.

Quartò, ab eadem radice deducitur, posse contingere contractum aliquem lege humana reprobari, ita, vt ei lex resistat, nec ex eo producatur naturalis obligatio, & tamen ex eodem efficacem naturalem, & ciuilem obligationem oriri in his prouincijs, vbi eadem humana lex statuta non fuerit, potest etenim humanis constitutionibus contractus quidam prohiberi ob vtilitatem Reip. vel quia ita conueniat ea in prouincia statui, qui tamen cessante lege, aut in alijs prouincijs fieri commodè posset, & factus valeret vtique, & haberet obligationem naturalem, & ciuilem. Saltem eam naturalem, quæ ex consensu legibus non improbato sufficiens est: huius rei possunt proponi varia exempla: Apud Hispanos vxor non potest contrahere sine licentia mariti: & si contraxerit, contractus omnino nullus est, eíque lex Regia, eademque iusta resistit: idcircò, nec naturalem producit hic contractus obligationem, naturalem inquam in eo sensu, quo efficacem esse diximus, vt naturalis obligatio seruanda sit in animæ iudicio, ac procedat à debito legali. Et tamen hic contractus apud Italos, apud Germanos, atque apud ipsos Hispanos olim ante Regiam constitutionem vim haberet, & effectum illum quidem, qui pactionibus ex legitimo consensu gestis adesse solet, atque naturalem obligationem à legis naturalis vinculo productam: quòd si dixeris, non tolli, nec impediri obligationem istam naturalem per legem Regiam, fateri oportet, apud omnes gentes contractum istum non producere obligationem naturalem, quæ procedat à legis vinculo, quod falsissimum est. Ipse fateor obligationem naturalem, lege humana proprie, non tolli, sed impediri, ne oriatur: cùm ea producatur à consensu paciscentium legitimo, id est lege humana minimè reprobato.

Quintò, ex præmissis apparet, maximè referre quid humana lex in his, & alijs conuentionibus discernendis constituerit. Nam si lex ipsa contractui resistat, & eum reprobet, non producitur ex eo naturalis obligatio, quæ vinculo iuris naturalis, & legis fulcitur, tametsi quandoque adsit quædam naturalis obligatio, ab honestate morali procedens: text. optim. in d. l. 1. ff. de nouationi. At si lex ipsa humana conuentioni, & contractui non resistat, nec adsistat: quippe, quæ nec ipsum contractum reprobet, nec expressim approbet ei actionem tribuens, & obligationem: imò quandoque expressim eas denegauerit, tunc contractus hic manet destitutus auxilio iuris Ciuilis sub fomento tantùm legis naturalis: atque ideo ex eo oritur naturalis obligatio, non tantùm ea, quæ ad moralem honestatem pertinet, sed & illa, quæ à debito legis producitur.

Sextò patet ex proximè dictis, rei dotalis alienationem minimè producere naturalem obligationem Lex etenim iusta, quæ de fundodotali lata est, hunc contractum prohibet, eíque resistit, nec tantùm denegat actionem, quod patet in l. 1. ff. de fundo dotali. Quamobrem illa naturalis obligatio, quæ à debito legis procedit, hîc omninò impeditur, & tamen vbi lex ista lata non foret, valeret quidem hic contractus propter consensum vtriusque contrahentis minimè lege humana impeditum: quòd si dixeris, ex hoc contractu naturalem obligationem oriri ex debito legali, fateri necesse est, alienantem rem dotalem in iudicio animæ teneri ad obseruationem contractus, & esse locum exceptioni, ac retentioni, quæ omnia procul à vero abhorrent, nec iure defendi possunt.

Septimò, hinc deducitur, non esse necessarium, vt contractus lege ciuili prohibitus possit iuramento confirmari, quòd ex eo oriatur naturalis obligatio. Nam & si contractus omninò nullus sit, eíque lex resistat & impediat oriri obligationem naturalem à debito legis procedentem, nihilominus confirmari poterit iuramento, quem admodum probatur in d. cap. cùm contingat. iuncta proxima illatione. & in hoc c. quamuis pactum. atque ideo etiam non est omnino necessaria probatio. Bart. in d. l. si quis pro eo. dum agens, an stipulatio alteri per alterum iuramento præstito sit valida, vtitur ea ratione, quia ex hac stipulatione absque iuramento nascitur obligatio naturalis.

Octauò, libet ad planiorem eorum, quæ iam præmisimus, intellectum itidem adnotare, nec eam esse sufficientem argumentationem, quaquis probare conetur, naturalem obligationem ex debito legali procedere ab aliquo contractu: si scienter facta solutio repetitionem non habeat iuris errore. Nam hunc effectum quandoque operatur naturalis obligatio ab honestate morali procedens: quod probatur in l. si pœnæ causa. ff. de condict. indebit. Etenim in §. præcedenti diximus, liberatum à solutione pecuniæ, quam soluere alioqui tenebatur, causa pœnæ, & ad punitionem creditoris, minimè teneri in animæ iudicio naturaliter ex debito legali ad illius pecuniæ solutionem: & tamen si soluat, non poterit condictione indebiti repetere. text. in d. l. si pœnæ causa. Hic enim effectus procedit ab obligatione quadam naturali, quæ pertinet ad moralem honestatem. Sic & in eo, qui alteri remunerationis causa tenetur moraliter obligatione naturali ad antidora, sicuti in dict. capitul. cum in officijs, de testamen. probauimus. Eadem ratione constat intellectus ad l. 1. l. error. C. ad l. Falcid. cum his, quæ notantur in l. 1. ff. de condict. indebit. quibus satis manifestum fit, hæredem soluentem integra legata errore iuris non retenta Falcidia, minimè posse quartam repetere, id enim procedit propter illam naturalem obligationem, quæ ab honestate morali procedit, quo plenior fides erga testatoris voluntatem seruetur. dict. l. 1. C. ad legem Falcid. Nec enim hæres tenetur naturali obligatione, quæ ex debito legali oritur, integra legata soluere, non retenta Falcidia. Cùm eum lex ipsa liberum efficiat à quarta, quæ lege iusta permittente per hæredem retineri potest, & poterat olim etiam testatore prohibente Falcidíam detrahi, sicuti iuris est apertissimi: ita quidem quòd nec pœna adiecta prohibitioni valida foret. l. quod de bonis. §. 1. ff. ad l. Falcid. ex quibus duo subinfero, primùm, legem ciuilem permittentem Falcidiam, & prohibentem, ne testator eam vetaret, huic testatoris prohibitioni resistere. quod not. glos. in d. l. stipulatio ista. §. alteri. in verb. conueniat. quicquid ibi Ias. num. 18. dixerit. Secundum, quòd olim etiam testatore prohibente deductionem Falcidiæ, hæres minimè tenebatur naturaliter obligatione debiti legalis legata integra soluere, non deducta Falcidia, licèt Ias. in d. num. 18. contrarium notauerit: & idem in l. cùm quis. post gl. ibi. C. de iuris & fact. ignorantia. Est enim falsa Iasonis opinio, vel intelligenda de naturali obligatione, quæ ab honestate morali procedit. Et sanè si verum esset, legem humanam in hoc casu non resistere prohibitioni Falcidiæ, dubio procul daretur naturalis obligatio legalis vinculi. Quòd si ea detur, necessariò sequitur, hæredem in animæ iudicio non posse Falcidiam olim retinere, ea prohibita per testatorem: posséque legatarios iure Falcidiæ prohibitæ retentione vti. Quorum posterius falsum est, etiam in iudicio exteriori, nisi hæres iuris errore legata integra soluerit. Prius verò itidem est à veritate admodum alienum: cùm auctoritate legis iustæ legatarij à Falcidia excludantur, & hæres eam possit retinere. Deinde si hæres naturaliter teneretur debito legali soluere integra legata prohibita Falcidia per testatorem, profectò non posset eam quantitatem, quam per errorem facti soluisset, repetere nec in foro exteriori: cùm legatarij habeant exceptionem, ac retentionem ex dicta naturali obligatione, nec in animæ iudicio: & tamen falsum id est: quia si soluit hæres errore facti, existimans bona hæreditaria integris legatis soluendis sufficere, posset repetere, secundum communem in dicta l. error. est & aliud huius illationis & conclusionis exemplum pium in hærede soluente legata, ex minùs solenni testamento: illa etenim si soluerit per errorem iuris, repetere non poterit. l. fideicommissum. C. de condict. indebit. gloss. Bartol. & Doctor. in dicta l. cùm quis. C. de iuris & fact. ignor. gloss. in l. 1. ff. de condictione indeb. optimus textus, in l. vltima. C. ad legem Falcidiam. Quibus in locis communium consensu probatur, ex minùs solenni testamento naturalem obligationem oriri. Hæc verò naturalis obligatio solùm procedit à morali honestate, secundum quam deferendum est voluntati testatoris, iuxta l. 1. C. ad legem Falcid. atque ideo repetitionem impedit soluti per iuris errorem. Non tamen hæc est naturalis obligatio debiti legalis, quæ retentionem & exceptionem habeat: & quæ omnino cogat in animæ iudicio ad solutionem: sicuti nos latiùs probauimus in dicto capitul. cùm esses. de testament.

Nonò, præmittendum est, hanc stipulationem alteri per alterum factam posse variè concipi. Nam si ita formula concepta sit, vt nomine absentis quis stipuletur, fiátque tota stipulatio absentis nomine, tunc sanè stipulatio valet, nec ista prohibetur in dicto §. alteri. quemadmodum voluerunt gloss. & Docto. per textum ibi in l. huiusmodi. ff. de legat. 1. gloss. in §. alteri. Institut. de inutilib. stipulat. & in l. penulti. ff. de negot. gest. & in l. quæcunque gerimus. ff. de action. & obligation. ex quibus illud apertè colligitur, hanc stipulationem validam esse, etiam nullo præcedente mandato: tenebitúrque hic stipulator post ratihabitionem absentis ei actiones cedere: quod probatur in dicta l. penulti. & est hæc opinio communis, vt constat ex Iasone in dicto §. alteri. sub l. stipulatio ista. numero 11. cui addenda sunt, quæ ipse notaui lib. 1. Variarum Resolut. capitu. 14. numer. 13. Quandoque stipulatio concipitur simpliciter verbis principalibus directis in personam stipulantis, hunc in modum: Promittis mihi dare Titio centum? Et in hac specie intelligenda sunt iuris Ciuilis responsa, quæ de stipulatione ista tractauerunt: ídque multis necessarò probatur. Siquidem vbi verba obligationis in absentem diriguntur, præsens nec dicitur stipulator, nec dicitur stipulari. Deinde in prædictis iuris ciuilis responsis, maximè in d. l. stipulatio ista. §. alteri. & in d. §. alteri. de inutilib. stipula. hæc stipulatio improbatur eo, quòd ipsius stipulantis nihil intersit, non autem ex defectu formulæ conceptæ. Qua ratione foret reprobanda, si verba ipsius promissionis non dirigerentur in præsentem. text. in d. l. stipulatio ista. §. si quis insulam. & est ab omnibus receptum. præsertim, quia glos. in d. §. alteri. & in l. 1. ff. de pactis. in verb. in idem. has Iurisconsultorum auctoritates ita intellexere, vt verba promissionis in præsentem dirigantur, exequutionis autem in absentem. Idcircò ea, quæ de stipulatione alteri per alterum facta dicta fuere, necessariò intelligenda sunt, siue quo ad Ius Canonicum, siue quo ad Ciuile, in ea specie, qua verba promissionis in præsentem diriguntur.

Tertiò, potest contingere, quod verba ipsius promissionis in absentem dirigantur: & in hoc casu nihil curandum est de iuris Ciuilis responsis, quibus agitur, neminem alteri posse stipulari: aut sanè, & in hac specie receptis Iurisconsultorum sententijs, dicendum erit, hanc stipulationem omnino nullam esse, nec aliquem habere effectum: cùm omnes ferè Iuris vtriusque interpretes naturalem obligationem, & iuris Pontificij æquitatem huic negauerint, atque senserint legem ei resistere: quod ex præmissis apparet. Potiùs forsan dicetur hæc promissio acceptilatio: de qua paulò pòst agemus. Nam & gloss. in d. c. quoties cordis oculis. præmittit in ea stipulatione, cui vires iure Pontificio tribui contendit, verba in ipsum præsentem, quo ad obligationem, esse directa.

Decimò, vt ad propositam quæstionem accedamus, ipse opinor iure Pontificio, alteri per alterum posse stipulari verbis promissionis in præsentem directis, secundum auctoritatem gloss & eorum, qui eam sequuntur in dict. capitul. quoties cordis oculis. Ea prætereà ratione, quòd iure Canonico ex pacto nudo actio oriatur. cap. 1. de pact. atque ideo ob eandem æquitatem hæc stipulatio erit Iure Pontificio admittenda in hoc sensu, vt valida sit, & sequuta absentis acceptatione, eiúsque præstito consensu teneatur præsens stipulator ei actionem cedere. Sic etenim intelligo gloss. in d. c. quoties. ex his, quæ ipse adnotaui in d. c. 14. lib. 1. Variarum Resolut. nu. 13. idemque & iure Regio respondendum erit propter l. 3. ti. 8. libr. 3. ordin. Nec quicquam oberit decisio tex. in c. quanquam. de vsu. in 6. quicquid enim alij responderint, ille text. exigit ad cautionem absentis publicam personam, vt absenti sequuta ratihabitione, aut acceptatione actio competat, & acquiratur sine cessione: sicuti de notario tradidimus in dicto capitulo 14. numer. 13. vnde iuxta opinionem istam non tantùm denunciatio Euangelica est admittenda, sed & actio aduersus eum, qui alteri per alterum promisit.

Vndecimò, hac in eadem controuersia opinamur, ius Ciuile nec adsistere, nec resistere huic stipulationi, quæ alteri per alterum fit: quod, vt iam tradidimus, communi ferè omnium iudicio definitum est. Cui minimè oberunt, quæ aduersus hanc sententiam adducta fuere: ea etenim procedunt, quo ad ciuilem obligationem, non quo ad naturalem: siquidem ne ciuilis actio, & ne obligatio ciuilis oriantur & dentur, verum est, ius Ciuile hanc stipulationem prohibere: & quo ad effectus ciuiles actionis & obligationis, sicuti Fortu. explicat in d. l. 1. ff. de pactis. nu. 25. Huic sanè responsioni plurimum adstipulatur, quod dictio, potest, præmissa negatione non semper præcisam inducit necessitatem, nec tollit omnem potentiam, imò secundum subiectam materiam est intelligenda. tex. optimus in c. quanto. & ibi Abb. & Felin. de præsumptio. & in c. literas. de resti. spol. Sic licet in l. obligari. ff. de auctor. tutor. dictum sit, pupillum non posse obligari sine tutoris auctoritate, intelligitur tamen de obligatione ciuili, & legali, quo ad debitum præcisum: non tamen de naturali: nam quo ad eam, pupillus proximus pubertati obligatur. l. prima. ff. de nouatio. Sic quamuis ius ciuile dictet, neminem posse alteri stipulari, poterit ea negatiua oratio procedere, quo ad obligationem ciuilem, de qua lex ipsa tractat: non de obligatione naturali, quæ ex pacto nudo oritur: & quæ lege non resistente iustissima est. Denique hæc responsio colligitur ex his, quæ tradiderunt Ias. numero 23. & Fortuni. columna decimaoctaua, in dicta l. Gallus. in principio. Carol. Molinæ. in consuetu. Parisi. titu. 1. §. 1. in glos. 3. in princip. Deci. in l. pacta, quæ contra. C. de pact. col. 2. Ioan. Corasi. in l. si intercedat. §. si vsusfructus. ff. de seruitut. ad finem. Quibus in locis expenditur vis, & potestas huius orationis non potest. Non me latet, hanc vndecimam conclusionem satis dubiam esse, & fortassis posse facilius iure probari, & defendi ius ipsum ciuile resistere huic stipulationi, quæ alteri per alterum fiat: qua præmissa opinione, & illud constabit, ex ea promissione minimè deduci naturalem obligationem, quæ ad legale debitum pertineat: atque ideo nec iure Canonico eam stipulationem validam esse, cùm ei deficiat naturalis illa obligatio, à qua iuris Pontificij æquitas de pacto nudo procedit: sitque maximum inter hæc duo discrimen: siquidem pacto nudo lex ciuilis nec adsistit, nec resistit, tantùm actionem & obligationem ciuiles denegat. Attamen propter rei ambiguitatem lectoribus proponimus tutiores assertiones, ne tot auctoribus refragemur, nihilominus quid hac de re senserimus eidem significantes, quò lector ipse possit expendere, quàm inuiti, quandoque receptis iam diu opinionibus accedamus: quod verò attinet ad legem 1. ff. de nouatio. existimo legem ciuilem resistere obligationi pupilli absque tutoris auctoritate: & ideo etiam si is sit proximus pubertati, non oriri naturalem obligationem, quæ procedat à debito legali, & habeat ius excipiendi, ac retinendi, sitq́ue in animæ iudicio efficax: adest tamen huic contractui naturalis quædam obligatio, quæ ad moralem honestatem pertinet, cui competunt effectus nouationis, de quo in d. l. 1. & non repetendi solutum scienter per errorem iuris. l. si pœnæ causa. ff. de condi. inde. l. fideicommissum. C. eo. tit.

Duodecimò, ex suprà scriptis consentaneum est, oriri naturalem istam obligationem, quæ ad honestatem pertineat ex promissione, & stipulatione alteri per alterum facta. Qua ratione hęc stipulatio illos effectus habebit, quos habet naturalis obligatio ad moralem honestatem pertinens: nec in hac conclusione iure poterit controuerti, etiam si sequamur opiniones communi omnium iudicio contrarias, quarum paulò antè meminimus.

Decimotertiò, inspectis communibus sententijs, & his, quæ maiori interpretum suffragio receptæ sunt, apparet adhuc oriri naturalem obligationem debiti legalis ex stipulatione ista, quæ alteri per alterum fit: cuius opinionis authores hîc omittimus, quia superiùs eorum mentionem fecimus: maximè est hæc conclusio vera in his regnis, propter l. 3. tit. 8. lib. 3. ordinat.

Decimoquartò, vtcunque de his, quæ in pręmissam disputationem inciderunt, mihi verissima videtur opinio Bar. existimantis hanc stipulationem, quæ alteri per alterum fit, validam esse, etiam iure ciuili, si iuramentum accesserit: non enim est prohibita fauore publico, nec iuramentum ex parte iurantis, nec ex parte eius, cui iuratur, est illicitum, cùm possit seruari vtrinque, sine dispendio salutis æternæ: sed eidem stipulationi lex ciuilis, vel resistit, vel non assistit, quia stipulantis minimè quicquam intersit. Quæ quidem ratio religione iuramenti deficere quodammodo videtur, propter diuini nominis intercessionem. Sic denique Bart. conclusio communis est, eam etenim tenuerunt gloss. in d. c. quoties cordis oculus. 1. q. 7. Bald. in l. nam & posteà. §. iusiurandum. ff. de iureiur. Anto. & Imola in dict. cap. cùm contingat. Alexan. & Iason. in dict. §. alteri. nume. 4. Abb. in Proœmio Gregor. numer. 25. quorum opinionem fatetur communem esse Andre. Alciat. in d. cap. cùm contingat. nume. 221. licèt ipse, & Panor. ibi de hac sententia dubitauerint, & contrarium tenuerunt Rom. in consi. 440. col. vlti. Ioan. Faber in §. si quis alij. Instit. de inutilib. stipul. col. 4. Bald. sibi contrarius in d. c. cùm contingat. conclu. 5. atque ita Philip. Corne. in d. Auth. sacramenta puberum. nu. 35. multa aduersus communem conatur adducere, quæ cessant, si ad amussim examinentur hoc in §. prænotata. Nec enim vbi agitur de obseruando iuramento, attendimus intersit quicquam, vel non ipsius cui iuratum est. tex. celebris in cap. debitores. de iureiurand. Et præterea cùm ex iuramento obligatio oriatur, sicuti in hac prima huius relectionis parte admonuimus, §. 2. satis probatur, stipulationem istam iuramento confirmari, & validam esse. Quam sententiam in eo sensu accipimus, vt sequuta absentis acceptatione cedenda sit ei actio per stipulantem, quod & paulò antè de iure Pontificio obseruandum esse diximus. Hæc de prima Bart. illatione.

Secundo loco Bartol. infert ad pactum nudum, quod licet iure Ciuili sit viribus equidem efficacibus ad agendum destitutum, tamen si iuratum sit, vires ad agendum habeat. Cui sanè illationi aliquot item prænotanda sunt. Atque erit hæc illatio vndecima principalis conclusio.

Primùm, pactum nudum id dici, cui præter consensum, & conuentionem nihil extrinsecùs accedit. Quasi ea pactio, quæ in proprium, & speciale nomen contractus minimè transierit, nec aliquod extrinsecùs fomentum acceperit, nuda sit. l. iuris gentium. §. sed cùm nulla. Et in princip. & in §. quinimò. ff. de pact. idcircò pacta nuda apud Iurisconsultos dicuntur pacta conuenta. d. l. iuris gentium. §. prætor ait. & l. pacta conuenta. ff. de contrahen. emptio. Cicero lib. 2. ad Herennium, & lib. 2. de Inuentione: sunt enim, inquit, pacta, quæ legibus seruanda sunt, sunt idem pacta, quæ sine legibus obseruantur ex conuentu, quæ iuri præstare dicuntur. Hæc Cicero, qui ea pacta iuri præstare dixit, quæ nuda sunt, & licet ius Ciuile negauerit eis actionem, prætor tamen per exceptionem ea defendit. Optimus ad hæc tex. in l. si tibi. C. locat. tradunt Bart. & alij in dict. l. iuris gentium. §. igitur nuda. Salic. in l. legem. C. de pact. Ioannes Coras. in lib. 1. Miscellane. capitulo primo. Sic & conuentiones, quę proprium, atque speciale nomen non habent, pacta propriè dicuntur: atque in dubio appellatione pacti de conuento, & sic de nudo intelligendum est, secundum Bald. & Dec. post alios in Rub. C. de pac. vbi Andr. Alci. hanc opinionem scribit communem esse. Dicuntur hæc pacta nuda, per metaphoram, quia simplicia omníque legum auxilio, viribúsque sint destituta. His autem solent extrinsecus multa accedere, quæ hanc nuditatem tollunt: nempe, verborum solennis forma, id est, stipulatio, rei traditio, causæ expressio: vt causa donationis, aut alicuius rei agendæ, aut contractus aliquis præcedens, cui pactum nudum ipsum ex conuentu tantùm accesserit. Ex quibus actio vtroque iure datur, & oritur similiter obligatione ciuili constituta: quod latè explicat glo. in dicto §. igitur nuda. & ibi Doct. Panor. in cap. 1. de pac. col. 2. quibus in locis hæc traditur materia.

Secundò principaliter constituendum est, iure Ciuili ex pacto nudo, nec nasci ciuilem obligationem, nec itidem actionem ciuilem dari. l. iuris gentium. §. sed cum nulla. versi. igitur nuda pactio obligationem non parit. ff. de pact. cuius loci auctoritate, iam diu est hæc opinio recepta. Rationem autem huic iuris Ciuilis responsioni conantur quidam aptare ex eo, quòd lex ciuilis præsumat animo indeliberato, & ex leuitate pactum istud nudum processisse: atque ideo noluit ius Ciuile ei actionem dare. l. sciendum. §. ea autem. ff. de ædilit. edicto. Huius rationis post alios meminit Alexand. Imolens. in Rubric. ff. de verb. oblig. eritque hæc præsumptio Iuris, & de iure: quia lex ciuilis super hac præsumptione statuit denegans actionem. d. §. sed cùm nulla. qua ratione adhuc actio minimè dabitur, etiamsi constiterit, deliberato animo pactum conuentum fuisse iuxta communem omnium sententiam. Verùm huic rationi plura obstant. Primùm quidem, quòd isthæc præsumptio constituatur, & colligatur à Iure Ciuili ad denegandam actionem: contraria verò, nempè animi deliberati ab ipso prætore ad exceptionem, retentionem, & alios similes effectus, vt constat ex dicto §. sed cùm nulla. Sed tamen id mirum videri non debet: quandoque etenim præsumptio datur à iure, quo ad vnum effectum, non tamen quo ad alium: sicuti colligitur ex notatis in c. afferte. de præsumptionib. præsumitur equidem delictum, quo ad pœnam extraordinariam, non tamen quo ad ordinariam. Nec item inconuenit ex eodem facto aliquid præsumi iure Pontificio, quod non præsumatur iure Cæsareo: imò contrarium potiùs. Ius Ciuile ex cohabitatione maris & fœminæ, data æqualitate matrimonium præsumit. lege in liberæ. ff. de ritu nuptiarum. non sic ius Canonicum, quod ex ea cohabitatione præsumit fornicationem. c. 1. 30. q. 5. cuius discriminis nos meminimus in Epitome de sponsalib. 2. part. cap. 1. nume. 5. Adhuc tamen hæc ratio Alexand. & aliorum minimè satisfacit: quippe quæ conuinceret, si vera foret, actionem iure Ciuili dari ex pacto nudo, vbi per paciscentis confessionem constaret animus deliberatus, cùm præsumptio iuris, & de iure in contrarium admittat confessionem illius, pro quo præsumitur, secundum communem in cap. is qui fidem. de sponsalib. gl. in Auth. de æqualit. doti. §. aliud. versi. scribat. & in l. in contractibus. vers. nullo modo. C. de non numerat. pecunia. & verè, si communi omnium sententiæ standum est, & ipsis quidem iuris Ciuilis responsis, planè dicendum erit, etiam in hoc casu actionem ex pacto nudo minimè dari, nec obligationem ciuilem oriri: præsertim ratio Alexan. ex eo deficit, quòd ius ipsum Ciuile fatetur ex pacto nudo oriri, naturalem obligationem debiti quidem legalis ad retinendum, ad excipiendum, & compensandum. Quæ profectò minimè oriretur præsumptione constituta, non deliberatæ promissionis. Nam prætor ipse aduersus iuris Ciuilis præsumptionem, non defenderet pacta nuda ratione consensus minùs perfecti, non præmissa animi integra deliberatione: Imò præsumpta leuitate quadam, quo casu, si de hoc constet, nec iure Pontificio, nec in animæ iudicio pacta nuda seruanda sunt, cùm deficiat consensus ad conuentionem necessarius. l. 1. ff. de pactis.

Quidam autem aduersus communem opinantur, etiam iure Ciuili, ex pacto nudo obligationem ciuilem nasci, & actionem competere, ídque probare conantur: primò, quia in materia peccati adhuc in foro ciuili standum est iuri Pontificio, quo datur ex pacto nudo actio, non Ciuili. c. vlt. de præscript. c. nouit. de iudic. at in obseruandis pactis nudis agitur de peccato mortali, quod committitur ab eo, qui pactum nudum violat. glos. communiter recepta in d. c. 1. de pact. vbi Fortuni. non semel hanc opinionem tenet, quam fatetur communem esse Andr. ab Exea. de pact. num. 374. aliquot friuolas rationes aduersum eam inducens, qui tamen à nume. 35. multa tradit in fauorem communis sententiæ, cui palàm suffragatur ratio naturalis obligationis à debito legali procedens, quæ cogit præcisè ad pacti nudi obseruationem in animæ iudicio, cùm iure naturali teneatur quis eidem pacto stare. Igitur & in foro seculari apud iudices laicos non est actio neganda ex pacto nudo agendi. Huic rationi respondetur, verum esse, iuri Pontificio in vtroque foro standum esse, quando tractatur, an aliquid sit permittendum approbatione quadam: nam si Ius Canonicum id prohibeat ea ratione, quòd peccatum sit, Ius Ciuile non poterit id permittere, & si permiserit iuri Pontificio cedere debet. At in præsenti tractatu pacti nudi, non permittit Ius Ciuile approbatione quadam, quòd promissor licitè retineat quantitatem, aut rem pacto nudo promissam, nec admittit. peccatum illud, quod ipse promissor commiserit peccatum ipsum effringens. Quid ergo Ius Ciuile hac in re statuit? profectò id explicabitur ad rationem huius propositæ quæstionis. Ius etenim Ciuile, etiam si prætor pacta nuda per exceptionem, retentionem, & compensationem defenderit ex æquitate iuris naturalis, noluit actionem pactis nudis ciuilem tribuere: imò eam negauit ad vtilitatem Reipublicæ, vt tot lites, quæ ratione pactorum simplicium contingere frequentissimè possent, foris cederent, & ab his exterminarentur: hoc palàm est ex ipsis Iurisconsultorum responsis, multáque similia exempla possunt huic negotio aptari, maximè illud, quod ex tractatu l. secund. C. de rescind. vendi. obuium est, & singulare. Etenim licet decepto vltra iusti precij dimidiam, teneatur alter læsionem illam resarcire in animæ iudicio sub peccati mortalis reatu, & culpa: lex tamen ciuilis actionem decepto negauit ad huius læsionis reparationem: qua de re nos multa tradidimus libro secundo Variarum Resoluti. capit. 4 nume. 11. Deinde & his accedit, quòd fornicatio simplex, atque item ea, quæ in publicis lupanaribus exercetur, peccatum est mortale: & tamen nec lex ciuilis, nec Pontificia huic malo medetur, nec eam punire curat: quod in Epitome in quartum explicuimus. 1. parte, capit. 3. num. 9. Sic & licet quis quandoque teneatur sub peccati mortalis culpa benefacienti remunerari, attamen humana lex ciuilis, nullam actionem aduersus ingratum dedit ad hanc remunerationem, nec ea iure competit: sicuti meminimus in c. cùm in officijs. de testam. Hæc sanè sunt, quæ possunt comprobare similitudine quadam rationem istam, quam exposuimus, ad humanas ac ciuiles leges pacto nudo negantes actionem. Vnde manifestè errare videtur Andr. Alciat. in Rub. ff. de verb. obligat. nume. 13. & lib. 5. parad. cap. 5. dum scribit, ex pacto nudo iure etiam Ciuili actionem oriri in his casibus, quibus eiusdem pacti violatio mortalem culpam habet. Falsa siquidem est hæc opinio ex præmissis.

Secundò, aduersus communem Fortun. in dict. capit. 1. num. 10. alia vtitur ratione, existimans adhuc iure Ciuili post iuris Canonici statuta, ex pacto nudo actionem dari. Nam si quid omissum sit iure Ciuili, standum est in eo iuri Pontificio: quemadmodum communi sententia traditum est in capitul. cleric. de iudic. cap. 1. de noui oper. nuncia. Authen. quomodo oporteat Episcopos. collat. 7. in princi. Sed licet iure Ciuili omissus sit casus pacti nudi, cui actionem dari iura ciuilia omiserunt, ius tamen Canonicum palàm eidem actionem dedit: igitur actio in foro Cæsareo pacto nudo competit. Sed hæc ratio manifestè deficit, quippe quæ falsum præmittat: cùm hic casus non sit à iure Ciuili omissus, imò expressim decisus: siquidem in dicto §. sed cùm nulla. responsum est, nudam conuentionem minimè parere actionem ciuilem. Etenim si ius Ciuile actionem dedisset pactis solennibus, omittens pacta nuda, potuisset dici, hunc casum omissum fuisse: at cùm palàm responderint Iurisconsulti, pacta nuda non habere actionem ciuilem: sequitur statim, non esse hunc casum omissum, sed omnino decisum.

Tertiò, nihilominus, quòd iure Ciuili pactum nudum actionem producat, probatur hac argumentatione. Pactum nudum præsumitur animo donandi conceptum, & itidem donationis causa. l. Campanus. ff. de operis libert. vbi constat, quòd qui sciens, se non teneri, promittit centum alteri, donasse videatur. Sicuti ex eo loco adnotarunt Abb. in capitul. si cautio 3. columna, de fide instrumen. glos. in l. 2. §. circa. ff. de doli exceptio. Ias. in §. si minùs. numero 8. de action. idem Iason. in l. iurisgentium. §. sed cùm nulla. ff. de pactis. numero 28. donatio autem hodie fieri potest pacto nudo. l. si quis argentum. §. vltim. C. de donat. Ergo quodlibet pactum nudum iure Ciuili producit actionem. Huic argumentationi respondetur, donationem tunc præsumi ex promissione scienter facta, quando ea fit per solennem stipulationem, secundum Paul. de Castro. in dicto §. sed cùm nulla. vbi Iaso. refert alios idem tenentes: non autem, vbi facta fuerit per pactum nudum. Et præterea d. l. si quis argentum. obtinet in donatione vera, non in præsumpta, qualis est ista, ne dentur duo specialia in vna, & eadem re, aduersus l. 1. C. de dotis promiss. Sic denique fit, vt iuris sit constitutissimum, lege Ciuili actionem pacto nudo negari: idq́ue fieri potuit, cùm actiones Iure Ciuili fuerint inductæ. l. 2. §. ex actis. ff. de origine iur.

Tertiò, hoc in tractatu constituendum est, Iure Pontificio pactum nudum actionem efficacem ad exigendum producere. tex. est ita omnium consensu intellectus in dicto capit. 1. de pactis. quam illius capitis interpretationem Fortuni. in eius relectione omnium latissimè defendit aduersus aliquot rationes, quæ solent adduci in contrarium, maximè per Felin. in dicto capit. 1. & Iaso. in dicto §. sed cùm nulla. Quibus illud est obiter adijciendum, quo ad apertiorem intellectum eorum, quæ ab ipsis tradita fuêre, nempe, pactum nudum Iure Canonico actionem producere, si causam expressam habeat: alioqui pactum nudum à causa etiam Iure Pontificio actionem minimè producit: secundum Abb. in capit. si cautio. colum. 2. de fide instrument. Bald. in l. si de diuisione. ad finem. C. famil. herciscun. Felin. in dicto capit. 1. de pact. colum. vlti. Fortun. inibi numero 34. & Ias. in dicto §. sed cùm nulla. 3. colum. text. optimus in dicto capit. si cautio. Et probatur ratione: nam pactum nudum Iure Canonico non habet maiorem vim, quàm habeat stipulatio Iure Ciuili: sed stipulatio sine causa non habet actionem quo ad effectum. l. 2. §. circa. ff. de doli exceptio. igitur nec pactum nudum. Deinde promissio nuda ab expressione causæ, si promissor sciebat se nulla ex causa debere, donatio præsumitur, modò probetur hæc scientia: si verò constet ipsum promittentem credidisse causam subesse, quæ non inerat, aut simus in dubio, an ita crediderit, vel ne, præsumitur promissio indeliberata, & emissa absque animo donandi & obligationis, ioco potiùs quàm seriò: atque ideò etiam Iure Canonico non obligat, nec Iure Naturali, nec Regio, quia deficit consensus. quod in dicto capit. si cautio. frequentissimo omnium consensu explicatur: maximè per Abb. quamobrem plurimùm est aduertendum, an donatio in his promissionibus, & pactis nudis aut simplicibus præsumatur. de quo latè Ias. in dicto §. sed cùm nulla. 2. colum. idem Iaso. in l. tale pactum. in principio. 2. colu. ff. de pactis. & in l. diuortio. ff. de verb. obligat. Bal. & Ias. in l. sicut. C. de repud. hæred. Hippo. in l. 1. §. præterea. ff. de quæstion. numero 93. idem in Rubric. de fideiusso. numero 45. Fortuni. in dicto c. 1. de pactis. numero 34. Deci. in consil. 682. num. 4. latè Barbat. in l. generaliter. colum. 15. ff. de verbo. obligationibus. Feli. item in dicto capit. si cautio. quod si verum est, Iure Pontificio pactum nudum à causa actionem non producere, parum, aut sanè nihil refert, & conducit asseuerare, Iure Canonico pacta nuda producere actionem, cùm, si causam habeant, iam non nuda, sed vestita sunt, vt interim loquendi formula vtar. Nihilominùs non obstat hęc consideratio: etenim etsi verum sit, pacta nuda ab expressione causę nec Iure Canonico actionem producere, & vtroque Iure Ciuili etiam pacta habere actionem ex adiectione causæ, constat discrimen maximum inter Iura Pontificia & Ciuilia, quia Iure Ciuili tunc demum pactum alioqui nudum fomentum à causa recipit, cùm eius sit effectus sequutus, non ex simplici tantùm eius appositione: & sic fouetur pactum nudum ab effectu causæ, dicta l. iuris gentium. §. sed etsi. & §. & ideò. vt si tibi dem pallium, vt eas pro me Romam, vt des mihi equum: hoc casu Iure Ciuili actio oritur, at si absque exequutione simpliciter adijciatur causa in hunc modum, dabo tibi centum, vt eas pro me Romam: ex hoc pacto Iure Ciuili actio non oritur, bene tamen Iure Pontificio: sicuti explicat Fortun. in dicto capit. 1. de pactis. numero 34. Erit & aliud huius distinctionis exemplum. Nam Iure Canonico actio oritur, si quis ita promiserit: Promitto donare centum: est etenim hæc promissio nuda donationis, non donatio: sed tamen Iure Pontificum actio ex ea oritur, secundum Abb. in dicto capit. si cautio. 2. colum. argu. capit. 1. de donationibus. Iure autem Ciuili ante. lege, si quis argentum. §. vltim. C. de donationibus. non habebat nec producebat actionem. Bartol. & communis in dicta l. iuris gentium. in princi. ff. de pact. Iaso. in §. in personam. de actionib. nu. 60. Est item & exemplum non incongruum, si quis sciens se nihil alteri debere, centum ei promittat: est namque tunc causa donationis præsumpta: Iure autem Canonico actio ex hac donatione præsumpta oritur, licet pacto nudo concepta, non sic Iure Ciuili. Siquidem Iure Pontificio non contingunt hîc duo specialia, cùm Iure Canonico ex pacto nudo donationis regulariter actio constituta sit: atque ita hoc exemplum collegimus ex Felin. in dicto capit. 1. de pactis. licet Fortu. inibi num. 34. existimet, etiam Iure Ciuili in hac specie dari actionem.

Quartò, principaliter est hîc adnotandum Iure Pontificio actionem oriri, & dari ex pollicitatione, quæ est vnius promissio absenti, non præsenti facta. Hæc conclusio probatur secundum Abb. ibi in capit. qualiter. de pactis. dum Diui Gregorij responsio transscripta ex libro 8. Epistola. Epistol. 38. generalis est. ad idem est optimus text. in capit. iuramenti. 22. quæstio. 5. pollicitatio enim promissio est. l. sciendum. §. dictum. ff. de ædilit. edict. Quam sententiam latè defendit Fortu. in dicta l. 1. ff. de pactis. colum. 2. & 3. auctoritate text. in capit. si tibi absenti. de præbend. in 6. cui facilimè poterit responderi, si consideremus eam decisionem agere de collatione beneficiorum, quæ certa debet esse, ac necessariò à Prælatis & Episcopis facienda: idcircò non est ad exemplum donationis iudicanda, valetq́ue collatio absenti facta nemine pro eo acceptante, nec reuocari potest: quod ipse tradidi libro 3. Variarum resolut. cap. 16. in princip. quamobrem non rectè adducitur ad hanc controuersiam text. in dicto capit. si tibi absenti. Deinde, ne quis existimet certam esse Panormi. sententiam de acceptilatione, quam modò retulimus, aduertere oportet Iure Pontificio ex pacto, id est, ex duorum consensu actionem oriri. cap. 1. de pactis. l. 1. ff. eod. at acceptilatio non habet duorum consensum, sed vnius tantùm. Nec diui Gregorij auctoritas quicquam vrget: quia is loquitur de pacto conuento ex duorum consensu, vt constat ex dicta Episto. 38. Sic sanè Panormit. parum sibi constans in capit. cùm inter vniuersas. colu. vlt. de elect. asseuerat, quòd Iure Canonico ex pollicitatione actio minimè oriatur. cuius opinionem sequuntur Ias. in dicta l. iurisgentium. §. sed cùm nulla. idem Iaso. in Rubri. ff. de verbo. obligationibus. colu. 3. & 4. vbi Lancelot. Galiaula. folio 12. colum. 3. & Alciat. numero 7. idem probant asserentes, hanc opinionem esse communem. Cui suffragatur gloss. in capit. scimus. 12. quæstio. 1. dicens esse speciale, quòd ex pollicitatione facta Deo, vel Reipublicæ oriatur actio. Igitur regulariter etiam Iure Canonico ex pollicitatione actio non oritur. Et præterea constat hæc opinio ex eo, quòd pollicitatio non producit naturalem obligationem, quæ ex consensu duorum oritur. l. 1. ff. de pactis. notat in specie Bartol. in l. si vnus. §. pactus. colum. 5. ff. de pact. vnde manifestè cessat æquitas prætoris, & Iuris Pontificij ratio: ex quibus pacta nuda fomentum acceperunt. his accedit, quòd ex vnius promissione absenti facta nihil ei quæritur, & potest reuocari promissio. l. 2. §. sed si donaturus. & l. absenti. ff. de donat. qua ratione dubia profectò est huius controuersiæ definitio: atque ita dubitat Felin. in dicto capit. 1. de pactis. & fortassis etiam lege Regia præmissa, quæstio. 3. est titulo 8. libro 3. ordinat. non esset admittenda opinio prior contra communem, si consideremus eam constitutionem tractare de ea promissione, quę absentis fit vtilitate, alicui tamen pręsenti. Alijs videbitur & id iure æquissimo, lege Regia probari priorem Abb. opinionem, & ex ea dari actionem pollicitationi, naturalemq́ue obligationem oriri. Sed duo sunt obiter adnotandi errores hac in quæstione animaduertendi: prior Abb. in dicto capit. cùm inter vniuersas. de elect. qui pręmittens Iure Canonico ex pollicitatione non dari actionem, nec oriri naturalem obligationem, fatetur, non seruantem pollicitationem peccare. hæc etenim sibi non constat. Nam si obligatio naturalis minimè oritur, vt ipse Panorm. sensit, & superiùs probauimus, cùm non detur duorum, sed vnius tantùm consensus, non peccat, qui pollicitationem minimè seruauerit. Alter error est Lancel. Galiaulę in dicta Rubr. de verb. oblig. fol. 11. colum. 4. qui existimat, hanc argumentationem sufficientem esse: peccat promissor mortaliter, si promissa non seruauerit, ergo Iure Canonico datur aduersus eum actio. Etenim nec Ius Canonicum nec Ciuile semper actionem dat ad ea, quæ quis tenetur sub peccati mortalis reatu agere: quod notauimus aliàs circa intellectum l. 2. C. de rescind. vend. & hoc in ipso §. tametsi detur remedium denunciationis Euangelicæ. c. nouit. de iudi. vbi multa Doct. hac de re tradidêre.

Quintò, & præcipuè ex præmissis deducitur sententia Bartol. in dict. l. si quis pro eo. qui scribit pactum nudum iuramento præstito ita confirmari, vt etiam Iure Ciuili actionem producat: hæc est communis opinio Docto. vt constat ex Iasone in dicto §. sed cùm nulla. numero 21. & Iunioribus in l. si quis maior. C. de transaction. Felin. in dict. cap. 1. de pact. nume. 4. & inibi Fortun. num. 25. Nam opinionem istam tenuerunt Anton. & Abb. in dict. ca. cùm contingat. numero 31. Matthesila. notab. 36. Cuman. Roma. Alexand. & Galiaula. folio 6. colum. 3. in Rub. ff. de verborum obligatio. & Alciat. in dicto capit. cùm contingat. numero 245. qui expressim fatetur, hanc opinionem esse communem, tametsi numero 242. dixerat contrariam saltem Iure Ciuili magis communem esse. Idemq́ue Iason asserit in dict. l. si quis maior. nume. 23. & Corneus in Authen. Sacramenta puberum. quæstio. 13. C. si aduers. vend. post Salyc. ibi. Sed pro priori sententia facit, quòd iuramentum habet vim duplicis consensus. gloss. ab omnibus recepta in dicto capit. cùm contingat. cuius mentionem fecimus in hac parte. §. 1. & tamen pactum nudum geminatum Iure Ciuili actionem producit. l. vltim. C. ad legem Falcid. notant Bartol. & Docto. in dicto §. sed cùm nulla. Fortuni. in dict. cap. 1. de pact. nume. 36. & est opinio communis, vt fatentur Iaso. colum. 4. Ioan. Crottus col. 2. Galiaul. folio 6. 1. col. in Rubri. ff. de verbor. oblig. text. optimus in l. 1. §. debitum. ff. de constitu. pecu. & licet contra hanc communem in hoc tenuerint Crottus, Galiaul. & alij, præsertim Iaso. in l. si pacto, quo pœnam. 3. colum. C. de pact. & possit optimè responderi ad dict. l. vlti. quod loquatur in stipulatione: adhuc prior sententia defendi poterit, quam sequitur Ripa in dict. Rubr. de verbor. oblig. nume. 30. Felin. in dict. c. 1. de pact. nume. 4. Et ne quis existimet Bartol. in dict. l. si quis pro eo. non esse huius opinionis auctorem, oportet eius literam expendere: vulgò etenim ita legitur. Sextò dixi, quòd prohibetur contractus, quia lex non adsistit sibi, non autem reprobat: & hîc aduerte. exemplum pone in §. alteri. l. stipulatio ista. ff. de verbo. obligat. tunc, quia ex tali conuentione oritur obligatio naturalis, vt ibi notaui. Item in pacto nudo, puto, quòd de Iure Canonico per tale iuramentum talis conuentio validatur: sicut pœnalis stipulatio super ea apposita valet. vt dicto §. alteri, &c. Ex quibus, ni fallor, mens Bartol. est, quòd in dict. l. si quis pro eo. commentarijs semper intendit tractare, an iuramentum confirmet contractus Iure Ciuili prohibitos, etiam quo ad vim in foro Ciuili obseruandam. Huc etenim spectat totius disputationis intentio. Item & in hac parte, qua Bartol. hanc quæstionem examinat, paria esse censet pactum nudum, & stipulationem alteri per alterum factam. Et tamen iuxta communem sensum constat Bartol. tenuisse, stipulationem alteri per alterum præstito iuramento conceptam, validam esse etiam Iure & foro Ciuili: cùm alioqui Iure Canonico nulla posset contingere dubitatio, & mens Bart. ab his, quæ tradit, de appositione pœnæ foret aliena. Igitur Barto. asseuerat, pactum nudum per iuramentum validum fieri: atque ideò legenda est Barto. litera in hunc modum: item in pacto nudo, quod de Iure Canonico validum est: puto, quòd per tale iuramentum talis conuentio validatur. Hæc Bart. idem erit in pacto nudo à causa, nam per iuramentum valet, & tenet vtroque iure, cùm iurata promissio præsumatur præuia deliberatione concepta. Nam & cautio sine causæ expressione omissa, iurata tamen, probationem efficacem & obligationem efficit, secundum Rom. cons. 373. Ioan. Baptist. in l. admonendi. ff. de iureiur. colu. 30. Hippolyt. in l. 1. §. præterea. ff. de quæsti. nu. 93. Deci. in cons. 682. nu. 5.

Sextò, principaliter opinamur, ex pollicitatione iuramento præstito confirmata oriri actionem efficacem ad agendum, etiam in foro Ciuili, propter vim & virtutem iuramenti, quæ quidem assertio probatur duabus rationibus, quarum prior adsumitur ab ea opinione, quam in prima huius relectionis parte probare conati sumus. §. 2. nempe, Iure Ciuili ex iuramento actionem & obligationem oriri. Posterior verò habet fundamentum ab ea quæstione, quæ paulò antè disseruit, an ex pollicitatione oriatur obligatio & actio Iure Canonico. Etenim, vtcunque sit de illa controuersia, si pollicitationi iuramentum accesserit, æquissimum erit, quòd ex ea obligatio oriatur, & actio detur: idemq́ue iure verius videtur, si vim iuramenti diligenter consideremus. Nec enim video quid impediat, me naturaliter absenti obligari adhuc nullo cum eo pacto inito, siquidem naturalis obligatio, quantum ad meipsum attinet, à meo consensu deducitur, qui consensus perfectissimus est, nisi lex impediat, donec absens ille, cui promisi, expressè vel tacitè obligationem istam remittat. hoc ipsum est, quod Regia l. 3. tit. 8. libr. 3. ordinat. obseruandum esse pręscribit, dum tantùm admonet & statuit, promissionem seruandam fore, etiam absenti factam, modò constet animus præsentis ad obligationem.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Promissio facti alieni Iure canonico reducitur ad illam, qua quis promittit se facturum & curaturum.
- 2 Promissio facti alieni iuramento præstito eandem interpretationem habet, vt promissor faciat & curet.
- 3 Promittens se facturum & curaturum circa factum alienum liberatur, possibilem diligentiam exhibens. & num. 4.
- 4 Difficilitas an excuset à mora in obligationib. ad factum, speciem, vel ad genus.
- 5 Promissor facti alieni directè concepta, & pœna apposita, an liberetur, si fecerit, & diligentissimè curauerit.
- 6 Quid dicendum sit in eo, qui promittit, se facturum & curaturum cum effectu?
- 7 In prætorijs stipulationib. facti alieni, an sit satis promissorem diligenter fecisse, & curasse, quod alter faceret?

§. QVINTVS.

HIS proximè accedit quęstio non inutilis, qua tractari solet de promissione facti alieni, an ea iuramento pręstito vtilis sit & valida? Nam Iure Ciuili constat, promissionem facti alieni non inducere obligationem. l. stipulatio ista. in princip. ff. de verbo. obligat. §. si quis alium. Institut. de inutilibus stipulat. Regia l. 11. titul. 11. part. 5. nisi quis expressim promittat, se acturum & curaturum, quod alter faciat. l. quoties. ff. de verbor. obligat. aut stipulationi fuerit adiecta pœna, dicta l. stipulatio ista. in princip. versic. at si quis velit. Quibus tandem præmissis proponitur conclusio prima.

Promissio expressa facti alieni iure Pontificio in hunc sensum valet, vt promittens teneatur se acturum & curaturum, quod alter faciat. Hoc enim dictat æquitas Canonica, & probatur auctoritate glo. in c. Eleutherius. 91. distin. quam sequuntur Anton. Abb. & Præposit. in c. ex literis. in 2. de sponsal. Feli. in cap. ex rescripto. de iureiur. colu. penult. Alexand. colu. 2. & Iason in dicta l. stipulatio ista. in princip. quorum opinio communis est. Imò in matrimoniali causa idem vtroque iure obtinet, secundum gloss. in c. veniens. de eo, qui cogno. consang. vxor. suæ, quam Doctor. inibi sequuntur, & Præpo. post alios in dict. c. ex literis. atque ita æquitas illa, quæ suadet pacta seruari, & huic promissioni hanc interpretationem exhibet, tametsi Andr. Alcia. in l. 4. §. Cato. num. 139. ff. de verbo. obligat. teneat idem fore dicendum Iure Canonico, quod modò respondimus ex Iure Ciuili.

Secunda conclusio. Promissio facti alieni iuramento præstito concepta eum sensum habet, vt, qui iurauit, promisisse videatur, se acturum & curaturum: hanc opinionem probat gloss. in c. ex rescripto. de iureiur. & ibi eam sequuntur Abb. Felin. & alij. gloss. & Doct. in dict. cap. ex literis. & in capit. sicut ex literis. de sponsal. Anto. Corset. in singu. in verb. promissio facti alieni. Raphaël, Alexand. & Iaso. in d. l. stipulatio ista. in princip. 2. dicens, hanc opinionem communem esse. idem fatetur eam sequutus Paul. Paris. consil. 109. lib. 1. nu. 11. horum ratio ea est, quòd iuramentum hunc effectum habet, vt actus eò meliori modo, quo valere potest, sit intelligendus. l. cùm pater. §. filius matrem. ff. de lega. 2. not. Bart. in d. l. si quis pro eo. col. vlti. ipse etiam latiùs illius loci interpretationem tradidi in cap. Raynaldus. §. 3. nu. 10. de testam. Et sanè licet Ius ciuile improbet hanc stipulationem, saltem eo in sensu, vt ei nec obligationem nec actionem tribuat, opinor ex ea naturalem obligationem oriri ad hunc effectum, vt promissor teneatur curare & facere, quòd alter promissum actum exequatur. Qua ratione Ius Pontificium promissionem facti alieni hunc in sensum admittit: & præterea vtroque iure propter vim & religionem iuramenti eadem adsumitur interpretatio, sicuti iam frequentissimo omnium consensu receptum est.

Superest tamen difficultas in his conclusionibus intelligendis. Nam in his casibus, quibus promittens factum alienum tenetur se facturum & curaturum, liberatur, si diligenter iuxta proprias vires curauerit, quod alter faciat: sicuti adnotarunt in specie Anton. & Abb. in c. Gemma. de sponsalibus. Præpo. post alios in dict. c. ex literis. Frederic. in consil. 122. Felin. in dict. c. ex rescripto. Dec. in l. impossibilium. ff. de regu. iur. Abb. in cons. 90. libr. 1. Dec. consil. 313. Hippol. in Rubr. ff. de fideiuss. quæst. 20. Areti. consil. 142. col. 3. & consil. 80. colum. 6. secundum quam opinionem pronunciatum fuisse refert Matth. Afflict. in decisio. 295. quæ quidem opinio probatur in c. breui. de iureiur. c. significante. de pignoribus. gloss. in c. beatus. 22. quæst. 2. Angel. consil. 219. Quibus in locis adnotari solet, difficultatem excusare à periurio. idem not. Feli. in c. testimonium. col. 7. de testib. idem in c. P. & G. de offic. deleg. colum. 2. & est communis opinio, sicuti constat ex Barto. Alex. Socyn. Iaso. Purpurato nu. 58. Cur. Iun. nu. 35. & Deci. in l. quod te mihi. ff. si cer. pet. Ias. in l. quod seruus. ff. de cond. ob causam. colum. penulti. tradit Pręposit. in capit. 1. §. licet si de feudo fuerit controuers. inter domi. & agnat. post Bald. ibi. adeò quidem, vt quamuis qui iurauit aliquid agere, ab initio scientiam habuerit futuræ difficultatis, aut crediderit, se facere non posse, minimè periurus sit, tametsi iuramentum fuerit temerarium. quod not. Ang. in summa, verbo, iuramentum. 5. numer. 31. cui accedit Purpur. in dict. l. quod te mihi. nume. 59. His etiam suffragatur text. celebris in l. si vehenda. §. idem iuris. ff. ad leg. Rhodiam. de iact. not. Din. in reg. peccatum. ad fin. de regul. iur. in 6. text. item optimus in dicta l. quod te mihi. vnde promissio facti alieni, quoties ea valida est, & in hunc sensum accipitur, vt promittens curet diligenter quod alter faciat, minimè adstringit promissorem, qui fecit iuxta proprias vires, & curauit hoc omni conatu, vt alter faceret, secundum eos autores, quos modò citauimus. Quorum opinionem fatentur communem esse Iaso. in d. l. stipulatio ista. num. 10. & in l. Titia. nu. 13. ff. de verb. oblig. atque omnes ferè Iuniores in l. 4. §. Cato. ff. eod. titu. in 9. opposit. maximè Ioan. Crott. in 2. lectione. num. 30. Carol. Ruinus, & Lancel. Galiaula in d. 9. opposit. Alciat. in nu. 129. & Paul. Parisius in consil. 109. nu. 22. & cons. 110. nu. 26. lib. 1. Philip. Dec. in d. cons. 313. & in d. l. impossibilium. Thom. Grammat. q. 2. post decisiones.

Cęterùm hanc opinionem communem conatur euertere Francisc. Areti. in l. si ita stipulatus fuero te sisti. §. possum. ff. de verb. obliga. colum. 2. licet fateatur, eam seruari in praxi: eandem improbant falsam esse censentes Socin. in consilio 288. lib. 2. Carol. Ruinus in dict. §. Cato. 9. opposi. & ibi Alciat. numer. 139. & præcedentibus. Ias. in dict. l. stipulatio ista. in princ. & in d. l. Titia. nume. 13. ff. de verb. oblig. quorum ea est præcipua ratio, quòd promissione facti alieni concepta statim ab initio imminet difficultas, quæ omninò præuidetur à promittente. Vnde sibi imputet, qui scienter ad rem difficilem se obligauit: quod colligitur ex d. l. quod te. dicta l. si vehenda. §. idem iuris. in quibus difficultas post promissionem contingens excusat: igitur non quæ ab initio inerat: quod not. Bald. & Salyc. in l. sed si quis. §. quæsitum. ff. si quis cautioni. Bar. in l. continuus. §. illud. ff. de ver. obl. Ad hoc ipsum optimè conducit l. sancimus. C. de fideiussor. vbi secundum Bal. non excusat promittentem difficultas, quæ ab initio promissionis inerat. Eandem opinionem aduersus communem probat tex. in dict. l. stipulatio. in princi. ff. de verbo. obligat. qua in parte admittit hanc promissionem facti alieni, si ei pœna fuerit apposita. Etenim si in hac specie promissor à pœna liber foret censendus ex eo, quòd diligenter curauit, quòd alter faceret, profectò inanis & inutilis stipulatio pœnalis esset censenda: quippe, quæ immunem facilimè redderet ipsum promissorem, quod admodum alienum est à mente legis, & ipsorúmmet contrahentium. Quamobrem in hac disceptatione multa sunt adnotanda ita distinctè, vt iuxta vires proprias omnem ambiguitatem explicemus.

Primùm illud est prænotandum, quòd Bar. scripsit in l. quod te mihi. ff. si cert. petat. & in dict. l. continuus. §. illud. ff. de verb. obliga. per illum text. nempe difficultatem excusare promissorem à mora, pœnaq́ue in obligationibus ad factum. dicta l. si vehenda. §. idem iuris. Et in obligationibus ad speciem: dicta l. quod te mihi. non tamen in obligationibus ad genus, cùm id perire non possit. l. incendium. si cert. peta. at perempta specie ante moram debitor omninò liberatur. dicta l. quod te mihi. hanc Bartoli distinctionem sequuntur Abbas & Doctor. in dicto capit. breui. & Docto. in dicta l. quod te. notat Dynus in reg. peccatum. de regul. iur. in 6. ad finem. Nam & Card. in dicto capit. breui. & Iason in l. vinum. ff. si cert. peta. testantur eam opinionem communem esse. Attamen Francisc. Purpurat. in dict. l. quòd te. nume. 64. scribit ante Alexand. fuisse communem sententiam Bartoli contrariam. post Alexand. verò magis communem esse Bartol. opinionem. Ego sanè non censeo prætermittendum fore, quo in sensu sit hæc distinctio accipienda: illud etenim apud me constitutissimum est, difficultatem vtcunque summam minimè extinguere obligationem ad genus. dicto §. illud. tametsi extinctio rei benè obligationem ad speciem perimat. dict. l. quod te. atque ideò in dicto §. illud. non probatur sententia Bartol. in eo sensu, quo accipienda est. Deinde quamuis obligatio ad genus minimè perempta sit, propter difficultatem, excusatur tamen debitor in animæ iudicio à præsenti solutione: quod notant omnes in capit. cùm tu. de vsur. Et in dicta regu. peccatum. quo in loco nos idem præmisimus in princip. sic denique ex Bartol. colligitur in obligationibus ad factum, & ad speciem difficultatem à mora & à pœna excusare. dict. l. si vehenda. §. idem iuris. & l. quod te. in quo recepta est omninò sententia Bartoli, si consideremus, eam dici veram difficultatem, quæ promissorem, pactum & promissionem seruare impedit etiam per eum exhibita possibili secundum eius vires diligentia. qua ratione, si à mora excusatur, erit profecto promissor liber, & ab eo quod creditoris intersit: quidquid contrarium Curti. Iunior in dict. l. quod te. num. 39. voluerit ex l. si fideiussor. §. necessaria. ff. qui satis. coguntur. qui locus non potest de vera difficultate intelligi, dum inibi dicitur, non facilè: nec enim inde sequitur, debitorem faciendo quod possit, non posse pactum seruare: poterit equidem, quamuis ei sit ea potestas difficilis aliquantum. Nec item vrget Bartol. decisio. in l. stipulationes non diuiduntur. quæst. 9. ff. de verbo. oblig. dum expressim voluit, promittentem scribere librum teneri ad interesse si non scripserit, etiamsi ei fuerit ante moram manus amputata, quia vel ea opinio falsa est, vel intelligenda, quando liber potest per alium scribi: idcircò veram esse censeo Bartol. opinionem in dict. l. quod te mihi. quantum ad obligationem ad factum & speciem. Nam propter veram difficultatem debitor excusatur non tantùm à pœna & mora, sed & ab eo, quòd creditoris intersit. Et hæc est communis opinio, quæ item probatur ex eo, quòd iusta causa excusat à pœna conuentionali: sicuti notat Antoni. per text. ibi in dicto capit. significante. de pignoribus. Imol. consilio 5. numero 4. Nam, quòd iusta causa excuset à pœna legali, tradit gloss. vlti. in l. ab exequutione. C. quorum appel. non recipi. Bald. in l. 2. C. de Episcop. audient. notatur in capit. sacro. de senten. excommu. & licet possit responderi ad decisionem text. in dicto capit. significante. quòd ibidem pactum legis commissoriæ maximè in pignoribus improbatum, maximam præbuerit causam excusandi promissorem à pœna conuentionali propter iustam causam: & pręterea frequentiori iuris vtriusque interpretum sententia obtentum sit, iustam causam non excusare à pœna conuentionali, & si excuset à pœna legali. gloss. celebris in l. si quis cum militaribus. C. de resti. milit. Bald. in l. non solùm. ff. de rei vendi. & in dict. l. quòd te mihi. Corset. in singula. in verb. pœna. Alexand. consilio 119. libro secundo. numero 18. & in consilio 43. libro 6. Iason in l. qui Romæ. §. duo fratres. columna 6. ff. de verborum obligationibus. Deci. in l. qui cum alia. ff. de regulis iur. Bald. in l. ædita. 2. lectu. 8. opposit. C. de edendo. idem Bald. in l. eos. §. cautione. columna 2. de appel. Curtius Senior consilio 67. columna 19. Andr. Tiraquell. lib. 2 de retract. §. 1. gloss. 7. nume. 55. attamen vbi iusta causa procedit à difficultate vera, quæ in hoc equidem consistit, quòd debitor possibilem apud se diligentiam adhibuerit, existimarem ipse, eam iustam causam à pœna etiam conuentionali excusare.

Quantum verò attinet ad obligationem in genere Bartol. censet difficultatem non excusare à pœna nec mora, eius tamen opinio minimè constat ex locis per eum adductis. Nam in his tantùm probatur, difficultatem solutionis minimè extinguere obligationem. Vnde falsò colligitur, difficultatem non excusare à mora nec à pœna. Atque ita contra Bart. tenuerunt Salycet. Fulgosi. Paul. Rom. Deci. & Curtius in dict. l. quod te. & ibi etiam Francisc. Purpurat. dicens, quod aduersus Bartol. opinionem iudicaret. Et profectò si vera difficultas pręmittatur eo sensu, quo eam accepimus, iniquissima est opinio Bart. cui etiam refragatur tex. in l. sciendum. cum l. seq. ff. de vsur. l. Thais. §. 1. ff. de fideic. liber. l. si creditor. §. illud. ff. de distract. pignor. sic denique iuxta prædictum sensum est examinanda Bart. distinctio in d. l. quod te. & necessariò præmittenda ad præsentem disputationem.

Secundò, est in hac controuersia obseruandum, stipulationem istam facti alieni, quoties promissor expressim promisit, se facturum & curaturum, hunc habere sensum, vt, si is fecerit, quidquid ipse potuerit, liber sit à mora & à pœna, in quo omnes ferè conueniunt, qui hanc quæstionem tractauêre: præsertim Freder. in dicto consilio 122. Bartol. in consil. 236. Anton. & alij in dicto capitulo Gemma. & meritò, quia potiùs hîc promittitur factum proprium, id est, diligentia, quàm alienum: sicuti colligitur ex Bartol. in l. inter stipulantem. ff. de verbo. obligationibus. Angelo Aretino in dict. §. si quis alium. Institut. de inutilibus stipul.

Tertiò, ex præmissis sequitur, in hac promissione facti alieni promissorem omninò liberari à pœna & interesse, si fecerit, quidquid ipse potuerit, & curauerit diligenter quod alter faciat: in omnibus equidem casibus, quibus hæc promissio facti alieni resoluitur in promissionem curæ & diligentię. Etenim si vera est secunda conclusio, quam modò adnotauimus, constat planè verum esse id, quod in hoc versiculo itidem modò proponimus ratione satis vrgenti, & quæ minimè tolli poterit.

Quartò, hinc apertissimè constat, promissionem directam facti alieni, quæ Iure Canonico in eam resoluitur, vt promissor se facturum & curaturum cauerit, satis apud iudicem Ecclesiæ ad excusandam pœnam & interesse seruatam fuisse, si promissor diligenter iuxta proprias vires omnia tentans fecerit, & curauerit, quod alter faceret, nihil omittens, quod posset ad effectum perducere alienum factum. Hęc conclusio communis est perpensa auctoritate eorum, qui probare conati sunt, & asseuerant, directam facti alieni promissionem Iure Pontificio in hunc sensum accipiendam fore.

Quintò, vt propositæ quæstioni satisfaciamus, apparet vtroque iure ob virtutem & religionem iuramenti, promissionem iuratam facti alieni secundum sententiam communem in hoc sensu intelligendam fore, vt à promissore exhibenda sit hac in re possibilis apud eum cura & diligentia, quod alter faciat: atque ideò respondendum erit in hoc casu, promissorem liberum esse à pœna & interesse, si fecerit quicquid potuerit, vt alter faceret. quod communi omnium sententia receptum est. Et probatur in d. c. breui. de iureiur.

Sextò, non est prætermittendum, generaliter quidem esse obseruandum, quòd, vbi difficultas faciendi contigerit non in ipso promissore facti alieni, sed in eo, qui facturus est, tunc sanè promissor ipse facti alieni dubio procul excusabitur à pœna & interesse, vtcunque eius promissio intelligatur. Quod Alciat. & alij fatentur in d. §. Cato. Et probatur ex opinione Bar. in d. l. quod te mihi. cuius paulò antè mentionem fecimus, & ex auctoritate Iurisconsulti in d. l. si vehenda. §. idem iuris. ff. ad l. Rhod. de iactu.

Septimò, existimo Iure Ciuili promissorem facti alieni directè promissione concepta pœna stipulationi apposita minimè ab ea pœna excusari, etiamsi diligentissimè curauerit, ac solicitè iuxta proprias vires fecerit, vt alter faceret: huius opinionis ea est ratio, quòd Ius Ciuile hanc stipulationem validam esse censet in sensu directo, nec eam interpretatur benigna illa interpretatio, quæ in curam ac diligentiam stipulantis redigitur. Quod patet in d. l. stipulatio ista. in princip. quo in loco propter appositionem pœnæ valida est hæc stipulatio. Ergo in eo sensu accipienda est, quo absque pœnæ adiectione foret intelligenda, nempe in sensu directo facti alieni promissi: alioqui si posset in promissione curæ & diligentiæ adsumi stipulatio ista, profectò valeret sine pœnæ appositione. Nec sufficiens est additio pœnæ ad mutandum sensum promissionis: atque ita procedit in hoc casu opinio Areti. in d. §. possum. & aliorum, quos aduersus communem citauimus. Quibus adstipulatur l. sancimus. C. de fideiussorib. & d. l. stipulatio ista. in princ. cum his, quæ ibi notat Bart. in versic. sed si pœnalis stipulatio. 2. column. quod in specie notat Alciat. in d. §. Cato. nume. 132. & colligitur ex his autoribus, quos pro communi sententia adduximus, qui loquuntur in eo casu, quo promissor facti alieni promittit se facturum & curaturum. Sic & Paul. Parisi. consi. 75. lib. 3. satis expressè hanc septimam conclusionem probat. & ante eum Carol. Ruinus in d. §. Cato. 9. oppo.

Octauò, si ad amussim omnia pensitemus, apparet, tunc demum nec iure Pontificio, nec Ciuili, nec in promissione directa facti alieni, nec in promissione curæ, & diligentiæ sufficere exactissimam promissoris diligentiam, cùm ex mente contrahentium inspecta subiecta materia, possit deprehendi consensus obligationis ad pœnam, vel interesse etiam, eo casu, quo promissor omnem sibi possibilem adhibuerit sollicitudinem, vt alter faceret, atque is non fecerit. Hæc conclusio deducitur à manifesto promissoris consensu, qui maximè debet attendi in his, & similibus obligationib. idemq́ue adnotarunt Deci. in l. impossibilium. ff. de reg. iur. ad finem. Alciat. in d. §. Cato. numer. 135. idemque ex illationibus statim subijciendis examinabitur. Nam ex eis aliquot hac potissimùm ratione subsistunt.

Nonò, hinc proximè infertur, quid dicendum sit, cùm quis in promissione facti alieni promittit se facturum & curaturum, quod alter faciat cum effectu. Nam per talem clausulam videtur fuisse intentionem promittentis teneri ad interesse, vel pœnam, si non sequeretur verus effectus, etiamsi promissor omnem, quam potuit, diligentiam adhibuerit. Quam sententiam veram esse censent Dec. in dict. l. impossibilium. Aret. in d. l. si ita stipulatus. §. possum. Iason in d. l. stipulatio ista. in princ. Carol. Ruin. in d. §. Cato. 9. oppo. & ibi Alciat. num. 133. Dec. in consilio 325. & 345. Ludouic. Gozad. in consilio 27. colum. 2. idem Dec. in l. vlt. §. Labeo. numero 11. ff. si cert. petat. quibus idem esse visum est, si verbis similibus hæc promittentis intentio fuerit significata. Nam difficultas postmodum contingens, præuisa tamen, & excogitata non excusat promissorem, qui & in hunc casum seipsum obligare voluit. Contrarium tamen in hac specie respondit Aretin. in consilio 142. colum. 4. Dec. in consilio 313. Lancelotus Galiaula in d. §. Cato. 9. oppo. & Matthæ. Afflict. decis. 265. Paris. in dicto consilio 110. num. 42. lib. 1. qui post Matthæum Afflict. in d. decis. 295 & Thomas Grammat. quæst. 2. post decisiones opinantur, idem esse, etiam si promissor expressim addiderit, velle quòd non excusetur, nec liberetur à pœna, quamuis fecerit quicquid potuerit. Etenim, vt ipsi censent, adhuc liberabitur, si possibilem adhibuerit diligentiam, atque in Regio Neapolitano prætorio referunt pronunciatum fuisse: ipse quidem arbitror veriorem esse Aretini sententiam in dicto §. possum. quoties manifestè patet consensus promittentis, qui voluit seipsum teneri ad pœnam, vel interesse, si alter non fecerit, etiam si is diligentissimè curauerit quod fecerit: non enim video qua ratione possit hæc obligatio improbari: siquidem difficultas non impedit obligationem, nec eam extinguit l. continuus. §. illud. ff. de verborum oblig. liberat autem à mora vel pœna, quoties contingit post obligationem. Nec enim æquum est quòd liberet promissorem, qui à principio eam excogitauit, & præmeditatus est, cùm ei sit imputandum. Quamobrem mihi placet, quod Aretin. in dicto §. possum. Dec. & alij eum sequuti responderunt: idemque notat Francisc. Purpur. in d. l. quòd te mihi. num. 55. & tamen arbitror, non esse manifestum promissoris consensum ad hoc per illa verba, cum effectu: possunt enim habere varios sensus, ex quibus promissor non temerè seipsum obligare voluerit: sed tantùm adhibendum curam & diligentiam, quòd alter faciat cum effectu: hanc enim, & in hunc finem eam præstare tenebitur. Nec ex eo se adstringit ad pœnam, nec ad interesse in eo casu, quo præstita omni diligentia alter facere noluerit. Sic denique sequor responsum hac in parte Aretini, in d. consilio 142. iuxta alium numerum. Vnde possunt multa in hac quæstione resolui, quæ pendent ab expressa & manifesta promissoris mente.

Decimò ex præmissis deducitur, in prætorijs stipulationibus, quæ de facto alieno fieri possunt, & in hunc sensum accipiuntur, quòd promiserit quis se facturum & curaturum, non excusari promissorem ab interesse, quamuis diligentissimè curet, quod alter ratum habeat. Hic etenim sensus manifestus est ex contrahentium intentione. l. si procurator. ff. rem ratam haberi. l. quoties quis. ff. de verborum obligat. alioqui admodum inutilis esset prætoria stipulatio, iudicia, & alij similes actus, quibus hæ prętoriæ stipulationes accedere solent, plerunque redderentur elusorij. Hæc ipsa conclusio probatur in l. sancimus. C. de fideiussoribus. l. fideiussor. §. necessaria. ff. qui satis. cogan. notant in specie Carolus Ruinus, in dicto § Cato. oppo. 9. & ibi Alciatus in num. 137. & licet Lancelotus Galiaula in eadem 9. oppo. adhuc in hoc refragetur, dicens, contrariam esse communem opinionem: verè communis opinio in prætorijs stipulationibus minimè obtinet, nec expressim de his agit, si omnium hac de re auctoritates exactissimè considerentur. Ratio siquidem differentiæ inde sumitur, quòd contrahentium mens in hoc potissimùm tendat, vt promissor facti alieni teneatur facere, & curare, quod alter faciat: & si alter minimè fecerit, in id quod interest condemnetur. Hanc enim interpretationem exigit natura prætoriarum stipulationum.

Vndecimò, hinc apparet, etiam in extraiudiciali promissione, qua in specie quis promiserit se facturum & curaturum, minimè liberari promissorem, qui fecerit, & diligentissimè curauerit, à restitutione eius, quod nisi tertius ille verè faceret, nequaquam datum foret: nec à rescissione contractus, qui factus non fuisset, nisi cum effectu curaretur. argumento l. cùm te. C. de pactis inter emptorem & venditorem. & ibi Salicetus, notant in hac specie Socinus consilio 26. libro 3. & Alciat. in dicto §. Cato. numer. 135. quòd si quid datum fuerit propter ipsam curam & diligentiam tantùm, profectò id repeti non poterit, si verè diligentia & cura exhibita fuerint, tametsi effectus non fuerit sequutus. Ea etenim causa, quare id dictum est, sequuta fuit, atque ideo repetitio cessat.

Duodecimò, quò res ista ad summam redigatur, ex prænotatis colligitur, quibus casibus admittenda sit opinio communis: ac rursus in quibus contraria, quæ Aretinum in d. §. possum, auctorem habet, recipienda sit. Denique constat, quando satis sit, vt alieni facti promissor liberetur à pœna, & interesse, omnem ab eo possibilem diligentiam, vt alter faciat, exhiberi. Quæ quidem quæstio satis difficilis non immeritò censetur.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Actus deficiens ratione probatoriæ solennitatis minimè validus efficitur iuramento præstito.
- 2 Actus deficiens in forma non confirmatur iuramento. & ibi. intellect. ad l. 1. §. si quis. ff. de verborum obligationibus.
- 3 Fideiussor iuramento præstito, an possit dari in plus quàm fuerit principalis obligatio. & ibi traditur intellectus ad l. Græcè. §. illud. ff. de fideiussoribus.
- 4 Renunciatio futurorum alimentorum, an iuramento confirmetur.

§. SEXTVS.

DVodecima conclusio ex Bart. commentarijs in hunc modum deducitur: Actus deficiens ratione probatoriæ solennitatis à iure Ciuili requisitæ minimè efficitur iuramento validus. Sic sanè Bart. censet in d. l. si quis pro eo. num. 13. Abb. num. 24. Imol. 6. casu. num. 70. in d. c. cùm contingat. Quorum opin. communis est. secundum Alciat ibi. num. 51. probatur equidem ea ratione, quòd istæ solennitates iure Ciuili sint introductæ ob fauorem publicum, vt constat, nempe quo actus ad hominum conuictum necessarij certiores sint, minusque dolis, fraudibus, & falsitatibus subditi, ad maiorem Reipublicæ quietem. Atque ideò iuramento priuati fauor hic publicus tolli non potest. l. ius publicum. ff. de pact. l. nemo potest. ff. de legat. 1. sicuti Bart. in hac specie, in d. l. si quis pro eo. adnotauit. aduertendum tamen est, hanc Bart. rationem, licet in sensu possit procedere, in forma loquutionis peccare. Nam iuramentum nusquam tendit ad supplendum probationis defectum, sed ad ipsius actus confirmationem: quemadmodum constat ex his, quæ in hac secunda Relectionis parte latè tractauimus, & ratione manifesta probatur, cùm id non præstetur in contractibus, & similibus dispositionibus ad earum probationem, sed ad maiorem earum vim, & confirmationem, si probatæ fuerint. qua ratione actus hic deficiens in solennitate probatoria, deficit tantùm in probatione, non in ipsa viactus: nec is reprobatur, sed ratione probationis minimè pro eo iudicatur. Idcircò secundum Bald. Panor. & Alc. in d. c. cùm contingat. num. 151. in hoc casu huius duodecimæ conclusionis nihil refert, an tractetur de fauore publico, an de priuato: vtroque etenim casu idem est respondendum: quia iuramentum non tendit ad supplendas probationes, sed ad confirmationem actus lege prohibiti, vel ad eius maiorem vim. Sic denique, vt hi Doctores existimant, etiam si lex fauorem priuatum respiceret, esset omnino admittenda Bartoli conclusio, quæ communis est. Ex quo apparet Anton. & Imol. in dicto capit. cùm contingat. prorsus errare, dum hanc duodecimam Bartoli conclusionem procedere censent in probatoria solennitate, ob fauorem publicum inducta, non in ea, quæ priuatæ vtilitatis causa statuta fuerit. Nam hæc interpretatio defendi commodè non potest, quia iuramentum nihil pertinet ad supplendas probationes, cùm assertorium non sit, sed promissorium, quicquid de hoc dubitauerit Corneus in Authent. sacramenta puberum. num. 34. quæst. 14.

Decimatertia conclusio: Iuramentum actui appositum præcipuam vim habet in hoc, quòd eius causa actus valet eo meliori modo, quo valere possit: licet aliquo vitio aut defectu laboret. l. cùm pater. §. filius matrem. ff. de legat. 2. optimus textus in capit. quanto de iureiuran. Bartol. communiter receptus. in dict. l. si quis pro eo. num. 13. ff. de fideiussoribus. qua de re ipse latiùs tractaui in capitul. Rainaldus. §. tertio. numero 10. de testament. Vnde Bartolus infert, testamentum iuratum, factum tamen coram duobus vel tribus testibus, minimè valere vt testamentum, valere tamen vt codicillum, si testes habeat secundum leges humanas sufficientes ad Codicillorum institutionem, & eorum solennem probationem, quod hoc in loco minimè conuenit longius tradere, ne alibi adnotata iterum repetamus.

Decimaquarta conclusio: Contractus deficiens in forma iure statuta minimè confirmatur iuramento. Huius conclusionis ea est ratio, quòd forma det rei essentiam, vt interim ita loquamur. l. Iulianus. §. item si quis. ff. ad exhibend. atque ita Bartolus asseuerat in dict. l. si quis pro eo. numero 14. quem communiter omnium consensu Doctores sequuntur, maximè Abb. & Imol. in dicto capitul. cùm contingat. 7. casu. numero 71. vnde Bartolus infert ad intellectum l. 1. §. si quis. & §. si stipulanti. ff. de verborum obligat. nam si stipulatio deficiat in forma iure Ciuili inducta, minimè valebit vt stipulatio, etiam si iurata sit: valet tamen ratione iuramenti in vim pacti nudi, quod Bart. asseuerat, cui cæteri consenserunt, secundum Alciat. in d. cap. cùm contingat. num. 168. idem tenet Corneus in d. Auth. sacramenta puberum. C. si aduers. vend. num. 38.

Hinc Bartolus ipse subinfert ad intellectum l. Græcè. §. illud. ff. de fideiussoribus. quo in loco Iurisconsultus scribit fideiussionem deficere omnino, si fiat in plus quàm principalis obligatio: adeò quidem, vt in nulla parte valida sit fideiussoria obligatio. gloss. in dicto §. illud. quam ibi Doctores approbant, teste Bartolo. & idem notant Hostiens. & Abb. colum. 4. in capit. etsi Christus. de iureiurand. tametsi Regia lex 7. titul. 12. part. 5. satis expressim probet, hanc fideiussionem validam esse in quantitate à debitore principali debita: licet in plus non teneat. Et tamen si iuramentum accesserit huic fideiussioni, profectò fideiussor tenebitur vti principalis: idem quod Bartolus notarunt, Abb. & Doctores, in d. c. cùm contingat. & ibi Alciat. num. 173. Ang. in l. hi qui accessiones. ff. de fideiussor. Roma. in l. 1. §. si quis ita. ff. de verborum oblig. Alex. in consilio 31. lib. 4. quorum sententia, quæ communis est, dura nimis videtur, cùm fideiussoris consensus nihil aliud dictet, quàm quòd ad fideiussoriam pertineat obligationem, qua ratione hoc in loco circa Bart. interpretationem aliquod distinctè adnotare conabor.

Primùm est obseruandum, stipulationem in forma deficientem, quam ratione iuramenti diximus valere in vim pacti nudi, ita quidem validam esse, vt hoc pactum nudum efficax sit, atque, vt aiunt, vestitum saltem iure Canonico, quod ex communi omnium sententia fatetur Alciat. in dicto cap. cùm contingat. num. 173. idem erit iure Ciuili, secundum Abb. in d c. cùm contingat. cuius opinio mihi verior videtur, quicquid alij dixerint ex ea opinione, quæ dictat à iuramento obligationem, & actionem produci iure Ciuili: de quo prima huius Relectionis parte diximus. Deinde, quia pactum nudum iuramento præstito, adhuc iure Ciuili obligationem & actionem habet, sicuti hac in parte probare conati simus in §. 4. potissimùm hoc obtinebit apud Hispanos leg. Regiæ æquitate perspecta.

Secundò adnotandum est, ratione iuramenti teneri fideiussorem in hac quæstione in vim pacti nudi iurati non tantùm ad quantitatem per principalem promissam, sed & ad id, quod vltra eam scienter ipse promisit, secundum communem, quam modò retulimus.

Tertiò, licet ratione iuramenti fideiussor in plus teneatur vi pacti nudi iurati, variè tamen tenetur. Nam in quantitate à principali debita tenetur vt fideiussor, debetque vti beneficijs fideiussoris, quæ iuramentum minimè tollit: sicuti adnotauimus prima huius Relectionis parte. §. 4. num. 4. in eo tamen, quod debitor principalis non promisit, tenebitur ipse fideiussor vt principalis debitor, ac si separatim ipse eam quantitatem promiserit pacto nudo iurato. Cùm de eius consensu constet, qui scienter promisit maiorem quantitatem, quàm à debitore fuerit promissa aut debita: qua de re etiam tractat Hippol. in Rub. de fideiusso. quæst. 38. Bart. & alios sequutus.

Decimaquinta conclusio adeò iuris est apertissimi, vt minimè altiorem probationem, aut disputationem requirat: eaq́ue asseuerat iuramentum nunquam supplere defectum consensus, nec confirmare actum, qui ratione deficientis consensus minus validus sit. ita Bar. communiter receptus in d. l. si quis pro eo. col. vlt. probatur in l. vltim. C. de non nume. pecun. text. & ibi Abb. in c. penult. de iureiur. quam conclusionem & in prima huius Relectionis parte examinauimus. §. 3. & 4.

Decimasexta conclusio. Contractus prohibitus ratione materiæ, quia res, de qua agitur, subiecta non est humanæ conuentioni, minimè confirmatur iuramento. Etenim res sacra, quæ ex propria natura non potest alienari, etiamsi iuramentum præstitum sit ab alienante, nequaquam iure alienationis poterit in emptorem transferri, cùm iurantis potestati non subsit. l. apud Iulianum. §. vlt. ff. de lega. 1. l. inter stipulantem. §. sacram. ff. de verb. oblig. atque ita Bart. in d. l. si quis pro eo. hanc proponit conclusionem col. vlt. cuius opinio communis est secundum Alciat. in d. c. cùm contingat. num. 179. & Philip. Corneus in d. Authent. sacramenta puberum. quæstio. 16.

Decimaseptima conclusio, quamuis super alimentis futuris transactio iure optimo prohibita sit testimonio Iurisconsulti in l. cùm hi. ff. de transact. præstito tamen iuramento valida efficitur. Huius conclusionis ratio ea est, quòd prohibitio ista facta fuerit propter priuatorum vtilitatem, qui ob modicam præsentem pecuniam futuræ & maximæ spei facilimè solent renunciare, vt docet Accurs. in d. l. cùm hi. qua ratione perspecta hanc opinionem sequuntur Bart. in d. l. si quis pro eo. col. vlt. Cuman. ibi, Imol. in d. c. cùm contingat. fol. vlt. in decimo membro. in princ. & inibi Anton. ac Panor. colum. penult. Anchar. in reg. accessorium. col. 7. de regul. iur. in 6. Alex. in l. qui Romæ. §. duo fratres. 5. quæst. Bart. ff. de verbor. obligat. Ias. in l. de alimentis. col. 1. & ibi. Dec. col. vlt. C. de transact. & idem Ias. in d. l. cùm hi. quorum opinio communis est, vt asserit Alciat. in d. c. cùm contingat. nume. 192. licet contraria sententia placuerit Bart. in d. l. cùm hi. & inibi Fulgosio, & eidem in l. qui fidem. eod. titul. Bald. in l. pactum. C. de collat. quæst. penult. propter periculum famis, cuius subuentioni non potest quis renunciare. l. necare. ff. de lib. agnoscendis. cum his, quæ obiter ipse tradidi lib. 1. Variarum resolut. c. 2. num. 10. & nihilominus opinor, posse hanc posteriorem sententiam defendi, quoties post renunciationem ipsam is qui renunciauerit, in vrgentem inopiam & necessitatem deuenerit: tunc etenim non obstante renunciatione, & præstita absolutione iuramenti ad hunc effectum dari debent eidem alimenta, quibus renunciauerit: imò nec esset admittenda renunciatio ista, si tempore, quo facta est, hæc ipsa inopia vrgeat, & grauet renunciantem: quem admodum sensere Freder. in consil. 60. incipienti, quod pactum. Imol. in d. c. cùm contingat. vlt. fol. & ibi Andr. Alciat. num. 193. secundum quam opinionem ipse profectò dubio procul in controuersia lite sententiam dicerem. Tametsi Andr. Tiraq. in l. si vnquam. C. de reuocand. donat. in princip. num. 136. & 151. nullam hac in quæst. opinionem elegerit.

Decimaoctaua conclusio, quæ ex Bartolo colligitur, pertinet ad renunciationem futuræ successionis, quæ licet iure Ciuili prohibita sit, iuramento tamen omnino confirmatur, quod satis constat in hac Romani Pontificis constitutione: quam statim in tertia huius Relectionis parte, Deo duce, longiùs explicabimus.

Decimanona conclusio: Donatio inter virum & vxorem alioqui Iure Ciuili & Canonico improbata, iuramento ita quidem confirmatur, vt omnino valida sit. Huius opinionis est auctor Bartol. in d. l. si quis pro eo. colum. vlt. & plures alij Iuris vtriusque interpretes, quorum mentionem fecimus in Rubric. de testament. 2. parte. numero 10. quo in loco eam diximus communem esse, defendimusq́ue ab obiectionibus, quæ solent à contrariæ partis authoribus adduci.

Hæc sint satis ad ea, quæ Bartolus latè de viribus iuramenti, quo ad confirmationem contractuum iure prohibitorum tradidit, in dicta l. si quis pro eo. cætera petenda sunt à commentarijs Ioan. Imolæ, & Alciati, in dicto capit. cùm contingat. Cornei in dict. Authen. sacramenta puberum. Georgij Nathani in hoc cap. quamuis pactum. Antonij Corseti, in rubric. de iureiurand. Marci Antonij Baueriæ in tractat. de viribus & virtute iuramenti.

Finis secundæ Partis.

TERTIA HVIVS RELECTIONIS PARS. Bonifacius Octauus.

QVamuis pactum patri factum à filia dum nuptui tradebatur, vt dote contenta nullum ad bona paterna regressum haberet, improbet lex Ciuilis: si tamen iuramento, non vi, nec dolo præstito firmatum fuerit, ab eadem omnino seruari debebit. Cùm non vergat in æternæ salutis dispendium: nec redundet in alterius detrimentum.

EX TERTIAE PARTIS INITIO.

SVMMARIVM.

- 1 Pactum quo filia dote contenta renunciat paterternæ hæreditati, quibus rationibus improbetur?
- 2 Pactum dotale, quo pater pollicetur, æquis portionibus filios instituturum, iuramento confirmatur, & inibi an possit liberè hoc pactum reuocari? & num. 8.
- 3 Promissio de renuncianda paterna hæreditate cum iuramento eidem præstito, quid operetur?
- 4 Pactum à filia factum, quo paternæ hæreditati renunciat ipsi patri absenti, an valeatur?
- 5 Pactum hoc an possit fieri fratribus?
- 6 Fratres, quibus, aut quorum causa filia dotata renunciat paternæ hæreditati, an debeant esse præsentes?
- 7 Latè discutitur, an pactum istud deficiat ex eo, quòd pater consensum ei præstitum reuocauerit?
- 8 Filia dotata renuncians cum iuramento paternæ hæreditati, poterit petere portionem sibi à patre in testamento relictam.

SCIO equidem multa ex iuris Ciuilis commentarijs, varijsq́ue Iurisconsultorum, doctissimorumque virorum responsis in huius capitis interpretationem latè atque eruditè adduci posse, quorum aliquot híc breui quadam enarratione exponemus, quò huius responsi decisio apertiùs explicetur, omittentes alia, quæ non omnino huic propositæ materiæ necessaria sunt.

Primùm enim præmittenda est Cæsarea constitutio in l. pactum dotali. C. de collatio. qua pactum istud, quòd filia dote contenta nullum ad bona paterna regressum habeat, maximè improbatur. Est & altera iuris Ciuilis constitutio in l. pactum quod dotali. C. de pactis. quæ reprobat dotale pactum in id factum, vt si pater vita fungeretur ex æqua portione ea, quæ nubebat, cùm fratre hæres patri suo esset. Harum constitutionum quælibet est in specie consideranda, vt radicitus percipiamus, an iuramentum has conuentiones, iure Ciuili prohibitas, confirmet. Et sanè prioris decisionis ratio ea est, vt communiter Doctores opinantur, quòd non possit renunciare quis hæreditati futuræ, ne facilimè ius futurum modico præsenti accepto remittatur. Sed ratio ista deficit, quia iuri futuro renunciare quis potest. l. 1. C. de pact. Quo in loco communi omnium sententia hoc ipsum probatur: consensu quidem illius, de cuius successione agitur. l. vltim. C. de pact. traditur in l. qui superstitis. ff. de acquir. hæredit. vbi futuræ successionis renunciatio minimè admittitur absque consensu illius, de cuius hæreditate tractatur: vnde cùm in specie & casu d. l. pactum dotali. consensus accedat patris, cuius hæreditati & successioni per pactum renunciatur, manifestum fit, non posse iure responderi, eam pactionem nullam esse ex eo, quòd sit renunciatio futuræ successionis, & hæreditatis: cùm hæc tantùm reprobetur eo casu, quo fit de hæreditate viuentis absque eius consensu. Nec item ea ex causa fit huius pacti reprobatio: quia id sit bonis moribus contrarium, aut detur votum, vel occasio captandæ mortis, siquidem pactio ista consensu illius, de cuius hæreditate tractatur, contraria bonis moribus non est: sicuti constat in d. l. vltim. C. de pact. nec per pactum de non succedendo datur occasio captandæ mortis. Præsertim quia hæc qualiscunque occasio, quæ per has pactiones præstari malis hominibus potest, mortis alienæ optandæ, & denique captandæ, non est sufficiens, vt omnes pactiones, quæ de viuentis hæreditate fiunt, eius consensu præstito, improbentur: quemadmodum nos explicuimus in Rubric. de testament. 2. part. numero 15.

Igitur multis ex causis pactionem istam reprobam esse Cæsares existimarunt: potissimùm quidem eo, quòd fiat à filiabus aut filijs, ad parentum exhortationem, quibus facilimè non ex libero consensu, sed propter paternam reuerentiam filij refragari non ausi, eorum futuræ successioni renunciant. Huic rationi accedit, quòd filius, etiam consentiente patre, non renunciat, nec renunciare validè potest regulariter legitimæ portioni, quæ sibi ex bonis parentum debita est, quod ipse tradidi capit. Raynaldus. de testament. §. 2. numero 2. & præterea, vt Papinianus respondit, filij potius sunt meritis ad paterna obsequia prouocandi, quàm pactionibus adstringendi. textus in l. si quando. §. 1. C. de inofficio. testament. cuius intellectum nos expendimus in capit. Raynutius. de testament. §. 1. numero 7. quibus equidem exactè perpensis apparet, pactum istud, de quo in hoc capite agitur, minimè esse bonis moribus contrarium: bonis inquam moribus, de quibus agit regul. non est obligatorium. de regul. iur. in 6. iuxta eam interpretationem, quæ tradita fuit in secunda huius Relectionis parte, in princip. quicquid Bartol. scripserit in dict. l. pactum quod dotali. C. de pact. 2. lectione: existimans, pactionem hanc non posse iustè confirmari iuramento, quia contraria sit bonis moribus. Deinde constat, pactum de futura hæreditate viuentis quidem absque eius consensu factum, nequaquam iuramento confirmari, quia id est bonis moribus contrarium. l. vltim. C. de pactis. glo. communiter recepta in d. l. qui superstitis. Doct. in d. l. vlt. Fortun. in tract. de vltimo fine, illat. 20. col. 3. & plures alij, quorum meminit Andr. Tiraq. in l. si vnquam. in princ. de reuoc. donat. num. 153. turpe siquidem est, quenquam adeò solicitum esse de hæreditate viuentis, vt absque eius consensu pactum ea de causa fecerit.

Altera verò constitutio, quæ traditur in d. l. pactum quod dotali. C. de pact. iuxta eius literam ea ratione procedit, quòd per id pactum libera tollatur testandi facultas: atque ideo contrarium bonis moribus sit. Quamobrem Bald. in capit. 1. §. moribus. si de feudo fuerit controuersia inter domi. & agna. vas. dum voluit pactum illud de succedendo, cuius in dict. l. pactum quod dotali. mentio fit, quo ad futuram hæreditatem iuramento confirmari: ferè omnium consensu reprobatur, maximè ab Alex. in l. stipulatio hoc modo concepta. & alijs inibi, atque in d. l. pactum quod dotali. Ego verò non ambigo, imò fateor planè, pactum istud absque consensu eius, cui succedendum est, minimè confirmari iuramento, quia contrarium sit bonis moribus: at si pactum fiat eo modo, quo in d. l. pactum. traditur, nempe per ipsum, cui succedendum est, opinor id iuramento confirmari: ea quidem ratione, qua confirmatur iuramento pactum, cuius in hoc capite mentio fit. Nec me in contrariam mouerit sententiam, quòd tollatur libera testandi facultas. Nam huic rationi respondi in Rubric. de testam. 2. parte. asseuerans, non esse bonis moribus contrarium, quòd ex consensu proprio tollatur libera testandi facultas. Sic sanè opinionem Baldi, eo casu, quo consensus eius, de cuius successione agitur, accesserit, verissimam esse opinantur. Dec. in d. l. pactum quod dotali. C. de pact. colum. 1. idem Deci. consilio 184. & Fortun. in d. illat. 20. vnde iure Cæsareo licet prohibitum sit pactum dotale, quo pater promiserit se pares in testamento filios omnes in bonis constituturum, neminemq́ue ex eis, aut in vita, aut in morte melioraturum, iuramento tamen confirmatur. Addit sanè Dec. patrem huic pactioni etiam iuratæ consentientem posse hunc consensum reuocare, per l. vltim. C. de pact. in quo mihi non omnino placet Decij opinio: nam si pactum fiat cum ipso patre, isque ita, vt diximus, promiserit, & iurauerit, profectò non poterit contractum istum, aut dotalem conuentionem reuocare. Quod, ni fallor, iuris est apertissimi. At si pactum fiat inter filios patre consentiente, ipsiq́ue filij iurauerint, idem erit. Nam etiam si pater consensum illum iam præstitum huic pactioni reuocauerit, nihilominus paciscentes tenebuntur iuratam conuentionem omnino seruare, ob eandem rationem. Quamuis Bald. in capitul. ad nostram. in 2. colum. 2. de iureiur. in versicul. item quia inuito patre. & Alexand. in dict. l. stipulatio hoc modo concepta. Francisc. Purpur. in d. l. vltim. C. de pact. numer. 185. post Deci. in dict. l. si pactum quod dotali. contrarium in hoc teneant, de quo iterum in 4. intellectu agendum est. Nec enim pactum istud semel factum consentiente patre bonis moribus est contrarium, atque ideò iuramento confirmari potuit, semelq́ue confirmatum retractari non potest. Iure Regio ex l. 22. Tauri obtentum est, hanc pactionem absque iuramento à parentibus fieri posse, eamq́ue omnino irreuocabilem esse, modò fiat de hac pactione & promissione scriptura publica, licet non fuerit causa dotis, aut matrimonij facta isthæc promissio. Ex his tandem apparet, huius capitis responsum non tantùm obtinere in pacto dotali de non succedendo, sed etiam in pacto dotali de succedendo, cuius meminit text. in d. l. pactum quod dotali. C. de pact. atque ita glo. hîc in ver. improbet, dum paria esse censet pactum dotale de succedendo, & pactum itidem dotale de non succedendo: hunc intellectum adnotare videtur, qui primus erit ad huius capitis examinationem.

Secundus intellectus eidem dictioni, pactum, meritò accommodabitur, vt idem sit dicendum in promissione, de renuncianda paterna hæreditate: nam hæc si iurata sit in specie huius text. valet, imò eo ipso facta censetur renunciatio. Huius verò interpretationis potissima probatio deducitur argumento eiusdem rationis, quæ & in hoc casu eadem est, quæ huic capiti iure aptari potest. Sic denique hanc conclusionem tenuerunt Bald. in l. pactum dotali. C. de collat. quæst. 18. Rom. in sing. 183. de quo tractat latè Nicol. Boër. decis. 3. asseuerans iuxta hunc sensum secus esse dicendum, si promissio de renuncianda hæreditate iurata non sit: nam ea quidem non valet, atque ita aresto publico definitum fuisse. Id verò, quod diximus, promissionem iuratam de renuncianda hæreditate pro renunciatione habendam fore, ac ipsam renunciationem ex hoc factam censeri, multis probari poterat: & præsertim, quia circuitus vitandi sunt. l. cùm fundus. §. seruum tuum. ff. si cert. peta. l. dominus testamento. ff. de condic. indeb. notatur in Clem. auditor. de rescript. text. optimus in l. si intra. ff. de pact. vbi probatur, quòd promissio liberandi, exceptionem parit aduersus agentem, at si liberatio iam facta fuisset, idem dictat text. vbi Bald. in l. si creditoris. C. de fideicom. l. si non sortem. §. adeò. ff. de condict. indeb. quibus satis accedit quod Ioan. Andr. adnotauit in Specul. rub. de oblig. & solut. colum. 1. scribens, quòd si quis promiserit intra certum diem se obligaturum ad dandum mihi decem, poterit statim cedente die sine alia obligatione conueniri ad illa decem. Sequuntur hanc opinionem Alex. Socin. & Ias. in d. §. seruum tuum. 1. notab. Idem Ias. in d. l. dominus testamento. Et est communis opinio, vt fatentur eam sequuti Matth. Afflict. decis. 16. Anton. Rub. consil. 29. columna secunda. Andr. Tiraquel. libro 2. de retracta. in fine. numero 26.

Tertius intellectus in hoc equidem tendit, vt adnotemus, pactum istud valere si fiat patri præsenti, quasi secus dicendum sit, si absenti factum fuerit, ea ratione, quòd absenti non possit acquiri obligatio, quæ ex hoc pacto, & similibus deducitur. l. absenti. ff. de donatio. l. si quis. in 1. C. eodem titul. l. si ego. ff. si cert. petatur. l. in omnibus. circa finem. ff. de action. & oblig. sufficiet tamen ipsius patris absentis ratihabitio, aut acceptatio, si notarius pro patre absente fuerit stipulatus: quemadmodum notat Socin. consilio 74. libro 3. Salic. in l. vltima. C. de pact. colum. penult. & ibi Purpur. numer. 45. & hoc sanè, vt patri absenti actio quæratur vtilis sine cessione. Etenim ad hoc, vt pactum teneat, nec reuocari à filia renunciante possit, satis erit, quòd notarius nomine patris absentis fuerit stipulatus: sicuti nos tradidimus latè libro 1. Variarum resolut. capitul. 14. Et in rub. de testam. 3. parte. num. 13. Forsan tamen ex lege Regia. quæst. 3. est titul. 8. lib. 3. ordinat. non erit necessaria notarij nomine absentis stipulatio: quod & satis deduci poterit ab his, quæ in dicto capitul. 14. scripsimus. Denique non deerunt qui opinentur iuramenti religionem sufficere, vt etiam absente patre hæc renunciatio valida sit, vt tandem iuramentum pactum istud, vel renunciationem absenti patri factam efficacem constituat: id verò controuerti poterit ex his, quæ in huius Relectionis secunda parte diximus de promissione nuda, & de ea, quæ absenti, præstito tamen iuramento, facta fuit. Adhuc tamen videbitur quibusdam, oportere quòd pater sit præsens in hac specie, vt ipsius patris consensus accedat, certusq́ue sit, sine quo pactio ista iniquissima censetur, alioqui etiam notario stipulante posse filiam priusquam pater ratum habeat renunciationem reuocare, cùm ea præcisè exigat patris consensum ad eius iustitiam.

Quartus intellectus in ea versabitur quæstione, vtrum pactum istud eundem habeat effectum, si non patri à filia, sed fratribus à sorore factum fuerit. Etenim Anchar. Imol. Domi. & Georg. hîc in prima limitatione asseuerant, pactum hoc à sorore nuptiarum tempore fratribus factum omnino improbum esse, nec valere, etiamsi iuramentum eidem accesserit. Siquidem manifesta turpitudo est, ita pacisci de viuentis hæreditate absque eius consensu. l. vlt. C. de pactis. idem notant Alexand. consilio 155. libro 7. colum. vlt. Cuman. idem Alexan. & Ias. 4. colum. in l. stipulatio hoc modo concepta. ff. de verborum obligat. Anchar. consilio 39. Aretin. in l. qui superstitis. ff. de acquir. hæred. Fulgos. consil. 73. Guido Papæ consilio 162. Roder. Xuarez. in l. quoniam in prioribus. 5. limitatione, ad l. Regiam. C. de inoffic. testam. Cæpola consil. ciuili. 17. Socin. consil. 74. in 3. lib. col. 2. Purpuran. in dict. l. vltim. num. 41. & nu. 185. & licet Rom. in d. l. qui superstitis. ac Matthæ. Afflict. in rubr. de feudo dato in vicem legis commiss. c. si quis inuestierit. num. 33. tenuerint, pactum hoc, cuius hîc mentio fit, fieri posse fratribus: attamen prior sententia dubio procul verior est ex eo, quòd maximam habeat hæc pactio turpitudinem, si absque patris consensu fiat: ideoq́ue si præmisso & præstito patris consensu pactum hoc cum fratribus factum fuerit, validum quidem erit, & tunc obtinebit opinio Rom. & aliorum, qui eum sequuntur: quod deducitur ex dict. l. vlt. C. de pactis. Igitur dicendum est ad huius c. interpretationem ibi, Patri, idem esse si pactum fratribus fiat patre consentiente.

Duo tamen sunt hoc in loco examinanda, vt hic intellectus apertius explicetur. Primùm, an sit necessarium, quòd hi fratres & sorores renunciantis, sint præsentes tempore renunciationis, & pacti? Nam quòd fratres & sorores debeant esse præsentes: alioqui pactum etiam iuratum nullum sit, notant Alexand. in d. l. stipulatio hoc modo concepta. col. 5. Deci. in d. l. pactum quod dotali. 6. limitat. C. de collat. Aymon in consil. 127. nu. 5. Calcan. in consilio 33. colum. penul. Carol. Molin. in additionibus ad Alexand. consilio 155. libr. 7. colum. vltim. Ego verò aliter existimo, quæstionem istam intelligendam fore. Fit etenim pactum istud cum fratribus aut sororibus patris accedente consensu: tunc equidem oportet, atque necessarium est, quòd ipsi fratres & sorores sint præsentes: alioqui in ea specie locus erit iuris vtriusque decisionibus, quæ de conuentionibus cum absentibus, aut in vtilitatem absentium factis statuta sunt, de quibus paulò antè obiter tractauimus, & latius in dict. c. 14. libr. 1. Variar. Resolut. atque idem erit si filia pactum fecerit patri, quo eius hæreditati futuræ renunciat expressim in fauorem alicuius ex fratribus, aut sororibus: illius namque præsentia requiritur, cuius vtilitas hoc in pacto tractatur: quod omnino considerandum est, vt hinc appareat his in casibus veram esse opinionem Alex. & aliorum, quos modò in hoc versic. retulimus. Sed si pactum à filia patri fiat absolutè, quo renunciat eius hæreditati in fauorem fratrum omnium & sororum, vt pater liberè ea exclusa possit inter reliquos filios testari, vtq́ue ea ab intestato exclusa sit ab hæreditate paterna: tunc, nisi & in hoc ipse fallor, non est necessarium, quòd fratres aut sorores renunciantis, præsentes sint huic pacto, & renunciationi: non enim fit pactio à filia cum fratribus, sed cum patre, nec verè quicquam fratribus ex hoc acquiritur, sed tantùm libertas testandi patri datur, & omittitur pars, quę ex eius patrimonio filiæ iure competebat: Hanc distinctionem colligo ex his, quæ notat Francis. Purpurat. in dict. l. vlt. C. de pactis. numer. 41.

Secundò, ad huius quarti intellectus planiorem sensum est obseruandum. pactum istud iuratum, quo filia tempore nuptiarum paternæ hæreditati patri renunciat, tunc deficere, nec vim aliquam habere: cùm pater reuocauerit consensum, quem huic pactioni præstiterat, quasi pactum hoc non amplius validum sit, quàm donec pater in consensu præstito, & eadem voluntate perseuerauerit, argumento tex. ad hoc singularis in dict. l. vlt. de pactis. C. vbi pactum de hæreditate viuentis valet ex ipsius consensu, quem ad mortem vsque poterit is reuocare, cuius responsio auctoritate ita hunc tex. & ad eius conclusionem interpretatur Bal. in cap. ad nostram. in 2. colum. 2. de iureiurand. quem sequuntur Georgius Nathan. hic in 1. limitatione, nume. 13. Felin. in c. 1. de iureiur. col. 3. Guliel. Benedict. in capit. Raynutius. in verb. duas habens filias. de testamen. numero 288. Alex. in d. l. stipulatio hoc modo concepta. Deci. in d. l. pactum quod dotali. in Francis. Purpura. in dict. l. vltim. C. de pact. numer. 187. & Roder. Xuares in l. quoniam in prioribus. 5. limit. ad l. Regiam. C. de inoffic. testa. Carol. Molin. in Alexand. consil. 156. colum. vlt. lib. 7. Sed Iason in d. l. vlt. C. de pact. num. 13. asserit Bald. in hoc errasse: cùm ipse debuisset distinguere pactum, quo futuræ patris hæreditati renunciatur ab eo pacto, quod fit super viuentis hæreditate, de ea certo modo diuidenda. in primo, inquit, pacto non est necessarius consensus patris, nec illius, cuius hæreditati renunciatur. In secundo verò necessarius est consensus illius, de cuius hæreditate diuidenda pactio fit. dict. l. vltim. atque ideò censet Iason in renunciatione, quæ fit hæreditatis futuræ, de qua hoc in capite tractatur. parum referre quòd consensus patris postmodum reuocetur, aut deficiat: cùm is non sit necessarius, nec in hac pactione locus sit constitutioni vltimæ. C. de pactis. vnde validum est pactum, cuius hoc in capite mentio fit, & de quo in hoc quarto intellectu tractamus, etiam si patris consensus non duret ad mortem vsque.

Cæterùm Roderic. Xuares in d. limi. 5. Baldi sententiam defendere conatus, existimat Iasonem in hoc errasse: etenim, vt is verè censet, patris consensus requiritur, cùm à filia pactum fit ipsis cum fratribus aut sororibus, quo hæreditati paternæ renunciatur: sicuti paulò antè diximus, & sanè quicquid Ias. dixerit, pactum hoc de non succedendo verè de futura viuentis hæreditate fit, atque ideò absque eius consensu turpitudinem habet, quam & illud, quo solet de diuidenda hæreditate viuentis tractari. Denique nihil aliud pactio de non succedendo continere videtur, si effectum consideremus, quàm certum quendam modum, quo futura viuentis hæreditas distribuenda sit: nempe, renunciante ipso ab eius portione iure sibi competenti excluso. Quibus quidem fit, vt meritò Baldi opinio defendi possit à Iaso. impugnationibus. Nihilominus, quia nos in primo intellectu à Baldi sententia aliqua ex parte discessimus, oportebit aliquot casus expressim ac distinctè constituere, in quibus agendum sit, an admitti debeat opinio Baldi.

Primus casus proponitur, cùm simpliciter filia renunciat futuræ paternæ hæreditati, pactum quidem ipsi patri faciens, vt nullum ad eius bona regressum habeat. Et tunc censeo admittendam fore Baldi opinionem, quæ communis est, vt si pater simpliciter pactum hoc remiserit, & consensum reuocauerit, filia possit pro æquis portionibus iure alioqui debitis etiam intestato patri succedere, ac si pactum minimè fecisset.

Secundò præmissa eadem pactione, qua patri filia renunciat futuræ hæreditati: atque in effectu, iuxta iuramentum præstitum patrem liberat, & eximit ab obligatione legali, qua tenebatur filiæ legitimam portionem titulo institutionis relinquere: si pater non obstante hoc pacto in testamento filiam vocaret ad aliquam hæreditatis partem, nihilominus eam percipere poterit, & est admittenda ex testamento: nec potest à fratribus pactum hoc eidem obijci. Potuit etenim pater pacto huic tacitè vel expressè renunciare, ac remittere libertatem ex eo pacto sibi acquisitam, vt nihil teneretur filiæ in morte relinquere. Huius opinionis auctor est Barto. in dict. l. stipulatio hoc modo concepta. Et ibi Rom. ff. de verbor. obligat. Bal. in l. pactum quod dotali. q. 6. C. de coll. & Matthæ. Afflict. in c. si quis inuestierit. nu. 24. de feudo dato in vicem legis commis. quorum opinio ex his, quæ Iuniores tradidere in dict. l. pactum. & in d. l. stipulatio hoc modo concepta. frequentiori Doctorum calculo recepta videtur.

Tertius casus in hac controuersia constituendus est, cùm filia pactum patri fecerit renuncians futuræ eius hæreditati, idq́ue iuramento confirmauerit in fauorem alicuius ex fratribus, aut sororibus, aut denique in fauorem aliorum fratrum & sororum. Et profectò dubitari poterit, an pater possit à prædicto pacto discedere, consensumq́ue ei præstitum reuocare? & quidem Baldus, quiq́ue eum sequuntur, adhuc in hoc casu tenent, patrem posse tacitè, & expressè pactum hoc remittere, eiusque consensum reuocare. Et hi pręcipuè mouentur auctoritate text. in dict. l. vlti. C. de pactis. Quibus ipse addiderim, pactum hoc ex eo à patre remitti posse, quòd cum ipso patre gestum fuerit, & præcipuè vtilitatem eius respiciat. Deinde quamuis in fauorem alicuius ex fratribus id pactum verè factum sit, pater qui pactus est, poterit reuocare eam pactionem in vtilitatem, & commodum alterius ab ipso conuentam, secundum Bartol. sententiam in l. qui Romæ. §. Flauius. ff. de verbo. oblig. quam latissimè examinaui lib. 1. Variar. Resolutio. capit. 14. Idcircò fortassis inibi tradita huic quæstioni conuenientia, efficient apertiorem huius casus diffinitionem.

Quartus casus erit omninò examinandus: nempe, cùm filia iuramento præstito pactum fecerit cum ipsismet fratrib. consentiente patre, quo renunciat futuræ paternæ hæreditati: hoc siquidem casu ipse dubito, sitne vera sententia Baldi. Nam absque iuramento poterat fieri inter filiam, & eius fratres pactum, de futura patris successione, consensu patris accedente, quem pater ad mortem vsque reuocare posset. d. l. vlti. C. de pact. At si iuramentum filiæ renunciantis accesserit, vt id aliquid vltra pactionem simplicem operetur, probari forsan potest, filiam non esse admittendam ad aliquam hæreditatis paternæ partem, nec ex testamento, nec ab intestato. Scio etenim hanc opinionem difficilem esse, siquidem tollitur patri testandi libertas, quæ Iure Ciuili adeò constans esse censetur, vt nullis pactis omninò tolli valeat. Et tamen quicquid sit de patre, qui iam semel consensit, atque ideò pactum ab initio valuit, nullamque turpitudinem habet, filia tamen iuramentum præstitit, quod seruari potest absque vllo periculo salutis spiritualis: idcircò ratione huius pacti iurati excludi poterit ab hæreditate paterna, quod & Ias. voluit in dict. l. vlt. numero 13. tametsi non rectè Baldi sententiam intellexerit.

Quintò, aliam hîc speciem proximæ similem proponam: scilicet, quando fratres consentiente patre pactum iuramento præstito fecerunt, de paterna hæreditate certis portionibus diuidenda. Et sub eadem hæsitatione respondeo, pactum hoc omninò seruandum fore, etiamsi pater tacitè vel expressè consensum semel præstitum reuocauerit. Etenim pactum istud ab initio validum & honestum ex consensu patris, potuit iuramento ita confirmari, vt stabile ac firmum futurum sit, nec possit voluntate patris mutari: quemadmodum valeret, ac posset denique mutari, si absque iuramento factum fuisset. Horum duorum casuum decisionem dubiam esse censeo: atque ea ratione amplius est eius veritas, ac certitudo à lectoribus, & à meipso, inquirenda. Nam plurimum refragatur sententia Baldi, quæ communiori suffragio probata videtur. Cui adstipulatur. quòd attenta mente constitutionis vlti. C. de pactis. honestas pacti super viuentis hæreditate ab illius consensu semel præstito, & perseuerante procedat. Quasi tunc demum pactio super hęreditate viuentis improbata sit, & bonis moribus contraria, cùm vel consensus illius minimè accesserit, aut semel præstitus reuocatus fuerit. Vnde pactum hoc, etsi sit iuratum, eam conditionem, & intellectum habet, qui eidem necessarius est ad eius honestatem, iuxta Iuris Ciuilis interpretationem. Quamobrem licet in primo huius capit. intellectu hanc Baldi sententiam non omninò veram esse existimauerim, modò & in hoc casu, ac præcedenti satis dubito, an sit admittenda, denique censeo multi faciendam esse tanti viri auctoritatem.

Sextus casus non ita difficilem habet responsionem, quemadmodum & superius in primo intellectu probauimus. Nam si pater in dotali instrumento similíue promiserit, se filios omnes ęquis portionibus instituturum hæredes, nec aliquem ex eis melioraturum, licet hoc pactum Iure communi reprobetur, attamen ipsius patris iuramento confirmatur, nec poterit ex vario patris consensu mutari. Fit etenim hæc promissio inter viuos: & in contractu, qui profectò vtilis foret, si iuramento super eo præstito mutari ex iurantis voluntate posset, quicquid sit de l. 22. Tauri.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Filias paciscens cum patre eo modo, qui traditur in c. quamuis pactum. iuramento præstito pactionem confirmat.
- 2 Filius, qui à patre accepit eo tempore legitimam integram, an possit post mortem patris petere, eam sibi suppleri ex bonis postmodum acquisitis?
- 3 Filia minor vigintiquinque annis iuramento præstito confirmat pactum renunciationis hæreditatis paternæ, & quid de impubere, proxima tamen pubertati?
- 4 Filia paciscens cum patre iuramento præstito, an possit allegare ignorantiam legis, quæ pactum prohibuit?
- 5 Filia constituta in patris potestate, pot est cum patre iuramento præstito pacisci circa futuram ipsius patris hæreditatem.

§. PRIMVS.

QVINTA huic constitutioni conuenit interpretatio, dum ea tractat de renunciatione hæreditatis paternæ facta à filia dotata. Quæritur enim sitne idem respondendum in pacto facto à filio, qui aliqua ex causa paternæ hæreditati renunciauerit, præstito iuramento? Et cùm isthæc decisio in filia congruè dotata, loquatur, quibusdam placet, non esse idem in filio dicendum: imò eisdem videtur, renunciationem factam à filio cum iuramento paternæ, & futuræ hæreditatis, adhuc inualidam esse, nec iure admittendam, cùm diuersa ratio in eo sit. Siquidem in filia, quæ honestè matrimonio elocatur, & familiam exit paternam, possunt censeri iustæ hæ renunciationes, non sic in filio masculo, per quem familia parentum conseruatur: sicuti hac in specie notat Carol. Molin. in Alex. consil. 180. libr. 5. à quo libenter ipse discedo ex communi omnium interpretum sententia, quæ præmittit, idem in filio masculo dicendum fore: nam si is, vel causa dotis, aut donationis propter nuptias, aliáue ratione paternæ hæreditati renunciauerit iuramento præstito, pactum istud validum & firmum iuramenti causa censetur. Hanc verò esse magis communem sententiam, vt ostendamus, oportet hoc in loco statim alium huius capitis intellectum examinare.

Sextò disputari solet ad huius tractatus cognitionem, an si pater in vita filio tradiderit integram legitimam inspecto eo tempore, quo traditio fit, possit filius postmodum supercrescentibus bonis patris, eiusque aucto patrimonio petere sibi mortuo patre legitimam suppleri. Nam Iaco. Butri. in l. pactum. C. de colla. tenet, non posse filium petere portionis legitimæ additionem ex bonis, quæ pater mortis tempore reliquerit. Cùm satis sit integram legitimam accepisse, inspecto eo tempore, quo ipse consensit eam sibi à patre tradi. Hanc opinionem sequuntur plures, quorum mentionem fecerunt eam dicentes communem esse, Roman. in l. stipulatio hoc modo concepta. ff. de verb. oblig. Georg. Natan. in hoc c. quamuis. 2. col. Guliel. Benedict. in repe. c. Raynutius. de testa. in verb. duas habens. n. 242. Curti. senior consi. vlti. Nico. Boër. decis. 62. col. 4. intelligentes hanc opinionem Butrigarij eo casu, quo ipse loquitur: nempe, cùm filius legitimam portionem integram accepit, inspecto eo tempore, quo pater eam ipsi tradidit. Et sanè huic opinioni obstat tex. fortis in l. si quando. §. 2. C. de inoffic. testament. Nec video, qua ratione iure defendi possit Butrigarij sententia, cùm legitima filijs omninò debeatur ex bonis, quæ mortis tempore pater reliquit. l. cùm quęritur. C. de inof. test. Regia l. 23. Tauri. Quod manifestius probabitur, si consideremus Baldi sententiam in cap. cùm M. col. 4. de consti. qui per eum tex. opinatur, filium à patre accipientem legitimam portionem & promittentem, se nihil ex eius bonis amplius petiturum, posse nihilominus petere integritatem legitimæ iuxta bona, quæ post pactum patri obuenere, & is tempore mortis reliquerit. tex. ad idem optimus in d. l. si quando. §. 1. cuius opinionis & nos meminimus in c. Raynutius. §. 1. nu. 8. Baldum sequuntur Rom. & Imol. in d. l. stipulatio hoc modo concepta. Ripa in d. c. cùm M. nu. 38. Ias. in d. l. si quando. §. 1. idem in l. quod seruus. ff. de condit. caus. dat. & in Auth. nouissima. nu. 9. C. de inoffi. testa. Rod. Xuares in l. quoniam in prioribus. C. de inoffi. testa. amplia. 9. Ioan. Lupi. in c. per vestras. 3. notab. §. 23. de donat. inter virum & vxor. Thom. Gramma. decis. 57. nume. 30. notat idem Bal. in l. pactum. vlti. oppo. C. de collation. rursus Guliel. Benedict. in d. c. Raynutius. in verb. in eodem, primo. num. 220. Iacobum reprobat. Ex quibus opinor satis improbari opinionem Iacobi Butrigar. & contrariam communem esse, vt fatetur Iason in d. Authen. nouissima. & in dict. l. quod seruus. Posset profectò Iacobi opinio procedere in casu huius tex. nempe, vbi filius recepta congrua portione legitima ex bonis patris renunciaret cum iuramento paternæ hæreditati, & pactum patri fecerit, vt nullum ad eius bona regressum haberet. Hoc siquidem casu, etiamsi patrimonium patris creuerit, non poterit filius aliquid ex bonis patris petere, quemadmodùm expressim adnotarunt præter alios, Alexan. in consil. 180. lib. 5. & in l. 3. ratione. 2. ff. ad leg. Falci. idem Alex. Corn. Ias. & Deci. in l. pactum quod dotali. C. de collat. Ripa in d. c. cùm M. & lib. 1. responsor. c. 6. col. vlti. Thomas Gramma. num. 30. in dict. decis. 52. Aymon in cons. 114. nume. 16. sensit Ioan. Lupi in dict. §. 23. & Roderic. Xuares in dict. ampliat. 9. quorum opinio magis communis est, teste Carolo Molinæo in dict. consil. 180. in additionibus ad Alexand. tametsi Iason in d. Authen. nouissima. adhuc dubitauerit propter rationem text. in d. c. cùm M. quia iurans non videtur cogitasse de renuncianda portione, quæ in bonis postea patri obuenientibus sibi iure competeret. Attamen ipse communem opinionem sequor, quippè qui videam iuratam renunciationem ad futuram hæreditatem patris pertinere, quæcunque & quantacunque ea sit. Auctoritas verò, quæ pro Iacob. Butrig. adduci solet ex l. 1. §. si vel parens. ff. si quis à paren. fuerit manumis. minimè probat eius opinionem, quod paulò pòst constabit.

Igitur duo apparent, vera esse ad intellectum huius c. ex his. Primùm, decisionem istam non solùm obtinere in filia renunciante hæreditati paternæ, sed etiam in filio, qui iuramento præstito paternis bonis nuptiarum, donationísue propter nuptias causa renunciauerit, pactumq́ue ipsi patri fecerit. Secundùm, quòd licet post hanc renunciationem creuerit patris patrimonium, eiq́ue multa bona obuenerint, minimè poterit filia, quæ renunciauit, aliquid petere ex bonis patris.

Septimò, eidem verbo, filia, subditur & alia interpretatio, vt intelligamus huius cap. constitutionem etiam in filia minore vigintiquinque annis. Etenim pactum hoc ab ea patri factum iuramento præstito validum est omninò, quemadmodum communi omnium consensu Doctor. existimant, præsertim Georgius Natanus hic 4. limitatione, Aretin. in cap. in pręsentia. numero 10. de probat. vbi Augustin. Beroius numer. 168. fatetur, hanc opinionem communem esse. Et eam sequitur ac latissimè Paul. Parisi. consi. 26. lib. 3. num. 13. & probatur in Authen. sacramenta puberum. C. si aduers. venditio. Nec quicquam impedit huius opinionis veritatem, cùm minor vigintiquinque annis possit iuramento obligari, quod iure receptissimum est, modò is pubes sit, nempe fœmina duodecim, vir autem quatuordecim annorum: imò quibusdam placuit iuramentum præstitum ab impubere, doli tamen capace, & proximo pubertati, qui intellectum, & discretionem ad iurandum habuerit, validum esse, & obligationem inducere. Nam is impubes iuramento potest se adstringere. gloss. Abb. & Doctor. in c. ex literis. in 2. de sponsalib. text. optimus in l. vlti. §. in eum. ff. de liber. caus. idem Barto. Corne. & Iason, colum. 4. in Authen. sacramenta puberum. C. si aduers. vend. quo in loco non tantùm simpliciter hoc verum esse opinantur, sed existimant, iuramentum impuberis proximi pubertati, & doli capacis contractum alioqui iure inualidum confirmare, vt planè in specie huius capit. & similium sit satis iuramentum præstari à filia impubere, modò ea sit proxima pubertati, ac doli capax: qua in re Bart. asseuerat hanc opinionem communem esse. Idem notant Abbas in consil. 108. lib. secundo. Deci. in l. pupillum. ff. de regul. iur. Ego verò etsi sciam, in causa matrimoniali, & in eo contractu, qui potiùs integrum intellectum, quàm certam ætatem exigit, iuramentum impuberis doli capacis, & proximi pubertati iurantem obligare, d. capit. ex literis. idq́ue quo ad simplicem obligationem regulariter verum: si tamen quòd hoc iuramentum sit sufficiens ad confirmandum contractum alioqui iure inualidum, aut rescindendum, planè dubito, ac potiùs existimo, iuramentum hoc non habere hunc effectum, ne tot priuilegia simul ab vna, & eadem Radice constituamus: & præterea, quia facilimè ea ætas decipitur in contractibus, & subinde in præstandis ad eorum confirmationem iuramentis. Nam ex causa impubertatis danda est, vt ex ratione metus à iuramento, absolutio, etiamsi iurans fuerit proximus pubertati, & doli capax: siquidem licet iuramentum obliget, æquissimè tamen ob imperfectam ætatem dari debet absolutio. Sic sanè opinionem istam, quòd iuramentum impuberis proximi pubertati. & doli capacis, non confirmet contractus iure inualidos, ad quorum confirmationem est necessarium iuramentum, tenent Cynus, & alij in dict. Authen. sacramenta puberum. quorum sententiam communem esse fatentur, eam sequuti Alexand. in l. qui iurasse. in principio. ff. de iureiurando. & Alciat. in dicto capitu. cùm contingat. nume. 141. qui alios huius opinionis citat auctores. Quibus suffragatur text. in dict. Authenti. sacramenta puberum. dum ad hunc effectum sacramenta puberum exigit. Idem probant Regiæ Partitarum constitutiones, nempe l. 56. titu. 5. parti. 5. & l. 6. titul. 19. part. 6. nosq́ue olim Salmanticæ eandem sententiam probauimus in Epitome in 4. Decret. 1. part. c. 5. §. 1. nume. 4.

Hinc planè infertur, in casu huius tex. & in casu c. cùm contingat. minorem vigintiquinque annis, maiorem tamen quatuordecim, iurantem hos contractus, minimè posse ab eis discedere, nec ratione minoris ætatis, nec ratione legis has conuentiones reprobantis, vtrumque etenim iuramenti religione suppletur, minor quidem ætas & Iuris Ciuilis contractuum reprobatio, prohibitioq́ue, sicuti ex præmissis constat, & notant Paul. Castrens. col. 3. Philip. Corne. num. 20. in dict. Authen. sacramenta puberum. tametsi Andr. Alciat. in d. c. cùm contingat. numer. 130. teneat expressim iuramentum præstitum à minore vigintiquinque annis, etiam pubere, minimè confirmare contractum alienationis dotalis rei, aut alium lege prohibitum, vt minor excludatur à beneficio restitutionis, quæ ei competere potest ratione minoris ætatis. De quo etiam tractabimus inferiùs in quęstione de læsione admodum graui, quam vulgus appellat enormissimam.

Octauò, huius capit. constitutio procedit in filia non tantùm certa, quod Ius ciuile pactum istud improbauerit: sed & in ea, quæ minimè fuerit certior facta hac in specie decisionis iuris Ciuilis, & ignorauerit, pactum hoc Iure ciuili prohibitum esse. Nihil etenim id refert, cùm iurisiurandi virtus hoc in casu & in similibus minimè deficiat ob ignorantiam istam, quæ non impedit consensum iurantis, atque ita adnotarunt Guido Papæ. quæstio. 227. & Gulielmus Benedictus in capi. Raynutius. de testament. in verbo, duas habens filias. numero 294. qua ratione profectò admodum esset absurdum, quòd mulier rem dotalem alienans iuramento præstito, obtineret reuocationem huius contractus ita iurati, ex eo, quòd probaret, se ignorasse tempore contractus à lege ciuili prohibitam esse dotalis rei alienationem. Igitur octauus hic intellectus præter quàm quòd æquissimam rationem habeat, maximè conuenit ad effectum huius constitutionis.

Nonò, hæc ipsa constitutio est intelligenda in filia non emancipata, sed & in ea, quæ sit sub patria potestate, quod deduci poterit ex lege, Pomponius, in 2. ff. familiæ herciscun. vbi ratione dotis optimè contingit donatio inter patrem & filiumfamiliâs: atque eadem ex causa pactum. Quamobrem ita hunc text. interpretantur Deci. in dict. l. pactum quod dotali. C. de collationib. colum. prima, & secunda. Ioan. Crot. in dict. l. stipulatio hoc modo concepta. num. 47. ff. de verborum obligationib. & Parisi. in consil. 26. libro 3. numer. 12. tametsi Odofredus in dict. l. pactum dotale, voluerit, pactum hoc inter patrem & filiamfamiliâs minimè valere, quasi inter eos non possit verè fieri donatio, nec ei similis conuentio. Sed in fauorem prioris sententiæ plurimùm facit, quòd licet alioqui non valeat Iure Ciuili donatio inter patrem & filiumfamiliâs. l. donationes quas parentes. C. de donation. inter virum & vxo. l. 2. C. de inoffic. donat. tamen iuramento confirmatur, quod præcipuè adnotarunt Bald. in l. vltim. C. pro donato. Alexand. in consilio 8. libro 2. Aretin. consil. 17. colum. quarta, & consil. 77. colum. 2. idem Alexand. in l. si donatione. C. de collationib. colum. quinta, & Guido Papæ decisio. 145. tradit Deci. in Authentic. ex testamento. 4. colum. C. de collationibus. Ripa in l. si vnquam. quæstion. 15. C. de reuocand. donatio. Iason consil. 118. colum. 1. libro 4. Et plerique alij, quorum mentionem hi fecerunt. Præsertim hic intellectus procedit, quia Odofred. in dict. l. pactum. non tractat de pactione iurata, sed præmittit, illum text. fore necessariò intelligendum in filia emancipata, cùm inter patrem & filiam in potestate nulla sit efficax obligatio, etiam seclusa prohibitione speciali huius conuentionis, de qua in dict. l. pactum. ad cuius interpretationem oportet præmittere secundum eum, pactum illud alioqui validum ex causis esse, atque ita factum cum filia emancipata. Et nihilominus Iason & Deci. ibi discedunt ab Odofredo, ex eo quòd causa dotis potuerit fieri pactum inter patrem, & filiam in potestate, vt modò dicebam, & probatur à gloss. Bartol. & Doctor. in dict. l. 2. C. de inoffic. donat. Bald. in l. cùm oportet. §. 1. C. de bonis quæ liber. Barto. in l. frater à fratre. ff. de condi. indeb. Cardin. consil. 111. colum. 2. Paul. Cast. in l. cùm pater. §. pater filiæ. ff. de legat. 2. qua ratione non obstante, in d. l. pactum quod dotali. improbatur pactio, cuius in hoc capit. mentio fit, propter rationes, quas in initio huius tertiæ partis adduximus. Igitur, si quæ modò prænotauimus, ad amussim fuerint obseruata, constabit apertissimè huius capit. responsum procedere, siue pactum fiat cum filia minore vigintiquinque annis, siue cum filia constituta sub patris potestate, etiam ignorante pactionem istam Iuri ciuili prohibitam esse, siue itidem fiat cum filio.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Pactum renunciationis hæreditatis paternæ factum etiam eo tempore, quo filia nuptui non tradebatur, an teneat?
- 2 Pactum renunciationis hæreditatis paternæ iuramento præstito factum à filia, quæ religionem ingredi vult, an teneat?
- 3 Renunciatio hæreditatis maternæ iuramento præstito facta à filiofamiliâs, an præiudicet patri? & numer. 4.
- 4 Renunciatio hæreditatis paternæ cum iuramento à matre recepta dote facta, an noceat eius filijs petentibus hæreditatem aui, qui post filiam mortem obierit? & in fine huius §.
- 5 Renunciatio facta cum iuramento à filia ingrediente religionem, an rescindi possit à monasterio causa grauissimæ læsionis?
- 6 Renunciatio facta à filia cum iuramento, nulla recepta dote, an valeat?

§. SECVNDVS.

DECIMA huius constitutionis interpretatio versabitur circa ea verba: Dum nuptui tradebatur. Nam quibusdam æquè visum est, eandem decisionem procedere, si pactum fiat eo tempore, quo filia nuptui non tradebatur: sed tamen ex bonis paternis eo tempore inspecto portionem congruam pro ratione dotis futuræ, aut pro legitima accepit. Valet siquidem pactum istud, & iuramento confirmatur: quemadmodum paulò antè diximus de filio in quinto intellectu. Sic denique parum refert, quòd pactum istud fiat tempore nuptiarum, an ante nuptias vel post eas: modò filia renuncians hæreditati paternæ dotem, vel congruam portionem, eo tempore ex patrimonio patris accipiat, secundum Archid. Ioan. Andre. Domini. Francis. & Georg. hîc colum. 3. & Guliel. Benedict. in c. Raynutius. de testamen. in verb. duas habens filias. nume. 260.

Vndecimò, circa eadem verba quæritur, an pactum istud, cuius in hoc cap. mentio fit, iuramento firmatum valeat, si fiat eo tempore, quo filia religionem ingreditur: & an ea pactio monasterio præiudicet, possítue rescindi grauissimæ læsionis causa? & sanè quidam existimarunt, hanc pactionem nec monasterio præiudicium aliquod facere, nec validam esse, sequentibus equidem rationibus.

Primùm enim, etsi hæc pactio fiat ante monasterij ingressum, & tamen post professionem religionis pater renunciantis mortem obierit, monasterium admittendum est omninò ad hæreditatem patris ipsius monachæ, non obstante renunciatione: quod eleganter responderunt Marian. Socin. in consil. 183. libr. 2. Philipp. Corne. in consil. 272. libr. 3. Felin. inter cons. Carol. Ruin. consil. 206. & ipse Carol. consil. 204. lib. 1. quorum ea ratio potissima est, quòd renunciatio prædicta etiam iurata habeat conditionem hanc, si renuncianti fuerit delata hæreditas, Paul. de Castro, Imol. & Doctor. per text. ibi in l. qui superstitis. ff. de acquir. hæred. idem Paul. & Alexand. in l. pactum quod dotali. C. de collatio. hæreditas autem non defertur monachæ mortuo eius patre post professionem, sed monasterio iuxta eam opinionem, quæ magis communis est, quemadmodum nos probauimus in cap. 1. de testamen. numero 20. & sequenti.

Secundò, ad huius partis comprobationem plurimum accedit egregia decisio Paul. Castr. in l. fin. in princip. C. de bonis quæ liber. vbi asserit, renunciationem hæreditatis maternæ factam cum iuramento, minimè nocere patrifamiliâs, sub cuius potestate manet filius, qui renunciauit, si mater mortem obierit viuente patre, & nondum finita patria potestate. Quia hæc renunciatio sortitur effectum eo tempore, quo mater mortua est, quo patri hæreditas acquiritur, in qua acquirenda, vel repudianda non potest filiusfamiliàs patri nocere. d. l. vlti. in princip. & §. 1.

Tertiò, non potest hæc renunciatio procedere, etiamsi fiat sub ea conditione, si renuncians ingressus fuerit religionem: nam ea conditio improba est, quippè quæ impediat, aut sanè aliquod præstet impedimentum ingressui, & professioni religionis. quod probatur ex ratione text. in Authen. de sanctissimis Episcop. §. Sed hæc præsenti. & in l. Titiæ si non nupserit. ff. de condi. & demonst. Barto. in consil. 1. Doct. in Authen. nisi rogati. C. ad Trebel. & in c. in præsentia. de probatio. Sicut & conditio auertens à matrimonio carnali, reijcienda est ab vltimis voluntatibus. l. sed si hoc. §. vlti. & l. quoties. ff. de condit. & demonstratio. atque idem probatur in Rubric. C. de indict. vidui. tollenda. Quibus quidem rationibus probari poterit, pactum hoc, cuius in hoc capite mentio fit, non posse adhuc iuramento pręstito validè fieri ab ea, quę religionem profiteri vult.

Contrariam sententiam, imò quòd pactum hoc iuramento præstito factum valeat, & firmum sit, etiamsi fiat tempore, quo filia ingreditur, aut ingredi vult religionem, tenent Bar. nume. 7. & Bald. in l. vlti. C. de pact. Deci. consil. 31. colum. 2. Francis. Purpur. qui alios allegat in dict. l. vlt. num. 188. & videtur opinio ista magis communis, ex his qui Barto. opinionem in d. l. vlt. sequuntur. Et hi sanè post Bar. hanc opinionem intellexere, etiam eo casu, quo filia religionem professura non acceperit tantum pro dote, quantum ex patris bonis, & eius patrimonio percipere iure potuisset, modò congruam dotem ad ingressum religionis habeat ex bonis paternis, quod Bart. expressim explicat. Erit tamen ad effugiendas hac in controuersia varias Doctorum opiniones admodum vtile, & denique cautissimum, quòd hoc pactum fiat ex consensu monasterij, id est, Prælati, & Conuentus, qui in his acquirendis possunt monasterio pręiudicium inferre, atque ita in specie consuluerunt Francis. Purpurat. & Hieronymus Cagnolus in d. l. vlt. vterque. nume. 194. probatur hæc Bart. opinio auctoritate huius constitutionis, quæ ratione iuramenti confirmationem pacti alioqui Iure Ciuili prohibiti, inducit. Nec refert, quòd fiat à filia ingressura religionem, nulla etenim est congrua discriminis ratio, quæ verè possit in hac disputatione probare, non valere pactum, hoc factum à filia religionem professura, cùm validum sit, si fiat ab ea, quę matrimonium contrahit.

Non oberit huic opinioni prima ratio in contrarium adducta, siquidem verum est quod in d. l. qui superstitis. à Iurisconsultis respondetur. Sed tamen id ita intelligendum est, vt renunciatio futuræ hæreditatis intelligatur hac conditione, si hæreditas fuerit delata renuncianti, vel alteri ex eius persona, vel eius ratione, & causa. Nam tunc renunciatio, quæ tamen ab initio valida fuit, & fieri potuit, ad hæreditatem refertur, ac pertinet ad futuram, quæ vel ipsi renuncianti, vel alteri iure ipsius renunciantis delata sit. At in præsenti quæstione monasterio defertur hæreditas ex persona monachi, eius quidem iure, non alia ratione, nec causa, atque ideò renunciatio monachi facta ante professionem & valida nocet monasterio, cui non aliter hæreditas patris ipsius monachi defertur, quàm ex iure & persona monachi, qui iam per renunciationem fuerat exclusus ab ea hæreditate. Etenim licet in d. l. qui superstitis. non possit renunciari hæreditati nondum delatæ, tamen iuramenti ratione renunciatio ista permittitur. Quibus quidem accedit, quòd ratione huius pacti iurati, si id valet ab initio, non potest hæreditas monasterio deferri, quamuis pater monachi moriatur post professionem, quia nec monacho tunc deferretur, si monachus non esset. Sic sanè, si monachus mortem obijsset priusquam pater, licet nullum pactum præcessisset, monasterium morte monachi pręmorientis ante patrem excluderetur, iure etenim monachi eam hæreditatem petere debet, is verò ab ea exclusus est, vel pacto, vel morte. Igitur monasterio deferri ea hæreditas non potest. Vnde multa possunt simili argumento adnotari: Quorum aliquot hoc in loco referam ad apertiorem huius quæstionis intellectum. Nam si quis renunciauerit fideicommisso conditionali, ad quod vocabatur, & postmodum ingressus fuerit religionem, ac post professionem conditio fideicommissi euenerit, nempe mors illius, qui rogatus fuerat restituere, non poterit monasterium illud consequi, imò renunciatione excluditur. Sic & in eo casu, quo quis post renunciationem hæreditatis seipsum in adoptionem dederit, & postea mortem obierit is, cuius hæreditatem renunciauerit, non obtinebit eam pater adoptiuus, cui alioqui quibusdam sub limitationib. iure competebat. l. si adoptauero. ff. de precario. Eodem modo, si quis post renunciationem paternę hęreditatis, cuius nulla possit fraus præsumi, crimen commiserit, & ea ex causa omnia bona, iura, & actiones, pręsentia, & futura, in fiscum deferantur, iuxta ea, quę notantur in l. 1. §. an bona. ff. de iure fisci. Etiam si eo viuo pater moriatur, nihil ex ea hæreditate ad fiscum pertinebit. Quod ex superioribus constat.

Sed ne quis admodum vrgentem esse Socin. & aliorum argumentationem arbitretur, ea poterit facilius tolli, si constituamus in hac specie, & quæstione hæreditatem non deferri monasterio: idq́ue, ni fallor, apertissimi iuris est. Nam hæreditas defertur filio iure suitatis, vel propter illud ius succedendi, quod habet in bonis patris, huic autem iuri monachus tempore, quo potuit, renunciauit, & à se abdicauit spem illam, & ius succedendi in bonis patris, idcircò cùm professus est monachus religionem, non transtulit in monasterium ius successionis, quia illud non habuit eo tempore, nudusque, ac priuatus eo iure monasterium ingreditur. Qua ratione non potest ius illud monasterio competere, nec ei defertur hæreditas. Nec iure monasterium aliquid ex paternis bonis, vel hæreditatibus causa monachi habere poterit, nisi quod ipse monachus in seculo manens potuisset habere. At si monachus, qui paternæ hæreditati renunciauit, mansisset in seculo, per renunciationem exclusus foret à iure succedendi: igitur eadem ratione & ipsum monasterium ab eodem iure excluditur propter renunciationem.

Secunda probatio prioris opinionis ex eo deficit, quòd decisio Paul. Castrensis non omninò admittenda sit. Etenim aut pater consensit renunciationi factæ per filium, & tunc res est admodum expedita, quòd sibi nullum ius hac in re patriæ potestatis causa competat, cùm eidem per consensum renunciauerit, nec filio deferri possit hæreditas tempore mortis illius, de cuius agitur successione, quia eidem validè renunciauerat, sicuti modò in monasterio diximus, & ideò pater non potest hæreditatem illam petere ex persona filij, aut sanè pater non consensit renunciationi, & eo casu valet renunciatio, quo ad cætera, patri tamen non nocet, quo ad vsumfructum, nec quo ad alia iura, quæ ratione patriæ potestatis habere in eisdem bonis poterat. Quod verò diximus, renunciationem validam esse quo ad cætera præter vsumfructum, videbitur quibusdam maximè contrarium. l. vltim. C. de bonis quæ libe. vbi filijfamiliâs repudiatio hæreditatis delatæ, & aduentitiæ, minimè nocet patri, nec quo ad vsumfructum, nec quo ad alia: siquidem repudiante filio potest pater hæreditatem adire, & eam sibi omninò acquirere. Quæ tamen constitutio tractat de eo casu, quo hæreditas est iam filio delata, & ex eius persona patri, qui nec fuit institutus, nec potest alio titulo hæreditatem illam habere, quàm iure patriæ potestatis. non ex hoc idem erit in hæreditate deferenda, qua in specie nos loquimur. Nam si filius renunciauerit iuri succedendi, postea ei non defertur hæreditas, atque ideò cessat omninò ratio Pauli Castrensis, de cuius opinione dubitat Barth. Socin. l. 2. nu. 5. ff. de his, quę pœnę causa. Et profectò ipse arbitror, eam falsam esse, nec posse iure defendi, nisi quo ad vsumfructum, in quo dubius equidem adhuc eam admittendam esse censerem. Sed & si opinio Pauli vera foret, minimè ad quæstionem istam de monasterio conduceret, siquidem diuersa omninò ratio est. Etenim filiusfamiliâs tempore renunciationis sub patris ea potestate, cui non potest nocere, at non ita est in eo, qui ante professionem renunciat hæreditati, qui liberam habet potestatem de rebus proprijs disponendi, nec monasterium vllum ius in eius bonis eo tempore habet, potestque ipse religionem ingressurus monasterio præiudicium inferre ante eius ingressum, quod satis iure probatur. Nec in hoc potest aliqua contingere controuersia, quæ iuris rationem habeat. Non me latet, posse hac in quęstione adduci quandam Ludouici Romani sententiam: is, inquam, in d. l. qui superstitis. scribit, renunciationem à filia iuramento præstito factam hæreditatis paternę dote congrua ei constituta, nocere eius filijs, quib. mortua matre aui hæreditas fuerit delata, post mortem matris auo moriente. Quia ratio nepotis acceptæ futuræ patris hæreditati renunciauerit. Hæc Romani opinio verior est, secundum Dec. in cons. 181. nu. 7. eundem Dec. in d. l. pactum quod dotali. nu. 18. Guli. Bened. in c. Raynutius. de test. in ver. duas habens filias. nu. 181. Ant. Rub. cons. 42. n. 6. missam tamen hanc opinionem facimus: quippè qui contrariam veriorem esse existimemus. Nam mortua matre superstite patre, ad aui hęreditatem admittendi sunt nepotes iure proprio, quamuis ex persona matris: cuius renunciatio eum intellectum habuit, si ei non renuncianti foret delata hæreditas patris, atque ideò nepotes admittendos esse: in hoc casu responderunt Bal. in d. l. pactum quod dotali. 2. q. C. de coll. quem sequuntur alij, maximè Alex. ibi & Pau. Cast. in d. l. qui superstitis. And. Tiraq. in tract. de primogenijs. q. 40. nu. 117. licet Rom. ad eius conclusionem Bal. citauerit. Idem tenuerunt Franc. & Geor. Nata. hîc nu. 56. & Tho. Gram. decis. 57. n. 39. dicens hanc opinionem communem esse, idem fatetur Rober. Marantha disputat. 10. nu. 13. quod iterum repetam in fine huius §.

Tertia ratio minimè comprobat priorem sententiam illa etenim iuris Cęsarei responsa, quorum ibi meminimus, non habent omninò eam rationem, ne quis auertatur à professione religionis, siquidem qui religionem profiteri vult, & ea ex causa paupertatem vouet, & optat, parum solicitus erit de bonis ad monasterium deferendis: temerarium enim est iudicium, si opinamur, eum auerti à religionis ingressu, ne res temporales, patrimonium, & alia amittat bona, quorum relinquendorum causa religionem ingreditur. Alioqui eadem causa, quę mouet ad religionem, auerteret ab ea, quod absurdum esse palàm constat: multisque id probauimus lib. 1. Varia. Resol. c. 19. nu. 7. imò & si renunciatio ista iuramento pręstito fiat, hac apposita conditione: si renuncians ingressus fuerit religionem, adhuc valet & firma est. Nec per hanc conditionem renuncians auertitur à religionis professione, ipse quidem spontè deliberans de religionis ingressu, & paupertatem eligens, bonis, & hæreditati futuræ renunciat ea ex causa, quia religionem profiteri vult, alioqui profectò minimè renunciaturus: igitur nequaquam impeditur à religionis professione per renunciationem istam, quæ manifestè fit ea ex causa, quòd ingrediatur renuncians religionem. Idcircò cessant rationes in contrarium adductæ, & excogitatæ, pręsertim à Bart. Soci. in d. l. 2. nu. 5. ff. de his, quæ pœnæ causa. & Angelo in disputatione incipien. quidam nobilis genere. & à Socino in d. cons. 183. colum. vltim. Purpur. in d. l. vlti. C. de pact. & alijs, qui contrarium iure verius esse adseuerant.

Illud sanè adnotandum est, Bar. in d. l. vlt. C. de pact. licet pactum istud validum esse iuramento præstito existimauerit, in statuto tamen aliud probare, quadam distinctione vsus. Etenim distinguit, an statutum excludens monachos à successione, his fuerit verbis conceptum, Monachi non succedant: & hoc in casu censet statutum valere: an his, Si quis monasterium religionem professus ingressus fuerit, priuatus sit iure succedendi: quo casu non valere statutum scribit, quæ distinctio falsa est. Nam in vtroque casu statutum nullum est, secundum Mathes. notab. 145. & alios, quorum opinio communis est, vt testantur Deci. in cap. ecclesia. de constit. num. 49. Ioan. Baptista de sanct. Seuerino in repet. l. omnes populi. ff. de iusti. & iur. colum. 48. Socin. consil. 241. lib. 2. & consil. 81. libr. 1. quam sententiam sequuntur Doct. in d. l. vltim. & in d. c. ecclesia. Barto. improbantes. Consuetudo autem, qua monachi à parentum & consanguineorum successione excluduntur ab intestato, valet quidem: quia ecclesiarum, monachorum, clericorum atque prælatorum, & Principis consensum tacitum saltem habeat, quod in specie adnotarunt Guliel. Benedict. in c. Raynutius. de testament. in verb. & vxorem nomine Adelasiam. numero 249. & Chassaneus in consuetudine Burgundiæ, Rub. de successionibus. §. vlti. Boërius in consuet. Bituricen. titu. de testam. §. vlti. Massuerus in Rub. de successionib. §. item per consuetudinem. optimè Rebuffus super constitutiones Regias in proœmio, gl. 5. num. 21. & 22. quo in loco commemorat, apud Gallos praxi, & consuetudine obseruantissima sublatas esse decisiones, tex. in Authen. ingressi. C. de sacrosan. eccles. & l. Deo nobis. C. de episco. & cler. Cæterùm, si verum est quod modò ad huius c. interpretationem diximus, nempe, pactum renunciationis hæreditatis paternæ iuramento præstito confirmari, etiamsi fiat à filia, quæ statim est religionem professura, illud meritò quæritur, an possit hęc renunciatio postea rescindi ea ex causa, quòd grauissima contigerit in ea læsio, siquidem opulentissimę hæreditatis spes, aut denique ingens patrimonium pręsens fuerit remissum, modico accepto, etiamsi ad dotem ingressus ad religionem fuerit quantitas congrua, & æqua? quæ quidem quæstio solet à plerisque definiri ex his, quæ de læsione admodum enormi, & grauissima traduntur multis in locis ad rescissionem contractus, etiam iurati. De quo statim & nos agemus, & profectò, si ea resultatio est ad hanc speciem, & casum adducenda, frequentissimè erunt retractandæ, & rescindendæ renunciationes, quæ fiunt à monialibus eo tempore, quo religionem profiteri volunt, plerunque enim sperantes ex successione paterna amplum patrimonium, aut denique portionem legitimam maximæ æstimationis, eidem pacto iurato renunciant nondum accepta quarta portionis legitimæ parte, in quo dubio procul grauissima contingit læsio, ac denique ea, quam enormissimam vulgus appellat. Decius eleganter in cons. 31. col. penul. vers. vlt. non obstat & Aymon Sauil. in cons. 160. col. 1. in ea sunt sententia, vt opinentur, nullum esse locum rescissioni contractus & pacti iurati, etiam prætextu grauissimæ læsionis, quoties renunciatio facta fuerit causa ingrediendi religionem. Pro hac sententia ipse ita argumentor. Etenim post religionis professionem, aut agit monasterium ad rescissionem ex persona monachi, & ex iure ipsi monacho competenti, quod in monasterium transtulerit, ex Auth. ingressi. Aut agit ipsius quidem monasterij nomine iure ipsi monasterio competenti, & delato. Priore equidem casu non video, qua ratione monacho possit ius competere ad rescindendum pactum iuratum ex causa vtcunque grauissimæ læsionis: siquidem nulla in hac specie ipsi contigerit monacho, qui ob paupertatem seruandam, & vouendam, religionem profiteri vult, paupertatem quærit, & ipsam eligit. Igitur non poterit monachus, quemadmodum paulò antè adnotabam, se læsum fuisse allegare in dimittendis bonis, ac diuitijs: quarum relinquendarum causa monasticam vitam elegit. Quòd si quis dixerit, monachum ipsum grauissimè læsum eo ipso, quòd in monasterium patrimonium non detulerit, planè id verè dici non poterit, quandoquidem nulla læsio contingit volenti religionem profiteri in hoc quod tenue patrimonium ad monasterium detulerit, pingue autem consanguineis reliquerit, cùm ei paupertas monasterij parum noceat ad religionem. Etenim maximum nomen apud verè Christianos religiosorum & ordinum mendicantium ob paupertatem hactenus censetur ab his, qui de religiosorum institutis sanctissimè tractauere. Idcircò impium foret iudicium, si quis existimaret, profitentem religionem ab ipso læsam, quòd pauperrimum cœnobium elegerit, dimiseritque apud consanguineos res amplas, quæ possent monasterium ipsum ditare. Alioqui si iure hęc læsio esset alicuius momenti, non ita liberè iura permitterent professuris religionem de rebus proprijs omninò inter cognatos & amicos disponere, quod statim tractabitur. Posteriori autem casu monasterium agere ex ea causa minimè potest, siquidem nullum ius eidem monasterio competit, nec defertur in his rebus, quæ monachus ipse ante professionem, vel amicis, vel consanaguineis dimiserit. Nam ingressurus monasterium licentiam habet quoquomodo disponendi de rebus proprijs. Auth. de monachis. §. illud. & §. nunc autem. sub c. si qua mulier. 19. q. vlt. Auth. Nunc autem. C. de episc. & cle. & in Auth. si qua mulier. C. eo. tit. Nec eius testamentum rumpitur, etiam si nihil monasterio reliquerit, modò id fecerit religionis ingressum præmeditatus, iuxta eam resolutionem, quam hac in re nos tradidimus in c. 2. de testamen. num. 5. vnde fit, vt hęc sententia Decij, satis possit iure, & æquitate defendi.

Duodecima huius c. interpretatio ex eo constat, quòd ad illa pertinent verba dote contenta. Nam quidam existimarunt, non aliter esse pactum istud admittendum, etiamsi iuratum sit, quàm si filia renuncians paternæ hæreditati dotem acceperit ad matrimonium, quod eo tempore contrahit, esset enim renunciatio ista iniquissima ex parte eius, cui fit, atque omninò impia, quippè quæ filiam excludat omninò à paternis bonis, & eius hæreditate. Sic sanè Anchar. hîc opinatur ad huius cap. intellectum, vt ita decisio admittatur, necessarium esse, quòd filia dotem aliquam acceperit tempore pactionis iuratæ. idem notat. Salyc. in l. pactum quod dotali. C. de pact. pen. col. quorum opinio verior est, secundum Dec. in l. pactum quod dotali. C. de collati. num. 7. Contrariam sententiam probare conantur, & sequuntur Imola, in d. l. qui superstitis. colum. prima. ff. de acquirend. hæred. Domin. hic colum. 3. ver. quid si filia. Georgius Natanus latius 5. limitatione. atque idem Alexand. in d. l. stipulatio hoc modo concepta. num. 9. ff. de verb. obliga. Horum opinio communis est, vt fatetur Aug. Boërius in c. in pręsentia. de proba. nu. 177. etiam si de ea dubitet. Quibus suffragatur, quod licet pactum istud Iure Ciuili sit improbatum, iure tamen Pontificio non alia ratione confirmatur religione iuramenti, quam quòd id seruari à iurante possit sine aliquo dispendio salutis spiritualis. Quæ quidem ratio etiam tunc locum habet, cùm filia hæreditati paternæ renunciat gratis, nulla recepta dote, illud verò erit considerandum, admissa hac posteriori sententia: an æqua, iustaque sit hæc pactio, quo ad ipsum patrem. Nam si ea ex parte iniquitatem habet, danda erit iusta ex causa absolutio, sicuti datur ex causa metus, doli veri, vel pręsumpti, contingentis ex proposito, vel re ipsa. Qua de re statim in verb. non vi, nec dolo pręstito, latiùs agemus. Etenim si filia diues admodum ex bonis maternis, aut aliunde, hęreditati paternæ renunciauerit, nulla dote recepta, & iuramento pręstito, vt patris hæreditas diuidatur inter fratres pauperes: profectò pia est hęc renunciatio, nec aliquam iniquitatem habet, nec ratione grauissimę lęsionis rescindi potest, cùm nulla verè in hac specie contigerit lęsio, nec possit dolus pręsumi propter grauissimam læsionem, & manifestè constet, filiam renunciantem hæreditati paternæ de hac grauissima læsione cogitasse, eamque titulo liberalitatis remittere voluisse.

Regulariter tamen est obseruandum, nullam esse in casu huius c. dubitationem, vbi filia dotem acceperit ęqualem portione legitimę, quam habitura esset ex bonis patris, si eo tempore, quo renunciat, fieret inter filios patrimonij paterni diuisio, idem erit, si dotem paulò minorem legitima portione acceperit, quòd si dos fuerit, multò minor portione legitima, quid tunc agendum sit, explicabimus inferiùs in verb. dolo.

Sed si filia tempore renunciationis nihil pro dote acceperit, absque vlla controuersia pactum istud, etiam iuratum, non excludit filios huius renunciationis ab hæreditate aui, qui mortem post filiam obierit. Nam & ipse Rom. qui à nobis citatus fuit in hoc §. versic. non me latet, in hac specie hoc ipsum tenet, & est communis opinio, vt fatentur Alex. & Deci. in d. l. pactum quod dotali. C. de colla. nu. 18. Guliel. Bened. in c. Raynu. in verb. duas habens filias. nu. 280. idem probarunt Bald. in d. l. pactum quod dotali. 2. q. Imol. Aret. & Paul. in d. l. qui superstitis. ff. de acqui. hæred. & plerique alij, qui passim à iunioribus citantur. Nam & idem tenent Francus, & Georg. hîc num. 56. Thom. Gramma. decis. 57. num. 39. dicens hanc opinionem communem esse, quam & Ripa explicat libr. 1. resp. c. 6. colum. 5. quicquid Bartol. dixerit in d. l. qui superstitis.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Renunciatio hæreditatis paternæ non excludit filiam à bonis, quæ propter secundas nuptias pater tenetur seruare filijs prioris matrimonij.
- 2 Filia renuncians hæreditati paternæ, non prohibetur bona patris petere, vt hæres fratris.
- 3 Renunciatio hæreditatis paternæ filium excludit etiam à legitima.
- 4 Renunciatio hæreditatis paternæ, an extinguatur mortuis fratribus masculis viuo patre? & ibi latè hac de re multa.
- 5 Pactum, quo hæreditati paternæ renunciatur, excludit filiam à bonis patris, etiam intestati.
- 6 Filia renuncians paternæ hæreditati non excluditur à bonis feudalibus.
- 7 Pactum renunciationis hæreditatis paternæ, renuncianti, & eius filijs, ac hæredibus nocet.
- 8 Renunciatio iurata hæreditatis paternæ, non reuocatur natiuitate filiorum.

§. TERTIVS.

DECIMO TERTIO illud omninò examinandum, quem scilicet intellectum habeant illa verba, vt nullum ad bona paterna regressum haberet: ex his etenim apparet, filiam tempore nuptiarum renunciantem cum iuramento hęreditati paternę, non posse postea bona paterna petere: quæ quidem conclusio planè intelligitur, nisi pater transiret ad secunda vota, & sic ad secundas nuptias, tunc etenim etiam filia renuncians poterit post patris obitum portionem in bonis paternis petere, iuxta constitutionem l. fœminę. §. illud. C. de secun. nup. quæ & in viro admittenda est, secundum glo. & communem ibi, & Regiam Tauri. l. 15. Nam bona quæ pater habet ex filijs primi matrimonij, si postea ad secundas transierit nuptias, ea mortuo patre applicantur filijs primi matrimonij. Et licet filia renunciauerit bonis paternis, etiam iuramento præstito, poterit tamen admitti, & admittitur ad ista bona, quæ pater in pœnam secundi matrimonij amittit, aut saltem tenetur relinquere filijs susceptis ex primo coniugio, sicuti in hac specie respondit Oldr. cons. 294. quem sequuti sunt Guido Papę. q. 228. Guliel. Benedi. in c. Raynutius. de testam. in verb. duas habens filias. nu. 288. Deci. optimè in consil. 230. colum. penult. Franc. Purpura. in d. l. vlt. C. de pact. num. 196. quamobrem text. hic dum dicit, ratione huius pacti, filiam nullum regressum ad bona paterna habituram, est intelligendus iure sanguinis, & successionis paternæ. Quasi aliud dicendum sit, quoties filia bona paterna petierit iure pœnæ, & reseruationis legalis statutæ in fauorem filiorum, tunc etenim huic filiæ non oberit renunciatio paternæ hæreditatis, etiam iurata.

Decimoquartò, eadem ferè ratione responsio huius cap. est intelligenda, vbi filia fraterna bona, vt paterna petierit, nam excluditur per pactum iuramento pręstito firmatum, quòd si ea bona vt fraterna petere velit, postquam à patre illa deuenere in fratrem, cui ipsa succedere intestato iure potest, nihil filiæ nocebit paternæ hæreditatis renunciatio, sicuti expressim probare conantur Angel. consil. 52. Alex. in l. 1. §. veteris. ff. de acqui. posses. Paul. & Aret. in l. Paulus. §. 1. ff. de acqui. hæred. Dec. in l. hæreditas. num. 8. ff. de regu. iur. quo in loco hoc ipsum censet intelligendum esse, quoties patris hæreditas fuerit per renunciantis fratrem adita, vnde aliud dicendum erit, si nondum fuerit adita per fratrem hæreditas paterna, cùm adhuc hæc hæreditas paterna sit potius, quàm fraterna. l. sed si plures. §. si filio. ff. de vul. Nihilominus ipse opinor, non esse in hoc vim aliquam: modò filia, quæ renunciauerit hæreditati paternæ, bona paterna petierit, vt hęres fratris, non patris: quod idem Dec. considerat in l. quoties. duplici iure, in fine. ff. de regul. iur. post Benedictum à Capra con. 12. ad finem. & Aret. cons. 161. in prin. Atque ita iure optimo procedit hic intellectus, quem itidem sequuntur Socin. consil. 74. lib. 3. & Purpura. in d. l. vlt. C. de pact. num. 198.

Decimoquintò, sunt qui existiment ad intellectum huius c. renunciationem istam paternæ hæreditatis, etiam iuratam, non excludere renunciantem à legitima, quæ ei debetur ex bonis patris: quod probare nituntur ex l. si quando. §. generaliter. C. de inof. testamen. ita enim asseuerant Ludo. Rom. in l. 1. §. si quis ita. col. 9. ff. de verbor. obliga. vt citat And. Tiraq. in tract. de primogenijs. q. 55. num. 3. sed falsò, sicuti & inibi pro hac parte adducit contrariæ opinionis auctores. Sed tamen huius sententiæ auctores esse videntur Bald. in Rubr. ff. de iureiur. col. pen. vers. non tamen credo. Rom. in d. l. qui superstitis. 3. limit. ff. de acqui. hære. Aret. in d. §. si quis ita. col. 5. quorum meminit ipse Tiraq. in l. si vnquam. C. de reuocan. donat. in princi. num. 155. huic opinioni subscribens: quam etiam tenet Matthæ. Afflict. in c. si quis inuestierit. nu. 26. de feudo dato invicem legis commissor. eamq́ue opinionem communem esse asseuerat Nicol. Boër. decis. 3. nu. 10. idq́ue maximam habet æquitatem, vt satis sit, quòd per pactum istud iuratum filia excludatur ab his bonis, quæ poterat ab intestato patre amplissimè obtinere, non autem æquum est, eam à portione legitima excludi. Ego verò contrariam sententiam veriorem esse opinor, atque ita censeo per hanc pactionem iuratam filiam excludi etiam à legitima portione, quæ iure alioqui ei competebat in bonis paternis. Nam si grauissimè lęsa fuerit, poterit agere ad huius pacti rescissionem, quod statim tractabimus. Nec tex. in d. §. & generaliter. priorem opinionem probat: cùm ibi non tractetur de pacto renunciationis hęreditatis paternæ, sed de securitate facta per filium hæredibus patris, qua cauerit, se legatum à patre relictum accepisse: nec adiecerit, nullam sibi superesse de repletione quæstionem: quæ itidem cautio maximè differt ab ea pactione, qua filia paternæ hæreditati renunciat, etiamsi nulla iuramenti vis accessisset. Sic sanè posteriorem opinionem veram esse censent Lud. Roma. in d. l. 1. §. si quis ita. num. 23. & nu. 32. Paul. Cast. & Alexan. in l. in ratione. 2. in princ. ff. ad l. Falci. Bald. & Ias. in d. l. si quando. §. & generaliter. Dec. cons. 26. col. 2. Alex. in cons. 181. lib. 5. Georg. Nata. hic num. 20. quorum opinio communis est, vt testantur Ripa libr. 1. respon. c. 6. col. vlt. & Tiraq. in d. l. si vnquam. C. de reuoc. donat. in princ. num. 139. tametsi ipse inibi de ea dubitet. nume. 155. ac potius, vt paulò antè dixi, in contrariam ierit sententiam.

Decimosextò, circa eadem verba maximè controuertitur, an hæc renunciatio iurata expiret, & euanescat, vbi fratres renunciantis, in quorum fauorem facta fuerit renunciatio viuo patre, mortem obierint? Sunt etenim qui opinentur, pactum istud vtcunque iuratum sit, omninò deficere, si fratres, quorum causa, & in quorum fauorem facta fuit renunciatio viuo eorum parente decesserint, quasi cessante pactionis causa & ipsa pactio cesset.

Hanc opinionem esse censent Domin. col. vlt. & Philip. Fran. 4. & Georg. Nata. 8. limita. nu. 24. hic Bald. in d. l. pactum quod dotali. C. de colla. 4. q. & ibi Dec. nu. 9. Guliel. Bened. in d. c. Raynutius. in verb. duas habens filias. nu. 297. Matth. Affli. in d. c. si quis inuestierit. nu. 25. de feudo dato in vicem legis commis. quorum ea est, ni fallor, mens, quòd pactum hoc iuratum in hac specie mortuis his, quorum causa & fauore factum fuerit, ita extinguatur, vt filia quæ renunciauit, sit hæres futura patri intestato, & ex testamento ad hunc effectum, quod pater teneatur ei legitimam relinquere, ac si nulla pactio præcessisset. Sic etenim ipse à prædictis auctorib. deducendum esse sensum istum existimo. Hanc item opinionem sequuntur Alex. consi. 29. lib. 3. Paul. in d. l. pactum quod dotali. Saly. in l. pactum quod dotali. C. de pact. Rom. & Aret. in d. l. qui superstitis. col. 4. ff. de acq. hęr. Alex. in d. l. stipulatio hoc modo concepta. nu. 11. & ibi Ioan. Crot. nu. 33. & Claud. col. 4. denique plures alij, quorum meminit Paul. Paris. cons. 26. lib. 3. nu. 20. qui hac in quæstione latius loquitur: & tandem scribit, hanc opinionem veram esse, nisi aliud possit deprehendi ex mente patris recipientis pactum & renunciationem, attentis, & perpensis his coniecturis, quæ huic præsumptioni sufficiant. Et profectò hæc opinio communis est, vt apparet ex his autoribus, quorum modò meminimus, & alijs, qui possent ad idem nominatim adduci. Illud verò est in controuersia, an si tempore pacti, & renunciationis, pater nullum filium masculum habuerit, sed fœminas quidem sorores renunciantis, atque ita absque liberis masculis decesserit, sit ne locus pactioni, vel possit hæc filia, quæ renunciauit, quasi cessante pacto ad hæreditatem patris admitti cum sororib. patre mortuo intestato? Et Bal. in cons. 437. lib. 1. inci. quædam puella, cùm prius prima quæstione prænotatam communem opinionem fuerit sequutus, tandem in hac scribit, filiam renunciantem admittendam esse omninò simul cum sororibus, non obstante pacto, ad hæreditatem patris intestati. Hanc sententiam sequuntur Deci. in cons. 370. col. vlt. idem in consi. 433. nu. 2. eleganter Aymon Sauillianus cons. 42. vbi expressim conatur hanc opinionem defendere, quam Rota in antiquis 850. in prima parte itidem sequitur. Nec enim hæc renunciatio excludere debet renunciantem vltra voluntatem præsumptam, vel expressam patris. l. tale pactum. §. vlt. ff. de pac. Patris autem ea est mens, dum hanc renunciationem filiæ acceptat, quòd libera sibi maneat testandi potestas, & quòd ei intestato filia renuncians non succedat, sed masculi nati, aut nascituri, propter agnitionis fauorem, idcircò pactum istud hanc interpretationem benignè admittit, & iure admittendam esse censent, Bal. Dec. Aym. & alij, quorum modò meminimus.

Hoc verò Baldi responsum admodum displicet Paulo Parisio, qui in consi. 26. lib. 3. magno conatu id euertere tentat, ac denique multis adductis nu. 52. scribit, id communiter receptis decisionibus refragari. Nec inficior satis latè ipsum Parisium contentionem istam tractasse, & tamen adhuc ipse, quò amplius hæc disputatio aperiatur, aliquot hîc proponam, simul & exponam separatim, ne tot auctorum nomenclatura, & casuum perplexa mentione lectoris iudicium impediatur.

Primùm sanè, quoties filia paternæ hæreditati renunciauit non simpliciter, sed in fauorem tacitum, vel expressum alterius fratris, aut sororis, dubio procul renunciatio ex mente contrahentium, nempe filiæ renunciantis, & patris renunciationem accipientis, finita censetur, & in hunc quidem effectum, vt patri intestato filia renuncians hæres sit cum alijs æquè successoribus, si frater ille, vel soror, cuius fauore facta est renunciatio, viuo patre mortem obierit. Atque in hoc conuenire mihi videntur Domi. Bald. & cæteri ad hunc decimumsextum intellectum citati.

Secundò, eodem proposito themate idem ipse censeo ad hunc effectum, vt iam ex testamento filia renuncians sit futura hæres patri necessariò, nec possit à patre portione sibi debita priuari, nec præteriri, siquidem renunciatio ista ob hanc rationem, quæ principalis, & finalis est, vt aiunt, iuramento præstito facta eam conditionem habet, nisi is cuius causa pactum fit, viuo patre mortem obierit, & rebus sic extantibus, nec mutatis. c. quemadmodum. de iureiuran. quod ipse video expressim deduci ab his, qui hunc communem, & decimumsextum intellectum admisere.

Tertiò, illud fit iure satis manifestum, quòd ab eisdem auctoribus, & communi opinione tenetur filiam istam ratione huius pacti vel admitti, vel excludi, non natis masculis, aut mortuis his qui tempore renunciationis superstites erant, quoties possit ex verbis ipsius pacti, aut alijs quidem coniecturis inspectis apparere mens contrahentium, an ea fuerit, quòd renunciatio extinctis, vel non natis masculis pereat, finiatur, & cesset, aut denique salua sit & valida. Vtcunque enim res certa sit, illi erit omninò standum, secundum omnes.

Quartò, si paternam dilectionem, & erga liberos amorem consideremus, pactum istud renunciationis hæreditatis paternæ conceptum eo tempore, quo pater alios habet filios, vel habere sperat, & ab ipso acceptum pro se, suisq́ue hæredibus, ita erit intelligendum, quòd si pater mortem obierit absque alijs liberis, minimè nocebit huic renuncianti, imò ea admittetur omninò & ab intestato, & ex testamento adhuc contra voluntatem patris. Nam etiamsi in ea pactione de hæredibus fœminis & masculis intelligendum sit, non tamen est præsumendum paciscentes de exteris intellexisse, imò tantùm de his qui fuerint descendentes à patre, cùm alij maxima cum iniuria præferantur filiæ. l. cùm acutissimi. C. de fidei commis. l. ex facto. §. vltim. ff. ad Trebellian.

Quintò, si tempore quo filia dote accepta renunciat hæreditati paternæ, ipse pater filium tantùm masculum habeat, etiamsi renunciatio facta fuerit simpliciter, censetur ob fauorem agnationis conseruandæ, & ipsius filij masculi facta renunciatio, atque ideò eo mortuo viuente patre tota vis pactionis extinguitur. Et idem erit, si præter filios masculos pater filias habeat, alias quidem à renunciante, quas tamen ad renunciationem hæreditatis paternæ nuptiarum tempore induxerit, ita equidem explicant Aretin. in d. l. qui superstitis. colum. 4. Domi. Franc. & Natan. hîc & alij citati in princ. huius interpretationis.

Sextò, est præterea constituendus casus, quo pater tempore renunciationis nullum habebat filium masculum, & tamen filias sorores renunciantis habuit, quarum nulla mentio facta est in renunciatione: imò simpliciter ea fuit concepta, etenim etsi nullus masculus patri postmodum natus sit, filia quæ renunciauit, non poterit ex testamento aduersus patris voluntatem portionem ex hęreditate paterna petere, quod apud omnes est in confesso, nec Bald. in d. con. 437. refragatur, sed & idem erit, si pater intestatus mortem obierit, cùm nulla sufficiens coniectura possit ex hoc adsumi, vt filia renuncians cum alijs sororibus necessariò admittenda sit ad hæreditatem paternam. Qua in re sequor Pau. Pari. in d. cons. 26. qui ex communi consensu eorum, quos superius ad hunc intellectum citauimus, Bald. reprobat. huius item sententiæ Phil. Cor. est in con. 291. lib. 4. col. 4. vers. non obstat. quo in loco scribit, se aliàs respondisse, quod si extaret alia filia, quæ non renunciasset, illa excluderet sororem renunciantem hęreditati paternæ, quia illa renunciatio simpliciter facta, nedum censetur fieri fauore masculorum, sed etiam sororum fœminarum, si extarent.

Septimò, si pater habens filias, & filios masculos, renunciationem vnius filiæ iuramento præstito, acceperit pro se, & hæredibus suis, tunc etiam si masculi viuo patre decesserint, filia quę renunciauit, ab alijs sororibus excluditur hæreditate paterna, etiam ab intestato. Hoc deducitur ab Alexand. in dict. consil. 29. numer. 8. lib. 3. Socin. consil. 34. lib. 4. num. 6. quos Parisius sequitur in d. consil. 26. lib. 3. numer. 27. idem ferè voluerunt Ang. in consil. 52. in fine. & Aret. consil. 17. colum. 8. versic. item prohibetur. qui in specie responderunt, filiam renunciantem hæreditati paternæ nusquam fore ad hæreditatem patris, etiam intestati, admittendam, quando extat aliquis ex patris descendentibus. Et tamen descendentium appellatione pariter veniunt fœminæ & masculi. l. vlt. C. de suis & legit. hæredib. Auth. de hæred. ab intest. venien. in princip. huic item opinioni ferè omnes paulò antè citati in principio huius quæstionis subscripsere, cùm Alex. in d. consil. 29. palàm sequuti fuerint, maximeque probatur ista conclusio ex mente præsumpta contrahentium, quæ potissimùm est hac in parte consideranda.

Octauò, quoties filia habens fratrem & sororem, & sorores, paternæ hæreditati simpliciter renunciauit iuramento præstito, nec pater alias sorores ad renunciationem induxerit, planè constat eius mentem esse, quòd renunciatio prosit masculis & fœminis: atque ea ratione etiam si masculis patre viuo moriatur, non est admittenda filia, quæ renunciauit, ad paternam hæreditatem, licet pater intestatus moriatur, quod Matthæ. Afflict. probat in decisione Neapol. 161. quem satis in specie sequitur Paul. Paris. in dict. consil. 27. num. 38. & sensit Alexand. in dict. consil. 29.

Nonò, idem omnino locum obtinet, si filia renuncians paternæ hæreditati, eam pactionem fecerit eo tempore, quo religionem profiteri vult: est etenim manifesta patris mens. Nam etsi is habeat filios masculos, & filias, tempore renunciationis, & moriatur ab intestato præmortuis masculis, filia quæ renunciauit non est admittenda cum alijs sororibus ad paternam hæreditatem. Quia renunciatio facta fuit, vt reliquæ filiæ possent maiori cum dote matrimonium contrahere. Quin & in hoc casu extinctis fratribus & sororibus, minimè admittetur filia monacha, nec monasterium ad paterna bona contra voluntatem patris inter alios testantis, qui eam mentem habuit, vt posset liberè testari absque vlla obligatione instituendi hæredem filiam monacham, aut ei aliquid relinquendi, tametsi ab intestato forsan erit monasterium iure ipsius monachæ admittendum, cùm nullus supersit ex patris descendentibus, quem pater voluerit filiæ renuncianti, & monasterio præferri.

Decimò est omnino aduertendum ad eum casum, quo filia simpliciter renunciat hæreditati paternæ dote recepta, expressim tamen ex ea causa, quòd dotem acceperit, sic denique propter dotem. Et planè Bart. Socin. in consil. 34. lib. 4. num. 5. huius opinionis est, quòd hæc filia nusquam admittatur ad hæreditatem paternam, etiam mortuis viuo patre masculis fratribus, qui tempore pactionis superstites erant, etiam patre moriente intestato: quia satis manifesta est renunciationis causa, nempe dos ipsa, quæ quidem causa adhuc salua manet mortuis masculis fratribus. hoc idem sensere Rom. in consil. 22. col. 2. Philip. Corne. in consil. 291. col. 3. libr. 4. & in specie Paris. adnotauit in d. consil. 26. num. 44. lib. 3. quorum opinio mihi non displicet: imò sanè placet, quoties dotis congruę receptio, causa vnica est huius renunciationis, quod rarò contingere potest, nisi vbi pater tempore renunciationis nullos alios filios præter renunciantem habeat. At si pater eo tempore filios vel filias habuerit, etiam si expressè facta sit renunciatio ex causa dotis congruè receptæ, profectò maxima est coniectura, eam factam etiam fuisse, vt cæteri filij maiorem ex bonis paternis portionem habeant. Idcircò res ista est cautissimè iudicanda. Nam si possit deprehendi renunciationem factam aliorum fratrum & sororum causa principali fuisse, his equidem viuo patre mortuis absque liberis, profectò pactum omnino extinguitur, atque ex mente paciscentium idem est, ac si factum non fuisset: quamobrem iudices de hac controuersia cognituros maximè admonitos esse velim, vt hanc paciscentium mentem penitissimè cognoscere conentur, quò rectius in eo iudicio sententiam dicere valeant.

Decimoseptimò ex proxima disputatione satis apparet, pactum istud à filia iuramento præstito factum, eam excludere ab hæreditate paterna, etiam si ipse pater intestatus mortem obierit, quod receptissimum est, & id in specie notant Domi. Franc. & Georg. hîc. 9. limit. col. 4. Bart. Alex. num. 8. & alij in d. l. stipulatio hoc modo concepta. ff. de verb. oblig. vbi Ioan. Crot. num. 26. dicens hanc opinionem communem esse, eam sequitur Paulus Paris. consil. 26. num. 17. lib. 3. Rota in antiquis 850.

Decimo octauò non prętermittendum, pactum istud etiam iuramento pręstito factum minimè excludere filiam à bonis paternis, quæ feudalia sint, & quæ etiam fœminis ex natura feudi deferantur. His etenim bonis non videtur filia per pactum hoc simplex, adhuc iuratum renunciare, cùm sanè hæc bona non sint omnino paterna: atque ita hunc text. intellexere Aluarot. & Præp. in cap. 1. de eo, qui fidem fecit agnat. optimè Paris. in consil. 12. num. 56. libr. 1. & Thom. Grammat. decision. 101. num. 10. quorum opinio verissima est, & procedit, nisi aliud ex ipso pacto possit colligi, & deduci, attentè perpensa ipsorum paciscentium mente.

Decimononò hæc constitutio est intelligenda non tantùm quo ad ipsam renunciantem: nam ei manifestè pręiudicat pactum, sed & quo ad eius filios, & hęredes. Nam hi excluduntur ab hęreditate ista, cui renunciatum est, quod glo. hîc in ver. detrimentum, communiter recepta satis manifestè notat, quæ quidem verissima est, quoties filia, quæ renunciauit, mortem obierit post patrem: hoc etenim casu hæreditas patris non potest ab ea peti propter renunciationem, nec item ab eius filijs, qui non possunt alio iure auo succedere quàm ipsius matris, quod tamen extinctum est per renunciationem, nec vnquam fuit mortuo auo matri delatum, & ab ea repudiatum, atque ideo locus non est successorio edicto, licet nepotes velint iure proprio admitti: hæreditas siquidem paterna non defertur filiæ renuncianti, nec his qui ex eius persona, & iure succedere velint: attamen adcrescit renunciantis fratribus: ius autem adcrescendi excludit successorium edictum. l. 1. C. quando non petent. part. Bald. in l. meminimus. per eum text. C. de suis & legit. hæredib. Et præterea successorium edictum hac in specie minimè obtinet: quia filia recepit dotem pro sua portione: eo etenim casu idem est, ac si filia iam successerit patri: atque ideo non admittuntur eius filij ex successorio edicto: quod notant Bald. in l. duobus. ff. de legat. 1. idem Bal. 2. q. Dec. num. 8. & Alex. in l. pactum dotali. C. de collat. quòd si filia quæ renunciauit, mortem obierit viuo patre, poterunt nepotes non obstante matris renunciatione iure proprio aui hæreditatem petere, sicuti superius probauimus. §. 2. num. 4. & vlt.

Nec mirum cuiquam videri debet, quòd iuramentum hoc in casu non tantùm noceat & præiudicet iuranti, sed etiam eius hæredibus, cùm tamen text. hic, & in c. cùm contingat. de iureiur. hoc præcipuè considerauerint: nempe iuramentum istud minimè in alterius præiudicium aut detrimentum tendere. Nam hæredibus ex propria natura vis contractus & pactionis per iuramentum validæ nocet omninò: filijs autem, etiam si hæredes non sint, nocet ipsa itidem pactio, quia iure ipsius matris admitti volunt, nec ex alio possunt ad aui hæreditatem ius habere: mater autem iuramento & pacto exclusa quidem est. Nec admittendi forent iure matris, cùm eius hæreditatem repudiauerint, proprio autem iure, quòd non possint aui hæreditatem petere, paulò antè ostendimus.

Erit verò ex hac glo. adnotandum, quòd ad plurium decisionum interpretationem potissimè conducit, nempe quamlibet iuris constitutionem, quæ alterius quàm contrahentium præiudicium consideret, intelligendam esse de præiudicio principali & directo: non de eo, quod minùs sit principale, quodque secundarium vulgus appellat. Hanc gloss. plures vtriusque Iuris Doct. commendarunt, præsertim Georg. Natanus hic num. 54. Felin. in cap. si diligenti. de foro compet. num. 32. & alij, quorum ipse memini in c. Raynutius. de testamen. §. 10. numer. 9. vbi aliquot explicui ad intellectum cap. cùm contingat. de iureiur. quæ ad huius capit. intellectum admodum vtilia esse videntur, nempe in ea quæstione, an filij huius renunciantis possint aliquo vti remedio ad huius pacti rescissionem.

Vigesimò ex eadem ratione oportet expendere, an hæc renunciatio iurata in specie huius cap. reuocetur natiuitate filiorum, si ea quæ renunciat, post renunciationem liberos susceperit? Nam si pensitemus gloss. hîc communi omnium consensu receptam, constabit, minimè reuocari hanc renunciationem natiuitate filiorum: quibus equidem natis, & nascituris præiudicat pactum istud. Atque ita verum esse censent Alexand. consil. 29. lib. 3. Deci. in l. pactum dotali. C. de collat. versic. vltimò notandum est. idem Deci. consil. 181. Anton. Rube. consil. 99. Socinus consil. 39. lib. 3. col. vlt. & alij plures, quos refert Andr. Tiraq. in l. si vnquam. C. de reuocand. donatio. in verbo, donatione largitus. num. 151. Nec enim ista renunciatio, propria & vera donatio est. Et præterea fit præmissa cogitatione prolis suscipiendæ, vt constat.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Renunciatio hæreditatis paternæ, an confirmetur iuramento præstito ab infideli, vel per falsos deos?
- 2 Iuramentum metu, vel dolo extortum, non confirmat pactum istud, quo paterna hæreditas renunciatur.
- 3 Dolus re ipsa contingens ob læsionem grauissimam, an operetur rescissionem contractus iurati?
- 4 Intellectus l. 2. C. de rescinden. vendit. an habeat locum ea decisio in contractu iurato?
- 5 Læsio enormissima, an faciat locum d. l. 2. in contractu iurato?
- 6 Minor iurans contractum, an videatur renunciare beneficio ætatis, & remedio d. l. 2.
- 7 Metus reuerentialis cum graui læsione, an operetur contractus rescissionem?
- 8 Iurans contractum venditionis, an possit læsus vltra dimidiam agere ad precium tantùm?
- 9 Constitutio huius c. quamuis. est seruanda etiam in foro seculari.
- 10 Intellectus l. 1. §. si parens. ff. si à parente quis fuerit manumis.

§. QVARTVS.

VIcesimoprimo, hæc constitutio, dum iuramento tribuit hanc vim, vt confirmet pactum istud alioqui iure Ciuili improbatum, à quibusdam intelligitur de iuramento per Christianum præstito intercedente vera religione diuini, ac veri numinis: quasi secus sit in iuramento per infidelem præstito falsi numinis intercessione, & testimonio. Etenim tunc non est locus huic decisioni, quod expressim notant postalios Georg. Natanus hîc num. 14. Socin. in consil. 65. col. 9. & cons. sequenti, lib. 1. Rom. consil. 155. Guliel. Benedict. in cap. Raynutius. in verb. duas habens filias. num. 289. qui asseuerat, hanc opinionem communem esse, quæ probatur in hoc cap. & in d. c. cùm contingat. in vltimis verbis.

Contrarium planè colligitur ex Bald. in c. 1. §. item sacramenta. col. 3. de pace tenenda, & iuramen. firman. quam sequuntur Rom. in d. l. qui superstitis. ff. de acquir. hæred. & Deci. in d. l. pactum dotali. C. de collatio. num. 12. qui loquuntur in Iudæis iurantibus. Et profectò ex his quæ nos tradidimus in prima huius Repet. part. §. 1. num. 7. & sequentibus, hæc posterior opinio vera est in Iudæo, Sarraceno, & alio quocunque infideli iuranti per Deum creatorem cœli & terræ. Nam hîc verè per numen diuinum iuratur, etiam si qui iurat minimè legem Euangelicam sit professus. idem ipse censerem, quoties quis per falsos deos iurauerit, quos tamen opinatur vera & diuina numina esse. Sic denique prior opinio dubio procul obtinebit, cùm vel Christianus, vel infidelis per falsa numina sciens iurat planè existimans ea numina falsa esse, quòd si per deos falsos iuratum sit ab eo, qui credit iuramentum veri numinis intercessionem præstitisse, opinionis prioris, & forsan posterioris autores non admittent in eo casu huius capit. & similium decisiones, ipse tamen admittendas fore non temerè contendam.

Vigesimosecundò constat ex hoc cap. & similibus, potissimùm ex cap. cùm contingat. iuramentum non habere hanc vim confirmandi conuentiones iure Ciuili prohibitas, si per metum præstitum fuerit. ita equidem omnium consensu receptum est, adeò, vt cùm alioqui iuramentum metu præstitum obliget, donec absolutio ab eo data fuerit, c. verum. vbi est hac de re communis opinio, de iureiur. Attamen si iuramentum metu præstitum accedat contractui iure Ciuili prohibito quique ad eius vim & valorem indiget necessariò religione iuramenti: nulla est tunc absolutio necessaria ad agendum contra contractum, secundum Pan. in d. capit. cùm contingat. 2. col. cuius opinionem dixi in praxi receptam esse, licet planè contraria verior sit, & plurium auctoritate probata lib. 1. Variar. resolut. cap. 4. numer. 7. & in Epitome ad 4. librum Decret. 2. part. cap. 3. §. 5.

Vigesimotertiò manifestè ab eodem c. deducitur, iuramentum hanc vim habere, modò absit dolus. Etenim si iuramentum dolo extortum sit, contractus eius religione minimè confirmatur. text. optim. in d. c. cùm contingat. & c. licet. de iureiur. in 6. & de dolo vero, quem ex proposito commissum appellat vulgus, non potest vlla contingere dubitatio. Nam licet in authent. sacramenta puberum. C. si aduers. vend. nulla fiat doli mentio, verè text. ille ita intelligendus est, vt iuramentum à minore præstitum, dolo tamen alterius cum eo contrahentis minimè impediat beneficium restitutionis in integrum: sicuti ibidem notat Corne. fol. vlt. & Fort. de vlt. fine, illat. 20. col. 17. imò quoties dolus hic aufert consensum, vt frequentissimè fit, non est necessaria absolutio à iuramento per dolum præstito: sicuti notat Abb. in d. c. cùm contingat. cuius opinionem scribit communem esse Alciat. ibidem notab. 3. propter defectum consensus. Siquidem, vt non semel admonuimus, iuramentum nusquam obligat, si desit consensus obligandi. l. vlt. C. de non num. pecunia. atque de dolo ex proposito commisso, arte quidem decipiendi.

Sed si dolus re ipsa contigerit, nempe data grauissima læsione, quid dicendum sit plerique dubitarunt. Nam idem esse in hoc casu probari potest ex eo, quòd ratione grauissimæ læsionis dolus præsumatur. l. omnes. in §. Lucius. ff. quæ in fraud. cred. Bartol. in l. vlt. ff. de præt. stipula. Regia l. 7. titul. 15. part. 5. text. elegans in l. si superstite. in fin. C. de dolo. qua ratione, pactionem istam iuratam in specie huius c. & authen. sacramenta puberum. & c. cùm contingat. rescindi posse data grauissima læsione, saltem obtenta absolutione ad agendum: responderunt Ant. 4. casu principali. Abb. num. 23. in d. c. cùm contingat. Anchar. in reg. accessorium. colum. 6. de reg. iur. Calder. consil. 8. titul. de iureiur. Cæpola consil. ciuili. 17. quam sententiam sequitur Ant. Rub. consil. 101. sequuntur item eam dicentes communem esse Dec. in c. in præsentia. num. 36. de prob. idem Dec. in consil. 45. & consil. 180. & consil. 380. Francis. à Ripa libr. 3. resp. cap. 15. Socin. Iunior consil. 53. lib. 1. & cons. 144. num. 10. & 25. eo. lib. Paul. Paris. consil. 12. lib. 1. numer. 80. à quibus plures citantur huius opin. auctores, quæ quidem sententia maximam æquitatem habet multis profectò rationibus, sed præcipuè quòd verisimile non sit, paciscentem etiam cum iuramento tantæ læsioni voluisse consentire. Siquidem propter doli præsumptionem nulla renunciatione videtur consensus præstitus in grauissimam læsionem, quod not. Bart. in l. societatem. §. arbitrorum. nu. 24. ff. pro Socio. Abb. in c. quintauallis. nu. 32. de iureiur. Dec. in cons. 39. dicens hanc opin. communem esse: quam 6. rationibus confirmat Aymon in cons. 192. col. 5. etiam si iuramentum sit contractui appositum, quod est de mente Bar. in d. §. arbitrorum. nu. 31. tenent Abb. in d. nu. 32. Lanfran. in tract. de arb. q. 14. Soc. iun. consil. 53. lib. 1. sensit Imola in d. c. quintauallis. 7. membro. Et est communis opinio, vt ibi fatetur Abbas, quæ in eo tex. probatur, & in c. veniens. eod. tit. vnde satis apparet iuri consona hæc de grauissima, aut enormissima lęsione interpretatio, vt in casu huius c. & similium minimè sit locus his decisionib. quoties enormissima, vt aiunt, læsio contigerit: imò saltem data absolutione ex ea causa à iuramento contractus rescindatur. idem adnotarunt Card. cons. 29. Anch. cons. 330. nu. 10. Corn. cons. 147. lib. 4. Curt. in l. interpositas. C. de transact. quamobrem dum text. hic de dolo mentionem facit, congruè intelligendus erit de dolo, vel arte decipiendi, vel reipsa contingenti ratione læsionis, quam vocant enormissimam.

Contrariam in hoc opinionem veriorem esse opinantur Archid. Domi. Georg. 6. limita. & Francus colum. 2. notab. 6. hîc Imola in dicto capit. cùm contingat. num. 52. Alex. consil. 125. lib. 1. idem Alex. in d. l. stipulatio hoc modo concepta. num. 10. & ibi Crottus. num. 22. & Paris. consil. 26. lib. 3. num. 81. quam sententiam scribunt communem esse Curt. senior consil. 65. in fine. Alex. cons. 42. col. pen. lib. 1. Ant. Rub. cons. 12. & hæc opinio in praxi admittenda est, secundum Imolam in d. num. 52. Nam cùm omnino seruari debeat pactum hoc iuratum, consentaneum est, non posse aduersus id exceptionem aliquam opponi, nec ratione læsionis grauissimæ, nec alterius cuiusque rei causa. Vides igitur, Lector optime, quàm variè Iuris vtriusque interpretes quæstionem istam acceperint: quam tamen ipse conabor propositis quibusdam conclusionibus ad resolutionem fortassis vtilem deducere: in his verò explicandis exponam itidem rationes aliquot, quæ vel priorem, vel posteriorem sententiam ex modò prænotatis confirment. Etenim tractabimus quid possit iuramentum efficere in eo contractu, qui bifariàm, aut denique pluribus actionibus, vel modis rescindi poterat. Nam Ant. Rub. in d. consil. 12. & Paris in consilio 26. lib. 3. num. 76. has opiniones ita secum dissidentes componere quidem tentarunt in hunc modum, vt prior obtineat, vbi læsio enormis contigerit in re iam acquisita: posterior verò, quando eadem læsio in re acquirenda acciderit: à quibus planè dissentio, quippe qui videam ita enormem lęsionem contingere posse in rebus acquirendis, spe futuræ acquisitionis, & præsenti statu consideratis: sicut in rebus iam acquisitis, quemadmodum statim tractabimus. Et præterea non conuenit hæc concordia his auctoribus, quos modò pro priori citauimus opinione, quorum quidam etiam in specie huius c. vbi agitur de rebus acquirendis, contractum rescindendum fore ratione læsionis grauissimæ, palàm asseuerant. Quamobrem alia oportet hoc in loco examinare, quæ perplexam hanc quæstionem saltem casuum, & specierum distinctione componant & explicent.

Prima conclusio. Maior iurans contractum venditionis, & si non fuerit certus de constitutione l. 2. C. de rescind. vendit. censetur ex vi iuramenti eidem legi renunciare. glo. Bart. & alij communiter in d. l. 2. quos inibi sequitur Pantaleon Cremens. 3. notab. 14. limitatione. Doct. in cap. penult. de empt. & vend. Alex. consilio 133. col. 3. lib. 5. Curt. Senior consil. 65. ad finem. quam sententiam fatetur communem esse eam sequutus Socin. consil. 155. lib. 2. & licet contrarium tenere tentauerint Imol. & Burgensis in dicto capit. penult. Carol. Molin. in dicto consilio. Alexand. 133. litera b. Aymon consil. 192. nume. 8. tamen omnes hi fatentur hanc opin. communem esse.

Secunda conclusio. Maior in specie huius c. renuncians hæreditati acquisitæ vel acquirendæ iuramento præstito, non potest agere ad rescissionem contractus, nec ad eum effectum absoluendus est à vinculo iuramenti, vbi omnibus rectè pensatis sola contigerit deceptio, aut læsio vltra dimidiam, pauloue maior. Hanc opinionem deduco ex posteriori sententia, & eorum auctoribus, ac denique partim ex his, qui priorem opinionem sequuti sunt, maximè Decio in consil. 181. Iacobino in d. Authent. sacramenta puberum. col. penult. & fin. Chassad. decis. 1. titul. de emptione & venditione, probaturq́ue hæc conclusio ex præcedenti, atque item ex sequenti. Vis etenim iuram enti excludit auxilium dict. l. 2. & præterea confirmat contractum, & pactum istud iure alioqui ciuili prohibitum.

Tertia conclusio: Etiam maior iuramento præstito renuncians hæreditati acquisitæ, vel acquirendæ, aut contractum emptionis vel venditionis paciscens, si læsio grauissima, admodum enormis, multoq́ue maior quàm vltra dimidîam contigerit, ex æquitate absoluendus est à iuramento, vt agere valeat ad rescissionem contractus, vel ad læsionis compensationem. Hæc conclusio conuenit priori opinioni, cuius modò mentionem fecimus: & planè traditur à Guliel. Chassad. in dicta decis. 1. Matthæo Affl. in Rub. de feudo dat. in vicem legis commis. capit. si quis inuestierit. num. 21. idem notant Aymon consil 7. numero 5. & consil. 192. num. 5. Paul. Paris. in consil. 75. lib. 3. Corneus consilio 27. col. 5. lib. 4. & consilio 133. colum. penult. idem consil. 214. colum 3. & consil. 288. colum. 9. lib. 3. Hieron. Gratus consil. 88. lib. 1. Francis. à Ripa lib. 3. respons. cap. 15. col. 3. quorum ea est concors ratio, quòd iurans non videatur in tantam læsionem consensisse, nec de ea pręcogitasse. Præsertim quia ita grauis læsio non potest absque vero dolo alterius contrahentis contingere. Atque ita respondit Corn. sæpissimè consuluisse. Et Chassad. testatur frequenter in prætorio Rotæ ita Romæ iudicatum fuisse. Nos item huius conclusionis meminimus lib. 2. Variarum resolutio. cap. 4. numero 5. Hæc verò læsio in renunciatione hæreditatis acquirendæ facilimè deprehenditur arbitrio prudentis, qui statum præsentem, & dubium euentum rei considerabit.

Quarta conclusio. Minor simpliciter contrahens iuramento præstito, solùm renunciare videtur beneficio ætatis, nec per hoc excluditur ab auxilio d. l. 2. C. de rescind. vendit. siquidem tantùm ex iuramento maior effectus est. Hanc conclusionem adnotarunt glo. in d. l. 2. & in cap. penult. de emptio. & venditio. quas Doctores vtrobique sequuntur communiter. Dec. consil. 403. col. 16. Aymon consilio. 114. col. penult. idem consil. 7. num. 6. & consilio 192. num. 2. Socin. consilio 48. ad finem lib. 4. quorum omnium resolutio hanc opinionem interpretatur veram esse, nisi minor expressim promiserit iuramento præstito, se non acturum contra contractum, nec ratione minoris ętatis, nec alia quacunque, quod gloss. in specie explicarunt in pręcitatis locis, quod quidem æquissimum est. Nam vt Baldus scribit in Rub. C. de rerum permutat. ad finem, non obstante iuramento præsumitur semper in minoribus, mulieribus, & rusticis simplicitas: idcirco præsides ac iudices recti curare debent, quòd iuramenta à minoribus præstita propter facilitatem ætatis remittantur, vt Baldus admonet in capit. 1. §. item sacramenta. colum. 3. de pace iurament. firman. Iason in l. generaliter. ff. de verborum obligat. 3. notab. præsertim quia facilitate, qua minores simpliciter contractus paciscuntur absque iuramento, eadem ad iurandum inducuntur. l. doli. versic. diuersum. ff. de nouation, qua in re oportet, ac Reipublicæ conuenit, iudices esse vigilantissimos. Ex quibus deducitur vera interpretatio Regiæ legis. 55. tit. 5. part. 5. quæ in specie statuit, minorem iuramento præstito contrahentem non posse agere auxilio dict. l. 2. C. de rescind. vendit. ea etenim decisio insignis profectò est, & multis nominibus notanda: quippe quæ hoc ipsum exponat, quoties minor expressim iurauerit, se non acturum ad maius vel minus precium, nec ad rescissionem contractus, etiam si res vendita verè fuerit maioris aut minoris valoris: quasi aliud lex ipsa respondisset, si minor simpliciter contractum iurauerit. Idcircò prædicta Regia constitutio ita intellecta maximè conuenit his, quæ in hac conclusione exposuimus. Quòd si quisquam contendat, iuramentis ex hoc iniuriam irrogari, & eorum religioni: satis erit quòd Reipublicæ conueniat hæc iuramenta, vbi id æquitas dictauerit absolutione plerunque tolli. Aequitas verò maxima est in eo casu, quo iuramenta præstantur à minoribus ætate super contractibus, in quibus vltra iusti precij dimidiam læduntur. Sic denique & in huius conclusionis Themate, si simpliciter iuramentum fiat à minoribus, danda erit absolutio, vt ipsi agere possint ad reparationem læsionis vltra dimidiam contingentis. At si iurauerint minores, se non acturos contra pacta, & conuentiones ratione minoris ætatis, tunc apertissimi iuris est, eos minimè renunciasse, remedio dict. l. 2. & ob id nulla erit necessaria absolutio à iuramento, vt possit à minoribus in iudicio agi ad rescissionem contractus, vel ad iusti precij solutionem.

Quinta conclusio. Minor renuncians iuramento præstito hæreditati paternæ acquirendæ, vel acquisitæ, non poterit contra istud pactum agere, nec erit danda ei absolutio, vt agat contra renunciationem ratione minoris ætatis, quia maior efficitur per iuramentum, Authent. sacramenta puberum. C. si aduers. vend. nec ratione legis ciuilis pactum istud reprobantis: quia is defectus iuramenti religione tollitur. Sic sanè probatur in hoc capit. quamuis: sicuti obiter iam tractauimus in 7. intellectu huius tertiæ partis.

Sexta ex præmissis colligitur conclusio. Minor renuncians hæreditati iam delatæ iuramento præstito, si in hac renunciatione decipiatur vltra dimidiam iusti precij, & si agere non possit contra renunciationem ratione minoris ætatis, poterit tamen agere ratione huius læsionis reparandæ, auctoritate d. l. 2. cui per iuramentum simplex minimè renunciauit. Atque ita expressim tenuerunt Anton. Rube. in dict. consilio 12. Aymon consilio 7. numero 6. quorum opinio manifestè, & palàm eos auctores habet, quos ad quartam conclusionem adduximus. Erit tamen absolutio necessaria ab hoc iuramento simpliciter præstito, secundum distinctionem ibi propositam. Vnde constat elegans intellectus ad decisionem huius cap. in quo traditur tantùm de pacto & renunciatione hæreditatis acquirendę. Nam & in renunciatione hæreditatis acquisitę faciliùs permittitur pactum, & maior potest contingere læsio, saltem iuxta præsentem rei statum.

Septima conclusio. Minor renuncians hæreditati paternæ acquirendæ, iuramento præstito, si læsa fuerit vltra dimidiam inspecto præsenti rerum statu, id est, habita ratione bonorum, quæ pater habet tempore renunciationis, & dubio euentu futuræ hæreditatis, quo ad eius diminutionem vel incrementum, poterit non obstante renunciatione agere prætextu huius læsionis, cui minimè renunciauit. Hæc conclusio probatur ex superioribus, & ex his, quæ de transactione, an in ea sit locus dict. l. 2. traduntur in l. Lucius. §. vlt. ff. ad Treb. & in ea l. 2. C. de rescind. vend. Bart. & Doctor. in l. si quis cùm aliter. ff. de verborum obligat. post gloss. in d. §. vlt. glo. & ibi Doct. præsertim Anto. Burg. in c. cùm causam. de empt. & vendit. Dec. cons. 60. col. 3. & 4. & consil. 216. colum. 2. Alexand. & ibi Carol. consil. 42. num. 11. lib. 1. Ioan. Baptista de S. Seuer. in tractat. de transact. q. 12. Catellia. Cotta in dictione, venditor. Maximè conclusio ista est admittenda præstita absolutione à iuramento, quod paulò antè adnotauimus. Scribit tamen Carol. Molin. in Alexand. consil. 29. libr. 1. contrarium Parisijs in Regio prætorio pronunciatum fuisse in hac specie, data tempore pacti honesta, & congrua dote ipsi filiæ renuncianti: idemq́ue probat eam opinionem secundum quam fuit iudicatum: & Nicola. Boër. decis. 62. col. 4. idem asseuerat. quam sententiam & hi tenent, qui à nobis citati sunt paulò antè pro secunda opinione. Ego tamen ex his, quæ in præcedentibus assertionibus exposui. opinor, hanc septimam conclusionem æquiorem ac veriorem esse.

Octaua conclusio: Renunciatio hæreditatis paternæ delatæ vel deferendæ facta à filia, etiam minori vigintiquinque annis, si fuerit geminata, & iuramento præstito, poterit non rescindi adhuc ratione grauissimæ læsionis, cui per actionem geminatam renunciatum esse præsumitur. argum. Authen. siue à me. C. ad Velleia. Et in specie notat conclusionem istam Philip. Dec. in consil. 281. col. pen. & fin.

Nona conclusio. Læsio maiori vel minori contingens vltra dimidiam iustæ æstimationis, simul cum metu reuerentiæ & obsequij paterni, aut maritalis, operatur contractus rescissionem, vt ea fiat ratione metus, licet iuramentum conuentioni accesserit. Hæc probatur, quia dolus præsumitur in ea conuentione adhibitus, & oppressio quædam, saltem reuerentia patris vel mariti: alioqui enim non est vero simile quòd tantæ læsioni filia vel vxor consensisset. textus elegans in l. si superstite. C. de dolo. Paulus Castrens. in consilio 174. lib. 1. num. 4. Corneus in consilio 124. libro 4. Aretinus consilio 24. colum. 2. Aymon consilio 11. colum. penult. cuius opinionis & nos meminimus in Epitome ad 4. lib. Decret. 2. parte. c. 3. §. 6. num. 4.

Decima conclusio: Filia etiam maior renuncians hæreditati paternæ, & futurę, recepta dote ex bonis maternis, licet iuramentum pręstiterit, poterit ex causa grauissimæ læsionis agere ad huius pacti rescissionem. Etenim nemo negare potest, quin in hoc casu grauissima, & admodum enormis læsio contigerit: nec in hac specie omnino locus est decisioni huius capit. cùm in eo tractetur de filia renunciante hæreditati paternæ recepta dote à patre ex bonis ipsius patris: atque ita hanc opinionem tenent Georg. hîc 7. limitatione. Dec. in d. l. pactum dotali. 3. colum. C. de collat. Corne. consil. 147. libr. 4. quo in loco scribit, quòd si filia habens penes patrem bona materna, renunciet hæreditati paternæ cum iuramento, hac apposita pactione, vt pater ei det mille aureos pro dote, erit intelligenda hæc conuentio in hunc modum, quòd mille aurei sunt dandi ex bonis patris, non ex bonis maternis, quod notandum est ad l. vlt. C. de dotis promiss.

Vndecima conclusio: Quoties ratione læsionis grauissimæ, quam vulgò enormissimam appellamus, aut eius, quæ simpliciter vltra dimidiam iustæ compensationis & æstimationis contingit, contractus rescindi potest: ea rescissio intelligenda est, nisi alter velit iustam æstimationem rei in conuentionem deductæ soluere & supplere. Huc enim pertinet ratio d. l. 2. C. de rescind. vendit. & omnia, quæ de ratione iustitiæ commutatiuæ possunt adduci aduersus pactiones iniquas. Nec quicquam oberit, dolum hîc ob grauissimam læsionem subesse: atque ideo contractum debere omnino rescindi, quia in hoc casu non subest verus dolus, sed tantùm dolus quidam pręsumptus, ex quo æquum non est, totam conuentionem rescindi. Quod videtur deduci ab his auctoritatibus, quibus prior opinio probari potest, aut probatur ab his, qui eam defendere conantur.

Duodecima conclusio. Vbi filia, quæ futuræ hæreditati paternæ iuramento pręstito renunciauerit, dixit, se grauissimè lęsam fuisse, & ob id petierit conuentionem rescindi: tunc ad habendam læsionis ratíonem, eiusq́ue reparationem & compensationem, erit considerandum, an dotem acceperit iustam, eo tempore inspecto, quo dos ei data, & constituta fuerit à patre, & computatis illis bonis, quæ eo tempore pater habebat: non his, quæ vel habuit pòst, vel habere potuit. Hanc conclusionem obiter superius adduximus in hac parte. §. 2. num. 6. & ea probatur, quia in specie huius capit. filia renuncians hæreditati paternæ, legitimę portioni renunciare videtur: sicuti diximus in §. 3. nume. 3. Vnde dotis datio non est hoc in loco ad rationem legitimæ consideranda, tunc enim foret constituenda iuxta quantitatem bonorum, quæ pater habet mortis tempore, sed est dos constituenda iuxta officium paternum, & sic secundum bona, quæ tempore nuptiarum, & constituendæ dotis pater habuit, quod latè tradidere Deci. in consil. 26. & consil. 176. colum. 1. Alex. consil. 29. colum. 3. lib. 3. & Georg. Nathanus hîc col. 3. vers. an autem. quin & Paul. Parisien. consil. 26. num. 80. lib. 3. hanc opinionem asserunt communem esse. Idcircò optimè constat huius conclusionis veritas.

Ex omnibus his quæ hac in quæstione tradidimus, libet inferre, parum vtilem esse disputationem illam, quæ solet in tractatu læsionis vltra dimidiam discuti. Scribit etenim Bald. in l. quæ sub conditione. §. si quis. ff. de cond. instit. eius loci auctoritate, venditorem, qui iurauit contractum venditionis, periurum esse, si aduersus emptorem egerit alternatim, vel ad supplendum iustum precium, vel ad remipsam: & sic ad contractus rescissionem. Quòd si venditor tantùm egerit ad precium iustum supplendum, inquit Bald. periurum non esse, quia verè non agit contra contractum. Idem notant Socin. in l. is qui ducenta. §. vtrum. ff. de reb. dub. Felin. in c. inter cætera. col. vlt. de rescript. Ant. Burgens. in cap. penult. de emptio. numer. 36. Chassad. decis. 1. titul. de empt. ab hac verò opinione discedit Deci. in d. c. inter cętera. num. 6. asseuerans, hunc venditorem etiam alternatim agentem minimè periurum esse, quia etsi ita egerit, vnum tantùm in effectu petere videtur, qui duo alternatiuè petit. l. eum. ff. quando dies leg. cedat. l. si illud. vbi Bald. ff. de legat. 2. §. huic autem. Instit. de actio. Et pręterea qui petit alternatiuè precium iustum sibi suppleri, vel rem restitui, & contractum rescindi, non agit contra voluntatem emptoris, cùm in eius arbitrio & electione consistat, contractum integrum manere, & illæsum soluto iusto rei precio: quod idem Deci. aduersus Bald. & alios considerat. Ego verò hac in quæstione non opinor quicquam referre, quod Dec. adnotauit. Etenim vel venditor tenetur præcisè stare contractui, quem iuramento comprobauit, & stabiliuit: aut potest vti beneficio & auxilio d. l. 2. C. de rescind. vendit. Priori casu, ni fallor, periurus erit, si aduersus emptorem etiam alternatiuè egerit ad rei restitutionem, vel ad hoc, vt iustum precium suppleatur. Nam & contra contractum, & conuentionem vtrunque venerit: nempe res ipsa, & certi precij designatio. atque ideo venditor ex conuentione ipsa tenetur, nec rem petere, nec maius precium quàm conuentum fuerit. Quo quidem casu constat aduersus contractum agi, si alterum tantùm petatur. Etenim si quis copulatiuè teneatur ad duo, nulli dubium erit, eum contra pactionem agere, si alterum tantùm fecerit: aliud autem facere omiserit. Illud verò apud me parui est momenti, quòd sit in electione emptoris rem non reddere, quia electio non est voluntaria, sed coacta sub ea conditione, ad quam alio qui lege contractus minimè tenebatur, scilicet maioris precij solutio. Igitur qui ratione iuramenti tenetur stare contractui, & læsioni vltra dimidiam, ex hoc expressè vel tacitè renunciauerit, profectò siue egerit simpliciter ad iusti, & maioris precij, quàm conuentum fuerit, solutionem, siue alternatiuè, iuxta casum d. l. 2. aduersus contractum agit: nec poterit à periurio iustè excusari. Posteriori verò casu, quo venditor non est exclusus per iuramentum ab auxilio d. l. 2. nec à similibus actionibus nullum periurij crimen committit, si vtatur eiusdem l. 2. actione, quæ alternatiua est, vel ad rescissionem contractus, vel ad precij iusti solutionem. Quòd si non obstante iuramento eidem venditori aliqua ex causa competeret ius rescindendi contractum, dubio procul minimè foret periurus censendus, si aduersus contractum ea actione ageret. Quo fit, nequaquam esse in hac specie distinguendum, an agatur ad duo alternatiuè, vel ad alterum tantùm, sed potius an iustè agi possit contra contractum, non obstante iuramento. Non obstat text. in d. l. quæ sub conditione. §. si quis, qui parum facit, cùm inibi altera conditio ob religionis causam, nempe iurisiurandi, remittatur, & maneat tantùm ex duabus conditionibus alternatiuè conceptis vna, altera reiecta.

Vicesimaquarta interpretatio huius c. ex eo colligitur, quòd pactum istud sit omnino seruandum ratione iuramenti: ita enim, inquit Romanus Pontifex, omnino seruari debet ab eadem: nec de iuramento quidem solum, sed imò de ipso pacto loquitur & tractat. Qua ratione in his contractibus, qui alioqui iure Ciuili prohibentur, & ratione iuramenti confirmantur, ipsius iuramenti vis contractum validum & efficacem facit, nec tantùm iuramentum seruandum erit, sed & ipse contractus. Quod latiùs probauimus in 2. huius Relectionis parte. §. 1. num. 7.

Vicesimo quintò hæc eadem constitutio in eisdem verbis palàm ostendit, non tantùm has conuentiones iuratas seruandas fore apud iudices Pontificios, & ecclesiasticos, sed & apud iudices laicos, & seculares. text. hac de re elegans in c. licet. de iureiurand. isto lib. cuius auctoritate hanc opinionem probarunt glo. hîc in verb. seruari, & omnes, præsertim Georg. hic 7. limitatione. Et Paulus Parisius consil. 26. lib. 3. col. 2. asseuerans hanc opinionem communem esse.

Vicesimosextò ad huius constitutionis intellectum examinanda est Iurisconsul. responsio in l. 1. §. si parens. ff. si à parente quis manumis. fuerit. Si parens, inquit Vlp. vel accepit pecuniam, vt emanciparet, vel postea viuus in eum filius quantum satis est contulit, ne iudicia eius inquietaret, exceptione doli repelletur. Ex hoc sanè responso apparet, iure Ciuili etiam absque iuramento validam esse pactionem inter patrem & filium, qua hæreditati futuræ renunciatur: quod maximè repugnat his, quę in initio huius cap. tractauimus. & tamen gloss. hîc in ver. lex Ciuilis. & in l. pactum dotali. C. de collat. Bart. in l. vlt. C. de pact. & in l. stipulatio hoc modo concepta. ff. de verborum oblig. duos distinxere casus ad intellectum dict. §. si parens. Primus quidem est, cùm pater in pręmium aut precium emancipationis pecuniam à filio accepit. Et in hac specie existimant, patrem repelli ab hæreditate filij propter delictum hoc ab eo commissum, ex eo, quòd pecunia patriam potestatem, & emancipationem vendiderit, quam rationem sequuntur Alex. in d. l. stipulatio hoc modo concepta. Idem & Ias. col. 2. & 3. atque ibi Dec. in d. l. pactum dotali. quorum opinio communis esse videtur, vt constat ex his quæ ab eis adducuntur. Secundus casus constituitur, quando pater accepit à filio eam quantitatem, quæ sibi poterat iure competere in bonis filij. Valet etenim pactum, quo pater renunciat futurę filij hæreditati, si recipiat eam quantitatem, quæ iure legitimæ portionis eo tempore sufficiens est. Et hæc est vera & communis ratio decidendi ad secundam illius §. partem: vt apparet ex Alex. & alijs in d. l. pactum dotali. & in d. l. stipulatio hoc modo concepta. Vnde licet hæc pactio inter patrem & filium pro hæreditate paterna minimè absque iuramento procederet. l. si quando. §. 1. C. de inoffic. testam. & tradidi superius in initio huius cap. tamen super hæreditate filij optimè procedit, quia non ita debetur hæreditas filij patri, vt hæreditas paterna filio. l. nam & si parentibus. ff. de inoffic. testam. notant in specie ista gloss. & Doct. híc, & in d. l. pactum. Nec oberit prioris partis & casus intellectui l. vtrum. ff. de verborum oblig. qua probatur, non esse turpe, patrem pecuniam accipere pro emanciaptione filij. Etenim licet id turpe non sit, à iure tamen odiosum censetur, vt not. Alex & Dec. in præcitatis locis. Vnde nimirum, si ob istud odium ciuilis lex id permiserit, quod in priori parte d. §. si parens. responsum fuit. Quidam verò, quorum partem tutatur Claud. in d. l. stipulatio hoc modo concepta. num. 23. existimant ob effugiendam rationem d. l. vtrum, aliter esse intelligendum tex. in d. §. si parens. vt constituat vnum casum tantùm, scilicet, quando pater accepit à filio portionem legitimam, & quę sibi poterat eo tempore competere ex bonis filij. Distinguitur tamen prior pars à posteriori, ex eo, quòd in priori parte proponitur, patrem tempore emancipationis à filio portionem legitimam accepisse: in posteriori verò tractatur, quòd eam receperit post emancipationem, nec hic intellectus alienus est à litera & sensu Iurisconsult. atque ideò non omnino erit improbandus.

Hæc, quæ adduximus, ad huius constitutionis interpretationem, sufficiant. Nam etsi potuissent singula longius ac latius discuti & examinari, breuem tamen ac apertam rerum cognitionem, quod semper agere conabimur, & hactenus efficere tentauimus, sequuti sumus, ne Lector fastidio quodam, ac tot auctorum relegendorum cura solicitus, animum ab his obiter euoluendis, censuraque notandis, auertat.

FINIS.

DIDACI COVARRVVIAS A LEYVA TOLETANI, RELECTIO REGVLAE, POSSESSOR MALAE FIDEI, DE REGVL. IVRIS, LIBRO SEXTO.

AD MAGNIFICENTISSIMVM, AC IVRIS VTRIVSQVE CONSVLTISSIMVM D. MARTINVM A VELASCO, CAROLI CAESARIS HISPANIARVM Regis in eius summo Senatu Consiliarium, Didaci Couarruuias à Leyua Toletani, Archiepiscop. sancti Dominici designat. in Commentarios Regulæ, Possessor. Præfatio.

FATEOR sanè, vir multis nominibus ornatissime, nihil mihi felicius in hac scribendi alea contingere potuisse, quàm quòd te grauissimorum & denique eruditissimorum autorum censorem acerrimum, meorum tandem studiorum, quæ hactenus publica fecerim, vindicem habuissem. Liceret enim mihi hoc à te beneficium impetrare, pro tuo insigni candore, quo à primis adolescentiæ annis ita tibi omnes Juris vtriusque professores deuinxisti, vt nemo sibijpsi placere valeat, qui non sit tuam egregiam expertus eruditionem. Jpse verò singulari quodam iure id obtinerem vtique, quòd domus illa toto percelebris orbe, illustre sanctissimi Saluatoris Collegium te alumnum habuerit, & me indignum quamuis, annis decem in idem sodalitium, ac literarum susceperit contubernium. Quam equidem nactus occasionem cùm Pinciæ iter Tridentum ipse parares, minimè erubui tuum totum tunc orbe celebratissimum iudicium, etsi intempestiuè, feliciter tamen interpellare, quo Epitomen, quam in Quartum Decretalium edere constitueram, vel probares, vel refelleres, aut me ipsum eorum admoneres, quæ forent eo in opusculo castiganda. Hanc verò summè à me optatam operam scio equidem haud recusares, nisi te, de summa rerum agere conatus Carolus Cæsar, Hispaniarum Rex inuictissimus, ad Tridentinam Synodum ire iussisset. Apud quam adeò prudenti solertique animo, Cæsaris, imò totius Christianæ Reipub. negotia peragere aggressus es, vt planè testatissimum feceris, maximam de te, ac de tua indole omnes meritò expectationem semper habuisse. Ea verò Synodo, multis, proh dolor, de causis intermissa, Rex ipse, quo vndique Hispanorum regimini, & publicæ vtilitati te deditissimum haberet, Regio, supremoque Prætorio conscriptum ex Italia, in Hispaniam iure optimo tibi patriam dilectissimam, redire iussit. Hunc autem felicissimum tuis omnibus reditum, ita ipse animo gratissimum habui, vt mihi amici omnes hac de causa gratulari minimè cessauerint: illud alacri iudicio cogitantes, te meorum omnium operum Patronum, censoremque à me quidem optatissimum futurum. Id equidem, vt statim agere constituas, breues hosce Commentarios in regulam, Possessor, tuo nomini primùm à me dicatos suscipias obsecro: Hos etenim, cùm olim Salmanticæ titulum de regulis Iuris, interpretarer, edere decreueram: quo in tractatu de Præscriptionibus quæstiones quasdam iuxta propriam sententiam definirem, non sanè ab aliorum Autorum iudicio distinctam, sed breuiori, ni fallor, compendio à iuris naturalis, diuini, et humani legibus deductam. Nec me fallit post tot doctissimorum virorum hoc in tractatu diligentissimas lucubrationes, fore quidem, vt hæ, quæ modò à nobis eduntur, inanes existimentur, quippè quæ rem a multis iam diu toties examinatam, repetant iterum. Ipse tamen eo animo Relectionem istam in ordinem redegi, vt quædam facilius possent intelligi, quæ tot nationum & autorum conflictu omnibus quidem obuia, ægerrimè tandem percipiebantur: aliquot autem, quæ meo iudicio non satis ad Iuris normam ab alijs tradita fuere, nostram opinionem, & secundum eam veram interpretationem assequerentur. Denique tuum nactus hac in parte, sicut & in omnibus, patrocinium, minimè potui continere, quin & opus istud publicum ac priuatum aliorum iudicium experiretur. Scio enim satis tuo nomine munitum, ac tutum esse ab his calumnijs, quæ solent plurimùm synceris ac candidis autoribus nocere. Quòd si intellexero tibi etiamnum hoc placere, æquissimam mei laboris, & industriæ mercedem ex eo consequutum esse opinabor. Vale, Iurisprudentiæ clarissimum columen, è Granata, Calendis Octobris. Anno M. D. LIII.

HVIVS RELECTIONIS SVMMA.

- PRIMA pars in principio tractat de dictionum significatione, atque explicat & distinguit præscriptionem ab exceptione. Quid item verbum hoc, præscribo, significet.
- §. Primus, idemque vnicus agit de definitione Iurisconsulti, deque definitione præscriptionis: de vsucapionis, & præscriptionis discrimine: ac deinde iustitiam vsucapionis explicat.

- SECVNDA pars, de possessione in genere, & de ea, quæ ad præscriptionem est necessaria.
- §. Primus eandem prosequitur materiam, & de probatione possessionis, præsertim an olim possessor, hodie præsumatur possessor, & de possessione facta.
- §. Secundus agit de possessione & præscriptione aduersus ecclesiam necessaria: item quæ præscriptio sit aduersus fiscum, ac principem secularem sufficiens.
- §. Tertius de Iurisdictionis præscriptione, atque item quid immemorialis à centenaria differat, & quo pacto vtraque probetur.
- §. Quartus latè inquirit & examinat, quo pacto possint domini & nobiles, habentes vasallos, adquirere præscriptione annuas præstationes, aliaque onera à subditis exigenda.
- §. Quintus breuiter expendit titulum præscriptionibus necessarium.
- §. Sextus explicat bonæ fidei significationem, tam in tractatu de præscriptionibus, quàm in materia de contractibus bonæ fidei.
- §. Septimus continet quid dicendum sit de bonæ fidei possessore in hoc tractatu, & de dubitante, an res sit sua, an aliena: item de errante Iuris quidem errore.
- §. Octauus tradit, an mala fides absque titulo contingere valeat, & an bona fides in dubio præsumenda sit. Quid item de immemoriali præscriptione, an possit procedere cum mala fide, & an mala fides respectu vnius impediat præscriptionem respectu alterius.
- §. Nonus tractat, an mala fides successoribus noceat, & an missus in possessionem ex causa noxali præscribat cum scientia rei alienæ.
- §. Decimus, qualiter ius patronatus ecclesiasticum præscriptione acquiri possit, & de beneficij ecclesiastici titulo: vbi item explicatur ius Regum Hispaniarum, quo ad præsentationem episcoporum.
- §. Vndecimus, de legibus secularibus præscriptionem cum mala fide probantibus, & inibi regiæ constitutiones examinantur.
- §. Duodecimus, de interruptione præscriptionum agit, præsertim de ea, quæ ob malam fidem procedit.

- TERTIA Relectionis pars initio expendit rursus iustitiam vsucapionis & præscriptionis, & an per eam acquiratur dominium directum.
- §. Primus tradit effectus, qui procedunt ab ea controuersia, qua tractatur, an per præscriptionem acquiratur dominium directum, imò eos, qui deducuntur à dominio directo, quod manet post præscriptionem penes priorem dominum.
- §. Secundus, an præscriptio iuxta leges humanas perfecta & finita reddat quem tutum in animæ iudicio.
- §. Tertius de restitutione in integrum aduersus perfectam præscriptionem concedenda maioribus ex causa iustæ ignorantiæ.

DIDACI COVARRVVIAS A LEYVA TOLETANI, RELECTIO REGVLAE, POSSESSOR MALAE FIDEI, DE REGVL. IVR. LIB. SEXTO.

PRIMA RELECTIOnis pars.

SVMMARIVM.

- 1 Præscribere non aliud est quàm accipere, atque ideò verbale nomen præscriptio, exceptionem significat.
- 2 Præscriptio non tantùm de dilatoria, sed & de peremptoria exceptione dicitur.
- 3 Exceptio & præscriptio qua ratione differant.
- 4 Exceptionis definitio latè examinatur, & quo pacto differat à defensione.
- 5 An exceptio solutionis sit verè et propriè exceptio.
- 6 An hic loquendi vsus apud nos frequentissimus, præscribo domum, præscripsi fundum, latinitati congruatur?

PRIMAE PARTIS RELEctionis initium.

PRAESCRIBERE idem plerunque significat quod excipere. l. qui agniti. 6. ff. de except. l. 3. ff. de præuaricat. Nam si Reus, inquit Iurisconsultus, accusatori ideò præscribit, quod dicat se ab alio accusatum, & absolutum. Quintil. lib. 7. c. 6. cùm ex præscriptione lis pendeat, de ipsa re quęri non est necesse, ignominioso patri filius pręscribit: de eo solo iudicatio est, an liceat. Vnde forsan hęc significatio deducta est, quòd sicut actionibus proponendis certa forma, ita etiam exceptionib. pręscriberetur, id est, statueretur, vt docet Alcia. lib. 4. dispu. c. vlt. nam pręscribere, idem est, quod legem ponere, ac constituere. Cicero lib. 3. Offi. atque si etiam hoc natura præscribit, vt homo homini, quicunque sit, ob eam causam quòd is homo sit, consultum velit, necesse est, secundum eandem naturam omnium vtilitatem esse communem. Hinc & verbale nomen pręscriptio nihil aliud est, quàm exceptio, qua quis aduersarij intentionem generaliter alioqui veram in eo casu, de quo agitur, non procedere allegat, secundum Alciat. in l. si quis. C. de pact. & in repe. l. vlt. de quinque pedum præscriptione. C. fin. regundo. qui censet præscriptionem ab exceptione differre, quòd exceptio generale nomen sit, conueniens cuicunque defensioni, quę aduersus actionem vel intentionem obijcitur: præscriptio verò sit exceptio, quæ etsi intentio vera fuerit, nihilominus agentem repellit, vt moratoria præscriptio. l. 2. C. de precib. Imperat. offer. quo in loco gl. exponit dilatoriam exceptionem. Sic & in l. ita demum. C. de procuratorib. dicitur præscriptio militię, qua miles officio procuratoris fungi prohibetur. optimus textus in l. 2. & in l. si maritus. §. penultimo. ff. de adulter. vbi præscriptio appellatur exceptio, quæ ante litis contestationem obijcienda est, ad repellendum accusantem. sicuti & in l. qui agnitis. dicitur præscriptio exceptio litis finitæ, quasi ea repellat agentem statim in initio litis ante contestationem. c. 1. de excep. lib. 6. eodem sensu in l. præscriptione. C. si contra ius vel vtili. pub. dicitur exceptio mendacij aduersus Principis rescriptum præscriptio. text. optimus in l. præscriptionem fori. C. de exceptio. nec tantùm intelligas præscriptionem dici exceptionem dilatoriam: nam & exceptio peremptoria, præscriptio rectè dicitur. d. l. 2. C. de precib. Imperat. offer. l. Titia cum testamento. §. Caius. & l. cùm pater. §. pater qui filio. ff. de leg. 2. l. peremptorias. C. sent. rescin. non posse. l. præscriptionem. C. de except. Hinc & Fortunatianus Rhetor inquit: pręscriptionem à translatione differre, ex eo, quòd præscriptio actionem extinguat, translatio verò differat: eidem subscribit Alciat. in d. c. vlti. Sed & Quintilianus lib. 3. cap. 8. non dixit pręscriptionem translationem esse, sed videri manifestam esse translationem in præscriptionib. tametsi ex eo apparet translationem speciem fore præscriptionis. Neque ignoro, inquit, multa transferri, cùm in omnibus ferè causis, in quibus cecidisse quis formula dicitur, hæ sunt quæstiones, an huic, an cùm hoc, an hac lege, an apud hunc, an hoc tempore liceat agere: & si qua sunt talia. Hæc Quintilianus. Qui planè insinuat translationem esse, quam vulgò dilatoriam exceptionem dicimus: & hanc pręscriptionem etiam appellari, quemadmodum & ex Iurisconsultorum locis paulò antè præcitatis manifestissimum fit. Præscriptio tandem exceptio est, non tantùm dilatoria, sed & peremptoria: quod modò adnotauimus: & probatur, quia in hac specie, quam tractamus, præscriptio nihil aliud est, quàm exceptio, quæ ex vsu temporis, & ex vsucapione insurgit, & oritur. l. emptor. C. de præscriptionibus longi temporis. l. tertia. ff. de diuersis & temporalibus præscriptionibus. dum dicitur longæ possessionis præscriptio. & in l. in vitium. ff. eodem titulo. dicitur exceptio longæ possessionis. Quasi domino actione rei vendicationis, vel personali vtenti initio præscribatur à Reo, qui si tempore legitimo se possedisse probat, mox absoluitur.

Etenim nemo negare poterit pręscriptionem istam, quæ ex longi temporis possessione deducitur, peremptoriam exceptionem esse. Quo fit, vt præscriptio exceptionem dilatoriam, & peremptoriam significet. Atque ideò penes quosdam maximè controuersum est, an sit discrimen aliquod inter exceptionem, & præscriptionem. Nam nullam esse differentiam inter hæc duo, tenuerunt Faber & Areti. in princip. Insti. de exceptionib. iuniores, maximè Decius in Rubri. de exceptionibus. col. 1. Et probatur in Rubric. C. de exceptionibus, seu præscriptionibus. Et in Pandectarum libris titulo de exceptionibus, & præscriptionibus. Nam sicut exceptio dilatoria, vel peremptoria est, ita & præscriptio ad vtramque refertur, quemadmodum satis compertum est ex his, quæ modò tradidimus. Idem potissimè probabitur, si examinauerimus quid verè sit exceptio. Et Panorm. in Rubr. de exceptioni. inquit, exceptio est actionis, vel intentionis exclusio. Siquidem exceptio aliquando actionem excludit, vt si quis contra me actionem habeat ex empto, ego verò non nego emptionis contractum, sed actioni ex empto actori competenti obijcio exceptionem doli, exceptionem metus, aliámue similem ad actionis exclusionem. Intentionem verò exceptio excludit, quoties Actor agit sine actione, petens à me rem, quam dicit me illi vendidisse, at ipse excipio, venditionem ipsam negans, quippè qui verè non vendiderim. Vnde cùm Actor egerit sine actione, exceptio aduersus eum proposita intentionem excludit. vtitur ad definitionis comprobationem Panorm. auctoritate Iurisconsulti in l. 2. ff. de exceptionibus. dum inquit: Exceptio actioni cuiusque rei opponi solet ad excludendum id, quod in intentionem deductum est. Verùm contra Panormi. illud in primis adducitur, quòd actio & exceptio correlatiua sint, vt pater & filius, maritus & vxor. l. siquidem. C. de exceptionib. notat expressim Bald. in l. in rebus. C. de iur. dot. ad fin. igitur etsi exceptio sit actionis exclusio, intentionis tamen esse rectè non potest, cùm actio deficiat, cui opponatur, & quam exceptio pręmittit. Deinde ad hæc & aduersus Panormit. est gloss. insignis in cap. 1. de litis contestatio. in 6. quæ differentiam constituit inter exceptionem & defensionem, scribens exceptionem propriè dici actionis exclusionem, defensionem autem esse intentionis repulsam: quam opinionem sequuntur inibi Dominic. & Franc. Felin. in Rub. de exceptionib. col. 1. Ange. in princip. Instit. de exceptionibus. colum. 3. Georg. Natan. in Clemen. sæpè. de verb. signific. col. 75. eamque dicit communem esse Socin. Rubric. de exceptionibus. Quæ quidem sententia in hunc sanè sensum est accipienda, vt quælibet exceptio propriè defensio dici valeat, non tamen quælibet defensio dici exceptio possit, sed tantùm ea quæ actioni opponitur, sicuti Decius adnotauit in dicta Rubric. de exceptionibus. colum. 3. probaturq́ue in l. siquidem. & in l. si quis. C. de exceptionibus. l. 1. C. de iuris & facti ignoranti. cap. significauerunt. de exceptionibus. Sensit eadem gloss. in dicto capit. primo, dum subdit: Huiusmodi enim defensiones non propriè dicuntur exceptiones. Quasi velit exceptiones propriè dici posse defensiones, non autem econtrariò quaslibet defensiones exceptiones dici.

Tandem ex antiquioribus Azo in summa. C. de exceptionibus. huius est sententię, vt existimet, exceptionem propriæ actionis exclusionem esse, non quidem intentionis. idemque Doctor. frequentiori calculo probarunt, atque ita esse hanc communem opinionem constat: & eam defendit, communem esse asseuerans Deci. in dicta Rubri. de exceptio. colum. 2. non oberit text. in dict. l. 2. imò huic sententiæ patrocinabitur. Eius etenim sensus est, quòd exceptio opponitur actioni ad excludendum id, quod per eam actionem actor intendit, non tamen ex hoc probat text. exceptionem dici, cùm quid opponitur ad exclusionem intentionis absque actione in iudicium deductæ. Hinc sanè plura poterunt inferri, quæ hîc explicabimus.

Primùm apparet interpretatio statutorum, quæ exceptiones excludunt. Nam ea tantùm exceptio exclusa censetur, quæ actioni alioqui competenti opponitur, non quæ intentioni tantùm agentis sine actione obijcitur, ea etenim admittenda erit, nisi ex verbis legis, aut mente Legislatoris aliud possit constare, & præsumi, secundum Bald. in l. peremptorias. C. senten. rescin. non pos. num. 38. eundem in l. sancimus. colum. 3. C. de donationibus. & Felin. in dict. Rubri. de exceptionibus.

Secundò, deducitur solutionis obiectionem, quæ agenti ex mutuo, vel aliunde ad pecuniam opponitur, non esse verè exceptionem, sed defensionem quidem, quæ intentioni agentis sine actione obijciatur. gl. singularis in d. c. 1. de litis cont. verb. defensionis. quæ probatur ex eo, quòd solutio actionem ipso iure omninò extinguat. Institu. quibus modis tollit. obligat. in princip. tametsi Socin. in Rubr. ff. de except. quo ad solutionis obiectionem, velit Panormit. sententiam veram esse, vt tandem solutionis exceptio intentionem agentis excludat. Cùm ex prænotatis constet, eam non esse propriam exceptionem.

Tertiò, infertur exclusionem actionis simul & intentionis propriè exceptionem dici: exclusionem verò intentionis tantùm, non esse veram exceptionem. quod Deci. in d. Rubric. de exceptio. expressim asserit.

Quartò, planè deducitur, negationem simplicem petitionis ab actore propositę non esse, nec propriè posse dici exceptionem, secundum Bald. in dict. l. peremptorias. columna 5. Socin. in dicta Rubrica de exceptionib. Bald. Felin. & Deci. in Rubric. de exception. quo in loco Deci. testatur hanc opinionem communem esse.

Quintò, hinc apparet, declinationem iurisdictionis non esse propriè exceptionem: quia aduersus actionem ea minimè proponatur. gloss. in verb. exceptiones. in capit. quoniam contra. de probationib. quam inibi sequitur Panormi. scribens, ab statuto loquente de exceptionibus, minimè comprehendi declinatoriam exceptionem, cùm ea verè exceptio non sit. Sed huic corollario manifestissimè refragatur textus in l. præscriptione. C. si contra ius vel vtilita. public. & in l. vltima. C. de exceptionibus. vnde verius est, quòd exceptio sit generale nomen, peremptoriam, & dilatoriam etiam ad iudicis iurisdictionem pertinentem complectens: quod latè discutiunt Angel. Aretin. in princ. Instit. de exceptio. Socin. in l. 2, colum. 2. ff. eod. tit. Deci. in d. c. quoniam contra. num. 26. & seq. vbi gloss. opinionem veram esse censet, quoties ex mente legis aliud possit colligi. Cuius rei varia contingere poterunt exempla.

Sextò, colligitur ex his, exceptionem, & præscriptionem minimè differre. Nam quemadmodum exceptio ad peremptoriam & dilatoriam, etiam fori refertur, ita & præscriptio has omnes continet, & significat, sicuti probatum hactenus extat.

Septimò, inde palàm est, præscriptionem non tantùm dici exceptionem, quæ ex longæ possessionis cursu procedat, sed & omnem aliam, quæ aliunde actionem possit excludere.

Octauò, vt, quod modò adnotauimus de solutionis exceptione, rectiùs forsan intelligatur, omnibus exactè præuisis, inferendum esse opinor, ad veræ exceptionis rationem non esse præcisè necessarium, actionem modò actori competere, per exceptionem tamen excludendam, sed satis esse quòd actio actori iure, & verè competeret, nisi ex eo, quod deductum est in exceptionem, sublata foret: ita quidem vt non sit necessarium, actionem ipso iure non esse sublatam, sed ope exceptionis eam posse submoueri. Nam etsi actio ipso iure sublata fuerit per id, quod excipiens allegat, modò ea priùs competierit agenti, verè in hac specie nomen exceptionis aptum, & proprium esse apparet, distinctum profectò ab exclusione solius intentionis.

Etenim quoties quis agit proponens ea, quę si vera sint, actionem habet, Reus verò proposita negat, tunc excluditur intentio, nec propriè à Reo excipitur: siquidem Actor planè probans obtinebit, nec vlla exceptione conuincitur: solumque tractatur in iudicio an sit verum, quod Actor in propriam intentionem deduxit, nec de alicuius exceptionis vi à Reo oppositæ disputandum erit, atque tunc Actore non probante, simpliciter Reus omninò absoluitur.

At si quis agat actione, quę etsi vera fuerit, ab eoque probata, excluditur tamen exceptione procedenti ab eo, quod actionem ipsam iam olim veram, & competentem extinxit: de exceptionis iuribus agendum est: alioqui Actor obtinebit, & ideò verè in hoc casu exceptionis nomen conuenit, & proprium esse censetur. Quo fit, vt exceptio solutionis verè & propriè sit exceptio: quia etsi vera sit intentio actoris mutuum probantis, solutione quidem excluditur, reusque absoluitur. Sic & in præscriptione, cùm etsi Actor probauerit, quod intendit, nempe, rem petitam eius fuisse, & ad eius dominium pertinuisse, tamen longi temporis possessione à Reo probata, ipse possessor absoluitur. In summa de intentionis exclusione tractatur, quoties iudicialis disputatio vertitur super eo, an Actor vera in eius petitione iudici enarrauerit, de exceptione autem agitur, cùm etsi vera sint quæ ab Actore proposita fuere, tamen de his, quæ ex aduerso per Reum obijciuntur, disputatio est, & controuersia iudicialis, non de his, quæ ab Actore fuere deducta. Sic sanè non refert, an actio extincta fuerit ipso iure vel non: modò discutienda sint ea, quæ in exceptione per Reum fuerint allegata, quod sensit Deci. in d. Rub. de exceptio. num. 4.

Nec tamen diffiteor iam diu receptum esse, vt ipsius tantùm intentionis exclusio exceptio dicatur, saltem ex lata dictionis significatione. Sic etiam obtinuit exceptiones à præscriptionib. distingui, quandoquidem præscriptiones solùm ad eas exceptiones referuntur, quæ ex possessione longi temporis oriuntur.

Vltimò, illud non est prætermittendum, non satis placere Latinæ linguæ censoribus vsum loquendi apud Pontificias constitutiones, & iuris vtriusque interpretes frequentissimum: cùm rem præscribi dicimus, dicendumque esset rem vsucapi. Nam præscribere hoc in tractatu nihil aliud est, quàm excipere, idque verbum datiuo iungitur, quemadmodum & veteres Iuriscons. loquuti sunt adhuc ętate Iustiniani.

Nusquam etenim dixere fundum, agrum, aliámue rem præscribi, sed vsucapi: nec apud Latinæ linguæ synceros auctores vsquam verbum, præscribo, iuxta hunc loquendi modum reperitur, secundum Alciat. in d. l. quinque pedum. C. fin. regundo. in princ. Oldendorpium libr. Variarum lectionum, titu. de præscript. col. 3. Eguinar. in §. quod autem. Instit. de vsucapio. Cora. in l. seruitutes. 4. ff. de seruit. nu. 9. & Iacob. Spiegel. in Lexico Iuris ciuilis, dictione, vsucapio. Nam quod in l. si non conuitij. C. de iniurijs. dictum est, præscriptam esse actionem, exponendum erit, id est, actionem temporis exceptione sublatam fuisse. Sic & Iurisconsultus in l. ei à quo. ff. de vsucapio. dum dicit: ideoq́ue longi temporis præscriptio non durabit, quia possessionem locator non retinuerit, non appellat ipsam vsucapionem præscriptionem: sed ipsam longi temporis exceptionem. Quasi exceptio, quæ ratione longi temporis per ipsum vsum conficitur, interruptione quadam possessionis minimè duret, nec perfectionem accipiat. Eodem ferè sensu intelligendus est tex. in l. si duo patroni. §. Iulianus. ff. de iureiu. cuius intellectum trademus 3. huius Relectionis parte. in princ. Igitur hoc præludio significationem vocis, de qua hac in Relectione acturi sumus, breuiter pręnotabimus, vtcunque eam, iuxta receptum à Iuris vtriusque interpretibus vsum, ab exceptione distinguentes. Modò in eo Paragrapho, qui statim sequitur, definitionem vsucapionis trademus, deque eius iustitia tractabimus.

SVMMARIVM.

- 1 Definitio Iurisconsulti, quæ de vsucapione tractat, defenditur. Et inibi, an res congruè definiatur per effectus.
- 2 Vsucapio an rebus etiam immobilibus conueniat, iuxta iuris Cæsarei responsa.
- 3 Præscriptionis & vsucapionis discrimen consideratur.
- 4 Definitio præscriptionis expeditur, veraque traditur ad materiæ cognitionem.
- 5 Vsucapionis iustitia ex summa æquitate & rectitudine deducitur.

§. VNICVS.

DEFINITIONEM præscriptionis tractantes, varijs vtuntur eiusdem descriptionibus. Sed & eorum quidam eam mutuantur à Iurisconsulto in l. 3. ff. de vsucapio. dum is inquit: Vsucapio est acquisitio dominij per continuationem temporis lege definiti. Aduersus quam definitionem illud adducitur, quòd in ea effectus vsucapionis describatur, at nihil definiri debet per effectum, cùm causatum à causa differat, secundum Barto. in l. 1. ff. de appell. Qui definitionem appellationis à quibusdam traditam hac ratione improbant, quòd appellationem per effectus definierint, dicentes, appellationem esse prioris sententiæ rescissionem. Etenim isthæc definitio falsa omninò est, cùm etiam si ex appellatione sequatur, quandoque prioris sententiæ, à qua prouocatum est, reuocatio: non tamen ipsa appellatio est illa quidem reuocatio sententiæ. quod satis patet, &, vt diximus, quia causatum à causa differt. l. licet. §. ea obligatio. ff. de procur. l. & an eadem. ff. de exceptio. rei iudic. Igitur non rectè Iurisconsultus definiuit vsucapionem, dum eam per effectum cognoscendum esse tradidit, siquidem ab vsucapione procedat dominij acquisitio.

Cæterùm ad huius definitionis defensionem adnotandum est ex Dec. in Rub. de probatio. 4. colum. definitionem alicuius rei non rectè per effectus concipi, quando hi effectus remoti sunt à re ipsa, nec inseparabiliter ei adhærent, nec necessariò ex ea sequuntur, quemadmodum in exemplo appellationis ex Bart. diximus. Nam tunc incongrua omninò est definitio per effectus, qui rem ipsam minimè demonstrant essentiali quadam demonstratione, quæ necessaria est ad congruam, & perfectam definitionem. Vnde definiri quid non debet per accidentales proprietates, sed per essentiales. At effectus, qui adhærent rei in separabiliter, semper & necessariò, proprietates quædam essentiales censentur eiusdem rei, non accidentales, & ideò per hos effectus congruè res sæpissimè definitur. textus optimus in l. bona autem. §. bonorum igitur. ff. de bonorum possessione. quo in loco Iurisconsultus dixit bonorum possessionem esse ius retinendi. Est quidem ius retinendi effectus procedens à bonorum possessione, sed ita ei adhærens semper ac necessariò, vt proprietas essentialis potius ipsius quàm accidentalis esse videatur. Sic Bartol. cui cæteri frequentiori suffragio accessere, in l. prima. ff. de acquiren. posses. scribit possessionem esse ius insistendi rei non prohibitæ possideri. Nec enim Barto. definiuit ipsius possessionis acquisitionem, nec item ipsius retentionem, aut continuationem, sed ipsam quidem possessionem, quatenus ea ius est, & effectus habet deductos ab apprehensione, & retentione: qui denique effectus possessioni, prout ea ius est, adeò adhærent, quòd proprietates eius sint essentiales.

Eadem ratione procedit, quod de actione Iustinianus tradit, scribens: Actio est iuris persequendi in iudicio quod sibi debetur. Nam etiamsi actionis effectus in hac definitione contineatur, is tamen eam perfectam efficit, quippè qui adeò actioni cohæreat, vt eius proprietas substantialis sit. Vnde deducitur vsucapionis definitionem à Iurisconsulto traditam, non ex hoc iure improbari, quòd vsucapionis effectus, id est, acquisitio dominij, eidem adscriptus fuerit.

Est etenim acquisitio dominij adeò propria vsucapionis, quòd eius substantialis proprietas hæc sit, quoties dominium acquiritur per tempus à lege definitum, atque ideò potius ad proprietatem, quàm ad effectum pertinet.

Præterea iuxta quorundam interpretationem Iurisconsultus in d. l. 3. definiuit ipsum actum vsucapionis potiùs, quàm ius ex vsucapione procedens: ita quidem, auctore Iurisconsulto, vsucapionis actus est acquisitio dominij per continuationem temporis lege definiti, is ergo vsucapit, qui est in continua rei possessione. Hinc denique dicitur interrupta vsucapio, id est, ipse actus vsucapionis interrumpitur: quod satis est ad effugiendam obiectionem, quam Iurisconsulti definitioni opposuimus. Præsertim quòd secundum Imolam ibi & Alciat. in Rubri. de præscript. num. 17. inibi definitur à Iurisconsulto dictio effectum significans, nempe vsucapio: quæ est acquisitio per vsum, id est, possessionem: & sic quatenus vsucapio ius est, non qua ex parte factum continet. Nam & Cicero in Topicis, vsucapionem ius esse quoddam incorporeum existimat. Vnde vltima hæc responsio eadem est cum prima. Hinc primùm constat, præscriptiones aduersus actiones personales non comprehendi sub ea diffinitione, quam ex dict. l. 3. explicuimus.

Secundò, infertur iuxta præmissam definitionem aliter distingui vsucapionem à præscriptione, quàm vulgus Doct. & interpretum distinxerint. Est enim vsucapio ipsa acquisitio dominij per vsum, & sic possessione: Præscriptio autem verè est exceptio, quæ oritur ab ipsa vsucapione: ab ipsa, inquam, dominij acquisitione, ac tandem à longa possessione, vel ab ea quæ legibus definita sit.

Tertiò, patet Iurisconsulti definitionem pertinere ad eam acquisitionem dominij, quę per vsum, & possessionem lege definitam fit, non ad actiones personales: quarum quidem præscriptiones, vel potius exceptiones, quæ eis ex tempore opponuntur, iure Pandectarum non dicuntur vsucapiones: nec de eis tractat titulus ille singularis. ff. de vsucapionibus.

Quartò, hinc deducitur vsucapionem generaliter, secundum propriam dictionis significationem accipi, & iure accipiendam esse, vt & rerum immobilium acquisitionem comprehendat: nec id quidem ante Iustiniani tempora solùm, quod omnes fatentur, sed & ipsius Iustiniani ætate vsu receptissimum fuit, quod probatur Institut. de vsucapionibus, in principio. quo in loco vsucapio non semel ad res immobiles refertur. idem constat ex l. vnica. C. de vsucapio. transformanda. vbi vsucapionem rerum quidem Italicarum immobilium transformandam esse censet Imperator in longi temporis, decem & viginti annorum item vsucapionem. Nec inibi vsucapio immobilium transformatur in vsucapionem mobilium, sed temporis angustiæ, quæ olim sufficiebant ex lege duodecim Tabularum, excluduntur, longioraq́ue spacia requiruntur ad acquirendas res per temporis vsum, & possessionem. Eadem significatio constat & apud Ciceronem in Topicis. Tametsi quandoque apud Iustinianum vsucapio, & longi temporis præscriptio, veluti diuersa, nominentur in §. Item nobis. & in §. ex his. Institut. per quas personas nobis acquirit. quæ quidem loca ipse ita interpretanda fore censeo, vt longi temporis præscriptio ad exceptionem à longi temporis possessione ortam referatur: & ita distinguatur ab vsucapione, quæ in rebus mobilibus & immobilibus in vniuersum acquisitionem dominij significat, ex Pandectis plures auctoritates, vt prædixi, adduci possunt, quibus appareat vsucapionem ad immobilia referri: sed præsertim id constat in l. non solùm. §. si dominus. & §. si mihi. l. furtum. iunctæ l. quare. & item l. si solùm. ff. de vsucapio. l. qui fundum possidebat. §. seruus. & §. qui bona fide. ff. pro emptore. & alibi sæpissimè.

Quintò palàm est, à Iuris vtriusque Doctoribus propria quidem autoritate, contemptis Iurisconsultorum, & adhuc ipsius Iustiniani responsis, commentum esse, quòd vsucapio à præscriptione in hoc differat, vt vsucapio mobilibus, præscriptio rebus immobilibus conueniat. Hæc etenim est communis omnium interpretum doctrina, aliena profectò ab ipsis Iurisconsultis, & denique à Iustiniano, qui minimè voluit dictionis significationem propriam & veram mutare, sed tantùm temporis angustias tollere, ne domini rebus proprijs ita celeri cursu temporis, & possessione breui iniquè priuarentur.

Sextò, hinc procedit intellectus eius, quod Accursius scripsit in d. l. 3. ff. de vsucapio. dicens vsucapionem quandoque largè adsumi, nempe, cùm ad res immobiles refertur. Nam si veram significationem vsucapionis rectè expendamus, propriè vsucapio ad mobiles, & immobiles res erit referenda.

Septimò, ex his aperitur sensus ad ea, quæ Panormitanus & Felinus tradidere in Rubri. de præscriptionibus, dum censent vsucapionem genericè sumptam, etiam ad immobilia referri. Etenim id verum est in hunc sanè modum, vt vsucapio non tantùm de mobilibus, sed & de immobilibus prædicetur: tametsi postmodum in vsucapionem immobilium, & vsucapionem mobilium distinguatur, differunt siquidem hæ vsucapiones, tanquam species diuersæ sub eodem contentæ genere.

Octauò, libet ex his perpendere Bart. sententiam in l. seruitutes. in 2. ff. de serui. & Imol. in d. l. 3. quibus & alij accessere, existimantes vsucapionem commune verbum esse mobilibus & immobilibus rebus, saltem iure Pandectarum. Nam non solùm eo tempore, sed & ætate Iustiniani, ac modò quidem apud Latinæ linguæ Censores hæc dictio vsucapio, acquisitionem dominij per vsum & possessionem rerum mobilium vel immobilium significat. Postremò ex his, quæ hîc & proximo §. adnotauimus, constat quid præscriptio, quid vsucapio sit apud Iurisconsultos, iurisque Cæsarei constitutiones. verùm quia summi Pontifices, & Canonum, ac Decretorum iuris Canonici conditores, deinde Iuris vtriusque interpretes præscriptionem, secundum aliam significationem accepere, non equidem, vt tantùm exceptionem significet, vel vsucapionem triennalem, aut longi temporis: sed eo planè sensu, vt & ad actiones reales, & personales, atque omnia ea, quæ tempore acquiruntur, referenda sit, oportet hac in specie de eius definitione tractare. Illud tamen præfari libet, hac in parte non esse agendum de definitione pręscriptionis, quatenus ea dictio exceptionem quamlibet significat, sed quatenus in specie ista iuri ex ratione temporis, aut longæ possessionis quæsito accommodatur.

Et Panormit. post alios in Rubric. de præscriptio. inquit, Præscriptio est ius quoddam ex tempore congruens, legum auctoritate vim capiens, negligentibus pœnam inferens, & finem litibus imponens: quam definitionem communem esse testatur Bald. de præscriptio. in princip. 2. colum. aliqua exponens ad eius probationem. Hæc verò definitio mihi non placet, quippè quæ nimis longa sit, & deinde præmittat præscriptionem esse institutam in pœnam negligentium: cùm plerunque etiam aduersus ignorantem, & inscium procedat, ac vim propriam habeat: sicuti inferius disputabitur. Deinde definitio, vt ea congrua sit, breuiter & compendio quodam debet rei substantiam per essentialia explicare, secundum Aristo. libr. 6. Topicorum. Bartol. in l. 1. ff. de testament. Cardin. in c. perpendimus. de sentent. excommun. At isthæc Panormita. definitio nec breuis est, nec explicat rei substantiam per essentialia, sed per effectus longè ab ipsamet re distantes, ac remotos: quemadmodum ex ea constat. Quamobrem ex pluribus definitionibus, quæ in hoc tractatu traduntur, ad huius rei cognitionem ipse potius probarem definitionem gloss. in Summa 10. quæstio. 3. Nec enim hîc vsucapionem definimus, cuius Iurisconsulti meminere, siue ea sit triennalis, siue longi temporis: sed tantùm præscriptionem. Est enim, inquit glos. Præscriptio, exceptio ex tempore legibus definito substantiam capiens. Nam etsi glos. omiserit verbum illud, legibus definito: & præterea addiderit, & actioni in rem, vel personali obijcitur. Ego hanc vltimam partem à definitione tollendam esse censui, quia ad definiti essentiam, & substantiam non pertineat. Addidi illa verba: legibus definito, ex eo, quòd tempus sufficiens non sit, nisi & id habeat ea, quæ iure sunt ei accessoria, & requisita, vt legitima sit præscriptio. Eandem prædictæ glos. definitionem tradidit Goffredus in Summa titu. de præscript. eamq́ue defendit Alciat. in Rubric. de præscript. num. 4. & in l. vt sunt. ff. de verbor. significa.

Diximus sanè, in hac definitione præscriptionem exceptionem esse: quia id satis probauimus in præcedenti §. Exceptio autem non tantùm ad hanc, quam tractamus, pertinet, sed & ad omnes alias, quarum in iure passim mentio fit, atque ideò exceptio, vt genus ponitur in hac definitione. Item diximus, ex tempore legibus definito, vt ex his verbis manifesta sit tota præscriptionis vis: siquidem tempus necessarium est ad præscriptionem: & id est, quod intrinsecus, & pro rei substantia, ex propria eius natura omninò requiritur: cùm absque tempore nulla detur vsucapio, nec denique præscriptio in ea significatione, qua Decretorum, & Iuris Pontificij auctores vtuntur. Sed tamen tempus quandoque, & regulariter sufficiens non est ad vsucapionem, & præscriptionem: imò à Iure Canonico, &. Ciuili statutum est, fore necessarium quandoque titulum, & ferè semper bonam fidem: sicuti statim in secunda huius Relectionis parte tractabimus, vnde tempus à legibus definitum, id est, cui extrinsecus accesserint ea, quæ iure requiruntur, præscriptionem perfectam efficit. Nam & Iure Pontificio, ac Cæsareo tempori hac in specie accedunt titulus, bona fides, ipsorumq́ue mensium, & annorum numerus, vt ex tempore, ita quidem instructo, ipsa vsucapio, præscriptióue procedat. Non oberit huic definitioni, quòd non tantùm exceptio, sed & actio realis quidem ad vendicationem rei vsucaptę, ex tempore legitimo frequenter oriatur: quia qui rem aliquam vsucepit, eam poterit demum actione reali vendicare, & agere, veluti dominus: non quidem ex præscriptione, sed ex iure dominij, quod per vsucapionem, & longi temporis possessionem acquisiuit: quod mihi probatissimum est ex ipsorum Iurisconsultorum locis, & in vltima huius Relectionis parte longius probabitur. Hactenus de definitione, vt saltem hinc videas, Lector candide, quantum referat dictionum proprias, & genuinas significationes absque latinitatis vitio obseruare.

Cæterùm vsucapionis iustitia ex pluribus constat: præsertim auctoritate legis iustæ, quę sufficiens est. Quòd autem lex sit iusta, patet: Quia per Principem iustè statuitur id, quod est necessarium, vel vtile ad pacificum subditorum conuictum, & Reipublicæ quietem. cap. erit autem lex. 4. distinct. Sed vsucapio est huiusmodi: quippè quæ necessaria, vel vtilis Reipublicæ sit, igitur lex vsucapionem instituens, maximè innititur iustitiæ. Consequens, & maior argumentationis pars manifesta sunt. Minor probatur auctoritate Iurisconsulti in l. 1. ff. de vsucapi. Bono publico, inquit Caius, introducta est vsucapio: ne scilicet quarundam rerum diu, & ferè semper incerta dominia essent, cùm sufficeret dominis ad inquirendas res suas statuti temporis spacium. Ex quo illud certum est, quòd cessante huiusmodi acquisitione per vsucapionem, incertus semper esset possessor, an res, quam fortè ab alio emit, sua sit, nécne. Inde & curam illius abijciet, eamq́ue perire sinet, veritus ne quando verus dominus eam sibi auferat, quod maximum inferret damnum Reipublicæ: sicuti & Theophilus explicat in princip. Institut. de vsucapio. Quin & ipsa vsucapio summoperè ad minuendas lites pertinet. l. vltim. ff. pro suo. vsucapio rerum, inquit Neratius, etiam ex alijs causis concessa, interim propter ea, quæ nostra esse existimantes, possideremus, constituta est, vt aliquis litium finis esset. Sic & iustitiam Iuris ciuilis hac in re defendit Conra. de contractib. quæst. 15. conclus. 4. Marcus Cicero in oratione pro Cecinna, vsucapionem scribit esse finem solicitudinis, ac periculi litium. idem Cicero libr. 2. de Officijs, summè laudat Aratum Siconium, quòd is iniquum esse fuerit arbitratus, res olim alienas à possessoribus post quinquaginta possessiones annorum auferri: propterea quòd tam longo spacio multa hæreditatibus, multa emptio nibus, multa dotibus tenebantur. Sed Pausanias in Corinthiacis de hoc ipso Arato scribit hæc verba: Domus, & prædia, quæ diuendita fuerant, emptoribus precio dissoluto, exulibus cùm reddidisset, dissidiorum, & controuersiarum causas concordia constituta sustulit. quod & Cicero ipse longius tradiderat. Igitur hanc summam æquitatem conuenientem quidem communi vitæ societati, cuius conseruatio legum omnium, principum, ac rerum publicarum est finis, & cui lege naturæ omnes submittimur, & seruire tenemur, admittere iustissimè iubemur. Quo fit, vt summi Christiani orbis præsules, & Pontifices, quibus potissima cura est, ne quid fiat animarum spirituali saluti aduersum, vsucapionem legitimo tempore perfectam, iustam esse dominij acquisitionem passim statuerint.

- SVMMARIVM.
- 1 Acquisitio possessionis quid sit.
- 2 Retentio possessionis definitur.
- 3 Possessionis definitio traditur. Et qualiter possessio sit iuris.
- 4 Possessio an rectè distinguatur in naturalem & ciuilem?
- 5 Vsufructuarius, an habeat naturalem? & numero sequenti.
- 6 Quasi possessio quid sit.
- 7 Quæ possessio sit necessaria, & sufficiens ad præscriptionem.
- 8 In præscribendis iuribus incorporalibus, an sit necessaria scientia, & patientia.

SECVNDAE PARTIS RELEctionis initium.

EGIMVS in huius relectionis parte prima satis breuiter de præscriptionis & vsucapionis cognitione: ex qua potissimùm deduximus, partem ferè præcipuam præscriptionis tempus esse: cùm ex eo semper constituatur: atque ideò tractaturus hac in parte de tempore possessionis, de titulo, deq́ue bona fide ad perfectam præscriptionis vim iure Pontificio, & Cæsareo requisitis, illud in primis adnotandum esse censeo, possessionem fore semper necessariam ad vsucapionem: nam sine possessione præscriptio non procedit: quemadmodum regula iuris dictat: cui prænotandum est, tria esse maximè differentia: Acquisitionem possessionis, eius retentionem, & ipsam possessionem: vt est in esse producta, ita etenim hæc considerat post alios Francisc. à Ripa in Rub. de caus. posses. & proprie. colum. 3. ex Barto. & Doct. in l. 1. ff. de acquir. posses. quæ quidem obiter explicabimus, & veluti per transennam, ne ieiuna nimis sit hac in specie possessionis ad vsucapionem necessariæ resolutio.

Acquisitio possessionis est apprehensio rei vera vel ficta, cum adminiculo animi veri, vel ficti, & iuris. Apprehensio ponitur loco generis. Rei dicitur, vt comprehendat corporales res, & incorporales: nam sicuti in corporalib. acquiritur possessio, ita in incorporeis quasi possessio acquiritur, quod notatur in l. 3. in princip. ff. de acquirend. posses. l. si seruus. §. si incorporales. ff. de acquiren. rerum dominio. gloss. in cap. Cùm ecclesia Sutrina. de cau. posses. & proprieta. Igitur cùm sæpissimè detur apprehensio, quasi possessionis in rebus incorporalibus, oportuit ita acquisitionem possessionis definire, vt ea comprehenderet quasi possessionis apprehensionem. Vera quidem apprehensio dicitur, quia frequentissimè apprehensio possessionis fit per actum verum corporis sine fictione. l. prima. ff. de acquirenda possessione. Ficta, quia quandoque possessio acquiritur sine vera apprehensione per actum à lege, Canone, vel consuetudine illi adæquatum, vt per constitutum l. quod meo. ff. de acquirenda possessione. c. 2. de consuetudin. l. quisquis. C. de donat. Cum animi adminiculo dictum est ex eo, quòd absque animo non potest acquiri possessio. l. quemadmodum. ff. de acquiren. posses. Ficti, quia solet sufficere animus fictus ad acquirendam possessionem: quamuis animus verus deficiat, vt in ea possessione, quam ciuilissimam Doctores appellant: quæ acquiritur lege Regia, ex lege 45. Tauri, de qua nos aliqua adnotauimus libro 3. Variarum resolutionum, c. 5. numer. 6. Item diximus in definitione, Et iuris, quasi adminiculum iuris necessarium sit, ad acquisitionem possessionis, ex eo, quia si ius resistat, quæri possessio non potest. l. qui vniuersas. §. 1. ff. de acquiren. posses.

Primò hinc deducitur, quòd possessio, dum capitur pro acquisitione, est factum, non ius. l. 1. §. adipiscimur. & §. si vir. ff. de acquir. poss. l. 1. §. si Scæuola. ff. si quis testament. lib. esse iuss. fuer. l. 3. in princip. ff. de bono. posses.

Secundò patet, non esse præcisè necessariam pedum, nec manuum positionem ad acquirendam possessionem, sed satis esse eam oculis, & affectu capere: non enim requiritur corporeus tactus ipsius rei. l. 1. §. si iusserim. l. 1. quod meo. §. per venditorem. ff. de acquirend. possess. l. clauibus. ff. de contrahend. emptio. & hæc quidem illatio absque vlla fictione procedit: quod ipse explicui lib. 3. Variar. resolut. c. 16. nume. 10. & sequentibus.

Tertiò inde constat, quandoque possessionem acquiri absque aliquo actu corporeo, etiam acquirentis oculorum motu, vt seruum. l. 1. C. de acquiren. posses. l. 2. ff. pro solut. & per procuratorem. l. 1. §. Item acquirimus. Aliquando quidem absque actu corporeo nec acquirentis, nec alterius eius nomine, sicuti apparet in possessione ciuilissima.

Retentio possessionis est legitima detentatio corporea, & mentalis, vel mentalis tantùm, vera vel ficta, gratia rem possidendi. In hac verò definitione dicitur legitima, quia si ius resistat tali detentationi, possessio non retinetur etiam à pupillo, vt in re sacra. notat Alexand. in l. pupillum. ff. de acquir. posses. Item is qui peregrè, ac longè proficiscitur nemine domi relicto, perdit naturalem, cùm illa mentalis detentio non sit sufficiens, nec legitima ad retinendam naturalem possessionem. l. clàm possidere. §. qui ad nundinas. ff. de acquiren. posses. Eodem modo habens tunc per ingressum naturalem, etiamsi habeat animum possidendi ratione veri dominij, non habet ciuilem, quia ea penes alium sit, nec eam interim potest habere: non etenim est legitima detentio ad hunc effectum: siquidem duo non possunt eandem rem in solidum possidere. Dictum est præterea, Mentalis tantùm, ex eo, que ciuilis possessio solo animo retineatur. dict. §. qui ad nundinas. Vera, quia regulariter proprius animus requiritur. l. 1. C. de acquir. poss. Ficta, quia quandoque possessio retinetur per seruum, filium, aut procuratorem: item & ciuilissima possessio ipsius fictionis causa. Gratia rem possidendi, diximus, quia detinens rem sine animo possidendi, non possidet: quippè qui nec habeat animum possidendi ciuiliter, nec naturaliter. l. 3. §. in amittenda. ff. de acqui. posses. vnde hæc detentio dicitur propriè asinina, secundum communem in l. 1. in princip. ff. de acquir. posses. Scribit etenim Theophilus Instit. quib. mod. toll. obligat. quòd tenere est naturaliter detinere, id est, rei corporaliter tantùm insistere: possidere autem est animo domini detinere, quod idem Theophilus adnotauerat Inst. per quas personas nobis acquir. eiusq́ue hac in re adnotationem laudat Viglius in præfatione Græcarum Institutionum, statim tamen Theophili sententiam interpretabimur. Sed & aliud est detentatio naturalis alicuius rei, aliud est ipsius rei custodia. Nam custodia animo conseruatur, si quis clausam domum relinquat, iuxta communem sententiam, auctore Aretino, in l. si colonus. ff. de acquirend. possess. quia etiam absens dicitur custodire, sicuti Bart. explicat in dict. l. 1. in princip. quæst. vltim.

Hinc apertissimi iuris est, quòd possessio, quatenus accipitur pro retentione, factum est. l. denique. ff. ex quibus causis maior. l. pupillum. ff. de acquirenda posses. quia animo retinetur, & animus est quid facti. l. bonæ fidei. ff. de acquiren. rer. domin.

Possessio autem est ius insistendi rei non prohibitæ possideri. sic Bartolo in dict. l. 1. visum est, cui cæteri magis communiter accesserunt, vt inibi testatur Ripa, numero 26. tradit idem Ripa in Rubrica de caus. possessio. colum. 1. & 2. ius autem dicitur loco generis, non vt Bartolus opinatur, loco differentiæ. Insistendi dictum est, quia possessio principaliter operatur facultatem tenendi ipsam rem, vnde differt ab alijs iuribus, seruitutum scilicet, ac similibus, oportet tamen rem non esse prohibitam possideri. Etenim tunc minimè tractandum est de possessione, quæ in eadem re acquiri non potest.

Ab hac definitione planè deducitur possessionem, postquam iam est acquisita, & perfecta, ius esse, quod Bartolus & Doctores communiter in dicta l. 1. fatentur, & probat elegans sententia Innocent. in capit. Episcopi. de rebus ecclesiast. dicentis ex hoc quòd delegatus à Papa iurisdictionem ad cognoscendum de iure alicuius rei, non tantùm poterit sententiam dicere circa illius rei dominium, & proprietatem, sed & circa possessionem. Eodem modo, si dederit summus Pontifex mandatum alicui, vt cuidam Ecclesiæ faciat restitui bona, quæ iniquè & malè fuerint alienata, eaq́ue curet, vt ad ius, & proprietatem Ecclesiæ reuertantur, poterit hic Iudex tractare, & cognoscere de restitutione illarum rerum, quæ non tantùm à domino ecclesiæ fuerint ablatæ, sed & earum, quarum sola possessione fuerit ecclesia priuata & spoliata. Hanc sententiam Innocen. sequuntur Roma. in singulari 600. Alexand. consi. 15. lib. 2. Felin. in Rubric. de rescriptis. 3. colum. Abb. in c. 1. 2. col. de in integ. restitu. idem Abb. in d. c. Episcopi. Decius in l. non alienat. ff. de regul. iur. Ludouic. Gomez. in reg. de non toll. iure quæsito. quæst. 5. quorum sententia communis est, secundum Ias. in l. 1. in princip. num. 1. ff. de acq. poss. Rip. in Rubr. de caus. posses. col. 1. & 2. qui eam itidem probant, & veram esse censent. Denique possessionem ius esse probat text. in l. peregrè. ff. de acquir. posses. & in c. dilecto. de verb. signific. & alibi pluribus in locis, quorum iuniores meminere in dict. l. 1. præsertim inibi Herculanus, numero 38. dicens Bart. opinionem communem esse. idem fatetur eam sequutus Corasi. in præludijs ad §. nihil commune. colum. 2. ff. de acquirend. posses. qui & Innocent. decisionem sequitur.

Præter hęc est adnotandum ad faciliorem huius tractatus intellectum, possessionem duplicem esse ciuilem, & naturalem: quemadmodum Ioan. relatus ab Accursio in d. l. 1. distinxit, cuius distinctio probatur per Dynum in d. regu. sine possessione. numer. 15. & per alios magis communiter, in d. l. 1. vt fatentur nouiores ibi. præsertim Ripa nume. 28. Et idem in Rub. de caus. pos. & proprie. nu. 18. Est etenim ciuilis possessio, possessio apta producere ciuiles effectus, respectu veri dominij. Ponitur in definitione possessio loco generis: item Apta dicitur, quia non semper hos effectus producit: quippè quæ sit ciuilis possessio penes verè dominum. Sic eos non producit in malæ fidei possessore. l. clàm. §. quamuis. ff. de acquiren. possess. Veri dominij diximus, quia per eam ratione præscriptionis acquiritur verum dominium: quod statim examinatur. Naturalis autem est possessio, apta producere ciuiles effectus, respectu alicuius iuris à vero dominio separati. Qualis est emphyteutæ, & vasalli: nam & per hanc vtile dominium præscribitur. l. competit. C. de præscript. trigint. vel quadragin. annor. Dicitur, apta: quia non est præcisè necessarium, quòd actu producat hos effectus: siquidem naturalis obtenta à malæ fidei possessore non producit eas: nec naturalis vsufructuarij: cùm ipse non præscribat per illam dominium verum, nec ius vsusfructus: sed per ciuilem, quasi possessionem illius iuris. glos. in l. ait prætor. §. item ei. ff. ex quibus caus. maior. Bart. in l. naturaliter. ff. de acquiren. posses. in princ. & ibi Doct. maximè Iason idem tenent Corset. in singu. verb. vsusfructus. Alex. in l. 1. nume. 40. ff. de acq. posses. in prin. & ibidem alij Doct. Contra Barto. inibi, cuius opinio communiter reprobatur, vt fatetur ibi Ripa numer. 54. & idem in dict. Rubri. de caus. posses. nume. 21. vnde procedit naturalis possessio, & producit ciuiles effectus in emphyteuta, respectu emphyteusis: quod tradit Alexan. in l. 3. §. ex contrario. ff. de acquiren. poss. num. 6. & Felin. in c. causam. de præscript. tradit Balb. de præscrip. in vltima parte 3. partis principalis. illud tamen est aduertendum, quòd ciuilis, quæ in vsufructuario datur, non est principalis, respectu veri dominij, & ideò secundum communem Doctorum distinctionem propriè ciuilis non est, quia consideratur minùs principaliter, respectu iuris à vero dominio separati: quale est ius vsusfructus. Sic & Rogerius dixit feudatarium, & emphyteutam habere ciuilem possessionem ratione iuris, quod habent in re. Et licet frequentissimo interpretum consensu Rogerij opinio in dict. §. ex contrario, reprobata fuerit, profectò defendi poterit, si consideremus hanc ciuilem possessionem, cuius meminit Rogerius, esse impropriam, ac minimè principalem. Cùm iuxta communem distinctionem vera & propria ciuilis possessio ea sit, quammodò definimus. Huc etiam pertinet quod Theophilus scribit Insti. per quas personas nobis acquiritur. §. idem placet, de vsufructuario tractans: constituit etenim rationem, cur vsufructuarius vsucapere non possit, dicens: Primùm, quia non possidet. Est autem possessio animo dominantis possidere: hîc verò tantùm habet ius vtendi & fruendi. Hæc Theophilus, qui distinxit ciuilem possessionem à naturali eo modo, quo Doctores paulò antè citati distinxere, vt quibusdam forsan ita Theophili sententiam intelligentibus videbitur. At ipse Theophilus inibi, & apertiùs in §. Item per acceptilationem, Institu. quibus modis tollitur obligat. sensit, si diligenter eius verba examinentur, possessionem in hoc à detentatione differre, quòd tenere sit naturaliter detinere: possidere verò sit animo domini detinere: vnde cùm in d. §. idem placet. hoc ipsum quo ad vsumfructuarium adnotauerit, planè præmittit vsufructuarium suo nomine rem ipsam detinere, non autem possidere, nec ciuiliter, nec naturaliter: tametsi Iacob. à Rauenna in l. 1. ff. de acquiren. posses. Gulielm. de Cun. in l. licet. C. eodem titu. Cuma. Bald. Rom. & Aretin. in l. naturaliter. in principio. ff. de acquir. posses. non viso, vt opinor, Theophilo, planius asseuerent, vsumfructuarium rem ipsam naturaliter possidere nomine domini, non autem proprio. Quib. adstipulatur tex. in l. certè. §. is qui rogauit. ff. de preca. quo in loco Iurisconsultus scribit, fructuarium, colonum, & inquilinum esse in prædio: non tamen id possidere. Par igitur ius est hac in re coloni, & inquilini cum vsufructuario: & tamen colonus, & inquilinus proculdubio rem ipsam detinent proprio nomine: possident autem nomine domini. Quo fit, non omninò probari apud Theophilum distinctionem communem possessionis ciuilis, & naturalis. Non inficior creberrimo ferè omnium consensu in d. l. naturaliter. per text. ibi probatum esse, quòd vsufructuarius naturaliter possideat. Sed illam naturalem possessionem Theophilus interpretatur, vel nomine domini, vel esse detentationem quandam naturalem. Hęc diximus ad intellectum ciuilis, & naturalis possessionis, quemadmodum à nostris distinguuntur: quorum opinio facilioris doctrinæ causa poterit admitti. Nam perpenso iuris rigore verior apparet sententia Azonis, existimantis vnicam tantùm possessionem esse, quæ solùm qualitate, non autem specie differenti distinguatur: ita quidem vt possessio, quæ verè naturalis est, si per Ius Ciuile absque corporis insistentia probetur, & admittatur ad ciuiles effectus, dicetur ciuilis qualitate quadam Iuris ciuilis ei prębentis auctoritatem, eamq́ue approbantis, quam opinionem, Azonem sequuti, veriorem esse censent Ripa in pręcitatis locis, Socin. colum. 9. & Zasius in d. l. 1. ff. de acquiren. posses. Alciat. in l. quæstio est. ff. de verbor. significat. Ioan. Corasi. in l. naturaliter. §. nihil commune. in præludijs, numero sexto, & sequentibus. Albericus in l. licet. C. de acquirenda possessione. & alij, qui ab his nominatim citantur.

Verùm quia plerisque placet, quasi possessionem à possessione distingui, peculiariq́ue, & propria definitione cognoscendam esse. Sic enim placet Theophilo in princip. de interdict. vbi censet, possessionem esse corporalis rei detentionem, Quasi possessionem verò incorporalis rei vsum. Latius, & specialius poterit quasi possessio definiri, vt sit ius exercendi actum conuenientem iuri incorporali vero vel prætenso, procedens ex sufficienti vsu illius. Huiusmodi censetur quasi possessio iuris eligendi, & similium. c. cùm Ecclesia. de causis posses. & propri. dictum est exercendi, non detinendi: quia sola corporalia detinentur. l. 3. §. ex contrario. ff. de acqui. poss. Diximus in hac definitione, Vero, vel prætenso, ex eo, quòd ad acquirendam quasi possessionem iuris incorporalis non est necessarium, ipsum ius priùs constitutum fuisse, secundum Innocentium in c. 1. de caus. posses. & proprieta. Bartol. in l. 3. §. vnde vi. ff. de vi & vi armat. Decium in consil. 136. Contra decisionem Rotæ. 11. in antiquis. Dictum deinde est, Esse ius procedens ex sufficienti vsu: ad differentiam iurium ipsorum, ex quibus competit facultas exercendi suos proprios actus. Vnicus autem actus sufficiens est ad constituendam quasi possessionem iuris incorporalis, secundum communem, quam tradit Ripa in c. cùm Ecclesia. de caus. posses. & proprieta. numer. 52. & sequentibus. text. opt. in c. consultationibus. glos. Panormi. & alij in c. si verò. de iure patronat. Cald. consi. 12. eod. tit. Abbas in consil. 54. parte 1. idem Abbas in c. cùm olim. 3. notabili, de caus. posses. & propriet. Deci. consil. 129. & consil. 149. colum. 2. Ioan. Milis, in verbo, patronus ex vnica præsentatione. Socin. consil. 258. colum. 1. libro 1. Alexan. consil. 74. colum. 3. libro 4. & ibi Carolus Molinæus. Abb. in c. 1. de religio. domibus. versicul. & hæc faciunt. quorum ea est resolutio, quòd ex vnica præsentatione acquirat quis quasi possessionem iuris patronatus ecclesiastici, quo ad præsentationem. Et est communis opinio, sicuti fatetur Lambertinus de iure patron. 2. libr. 1. parte 3. quæst. princip. articu. 11. modò ex ea præsentatione sequuta fuerit episcopi institutio, & institutus beneficij possessionem habuerit, quod explicant Decius in dictis responsis: Rochus Curtius de iure patrona. in verb. competens. quęstio. 14. latè Ripa in dict. c. cùm Ecclesia. numero 91.

His quidem prænotatis patet, possessionem à Bartolo in d. l. 1. dictam corporalem esse verè naturalem, atque ita sub definitione possessionis naturalis comprehendi: si vera sunt, quæ ex communi omnium traditione exposuimus.

Est igitur necessaria possessio ad præscriptionem: & denique omnium consensu sufficiet ciuilis, & naturalis simul: quod negari non potest. Ciuilis verò sola erit, item sufficiens ad præscriptionem veri dominij: & id probatur ex eius definitione. ad idem l. 1. §. per seruum qui in fuga. ff. de acquiren. posses. l. serui. §. vltim. ff. de furtis. & in l. in accessionibus. ff. de diuer. præscrip. notat Dynus, num. 29. in d. regula, sine possessione. Bart. in l. 1. nume. 8. ff. de acquiren. posses. & post alios Balbus in vlt. parte 3. partis principa. quorum opinio communis est in l. clàm possidere. §. qui ad nundinas. ff. de acquiren. posses.

Naturalis autem possessio sola, iuxta definitionem communem, non est sufficiens ad præscribendum verum ipsius rei dominium: cùm naturalis possessio non obtineatur animo veri dominij. Quòd si ea veri dominij animo habeatur, contingere non potest vsucapio interim dum absens habet ciuilem. Etenim incipit præscriptio ab eo die, quo absens ciuilem amisit: sicuti adnotarunt glossa, & omnes in d. §. qui ad nundinas. gloss. singul. in l. 1. versicu. præscriptionem. C. de seruis fugit. vbi Iason & Docto. Panormita. colum. 2. & Felinus, nume. 6. & 7. in c. vigilanti. de præscript. idem Abbas consil. 62. libr. 2. colum. 8. Alexand. in l. 1. §. per seruum qui in fuga. ff. de acquiren. posses. col. 2. Dynus optimè in dict. regu. sine possessione. colum. vltim. Sufficiet tamen hæc sola naturalis possessio ad præscriptionem alicuius iuris à vero dominio separati: nempe, ad ius emphyteusis, vel feudi, vt tradunt Alexand. in l. 3. §. ex contrario. ff. de acquiren. poss. nu. 6. Felin. in c. causam. de præscript. Et Franciscus Balb. in d. vltim. part. 3. partis principa notatur in l. comperit. C. de præscript. 30. vel 40. annor. At in vsufructuario dictum superius est ex frequentiori Docto. sententia, ipsum non præscribere ius vsusfructus per naturalem possessionem, sed per ciuilem, quasi possessionem illius iuris vsusfructus. Ego verò, si admittenda est illorum opinio, qui probare conantur, vsufructuarium rem possidere naturaliter nomine domini habentis proprietatem, & non nomine proprio tantùm habere rei detentationem, quantum attinet ad verum, & directum rei dominium, profectò non video, qua ratione possit vsufructuarius distingui in his possessionibus ab emphyteuta, Feudatario, & similibus, qui ius habent segregatum à vero dominio, præsertim quòd iuxta opinionem Rogerij, etiam emphyteuta & similes habent quandam possessionem ciuilem respectu illius iuris à dominio vero distincti, deinde quæritur, quonam pacto emphyteuta habens naturalem nomine domini, possit præscribere nomine proprio ius illud emphyteusis à vero dominio satis distincti? Etenim licet Alexand. in d. §. ex contrario, & alij, quorum modò meminimus, velint, emphyteutam præscribere ius illud, emphyteusis ex naturali rei possessione, id verum esse non potest, cùm illa possessio obtineatur nomine domini veri, & respiciat verum dominium, non ius emphyteusis, nec similia iura separata à dominio directo, veroq́ue.

Quamobrem in vsufructuario, emphyteuta, & feudatario facilioris doctrinæ causa, forsan magis congruit constituere quandam quasi possessionem, naturalem quidem, & ciuilem, respectu illius iuris omninò à vero dominio distincti, quæ quidem quasi possessio est sufficiens ad præscriptionem illius iuris à vero dominio separati, vnde ad præscriptionem necessaria possessio est, sufficitq́ue quandoque ciuilis sola. Naturalis autem sola, ac per se subsistens, ciuili per alterum obtenta, non sufficit ad præscribendum dominium verum ipsius rei. l. adquiritur. ff. de acquirendo rerum domin. §. vlti. l. Celsus. §. Iulianus. ff. ad exhiben. l. 1. §. penul. ff. de acquir. posses. tenent Dynus in dicta regula, sine possessione. num. 30. Docto. præsertim Alex. in d. §. ex contrario, numero 6. Et probatur satis vrgenter ex eo, quòd ciuilis possessio sola, naturali per alterum obtenta, est sufficiens ad præscriptionem dominij veri, vt superiùs traditum est, ergo naturalis hunc effectum habere non poterit, ne sequatur absurdum, quòd duo in solidum possint eandem rem quo ad dominium idem vsucapere. l. si vt certo. §. duobus. ff. commodat. l. quod contra. §. vni duo. ff. de regul. iur. l. hæreditate. §. pater. ff. de castrens. pec. Hæc quidem planè obtinent præmissa communi distinctione possessionis ciuilis à naturali. Etenim si Azonis opinio probanda est, constabit euidenter, possessionem naturalem, quæ animo veri domini obtinetur, ad præscriptionem omninò sufficere. Quasi possessio iurium incorporalium etiam sufficiens est ad præscriptionem ipsorum iurium. l. 1. & 2. C. de seruitu. & aqua. l. vltim. C. de præscriptio. longi temporis. l. si quis diuturno. ff. si seruit. vendi. l. 1. §. denique. & l. 2. ff. de aqua pluuia arcend. in principio. à quibus iuribus hoc deduxere Dynus in dicta regul. sine possessione, in princi. quem ibi Doctor. passim sequuntur: & vbicunque materiam istam tractauerunt.

Sed præter hæc in præscribendis iuribus incorporalibus necessaria est scientia, & patientia eius, contra quem scribitur, aut illius, qui iura illa tradere potest. Cùm horum iurium incorporalium quasi possessio non aliter acquiratur, nec retineatur, quàm per patientiam eius contra quem acquiritur, vel retinetur. l. quoties. in 1. §. vltim. & l. quoties. in 2. ff. de seruitu. hoc ipsum expressim constat in l. 2. C. de seruit. & aqua. quæ apertissimè requirit scientiam eius, contra quem seruitus præscribitur. optimus text. in l. si à te emero. ff. si seruit. vend. his accedit, quòd seruitutes non aliter constituuntur, quàm per traditionem, vel patientiam. l. si ego. §. 1. ff. de publiciana. l. 1. ff. de seruitu. rustico. prædio. vnde sequitur, scientiam necessariam esse, cùm absque ea nec contingat traditio, nec patientia. l. qui patitur. ff. mandati. nec enim pati propriè dicetur is, qui omninò ignorat. l. 1. §. scientiam. ff. de tributoria, atque ita hanc opinionem, quòd sit necessaria scientia & patientia illius, aduersus quem præscribitur, vt præscriptio procedat in iuribus incorporalibus, tenuerunt Innocentius in c. 2. de in integ. resti. idem in cap. bonæ. in 2. de post. prælat. Bartol. in l. 1. §. denique. ff. de aqua pluuia arcend. & Bart. & Doct. in d. l. 2. idem Bart. in l. 1. §. 1. ff. de itinere actuq́ue priua. Abb. in c. de quarta, ad finem. & ibi Felinus, num. 41. de præscriptio. Alexan. cons. 16. lib. 5. num. 13. Panormita. & ibi latè Ripa in dict. cap. cùm Ecclesia. de caus. possess. numer. 64. Anton. in cap. peruenit. colum. 5. de censibus. Ioan. Lup. in capit. per vestras. 2. notab. §. sed est pulchra. numer. 33. de donat. inter virum & vxor. quorum sententia communis est dubio procul. Nam & ipse Panormita. in dict. cap. de quarta, eam fatetur communem esse, & eandem sequuntur omnes hi, quos ad huius opinionis intellectus & limitationes statim citabo.

Cæterùm Longouallius in repetition. l. imperium. ff. de iurisd. omni. iud. 4. part. art. 2. licet fateatur, neminem hactenus huic sententiæ contradixisse, eam falsam fore censet pluribus rationibus, sed præsertim auctoritate text. in l. vltim. C. de præscriptio. longi temporis. vbi Imperator primùm statuens in vsucapione rerum corporalium scientiam non requiri, subijcit idem iuris esse in vsufructu, & cæteris seruitutibus, igitur in eo responso probatur, scientiam eius, contra quem præscribitur, non esse necessariam in præscriptione iurium incorporalium. Saltem illud negari non potest, quasi possessionem iurium incorporalium acquiri per vsum, absque scientia eius, cui vsus ille vel præiudicat, vel competit. Item, est textus optimus in l. prima. §. primo. ff. de itinere actuq́ue priuato. quo probatur, vsum seruitutis sufficere, vt quis experiri possit interdicto illo de itinere, actuq́ue priuato, & vt Bartolus ibi censet, non est quo ad istum effectum necessaria scientia illius, cui vsus ille præiudicat. Et tamen l. vltima, eodem titulo, vult ita demum interdictum illud competere, si quis ius seruitutis possideat: consequitur ergo etiam iurium incorporalium quasi possessionem acquiri absque scientia illius, in cuius præiudicium quasi possidetur. Denique ad improbationem communis sententiæ contendit Longouallius, quasi possessionem iurium incorporalium acquiri absque scientia illius qui tradere poterat: respondetq́ue ad omnia loca, quæ videntur patientiam exigere ad constituendam quasi possessionem iurium incorporalium, quod is demum patiatur, qui non impedit: quemadmodum is consentit, qui non dissentit, etiamsi ignorans sit. l. secunda. §. voluntatem. ff. solut. matrimo. Quæ quidem solutio falsa est, per ea, quę inibi Iurisconsultus scribit, dicens, furiosum, & amentem eo consentire, quod non dissentiat: & hic consensus à lege præsumptus: at eum, qui sapiat, non aliter consentire, quàm si vel expressim consentiat, vel tacitè: cùm sciens non contradixerit. Sed & responsio Longouallij ad l. 2. C. de seruitutibus & aqua. etsi fuerit Hugulini Doctoris antiqui, falsa tamen est, maximamq́ue infert violentiam Imperatoris responso. dum supplendam esse dictionem, maximè falsò tradit. itaque nouissimè Ioan. Corasi. in l. quoties. in 2. ff. de seruitut. numer. primo, sententiam communem à Longouallij impugnationibus defendere conatur, eam sequutus.

Ego verò, etsi breuiter, eandem disputationem resoluere curabo, vt hæc quæstio ad Theoricam, & praxim expeditior sit. Primùm etenim communem opinionem veram esse opinor, & probari omninò in d. l. 2. C. de seruitut. & aqua. Deinde censeo in his iuribus incorporalibus patientiam illius, qui tradere & constituere ea potest, pro traditione haberi: quod satis compertum est, & ideò quoties de traditione seruitutis tractatur, patientia illius qui tradere tenetur, sufficit, eamque ipse præstare debet. l. quoties. in 1. §. vltim. l. quoties. in 2. ff. de seruit. sic seruitutes constituuntur per traditionem vel patientiam. l. 1. ff. de seruitu. rusti. prædio. ad finem. l. si ego. §. 1. ff, de Public. l. 3. §. dare. ff. de vsufruct. non quòd traditio differat in hac specie à patientia, nec patientia à traditione, quoties de constituenda seruitute agitur: sed quòd traditio exponatur per ipsam patientiam, ita quidem, vt dum Iurisconsultus dixit in dict. l. prima, per traditionem vel patientiam, secundum Accursium inibi, exponamus, id est, patientiam. Etenim hæc interpretatio frequentissima est, quoties dictio, vel, ponitur inter duo, quæ idem significant. iuxta l. primam, & ibi Accur. ff. de pact. traditur in capit. secundo de rescriptis. & in l. vtrum. ff. de rebus dubijs. l. secunda, ibi, quadrupedem vel pecudem. & ibi Accursi. ff. ad leg. Aquil. Barto. in l. vbi pactum. in princip. C. de transactio. Aut patientia referenda erit ad dominum verum fundi seruientis: traditio autem ad eum, qui in alieno fundo, quem tamen possidet, seruitutem alicui constituit, vt docet gloss. in dict. l. si ego. in princip. Igitur si de constituenda seruitute, vel ea tradenda ex consensu constituentis agatur, tunc necessaria est scientia, & patientia illius ad hanc expressam constitutionem, vel traditionem. At si tractemus de acquirenda seruitute per vsucapionem, & præscriptionem, tunc quasi possessio illius necessaria est, & hæc acquiritur, ac retinetur per vsum seruitutis absque scientia illius, contra quem præscribitur, modò is non impedierit eiusdem seruitutis vsum. l. etsi fortè. §. 1. ff. si seruit. vendi. dicta l. quoties. in 2. siquidem quasi possessio iuris incorporalis nihil aliud est, quàm vsus seruitutis. Vnde mihi potius placet, quasi possessionem iurium incorporalium acquiri per vsum sufficientem, absque scientia illius, cui præiudicium fiat. Nam huius sententiæ vel Bartol. auctor est in dict. l. prima. §. 1. ff. de itinere actuq́ue priuat. dum asserit, ad interdictum illud, non esse necessarium vsum seruitutis, sciente domino prædij, & tamen necessaria est quasi possessio seruitutis. l. vlti. ff. eodem titu. vel ipse loquitur contra text. in dict. l. vltim. quod magis consonum est, quia Barto. expressim fatetur nume. 10. quasi possessionem in his iurib. non acquiri per vsum, nisi sciente, & patiente illo, in cuius præiudicium vertitur. tametsi Ripa in dict. c. cùm Ecclesia. num. 64. sequatur Bart. sententiam, quæ dictat ad interdictum de itinere actuq́ue priuato, sufficere solùm vsum, nec requiri quasi possessionem. Sed & Paulus Castrens. dum in dict. l. 2. asseuerat seruitutem posse acquiri præscriptione longi temporis, decem, vel viginti annorum cum titulo, etiam absque scientia illius, contra quem præscribitur: palàm fatetur, quasi possessionem seruitutis acquiri posse per vsum, absque scientia illius, cui præiudicium fit: cùm alioqui absque possessione pręscriptio non procedat. l. sine possessione. ff. de vsucapio. Ergo quasi possessio seruitutis acquiritur, & aliorum iurium incorporalium, absque scientia & patientia illius, cuius præiudicium ex vsu tractatur. Nec enim alicubi probatur, ad acquisitionem quasi possessionis iurium incorporalium, requiri vel patientiam & scientiam, vel saltem titulum, cùm & sæpissimè absque titulo & patientia procedat horum iurium præscriptio, quæ absque quasi possessione procedere nequit vllo casu. Et ideò ex præmissis apparet, quasi possessionem iurium incorporalium procedere ab vsu illorum, & sufficienti exercitio, etiam absque scientia & patientia illius, in cuius præiudicium possidetur.

Verùm præter hæc opinor, regulariter non sufficere ad præscriptionem iurium incorporalium eorum quasi possessionem, nisi adsit scientia & patientia illius, contra quem præscribitur. text. in dict. l. 2. quæ peculiari quadam ratione hanc scientiam exigit, eò quòd iura incorporalia propriè non possideantur, & seruitutes plerunque & frequentius absque titulo præscribantur, aduersus communem vsucapionis & pręscriptionis naturam. Quo fit, vt semper, siue adsit præscriptioni seruitutis titulus, vel non: siue sit tempus ordinarium, siue immemoriale, necessaria sit quasi possessio, quæ separatim ab alijs, quæ ad præscriptionem requiruntur, constituenda est, & perfecta quidem: alioqui nec vllo momento sufficiens est, & præscriptio cessat, aut interrumpitur, vel minimè initium assumit, nec defectum possessionis, vel quasi supplet ipse titulus, nec immemoriale tempus in his, quæ possunt possideri, aut quasi possideri absque titulo: veluti res temporales. Atque ita communis opinio ad interpretationem dict. l. 2. C. de seruit. & aqua. in praxi recipienda est, & vbique seruanda, sequentibus tamen intellecta limitationibus.

Primò sententia communis non procedit, vbi agitur de præscribenda libertate aduersus olim constitutam seruitutem, etenim tunc sufficit quasi possessio, nec est necessaria scientia, nec patientia illius, contra quem præscribitur. text. elegans in l. si partem. §. si per fundum. ff. quemadmo. seruit. amit. quem ita omnes iuris vtriusque Doctores interpretantur in fauorem libertatis, quæ vnicuique rei adest præsumptione quadam iuris: & præterea quia res ad priorem statum, & communem redit. Ex quo forsan erit intelligendus text. in cap. Si de terra. de priuilegijs. quo responsum est, priuilegium validum quidem de non soluendis decimis, tolli præscriptione triginta annorum, quibus habentes priuilegium decimas exoluerunt. procedit enim ea responsio, etiamsi solutio facta sit ab ignorantibus se priuilegium habere: cùm hîc non sit necessaria scientia illorum, contra quos præscribitur ea quidem præscriptione, quæ rem constituit, & reducit in pristinum statum, quem habebat iure communi, atque ita etiam si generali quadam ratione vtantur. Panormit. & Anchar. inibi illum text. intellexere. & Felin. in capitul. vigilanti. de præscriptio. contra Hostiens. & Cardin. in dicto capitulo, si de terra. existimantes ad decisionem illius capitis esse necessarium, quòd solutio fiat ab his, qui sciunt se priuilegium habere, eos eximens à solutione decimarum.

Secundò text. in d. l. 2. eiusq́ue communis interpretatio non obtinet in præscriptione seruitutis cum titulo, iuxta l. si ego. §. primo. Et ibi gloss. ff. de publici. Nam in præscriptione seruitutis, quoties titulus non concurrit cum quasi possessione, est necessaria scientia, & patientia illius, contra quem præscribitur: at si præscribens titulum habeat, nempe constitutionem seruitutis ab eo factam, qui rei dominus non erat, tunc non est necessaria scientia nec patientia domini ad præscriptionem longi temporis, decem vel viginti annorum. l. vlt. C. de pręscrip. long. temp. quam ita intellexere Paul. Castr. & ibi Alberic. in d. l. 2. idem Paulus Castrens. in l. seruitutes. la magna: & ibi Ioan. Cora. num. 40. Ant. in cap. peruenit. 5. colum. de censib. Felin. in dict. cap. de quarta. colum. penult. Cæpola in tractat. de seruit. vrba. prædio. cap. 20. colum. 2. Ioan. Francis. à Ripa, in d. c. cùm ecclesia Sutrina. num. 64. de caus. poss. & prop. Ias. in l. 3. §. ex contrario. num. 31. ff. de acquir. poss. idem in l. 1. num. 65. in princ. eod. tit.

Tertiò, suprà scripta Docto. opinio minimè locum obtinet in præscriptione tanti temporis, cuius initium memoriam hominum excedit. Nam vbi hæc præscriptio probata fuerit, non est necessaria scientia illius, contra quem præscribitur. glos. & ibi Angel. in l. hoc iure. §. ductus aquæ. ff. de aqua quot. & æsti. Bald. in c. 1. colum. 2. quæ sint regalia. Imol. in l. si publicanus. §. in omnibus. ff. de publica. & vectig. Sal. in l. 2. C. noua vectig. & idem Imol. & Roman. in l. 1. §. denique. ff. de aqua pluui. arcend. Anto. in cap. peruenit. de censib. Deci. consilio 85. Ias. in l. imperium. ff. de iurisdict. om. iudic. colum. 9. vers. circa primum dictum. Alexand. consil. 16. lib. 5. num. 15. & ibi Carol. Molin. Iacob. de sancto Georgio, in tractat. de feudis. vers. cum mero & misto imperio. colum. vltim. Curtius Iunior consilio 158. num. 12. Anton. Rub. consil. 21. colum. vltim. Francis. Balb. de præscriptionibus. 1. part. 3. partis, q. 6. num. 22. Felin. in c. de quarta. col. pen. latius in c. cùm nobis. col. 1. de præscript. Quorum opinionem fatentur communem esse, eam secuti, Alex. consil. 6. lib. 1. nu. 4. & Andre. Tiraquellus in tract. de nobilitate. cap. 14. num. 4. idem asseuerant Deci. Balbus, & plerique ex præcitatis autoribus, quorum sententia procedit propter vim huius temporis immemorialis, quod priuilegij vim habet. d. §. ductus aquæ. & cap. super quibusdam. de verb. signific. tametsi contrarium adnotauerint Bart. in d. §. in omnibus vectigalibus. idem in l. 1. §. denique. ff. de aqua pluuia arcen. Paul. Castren. in d. l. seruitutes. col. vltim. Roma. consil. 218. Bald. consil. 352. libr. 1. & consil. 340. lib. 5. Alber. Brunus consil. 66. colum. 1. Ripa in dict. capit. cùm ecclesia. de caus. poss. nu. 67. idem lib. 2. respon. cap. 26. Et profectò si ad quasi possessionem iurium incorporalium est necessaria scientia & patientia, ego non video qua ratione isthæc posterior sententia improbari possit: siquidem immemorialis præscriptio requirit continuam vel nunquam interruptam possessionem, aut quasi possessionem. Hæc etenim ante omnia probanda est, & præterea immemoriale tempus, quorum prius probari nequit, nisi scientia & patientia probetur secundum communem, quæ exigit pro ratione intrinsecæ qualitatis ad quasi possessionem scientiam, & patientiam, atque ideò vera est hęc vltima opinio, sicuti hac ratione veram esse censet Aymon Sauill. in tractat. de antiq. tem. 4. part. c. absolutis. numer. 15. vel concedendum erit, quod superius adnotauimus, quasi possessionem iurium incorporalium acquiri absque scientia, & patientia illius, contra quem quasi possessio acquirenda est. Qui verò tenent posteriorem sententiam, respondent ad tex. & gl. in d. §. ductus aquæ. quod inibi agitur de consuetudine, quæ perfectè inducitur, etiam absque scientia Principis, vel superioris. text. in dicto capit. vltim. de consuet. Panor. & Doct. communiter aduersus gloss. ibi ita adnotarunt: & est communis opinio secundum Rochum in dicto capit. vlt. Quarto requisito consuetudinis. fol. 36. colum. 1. & Corn. consil. 155. lib. 4. col. penult. scientia etenim tacita Principis, qui statuit, consuetudine, & moribus posse leges tolli, sufficiens est, vt leges hoc modo tollantur. Sed tamen etiam si principis scientia necessaria sit in præscriptione, vel foret in consuetudine, sufficeret regulariter scientia magistratuum, qui eo loci exercent nomine Principis iurisdictionem, secundum Bartol. in d. §. in omnibus. Abb. in dict. cap. cum nobis. Aret. in l. more. 2. col. ff. de acquirend. hæred. Iacob. in tractat. de feudis. in verb. cum mero & misto imperio. col. 5. Balb. de præscript. 5. part. princip. colum. 10. vers. Secunda quæstio est, an requiratur scientia. & Tiraquel. in d. cap. 14. num. 3. latè Aymon in tract. de Antiquit. temp. 4. parte. cap. absolutis. num. 23. quo in loco meminit aliorum, qui contrariam sententiam probare conantur: eum legito. Nam & Ioan. Lup. in cap. per vestras. 2. not. §. 1. num. 39. Bart. opinionem improbat, post Salic. in l. vectigalia. C. noua vectigalia institui non posse.

Denique mihi magis placet communis opinio, quæ habet, scientiam non requiri in præscribendis his iuribus incorporalibus, quoties præscriptionis tempus memoriam hominum excedit, siue præscriptionis iure, siue ad priuilegij probationem tempus hoc allegetur, nisi tractetur de acquirendis iuribus incorporalibus, quorum vsui & exercitio ius resistit: tunc etenim exigerem ego scientiam Principis, aut eius qui eum vsum permittere potest, quod sensit Carol. Molin. in d. cons. Alex. 6. lib. 1. litera A. & deducitur ab his, quæ tradidere glo. in c. pen. de filijs presbyt. Dominic. in Summa. 11. dist. & Rochus Curtius in dict. quarto requisito. 3. limitatione. quod in specie ipse adnotaui. §. secundo huius partis. vers. tertia species. Nec video iustè posse negari quòd & responsio Iurisconsulti in d. §. ductus aquæ, habeat locum, cùm non tantùm in consuetudine, sed & in præscriptione propter tanti temporis vsum, & vim, quam habet immemorialis præscriptio. Imò fortassis etiam si scientia necessaria sit, eadem præsumetur ex tanti temporis vsu, simul & aliquot coniecturis, quæ huic præsumptioni suffragentur. secundum Salicet. in l. auctoritatem. C. vnde vi. versic. quæro de quæstione facti. Decium cons. 185. col. 6. Aymonem in tract. de Antiquit. temporis. 4. part. cap. absolutis. num. 15. Nam & hi qui communem sententiam veram esse censent, facilimè admittent hanc assertionem: licet contrariæ opinionis auctores præmittant, non tantùm fore necessariam scientiæ allegationem, sed etiam eius probationem. Vnde vtilis semper erit scientiæ allegatio, etiam in his præscriptionibus, quarum tempus memoriam hominum excedit: quod si ea probari potuerit, controuersia cessat: sin autem non probetur, obseruandum erit, quæ opinio ex his iustiorem habeat causam.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Olim possessor, hodie possessor præsumitur.
- 2 Confessio præteritæ possessionis, an inducat præsentis possessionis præsumptionem.
- 3 Olim possessor, an præsumatur hodie post decennium possidere.
- 4 Olim possessor, an præsumatur hodie possidere, quo ad interdictum Vnde vi.
- 5 Possessio ficta, an sufficiat ad præscriptionem.
- 6 Possessio quandoque habet plurimum iuris, quandoque plurimum facti: & huius distinctionis examinatio.

§. PRIMVS.

HActenus tractauimus de possessione quæ ad præscriptionem necessaria est, modò superest de probatione possessionis agere. Nam olim possessor, hodie possessor præsumitur. glo. Bart. & Doct. in l. siue possidetis. C. de probat. Notant Panormit. in c. accedentibus. de priuileg. Ant. Abb. & alij in capit. cùm ad sedem. de restit. spolia. Rota in nouis. 120. Alex. consil. 133. col. 2. lib. 1. Bart. in l. Celsus. ff. de vsucap. Et inibi Balb. in 4. part. q. 1. quorum opinio communis est, vt constat ex Ripa in capit. cùm ecclesia. de caus. poss. & propriet. nu. 23. & Alciat. de præsumptio. reg. 2. præsumptio. 21. Et probatur ex eo quòd amissio possessionis semel acquisitæ consistat in animo: animi verò mutatio nunquàm præsumitur. c. maiores. §. vltim. de baptismo. l. sancimus. C. de testament. quamuis Dinus in reg. semel malus. de reg. iur. in 6. ad finem, multis rationibus probare conetur, olim possessorem non præsumi nunc possidere. Sed & communis sententia probatur in cap. olim. in 3. de rest. spoliat. quem ad hoc commendat Panor. ibi, & in c. olim. in 1. col. 5. eod. tit. & in c. cùm ecclesia. de caus. poss. & proprie. col. 4. Est tamen ea opinio intelligenda, modò præsens etiam possessio allegata fuerit: alioqui præsumptioni locus non est, secundum Bartol. & alios modò citatos, qui huic limitationi accessere, ea ratione quòd præsumptio iuris procedens à facto proprio allegari debeat omninò. l. si adulterium cum incestu. §. idem Pollioni. ff. de adult. Bartol. nume. 14. in l. cùm quid. & ibi Doctor. ff. si cert. petat. Abb. & Felin. in c. afferre. de præsumpt. qua ratione, & alijs auctoribus nuncupatim adductis hanc limitationem, quæ itidem frequentiori Doctorum calculo recepta est, examinaui in cap. Raynutius. §. 11. de testament, col. 3. quo in loco ea, qua potui diligentia expendi Regiam l. 10. titul. 14. part. 3. quæ in hac materia singularis est, tandem communis opinio Doctorum in praxi admittenda erit, tametsi Alex. consil. 133. libr. 1. & Burgensis in capit. peruenit. colum. 2. de empt. & vendit. tenuerint, non esse necessariam allegationem præsentis possessionis. Præmissa tamen communi sententia, si allegatio præsentis possessionis prætermissa fuerit: tunc probatur continua possessio eo ipso, quòd præsentis temporis & antiqui probatur possessio. Nam probata possessione temporum extremorum, initij quidem & finis, præsumitur ipsa possessio medio tempore continua. glo. in c. volumus. 16. q. 4. & in cap. cùm ecclesia de caus. poss. & propri. Fel. in proœmio Gregoriano, col. vlt. Abb. in d. c. cùm ad sedem. de restit. spoliat. Balb. in d. cap. Celsus. 4. part. q. 1. Alc. in d. reg. 2. præsump. 22. post Bart. in eadem l. Celsus. col. penul. eundem in l. sicut. ff. quib. mod. pig. vel hypot. solua. idem adnotauit glo. in Clem. 1. de iureiur. in verb. immediatus. quorum sententia communis est. siquidem probatis extremis, media pręsumuntur. c. inter dilectos. & inibi Abb. & Felin. de fide instru. c. accedens. vbi glo. de conuers. coniugat. glo. penult. in verb. sine speciali. & ibi Imol. in cap. ex parte. in 3. de rescript. l. talis scriptura. vbi Bald. ff. de legat. 1. Cætera possessio præsens, modò allegata sit, præsumitur, non tantùm quando per veram probationem constat allegantem olim possedisse, sed vt vbi ex aduersarij confessione appatet hæc antiqua possessio, textus singularis in c. præterea. in 2. de transact. vbi si monachi confiteantur, se olim fuisse subditos, condemnantur tanquam si de præsenti confessi essent. gl. ad idem in l. certum. §. 1. ff. de confes. quæ asseuerat, præsumi fundum hodie actoris esse, si reus confiteatur eum olim actoris fuisse, nisi reus probet eundem fundum modò actoris non esse, quam glossam ita intellexere Dinus, Alber. Cumanus. ibi Bald. in d. c. præterea. Alciat. in reg. 2. de præsum. præs. 12. Quamuis Anto. & Imola in c. 2. de lib. oblat. Fel. in c. scribam. de præsum. col. vlt. distinguere velint assertionem factam in libello ab ea. quæ fit in confessione, vt tandem in assertione libelli obtineat prædicta præsumptio: non in confessione, quæ stinctè est accipienda: nec extensionem patitur in præiudicium, vel damnum ipsius confitentis vti sensit decisio Rotæ in nouis 325. Etenim hæc restrictio falsa est: nam text. in dicto capit. præterea, in confessione loquitur. Imò & si quis confiteatur actorem olim dominum fuisse, at neget hodie dominum esse: minimè videtur fateri actoris intentionem, nec damnabitur vt confessus: sed interim, dum non probauerit actorem hodie dominum non esse, habet actor præsumptionem iuris ex veteri dominio per reum concesso, quod expressim Bald. eleganter adnotauit in l. vnica. C. de conf. numero 89. sensit idem in l. siquidem. C. de transactio. sensere Dinus, Albericus, & Cuma. in dicta l. certum. §. primo. sic intelligentes glossam ibi. idem obiter docuit Alciatus, in dicta præsumptio. duodecima. numer. secundo, versiculo, possent concordari. gloss. enim in dicta l. certum. dum contrariam sententiam quibusdam probare videtur, tantùm asserit non posse reum confitentem dominium præteriti temporis condemnari vt confessum: non tamen negat ex ea confessione deduci præsumptionem iuris ad dominium præsentis temporis, nisi contrarium probetur. Hæc verò, quæ diximus de probatione possessionis continuæ ad præscriptionem per præsumptionem præteritæ possessionis, procedunt quo ad decennij tempus, eiusq́ue præscriptionem: nam ad probandum præscriptionem viginti, vel triginta annorum, oportet probari extremitatem, & initium cuiuslibet decennij, quemadmodum visum est Mathesilano, notabil. 117. Cui accessere Felin. in capit. inter dilectos. de fide instrument. 3. columna. Francis. Balb. in dicta l. Celsus. 4. part. quæstio. 1. Ripa in dicto capitul. cùm ecclesia. numero 23. Quibus ea suffragatur ratio, quòd animus. quo possessio retinetur, non præsumitur durare vltra decennium l. furtum. & l. fundi. ff. de vsucap. l. peregrè. ff. de acquir. posses. vnde vltra decennium progredi non debet præsumptio continuæ possessionis, quæ procedit à præsumptione animi adhuc durantis: sicuti dictum est in principio huius §. Ad idem facit quòd ciuilis possessio, à qua præscriptio procedit, non pręsumitur vltra decem annos durare & continuari, segregata quidem à naturali. d. l. peregrè. quod glos. in specie voluit in l. 1. C. de serui. fug. quam dixit singular. Franc. in dict. regula, sine possessione. notant Bart. in dict. l. Celsus. colum. 3. & ibi Balb. idem in tract. de præscriptio. in vltima part. 3. part. princip. Felin. in capit. vigilante. de præscript. num. 6. & 7. Alciat. dict. præsump. 21. numer. 12. Iason in l. sancimus. C. de testament. idem in l. clàm possidere. §. qui ad nundinas. numer. 19. ff. de acquirend. poss. Bart. in l. si de eo. §. si fortè. ff. de acquirend. possessio. idem Bartol. Bald. & Salic. in dict. l. 1. & Dinus in regula, sine possessione. col. vlt. de regul. iur. optimè Curt. Senior, consil. 24. vnde apparet veram esse opinionem Mathesilani, vt quidam opinantur. Andreas tamen Alciat. in d. regul. 2. præsumpt. 22. aduersus Mathesilanum indistinctè censet priorem sententiam veram esse, & præsumi olim possessorem, & hodie possidere, etiam post decem, aut viginti annos: & præterea probata possessione extremorum per idem tempus continuationem possessionis præsumi, ad cuius opinionis & quæstionis resolutionem ego arbitror sententiam Mathesilani magis communem esse. Deinde censeo contrariam defendi posse, & forsan esse veriorem. Nam vbi possessio Ciuilis sola per aliquem retinetur absque naturali, eadem possessio non durat vltra decennium: quia ad id vsque tempus, animus, quo solo hæc possessio ciuilis retinetur, durare præsumitur: atque ita hac in specie Din. Accurs. Bartol. & alij loquuntur, nempe vbi constat, quem olim ciuilem solam habuisse naturali amissa, etenim eo casu olim possessor, hodie possessor præsumitur, modò tempus non transierit maius, longiusúe decennio tametsi per quod tempus præsumatur obliuio, iudicis arbitrio relinquendum sit, iuxta glo. in dict. l. furtum. ff. de vsucapio. Cuius opinio communis est, secundum Socin. consil. 2. lib. 3. col. 3. At si constet, olim quendam possedisse naturaliter & ciuiliter, præsumendum erit, eandem possessionem ciuilem quidem & naturalem per eum continuo tempore obtentam fuisse, & ita modò possidere ciuiliter & naturaliter. Et ideo in hac specie, cùm non tractemus de ea tantùm possessione, quæ solo animo retinetur nihil refert transierint decem, an viginti anni: cùm præsumatur naturaliter & ciuiliter continuo possedisse eum, qui olim, vt constat, naturalem & ciuilem possessionem habuit, nec apparet naturalem retenta ciuili amisisse, quod, etsi breuiter satis, sensit Alciat. in d. præsum. 22.

Ex his demum infertur, quid dicendum sit hac in quæstione, quo ad interdictum Vnde vi. Etenim apertissimi iuris est, vt locum obtineat interdictum, Vnde vi, & spoliatus sit ante omnia restituendus, necessarium esse, quòd agens eo interdicto probet se possedisse, & spoliatum fuisse tunc, cùm possideret. tex. celebris in l. 1. §. interdíctum autem. ff. de vi, & vi armat. & in c. suborta, de re iudica. glo. est communis in cap. olim. in 1. de restit. spol. in verb. restitutionem. glo. in c. cùm ad sedem. eodem tit. Decius optimè in consil. 125. text. in c. consultationibus. de offic. deleg. Sufficit tamen allegare hanc possessionem illius quidem temporis, quo spolium contigit, & probare spoliatum olim possedisse: nam ex eo præsumitur & tempore spoliationis adhuc possessionem habuisse, secundum communem opinionem, quam in hoc §. adnotauimus: sed in specie ita responderunt Abb. & Imola in dict. capit. cùm ad sedem. Rota in nouis. 124. Abb. in capit. olim. in 3. de restit. spol. per text. inibi, qui hoc expressim probat. idem Abb. in cap. cum ecclesia. colum. 4. de caus. posidem in d. c. suborta. qui censet in eodem capite hanc opinionem probari, quam esse communem, fatetur eam sequutus Alciat. in d. regul. 2. præsump. 21. ad finem. idem asserunt Imola in d. capit. cùm ad sedem. & Ripa in dict. capit. cùm ecclesia. numer. 23. quæ quidem sententia satis probari videtur in dict. capit. olim. vbi est huius opinionis auctoritas probatissima. & in dicto capitulo, suborta. Etiamsi text. in dicta l. prima. §. interdictum autem. ibi tunc maximè refragetur, ex quo Oldra. consil. 1. colum. 1. glos. in d. capit. cùm ad sedem. Curtius Senior consil. 70. col. 2. adnotarunt fore necessariam probationem possessionis illius temporis, quo spoliatio contigerit. Quibus responderi poterit, satis hanc possessionem probari præsumptione iuris, ex eo, quòd probata fuerit præteriti temporis possessio, nec probatum fuerit contrarium, sicuti paulò antè explicuimus.

Sed expressim, quòd ad interdictum, Vnde vi, non sufficiat hæc iuris præsumptio, imò sit necessaria probatio possessionis eo tempore, quo spoliatio contigerit, tenent Innoc. in cap. qualiter. in 2. de accusat. Lapus allegat. 52. Aret. in §. quadrupli. de actionib. nume. 26. Ripa in d. capit. cùm ecclesia. per text. inibi. num. 32. Anton. Rubeus consil. vlt. colum. 2. Mihi sanè communis opinio potior videtur ob eius auctoritatem, & quia spolianti facillimum erit hanc iuris præsumptionem eludere per contrariam probationem, si verè spoliatus agens interdicto Vnde vi, non possidebat tempore spoliationis. Non obstat text. in d. cap. cùm ecclesia. cùm ibi non probetur esse necessarium, quòd proximis & vltimis electionibus quis interfuerit, vt sit in quasi possessione eligendi. Nam etsi gl. id asserere videatur, nec ad quasi possessionem acquirendam iuris eligendi requiruntur tres electiones, quod præcedenti §. adnotauimus, nec oportet probari quòd quis vltimæ electioni affuerit, siquidem præsumitur continua quasi possessio, ex eo, quòd prioribus præsens fuerit, modò non constet vltimę electioni, cùm commodè posset, non interfuisse: quod est maximè obseruandum. Quin & in interdicto vti possidetis, vera & communis opinio, ita quidem, vt olim possessor pręsumatur hodie possessor: quod notant Bald. in l. 1. num. 12. C. vti possidet. Paul. Cast. in l. non ignorabit. C. ad exhiben. Alexan. consil. 88. num. 3. & numer. 30. lib. 5. nec oberit text. in §. quorum. Instit. de interdict. vbi probatur in interdicto retinendæ necessariam esse probationem possessionis tempore litis contestationis: quasi necessaria sit eius temporis possessio. Nam is text. vel eum intellectum habet, vt ex probatione præteritæ possessionis, & allegatione possessionis obtentæ litis contestationis tempore possessio præsumatur, iuxta communem sententiam, vel est intelligendus Iustiniani locus in rebus corporalibus, non in incorporalibus, in quibus satis erit probare possessionem certi temporis & proximi, ante litem motam, vt explicat Ioan Faber, in §. retinendæ. nu. 23. Instit. de interdict. Etenim sat erit hæc probatio, vt actor obtineat in hoc interdicto vti possidetis. idq́ue forsan alibi opportunius tractabitur. Et sanè Matthæus Afflict. decisione 394. scribit: Regij prætorij iudicio communem sententiam in controuersia, vti possidetis, etiam in rebus corporalibus receptam fuisse, vbi aduersarius non probaret se medio tempore possedisse, vt tandem satis sit sufficiens probatio possessionis tempore turbationis: præsumitur enim ex eo possessio tempore contestationis litis.

Verùm etsi ad præscriptionem possessio necessaria sit, nec sufficiat detentatio, tamen secundum materiam subiectam testium responsa interpretanda sunt. Nam si testis de conductore agens responderit, eum possedisse: hæc responsio non ad veram possessionem, sed ad detentationem referenda est. At si extra istum casum testis responderit, Titium rem detinuisse, ea detentatio ad possessionem erit referenda: gl. opt. in c. Pontificis. 7. quæst. 1. Abb. in c. cùm ad sedem. de restit. spoliat. num. 21. Imol. in l. 3. §. ex contrario. ff. de acquirend. posses. Alexand. post alios in l. stipulatio ista. §. hæc quoque. de verborum oblig. vnde oportet aduertere omnino ad testium responsa, vt ea intelligantur inspecta testis persona, eiusq́ue qualitate, & communi verborum significatione, quæ in ea prouincia obtinuit.

De possessione ficta, & quæ legis tantùm humanæ vim & auctoritatem habet, dubium est an sufficiat, & sit conueniens initium præscriptionis. Roma. etenim in sing. 410. tenet eam non sufficere. idem probant Fel. in c. illud. col. vlt. de præscription. Balbus in tract. de præscrip. 3. part. princip. in fine. sed glo. in c. contingit. de dolo & contu. quam ibi Doct. communiter sequuntur, tenet possessionem, cuius text. ille meminit, sufficere ad præscriptionem, si possessor bonam fidem habeat, nec desint ea, quæ ad præscriptionem alio qui necessaria sunt. Quod probatur ex eo, quia possessio acquisita ministerio tantùm legis Ciuilis, vel Canonicæ, aut consuetudinis absque actu corporeo, vera tamen possessio est, nec quo ad effectus differtà vera possessione naturali quidem & ciuili, sicuti à nobis traditum est lib. 3. Variar. resolut. cap. 5. & probat text. elegans in d. c. contingit. Quo fit, vt nisi aliud humana lege statutum fuerit, planè dicendum sit, fictam possessionem, id est, actu ficto acquisitam ministerio legis tantùm, ad vsucapionem vel præscriptionem sufficere, modò adsint alia adminicula, quæ iure ad perfectam præscriptionem requiruntur. Atque ita apud me dubia est Romani sententia, veriorque contraria opinio apparet ex his, quæ modò diximus. Imò à iure Ciuili multa statuta sunt circa possessionem, quæ ad præscriptionem requiritur, ex quibus apparet non semper propriam & veram possessionem requiri. Cuius rei testimonium nobis exhibet l. 1. §. Scæuola. ff. si quis testam. lib. esse iuss. fuerit. qua responsum est hæreditatem iacentem non possidere. Et tamen hæreditas iacens quo ad effectum præscriptionis censetur possessionem à defuncto captam continuare, & obtinere. l. cœpta. & l. nunquam. §. vacuum. & l. iusto. §. nondum aditæ. ff. de vsucap. nec ista possessio in hæredem transit, secundum Bart. & alios, in l. cùm hæredes. in princip. ff. de acquirenda posses. Hęc verò possessio, quæ à iure constituitur apud hæreditatem iacentem, hunc præter alios effectum habet, tametsi impropria sit satis, nec ficta dici valeat, cùm sit impossibilis possessionis continuatio per hæreditatem iacentem, quæ animo & corpore caret, quod explicat Zasius libr. 2. singularium responsio. cap. 27. vnde mirum non erit quandoque fictam & impropriam possessionem ad præscriptionem sufficere, atque ita hæres accipiens hæreditatem & possessionem rerum eiusdem, præscriptionem continuatione quadam possessionis perficit, & perficere potest: modò possessio illa per alium medio tempore capta non fuerit, sicut ab omnibus adnotatum extat.

Eadem ferè ratione licet tignum domui coniunctum, verè non possideatur à domino domus. l. eum qui. ff. de vsucap. & l. qui vniuersas. in princip. ff. de vsucap. tamen tignum istud vsucapitur, si tempore, quo domui vel ædificio additum fuerit, pauci dies ad vsucapionem perficiendam defecerint. l. rerum mistura. ff. de vsucap. cuius responsi rationem eam esse Dinus in dict. regula, sine possessione. col. 2. Bart. & Doctor. in d. l. rerum mistura, censent, quòd pauci dies vsucapioni deficiant tempore, quo possessionis continuatio cessat. Fortassis verior est ratio ad responsum Iurisconsulti in d. l. rerum mistura. §. Labeo. quòd licet propriè & verè non possideatur tignum illud separatim, tamen cum ipsa domo vel ædificio, cui adiunctum est, simul videtur possideri, vt explicant Cuma. in l. 3. §. Labeo. ff. de acquiren. posses. idem in l. qui fundum. §. 1. ff. pro empt. Imola & Besutius in l. si is qui pro emptore. ff. de vsucapio. Balb. in tract. de præscript. 3. part. 6. part. principal. q. 1. lim. 3. quamuis Iasoni in d. l. si is qui pro emptore. num. 54. displiceat hæc interpretatio ad Iurisconsulti responsum, in d. l. rerum mistura.

Postremò illud obseruandum est, quòd possessio quandoque habet plurimum facti, nempe quando in ea acquirenda principaliter factum intercedit, quippe quæ corpore ipsius possidentis acquiratur. Et hæc aliquid iuris habet, quia ius non resistit, nec eam reprobat, vnde tacitam habet iuris approbationem: & quia ministerio iuris per absentem retinetur. l. clàm possidere. §. qui ad nundinas. l. 3. §. Nerua filius. ff. de acquirend. posses. quandoque possessio habet plurimum iuris, parum autem facti, quia principaliter in ea operatur iuris dispositio, qualis est ea possessio, quæ acquiritur alteri per seruum, per filium ex causa peculiari absque actu possidentis: & hæc dicitur habere plurimum iuris, quia nobis etiam ignorantibus acquiritur. l. Labeo. ff. de vsucap. Etenim dum Dinus in dict. regul. sine possessione. scribit etiam ignorantem possidere per seruum, vel per filium, atque item vsucapere, est intelligendus in his quæ acquiruntur ex causa peculiari, non ex alia: nam licet ex alia possessio acquiratur ignoranti, non tamen est ea possessio sufficiens ad vsucapionem. gloss. communiter recepta in l. 1. §. item acquirimus. ff. de acquirend. posses. quo in loco Ias. num. 39. fatetur hanc opinionem communem esse. idem asseuerat eam sequutus Ioan. Crottus in dict. l. si is qui pro emptore. colum. 22. text. ad id optimus in l. quod seruus. & in l. si me in vacuam. §. vltim. ff. de acquirend. posses. tametsi Ias. in d. §. item acquirimus, aduersus communem negauerit, possessionem ignorantibus acquiri per seruum, vel filium, in his, quæ ex re non peculiari habentur. Sed tamen communis sententia per Crottum defenditur, per text. in dict. §. vltim. & in d. l. quod seruus. Habet verò hæc possessio aliquid facti, ex eo, quòd factum in ea acquirenda contigerit serui quidem vel filij possessionem capiens. Est & possessio, quæ plurimum iuris simul & facti habet, in qua iuris dispositio simul & factum operantur, & concurrunt. Qualis est, quæ per procuratorem, vel per filium, aut seruum ex causa non peculiari quæritur. Nam hæc quo ad vsucapionem ignoranti non quæritur, licet quo ad alios iuris effectus quæsita sit etiam ignorantibus, quod modò adnotauimus. Alia est possessio, quæ omninò & in totum iuris auctoritatem, & vim habet, nec quidquam à facto consequitur: nempe ea, quam Doctores ciuilissimam appellant: atque hæc distinctio omnium ferè consensu traditur, & constat ex glo. Card. & Abb. in c. cùm nostris. de conces. præb. & in dicta regul. sine possessione. Bart. in l. si is qui pro emptore. ff. de vsucap. nu. 10. & Ias. col. 2. & Crott. col. 1.

Hinc planè deducitur, captum ab hostibus præscribere, & vsucapere, quæ tempore captiuitatis possidebat per seruum vel filium, ex causa peculiari, quia illa possessio plus iuris quàm facti habet: ea verò quæ possidebat per se, vel procuratorem, filium, aut seruum, ex causa tamen non peculiari, minimè vsucapit, dum est in captiuitate. l. si is qui pro emptore. ff. de vsucap. quia priori casu possessio habens plurimum iuris, sufficiens est iure postliminij ad vsucapionem. l. iusto. §. vltim. ff. de vsucap. At in posteriori casu possessio habet plurimum facti, & in factis fictio postliminij parum aut nihil operatur, quia solum ea restituit quæ iuris sunt. l. postliminij. ff. de capti. non ea quæ sunt facti. l. in bello. §. factæ. ff. de capti. l. denique. ff. ex quibus causis maior. quemadmodum adnotauerunt glo. Bart. Ias num. 36. & 51. Ioann. Crottus. colum. 5. 7. & 8. in dict. l. si is qui pro emptore. quo in loco hæc est communis omnium consensu resolutio, vt fatentur Iason & Crott. idem tradidere glo. Dinus num. 10. & alij in dict. regul. sine possessione. Sic sanè sunt accipienda quæ tradi solent de captiuis, an hi possint vsucapere ex ea possessione, quam ante captiuitatem per se, vel per alios obtinebant.

Possessio autem, quam diximus ignoranti acquiri, quo ad alios iuris effectus, non quo ad vsucapionem, etiam quo ad vsucapionem prodest, & sufficiens est post scientiam illius, cui est per alium quæsita. l. 1. & inibi eius interpretes. C. de acquir. posses.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Iure veteri ecclesia contra ecclesiam præscribebat triginta annorum spacio. Et inibi intellectus c. sicut. 16. q. 3.
- 2 Jnterpretatio tex. in c. quicunque. 16. q 3.
- 3 Quadragenaria præscriptio aduersus ecclesiam est necessaria.
- 4 Priuilegio an possit quis vti aduersus habentem simile priuilegium.
- 5 Vsucapio triennalis, & similes præscriptiones aduersus ecclesiam admittuntur.
- 6 Centenaria præscriptio necessaria est contra Romanam ecclesiam.
- 7 Quo tempore præscribantur res ad fiscum secularem pertinentes.
- 8 Libertas seu immunitas à soluendis indictionibus & collectis, quo tempore præscribatur.
- 9 Intellect. l. vltimæ. C. de sacrosanctis ecclesijs, an centenaria præscriptio sit necessaria contra principem secularem.

§. SECVNDVS.

CAeterùm ad vsucapionem vel præscriptionem non tantùm sufficit possessio, sed oportet eam possessionem certo tempore legib. quidem, vel Canonib. definito, continuo habitam & retentam à præscribente fuisse, quod probatur in l. 3. ff. de vsucapionib. Et regulariter inter priuatos, vel ad vsucapiendam rem priuatorum sufficiens est decem inter pręsentes, viginti annorum inter absentes præscriptio, ac quandoque necessaria est triginta annorum possessio, iuxta distinctionem Imperatoris sub titul. C. de præscript. longi temporis, decem vel viginti anno. maximè in l. vlti. & sub Rub. C. de præscript. trigint. vel quadragin. anno. text. singularis iure Regio in l. 19. & 20. ac 21. titul. 29. part. 3. In præscribendis autem seruitutibus, quod tempus à iure exigatur, tradit gl. in l. seruitutes. in 4. ff. de seruitu. Cæpola in tract. de seruitu. vrba. prædio. c. 19. & seq. Balbus de præscrip. 2. par. 4. partis princip. Docto. in dict. l. vlti. qua de re ipse aliquot adnotaui, præsertim de vsucapione seruitutis discontinuæ, vsusfructus, iuris pascendi, & de amittenda seruitute, lib. 1. Variar. resolut. cap. 17. numer. 10. quo in loco examinaui, an laici præscribere valeant exceptionem, & immunitatem à soluendis decimis, quas ecclesijs soluere tenentur.

Olim sanè Canonibus statutum est, quòd ecclesia contra ecclesiam præscriberet triginta annorum possessione, cuius quidem assertionis auctor est Gratianus in cap. placuit. vers. in Canonibus. 16. quæst. 3. idem testatur Constantinus Harmenopolus in Epitome iuris Ciuilis, libr. 1. titul. 3. etiam si Ias. in Auth. quas actiones. C. de sacrosanct. eccles. colu. 3. parum diligenter considerans vetera conciliorum, & Canonum Decreta, Gratiani auctoritatem in hoc refellat, atque despiciat. pro ipso Gratiano est tex. in cap. illud. de præscrip. qui refert, Canones quosdam tricennalem præscriptionem aduersus ecclesias, earúmque res admisisse. idem apparet in capitul. 1. & 2. 16. quæst. 3. vbi Canonibus antiquis statutum fuisse constat, posse ecclesiam contra ecclesiam vti præscriptione triginta annorum. Hoc ipsum constat & ex varijs Canonibus, quorum meminit Burchardus Vuormatiensis Episcopus, lib. 3. Decreto. cap. 146. & sequen. idem probat tex. in c. sicut. ead. caus. & q. cuius Canonis litera obiter est expendenda, ex eo, quòd difficilis censetur eius intellectus. Sicut inquit, diœcesim alienam tricennalis possessio tollit: ita territorij possessio conuentum non adimit. Hactenus ille Canon, ex quo iuris Canonici interpretes frequentissimè adnotarunt, quòd præscribens Episcopus locum ad alterius diœcesim pertinentem, illum censeatur præscripsisse, quo ad proprietatem solùm, non quo ad iura Episcopalia, nec quo ad iurisdictionem, sensit Barthol. Brixiensis hunc intellectum non omninò Germanum illius Canonis sensum significare, dum doctissimus ille vir hac pręmissa interpretatione de huius capitis sensu dubitat. Et profectò communis intellectus iuxta literam vulgatam defendi non potest. Nam si tricennalis possessio tollit diœcesim alienam, cur territorij possessio iurisdictionem non auferat, & præscribenti acquirat itidem Episcopalia iura? nulla ratione congrua probari iure valet, siquidem territorij possessio iurisdictionis possessionem saltem præmittit. l. pupillus. §. territorium. ff. de ver. signi.

Quamobrem illius Canonis litera integra, & syncera petenda est ab ipso concilio Toletano 4. cap. 34. Sicut tricennalis, inquit, possessio diœcesim alienam tollit, ita territorij conuentum non adimit. Hæc sanè lectio ex concilio restituta probat, hanc tricennalem possessionem simplicem quidem esse, ita quidem, vt territorij conuentum non comprehendat, nam si præscribens eum possedisset, dubio procul acquireret territorij conuentum, & eum possessio tricennalis tolleret, sicut diœcesim. Etenim cùm in præscriptionibus possessio, vel quasi necessaria sit ad acquisitionem, si tricennalis possessio non tantùm locum alterius diœcesis obtinuit, sed & in eo iurisdictionem, iuráque episcopalia exercuit, tollitur per præscriptionem possessio, & Ius Episcopale. Quòd si præscribens iurisdictionem non exercuit, nec iura Episcopalia, sed tantùm locum simpliciter obtinuit, dubio procul communis Doctorum sensus obtineret, cui tamen non conuenit Canonis litera, quæ præmittit, possessionem tricennalem alienam diœcesim tollere, atque ita iurisdictionem, & iura Episcopalia, cùm hæc propria sint, & conueniant diœcesi, iuxta sacrorum Canonum Decreta. At si dixeris iuxta priorem literam, & eius communem interpretationem, esse maximum discrimen inter possessionem diœcesis, & possessionem territorij, quasi prior possessio exercitium habeat iurium Episcopalium, & iurisdictionis: posterior verò non habeat, nec habuerit iurisdictionis vsum: hoc planè refragatur propriæ dictionis significationi, secundum quam possessio territorij præmittit in dubio iurisdictionis vsum. d. l. pupillus. quia in dubio iurisdictio territorio eam habenti adhæret. Bar. in l. inter eas. ff. de acquir. rer. dom. Ancha. in reg. Accessorium. col. 32. Alex. cons. 35. col. 2. libr. 4. & in l. 1. ff. de iurisdict. omni. iudi. colum. vltim. quamuis secundum Bart. ibi nu. 16. quandoque detur iurisdictio sine territorio, & territorium sine iurisdictione, quod explicant Deci. cons. 483. colu. 2. & cons. 528. col. vltim. Bald. in l. data opera. column. 10. in prædicamento situs. C. qui accus. non poss. Carolus Molinæus in consuetudin. Parisiensibus. §. 1. glos. 5. numero. 44.

Igitur sensus iuxta Conciliorum Authenticorum lectionem hic est: quòd si Episcopus alienæ diœcesis partem per triginta annos possederit, eam præscribit, eo quidem modo, quo possederit. Nam si possessio, vel quasi, iurisdictionis exercitium habuit, & iurium episcopalium administrationem: omninò acquirit præscribens partem illam diœcesis, quo ad iurisdictionem, & Episcopalia iura exercenda in illis ecclesijs iam constructis, in quibus possessor præscribens ea exercuit. Non tamen præscribit etiam in ea parte, quam possedit, territorij conuentum, id est iurisdictionem in abstracto, & in habitu, quam nunquam exercuit, quæ tamen competit ad ecclesias ædificandas, templaq́ue construenda. Hæc etenim adhuc post præscriptionem pertinebit ad Episcopum, cuius ante præscriptionem ea pars diœcesis erat, siquidem ex Bart. in d. l. 1. constat, iurisdictionem posse dari in genere, & in abstracto. Hic verò intellectus apertissimè probatur ín eodem Concilio Toletano c. 34. quo in loco post verba, & decisionem c. sicut. apponitur velut exemplum alter Canon à Gratiano relatus. 16. q. quinta. capit. possessio territorij. non rectè, ni fallor, distinctus, quod Lector facillimè iudicabit, si animaduerterit apud Concilium ipsum Toletanum capit. 34. in hunc modum integrè absque vlla diuisione legi. Sicut tricennalis possessio diœcesim alienam tollit, ita territorij conuentum non adimit. ideoque nouæ basilicæ, quæ conditæ fuerint, ad eum procul dubio pertinebunt Episcopum, cuius conuentus esse constiterit. Hactenus integrè Toletanæ Synodi decretum, quod & in hunc modum retulit Burchardus Vuormatiensis Episcopus lib. 3. Decretorum, cap. 147. centum fermè annis Gratiano antiquior. Hoc ipsum, quod de tricennali præscriptione adnotauimus ex Gratiano, palàm statuitur apud idem Toletanum concilium capit. 33. cuius mentio fit 16. q. 3. capit. quicunque. Quod ita vulgò legitur: Quicunque Episcopus alterius Episcopi diœcesim per triginta annos sine aliqua interpellatione possederit, quamuis secundum ius legis eius non videatur esse diœcesis, admittenda tamen non est contra eum actio reposcendi. Ad cuius Canonis interpretationem libenter quæsierim, cur diœcesis non videatur esse illius, qui per triginta annos eam possederit? cum alijs Canonibus eiusdem Concilij definitum sit tricennalem præscriptionem tollere aliquam diœcesim. deinde si illius, qui possedit per triginta annos, diœcesis non est. Cur per eundem Canonem apud ipsum possidentem manet, nec ab eo reposci potest perpriorem dominum? Et præterea si verè tollitur per tricennalem possessionem diœcesis aliena, quod satis expressim constat, cuius obsecro fit? certè ipsius, qui per triginta annos possedit, & præscripsit: non alterius. Qua ratione à prædicto Canone tollenda est dictio, non: & loco quamuis, legendum est, quia: & deinde expungi debet dictio, tamen. ita quidem. Quia secundum ius legis eius videtur esse diœcesis, admittenda non est actio reposcendi. Quæ quidem lectio sic restituenda est ex Codice conciliorum apud Germanos nuper typis excuso, & ex vetustissimo conciliorum Toletanorum libro manu scripto, quod ipse testor, quippe qui eum librum legerim Toleti apud diui Francisci cœnobium, tit. sancti Iohannis, à Catholicis Hispaniarum regibus erectum. Quin & doctissimus vir Bartho. à Miranda in Epitome conciliorum eundem Canonem in hunc modum legit: Quicunque Episcopus alterius Episcopi diœcesim per triginta annos sine aliqua interpellatione possederit, admittenda non est contra eum actio reposcendi. Burchardus verò, lib. 1. Decretorum c. 67. ex Concilio Auernensi c. 33. hunc Canonem ita adducit, vt planè non differat ab eo, quem ex emendatis Toletanæ Synodi Canonibus modò retulimus, nisi quòd loco dictionis, quia, vtitur dictione, quamuis. Quibus tandem fit, vt satis compertum sit Canonibus Antiquis tricennalem præscriptionem sufficientem fuisse prælatis, & ecclesijs, ad acquirendas res alterius ecclesiæ, vel Episcopatus. eandem sententiam probat text. in c. sanctorum. de præscr. qui ad Canonum antiquorum sanctiones referendus omnino est, dum censet tricennalem præscriptionem sufficere, vt ecclesia rem alterius ecclesiæ præscribat.

Verùm hi Canones antiquati sunt per Romanos Pontifices, qui quadragenariam præscriptionem necessariam esse censent aduersus ecclesias, earúmque res, siue præscriptio procedat à priuato, siue ab altera ecclesia. text. insignis in capitul. de quarta. de præscrip. glos. in dict. c. sanctorum. Et vbique iuris Canonici interpretes, text. in c. illud. & cap. ad aures. eod. titul. Authen. quas actiones. C. de sacrosan. eccles. cui conuenit Regia lex 26. titul. 29. part. 3. latiùs cæteris tradit Francis. Balb. de præscrip. 5. part. princip. in princ. Et idem erit, si ecclesia velit præscribere rem alicuius monasterij, etenim non potest minori spacio quadraginta annorum eam vsucapere, sicuti notat glos. communiter recepta in dicto capitulo, de quarta. text. opti. in d. Authen. quas actiones. vnde quòd Gratianus scribit in d. cap. placuit. vers. in Canonibus. 16. q. 3. sentiens ecclesiam aduersus monasterium posse præscribere spacio triginta annorum, monasterium verò contra ecclesiam vti non posse minori tempore quadraginta annorum, procedit inspectis Canonibus antiquis, nempe 116. q. 3. quo id statutum fuisse apparet: hodie verò ea constitutio sublata est, secundum communem omnium interpretationem.

Imò & hæc quadragenaria præscriptio necessariò exigitur ad præscribenda legata pauperibus relicta, & res ad eadem legata pertinentes. text. in Authen. de eccles. tit. §. pro temporalibus. Panorm. & Doct. in d. c. de quarta. Abb. & Felin. in c. sanctorum. eo. titul. Bald. & Ias. col. 1. in Authent. quas actiones. C. de sacrosan. eccles. quibus etiam suffragatur Balbus de præscriptio. 5. part. princip. in prin. Ex quibus falsa videtur Antonij & Imolæ sententia in c. nihil. de præscriptionib. existimantium, nullam præscriptionem procedere contra pauperes in rebus eis legatis. horum ratio ea est, quòd pauperes, cùm sint incerti, agere non possunt: agere autem non valenti minimè currit præscriptio. l. 1. C. de annali exceptio. hæc autem ratio facillimè tollitur, nam & si pauperes agere non possunt ad legata, potest tamen ea petere Episcopus, qui curam habet pauperum, sicuti manifestum est. Et præterea similima sunt, pariq́ue iure censentur legata relicta ecclesijs, & ea, quæ pauperibus relinquuntur. l. vlti. C. de sacrosan. eccles. ideóque legata pauperibus relicta præscribi poterunt eo modo, quo res legatæ ecclesijs vsucapiuntur.

Quòd verò diximus, ecclesiam res alterius ecclesiæ non posse præscribere, minori tempore, quàm quadraginta annorum, eam difficultatem habet, quòd priuilegium habens non vtitur eo contra habentem idem priuilegium: quemadmodum notatur in Authen. de sanctissimis epis. §. sed hæc præsenti. & in l. verum. §. vlti. cum l. sequenti. ff. de minorib. igitur priuilegium, quod Canones concesserunt ecclesijs, vt possint excludere præscriptionem minorem quadragenaria, obijci non debet aduersus ecclesiam præscribentem, quæ simile priuilegium habet. sed & ista ratio cessat prorsus, si diligenter, & verè regulam suprascriptam examinemus. Etenim vbi duo idem habentes priuilegium contendunt de aliqua re: is quidem præfertur alteri, qui priuilegium actu habet, & practicè, in ea re & specie, de qua agitur. tex. & ibi Bar. in l. vlt. ff. ex quib. cau. maio. quo in loco Bart. hoc adnotauit. Nam qui Reipublicæ causa ad fuerit, etiam aduersus eum, qui pariter Reipublicæ causa adfuerit, restituendus est, si aliquid damni patiatur, vterque etenim priuilegium habet, ex quo restitutionem, si læsus fuerit, petere potest: & tamen qui modò indiget auxilio restitutionis ad reparationem damni, priuilegium habet in specie, de qua agitur, & in exercitio, quia læditur: alter verò cùm læsus in eadem causa non fuerit, in præsentiarum id priuilegium minimè obtinet, ad idem. l. verum. §. pen. idem notauit Bar. in d. Auth. quas actiones. Abb. in c. ad aures. de præscri. idem Abb. in c. super spoliatione. de ordi. cog. & in c. in præsentia. Et ibi Feli. nu. 29. de prob. Bal. in d. l. fi. ff. ex quib. cau. mai. Ias. in §. rursus. Inst. de acti. nu. 56. Panor. not. pe. in c. auditis. de in integ. resti. Sic sanè in specie præscriptionis ecclesiæ, quæ rem alterius ecclesię præscribit, non habet in præscribenda illa re, nec in præscribendis rebus alienis priuilegium aliquod: ecclesia verò, contra quam pręscribitur, priuilegium habet, vt minori spacio 40. annorum eius bona & res minimè vsucapiantur, vnde hîc non datur priuilegiorum concursus, quia tantùm vnius ecclesiæ priuilegium huic negocio conuenit. Cæterùm Philip. Deci. in d. c. in præsentia. nu. 51. aduersus hanc communem Doc. resolutionem, expendit text. in d. Auth. de sanctiss. Epis. §. sed hæc præsenti. quo probatur, habentem priuilegium in specie & re, de qua agitur, non posse vti eodem priuilegio contra eum, qui simile in genere priuilegium iure obtinet. Ecclesia etenim monasterij excludit substitutum ex priuilegio, quod iure habet in specie, quoties institutus eiusdem monasterij habitum, & religionem adsumpserit, & nihilominus si religioso, qui fuit institutus, substituatur altera ecclesia, hæc à monasterio non excluditur, quia habet in genere simile priuilegium: tametsi in specie, de qua controuertitur, tantùm agatur de priuilegio monasterij, cuius religionem institutus professus est: non de alterius ecclesiæ substitutæ simili priuilegio. Quamobrem ipse Deci. aliam adsumit in hac quæstio. conclusionem, existimans in vniuersum rem istam ita definiendam fore, vt habens priuilegium possit eo vti aduersus eum, qui simile priuilegium obtinet, quando potentius est priuilegium eius, qui eo vti vult, vel ex eo, quòd is agat de damno euitando, alter de lucro captando: quod Barto. admonet in d. Authen. quas actiones. Bal. in Auth. perpetua. C. de sacrosan. eccl. Anch. cons. 36. Abb. in d. c. in præsentia. super gl. vlt. tex. opt. in d. l. verum. §. pen. vbi Bar. vel ex eo quod causa concedendi priuilegium fauorabilior est, tex. in d. l. verum. §. vlt. & ibi Bal. cum l. sequenti. idem Bar. in d. Auth. quas actiones. vnde Philip. Dec. ob interpretationem minimè conuenientem. §. sed hæc præsenti. hanc posteriorem conclusionem sufficere censet ad huius quæstionis resolutionem. Ego quidem vtramque conclusionem admitterem ad faciliorem rei cognitionem: cùm vtraque omnium consensu probetur, tametsi sciam in d. §. sed hæc præsenti. responsum esse ab Imperatore non satis iuxta hanc resolutionem, quia nec ex conclusione priori, nec posteriori congrua ratio eius responso constituitur. Atque ideo dici forsan poterit, in ea specie monasterium, quod habet priuilegium excludendi substitutum, non excludere ecclesiam, nec piam causam: non quidem ex eo quòd par sit in eadem re vtriusque priuilegium, sed propter præsumptam voluntaten testatoris, quæ consideranda omninò est, ad decisionem tex. in d. c. in præsentia. & in Auth. nisi rogati. C. ad Treb. quod nos latiùs probauimus lib 1. Variar. resol. c. 19. num. 6. & sequentibus.

Ex quibus apparet, sitne verum quod scribit Abb. in d. c. in præsentia. de proba. numer. 37. quem ibi sequitur Deci. num. 52. asseuerans ecclesiam hæredem institutam posse Falcidiam detrahere ex legato alteri ecclesię relicto. idem tenent Angel. in d. §. sed hæc præsenti. Salyc. in Auth. qui rem. C. de sacros. eccles. Cum. & Imol. in l. 1. §. ad municipum. ff. ad leg. Falci. vbi Alex. asserit, non esse ab hac opinione recedendum in praxi. eandem sententiam tenet Abb. in c. cùm causam, de præben. Quorum sententia eam rationem habet, quòd priuilegium habens, eo non potest vti aduersus idem priuilegium habentem. l. assiduis, ad finem. C. qui pot. in pig. hab. atque ita hanc opinionem communem esse fatentur Deci. in dict. cap. in præsentia. num. 52. & Vincent. Hercula. in dicto §. si ad municipum. colum. 4. & 5. ídque sensit Saly. in dict. Auth. qui rem. contrariam opinionem tenuerunt Roma. in Auth. similiter. C. ad l. Falci. 40. speciali vltimarum voluntatum. idem Ro. & Alex. in l. Marcellus. 4. col. ff. ad Treb. Alex. & Vincent. in dict. §. si ad municipum. Quibus suffragatur, quòd in hac specie solum ecclesia legataria priuilegium habet: & de eo agendum est, nec ecclesia hæres instituta aliquod in præsentiarum circa deductionem Falcidię priuilegium obtinet, vnde secundum Bart. communiter receptum in dict. Authen. quas actiones. ecclesia legataria priuilegio vti iure optimo poterit aduersus ecclesiam hæredem institutam, ex quo cessat ratio prioris sententiæ, quæ tamen communis est, & licet eius ratio, qua ipsius auctores vtuntur, tolli facillimè valeat, profectò potior & verior iure videtur, ex voluntate testatoris, ac mente ipsius legis. Quid enim obsecro magis consonum testatoris & legis intentioni esse potest, quàm quod ecclesia hæres instituta Falcidiam à legatis omnibus etiam pijs deducat? denique non video præter hanc legis, & testatoris mentem, rationem congruam, quæ communem sententiam fulciat, quandoquidem ea, quæ de pari priuilegio adducuntur, non satis conueniunt huic dubitationi. Nam ecclesia legataria in specie proposita priuilegium habet: non ecclesia hæres instituta: quemadmodum ex Bart. ostendimus. Nec vlla harum ecclesiarum potentius priuilegium habet, nec agit de damno vitando, cùm vtraque de lucro captando tractet, atque ideo posterior resolutio, quam Decius elegit, minimè vrgeret contra communem, si Bar. ratio tolleretur, quæ verè tollitur inspecta mente legis, & testatoris, qui sicut potest integrum legatum loco pio, & ecclesiæ relinquere, ita iubere poterit, quòd ex legatis pijs Falcidia per hæredem deducatur casu, quo legata dodrantem hæreditatis excesserint. Neque enim inficiari possumus liberè potuisse testatorem pœnitere, & legatum locis pijs relictum omnino reuocare.

Hinc etiam deducitur vera ratio eius, quod Bal. tradidit in l. si quis. ff. de pact. quem sequuntur Felin. in c. dilecti. col. 4. de excep. Hippo. in singul. 99. ad intellectum l. non tantùm. ff. de re iudi. & l. ex diuerso. ff. solut. matrim. Quibus responsis apparet, maritum ab vxore dotis ratione non posse conueniri vltrà quàm is facere possit, deductis inquam alimentis sibi necessarijs. Etenim hoc à Baldo intelligitur eo casu, quo mulier inops & pauper non sit, alioqui si mulier pauper sit, cùm ipsa agat de damno vitando, dotem poterit à marito etiam egeno exigere, vt ex ea percipiat sibi alimenta.

Cæterùm, vt ad propositam præscriptionis quæstionem redeamus, ex his constitutissimum sit, aduersus ecclesiam necessariam esse quadraginta annorum præscriptionem, quod tamen non omninò seruandum est. Nam procedit quoties agitur de præscribendis rebus immobilibus, siquidem res ecclesiæ mobiles vsucapiuntur triennio. text. in d. Auth. quas actiones. & ibi glos. communiter recepta in verb. durantibus. Speculat. in tit. de restit. in integ. §. 2. vers. vt autem. Card. in Clem. 1. notab. 8. de sequest. poss. gloss. in capit. de reditibus. 12. quæst. secunda. Panorm. in capit. cùm causam. de emptio. & venditio. numer. 10. Innocen. Car. & communiter alij, secundum Abb. col. 4. in ca. primo. de in integrum restit. idem notat Angel. Areti. in §. res Fisci. Institut. de vsucap. Felin. Balb. statim citandi. Sic & in actionibus personalibus, aduersus ecclesiam sufficere iuris Ciuilis præscriptionem, quæ aduersus priuatos sufficiens est, & hoc quidem in omnibus his actionibus, quæ semestri, biennio, vel quadriennio tolluntur. probat text. in dict. Authen. quas actiones. & ibi glos. in verbo, durantibus. glos. similis in dict. c. cùm causam. Ex quibus deducitur, in actionibus, quæ minori tempore decennij iure Ciuili tolluntur, vel præscribuntur, par ius esse priuatis, & ecclesijs, quia sicuti & per tempus iure Ciuili statutum excluduntur priuati, ita ecclesiæ, cuius rei exempla obuia sunt in actionibus, quanto minoris, redhibitoria, & his similibus. Notant Abb. in dict. cap. cùm causam. num. 10. & ibi Burgensis col. penult. Iason. in dict. Auth. quas actiones. num. 4. 5. & col. penult. Felin. in dict. cap. de quarta. col. vltim. Franc. Balbus de præscript. 5. part. principa. Fallen. 3. quorum opinio communis est, & in dict. Authen. quas actiones. expressim probatur, vnde fit vt actiones personales, quæ iure Ciuili spacio triginta annorum præscribuntur, non minori tempore quàm annorum quadraginta tollantur: cùm ecclesiæ competunt, iuréque dantur, quod video passim ab omnibus receptum esse.

Hostiensis tamen in d. c. 1. de in integ. restit. aduersus communem opinionem, censet, non obstante iuris ciuilis constitutione, triennalem vsucapionem in rebus mobilibus ecclesiæ minimè procedere, cuius opinionem Panormit. in d. c. 1. num. 13. scribit æquiorem esse, tametsi prior, vt iam meminimus, magis recepta sit, quam & Dinus in reg. possessor. numer. 18. probat.

Et hæc de ecclesijs inferioribus: nam contra Romanam ecclesiam necessaria est centum annorum præscriptio, quod probatur in dict. Authen. quas actiones. & in capitulo, ad audientiam. capitul. cùm nobis. de præscript. c. Nemo. 16. q. 3. modò in præscriptione principale damnum & præiudicium fiat Romanæ ecclesiæ, alioqui si principale damnum inferiori fiat, licèt quodammodo ex hoc & Romanæ ecclesiæ præiudicetur, præscriptio ordinaria sufficiet: sicuti innuit ipse Romanus Pontifex in d. c. ad audientiam. ibi, principaliter. quo in loco gloss. sensit, quòd possit quis tempore ordinario præscribere ius vtile rei aduersus obtinentem illud à Romana ecclesia, quæ directum habet, cuíque in ipso directo non præiudicatur. Eandem opinionem sequuntur Card. Imol. Abb. & Feli. col. penult. in d. c. ad audientiam. Roma. cons. 169. colum. penult. Balbus de præscrip. 5. par. princip. col. 6. versic. secundò limita. & esse communem opinionem fatetur Soci. cons. 266. libr. 2. col. 19. tametsi Hosti. Ioan. Andre. & Antoni. in dict. cap. ad audientiam. existiment adhuc in hac specie requiri centum annorum præscriptionem, ipso domino directo ignorante: nam eo sciente, ipse Hosti. sensit sufficere triginta annorum præscriptionem. tex. in c. 1. §. si quis per triginta. si de feudo fuer. contr. quod & Panor. atque Imol. concedunt, Hostiensis distinctionem sequuti, in quo aduertendum est, quia si dominus directus receperit à Feudatario seruitia, aliáque directi dominij iura per triginta annos, nullam poterit allegare ignorantiam, & ideo, quoad vtile dominium, præscriptio triginta annorum sufficiet, iuxta glos. & communem: quam etiam sequuntur Iason in l. 1. colum. penult. C. de seru. fugit. idem Iaso. in l. vltim. C. de sacrosan. eccles. colum. 6. Angel. & Imol. in l. vsucapionem. ff. de vsucapion. Abb. cons. 18. & cons. 62. lib. 2. colum. vltim. & Aymon Sauilli. in tract. de Antiquit. tempo. 4. part. §. absolutis. numer. 27. & 28. Quòd si contigerit vera ignorantia domini directi, non sufficiet hæc præscriptio, quia ipse valeat contradicere, & hunc præscribentem vtili dominio priuare: cùm non cogatur dominus directus nouum Feudatarium inuitus admittere: quemadmodum Hosti. Ioan. Andre. Anto. Abb. & Imol. in d. c. ad audientiam. & Soci. in dict. cons. 266. significare, & asserere videntur.

Eadem ratione res ecclesiæ, quæ exempta est, & immediatè subiecta Romanæ ecclesiæ, possunt præscribi tempore ordinario, nec est necessaria centum annorum præscriptio. glos. singularis in capit. volumus. 61. q. 4. Abb. numer. 12. & Felin. colum. penult. in dict. capitul. ad audientiam. vbi Imola scribit, hanc opinionem communem esse. idem tenent Panorm. in cap. cum dilecta. col. 1. de confir. vtili vel inutili. Bart. in l. cùm sponsus. §. in vectigalibus. ff. de public. Francisc. Balb. in dict. 5. part. princip. col. 6. vers. secundò limitat. qui latius expendit, & examinat regulam istam, qua diffinitum est aduersus ecclesiam Romanam necessariam esse centum annorum pręscriptionem. Quod ius Imperator Iustinianus eidem tribuerat Nouella constitutione decima, qua & idem concessum est alijs ecclesijs quibusdam. Eam verò legem idem Iustinianus simpliciter reuocauit constitutione centesimavndecima, ita quidem, vt mihi minimè videatur ius, quod Romanæ ecclesiæ tribuerat, abrogasse, cùm eiusdem Romanæ ecclesiæ non meminerit. Quamobrem non temerè exceptionem illam centenariæ præscriptionis aduersus ecclesiam Romanam addideritis, qui Authenticum, quas actiones. Codicis titulo adiecerit. Etiam si Balduinus in Prolegomenis, id vitio vertat, ac tribuat.

Hac verò in parte opportunè quæritur, quod tempus sit necessarium ad præscribendas res principis secularis. Cuius quæstionis examini præmittendum est, res principis posse multifariam considerari. Aut enim sunt res fisco principis delatæ, vel acquisitæ, aut res ad principem in recognitionem supremæ potestatis pertinentes, aut in signum dignitatis principalis eidem principi præseruatæ: aut sunt eiusdem principis, vt principis propriæ: sunt item alia, quæ principis sunt, non tamen vt principis, sed vt priuati, nempe ipsius principis patrimonium, quod segregatum est, & distinctum ab his rebus, quæ sunt propriæ principatus, & regni, vel imperij. His denique quinque modis distinctione præuia adnotatis, erit facillima huius controuersiæ resolutio.

Res quidem fisco principis delatæ, vel iam ex delatione acquisitæ præscribuntur eo modo, quem ipse adnotaui in Epitome quarti Decretalium. 2. part. cap. 6. §. 8. numer. 16. quo in loco probaui, quo tempore præscribantur res delatæ fisco excrimine hæresis, vel ex commissi causa ob non solutum vectigal. Item quo tempore res iam ex quacunque causa fisco acquisitæ, bona vel mala fide vsucapiantur. Etenim inibi probauimus, res delatas fisco seculari ex causa hæresis, vel ex causa commissi ob non solutum vectigal, vsucapi etiam mala fide per quinquennium, & idem in bonis fisco delatis ob crimen læsæ maiestatis humanæ. l. 2. C. de vecti. & commis. Bart. in l. 2. C. de apostat. gloss. in l. Manichæos. C. de hæreticis. tametsi in his Hispaniarum regnis adhuc in præscribendis rebus fisco seculari delatis ob crimen hæresis, seruanda sit constitutio tex. in capitul. 2. de præscrip. in 6. quæ latiùs explicuimus in dicto §. 8. numer. 16. Quòd si res ex his causis fisco non fuerit delata, sed ex alijs, vsucapitur nondum facta denunciatione per viginti annos, bona tamen fide. l. in omnibus. ff. de diuer. & temp. præs. sed si adsit titulus aliquis, decem anni sufficient. l. quamuis. ff. de vsucapio. facta tamen denunciatione sufficit quadriennium. l. 1. C. de quadri. præscripti. quemadmodum Bart. resoluit in dict. l. in omnibus. Imol. in dict. l. quamuis. Angel. in §. res Fisci. Insti. de vsucap. Abb. in c. Cùm nobis. colum penult. de præscript. & Boêrius. q. 264. num. 20. & sequentibus. explicat Dinus in reg. possessor. numer 16. de regul. iur. Balb. item de præscrip. 2. par. 5. partis principalis: quorum distinctio magis communis est. Ea verò bona, quæ fisco ob quodcunque crimen fuere non tantùm delata, sed & per sententiam tradita, non minori quadraginta annorum spacio & bona fide præscribuntur. l. omnes. C. de præscription. triginta vel quadraginta annorum. Bartolus, Imola, & Angelus Aretinus in locis paulò antè citatis.

Secunda rerum species eam legem & conditionem habet, vt in eis locus non sit vlli præscriptioni, siquidem ea, quæ príncipi debentur, in signum & recognitionem supremæ potestatis, & subiectionis, præscribi non possunt: vnde tributa, & census, qui principibus solui debent, non possunt præscribi, nec vlla præscriptione ab eorum solutione quis excusari poterit, lege, competit. iuxta Baldi adnotationem. C. de præscription. trigint. vel quadragint. annorum. notant Abb. in capit. cum nobis. & in capitul. ad audientiam, de præscriptio. Balb. in tract. de præscript. 2. par. q. 1. regia l. vlti. tit. 13. libr. 3. ordinat. vnde potest & illa quæstio examinari, an subditi alicui principi possint præscribere immunitatem à soluendis non quidem tributis, & censibus, sed indictionibus, & super indictionibus, quę non soluuntur in recognitionem potestatis supremæ, & subiectionis, sed pro expensis alicuius belli imminentis, at pro alijs ipsius principis subleuandis necessitatibus? Sunt tamen in hac re adnotanda duo: primùm hîc non esse tractandum de præscribenda nobilitate, ex qua iure regio competit immunitas ab his oneribus soluendis, sicut & competunt alia priuilegia, sed tantùm agendum esse, an possit quis etiam in cæteris plebeius præscribere libertatem à solutione harum indictionum, & onerum. Secundò aduertendum est quæstionem istam examinatam fuisse per Aymon. Sauilli. cons. 111. qui censet, hanc libertatem præscribi posse aduersus ciuitates, & vniuersitates, quæ habent ius hæc onera indicendi, cuius sententiæ auctores sunt Panormita. cons. 94. lib. 1. & cons. 26. colum. 2. libr. 2. Paulus de Castro cons. 313. libr. 1. Corne. cons. 43. colum. 1. libr. 2. & consil. 20. col. 5. libr. 3. & cons. 152. eodem libr. colum. penulti. quibus in locis Corne. existimat, sufficere tempus quadraginta annorum, quo quidem tempore à præscribente non fuerint soluta onera publica ipsius ciuitatis, quæ ab alijs soluta sint. idem tenuerunt Bald. cons. 112. col. vltim. libr. 2. idem cons. 257. eo. li. Curtius Iunior cons. 42. col. penul. & cons. 177. colum. 4. ad finem, quos ipse Aymon sequitur in dict. consil. 111. numer. 12. qui numer. 21. & sequentibus contendit in præscriptione huius libertatis non esse necessarium probare, quòd præscribens fuerit interpellatus ad horum munerum præstationem, & eam negauerit, ac deinde tempus legitimum ab hac negatione transierit, contra Alexand. in consil. 136. nu. 19. libr. 2. vbi expressim contendit, ad præscriptionem huius libertatis, & immunitatis esse necessariò præmittendam interpellationem, & eius contradictionem, adduxit Alexand. l. cùm scimus. & ibi Bartol. C. de agricol. & censit. libr. 11. & Bartol. in l. in filijs. C. de decurioni. libr. 10. eandem opinionem Alexandri sequuti sunt Curtius Iunior cons. 60. col. penul. Anto. Rube. cons. 21. col. 2. à quibus & ab Alexand. rursus discedit idem Aymon Sauillianus in tract. de Antiquit. temporis. 4. parte, cap. circa præmissa. numer. 36. & 38. respondét que in dict. cons. 111. num. 21. ad l. cùm scimus, dicens inibi tantùm requiri ad præscribendam libertatem seruitutis ex non vsu, quòd euenerit casus, quo potuit ea seruitus in vsum deduci, & non fuerit deducta. l. Attilicinus. ff. de seruit. rustic, prædio. l. si partem. §. si per fundum. ff. quemad. seruit. amitt. Imò & Alexand. Imolensis in cons. 30. lib. 5. nume. 12. scribit, satis esse ad præscribendam immunitatem istam à solutione onerum & indictionum, quòd quadraginta anni transierint, quibus onera ista non sunt à præscribente soluta: cùm tamen eodem tempore fuerint publicè ciuibus indicta, quod quidem Alex. responsum Iason sequitur in consil. 210. lib. 2. col. vlt. & cons. 25. lib. 3. colum. 2. & consil. 101. libro 4. vnde apparet aduersus ciuitates posse præscribi hanc immunitatem à solutione munerum & indictionum per quadraginta annos. Quid igitur dicendum de hac præscribenda immunitate aduersus Regem, & Principem, pro quo adest iusta huius regni pragmaticas sanctiones in hisce muneribus & indictionibus ab omnibus in vniuersum soluendis præsumptio, eáque resistit volenti se ab his oneribus eximere? Huius sanè quęstionis dissolutio constabit ex his, quę statim dicentur. Nam regia lex 6. titu. 29. part. 3. in specie respondet in his, & alijs, quæ iure reditus Regi præstantur, non esse admittendam præscriptionem.

Ex his verò, quæ in hac secunda specie diximus, constat, non posse per subditum aduersus principem præscribi summam illam, & supremam iurisdictionem, quæ in eo versatur, quòd ab omnibus inferioribus iudicibus ad principem appelletur. Hæc enim principi competit in signum supremæ iurisdictionis, potestatis, & subiectionis recognitionem, secundum Bal. in Auth. quas actiones. C. de sacrosan. eccl. numer. 14. Qua de re extat apud nos pulchra Regia lex 6. tit. 13. lib. 3. Ordinat. quæ expressim vetat huius supremæ iurisdictionis præscriptionem: ita quidem, vt nullus Dux, Comes aut Marchio possit præscriptione acquirere, ne ab eo ad Regem appelletur. Non me latet frequentiori Doctorum calculo probari posse subditum alicuius Principis secularis exemptionem præscribere, eo quidem sensu, vt nulli subiectus sit, neminemq́ue, nec Imperatorem ipsum, eiúsue potestatem recognoscat: quod ipse tradidi in regul. peccatum. de regul. iuris. in 6. parte 2. §. 9. nume. 9. Et tamen id obtinet, quia hic gerit libertatis & exemptionis negotium, nec se cuiusquam subditum esse profitetur. At si quis professus sit, ac denique non inficietur, se alteri Principi subditum esse, hic nullo modo potest præscriptione aliqua acquirere, quòd ab eo ad supremum Principem non appelletur: nec potest summam illam, quam verè agnoscit, iurisdictionem effugere: esset etenim hoc absurdum, quemadmodum docet Oldra. cons. 172. col. 1. & idem 244. colu. 2. & cons. 154. col. 1.

Tertia species constituitur ex his, quę non debentur Principi in signum supremæ potestatis, & subiectionis recognitionem: sed tamen Principi ratione dignitatis præseruantur, & competunt ita, vt nullus ea præter Principem expedire possit, vt tabellionum institutio, vectigalium inductio, illegitimorum legitimatio, & his similia, quorum mentio fit in c. super quibusdam. §. præterea. de verborum signific. & per Doctores inibi. & in capitu. primo, quæ sint regalia. libr. Feudorum. Hæc quidem acquiruntur per inferiorem à Principe præscriptione tanti temporis, cuius initium memoriam hominum excedat. textus in dicto capi super quibusdam. §. pręterea. ex quo id passim Doctores adnotarunt, præsertim Panormitanus in capit. cùm nobis. columna prima, de præscriptionibus. Bartol. in l. si publicanus. §. vltimo. ff. de public. Abb. in capit. cùm contingat. columna quinta, de foro compet. Alexand. in l more. ff. de acquirenda hæredita. columna secunda. Aretin. consilio 30. dubio tertio. Decius consilio 341. columna penultima. & consilio 496. columna secunda. latissimè Balb. in tract. de præscriptio. 2. par. 5. partis principalis. quæsti. 3. Ex quibus tandem constat, hanc opinionem communem esse: atque ita fatetur præter alios Iason in l. Imperium. num. 20. ff. de iurisdict. omnium iudi. vbi meri Imperij, quod Principi tantùm competit, mentionem agens, scribit, posse id acquiri per præscriptionem eius temporis, cuius initij memoria humana non est. Nec minoris temporis præscriptio sufficit ad hæc acquirenda, cùm in his præsumptio sit pro ipso Principe, & contra pręscribentem vehemens quidem & resistens horum iurium absque Principis mandato exercitationi, ideoq́ue vel est necessaria pręscriptio eius temporis, quod memoriam hominum excedat, vel quadraginta annorum, cum titulo, iuxta decisionem tex. in c. 1. de præscrip. in 6. cuius ipse mentionem feci, & intellectum examinaui lib. 1. variar. resolut. capit. 17. Sed dubitatur à plerisque, sitne ad hanc præscriptionem immemorialem necessaria ipsius Principis scientia & patientia: qua de re oportet memoria repetere, quę diximus in §. præcedenti, & præsertim in principio huius secundæ partis. nume. 8. & sequentibus. Nam iuxta opinionem eorum, qui præscriptionem immemorialem admittunt in iuribus incorporalibus absque scientia & patientia, itidem dicendum erit in hac quæstio. quam modò tractamus, non esse necessariam scientiam Principis, nec patientiam. At si è diuerso contrariam opinionem recipiamus, dubio procul erit necessaria Principis scientia & patientia. Sic sanè, vt in dict. nume. 8. ad finem adnotauimus, in his erit necessaria pręter tempus immemoriale scientia, & patientia Principis: idq́ue præmittit Abbas in c. cùm nobis. colum. 2. ver. circa hanc particulam. & colum. pen. vers. quædam sunt iura. de præscrip. quem sequitur Aymon in tract. de antiquita. temporis. 4. parte. c. absolutis. numero 18. Ex quo falsum esse videtur, quod adnotauit Bald. consilio 242. libr. 2. & sensit Alexan. consilio 24. libr. 5. colum. 5. versicu. benè facit. quibus in locis vterque tenet, in his, quæ Principis dignitati reseruata sunt, quæque alius præter Principem agere nequit, sufficere præscriptionem quadraginta annorum, modò accesserit huic præscriptioni scientia & patientia Principis. Etenim hoc falsum est, nam si scientia est necessaria ad acquirendam quasi possessionem, sine qua præscriptio non procedit, hæc omninò exigitur, siue sit tempus, cuius initium memoriam hominum excedat, siue minus. At si præscriptio contingat in his, in quibus contra præscribentem est vehemens, & constituta iuris præsumptio, non sufficit, nec quasi possessio, nec minus tempus, quàm sit illud, quod hominum excedit memoriam, nisi titulus præscriptioni causam dederit: vt probatur in dict. cap. 1. de præscript. in 6. Multò magis hac in re non est admittenda Iasonis sententia in l. Imperium. ff. de iurisdict. omn. iud. num. 22. qui censet sufficere triginta annorum præscriptionem ad acquirendum merum Imperium: vbi accesserit præscriptioni scientia, patientiaq́ue ipsius principis. Merum enim Imperium plura continet, iuxta communem Doctorum interpretationem, quæ Principis dignitati reseruantur: ideoque non erit sufficiens præscriptio triginta annorum ad eius acquisitionem. Præsertim tempus istud minimè sufficiens erit, si pręmittamus in his ferè rebus acquirendis dari quasi possessionem discontinuam, quę requirit regulariter tempus, cuius memoria penes homines non sit. l. hoc iure. §. ductus aquę. ff. de aqua quotid. & æstiua. tametsi hæc ratio posset tolli ex his, quæ ipse tradidi in libro 1. Variarum resolut. c. 17. num. 10. & sequentibus. cùm ex inibi adnotatis appareat, pleraque ex his, quæ dignitati Principis competunt, non habere causam discontinuam, sed potiùs continuam: & præterea non omninò verum esse, quod in præscribendis seruitutibus habentibus causam, vel possessionem discontinuam, sit necessarium tempus illud, cuius initium memoriam hominum excedit.

Quarta species ea comprehendit bona, quę Principis, vt Principis sunt, vtpote, quæ Regiæ Coronæ competunt, & eius propria sunt: & tamen possent esse Iure Communi alicuius priuati, qualia sunt prata pascuorum, saltus ferarum, viuaria, prædia rustica, & vrbana: quæ quidem non fuêre Principis fisco propter aliquod crimen delata, nec tradita. horum bonorum, & eorum, quæ sub quinta specie traduntur, videtur meminisse Regia lex 1. titu. 17. part. 2. In his quidem rebus sub hac quarta specie contentis quidam censent, non esse admittendam præscriptionem minorem centenaria: huius opinionis auctores sunt glo. in Authent. de non alienandis, aut permutand. §. vt autem lex. in verbo, nec multum. Angelus & Baldus in l. 2. C. commun. de vsucapio. Baldus in l. 1. colu. 2. C. de annali. except. Baldus idem in l. sicut. de præscrip. triginta annorum. col. vlt. Alex. cons. 24. lib. 5. num. 14. Felin. in c. ad audientiam. nu. 22. de præscriptio. Alexand. consilio 84. numero 2. libro 1. Matthæus Afflict. in constitut. Neapol. lib. 3. Rubr. 31. constitutione, Quadragenalem. numer. 4. & 5. Isernia in Rub. de prohib. feud. alienat. per Federic. §. pręterea. numero 17.

Verùm Nicolaus Boêrius quæstione 264. numero 25. expressim asseuerat contrariam sententiam communem & veriorem esse, adijciens præscriptionem illam, cuius meminit l. vlt. C. de sacrosanct. Ecclesi. ad quadragenariam omninò iure nouo redactam fuisse: idq́ue scribit communi omnium consensu receptum esse. in hoc tamen vltimo improbat Boërij sententiam Aymo. Sauillianus in tract. de antiqui. temp. 4. parte. c. absolutis. numero 37. Quamobrem in huius quæstionis examine aliquot discriminatim, & distinctè adnotanda sunt.

Primùm, quòd lex vlt. C. de sacrosanct. Eccles. statuens, nullam præscriptionem centenariam minorem admittendam esse aduersus Ciuitates, Ecclesias, Hospitalia, causás que pias in his rebus, quæ vel testamento relictæ vel venditæ, vel donatę fuerint, tantùm sit correcta quo ad Ecclesias, monasteria, hospitalia, & similia, non tamen quo ad ciuitates: quæ quidem sententia probatur in Auth. quas actiones. per quam correctio inducitur, & tamen ea constitutio solùm de Ecclesijs, non de ciuitatibus tractat: atque ita isthęc interpretatio communis est, sicuti testantur Iaso. in dict. Authentica, quas actiones. numero 21. Aymo. in dicto numero 37. idem latiùs in principio quartæ partis. numero 99. & sequentibus. Quo fit, vt manifestus fuerit lapsus Boêrij hac in re, dum contrariam sententiam existimat communem esse.

Secundò illud, ni fallor, certissimi iuris est, in illis casibus specialibus, quos Imperator in d. l. vlti. tradit, aduersus Principem necessariam esse centenariam præscriptionem, nec minorem sufficere, quo in sensu accipienda est gloss. in d. §. vt autem lex. cum his auctoribus, quorum paulò antè post eam memini. Etenim si ciuitati in illis casibus ius hoc datum est, maiori, aut saltem eadem ratione, idem Principi datum esse censendum erit. Et præter Angel. & alios modò citatos, hanc sententiam tenuerunt Bar. in l. in omnib. ff. de diuers. & temp. præscr. Alber. & Imol. in l. quamuis. ff. de vsucap. Abb. in c. cùm nobis. col. penul. de pręscrip. Ange. in §. res fisci. Instit. de vsucap. Socyn. in consil. 86. colum. vlti. vers. quintò, hæc conclusio. libro 1. Aymon. in dicta quarta parte. capit. absolutis. numero 40.

Tertiò, in his rebus, & bonis, quæ fisco Principis, vel ratione criminis, aut ob vectigal non solutum, similíue causa deferuntur, opinor non esse necessariam centenariam præscriptionem: sed eam sufficere, quæ in prima specie à nobis superiùs tradita fuit. Quod ex Bartol. in dict. l. in omnibus. & his, quorum modò meminimus, palàm deducitur. Qui denique in hoc tractatu de præscriptionibus expressim distinguunt casus in d. l. vlti. nominatos, ab his reb. quæ Principis fisco ex lege deferuntur.

Quartò ex præmissis deducitur, extra casus in d. l. vlt. ab Imperatore nominatos, Principem, eiusq́ue fiscum minimè gaudere centenaria præscriptione, sed tempus quadraginta annorum regulariter ad præscribendum aduersus Principem sufficere. l. omnes. C. de præscr. triginta vel quadrag. annorum, nisi aliud lege Regia, aliáue constitutione speciatim cautum fuerit. Quod colligitur ex his, quæ in hac vltima quatuor assertionib. distincta resolutione adnotabimus. & probat optimè Aymon in d. c. absolutis. num. 40. & sequentibus. quem legito ad interpretationem d. l. vltimæ. Sic extra casus in d. l. vltim. nominatos aduersus ciuitates, quadragenaria præscriptio sufficit, & necessaria est. ex d. l. omnes. idq́ue adnotarunt Alexand. consilio 16. numero 24. libro 5. Aretin. consil. 154. colum. vlti. Bal. de præscript. 3. parte 5. partis principal. quęst. 1. Regia l. 7. tit. 29. part. 3. cui adde l. 4. & 5. tit. 28. ea part. atque omninò legito Roder. Xuares allegat. 15. Quamuis glo. Angel. Bald. & alij in vniuersum responderint, aduersus Principem secularem non esse admittendam præscriptionem minorem centenaria, sicuti nec contra Romanam Ecclesiam: quam opinionem reprobant Henr. in c. diligenti, de præscript. & Guido Papę. quæsti. 416. qui post Henr. col. vlt. extra casus d. l. vlti. quæ quadragenariam præscriptionem aduersus Principem regulariter exigit.

Vltima species de his rebus agit, quæ Principis propriæ sunt: non tamen ea Princeps habet iure principatus, sed vt priuatus: quippe qui ea habuerit, priusquàm Princeps esset, vel ea iure priuato acquisierit. Et certè in his rebus aduersus Principem admittitur pręscriptio ea, quæ aduersus priuatum iure est admittenda, secundum Bald. in l. 2. in princip. C. communia. de vsucapi. cuius opinionem pluribus comprobat Aymon in dict. 4. parte. de antiquita. temporis. c. absolutis. numero 33. & 34. præsertim ex gloss. in capi. possessiones. 16. quæstione 4. quæ voluit, res patrimoniales Clericorum præscribi eo tempore, quo res Laicorum præscribuntur, cùm non gaudeant priuilegio rerum Ecclesiarum. cuius gloss. opinionem frequentissimo interpretum suffragio probatam sequitur Rom. singul. 415. Salyc. & Iason in d. Authent. quas actiones. ad finem: eiusq́ue & nos meminimus. libr. 1. variar. resolut. c. 4. numero 3. tametsi Guido Papæ in d. qu. 416. in his rebus præscribendis, quæ Princeps, vt priuatus, obtinet, necessariam esse asseueret quadraginta annorum præscriptionem, post Henricum in dicto capi. diligenti. colum. vltima ex dict. l. omnes. Horum verò sententia omninò referenda est ad ea bona, quę per Principem iure & titulo Principatus possidentur: licet ea non sint Principib. propria iure supremæ dignitatis, cùm possent & à quolibet priuato possideri, & acquiri: sicuti superiùs distinximus penultima specie.

SVMMARIVM.

- 1 Iurisdictio, & mistum Imperium præscriptione possunt acquiri.
- 2 Consuetudo & præscriptio differunt.
- 3 Jurisdictio, merum & mistum Imperium in præiudicium Principis non acquiruntur minori tempore, quàm eo, cuius initium memoriam hominum excedit.
- 4 Regia constitutio vltima. titu. 13. lib. 3. ordi. de præscriptione iurisdictionis examinatur.
- 5 Iurisdictio in præiudicium inferioris à Principe præscribitur tempore ordinario.
- 6 Latè discutitur differentia inter præscriptionem immemorialem & centenariam.
- 7 Quo pacto probatur immemorialis præscriptio. Et ibi intellectus Taurinæ constitutionis.
- 8 Quomodo probetur centenaria præscriptio.
- 9 An sit satis ad probationem centenariæ, quòd immemorialis legitimè probetur.

§. TERTIVS.

DE iurisdictione autem, an ea possit acquiri præscriptione, frequentissime controuertitur: ac tandem omnium consensu receptum est, merum, mistum Imperium, iurisdictionem criminalem & ciuilem præscriptione acquiri posse. Hanc opinionem probauerunt Bartol. in l. 1. §. denique. ff. de aqua quotidia. & æstiua. atque inibi Imol. & Rom. Baldus in l. 1. C. de emancipatio. libero. Panormit. colum. 4. & ibi omnes in cap. cùm contingat. de foro compet. Bar. Albericus, & alij. in l. Imperium. ff. de iurisdict. omnium iud. vbi Iaso. præ cæteris, numero 20. fatetur hanc opinionem communem esse. idem asseuerat Balbus de pręscript. 5. part. princip. 2. part. quæstio. 3. Nam in citandis huiusce partis auctoribus minimè immorabor: quippe, qui videam ab alijs id negotium diligenter expeditum esse, & deinde, quia dubio procul certissimum esse opinor hanc opinionem communem esse: cuius item meminit Ioan. Lup. in c. per vestras. 2. nota. §. 1. num. 27. ex antiquioribus Oldr. consilio 254. Iacob. à Bello visu in Authent. de defensoribus ciuit. §. nullam.

Pro huius opinionis probatione adducitur tex. in c. irrefragabili. §. excessus. de offi. ordin. Et in capit. cùm contingat. de foro compet. & in l. viros. C. de diuers. offi. libr. 11. ibi tamen de consuetudine mentio fit, non de præscriptione. Etenim consuetudo iurisdictionem dare potest. gloss. in c. quanto. de offici. ordin. l. vlti. C. de emancip. libero. gloss. in c. conquestus. 9. quęstio. 3. glo. Bart. & Doct. maximè Iaso. numero 43. in l. morem. ff. de iurisdict. omni. iudic. idem Iaso. in l. 3. num. 34. ff. de acquir. possess. text. & inibi latè Felin. in c. auditis. de præscript. Balbus in tracta. de præscript. 2. parte. colum. 7. Rochus Curtius in c. vlti. de consuet. folio paruo. 17. colu. 4. non ex hoc necessariò deducitur idem dicendum esse de præscriptione, cùm multifariam consuetudo & præscriptio differant, quemadmodum tradidêre glo. Panormit. & alij communiter, præsertim Rochus folio 44. in dict. c. vlti. de consuetu. Francisc. Balb. de pręscript. 1. parte. quæsti. 10. Abb. & Doct. in cap. cùm Ecclesia. de caus. possess. & proprieta. omnium latissimè Aymon. Sauilli. de antiquita. temporis. 4. parte. in princip. Potissimum verò discrimen est, quòd consuetudo ex communi & promiscuo vsu ius constituit, & acquirit omnibus eius regionis, aut populi ciuibus, nec alicui specialiter prodest, nec nocet. vnde nec certus est aliquis qui præscribat, nec contra quem pręscribatur. At præscriptio certum vsum habet illius, qui præscribit, eiq́ue vtilitatem, & ius priuatum acquirit: & deinde contra quendam priuatum instituitur, & dirigitur ad eius priuatum incommodum: sicuti eleganter explicant Abbas & Card. quęstione 8. in dicto c. vlt. Corne. consil. 268. colu. 5. lib. 4. Aymon. in dict. 4. parte de Antiquita. temporis. 7. differentia. nume. 21. Dec. consilio 134. colum. fi. vnde, si quis priuatus aduersus aliquam vniuersitatem quicquam vsu temporis quæsierit, hæc erit vera præscriptio. Sic, vbi vniuersitas è contrario quid per vsum induxerit contra priuatum, eadem ratione præscriptio dicetur. Item, si vniuersitas aduersus aliam vniuersitatem ius pascendi intra illius limites acquirere tentat, erit præscriptio propria. Quod si vsu promiscuo duarum vrbium vicinarum inductum fuerit, vt absque vlla distinctione vtriusque oppidi agri sint compascui, & communia pascua vicinis & oppidanis, hęc verè consuetudo dicetur. Hinc ipse infero probari omninò iurisdictionem acquiri posse præscriptione in locis paulò antè citatis. Nam etsi inibi fiat mentio consuetudinis, profectò illa consuetudo propriùs & aptiùs præscriptio dicetur. Sed præter hæc communis sententia Doctorum in dict. l. Imperium. planè deducitur ex ea resolutione, quam tradidi proximo §. vltima eius parte. Etenim vtcunque iurisdictio merum & mixtum Imperium ad Principem pertineant, ea pręscriptione acquiri posse, satis manifestum fecimus: omissa illa suprema recognitione, quæ per subditum præscribi non potest. Igitur constitutissimum sit, iurisdictionem Ciuilem & criminalem, merum ac mixtum imperium, sicut & alia, quæ Principis propria sunt, & ad Principem pertinent, præscriptione acquiri posse. An verò sit necessaria Principis scientia, id constabit ex his, quæ adnotauimus in hac 2. par. in princip. numero 8. & sequentibus. Et hæc vera sunt, tametsi l. 6. tit. 29. par. 3. expressim voluerit, iurisdictionem præscriptione acquiri non posse. Ea etenim constitutio erit interpretanda iuxta eam resolutionem, quæ paulò pòst tradetur.

De tempore autem ad iurisdictionis præscriptionem, vel ad meri & misti imperij acquisitionem satis controuertitur inter vtriusque Iuris interpretes. Ego verò id conabor efficere, vt huius quæstionis & nodi expedita sit dissolutio. Et in primis illud erit obseruandum, quod iam semel in proximo §. admonuimus, iurisdictionis, meri & misti imperij, similiumq́ue iurium quasi possessionem potiùs habere causam continuam, quàm discontinuam: iuxta Barto. sententiam in l. iusto. §. non mutat. ff. de vsucap. quę communiter recepta est. Quia hęc iura personis ipsis competentia retinentur continuo animo: ideoq́ue hac in parte tractandum non est de tempore, cuius initium memoriam hominum excedat, ea ratione, quod quasi possessio discontinua sit, & tunc tempus hoc requiratur, secundum gloss. & communem in l. seruitutes. in 4. ff. de seruitu. cùm hîc detur quasi possessio continua, sicuti in specie adnotarunt Bald. in l. 1. C. de emancip. liber. nu. 20. & in d. l. imperium. in rep. nu. 13. & in cons. 439. lib. 3. Ancha. cons. 142. nu. 21. & alij plerique frequentissimè. His denique pręnotatis sit prima conclusio.

Merum imperium aut iurisdictio, cùm aduersus Principem præscribenda est, inq́ue præiudicium Principis, cui iure competit, non minori tempore acquiritur, quàm eo, cuius initium memoriam hominum excedat, vel quadragenario, titulo tamen præmisso. Hæc assertio duas habet partes, quarum prior probatur ex eo, quòd merum imperium plura contineat, quæ ad supremam Principis dignitatem speciali quodam iure pertinent. Quorum acquisitio necessariò exigit tempus illud, cuius initium memoriam hominum excedit. c. super quibusdam. §. præterea. de verbor. significa. vel quadraginta annorum, præmisso titulo: sicuti tradidimus §. pręced. numero 8. versicu. tertia species. reliqua verò, quæ ad iurisdictionem causarum criminalium & Ciuilium attinent, ita propria Principis sunt, vt nemini conueniant, nec competere, præterquàm ipsi Principi valeant: in quibus præsumptio Principi suffragatur, ac cæteris aduersatur omninò. Nam iurisdictio tota ipsius Principis est, nec sine ipsius mandato per aliquem exerceri potest. l. 1. ff. de constit. princip. notant Doct. in l. 1. ad finem. ff. de iurisdict. omni. iud. Andr. Isern. in proœmio constitutionum Neapoli. Et ibi Matthæ. Afflictus quęstione 3. Regia lex 1. & 2. titu. 1. lib. 3. ordinat. vnde iure ordinario, & iuris maxima præsumptione intra totius regni limites iurisdictio Regis est: ita quidem vt ciuitatibus ac populis, nobilibusq́ue quacunque dignitate præditis obstet hæc iuris præsumptio, quæ Regi patrocinatur: atque ideò in præscribenda iurisdictione, eaq́ue acquirenda obseruanda est constitutio. text. in c. 1. de præscr. lib. 6. cuius lib. 1. Variar. resolut. c. 17. numero 7. mentionem fecimus. Ex quibus & posterior conclusionis pars satis est confirmata: ac denique sententia eorum probata, qui existimant, merum Imperium aduersus Principem non posse præscribi aliter quàm per tempus, cuius initium memoriam hominum excedat. Quod Paulus de Castro adnotauit in dict. l. Imperium. colum. vltim. & alij passim item obseruarunt. Qui tamen hoc intelligunt circa ea, quæ Principi reseruata sunt in priuilegium dignitatis, quod nemini dubium esse potest. per capit. super quibusdam. de verb. signi. cuius nos sæpissimè meminimus. Sed ipse latiorem constitui assertionem, ex qua opinor ad præscribendam quamcunque iurisdictionem aduersus Principem, eius quasi possessorem, necessaria fore tempora, quæ continentur expressim in cap. 1. de præscript. in 6. ea quidem ratione, quòd Iure Communi & Regio præsumptio sit maxima, quæ dictat, iurisdictionem Principis esse, nec ad alium absque Principis permissione posse pertinere. vnde præsumptio, quod iam satis admonui, Principi suffragatur: cæteris verò contraria est. idemq́ue sensit Ioan. Lupi. in c. per vestras. de donatio. 2. notab. §. 1. numero 43. est & pulchra l. 4. tit. 1. lib. 2. & l. 8. tit. 14. lib. 3. ordinat. quæ expressim asserit quo ad iurisdictionem ciuilem & criminalem Iuris communis, præsumptionem regi patrocinari: cæteris autem contrariam esse.

Hinc denique examinanda est Regia constitutio ab Alfonso Rege Compluti condita, Aera Cæsaris millesima trecentesima, octuagesima sexta. titu. 27. l. 2. quæ refertur lib. 3. ordinat. tit. 13. l. vlt. cuius tres ipse constituam partes. Prima etenim satis euidenter probat, iurisdictionem ciuilem & criminalem posse acquiri per nobiles, aliosq́ue eam proprio nomine exercentes per tempus, cuius initium hominum memoriam excedat, etiamsi titulus aliquis huius iurisdictionis & vsus minimè probatus fuerit: qua in parte Regia lex dictat, quòd nos modò asseuerauimus, iurisdictionem ciuilem vel criminalem non posse acquiri minori tempore, quàm sit illud, cuius initium memoriam hominum excedit. Igitur sat ex ea lege constat, id statutum fuisse propter præsumptionem Iuris Communis, quæ Regi propitia est, alijs verò refragatur, ideoq́ue tanti temporis vsus necessarius est. cui quidem constitutioni adstipulatur hæc prima conclusio. & pręterea Pauli Castrensis Theorica in dicta l. Imperium. colum. vltim. quæ habet, non posse minori tempore, quàm eo, cuius initium memoriam hominum excedit, præscribi ea, quæ absque Principis concessione exerceri non possunt. l. hoc iure. §. ductus aquæ. ff. de aqua quot. & æstiua. Sic & Bal. in dict. l. Imperium. in repetitione. numero 13. asserit, merum vel mistum Imperium non posse acquiri contra Principem in eius præiudicium, aliter quàm per tempus, quod appellant immemoriale. Idem post Gulielm. de Cuneo tenet ibi Alber. nume. 40. atque ita hanc opinionem, quæ eadem est cum prima conclusione, asserit communem esse Gaspar Lusitanus in dicta l. Imperium. colum. 38. Imò in specie Curt. Iunior consilio 147. nume. 26. ostendit communem esse opinionem, quòd nec mistum Imperium, nec simplex iurisdictio præscribatur minori tempore, quàm eo, cuius initium memoriam hominum excedit. Eadem tamen ratione in specie constitutionis Regiæ sufficeret loco immemorialis præscriptionis quadraginta annorum vsus cum titulo eius, qui concedere eum vsum poterat. text. in d. c. 1. de præsc. in 6. Secunda pars Regię legis probat, iurisdictionem criminalem posse præscribi etiam contra Principem, & in eius præiudicium centenaria præscriptione, non minori. Hæc verò decisio deduci potuit à Nouella Iustiniani in Authent. quas actiones. C. de sacrosanct. Eccle. qua sancitum est, non esse admittendam contra Romanam Ecclesiam præscriptionem minorem centenaria, quam & ad pręscriptionem iurisdictionis Bald. inducit in l. 2. C. de seruit. & aqua. q. 6. nu. 25. idemque priuilegium habere Principem secularem, adnotarunt quidam, quorum opinio fuit examinata in §. præcedenti. num. 9.

Tertia legis Regiæ pars statuit, præscribi posse iurisdictionem ciuilem aduersus Regem quadraginta annorum vsu: & hoc quidem forsan deductum est à l omnes. C. de præscrip. triginta vel quadrag. annorum. superest tamen explicare, quænam sit differentia inter primam, & vltimas legis Regiæ partes: siquidem prima ad præscriptionem iurisdictionis ciuilis & criminalis simul exigit tempus, cuius initium memoriam hominum excedat. Sed verè, ni ego fallor, prima pars tractat de iurisdictione ante illius legis constitutionem per nobiles, aliosq́ue priuatos obtenta in aliquot ciuitatibus & villis, atque oppidis, quæ possederant. Vltima verò pars, quæ de centenaria & quadragenaria præscriptionibus agit, tantùm loquitur de iurisdictione post eam legem acquirenda, statuens, quonam tempore in posterum iurisdictio acquiratur. atque hic sensus constare videtur ex verbis dictæ l. vltimæ, & euidentius ex d. l. 2. tit. 27. apud veteres Alfonsi leges. Quòd, si discrimen istud non placuerit lectori, oportebit profectò inquirere, an in præscriptionibus illis centenaria & quadragenaria sit necessarius titulus, saltem vt is allegetur, sicuti Ioan. Lup. sensit in dicto §. 1. numero 43. Quasi ea sit potissima differentia, quòd in priori legis parte sufficiat immemorialis præscriptio, in posteriori verò loco huius immemorialis sit necessaria centum, vel quadraginta annorum præscriptio, titulo saltem allegato, qui alioqui probandus est in quadragenaria præscriptione, quę Iure Communi immemorialis defectum supplet, iuxta c. 1. de præscri. in 6. sed hęc expedientur inferiùs, cùm materiam tituli, & differentias inter centenariam atque immemorialem præscriptiones tractabimus. Quibus adde omninò l. 2. tit. 9. libr. 5. ordinat. secunda conclusio. Iurisdictio in præiudicium alicuius priuati, ac contra priuatum, non contra Principem, tempore ordinario, quo alia iura præscribuntur, acquiritur. Hæc verò conclusio satis manifesta est, cùm nulla detur ratio, quæ maius tempus exigat in præscribenda iurisdictione aduersus priuatum, quàm quod exigitur in pręscribendis cęteris iuribus incorporalibus. sic sanè video ferè apud omnes, præsertim iuniores hanc assertionem certam esse. in d. l. Imperium. Eandemque sequuntur, & probant Bald. consil. 439. libr. 3. idem in l. 1. nu. 18. C. de emancipa. libero. Anch. cons. 142. nume. 12. Alex. cons. 16. nu. 27. lib. 5. qui hanc opinionem fatetur communem esse. idem asseuerat eam sequutus Balb. de præscr. 5. part. princip. 2. part. vers. circa primam q. quibus item accedit Aret. in cons. 154. col. vlt.

Ex his primùm infero falsum esse, quod Ias. in d. l. Imperium. scribit nu. 22. existimans, merum, mistum Imperium, & iurisdictionem aduersus Principem præscribi tempore ordinario decem annorum, data scientia ipsius Principis: eo verò ignorante esse necessarium tempus id, cuius initium memoriam hominum excedit, additq́ue Iaso. hanc sententiam magis communem esse. & Iasonem sequitur Balbus in d. vers. circa primam. Etenim etiam sciente Principe ad præscribendam iurisdictionem ei competentem, necessarium est tempus immemoriale, vel quadraginta annorum cum titulo, sicuti paulò antè ostendimus. vnde Iasonem expressim carpit Curti. Iunior consil. 174. nume. 38.

Secundò hinc apparet, Iasonem errasse, dum opinatur, quasi possessionem iurisdictionis esse discontinuam. Nam verè causam continuam habet, vt superiùs probatum est.

Tertiò, dum Iaso. fatetur ex glo. in l. seruitutes. ff. de seruit. ad præscriptionem seruitutis discontinuę sufficere triginta annorum cursum, adhuc fallitur, siquidem ex glo. suprà dicta communi omnium suffragio recepta constet, requiri tempus, cuius initium memoriam hominum excedat. De quo alibi ipse disputaui, & in specie Ias. sententiam in hoc im probarunt Lusita. ibi. col. 38. & Cur. Iunior in d. cons. 147. numero 38.

Superest modò expendere, quod discrimen sit inter præscriptionem centum annorum, & eam, quæ vulgò immemorialis appellatur, ac constat ex eo tempore, cuius initium memoriam hominum excedit. Card. etenim in c. si diligenti. ad finem. de præscript. in ea est sententia, vt censeat, præscriptionem immemorialem maiorem esse centenaria. Huic subscripsêre Felin. ibi in fi. idem Felin. in c. ad audientiam. col. vlt. & in c. cùm nobis. col. 2. eod. tit. Et Gaspar. Lusita. in d. l. Imperium. col. 39. Quorum ratio ea est, quòd præscriptio immemorialis titulum non requirat: centenaria verò absque titulo non procedat. tex. opt. in d. c. si diligenti. ad finem, quo in loco expressim hoc probatur. Contrariam conclusionem tenet glo. in d. c. cùm nobis. quæ censet, non esse satis ad probationem centenariæ præscriptionis, quòd probetur immemorialis præscriptio. cuius gl. auctoritate, & alijs propositis rationibus aduersus Cardin. omninò tenet contrariam sententiam Aymo. in tract. de antiquit. tempo. 4. par. c. absolutis. in princ. Ego verò aliter existimo rem hanc definiendam fore, siquidem illud certissimum est, immemorialem pręscriptionem à centenaria differre: & ideò quandoque maior censebitur altera, vel ob maius priuilegium, vel ob aliam causam, quandoque minor ob faciliorem eius probationem. Vnde discrimina vtriusque proponam, non quidem omnia, sed ea, quæ huic negotio aptiùs seruire possint, vt huius quæstionis solutio faciliùs colligatur.

Prima quidem differentia ea est secundum Card. & Felin. ac Lusita. quòd pręscriptio centenaria contra Roma. Ecclesiam titulum requirit præter tempus & bonam fidem. idem Aym. concedit in d. c. absolutis. nu. 8. dicens idem esse in præscriptione quadraginta annor. contra quamlibet Ecclesiam: sicuti not. Bellamera consilio 3. col. 3. ex c. si diligenti. de præscrip. idem Bellamera in c. cùm nobis. de præscript. nu. 7. in quadragenaria contra Ecclesias inferiores, & in centenaria contra Ecclesiam Rom. titulum esse necessarium, probare conatur. Sed isthæc tituli ratio minimè exigitur in ea præscriptione, quæ constat tempore, cuius initium memoriam hominum excedit, quod receptissimum est. Et sanè mihi hæc differentia omninò non placet, nam nec Iure Canonico nec Ciuili titulus requiritur in præscriptione quadraginta ann. contra Ecclesias inferiores, nec in pręscriptione centum annor. aduersus Ecclesiam Roman. nulla etenim in materia tituli requisiti ad præscribendum est differentia inter ius Canonicum & Ciuile: quemadmodum diximus lib. 1. Variar. resolut. c. 17. nume. 7. & resoluit Balb. de præscript. 2. part. 3. part. princip. q. 6. & idem 2. par. 4. part. princ. qu. 2. col. 3. vnde vtroque iure in præscriptione decem vel viginti anno. necessarium est, quòd titulus allegetur & probetur: at in præscriptione triginta vel quadraginta annorum, vel centenaria, etiam contra Ecclesiam Roma. titulus necessarius non est, nisi præsumptio Iuris communis sit contra pręscribentem. tex. in ca. 1. de præscrip. in 6. Dyn. in reg. possessor. de reg. iur. in 6. nu. 27. Doct. communiter ita intelligentes tex. ibi in d. c. si diligenti. præsertim Aegidius à Bellamera. num. 29. & colum. vltim. qui post alios, dum Roman. Pontif. in eiusdem Decretalis responso aduersus Ecclesias inferiores, & Romanam ipsam requirit titulum ad pręscriptionem, eam decisionem interpretatur, vbi sit Iuris Communis pręsumptio contra præscribentem, quasi alioqui titulus necessarius non sit, nec in centenaria, nec in quadragenaria præscriptione. Quam opinionem ipse arbitror frequentiori calculo receptam esse, ex his, quæ Balb. adducit. Quo fit, vt ratione huius primæ differentiæ immeritò Card. Feli. & Lusitanus existimauerint, potiorem esse præscriptionem eius temporis, quod memoriam hominum excedit, ea quæ centenaria est, cùm nec in hac titulus sit necessarius. Fortassis discrimen hoc inter has duas pręscriptiones optimè procedit iuxta hunc sensum, vt planè constituatur in eo casu, quo præsumptio Iuris Communis est contra præscribentem: tunc in quadragenaria, & centenaria titulus requiritur, non tamen in immemoriali. Nam & in hunc sensum decisionem Cardinalis accepêre Felin. in d. c. ad audientiam. & Matthæ. Affli. in consti. Neapol. Rub. 7. in c. 1. notab. 6. tametsi Bellamera & alij subobscurè loquantur. Secunda & potissima differentia in probatione versatur, atque ideò hîc agendum erit de probatione pręscriptionis immemorialis, qua de re tractat glo. in c. 1. de pręscript. in 6. quam Docto. inibi sequuntur, & in ca. quid per nouale. præsertim Anto. de verb. signif. Speculat. in tit. de proba. vers. vltimò quæritur. Aretin. in c. licet ex quadam. colum. 1. de testibus. Oldr. consilio 172. colum. 34. Alex. consil. 16. colum. 5. libr. 5. Corn. consil. 268. col. 8. lib. 4. & est communis opinio secundum Balb. de præscript. 2. part. 3. partis princip. q. 6. col. 7. Ex quibus apparet, immemorialem præscriptionem probari per testes, asserentes se vidisse semper ita fieri, & nunquam vidisse contrarium actum fuisse: & à senioribus ac maioribus audiuisse id ita factum fuisse, nec vnquam audiuisse contrarium actum esse: atque huiusce rei publicam esse famam & opinionem apud eos, qui rei cognitionem habent. Hæc enim est sufficiens testium responsio, vt tandem ipsi testes expressim testificentur de eorum visu, & de auditu: ac item de publica voce & fama apud eos, quibus res cognita est, vel esse potuit: ac deinde, quòd nusquam nec viderunt nec audierunt contrarium.

Testes verò, qui hac de re testificaturi sunt, eius ætatis esse debent, vt possint memores esse, & exponere, quid actum fuerit quadraginta annis: sicuti eleganter scribit Lapus in c. 1. de præscript. in 6. Et ibi Domi. ac Francus, Paulus item Parisius consilio 27. nume. 98. Aymo. Sauill. in tract. de antiquit. tempo. 4. c. absolutis. num. 3. Chassanæ. in consuetu. Burgundię, Rubri. 1. §. 2. vers. aduerte. num. 8. idem in Rub. 13. §. 2. ad finem. Regia verò Taurina l. 41. eandem opinionem Lapi probat, ac legis auctoritate confirmat, & præterea lex ipsa requirit, quòd testes hi non tantùm testificentur de auditu, asseuerantes se ita factum esse audisse à maioribus & senioribus, sed oportere quòd asserant, audisse ab illis maioribus, eos ita eorum ætate vidisse, & audisse factum fuisse, nec vnquam vidisse, nec audisse contrarium. idem probat l. vlti. tit. 13. lib. 3. ordinat. Hoc autem vltimum, etsi à glo. in d. c. 1. expressim non fuerit requisitum, attamen ab eius mente & sensu deducitur: sicque Doct. aliquot ex his, qui glo. sequuntur, idem explicare videntur. facit ad hoc pulcher tex. in l. si arbiter. ff. de probatio. In praxi tamen non obstantib. Regijs constitutionibus adhuc admittitur sæpissimè opinio glo. communiter receptę in d. c. 1. cum interpretatione Lapi, & sequacium.

Hinc falsum esse apparet, quod Guido Papę scripsit, quæstione 573. quo in loco existimat ad probationem huius præscriptionis immemorialis esse necessariam probationem centum annorum: idem eo non citato tenuit Curti. Iunior consilio 90. column. vltim. Nam hæc probatio necessaria non est, secundum opinionem frequentiori suffragio receptam, modò testes de auditu, & communi, ac publica fama testificentur. Forsan nec sufficeret ad probationem, immemorialis probatio centum annorum vtcunque legitima: imò necesse est, quòd probetur possessio vel quasi possessio eius temporis, cuius initium memoriam hominum excedit, cuiusq́ue initij certi & constituti nulla detur hominum memoria, quemadmodum Alexand. in consil. 16. numero 16. lib. 5. opinatur. Quamuis secundum Anton. in d. c. quid per nouale. num. 15. post Inno. ibi. qui aduersus immemorialem probare velit, debet omninò & euidenter ostendere saltem per famam, similémue probationis speciem, contrarium actum fuisse circa centum annos ante litis motæ contestationem. Etenim, vt Alex. opinatur, hoc pacto probatur memoriam hominum extare: non tamen per centum annorum quasi possessionem probaretur præscriptio temporis, cuius initium memoriam hominum excedat: vnde ni fallor, centenaria quasi possessio sufficiens non erit ad probationem huius pręscriptionis, quam immemorialem appellamus. Alioqui necessariò dicendum esset, parem fore centenariam præscriptionem huic immemoriali, quod falsum est, & constat ex his, quę pręnotauimus, pręsertim ex c. 1. de præscriptio. in 6. à quo deducitur immemorialem præscriptionem procedere & obtinere absque titulo, imò eam tituli vim habere, ita quidem, vt nec allegatio tituli sit necessaria, secundum communem in dict. c. 1. glo. & Docto. in verb. non extat. in ca. super quibusdam. de verbor. significa. Frederic. consilio 237. Iaso. in l. si certis annis. colum. vltim. C. de pact. quorum opinio communis est & vera, quoties præscriptionis iure tempus hoc in iudicium deducitur, quemadmodum explicat post alios Aymon in 4. parte de antiq. tempo. capi. absolutissimum. 49. idemq́ue ipse adnotaui libr. 1. variar. resolutio. capit. 17. numero 5. At præscriptio centenaria titulum requirit, vbi præsumptio Iuris Communis est contra præscribentem: in qua quidem specie immemorialis præscriptio sola absque tituli allegatione sufficiens est, sicuti in d. c. 1. probatur. Quo fit, vt si aduersus probationem huius immemorialis præscriptionis probetur certum quasi possessionis initium, idq́ue vitiosum, etiam vltra centum annos à die motæ litis, exclusa sit præscriptionis immemorialis vis: quod sensit Ioan. Andr. in c. 1. ad finem, de pręscrip. in 6. Et hæc quidem vera esse censeo, etiamsi Cynus in l. 2. C. de serui. & aqua. q. 10. & Baldus ibi. Cæpola de seruit. vrb. pręd. c. 19. Balb. de præscrip. 2. part. 3. part. q. 6. colum. 6. & Carol. in consuetu. Pari. §. 5. nu. 63. teneant tempus immemoriale esse idem quod centum annorum. quo in loco addit Caro. hanc sententiam communem esse, contra Cardin. & Felinum.

Præscriptio autem centenaria probatur varijs modis, etiamsi difficillima sit eius probatio. Etenim probari poterit per instrumenta, vt Abb. in d. c. cùm nobis. de præscript. 2. colu. scribit, siquidem possessio per instrumentum quandoque probatur, nempe, si de traditione rei sit confecta scriptura. l. 2. & ibi glo. C. de acqui. poss. notant Alex. & alij in l. prædia. ff. eod. tit. Sic & de constituto constat per scripturam: sicuti adnotatur ab omnib. in l. quod meo. ff. de acquirend. possess. item potest probatio possessionis ad perpetuam rei memoriam fieri, & in scripta redigi. c. quoniam frequenter. vt lite non contestata.

Imò & testibus probari poterit centum annorum quasi possessio, atque ita præscriptio: cùm testis testificari iure valeat de his, quæ ante pubertatem viderit. Etenim valet eius testimonium, cùm eo tempore, quo testificatur, iam pubes sit, licet actus, cuius testimonium perhibet, ante pubertatem eius contingerit. quod tenent glo. in c. relatum. 37. dist. glo. in l. 3. §. lege Iulia. ff. de test. & in l. ad testium. §. 1. ff. de testa. alia in §. testes. Instit. de testa. Quæ in hunc sensum communi omnium Doct. sententia & iudicio accipiuntur in dict. §. 1. vbi Aretin. Felin. in cap. vltimo de senten. excommu. Dec. in l. 2. §. vltim. ff. de regul iur. hanc opinionem fatentur communem esse. Quę licet à Decio improbetur, habet maximam auctoritatem & probationem à textu. in l. notionem. §. instrumentorum. ff. de verborum significatione. vbi seruus factus liber testimonium perhibet de his, quę, cùm esset seruus, vidit. lex item Regia 9. titu. 16. parte 3. expressim hanc communem opinionem veram esse probat: cui accedit, quòd cùm dicto & testimonio solius Rom. Pontif. credendum sit. c. cùm à nobis. de testibus. id verum est etiam in his, quæ Rom. Pontif. vidit ante summum Pontificatum. gloss. in c. 1. de renunciat. & in c. ad Apostolicæ. in verb. promisissent. de re iud. in 6. Rom. sing. 126. Felin. in c. sicut. de sent. excom. Aret. in d. c. cùm à nobis. 2. col. & inibi Fel. Quib. suffragatur tex. in c. querelam. de elect. c. cùm olim. in 1. de priuileg. & in Cle. 1. de reliq. & vener. Sanct. Card. in Cle. 1. de probat.

Non obstat text. in §. testes. Instit. de testam. quo probatur in testamentis non admitti testes impuberes tempore testamenti, tametsi testimonium perhibeant tempore, quo post testamentum puberes facti sint. Etenim id procedit in casibus specialibus, in quibus ob specialem rationem, & actus qualitatem iure requiritur, quòd testes puberes sint tempore actus, de quo testificaturi sunt.

Quæritur tamen, an centenaria præscriptio probata sit ex eo, quod quasi possessio eius temporis, cuius initium memoriam hominum excedit, probata in iudicio fuerit? Et sanè gloss. in d. c. cùm nobis. in specie censet, non sufficere ad centenariam pręscriptionem, quòd probetur immemorialis præscriptio. Quasi à iure necessariò exigatur centum annorum possessio, eiusq́ue manifesta probatio, saltem eo modo, quo melius iure probari potest. huic opinioni Bernardi accessêre Hosti. Bellamera. nu. 13. Abb. nu. 5. Cardi. Imol. & Anto. in d. c. cùm nobis. & Aymo Sauillianus in tract. de antiq. tempo. 4. parte. c. absolutis. nu. 2. & c. materia ista. nu. 42. quorum opinio communis est. ab ea tamen ipse omninò dissentiendum esse opinor, sequentibus rationibus.

Primùm quidem seclusa faciliori vel difficiliori probatione vtriusque præscriptionis, illud apud me constat, maius priuilegium iure concedi præscriptioni immemoriali, quàm centenariæ, ex eo, quòd centenaria, vbi præsumptio sit contra pręscribentem, titulum requirat: non sic immemorialis, quæ vim habet tituli, & eius defectum supplet, quod paulò antè probauimus. igitur quoties præscriptioni centenariæ cum titulo statur, fortiori ratione standum erit pręscriptioni immemoriali.

Secundò satis est certum ex Antoni. in dict. c. quid per nouale. num. 15. Alex. consi. 16. libr. 5. nu. 16. immemorialem præscriptionem saltem excludi, si ex aduerso probatum sit, contrarium actum esse citra centum annos ante litis contestationem, vel litem motam, idque nemo doctus negabit. Ergo præsumptione quadam apparet, præscriptionem istam immemorialem saltem præmittere quasi possessionem continuam centum annis ante litem motam. Quæ quidem præsumptio cùm sufficiens sit ad obtinendum iure præscriptionis immemorialis, quæ requirit, contrarium actum non fuisse citra centum annos: sufficiet profectò, ob difficilimam probationem in antiquis, ad obtinendum iure centenariæ præscriptionis. argumento text. in l. si seruus seruum. §. inquit lex. ff. ad l. Aquil. l. census & monumenta. ff. de probat. c. cùm olim. de censib. c. cùm causam. de probationib.

Tertiò, fortiùs vrget in huius partis fauorem communis omnium Doctorum sententia in capit. cum Apostolica. de his, quæ fiunt à prælat. cuius ipse mentionem feci in libr. 1. variar. resolut cap. 17. nume. 5. quæ dictat, quasi possessionem immemorialem sufficientem esse probationem, quòd is, qui decimas possedit, eas habuerit ante concilium Lateranense. Igitur quasi possessio constat ex probatione immemorialis pręscriptionis, multò maior quàm sit ea, quæ per centum annos obtenta fuerit.

Quartò, si tractatus iste pręscriptionis immemorialis ad amussim examinetur, illud certò certiùs ex eo apparebit, quòd vbi pręscriptioni locus sit, resq́ue possit per pręscriptionem acquiri, siue aduersus priuatos, siue contra Ecclesias inferiores, vel Principem, aut denique ipsam Ecclesiam Romanam: nec aliqua ordinaria præscriptio sufficiens censeatur, nec ipsa quidem centenaria sine titulo propter Iuris communis præsumptionem, quæ præscribenti refragatur: tunc sanè immemorialis præscriptio sufficiens iure censetur. quod probatur in c. 1. iam sæpissimè citato. de pręscript. in 6. & in c. super quibusdam. de verb. signi. Etenim nemo inficiabitur, ea iura, quorum mentio fit inibi, minimè posse præscribi etiam per centum annos absque titulo: & tamen præscribuntur per tempus, cuius initium memoriam hominum excedit, sicuti in §. præterea. eiusdem capitis decisum est. Fit igitur, vt maiorem vim obtineat immemorialis præscriptio, quàm centenaria: tametsi quandoque difficilimè probari possit immemorialis, ex his, quę superiùs fuêre prænotata.

Hinc deducitur, pręscriptionem immemorialem à centenaria potissimùm distingui, cùm in modo probationis, tum in eius effectibus: atque ideò Cardi. opinionem in d. c. si diligenti. veriorem esse.

Secundò, infertur ex præmissis interpretatio l. vlti. titu. 13. lib. 3. ordin. cuius examen hoc in §. subiecimus. Nam secunda illius constitutionis pars à prima distinguitur in eo, quòd præscriptio immemorialis sufficiens est ad iurisdictionis acquisitionem absque aliquo titulo. vt in prima parte statutum est. At si hæc immemorialis præscriptio desit, necessaria erit centum annorum quasi possessio cum titulo. Et hoc secunda ipsius legis pars palàm statuit, quo ad iurisdictionem criminalem: quo ad ciuilem verò quadraginta annorum tantùm vsum cum titulo requirit, quemadmodum paulò antè explicabam.

Tertiò deducitur, Aymonem Sauillianum in dicto capit. absolutis. numer. 6. grauiter errasse, dum is argumentatione quadam ostendere conatur, admissa Cardin. opinione maius priuilegium Ecclesijs inferioribus iure concedi quàm Romanæ: atque ideò ne hoc sequatur, existimat opinionem Cardi. falsam esse. Etenim censet, quoties præsumptio iuris est contra præscribentem, necessariam esse immemorialem præscriptionem, etiam aduersus inferiorem Ecclesiam, etiam contra priuatum: hæc verò immemorialis secundum Cardin. est maior centenaria, quæ contra Romanam Ecclesiam sufficiens est: igitur maior præscriptio requiritur contra Ecclesiam inferiorem, & denique contra priuatum, vbi præsumptio Iuris Communis est contra præscribentem, quàm aduersus Romanam Ecclesiam. Hæc sanè est argumentatio, qua doctissimus ille vir vtitur ad improbandam Cardi. sententiam. Ego sanè vel non percipio hanc argumentationem, vel ipsa minus congruè colligitur. Fateor quidem etiam aduersus inferiorem Ecclesiam necessariam esse immemorialem præscriptionem, vbi præsumptio Iuris Communis sit contra præscribentem: & eandem præscriptionem admitti in eadem specie aduersus Romanam Ecclesiam. Ex hoc tamen tantùm potuisset colligi, parem esse conditionem Romanæ Ecclesię, & inferioris, non autem esse maius priuilegium Ecclesię inferioris quàm sit Romanę Ecclesię, aduersus quam itidem necessaria est pręscriptio immemorialis, quoties titulus pręscribenti deficit, & Iuris Communis pręsumptio ei aduersatur. Ostendam adhuc maius esse priuilegium Romanę Ecclesię, quàm inferioris. idq́ue luce clariùs apparet, si animaduertamus, aduersus Ecclesiam inferiorem sufficere quadraginta annorum pręscriptionem, etiam vbi Iuris Communis pręsumptio contraria sit pręscribenti, modò is titulum habeat: contra Ecclesiam verò Romanam hoc tempus non sufficere, sed in hac specie necessariam fore centenariam pręscriptionem cum titulo. quod satis probatur in dicto cap. 1. de pręscriptionibus. in 6. & in capi. si diligenti. eodem tit. vnde apertissimi iuris est, non tantùm Ius Ecclesię inferioris non esse maius quàm sit in hoc tractatu Ius Ecclesię Romanę, sed nec par. licet Cardi. opinionem admittamus.

Quartò ex his deducitur eiusdem Aymonis error, qui in dicto capit. absolutis. numero 8. censet in pręscriptione immemoriali non exigi tempus centum annorum, quod ad pręscriptionem centenariam requiritur: sed sufficere immemorialem probari eo modo, qui communi omnium iudicio & sententia traditur in cap. 1. de pręscriptionibus. in 6. Etenim fallitur Aymon in huius communis sententię interpretatione: siquidem licet modus ille probandi sufficiens sit, nec expressim contineat centum annorum probationem, certè dubio procul pręsumptione quadam saltem centum annorum quasi possessionem pręmittit, eiusque probationem includit, iuxta omnium intellectum & sensum, quem paulò antè explicuimus.

Hęc diximus de differentia pręscriptionis immemorialis & centenarię, ad earum cognitionem, quę pręscriptioni iurisdictionis admodum seruit. De viribus autem immemorialis sequenti §. aliqua trademus pręter ea, quę in pręcedentibus explicita fuêre.

SVMMARIVM.

- 1 Examinatur Regia constitutio de Vasallorum oneribus, quæ impositiones appellantur & numero 5.
- 2 Annua præstatio, & vniformis, an longo tempore inducat tituli & causæ præsumptionem.
- 3 Annua præstatio vniformis iure annui reditus triginta annis soluta, inducit acquisitionem reditus perpetui.
- 4 Annua præstatio contingens tempore immemoriali absque vllius causæ allegatione, inducit annui reditus acquisitionem.
- 5 Annua præstatio facta à Vasallis domini, non acquirit ipsi ius reditum illum exigendi.
- 6 Dominus qualiter possit acquirere ius cogendi subditos, vt ad eius molendina deferant triticum molendum?
- 7 An possit fieri statutum, quòd subditi pro molendo tritico ad alia quàm ipsius Reipublicæ molendina accedere non valeant.
- 8 Statutum istud, & si validum sit, an molendinis Ecclesiarum præiudicet?

§. QVARTVS.

DE præscriptione eius temporis, cuius initium memoriam hominum excedit, plura tradidêre iuris vtriusque Doctores passim: quorum & nos quandoque meminimus lib. 1. variar. resol. c. 10. & c. 17. ac denique in hac ipsa relectione. §. 2. & 3. Nunc tamen obiter (nam & tractatui de pręscriptionibus conuenit) examinabimus, quam vim habeat hęc pręscriptio circa ea onera, quę Duces, Marchiones, Comites, & nobiles quotidiè à Clientibus, quos Vasallos appellamus, exigunt & percipiunt, eaq́ue impositiones vulgari sermone dicuntur. Etenim Regia constitutio à Carolo 1. Hispaniarum Rege, quintoque Romanorum Cęsare statuta in Madritio Conuentu anno, millesimo, quingentesimo, vicesimooctauo. cap. 20. distinguit ius possessionis à iure proprietatis. Nam quo ad possessionem, ne ea priuentur nobiles, vtque in ea defendantur, sufficit, & necessaria est quasi possessio continua quadraginta annorum: at quo ad proprietatem & verum titulum huius iuris sufficiens censetur, & omninò exigitur immemorialis præscriptio, de possessione hoc in loco agendum non est. Sed quantum ad proprietatem, satis cognita omnibus est sententia Ioan. Andr. Hosti. Henr. Panor. & Doct. in regul. quòd latenter. de regul. iur. qua definitum est, sufficere ad hęc onera Vasallis imposita percipienda atque acquirenda, & necessariam esse immemorialem pręscriptionem, modò probatum sit ab ipsis dominis, quod subditi spontè, & non per vim ea onera exhibuerint, & soluerint: cùm alioqui eis suffragetur præsumptio iuris dictantis, potiùs in his pręstationibus vim & coactionem præsumi, quàm subditorum liberalitatem, titulúmue spontaneum, ac iustum. l. 1. C. ne liceat potent. l. 1. & l. 3. ff. de alien. iudic. l. principalib. & l. seq. ff. si cert. pet. not. Alex. cons. 1. nu. 12. libr 4. ideoque licet probetur immemorialis præstatio Vasalli erga dominum, pręterea ea iura, quę lege domino debentur à Vasallis, pręsumitur coacta Vasallorum voluntas, eorumque oppressio potiùs quàm libera cum ipso domino pactio, quę iustum titulum exhiberet: atque ita colligitur ex communi omnium resolutione in d. c. quod latenter. cui Regia constitutio refragatur, dum in specie sanxit sufficere hanc immemorialem pręscriptionem, eamque iustum esse titulum ad hæc iura acquirenda contra Vasallos, & præmittit ex ea pręscriptione iustum titulum potiùs quàm vim & oppressionem præsumi. Quamobrem ad huius quęstionis perfectam examinationem ego prænotandum esse censeo, posse à nobilibus aduersus Vasallos plura pręscriptione acquiri. Etenim aut agitur de acquirendis his, quę Iure communi Principis propria sunt, eique speciali quadam summi Principatus priuilegio competunt. Et in hac specie necessaria est immemorialis præscriptio, aut quadragenaria cum titulo, vel centenaria iuxta distinctionem à nobis traditam §. 2. huius secundę partis, cùm ex hac pręscriptione fiat pręiudicium Principi summo. Qua ratione, quoties dominus erga Vasallos vsu temporis vult acquirere ea, quę ad Principem pertinent, tunc sanè præscriptio ista tendit in damnum Principis: & ideò in ea obseruanda sunt, quæ de præscriptione aduersus Principem in proximis §§. adnotauimus. Nec locus erit in hoc casu Regiæ constitutioni, quo ad secundam eius partem: quod deducitur ex his, quæ ipse tradidi lib. 1. variar. resolut. c. 17. numero 6.

Aut domini contendunt aduersus Vasallos de iure alicuius annuę præstationis, quam seruitium dicimus, aut de alio simili iure, quo Vasalli tenentur domino quolibet anno soluere certam quantitatem ratione officij vel artificij: variè etenim hæ impositiones, hæcúe iura solent per dominos à Vasallis exigi. In his quidem præstationibus, & similibus oneribus verè Regia constitutio versatur: cuius interpretationi præmittenda est interpretatio communis Iurisconsulti in l. cùm de in rem verso. ff. de vsuris. ab ea quidem colligitur conclusio prima. Annua & vniformis pręstatio cuiuslibet reditus facta ex causa expressa decem annis continuis inducit pręsumptionem veræ causæ & tituli. sic denique Iurisconsulti responsum intellexêre Barto. ad finem. Salyc. colum. 3. & colum. 5. quęstio. 3. in dicta l. cùm de in rem verso. Bald. colu. 2. Salyce. columna vlti. Alexand. colum. 3. in l. si certis annis. C. de pact. Anto. in ca. peruenit. colum. 9. de censib. Francisc. Balb. de præscript. 3. par. princip. part. 1. quęstio. 10. Alexand. consil. 113. col. 2. & consi. 108. lib. 2. & consil. 75. lib. 4. Carolus Molinęus optimè in tracta. de contractibus. quęsti. 20. text. optimus in l. litibus. C. de agricol. & censit. libr. 11. quorum opinio communis est.

Ex qua infertur, quòd si appareat quolibet anno, etiam per decennium, præstationem factam fuisse Sempronio, non tamen constet ex eisdem præstationibus, qua ratione & causa fuerint factæ, non ex hoc præsumitur obligatio ad finem agendi pro tempore futuro, quamuis creditor certam causam & titulum allegauerit: quod deducitur ex mente Barto. & aliorum, quos modò citaui. Præsertim id in specie tenent post Salyc. Balb. in dicta quæst. 10. versic. secundò limita. & Carol. Molinæ. in dicta quæstione 20.

Secundò, ab eadem conclusione deducitur, admittendam esse probationem in contrarium, nempe aduersus hanc pręsumptionem iuris: vt tandem constet nullum titulum ab initio his præstationibus accessisse: secundum Cynum in d. l. si certis annis. q. 10. & ibi Ias. col. vlt. Alex. consil. 113. col. fin. lib. 1. Franc. Balb. in d. qu. 10. col. 9. vers. tertiò limita. idem tenet Paul. Cast. in d. l. si certis annis.

Tertiò probatur ex his, eandem conclusionem veram esse etiam in Rusticis, nam præstatio annua vniformis à rustico facta ex causa & titulo, inducit pręsumptionem, quòd illa causa sit vera. cuius opinionis est autor Bartol. in dict. l. litibus. & idem in dict. l. cùm de in rem verso. colum. 3. Bald. colum. penulti. & ibi Iaso. nume. 14. in d. l. si certis annis. Paul. Castr. in consil. 51. colum. vlti. lib. 2. Alexand. consilio 124. colum. 1. lib. 4. Ias. in §. præiudiciales. de actionibus. nume. 56. Carolus Molinæ. in consuetu. Parisiens. §. 7. numero 17. Balb. in dict. q. 10. colum. 11. versi. Et an illa lex. cùm de in rem vers. quo in loco asseuerat hanc opinionem communem esse contra Cynum in d. l. si certis annis. q. 5. & Alex. cons. 50. lib. 5. ad finem, qui aduersus rusticos triginta annorum pręstationes requirunt.

Secunda conclusio. Annua præstatio iure & ratione redditus perpetui continuis triginta annis facta, non tantùm inducit tituli præsumptionem, sed veram reditus perpetui acquisitionem per præscriptionem. Hæc probatur, quia hoc tempore absque tituli probatione procedit præscriptio, etiam in rebus maximi præiudicij. Bald. in l. malè agitur. C. de præscriptio. triginta vel quadraginta annorum. Bartol. in l. soluit. §. 1. ad finem. ff. de offic. proconsul. tradit Balb. de præscript. 4. part. 4. partis principal. quæstio. 9. notat in specie hanc conclusionem Carol. in dicta quæstio. 20. columna 2. idem in consuetud. Parisiens. titu. 1. §. 7. numero 21. text. optimus in l. sicut. & in l. cùm notissimi. C. de præscript. triginta vel quadraginta annorum. §. potest. 16. quæstio. 3. capit. sancto. ea ratione, qua constat ad præscriptionem triginta annorum non esse necessarium titulum, nec eius probationem: qua de re statim acturi sumus, vnde mihi hæc assertio secunda iure probatissima videtur: nec deficit præscribentis ius, licet ex aduerso probetur de defectu principij: sicuti Carol. docet dicta quæst. 20.

Tertia conclusio. Annua pręstatio vniformis, & contingens per tempus, cuius initium memoriam hominum excedit, titulum iustum & sufficientem inducit, etiamsi præstationes non fuerint factæ ex causa illa, quam præscribens allegat, imò nullius causæ specialis allegatio est necessaria. Hæc enim est vis immemorialis præscriptionis, vt in his, quę absque titulo acquiri tempore non possunt, immemoriali præscriptione quærantur. c. 1. de præscriptio. in 6. l. hoc iure. §. ductus aquæ. ff. de aqua quoti. & æstiua. hanc denique conclusionem ipse colligo à Cyno, quæstio. penulti. Angelo, Paulo & Iasone. colum. vltima. in dicta l. si certis annis. Bartol. in dict. l. cùm de in rem verso. columna 2. Panormit. consilio 94. lib. 1. cap. 1. & in cap. vltimo. columna 2. de caus. possess. & proprietat. Felin. in capit. causam, quæ. columna 3. de præscriptio. versic. sed aduerte. Balbo in dicta quęstio. 10. colum. 9. limitatione 2.

His tandem pręmissis, vt ad institutum redeamus, apparet quo ad annuas præstationes, quas Vasalli & subditi dominis consueuêre annuatim exhibere, immemorialem præscriptionem solùm necessariam in eo casu, quo titulus aliquis non allegatur, nec apparet, qua ratione quolibet anno facta fuerit pręstatio, id est, vbi præstationes factæ fuerint nulla causa expressa. Alioqui, si annua pręstatio à Vasallis domino facta fuerit causa ipsius expressa, nempe iure constituti in recognitionem subiectionis, aliáue iusta ratione, etiam per decennium tantùm: poterunt cogi, & cogendi sunt Vasalli pro futuro tempore eadem domino pręstare, modò is causam allegauerit annuæ pręstationis, & ex ea potiùs quàm ex continuis præstationibus ius proprium in iudicium deduxerit, nec Vasalli aduersus titulum præsumptum defectum initij probauerint, quod infertur ex præmissa resolutione, idq́ue expressim respondit Alexander consilio 124. libro quarto. Imò annua hæc pręstatio iure perpetui reditus per triginta contingens annos absque tituli probatione sufficeret ad veram annui reditus acquisitionem, cui non obesset probatio deficientis ab initio tituli, sicuti paulò antè subnotabam. Quæ quidem resolutio quoad dominos contra Vasallos maximam dubitationem habet, cùm propter communem omnium adnotationem in d. reg. quod latenter, tum ob legem Regiam, ex quibus immemorialis præscriptio necessaria est. Ego iustissimam esse opinor legem Regiam, eamq́ue à receptissima Doctorum sententia deduci. Nam quoties aduersus præscribentem adest Iuris Communis non quidem leuis, sed vehemens præsumptio, ei plurimùm resistens, necessaria est præscriptio immemorialis, vel saltem quadragenaria, iusto, probato & allegato titulo. c. 1. de pręscript. in 6. At in hoc casu, quo tractamus de præscribendis à domino contra Vasallos annuis præstationibus, & alijs quidem iuribus, quę Iure Communi à Vasallis domino minimè debentur, non tantùm est præsumptio aduersus dominum simplex pro subditorum libertate, sed vehemens valde, quòd eas præstationes per extorsionem, violentiam, & Tyrannidem à subditis dominus extorserit. l. vltim. §. si iusto. ff. quod met. causa. idq́ue expressim adnotarunt Innocentius in capit. bonæ. in secundo. de postula. pręlat. idem & ibi Docto. in capit. si diligenti. de præscriptio. vbi Aegidius Bellam. colum. vltim. Ioan. Faber in §. æquè si agat. de actionibus. 3. quæstion. princip. ad finem. Bald. in capit. 1. §. pactiones. de pace Constantiæ. Aretinus consil. 14. col. 11. Guido Papæ consilio 1. numero 7. & consil. 65. nume. 2. vnde palàm deducitur, necessariam esse immemorialem præscriptionem, quemadmodum lege Regia statutum est, & frequentissima omnium sententia probatum in dicta regu. quod latenter. Quibus duo adijcere decreui, quæ forsan vera sunt, & iure admitti possunt. Primùm quidem, Quadragenariam præscriptionem titulo probato & allegato sufficere loco immemorialis præscriptionis in hac causa, quam examinamus: atque ita interpretandam fore Regiam constitutionem, vt vel immemorialis sufficiat etiam quo ad proprietatem, vel quadragenaria cum titulo, eiusq́ue probatione & allegatione. text. singularis in dict. cap. 1. de præscript. in 6. Secundò est considerandum, probata immemoriali præscriptione aduersus subditos & vasallos, non esse præsumendam vim nec extorsionem. Etenim tanti temporis vsus præscriptióue pręsumptionem violentiæ & oppressionis excludit: sicuti probatur ex Regia constitutione, & ex his autoribus, quorum modò meminimus, præsertim ex Guidone consil. 65. in princip. & consil. 1. numero 10. & l. Regia 2. titu. 11. lib. 4. ordinat. Fit tandem ex his, vt si tractetur lis inter dominum & vasallos super exactionibus & iuribus, quæ Iure Communi domino à vasallis minimè debentur, semper necessaria sit, & sufficiens præscriptio eius temporis, cuius initium memoriam hominum excedit. Vnde hinc poterit responsio adsumi & exhiberi pluribus quęstionibus, quæ solent in iudicium deduci circa has exactiones & iura, quæ domini à vasallis exigere conantur. Sed de operis à vasallis domino præstandis ad domus & Castri custodiam, tradit latè Boërius decisio. 212. num. 9. & de excubijs præstandis. Iaso. in l. diuortio. §. impendia. ff. solut. matri. Angel. in l. turres. C. de operibus public. Lucas de Penna. in l. cùm scimus. colu. 2. C. de agric. & cens. lib. 11. Alber. in l. si vsusfructuarius. vers. si ex prædictis. ff. quib. mod. vsufr. amit. Iacobi. in tract. de roidis. 1. col. Massuerus in tit. de tallijs & collectis, ac excubijs.

Præ cæteris frequentissimè ad suprema huius regni tribunalia defertur querela vasallorum, qui coguntur per dominos ad eorum propria molendina, & furnos triticum molendum, & panes coquendos ducere, soluta ordinaria mercede: & prohibentur alios furnos & molendina habere, ad aliáue huius officij causa omninò accedere. Etenim nisi legitimè probata fuerit hac in re præscriptio immemorialis, absoluuntur ab his oneribus subditi: damnanturque domini, vt subditis liberè permittant priuata & propria molendina, ac furnos haberem, ad eáue accedere huius muneris causa, prout ipsis subditis libitum fuerit, quod sæpissimè fit.

Quibusdam forsan videbitur adhuc nec immemorialem pręscriptionem sufficere in hac specie ob eam regulam, quæ dictat, minimè posse præscriptioni acquiri ea, quæ à mera voluntate procedere solent, cùm ex actibus merè voluntarijs quasi possessio acquiri non possit. l. Proculus. ff. de damn. infect. l. 1. §. denique Marcellus. & l. si in meo fundo. ff. de aqua pluui. arcend. l. 2. ff. de via publi. Etenim is, qui amicum longissimo etiam tempore hospitio acceperit, non poterit inuitus cogi idem hospitium amico exhibere. quod speciatim responderunt Inno. in c. cùm Ecclesia. de caus. possess. & propriet. Cynus in l. 1. & 2. C. de seruit. & aqua. Panor. in c. significanti. de appel. Deci. cons. 8. col. 3. & cons. 175. col. 6. quorum opinio communis est. text. optimus in l. qui iure familiaritatis. vbi Bartol. Paul. Imo. & Alex. ff. de acquiren. posses. l. & habet. §. hospites. ff. de precar. l. si mulier. ff. quib. mod. vsufr. amittit. Panor. in d. c. cùm Ecclesia. idem in c. Abbate sancti Syluani. de verb. signif. Paul. Castr. in consil. 179. colum. 3. lib. 2. quo in loco ex hac regula infert, quæstores publicos, qui vnius Ecclesiæ, aut sancti nomine in aliqua ciuitate vel prouincia eleemosynas exegerunt, etiam longissimo tempore, non posse prohibere alios quęstores eleemosynarum exactionibus. Atque ideò vasalli, qui longissimo tempore panem & triticum coquendum & molendum in furnos, & molendina domini detulerunt, non poterunt cogi & nunc ad eadem molendina & furnos huius officij causa omninò ire: & itidem prohiberi, ne ad alia molendina aut furnos accedant. quod in hoc casu respondit Signorolus inter consi. Bal. consi. 71. lib. 1. tex. insignis in l. 18. titu. 32. parte 3. Quamobrem ambiguum est, an & tempore immemoriali hoc ius possit per dominum contra vasallos acquiri.

Huic sanè obiectioni duplex responsio aptari poterit. Prior quidem, vt ius istud, de quomodò tractauimus, tempore quæratur domino aduersus vasallos, quoties vasalli volentes, ad alios furnos, vel alia molendina accedere prohibiti fuerint, & huic prohibitioni consentientes ad domini molendina accesserint. Sic sanè hæc præscriptio non aliter procedit. quod glos. aduertit in l. qui luminibus. ff. de seruit. vrba. præd. & in l. 1. C. de seruit. & aqua. Bart. Ang. & Floria. in d. l. qui hominibus. Panor. per tex. ibi in c. significante. de appel. & in d. c. Abbate sancti Syluani. Ias. in l. quo minùs. ff. de flumi. num. 27. & ibi Ripa nu. 132. Guido Papæ q. 298. idem Ripa in d. c. cùm Ecclesiam. num. 50. Deci. in d. cons. 8. & consi. 197. col. 2. Cynus, & Bal. in l. 1. C. de seruit. & aqua. latissimè Bald. de præscript. in 4. part. 5. partis principalis. q. 5. & 6. Ias. in §. æquè si agat. de actio. nu. 41. post Fabr. ibi, & Aymon cons. 111. nu. 22. idem in tract. de Antiquit. tempor. 4. part. c. materia ista. nu. 99. Carol. Molinæ. in consuet. Parisi. §. 1. glo. 4. nu. 11. Et Iacob. in tract. de Feudis. in verb. & cum molendinis. nu. 4. Boêrius q. 125. col. 2. quorum opinio dubio procul communis est. Et probatur in l. hæc autem. ff. de seruitut. vrb. prædio. vnde fit, vt si probatum sit à domino aduersus vasallos, quòd fuerint vasalli volentes ad alia molendina deferre triticum molendum, hoc facere prohibiti, & accesserint huic prohibitioni consentientes ad furnos & molendina domini, & ex hoc probata sit quasi possessio huius iuris, & ea ratione præscriptio, quæ à die prohibitionis incipit, procedit.

Posterior responsio ab ea ratione deducitur, qua quibusdam placuit, probata præscriptione immemoriali, & sic probato vsu tanti temporis, cuius initium memoriam hominum excedit, non esse necessarium probari, quòd vasalli prohibiti ad alia molendina accedere, huícque prohibitioni consentientes ad domini furnos, & molendina triticum molendum, & panes coquendos detulerint. quod colligitur ex Deci. cons. 271. nu. 14. & 15. Aymo. in d. cons. 3. col. penu. Hoc verò ita est accipiendum, vt ex hoc tempore præsumatur quasi possessio acquisita, eo modo, & forma, quæ iure necessaria est, iuxta opinionem, cuius modò meminimus. Alioqui immemorialis vsus in vim præscriptionis parum prodesset, quia nisi quasi possessionem legitimè obtentam præsumamus, præscriptio etiam huius temporis deficit. reg. sine possessione. de reg. iur. in 6. Sic denique quòd ista præsumenda sit ex tanti temporis vsu, sensit Saly. in l. auctoritatem. C. vnde vi. cui & alij suffragantur, sicuti in hac 2. huius relectionis parte obiter tetigimus, in prin. nu. 8. ad fi. Hæc ipsa conclusio, quòd immemorialis pręscriptio, aut immemorialis vsus sit sufficiens in his, quæ iure familiaritatis solent exhiberi, & voluntaria sunt, placuit Feli. in c. cum M. Ferrariensis. nu. 7. de consti. & probatur ex his, quæ diximus superiùs, vers. Secunda conclusio. Ego sanè hanc præsumptionem prohibitionis ad acquirendam quasi possessionem tunc præsumerem, quando immemorialis temporis vsus probatur simulcum aliquot prohibitionibus in ipsius temporis tractu contingentibus: licèt non probetur prohibitio ita antiqua, vt ipsa immemorialis quasi possessio ab ea processerit, sed sufficiet probatio prohibitionum aliquot, quæ motam litem triginta, quadraginta, aut quinquaginta annis præcesserint, etenim præsumam ex hoc immemorialem quasi possessionem à prohibitione processisse. Alioqui nulla probata prohibitione, minimè admitterem, quod ex Decio, Aym. & alijs modò adnotaui.

Poterit etiam immemorialis hic vsus allegari, & in iudicium deduci, non in vim præscriptionis, sed ad probationem tituli, quem actor asseuerat seipsum habere ad hoc ius percipiendum. probatur etenim titulus ex hoc immemorialis temporis vsu, qui vim habet constituti, & priuilegij. l. hoc iure. §. ductus aquæ. ff. de aqua quoti. & æstiua. c. super quibusdam. de verb. sig. c. 1. de præscrip. in 6. cum his, quæ nos adnotauimus lib. 1. Varia. resol. 17. nu. 5. atque ita videtur respondendum fore in hac specie: tametsi Petrus Iacob. in prac. libello, de furno. Barthol. Cæpola, de seruit. vrb. præ. c. 50. Ripa in d. c. cum ecclesia Sutrina. num. 68. Aym. in dict. tract. de Antiquit. tempor. 4. par. c. materia ista. numer. 98. & Boërius quæst. 125. colum. 2. expressim asseuerent non sufficere quo adhæc iura molendinorum, & furnorum, quæ modò examinamus, vsum tanti temporis, cuius initium memoriam hominum excedat, nisi à die prohibitionis legitima præscriptio processerit, quæ quidem controuersia rem dubiam satis efficit. Et ideo etiamsi prior opinio admittenda sit, posterior tamen, ni fallor, obtinebit, quoties actum sit de acquirendo iure merè & simpliciter negatiuo: tunc enim, nisi probetur prohibitio, acquiri non potest ius negatiuum, etiam tempore immemoriali, cuius rei exemplum sit in d. l. qui luminibus. vbi Accursi. Nam si meus vicinus domum habens, aut aream propriam per centum annos, aut denique mille, altius eam non ædificauerit, minimè ego possum asserere mihi acquisitum esse ius seruitutis altius non tollendi contra vicinum: imò ipse poterit liberè altiùs tollere. Qua de re oportet exactè cogitare quoties quæstio in praxim inciderit, legendíque sunt diligenter præcitati authores, maximè Cæpola & Ripa, in dict. l. quo minùs. num. 131. qui aliquot quæstiones alijs nominatim authoribus adductis tractauerunt.

Illud omittendum non est, dominos habentes iurisdictionem, principem tamen superiorem recognoscentes, nequaquam posse subditos cogere iure communi, quòd ad domini molendina triticum molendum deferant, & non ad alia, is enim actus meræ voluntatis est, vt patet, & ideo permittenda non est, nec iure permittitur domino hæc violentia: adeò quidem, vt nec per statutum ipsius domini aut populi id fieri possit, cùm id tendat in graue subditorum præiudicium, præsertim eorum, qui alia in eadem vrbe, eiusque territorio molendina construxerint, & ædificauerint, aut construere velint: huius sententiæ authores sunt Barthol. Soci. consi. 272. lib. 2. Ioann. Baptista de S. Seuerino in rep. l. omnes populi. ff. de iustit. & iur. col. 36. Signorol. inter consilia Baldi consil. 56. lib. 3. & inibi Bald. consil. 57. Anchar. in cap. canonum statuta, de constitut. q. 11. Ripa lib. 1. responsorum. cap. 11. Nicol. Boêr. deci. 125. ídque maximè obtinet, quando statutum istud fit ad priuatam ipsius domini vtilitatem, quod fatentur Bald. in consil. 410. lib. 5. & Iacob. in tractatu, de feudis, verb. & cum molendinis. quæstio. 1. Aymon in 4. parte de Antiquit. tempor. cap. circa præmissa. numero 4. Quasi tres hi posteriores authores velint, & probare conentur hoc statutum fieri posse ad ipsius vniuersitatis vtilitatem, quoties lucrum inde acquirendum in totius communitatis vtilitatem expendendum est. Ego verò priorem sententiam, quæ communis est, sequor absque vlla distinctione: idque video sentire Docto. quos ad eius comprobationem citaui: non enim satis est, quòd lucrum ex molendinis ipsius Reipublicæ futurum sit, vt à populo superiorem habente statutum istud fiat in præiudicium ita graue subditorum, & in damnum libertatis illius, quæ iure communi cuique concessa est: quamobrem veluti iniquum est rescindendum, nam & ab eo appellari potest. l. 1. §. solet. ff. quando appel. sit. l. qui se grauatos. C. de censibus. Non inficior posse contingere aliam publicam vtilitatem, cui statutum istud innitatur, ex qua iustificari valeat. Quod ex tempore, loco, & alijs iudex discretus arbitrabitur: tantùm enim illud hîc admonemus aduersus Bal. & Iacob. non esse rationem iustam huius statuti, quòd lucrum acquirendum ipsius communitatis necessitatibus distribuendum sit in publicam vtilitatem, siquidem hęc non est sufficiens causa, vt iniqua lex fiat, cùm possit aliunde publicis oneribus, & expensis subueniri. Hinc planè deducitur, huiusmodi statutum minimè ratione fortiori admittendum esse in præiudicium furnorum, & molendinorum ecclesiarum. Nam etsi præmittatur hoc statutum validum esse, quod modò negauimus, id tamen aduersus ecclesias, quo ad earum furnos, & molendina, non obtinebit, secundum Calderic. inter Ancharan. consilia consil. 12. & Anchar. consil. 13. quo in loco refertur hac de re collegij Bononiensis responsio: idem Anchara. consi. 155. Boëri. in d. quæst. 125. Ripa lib. 1. respon. c. 11. Socin. in d. consil. 172. lib. 2. col. 3. Ias. in l. ciuitas. col. 4. ff. si cert. peta. Baptista in dicta l. omnes. col. 36. ff. de iusti. & iur. Ancha. in cap. canonum statuta. quæst. 11. de constit. Alex. consi. 211. lib. 2. num. 10. Ias. optimè in d. l. quo minùs. ff. de flumini. q. 25. vbi nu. 156. scribit, hanc opinionem communem esse, quam item sequuntur Panor. in repetitione cap. ecclesiæ sanctæ Mariæ. de constit. nu. 31. Quibus suffragatur tex. in cap. vlt. de immun. eccles. in 6. quo excommunicantur laici statuentes, & prohibentes contractus emptionis & venditionis inter subditos eorum iurisdictioni, & personas ecclesiasticas. Ex qua constitutione probatur, statutum illud dici contrarium libertati ecclesiasticæ, quo aufertur & tollitur ab ecclesijs vel clericis id, quod iure communi omnibus est liberè concessum: quemadmodum adnotarunt Anto. Imo. & alij, præsertim Felin. nu. 29. & Deci. col. 2. cap. ecclesia. de consti. Rochus in c. vlt. de consuetu. Folio paruo. 47. col. 2. vnde constat Aymonem Sauilli. in d. tract. de Antiq. tem. 4. part. cap. circa præmissa. num. 17. non rectè aduertisse quid in hac specie in d. cap. vlt. statutum fuerit. Nam probare conatus, statutum istud de molendinis non esse contra libertatem ecclesiasticam: respondit ideo verum id esse, quia iure communi non habet ecclesia priuilegium cogendi quenquam ad eius molendina triticum molendum adducere, sed liberum esse cuique eum accessum, & ea ratione potiùs secundum eum tollitur statuto libertas laicis, quàm ecclesiæ. Etenim quantum valeat hæc responsio palàm ostendit ipsa Romani Pontificis constitutio, quæ censet libertatem ecclesiasticam tolli ac diminui, si laici prohibeantur cum Clericis contrahere, commercia, & permutationes inire, & tamen liberum erat laicis hæc commercia cum clericis tractare, qua ratione non satis est responsum decisioni prædictæ constitutionis vlt. de immunitat. eccles. in 6. His etiam accedit præter alia, quæ in d. c. eccle. per Felin. & Deci. traduntur, elegans Thomæ Grammatici testimonium in decis. 100. refert enim is, & iustissimè id factum esse contendit, apud regium Neapolitanum prætorium definitum esse, mota controuersia inter Salerni ciuitatem & Abbatem sancti Benedicti, statutum illius ciuitatis, quo prohibitum extat, in eam vrbem adduci vinum, extra ipsius fines & territorium collectum minimè comprehendere vina, quæ ex ecclesiarum vineis colliguntur: atque addit ipse non obstante hoc statuto clericos posse vinum aliunde quàm ex territorio collectum in ciuitatem adducere. Quo quidem in loco Thomas hanc decisionem communem de molendinis ecclesiarum probat, & sequitur nume. 14. oportet tamen in hac & similibus contentionibus aduertere ad immemorialem præscriptionem, & consuetudinem promiscuam laicorum, & clericorum consensu probatam saltem tacito: item ad regias constitutiones, quæ generaliter in vtilitatem Reipublicæ statutæ, nihilque contrarium sacris Canonibus instituentes, solent & Clericos & ecclesiarum res complecti. de quo alibi oportuniùs disputabitur.

Cæterùm in hac specie, quam tractamus, Calde. Anchar. & aliorum responsis, ex aduerso refragatur idem Calderi. titu. de constitut. consil. 21. expressim contrarium respondens. Bald. item consil. 11. inter consilia Ancharan. & Aymon Sauilli. in d. c. circa præmissa. nu. 8. qui aliquot rationes adducit parum huic negocio conuenientes, idcirco ipse opinor duo vel tria esse hac in parte adnotanda ad huius difficultatis resolutionem.

Primùm, non posse statuto domini aut populi, subditos prohiberi, quòd non deferant triticum molendum ad alia quàm publica molendina, siue id fiat ad vtilitatem domini, siue vt lucrum inde communitati ex molendini reditu maius accedat: atque hanc esse communem sententiam ex prænotatis constat.

Secundò, hinc manifestum est, tale statutum & similia maiori ratione nequaquam molendinis ecclesiarum obesse, neque hanc statuti prohibitionem ad ea extendi, sicuti frequentissimo omnium consensu definitum extat.

Tertium est, quod maximam contentionem habet. Nam si iuxta temporis, & publici status conditionem regimini publico, & ipsi communitati, cuius pars est ipse clerus, maximè conueniat hoc statutum, sitque omnibus laicis quidem, & clericis vtile, non propter reditus maiores ipsius communitatis, sed aliam ob causam, quæ vniuersum hominum illius societatis conuictum spectat, fortassis hoc statutum admittendum erit, etiam in præiudicium ecclesiarum habentium molendina. Cùm conueniat ita fieri, ne illa ciuitas graue detrimentum omnibus in vniuersum nocens, patiatur. quod probari poterit ex decisione Bart. in l. cunctos populos. 5. q. C. de summa trinita. quę licet communiter improbata sit, in hoc tamen casu ob promiscuam, & totius Reipublic. vtilitatem defendi commodè potest. tradit latè Feli. in d. c. ecclesia. nu. 81. Hoc ipsum fulcitur ex eo, quòd licet statutum prohibens bona in eum, qui subditus non sit, alienari, minimè comprehendat ecclesiam, secundum Bar. in l. filius familiâs. §. diui. ff. de legat. 1. cuius opinionem latè expendunt inibi doctores, præsertim Iason, qui nu. 72. in prima lectione fatetur eam communem esse: tamen si ob statum Reipublicæ, communitati conueniat, maximè ad eius vel tutelam, vel regimen, quòd res quædam in ecclesiam, aut clericos minimè transferatur: tunc statutum id validum erit, & aduersus ecclesias obtinebit, secundum Cardi. in consi. 144. Ioan. Crottum in d. §. diui. col. 24. & ibi Ferdinan. Loazes. num. 424. idémque sensit Freder. consil. 35. incipienti, statuto ciuitatis.

Hinc denique infero, non omninò falsum esse quod inter consilia Anchar. Bald. respondit, & Calderi. in d. cons. 21. tit. de const. licet idem Calderinus, cui cæteri Doctores in specie accesserunt, contrarium scripserit: in his etenim Calde. & Bal. responsis non agitur de statuto directè prohibente, ne quis triticum deferat molendum ad alia quàm ipsius communitatis, & Reipublicæ molendina: nam hoc inualidum esse, maximè in præiudicium ecclesiarum, ipse fateor. Sed actum est de municipali lege, qua tempore publicæ inopiæ, cùm Respublica grauatur annonæ penuria, ne tritucum ipsius ciuitatis ad exteros deferatur, vetitum fuerit, ne quis triticum molendum extra vrbem deferat, nisi duodecima pars tritici, quæ molendi ratione dari solet, in ipsius ciuitatis exitu portarum custodibus soluatur, nomine communitatis recipientibus id pro molendinis, quæ extra vrbem Respublica habet, ad quæ deferendum est triticum, vt inibi molatur. Nam etsi ex hoc statuto sequatur damnum ecclesijs, quo ad earum reditus, qui ex molendinis ecclesiarum extra vrbem existentibus, percipiebantur: tamen ne Respublica tota grauissimum detrimentum patiatur, cui quidem damno aliter obuiam iri non potest, admittendum est statutum, quod non fit ob augendos reditus ipsius vniuersitatis. Hæc verò diximus obiter ad perfectiorem eius quęstionis, quam examinauimus, cognitionem. Quibus addere libet in ea dubitatione, an laici possint edicto, aut statuto, ad tempus vel perpetuò prohibere clericos vti pascuis communibus ipsi Reipublicæ omnibúsque ciuibus, legendos esse, Oldra. cons. 32. Ant. in c. nouerint. de sent. excom. Abb. cons. 6. lib. 1. Felin. in c. ecclesia, de constit. num. 104. & Lucam de Penna in l. iubemus. C. de nauicularijs non excusan. lib. 11.

Hactenus de tempore ad præscribendum requisito tractauimus, déque immemoriali præscriptione, de centenaria, ac de earum differentijs, atque itidem de possessione: nunc breuiter de titulo agemus, cùm & is sit necessarius ad vsucapionem, & præscriptionem.

SVMMARIVM.

- 1 Titulus in hac materia præscriptionis quid sit.
- 2 Titulus quando in præscriptione sit necessarius, quinque conclusionibus expeditur.
- 3 Filius suus hæres præscribere non potest titulo pro hærede, etiam iure Nouellarum: & inibi traditur decisio. l. nihil. C. de vsucapio. pro hæred.
- 4 Filius suus hæres veniens ex capite, vnde agnati, præscribit titulo pro hærede.
- 5 Filius suus hæres repudians hæreditatem simpliciter, an possit posteà eam accipere ex capite, vnde agnati.

§. QVINTVS.

TItulum ad præscriptionem iure requiri, satis probatur in c. si diligenti. de præscri. in l. Celsus. ff. de vsucapio & alibi passim apud Ius Canonicum, & Ciuile, sicuti in d. l. Celsus. Bart. Franc. Balb. & alij tradiderunt post Dinum in regul. possessor. de regu. iur. ex quorum commentarijs nos hoc in loco aliquot assertiones exponemus, pro huius materiæ compendio.

Illud verò est præmittendum, quòd titulus est causa ex se habilis ad translationem dominij, etenim in hunc sensum accipitur à iure, præsertim in hoc tracta. de vsucapionib. & præscript. secundum Cynum in l. cogi. C. de petitio. hæred. Paul. Cast. in l. Celsus. proximè citata. Balb. in tract. de præscriptio. 1. part. 3. par. principal. q. 2. tametsi frequentissimè ex titulo isto sufficienti ad translationem dominij, non transferatur dominium ipsum, sed tantùm vsucapiendi conditio: ídque varijs ex causis contingit, maximè ex eo, quòd is, à quo titulus habetur, dominium non habebat, nec poterat illud transferre in alterum, cui titulum concessit.

Prima igitur conclusio sit, In præscriptione decem, vel viginti annorum, quæ ordinaria est tituli allegatio, & probatio, iure exigitur: & idem in vsucapione triennali. d. l. Celsus. l. nullo. C. de rei vendi. vbi Bart. & Doct. hoc ipsum adnotarunt. Et procedit hæc conclusio iure Canonico, & Ciuili, nam in materia tituli nullum est inter ius Cæsareum, & Pontificium discrimen. optimus text. in c. placuit. §. potest. 16. q. 3. siquidem Balbus latè. 2. part. 3. part. q. 6. & 2. parte. 4. part. princ. q. 2. col. 3. ex alijs resoluit quo ad materiam tituli, nullam esse differentiam inter ius Canonicum, & Ciuile, quod & nos obiter probauimus lib. 1. Variar. resolutio. c. 17. nu. 7.

Hinc colligitur secundum Gratianum in d. §. potest. Dinum in d. regu. possessor. nu. 25. & seq. grauiter errasse, dum existimat iure Pontificio in præscribendis his rebus, quæ possunt possideri, & præscriptione acquiri, & in quibus non est præsumptio contra præscribentem, non requiri titulum, sed sufficere bonam fidem, etiam in præscriptionibus decem, vel viginti annorum. Etenim hoc falsum est. Nam in longi temporis præscriptionibus adhuc iure Pontificio præter bonam fidem titulus est necessarius.

Secunda conclusio, In pręscriptione triginta vel quadraginta annorum, nec iure Pontificio, nec Cæsareo titulus requiritur, sed sufficit bona fides. l. omnes. C. de præsc. 30. annor. c. placuit. §. potest. 16. q. 3. & est communis opinio in d. c. si diligenti. & in d. c. sanctorum. de præscrip. vnde si priuatus præscribat contra ecclesiam aliquam rem, etiam si requiratur tempus quadraginta annorum, titulus tamen non est necessarius, nec fuit vnquam iure veteri, secundum Panor. in c. de quarta. nu. 14. & 26. & Balb. in d. q. 6. & q. 2. 4. parte. col. 3.

Tertia conclusio, Præscriptio immemorialis, etiam vbi aduersus præscribentem adest iuris communis præsumptio, titulum, nec eius allegationem, nec probationem exigit. Sicuti probatur in d. c. 1. de præscriptio. in 6. & nos tradidimus §. 3. huius secundæ partis, numero 7.

Quarta conclusio, Centenaria præscriptio, quæ regulariter aduersus Romanam ecclesiam necessaria est, iure ordinario titulum non requirit, nec eius probationem, nec allegationem. Hanc conclusionem hîc repetimus, eam etenim probauimus in dicto §. 3. numero 6.

Quinta conclusio. Quoties præsumptio iuris communis est contra præscribentem, siue in præscriptione aduersus ecclesiam Romanam, quæ centenaria est, siue in quadragenaria contra inferiorem ecclesiam, semper tituli allegatio & eius probatio necessaria est: vel oportet loco harum præscriptionum immemorialis temporis quasi possessionem probare. text. insignis in d. c. 1. de præscri. in 6. Dinus nu. 27. in hac regu. glo. communiter recepta in d. c. si diligenti. Quam quidem conclusionem & nos examinauimus lib. 1. Variar. resolut. c. 17. num. 7. quo in loco attigimus, & explicuimus, quæ præsumptio iuris sit ista.

Verùm in hac materia tituli extat Cæsarum pulchra constitutio. C. de vsucapio. pro hærede, in hæc quidem verba, Nihil pro hærede posse vsucapi, suis hæredibus existentibus, obtinuit. Ex qua Bald. Saly. & alij communi omnium consensu adnotarunt, titulum pro hærede alioqui in extraneis satis sufficientem ad præscribendum, minimè sufficere, ad hoc, vt sui hæredes, & necessarij præscribant. text. optimus in l. 2. §. vlt. ff. pro hærede. Huius decisionis ea est ratio, quòd in suis nulla datur propria hæreditas, sed tantùm dominij continuatio: neque enim videntur filij sui hæredes, & necessarij post parentis mortem patris hæreditatem percipere nouo saltem titul. l. in suis. ff. de liberis & posth. vbi Bart. Alex. & alij opinantur esse veram rationem dictæ constitutionis Imperatoriæ in d. l. nihil. Quæ procedit etiam iure nouo, quo in successionibus censetur sublata differentia emancipationis, & patriæ potestatis, quantum ad suitatem. l. meminimus. C. de suis & legiti. hæredib. & in Auth. de hæredit. quæ ab intest. defer. §. nullam. Nam hæc differentia non est in vniuersum sublata, sed tantùm quo ad succedendum, si quidem succedit emancipatus pariter cum suo, & æqualiter vti successisset si suus foret, nec tamen sublata est differentia emancipationis & suitatis quantum ad modum succedendi. Etenim suus succedit vt suus, emancipatus vt emancipatus: quemadmodum not. Aretin. in l. cùm quidam. §. suum. ff. de acquirend. hæred. idem Aretin. in l. ventre. nu. 9. ff. de acquirend. hæred. qui ex hoc scribit, emancipatum etiam iure nouo ex potentia suitatis non transmittere hæreditatem non agnitam: & addit hanc esse communem opinionem. idem asseuerat eam sequutus Alex. in l. si fratris. C. de iure deliber. & in l. si emancipati. C. de collat. col. 5. notat optimè Fortuni. in l. Gallus. §. & quid si tantùm. col. 107. ff. de liberis & posth. Sic & hodie adhuc extat differentia emancipationis, & patriæ potestatis, quoties agitur de infringendis parentum testamentis: nam suus habet ius dicendi nullum patris testamentum, in quo pręteritus fuerit: emancipatus verò habet tantùm bonorum possessionem contra tabulas: præsertim cùm præteritio contigerit causa inserta, & expressa in ipso testamento. gl. in Authen. de hæred. & Falcid. §. exhæredatus. gl. in l. si emancipati. C. de collat. & in Authen. ex causa. C. de liber. præterit. & exhæredat. quarum resolutionem explicuimus in c. Raynutius. de testamen. in princip. nu. 3. & 4. Quibus addenda sunt quæ de hac continuatione dominij parentis in filium tradit Andr. Tiraq. in l. si vnquam. C. de reuocand. donat. in princip. numer. 19. vnde comprobata est responsio Cæsarum in d. l. nihil. Cuius interpretationem aduersus communem aliter explicat Stephanus in Necyomantia Iuris, dialogo 36. eum legito: & Viglium in §. sui. Instit. de hæredum qualit. & differ. qui Cæsaream constitutionem in hunc sensum accipiunt, vt extranei non possint vsucapere titulo pro hærede, quandiu superstites sunt sui hæredes, qua ratione communis sensus admodum abhorret à sententia legis. Bald. tamen in Rub. de præscri. existimat hanc decisionem veram esse, vbi filius allegat se vsucepisse, aut præscripsisse titulo filij hæredis ex capite filiationis, & suitatis, habentis hæreditatem, quasi secundum aliud sit quoties filius allegauerit se possedisse, & habuisse hæreditatem titulo agnationis, ex capite inquam agnatorum, omisso capite suitatis, & filiationis: tunc etenim procedit præscriptio titulo hæredis ex hoc agnationis iure. eam conclusionem censet mirabilem esse Alexand. in l. in suis. col. 3. ff. de liber. & posthu. quem sequitur Balb. in repetit. l. Celsus. ff. de vsucap. in 1. parte princip. col. penult.

Huius verò sententiæ examinationi præmittendum est, an filius in potestate tempore, vel repudiatione priuatus, & exclusus à capite, vnde liberi, admittatur ex capite, vnde agnati? Qua de re adest text. optimus in l. 1. §. Sed videndum. ff. pe successi. edict. quo responsum est, filium in potestate tempore, aut repudiatione exclusum à capite, vnde liberi, admitti ex capite, vnde agnati. cui decisioni non obstat quod Accurs. ibi notauit, scribens, simplicem repudiationem ab omni capite repudiantem excludere: quam quidem conclusionem dicit singul. Alex. in l. si creditori. ff. de legat. 1. Paul. Cast. in l. vnica. C. quando non petent. part. idem Paul. & las. in l. 3. C. de iur. & fact. ignorant. id enim intelligendum est, vbi plura capita, & iura simul eodem tempore competunt repudianti. Nam eo casu simpliciter repudians renunciare videtur cuicunque iuri, & capiti, ex quo bona, & hæreditas, quibus simpliciter renunciat, eidem competunt. At in hac specie, quam modò examinamus, capite, vnde agnati, non competit priusquam caput, vnde liberi, exclusum fuerit. Ergo si filius, cui hæreditas primo loco defertur ex capite tantùm, vnde liberi, hæreditatem repudiauerit, solùm censetur repudiasse eam ex capite, vnde liberi: non ex capite, vnde agnati: & ideò adhuc post simplicem repudiationem habet caput, vnde agnati, cui non renunciauit: cùm nondum tempore renunciationis competeret, nec esset ei delatum. l. is potest. ff. de acquir. hæredit. l. quamdiu. ff. eodem titul. l. si ita scriptum. §. si sub conditione. ff. de legat. 2. atque ita esse intelligendam opinionem glos. in d. §. sed videndum. not. Deci. in l. quoties duplici iure. ff. de regul. iur. quo in loco priorem conclusionem glos. in dict. §. sed videndum, intelligit, vbi renunciatur simpliciter hæreditati: tunc enim omnibus iuribus, ex quibus hæreditas delata fuerit, renunciatum esse censetur. Bartol. in l. nec is. §. 1. ff. de acquirenda hæreditat. per l. si duo. §. idem Iulianus. & §. si quis iurauerit. ff. de iureiurand. & est communis opinio secundum Iason. in dicta l. Nec is. §. 1. col. 3. tametsi inibi disputet aduersus Bart. & alios, qui hanc communem sequuti sunt.

His denique prænotatis satis explicita est sententia Baldi in dicta Rubrica de præscriptio. quam & Alexand. sequitur in l. qui se patris. C. vnde liberi. 4. column. idem in l. filius qui patri. ff. de vulgar. & pupillar. colum. vltima. vbi Socinus numero 16. & Curtius Iunior in l. si emancipati. C. de collatio. numero 30. sensere, maximam esse Bald. authoritatem, & ex ea plurimum tribui huic opinioni, eam tamen dubiam esse vterque existimat. Tandem Iason in l. in suis. columna 2. ff. de liber. & posthumis. reprobat sententiam Baldi: atque allegat contra ipsum l. de bonis. ff. de Carbon. edict. quem textum inquit singularem esse. Ex eo etenim probatur, filium emancipatum, qui omisso capite, Vnde liberi, ex capite, Vnde agnati, patris hæreditatem accepit, adhuc suum dici. Huic autem edicto, inquit Paulus, locus est, etiamsi ab intestato ad bonorum possessionem veniant liberi: tametsi ex inferioribus partibus petant, qua legitimi vocantur, quoniam sui sunt, vel ex illa, quæ cognatis datur. Hactenus Iurisconsultus. Sed poterit huic loco responderi, filium in potestate venientem ex capite, vnde agnati, suum quidem dici, non quòd verè suus sit, sed quia loco sui hæredis à prætore vocatur, vt probatur in principio, & in §. sunt autem. Institut. de bonorum possessione. Nam & suitas non capit nisi primum gradum. l. prima. §. sciendum. ff. de suis & legitim. hæredib. igitur suus filius repudiando primum gradum desinit esse suus, quo ad effectum saltem, licèt nudum nomen retineat, argumento sumpto à l. si tibi homo. §. cùm seruus. ff. de legatis primo. Nec vlla iusta ratione defendi potest, quòd filius omisso capite, vnde liberi, accipiens paternam hæreditatem ex capite, vnde agnati, habeat iura suitatis, & omninò priuilegia quæ iure filijs suis conceduntur, vnde Baldi interpretatio ad l. nihil. C. de vsucap. pro hærede, admittenda videtur.

SVMMARIVM.

- 1 Bona fides sigmentum quodlibet, & dolum excludit.
- 2 Bona fides plerumque significat, quod æquum & bonum sit.
- 3 Aequitas, & rigor, qualiter distinguantur, & de summo, atque stricto iure.
- 4 Bonæfidei contractus, vnde hanc appellationem habuerint, latè traditur.
- 5 Bonæfidei contractus, an iure Canonico abstricti iuris conuentionibus distinguantnr?
- 6 Bonæfidei contractus, quamobrem ipso iure nulli dicantur, dolo dante causam contractui, non sic stricti iuris.

§. SEXTVS.

SVperest nunc de bona fide, quæ ad præscriptionem necessaria est, quædam examinare, non equidem à nostris intacta, sed quæ non ita, vt par est, fuere per eos discussa. Illud enimuerò sciendum est, Iuris vtriusque conditores bonam fidem plerumque exigere in eum quidem sensum, vt actus fiat, & tractetur citra vllum figmentum, & dolum: simpliciter quidem. l. si seruus communis. §. quod si sciens. ff. de furt. l. ab emptione. ff. de pact. l. 3. C. de peri. rei vendit. explicat Budæus in l. emptorem. ff. de acti. empt. Sic apud Plautum in Aulularia, Euclio senex Licoridem adolescentem alloquutus actus 4. scena 6. inquit: Dic bona fide, tu id aurum non surripuisti? Apud Terent. in Heaut. act. 4. scena 5. Chremes Syrum interrogans inquit: bona ne fide? In summa denique bonam fidem ipse interpretor iudicium illud priuatum, quo quisque de rebus proprijs dijudicat secum: particulariter quidem de omnibus proprijs actibus moralibus. Nam & fides iudiciu quoddam est, quo credimus aliquid: item & illud, quo proprios nostros actus morales iudicamus: quamobrem in hac parte fides pro conscientia adsumitur, & conscientia credulitas quædam est, & prætereà iudicium examinans actiones nostras. ideóque à Paulo ad Roma. c. 14. fides appellatur, dum inquit: Omne quod non est ex fide, peccatum est: ex fide, inquam, id est, ex conscientia: auctore Ambrosio in commentarijs Epist. ad Rom. c. vlt. de pręscri. c. quærat aliquis. de pœn. dist. 3. qua ratione quoties quis actum cogit contra conscientiam, & aduersus id, quod priuatum eius iudicium dictat, dolo quidem, non bona fide vtitur, vnde ad discernendum alicuius bonam, vel malam fidem, respicienda est vniuscuiusque propria, non alterius conscientia, vel opinio. l. 1. §. Iulianus scribit. ff. de itin. actúque priua. Quo fit, vt is dicatur bona fide possidere, bona fide contrahere, qui credit se id iustè facere, & vt dicitur, nullum habens in corde figmentum nec dolum. l. qui à quolibet. ff. de contra. empt. l. bonæ fidei emptor. ff. de verb. sig. Is verò, qui corde aliud credit, quàm quod dicatur, is inquam mala fide possidet, & contrahit. l. res bona. ff. de contra. empt. l. bonam fidem. C. de action. Etenim secundum Cic. lib. de Off. fides inde dicta est, quòd fiat id, quod dicitur: & iustitiæ est fundamentum. idcircò in omnibus negotijs ratio bonæ fidei habenda est: cùm ei aduersetur mala fides, & dolus, qui in Republica minimè est tolerandus, imò à quocunque negocio summis viribus exterminandus. Hinc sanè quæritur, quamobrem iure Ciuili actiones quædam, & contractus eo distinguantur, quòd quidam sint bonæ fidei, reliqui verò stricti iuris. §. actionum autem. Instit. de actio. l. in actionibus. de in litem iur. tex. in c. cùm venerabilis. de exceptio. & inibi gl. Panor. & alij. Nam cùm in omni actione bona fides, & eadem in omnibus contractibus considerari debeat. l. si mandato. §. 1. ff. mandat. l. bonam fidem. C. de actio. & obliga. mirum quibusdam, qui iuris Ciuilis disciplinam summis, quod aiunt, digitis tetigere, videbitur, cur contractus quidam speciali tit. bonæ fidei censeantur.

Verùm apud iuris Ciuilis responsa interdum verbum hoc, bona fides, non tam synceram illam voluntatem, & animum dolo contrarium, quàm æquitatem quandam, & iustitiam ipsam à rigore quodam summo segregatam, & puram significat. l. bona fides. ff. deposit. l. at si quis. §. hæc actio. ff. de relig. & sumpti. funer. l. si mandauero. §. Iulianus. ff. mand. l. 2. §. vlt. ff. de preca. Rursus strictum ius apud Iurisconsultos appellatur ius prædurum, exactum, & rigoris plenum, quod quidem æquitati, bono, & æquo opponitur. l. 2. §. item Varrus. ff. de aqua plu. arcen. l. placuit. C. de iud. l. in his. ff. de condit. & demonstr. tradit eleganter Budæ. in l. 1. col. 2. ff. de iust. & iur. ac de æquitate quidem multa Oldendorpius in tract. de Formula inuestigandæ actionis. c. quid sit æquitas. Et idem in forensi disputatione de æquitate. Cœlius lib. 4. lectio. Antiquar. c. 22. ex quibus illud satis constat, strictum ius esse, quod strictè & propriè ad corticem literæ, absque vlla benignitate & humanitate, est intelligendum, atque interpretandum, & ideo opponitur æquitati, ac bono & æquo, à quo benigna & humana deducitur interpretatio. l. Pantonius. in princip. ff. de acquir. hæredit. l. si ita scriptum. in princip. ff. de liber. & posthumis. l. 1. §. qui operas. ff. ad Tertul. l. Thais. §. libertatem. in fin. ff. de fideicommis. liber. l. si debitor. §. 1. l. inter eos. §. 1. ff. de fideiussor. omnium latissimè Andr. Tiraquel. lib. 1. de retract. §. 35. glos. 1. in princip.

Hinc denique æquitas rigori, & stricto iuri opposita: est enim mitigatio & interpretatio legis scriptæ ex aliqua circumstantia personarum, rerum, aut temporum: quemadmodum ab Aristotele deducitur lib 5. Ethicor. c. 10. ex nostris præter alios id adnotarunt Fortunius & Budæ. in l. 1. 4. notabil. ff. de iustit. & iure, cuius rei & author est Iurisconsultus in d. l. bona fides. ff. deposit. qui exempla huic conclusioni suppeditat. Sic & Quintil. lib. 7. Institu. ca. 7. eo exemplo vtitur, quo & Michaël Ephesius super Aristot. in dicto cap. 10. de lege statuente, quòd peregrinus muros ascendens occidatur: cuius legis verbis & rigori stricto subest peregrinus, qui muros ascendens hostes vrbem inuadentes eiecit, & fugauit: adest tamen æquitas, quæ legem suprascriptam interpretatur, & dictat, hunc peregrinum occidendum non esse. Sic constat, æquitatem esse admirabile quoddam temperamentum, quod ex perfecta ratione omnia moderatur. l. Diuus. ff. de in integrum restitu. l. si seruo fideicommissaria. ff. de hæredibus institu. explicat & Ioan. Corasi. lib. 2. Miscel. capit. 18. Hæc verò moderatio ab æquitate deducta ius ipsum non violat, si legislatoris mentem inspiciamus, sicuti manifestum est: imò iustitiam æquitas ista præ se fert, authore Iurisconsulto in l. 1. ff. de iustitia & iur. quo in loco scriptum est, ius esse artem boni & æqui. Hinc apud Aristot. illud ἐπιεικές, & έπιείκεια quibus strictum ius plerumque moderatur. quemadmodum & de hac ἐπιϕκεία sunt Iurisconsulorum testimonia plura, potissimùm in l. aut facta. ff. de pœnis. & in dicta l. bona fides. optimus text. in l. nulla. ff. de legibus. quæ duriorem interpretationem scriptæ legis reprobat. Quasi æquitas, quæ moderatrix est, à iure non dissentiat. Nam & Cicero ad Herennium lib. 3. iustitia, inquit, est æquitas, ius vnicuique tribuens pro dignitate cuiusque. idem Cicero libr. 3. Officiorum, inquit, In primis operam dabunt vt iuris & iudiciorum æquitate suum quisque teneat. probat idem textus in l. cùm nec patronos. C. de iniur. quòd si quando æquitas apud authores à iure, vel à iusto distingui videatur, tunc ea distinctio vel referenda est ad ius strictum, & ad iustum, quod à scripta lege descendit, vel ad æquitatem: quæ remissio potiùs benigna sit, & ad indulgentiam quandam atque humanitatem, quàm ad ius ipsum spectet.

Ex quibus deducitur ius strictum id dici, quod prædurum sit, & asperum, à quo non liceat nec latum vnguem discedere: cuiq́ue nihil addi, nec detrahi possit, nisi quod scriptura loquitur. l. si alij. ff. de vsufr. legat. l. contractus. C. de fide instru. hócque ius æquitati opponitur: idémque appellatur ius subtile. l. si ita scriptum. in principio. ff. de liber. & posthum. l. in bello. §. Codicilli. ff. de capti. l. si quis ita scripserit. §. 1. ff. de manumis. testamen. l. si tibi. ff. de donation. l. filio præterito. ff. de iniusto, rupt. l. per fundum. ff. de serui. rusti. prædi. quibus Iurisconsultorum responsis ius strictum, quod nullam admittit interpretationem, subtile appellatur, & benignæ ac humanæ interpretationi, æquitatíque opponitur. ad idem l. generaliter. §. si quis seruo. ff. de fideicom. libert. Hac ratione ius istud strictum, quod nullam interpretationem admittit, sed prædurè leges & constitutiones iuxta literam intelligit, à veteribus authoribus dictum est summum ius: idémque summa iniuria censetur: cùm nimis seuerè, & durè, absque vllo temperamento ex eo leges accipiantur, alioqui in maximam Reipublicæ vtilitatem ex varijs causis interpretandæ, ac moderandæ. Etenim summum ius appellatur, quoties de verbis tantùm legis contenditur, nec spectatur quid senserit qui scripsit, aut qui loquutus est, quo in genere plerumque sub auctoritate iuris perniciosè erratur. l. si seruum. §. sequitur. ff. de verb. oblig. Hinc Terent. in Heauton. dixit, summum ius sæpe summa iniuria. Cicero item lib. 1. Offic. existunt, inquit, etiam sæpe iniuriæ calumnia quadam, & nimis callida iuris interpretatione: ex quo illud, summum ius summa iniuria, factum est iam tritum sermone prouerbium. Hactenus Cicero, qui & in oratione pro Cecinna eleganter scribit. Cæteri tum ad istam hortationem decurrunt, cùm se in causa putant habere æquum, & bonum, quod defendant: si contrà verbis, & literis, & vt dici solet, summo iure contenditur, solent eiusmodi iniquitati, & boni & æqui nomen dignitatémque opponere. Meminere & huius prouerbij Columella lib. 1. rei rustic. c. 7. & Valerius Maximus lib. 8. cap. 2.

Igitur ex his apparet ratio, quare contractus quidam bonæ fidei dicantur, reliqui verò stricti iuris. Nam bonæ fidei contractus ideò quidam censentur, quòd in his alter alteri arbitrio, & officio æquissimo iudicis teneatur de eo, quòd ex bono & æquo præstari oportet, etiam si in conuentione id dictum non sit, habet etenim iudex potestatem in his actionibus iudicandi quod sibi bonum, æquumque visum fuerit: quanquam nihil à contrahentibus dictum sit, quod sensere Iuris vtriusque interpretes, præsertim in §. actionum, de actio. glo. & Panor. nu. 20. in c. cùm venerabilis. de except. qui contractus stricti iuris ideò dici arbitrantur, quòd in his nihil veniat, nec quidquam possit iudex nisi quatenus nominatim à partibus conuentum sit: cùm omissum censeatur quod palàm verbis expressum non sit. l. quidquid astringendæ. l. si ita stipulatus. § Chrysogonus. ff. de verb. obli. atque ita hanc esse huius discriminis rationem nostrates existimarunt: & his suffragatur quod modo latè deduximus, nempè bonam fidem quandam æquitatem esse, benignamque ex bono & æquo interpretationem. His accedit Triphon Iuriscons. in l. bona fides. ff. depositi. bona fides, inquit, quæ in contractibus exigitur, summam ęquitatem desiderat. Sic Caius in l. ex maleficijs. ff. de act. & obl. His actionibus, ait, inuicem experiri possunt de eo, quod alterum alteri ex bona fide præstare oportet. ad idem text. insignis in l. quæro. in princ. ff. locat. Nam & tantùm in his actionibus bonæ fidei, valet officium iudicis, quantum in stipulatione nominatim eius rei facta interrogatio. l. item si. in fi. cum l. seq. ff. de neg. gest. l. mora. §. in bonæ fidei. ff. de vsur. l. Lucius. ad fi. ff. de positi. Cic. lib. 3. de Off. Quintum Scæuolam refert existimanten, in his iudicijs, & actionibus bonæ fidei, summam vim esse, quo ad iudicis arbitrium, & fidei bonæ nomen manare latissimè: ídque versari in tutelis, societatibus, pignoribus, deposito, mandato, emptione, venditione, conductione, & locatione: siquidem eo authore in his magni est iudicis statuere, præsertim cùm in plerisque sint iudicia contraria. quid quenque cuique præstare oporteat.

Sed adhuc controuertitur, vnde hi contractus & actiones denominationem istam acceperint: cùm sint in iure Cęsareo alia multa, in quibus benigna & æqua est adsumenda interpretatio: & in quibus iudicis arbitrium plurimum possit, nec adhærendum mordicus sit verbis, & scripto: sicuti passim apparet. Huic profectò quæstioni, tametsi sufficiens responsio detur ex paulò antè prænotatis, ob exuberantem æquitatem, quæ in his iudicijs examinandis versatur, adhuc pro huius rei perfecta cognitione adnotandum est, quòd olim prætores Romæ multis impediti negotijs priuatas causas non iudicabant, sed litigatoribus tantùm petentibus iudices dare solebant. optim. text. in l. placet. C. de pedane. iudicib. Prætor verò statuta die vocatis ad se litigaturis eísque summatim auditis formulam quandam ex proposita causa concipiebat, quam ad pedaneum iudicem deferrent litigatores, quámque formulam in quibusdam iudicijs strictè in ea ferè verba, quibus contrahentes vsi fuissent, aut in alia ex natura rei ita includebat, vt iudici fas non esset ab eius præscripto discedere, etiamsi fortè id æquum esse censeret. Ita enim eam concipiebat formulam: Si patet Titium Seio centum mutuo dare oportere, Caius condemnato: extra quam si pactum conuentum, ne ea pecunia mutua peteretur, factum sit. Cuius quidem vsus, & prætorij instituti meminere passim veteres, pręsertim Cic. lib. 2. de Inuent. Theophil. in princi. Instit. de interdict. l. 1. in princip. ff. de fluminib. l. 1. ff. de doli exceptio. & hæc formula stricti iuris ideo dicta est, quòd iudici priuato recedere non liceret à prætoris præscripto: sed omnis eius potestas intra formulæ terminos & fines concludebatur: quod & Seneca lib. 6. de benefic. c. 5. & 6. significat. In quibusdam verò contractibus, his videlicet qui à Iurisconsultis bonæ fidei dicuntur, prætor cùm iudices dabat, addere solebat illa verba, ex bona fide. Ex qua prætoria formula liberam iudicandi facultatem iudex habebat, iuxta id, quod sibi æquum visum fuisset: nec tenebatur ad strictam prætoris delegationem, nec ad contractus præduram verborum conceptionem, quod probatur auctoritate Pauli Iurisconsulti in d. l. quæro. ff. locat. vsuræ, inquit, in bonæ fidei iudicijs non tam ex obligatione proficiscuntur, quàm ex officio iudicis applicantur: & rursus inibi fideiussionis formula ad hos contractus ita concipitur: In quantum illum condemnari ex bona fide oportebit, tantum fide tua esse iubes? Cicero item hoc ipsum palàm testatur, ita enim libro tertio de Offic. inquit: Atque iste dolus malus etiam legibus erat vindicatus, vt tutela duodecim tabulis: & circunscriptio adolescentium, lege Latoria, & sine lege, iudicijs, in quibus, Ex bona fide, additur. idem Cicero statim. Q. quidem Scæuola Pontif. Maxi. ait, Summam vim esse dicebat in omnibus ijs arbitris, in quibus adderetur: Ex fide bona. quo in loco meminit omnium ferè actionum bonæ fidei. idem paulò antè scripserat: Itaque Calphurnius, cùm demolitus esset ædes, cognossetque Claudium ædes posteà proscripsisse, quam esset ab auguribus demoliri iussus, arbitrum illum adegit, quidquid sibi dare, facere oporteret, Ex fide bona. M. Cato sententiam dixit, & pronunciauit, emptori damnum præstari oportere. Hæc Cicero: qui elegantiùs rem istam explicuit lib. 6. Topicor. ad Trebatium, dum inquit: In his omnibus igitur iudicijs, in quibus, Ex fide bona, est additum, plurimus earum vsus est. Quo in loco Boëtius eius interpres ait: In his igitur iudicijs, in quibus additur, vt ex bona fide iudicetur: id est, vbi iudices dantur, vt non strictas inter litigantes stipulationes, sed bonam fidem quærant, plurimus causarum vsus est. Hactenus doctissimus ille Ciceronis interpres.

Sed & ipse Cicero li. 3. de Natura Deorum, inquit: Inde tot iudicia de fide mala, tutelæ, mandati, pro socio, fiduciæ, reliqua, quæ ex empto, aut vendito, aut conducto, aut locato contra fidem fiunt. Inde iudicium publicum rei priuatæ lege Latoria. Inde euerriculum malitiarum omnium, iudicium de dolo malo, quod C. Aquilius familiaris noster protulit, quem dolum idem Aquilius tum teneri putat, quum aliud sit simulatum, aliud actum. Hæc Tullius. Ex quibus constat, quæ sit vera, & propria ratio, ob quam contractus quidam, actiones quædam dictæ sint stricti iuris, quædam bonæ fidei. Etenim lege duodecim tabularum sancitum fuerat his quidem verbis: In contractibus ea præstantior, quæ lingua nuncupata sunt, sicuti meminit Cicero libr. 3. de Off. Hanc verò legem prætor obseruandam esse censuit in contractibus stricti iuris, ideóque secundum eam formulam concipiebat: non ita in contractibus bonæ fidei, in quorum iudicio exhibebat liberam formulam, addens, vt iudex condemnaret iuxta id, quod ex bona fide præstari oporteret.

Quæram sanè adhuc libenter, cur prætor potiùs his iudicijs, & actionibus addere solebat verba illa, ex bona fide, quàm alijs? Et profectò id in causa fuit, quòd hi contractus, qui nominatim à Iurisconsultis bonæ fidei censentur, magis quàm alij essent ad humanum conuictum, & societatem necessarij, sine quibus humana societas consistere nequit. cuius quidem rationis testis integerrrimus est ipsemet Cic. lib. 3. de Off. Fideíque bonæ nomen inquit Scęuola existimabat manare latissimè: idque versari in tutelis, societatibus, fiducijs, mandatis, rebus emptis, venditis, conductis, locatis, quibus vitæ societas continetur. facit ad hæc tex. in l. ex hoc iure. ff. de iusti. & iure. & l. iuris gentium. in princ. ff. de pact.

Ex præmissis primò infertur, manifestam esse rationem discriminis inter contractus bonæ fidei, & contractus stricti iuris: & quamobrem eam appellationem habuerint, & in summa in contractibus, & actionibus bonæ fidei officium iudicis plurimum posse, non sic in contractibus stricti iuris: sicuti probatur in §. in bonæ fidei. de action. l. quæro. in princip. ff. locat. l. bona fides. ff. deposit. cum multis alijs, quæ modò pręcitata fuerunt, & statim expressim adnotabuntur. Etenim hanc rationem veteres iuris vtriusque professores in dicto capit. cùm venerabilis. & in d. §. actionum. de actio. non omninò ignorarunt, tametsi originis cognitionem minimè nacti fuerint.

Secundò, ex his ipse potissimùm ambigo, sitne verum quod hac in re Zasius vir doctissimus scripsit in l. Qui autem. columna tertia. ff. quæ in fraud. credit. vbi existimat, contractus istos, quos bonæfidei nomen habere diximus, ideo sic nuncupatos, quòd olim apud Romanos hi contractus iurisgentium celebrarentur in templo Fidei nemine præsente, nisi ipsa dea Fide: citat huius antiquitatis authorem Dionysium Halicarnas. cui tamen hac in re ipse opinor minimè credendum esse. etenim præterquam quòd reliqui Latini authores hoc subticuerunt, minimè subticendum, non est vero simile in Republica ita bene instituta, contractus istos, quibus humanum commercium innititur, adeò secretè celebrari, vt nullus testis esset conuentionis, si ea, contempta diuina religione, quod frequentissimè contingit, negaretur: ideoque hanc Zasij rationem reijciendam esse censeo: potissimè, quia ex varijs authorum locis apparet, apud Romanos contractus istos testibus, & arbitris celebrari solere. Et eo præsertim, quòd non meminerim apud Dionysium Halicarnas. me legisse, quod Zasius ex eodem authore retulit. Nam locus ex Dionysio lib. 2. de Antiquit. qui forsan Zasium fefellit, nihil ad hanc rem pertinet. Etiam si de dea Fide, atque de contrahentium conuentionibus tractauerit illic author ille celebratissimus.

Tertiò, hinc apparet, adhuc iure Romanorum, & nouellarum Constitutionum ætate Iustiniani, & hisce quidem temporibus manere discrimen maximum inter actiones bonæ fidei, & stricti iuris: tametsi solennitas illa prætoris, qua formulas & concipiebat, & dabat, sublata sit. l. 1. C. de formulis. & ibi Doctor. tradit Ias. in princip de actio. nu. 27. ac notatur in l. edita. C. de edendo. & explicat Alciat. lib. 4. dispunct. cap. vlti.

Quartò, subsequitur ex præcedentibus, falsam esse opinionem Bald. qui in capit. 1. de plus petit. in fine scribit, iure Canonico contractus omnes bonæ fidei censeri etiam eos, qui iure Ciuili stricti iuris nominantur, atque idcircò iure Pontificio sublatam esse distinctionem contractuum stricti iuris à contractibus bonæ fidei. huic sententiæ Bald. sequutus subscripsit Ias. in §. actionum. num. 4. & in §. quadrupli. ad fin. de actio. item Lancelo. Galiaula in l. 4. §. Cato. col. 18. ff. de verb. obligat. etenim hæc conclusio falsa est, nec iure Pontificio alicubi hæc actionum distinctio reprobata fuit, vnde cùm ea iure Ciuili admissa sit, existimandum est in dubio tacitè à iure ipso Pontificio admitti. capitul. 1. de noui oper. nunciat. imò expressim isthæc iuris Cæsarei distinctio probata videtur in capitul. cùm venerabilis. de exceptio. qua ratione à Baldo dissentiunt Iason in l. cùm postea. numero 3. C. de pact. idem in l. quod te mihi. numero 34. ff. si cert. petat. Anto. Burgens. in cap. cùm dilecti. de emptio. & vendit. nume. 54. & Ludouic. Gomezi. in d. §. actionum. nu. 4. posset fortassis Baldi adnotatio procedere, vbi versatur causa pia, vel quid simile, ex mente ipsorum Canonum.

Quintò, hinc explicari poterit discrimen illud, quod communi omnium consensu constitutum est inter contractus bonæ fidei, & contractus stricti iuris. Nam licet dolus dans causam contractui bonæ fidei, efficiat contractum illum nullum ipso iure. l. & eleganter. vbi glos. & Bart. ff. de dolo. l. 3. §. vltim. ff. pro socio. l. in causæ. ff. de minori. glo. in l. 2. C. de rescin. vend. l. 57. tit. 5. part. 5. tamen dolus etiam dans causam contractui stricti iuris non reddit contractum nullum ipso iure, sed rescindendus is contractus est. l. dolo vel metu. C. de inutilib. stipul. d. l. & eleganter. §. non solum. Quæ quidem differentia traditur per glos. in cap. cùm dilecti. de. emptio. & vendi. Bartol. in d. l. & eleganter, communíque doctorum suffragio recipitur, secundum Imol. col. 3. & Anton. Burgens. nume. 45. in d. cap. cùm dilecti. Ias. in dicto §. actionum. nume. 28. vbi glos. eandem distinctionem probat. Fatetur item eam esse communem Nicellus de Concordia glossarum capit. 13. aduersus quam communem post Petrum à Bellapertica, & Fabrum in dict. §. actionum disputat latissimè Ioan. Igneus in l. contractus. ff. de regul. iuris. numer. 105. contendens contractus bonæ fidei etiam ipso iure nullos non esse, imò validos censeri, licet dolus eisdem causam dederit: sicuti & validi iure ipso sunt contractus stricti iuris, quibus dolus causam dederit.

Quid autem referat, contractum esse nullum ipso iure, aut rescindendum, tradidere multi, sed præsertim Andr. Tiraquel. in l. si vnquam. C. de reuocan. donatio. in verbo, reuertatur. numero 119. & sequentibus. hoc tamen in loco non omittam referre, quæ Franciscus Duarenus in l. in actionibus. ff. de in lit. iur. nume. 15. scribit, de his contractibus bonæ fidei, & stricti iuris, quibus dolus causam dederit. Nam præmittit apud veteres, prætorem, qui iuris ciuilis custos dicebatur, ius non habuisse tollendi aut abrogandi ius Ciuile, & populi Romani leges, sed ei tantùm permissam fuisse emendationem, ac interpretationem iuris, quæ ex bono, & æquo sit. l. 1. ff. de ferijs. l. ius autem. ff. de iustitia & iure. Quod igitur prætor ad emendationem, & interpretationem iuris ciuilis statuebat, licet ius diceretur, attamen quia ius Ciuile primarium erat, & superius, non ita simpliciter nomen iuris obtinuit: ideóque ius illud Ciuile exprimere volentes Iurisconsulti per excellentiam, & quia prætorium ius ad illius interpretationem, & moderamen statuebatur, ipsum, Ius, appellarunt. testis est Vlpianus in. l. 1. §. vltim. ff. de superficie. Seruitutes, inquit, prętorio quoque iure constituuntur, & ipsæ ad exemplum earum, quæ ipso iute constitutæ sunt, vtilibus actionibus petuntur. idem in l. 1. ff. quod falso tutore, ait: si prætor decreuerit ratum se habiturum id, quod his authoribus gestum est, tunc valebit per prætoris tuitionem, non ipso iure. Ad hæc est & singularis text. in l. prima. ff. Quibus modis vsusfru. amit. parui, inquit Iuriscon. refert, vtrum iure sit constitutus vsusfructus, an tuitione prætoris. Hoc ipsum probatur in l. si vsusfructus. ff. de vsufructu. quemadm. caue. Illud, ait, sciendum, siue ipso iure quis vsum fructum habeat, siue per tuitionem prætoris: nihilominus cogendum esse fructuarium cauere, aut actiones suscipere. Hinc sanè pactum iure Ciuili, per pactum non tollitur, sed per tuitionem prætoris. l. si vnus. §. pactus. ff. de pact. Nam etsi legibus Romanis cautum sit stipulationem per stipulationem tolli, & elidi, non sic eodem iure Ciuili de pactis statutum est: & ideo qui iure ipso, id est, iure Ciuili, obligatur, per prætoris tuitionem defenditur ab obligatione. Prætor enim æquitate motus pacta quædam tuetur, temperans rigorem iuris Ciuilis, ex quo vim nullam obtinuerant. His Cicero adstipulatur lib. 2. de inuent. 10. & lib. 2. ad Herennium ita scribens: Sunt enim pacta, quæ legibus seruanda sunt: Sunt item pacta, quæ sine legibus obseruantur ex conuentu, quę iuri præstare dicuntur. Iuri verò dicuntur pręstare: quia cùm prætor exceptione data eum, qui iure Ciuili obligatus est, tueatur, constat actionem iure Ciuili competentem inefficacem remanere. §. 1. Instit. de excep. l. nihil inter est. ff. de regul. iur. l. quòd si maritus. ff. de constit. pecu Prætoris siquidem formula hæc erat: Si patet Titium Sempronio stipulanti centum promisisse, Meuius iudex esto, extra quam si dolo inductus, aut metu coactus promiserit. Vel ita concipiebatur exceptio pacti de non petendo, Extra quam si pactum conuentum, ne ea pecunia peteretur, factum sit. arg. l. exceptio. ff. de except. Atque hæc ideo prænotata fuere, vt hinc constet apud veteres Iurisconsultos verba isthæc: ipso iure, idem significare quod illa, iure Ciuili, ad differentiam iuris prætorij, eiúsque æquitatis, ac moderationis. Qua ratione postea iure Pontificio, & constitutionibus nouellis hæc verba in eum sensum accipiuntur, vt significent ab initio statim vel actum nullum esse, vel valere iure Pontificio, Cæsareo, quocunque vel alio, de quo tractetur, ad exemplum quidem veteris significationis, iuxta quam omninò iure Ciuili actus vel erat nullus, vel validus: licèt prætoria æquitate rescinderetur quandoque, & plerumque tuitione quadam defenderetur.

His denique præcognitis illud est obseruandum, quòd olim apud Romanos contractus dolo initus efficax erat, dolíque nulla ratio apud iudicem habebatur, nisi in bonæ fidei iudicijs, aut nisi minor dolo esset circunscriptus: donec prætores ius Ciuile moderantes vel doli actionem, vel exceptionem litigaturis concedebant, sequuti, & in iudicijs constituendis admittentes formulas quasdam, quas Aquilius Iurisconsultus aduersus dolosos ediderat. cuius rei testimonia sunt apud ipsum Ciceronem libro 3. de Officijs, is inquam ait: Atque iste dolus malus, etiam legibus erat vindicatus, vt tutela duodecim tabulis, & circumscriptio adolescentium lege Latoria, & sine lege iudicijs, in quibus, Ex bona fide, additur. Idem Cicero eod. li. Stomachari, inquit Cannius. Sed quid faceret, nondum enim Aquilius collega, & familiaris meus pertulerat de dolo malo formulas. Item & ipse Tullius libr. 3. de Natura Deorum. Inde tot iudicia de fide mala, tutelæ, mandati, pro socio, fiduciæ, reliqua quæ ex empto, aut vendito, aut conducto, aut locato contra fidem fiunt. Inde iudicium publicum rei priuatæ lege Latoria, inde euerriculum malitiarum omnium, iudicium de dolo malo, quod Caius Aquilius familiaris noster protulit. Idem lib. 1. de Officijs. Iam illis promissis non standum esse, quis non videt, quæ coactus metu, aut dolo deceptus quis promiserit? quæ quidem pleraque iure prætorio liberantur, nonnulla legibus. Hactenus Cice. Ex quibus apparet, dolum iure ipso, id est, Ciuili in bonæ fidei iudicijs vindicari: in cæteris iure tantùm prætorio, per actionem aut exceptionem doli: quo item fit, vt iudicijs bonæ fidei nusquam oportuerit à prætore dante iudicem, addi exceptionem doli: ea etenim ipsis iudicijs huiusmodi inest. l. huiusmodi. §. qui seruum. ff. de lega. 1. sed etsi. ff. solut. matri. l. 3. C. de rescind. vendi.

Sextò ab huius quæstionis definitione infertur, plurima cessare, quæ per Petrum, Cynum, & alios adducuntur aduersus communem sententiam, qua definitum est, contractus bonæ fidei, quibus dolus causam dederit, nullos esse ipso iure, non sic contractus stricti iuris. Nam Ius Ciuile irritum esse censet contractum bonæ fidei ab ipso quidem initio, & nullum omnino ratione doli, qui causam contractui dederat, atque ideo ipsum ius Ciuile actionem dat, & exceptionem ad illum dolum vindicandum, ex quibus contractus rescissio ad expeditiorem effectum peti vel obijci poterit, eáque actio de dolo ipsi contractui videtur inesse, sicut & exceptio doli, quemadmodum superiùs probatum, quicquid aliter hac de re Doctores nostri scripserint.

Septimò hinc & illud constat, non satis Petrum à Bellapertica rem istam intellexisse, dum aduersus rationem communioris opin. argumentatur contractum stricti iuris, cui dolus causam dederit, nullum esse ipso iure, si & contractus bonæ fidei ex hoc nullus sit. Nam ipse scribit ita in contractibus stricti iuris, vt in bonæ fidei ex dolo dante causam contractui deficere consensum, quem dolus omninò impedit, & sic substantiam obligationis & contractus: ideoque si contractus bonæ fidei nullus censeatur ipso iure ex eo, quòd substantia, quæ à consensu pendet, deficiat, eadem ratione & contractus stricti iuris censeri debet ipso iure nullus ratione doli dantis causam contractui. Etenim vtcunque sit, etiam si consensus desit in contractibus stricti iuris, quia dolus dat contractui causam. l. qui cum tutoribus. §. qui per fallaciam. ff. de transact. l. si per errorem. ff. de iurisd. om. iudi. l. si quis cùm aliter. ff. de verb. oblig. tamen lex ciuilis Romanorum, quæ à prætorio iure distinguitur, noluit dari actionem ad vindicandum istum dolum, nec eum vindicare in contractibus stricti iuris, tametsi in contractibus bonæ fidei dolum istum non tantùm improbet, sed & legibus vindicandum esse censeat, vnde Conrad. in summario totius operis de contractibus ad q. 57. dist. 3. post decimumquartum dictum Petrum in hac argumentatione reprehendit, ex eo, quòd ius Ciuile voluerit contractum bonæ fidei, cui dolus causam dederit, nullum esse, nec tamen idem voluerit de contractu stricti iuris, etiam quo ad consensus defectum omnino pari, nempe quia dolus contractui causam dederit, vnde secundum eum etiam si ex natura rei ob deficientem consensum hi contractus bonæ fidei & stricti iuris pares sint: tamen quo ad iuris Ciuilis remedia, & dispositionem liberam impares censentur, & censendi sunt. Cùm liberum legi fuerit hoc vni concedere, & alteri negare varijs ex causis. Non tamen omninò est admittenda ratio suprascripta, qua diximus dolum dantem causam contractui consensum impedire, quatenus consensus substantia contractus est. l. consensu. ff. de actio. & obliga. nam si hæc fuisset principalis ratio, ex qua ius Ciuile voluit, & statuit nullum esse contractum bonæ fidei: profectò eadem ratione idem foret in contractibus stricti iuris dicendum: cùm & in eis substantia, id est, consensus deficeret. quod fatetur Bar. in d. l. & eleganter. col. 3. Sed quamuis dolus det causam contractui bonæ fidei, vel stricti iuris, non ex hoc sequitur consensum substantialem contractus defecisse. etenim verè contrahens consensit, Quòd si dixeris, hic non consensisset, nisi dolo inductus foret ad consentiendum: fateor quidem, & tamen illud constat, quòd nihilominus verè consensit contractui, licèt in causa inducente ad consensum errauerit, & deceptus fuerit: sicuti Bart. in d. l. & eleganter, adnotauit. idémque probatur efficaci exemplo. Ad contractum enim matrimonij consensus & is liber omninò pro eius substantia necessarius est. c. cùm locum. de sponsali. & tamen si quis dolo inductus fuerit falsis persuasionibus, & causis, vt Mariam vxorem accipiat, in eamque vxorem accipiendam consentiat (alioqui dubio procul non consensurus) si certus esset causas sibi expressim significatas falsas esse: profectò hic matrimonij contractus validus est: non alia ratione quàm quòd substantialem consensum habeat, qui ad coniugium necessarius est: quemadmodum in hac specie ipse probaui in Epitome ad 4. lib. Decret. 2. par. c. 3. §. 7. nu. 3. quo in loco, & de matrimonio per errorem contracto, tractaui.

Octauò infertur, non esse propriam, nec veram rationem, quam tradit Curt. Iunior in l. in actionibus. ff. de in lit. iur. nu. 4. huius quidem distinctionis contractuum bonæ fidei à contractibus stricti iuris. Is inquam existimat, bonæ fidei actiones ideo dictas esse, quòd licet dolus ab omni contractu abesse ac bona fides vbique abesse debeat, tamen in his contractibus, qui bonæ fidei sunt, magis necessaria sit, & ad eorum substantiam pertineat: cùm contractus bonæ fidei nullus sit ipso iure, si dolus ei dederit causam, quod modò explicuimus. Etenim iuxta præmissam à nobis traditionem non ideo contractus bonæ fidei ex dolo dante causam contractui nullus est ipso iure, quòd bona fides ad eius substantiam requiratur. Et prætereà libenter quæram à Curtio, cur magis in his contractibus bona fides ad eorum substantiam pertineat, quàm in alijs, qui stricti iuris nominantur? vnde sufficiens non est ratio Curtij, præsertim quòd priuilegia & iura, quæ his contractibus bonæ fidei lege dantur, ac competunt, etiam ad eos pertinent, in quibus contrahentium dolus minimè contigerit. l. bona fides. ff. deposit. l. 1. §. actionem. ff. eod. titul. & constat ex differentijs, quas inter contractus bonæ fidei, & stricti iuris explicat glo. in d. c. cùm venerabilis. vbi Panor. de except. Doctores in d. §. actionem. vbi Lud. Gomez. tradit numero 24. sex differentias inter contractus bonæ fidei, & stricti iuris: aliam ponit glo. in c. cùm dilecti. de empt. & vendit. Deinde ratio Curtij ex eo deficit, quòd bonæ fidei vocabulum in hoc tractatu non tantùm pertinet ad id, quod à dolo, fraude, & calliditate alienum est, sed & ad illud quod bonum & æquum censetur, iuxta dict. l. bona fides. & ea, quæ ex Cicerone paulò antè commemorauimus.

Nonò deducitur ab his, in animæ iudicio minimè considerandam esse hanc differentiam contractus bonæ fidei & stricti iuris, quoties dolus dederit causam contractui. Nam siue contractus, cui dolus causam dederit, sit bonæ fidei, siue stricti iuris, omninò nullus erit, nec dolosus eo vti poterit, etiam nulla rescissione præmissa, nec dolum passus ex eo tenetur ante rescissionem: siquidem in eo foro non tractatur de subtilitatibus his, & distinctionibus iuris Ciuilis à prætorio, sed tantùm agitur de natura rei, secundum quam non differt contractus stricti iuris, quantum ad hoc, à contractu bonæ fidei: cùm, etsi lex ciuilis omiserit actionem dare aduersus dolosum, non ex hoc eum liberat ab eo iure naturali, quo tenetur is dolo abstinere, proximúmque non decipere: atque ita visum est Conrado in tractatu de contractibus, in Summario totius operis ad quæstionem 57. distinctione 3. post decimumquartum dictum. idémque potest colligi ex his, quæ nos explicuimus in regul. Peccatum, de regulis iuris 2. part. §. 3. num. 7. Hæc sanè de bona fide quantum attinet contractus, qui à Iurisconsultis bonæ fidei dicuntur.

- SVMMARIVM.
- 1 Quis dicatur bonæ fidei possessor.
- 2 An possit dari medium inter bonam, & malam fidem, & inibi qualiter contrariorum eadem sit disciplina.
- 3 Dubitans an res sit sua vel aliena, an habeat bonam fidem, & an possit eam rem vsucapere?
- 4 Intellectus cap. Si virgo. 34. q. 2.
- 5 Errans in iure nec assistenti, nec resistenti, an habeat malam fidem: & ibi de iuris errore numeris sequentibus.
- 6 Examinatur sententia Bart. in l. sed si lege. §. scire. ff. de petit. hæred.
- 7 Ignorantia iuris humani, an habeat culpam?
- 8 Error iuris, an in animæ iudicio præscriptionem impediat?
- 9 Error iuris maximè dubij & perplexi, non impedit præscriptionem.
- 10 Error iuris simul cum errore facti contingens, an impediat præscriptionem?

§. SEPTIMVS.

SVperest nunc examinare bonæ fidei significationem, quo ad vsucapionis, & præscriptionis tractatum: cùm in eo sæpissimè requiratur exacta huius dictionis elucidatio: maximè agendum erit, quis dicatur habere bonam fidem: item quis dicatur bonæ fidei possessor. Et sanè bonæ fidei possessoris est, qui iustè credit rem quam possidet, ad se pertinere. l. bonæ fidei. ff. de verbor. significa. vbi bonæ fidei emptor dicitur, qui credit venditorem tradentem esse dominum: ac subinde credit rem venditam titulo emptionis in eius dominium transijsse. Sic & is, qui scit rem venditam non esse venditoris, potest habere bonam fidem, si eam emerit, existimans venditorem habuisse à vero domino vendendi licentiam, quod probat Dinus in hac regula, in princip. ad hæc facit text. optimus in capitul. si virgo. 34. q. 2. Etenim si mala fides est credulitas rei alienæ, à contrario bona fides erit iusta credulitas rei proprię. tex. ad idem in l. si existimans. ff. pro solut. l. si fundum. ff. de acquir. posse. l. vlt. C. vnde vi. tradidere Bart. in l. furtum. §. fundi. ff. de vsucapio. Balb. de præscript. 2. part. 3. part. princip. in princi. Doct. in c. vlt. de præscript. & in hac regu. possessor.

Primò hinc deducitur quæstio non inelegans, qua controuertitur, possítne dari medium inter bonam & malam fidem, ita quidem, vt quis in eo sit statu constitutus, quòd in re per eum possessa nec habeat bonam nec malam fidem? Et Dynus in huius regul. commentarijs. in princip. existimat, bonam & malam fidem contraria esse, atque ideò si quis sit malæ fidei possessor, statim apparere, eum non esse bonæ fidei possessorem: & præterea, inquit, quòd habita cognitione bonæ fidei, cognoscitur & mala fides: quia, si contrarium eius, quod posuimus ad bonam fidem, constituamus, id pertinebit ad malam fidem. Sic denique contrariorum eadem est disciplina, id est, eadem est ratio cognoscendi contraria, cùm per intelligentiam vnius contrariorum, & alterius vis cognita sit. Etenim, vt Aristot. ait libr. 2. Rhetoricorum, contrariorum eadem est disciplina, sed contraria vis. idem repetit Aristot. in Topicis. idcircò quidem contrariorum eadem est disciplina, quia eadem est ratio cognoscendi contraria, cùm altero eorum cognito, vtriusque proprietas cognita sit: sed tamen contraria vis est contrariorum, non contrarium eius, quod in vno constituimus, in altero est statuendum. qua de re latiùs Alexand. Zasius, & alij in Rub. ff. de acqui. poss. Euerard. in locis legalibus. c. 75. Titelmannus in Dialectica. c. 22. lib. 5. & alij plerique, quorum exempla modò missa facimus: hoc tantùm ad intellectum Dyni, qui eadem vtitur argumentatione, adnotantes. Ex quibus & illa procedit argumentatio: ad remotionem vnius contrariorum sequitur positio alterius, & illa, ad positionem vnius contrariorum sequitur alterius remotio, secundum Aristot. li. 2. Topic. l. hęc verba ille. ff. de verb. signif. l. sed si pupillus. §. si institoria. ff. de institor. l. 1. C. de furtis. c. cùm renunciatur. 32. q. 1. c. quicunque ab origine. de pœnit. dist. 2. igitur, qui bonam fidem non habet, is necessariò in mala fide est: & qui malam fidem non habet, eadem ratione bonam fidem habere dicitur, vnde consequitur, non esse dare medium inter bonam & malam fidem.

Verùm argumentationem istam oportet planiùs intelligere, nam vbi inter duo contraria nullum constitui potest medium, valet prædicta argumentatio affirmatiuè & negatiuè in hunc modum: Est contractus bonæ fidei, ergo non est contractus stricti iuris. Item, non est contractus bonæ fidei, ergo est contractus stricti iuris. Quòd si duo sint contraria mediatè, quia inter ea medium constituitur, valida est argumentatio affirmatiuè, non negatiuè: est hæc res alba, ergo non est nigra. non tamen rectè sequitur: hæc res non est alba, igitur est nigra. Sunt enim & alij colores medij inter album & nigrum. atque ideò ad negationem vnius coloris non sequitur positio alterius contrarij. tex. opt. in l. si inter me & te. vbi Paul. de Castr. ff. de except. rei iudic. glo. in l. 1. §. scientiam. ff. de tribut. cui & alia est in hoc similis, in l. sed si lege. §. scire. ff. de petit. hæredi. & ibi Paulus de Castro. notant in specie Euerard. in d. c. 75. ad finem. Andreas Gammarus lib. 2. Topicor. ca. de loco à contrarietate. Claudius Cantiuncula in loco à contrarijs, & Hegendorphinus lib. 4. vbi de loco à contrarijs agit. Ad propositam ergo quæstionem manifestè deducitur, non posse argumentationem negatiuè procedere: hic non est bonæ fidei possessor, igitur mala fide possidet. Sic nec illud sequitur: hic non est malę fidei possessor, ergo bona fide possidet: tametsi optimè sequatur: hic est bonæ fidei possessor, ergo non possidet mala fide. Item, hic possidet mala fide, igitur non est bonæ fidei possessor. Est equidem medium inter bonam & malam fidem. l. 1. §. scientiam. proximè allegata. Hoc autem medium constituitur in eo, qui dubium habet, & dubitat, an res per eum possessa sit sua vel aliena. hic sanè non habet bonam fidem, nec item malam: non enim habet bonam, quia non credit rem ab eo possessam esse suam: non habet malam, quia non scit rem ipsam alienam esse: quamobrem, dubitantem non habere nec bonam nec malam fidem, adnotarunt glo. in l. 1. C. de acqui. poss. gl. in l. 2. ff. pro solu. gl. item in l. 3. §. generaliter. ff. de acq. poss. communiter inibi recepta secundum Alex. & Iaso. & hinc distinctio singularis exponitur quo ad præscriptionem, vt dubitans non possit incipere vsucapionem nec præscriptionem, & dubitatio impediat initium præscriptionis, non tamen eius cursum, si ab initio præscribens bonam fidem habuit, licet postea, priusquàm pręscriptio fuerit perfecta, superueniat dubitatio, quemadmodum explicant Bart. in l. naturaliter. 2. col. ff. de vsucap. Panorm. in c. vlti. de præscript. num. 39. Imol. in verbo, bona fides. Feli. ibi num. 9. Syluest. in verb. pręscriptio. 1. §. 3. Francisc. Balb. de præscriptio. 2. par. 3. par. princ. quæst. 2. & hęc est communis resolutio, vt fatentur Panor. Felin. & Balb. in dictis locis. idem asseuerat Ioan. Hannibal in repetitione d. l. naturaliter. nu. 117. quo in loco latissimè de hac distinctione disputat, pluraque adducit in comprobationem & improbationem huius communis sententiæ.

Cæterùm Panor. in d. c. vlti. nu. 39. in hac q. rationem quandam comminiscitur, quam & ipse commendat scribens, quòd is dicitur habere bonam fidem, qui ignorat rem, quam possidet, esse alienam, vel qui non habet scientiam rei alienæ. c. si virgo. 34. quæst. 2. Is autem, qui dubitat, non habet scientiam rei alienæ: igitur secundum eum dubitans bonam fidem habet: quod etiam adnotauit gl. in d. c. vlt. & in c. si diligenti. de præscr. Hæc verò Panor. ratio satis falsa est, nec potest vlla ratione defendi. primùm etenim si ea vera esset, posset præscriptio à dubitante incipere, & deinde dubitans bonam fidem haberet: vtrunque quidem communis omnium sententia, quam & ipse Abb. sequitur, omninò negat. nec obstat text. in d. ca. si virgo. dum dicit: Is est bonę fidei possessor, quamdiu se possidere ignorat alienum. Nam verbum illud, ignorat, accipitur de illa ignorantia positiua, qua quis errat, credens rem, quam possidet propriam esse, cùm sit aliena: nec intelligitur de ignorantia negatiua, qua quis dubitat, rem, quam possidet esse suam. hic enim intellectus patet ex similitudine, qua vtitur ille text. prioris casus ad sequentem, de illo, qui rem carnalem habuit cum ea, quam ignorat antè cum alio matrimonium contraxisse: nam si posterior hic casus de dubitante esset intelligendus, proculdubio mortale adulterij crimen esset hæc fornicatio: quod ille text. negat, vnde vterque casus non de dubitante accipiendus est, sed de ignorante vera quidem, & positiua ignorantia: quamobrem parum ille text. vrget pro Panormita. sicut aduertunt Hadria. quodlib. 2. versi. ad secundam. idem in 4. sentent. c. de præscriptio. & Ioan. à Medina. de rest. quæst. 10. & 17. locus autem alter à glo. ex Iurisconsultis adducitur in l. qui scit. §. bonæ fidei. ff. de vsur. Cuius auctoritate glo. existimat dubitantem habere bonam fidem. Enimuerò Iurisconsultus inibi loquitur de eo, qui postquàm semel rem habuit bona fide, ante completam vsucapionem habuit scientiam rei alienę: & sic non agit ille tex. de dubitante. atque ita, si locus ille probaret, dubitantem bonam fidem habere: idem profectò expressim probasset, scientem rem alienam esse, bonam fidem habere, quod falsum est. Potissimùm locus ille Iurisconsulti huic proposito minimè conuenit, quia tractat de fructib. perceptis ab eo, qui rem bona fide acquisiuit, postea tamen quàm habuit scientiam rei alienæ, & bona fides cessauit, malaque accessit: idque peculiaribus quibusdam rationibus obtinuit, de quibus ipse disputaui libro 1. variar. resol. c. 3. num. 7. vbi diligentiùs Iurisconsulti locum examinaui.

Antonius autem à Butrio in d. c. vlt. aduersus opinionem communem insurgit, existimans pręscriptionem inceptam à bonæ fidei possessore minimè continuari, imò interrumpi ex eo, quòd præscribens dubium habeat, sitne res quam possidet, sua, vel aliena. huic sententiæ & alij ex nostris accessêre, sed & ex Theologis Hadrian. in 4. senten. in tract. de restitutione c. de præscriptione. idem probat duabus pręsertim rationibus, quarum prior inde procedit, quòd mortaliter peccet qui dubius, an res, quam possidet, aliena sit, eam detineat, nec restituat. Nam is, qui dubius, an liceat sibi absque mortali crimine quicquam agere, id nihilominùs agit, exponit se periculo peccandi mortaliter, ideoq́ue mortaliter peccat, iuxta illud, qui amat periculum, peribit in illo. Ecclesiast. c. 3. c. literas. de restit. spol. c. in præsentia. de sponsa. igitur qui dubius est, an possit absque mortali peccato, rem, quam possidet, detinere, quia dubitat an aliena sit, eamque detineat, nec statim eam restituat, mortaliter peccat: ob idq́ue malam fidem omninò habet, nec præscribere poterit, etiamsi isthæc dubitatio contigerit, posteaquàm iam bona fide fuerat olim incepta præscriptio: siquidem mala fides ex hac dubitatione deducta quandoque præscriptionem interrumpit. Posterior autem ratio, quæ aduersus communem proponitur, pręmittit ad pręscriptionem necessariam fore bonam fidem continuam toto præscriptionis tempore. capi. vlti. de præscriptio. cum similibus. quę quidem bona fides palàm deficit eo ipso, quòd possessor dubitare incipit, & dubitat, rem quam possidet, esse suam. ergo pręscriptio bona fide incepta, propter dubitationem contingentem durante præscriptione cessat & interrumpitur. His verò rationibus pro communi sententia respondetur, & quidem priori satis fieri poterit, si præmittamus, dubium esse duplex, speculatiuum scilicet, & practicum. Speculatiuum contingit, quoties quis mente & animo dubitat de aliqua re, quo ad eius qualitatem & conditionem: item dubitat de facto, & eius veritate sola quidem speculatione. Dubium autem practicum est, & accidit, vbi quis non tantùm dubitat in genere, & sic de conditione rei, vel de facti veritate: sed etiam dubitat, an ei modò licitum sit, agere eum actum, de quo ratione dubitationis circa eius qualitatem & conditionem, ac facti veritatem contingentis, speculatione quadam etiam dubitauit. Agere enim contra dubium speculatiuum tantùm, peccatum non est, modò non agatur contra dubium practicum: quod ipse probaui in Epitome de sponsalibus & matrimonijs. 2. parte. capit. 7. §. 2. numero 10. Sic, qui possidet aliquam rem titulo domini, licet dubitet, eam rem suam esse, & ad eum pertinere, tamen non est dubius practicè: quippe, qui existimet, in hoc dubio posse iustissimè eam rem per eum possideri titulo domini, nec interim donec appareat, quòd aliena sit, teneri ad restitutionem. quemadmodum & idem Hadrian. in d. quodlib. 2. versic. ad primam confirmationem, scribit, posse quempiam absque peccato mortali, rem, quam dubitat esse suam, iustis ex causis detinere, nec teneri ad eius restitutionem. Vnde consequitur, dubitantem rem esse suam, non contrahere malam fidem, nec eam habere, etiamsi rem iure dominij retineat. quod & Ioan. à Medina probat in li. de restitu. quęst. 17. Potest enim contingere, meipsum dubitare, an res, quam possideo, sit mea dubio quidem speculatiuo, & tamen practicè non dubitare, quin mihi stante hoc speculatiuo dubio liceat rem ipsam habere iure dominij: imò certus verè sum, me non teneri ad eiusdem rei restitutionem, ex quibus apparet communem Doctorum distinctionem veram esse, nec posse improbari ex hac ratione, quam Hadrian. & alij tradiderunt.

Altera ratio tollitur ex eo, quòd Iure Canonico & Ciuili ad initium pręscriptionis bona fides necessaria est. l. 1. C. de vsucapio. transformand. gloss. in l. 1. C. de acquirend. possess. Et hęc secundum communem distinctionem ab initio requiritur. Pręscriptio verò bona fide incepta non interrumpitur, nisi ex mala fide: vt in hac regu. & in dicto capit. vltim. probatur. & in capit. vigilanti. eodem titu. idcircò falsum est, quòd quidam aduersus communem vt verum pręmittunt, existimantes iure requiri, & exigi ad pręscriptionem continuationem bonę fidei toto præscriptionis tempore. Etenim contrarium verius est, satisq́ue probatur in dicto capit. vltimo. vbi Romanus Pontifex, postquàm scripserat, præscriptionem nullam absque bona fide procedere, intulit Corollarium quoddam in hæc verba: Vnde oportet, vt, qui præscribit in nulla temporis parte rei habeat conscientiam alienæ. Ex quibus verbis deducitur primùm, pręscriptionem cum mala fide non posse procedere. item constat, quòd est necessaria bona fides ad initium pręscriptionis: deinde nihil aliud, quantum attinet bonę fidei materiam, præscriptionem semel inceptam vitiare, quam scientia rei alienę, quæ peccatum mortale prę se ferat: igitur non idem erit in dubitatione rei alienæ.

Est & alter casus, in quo potest constitui medium inter bonam & malam fidem: nempe, cùm quis errat in iure, quòd nec assistit nec resistit, vt censet Barto. in l. sed si lege. §. scire. ff. de petit. hęred. qui asseuerat, errantem huius iuris errore nec habere malam nec bonam fidem. Sed tamen ad huius sententię veram cognitionem expedit altiùs expendere, an ex iuris errore quo ad vsucapionem vel pręscriptionem procedere possit bona fides? qua in controuersia sit prima conclusio. Error iuris non producit bonam fidem sufficientem ad præscribendum, quoties titulus est huic pręscriptioni necessarius. l. nunquam. ff. de vsucapi. l. si fur. §. 1. ff. eod. titu. l. iuris ignorantia. ff. de iuris & fact. ignorant. optima gloss. in c. Apostolicæ. de donat. & in c. dudum. de deci. text. in c. 2. §. contractus. de reb. Eccles. in 6. c. qui contra iura mercatur. de regu. iur. in 6. l. quemadmodum. C. de agricolis & cens. lib. 11. Etenim cùm titulus iustus ad pręscriptionem iure requiritur, non potest titulus iniustus iuris errore, quod minimè suffragatur cuiquam in acquirendis, & simul causam dare vsucapioni, & bonam fidem producere. huius conclusionis auctor est Dynus in hac regul. num. 40. & omnes idem probant, quorum statim ad secundam conclusionem mentionem faciemus. Etenim ius non censet titulum istum iuris errore constitutum, sufficientem fore ad præscribendum, nec item bonam fidem ad hoc errore iuris deductam.

Secunda conclusio. Error iuris bonam fidem inducit sufficientem ad eam præscriptionem, quæ titulum minimè requirit: sed sola bona fide procedit. Hęc conclusio probatur ea ratione, quia, si præscriptio tantùm bonam fidem exigit, & bona fides verè detur etiam pręmisso iuris errore, palàm consequitur, hanc bonam fidem sufficere. deinde idem probatur in c. peruenit. de emptio. & vendi. vbi Anton. & Imol. idem Imo. in d. c. de quarta. de pręscrip. & in c. vlt. eod. tit. colum. 4. Paul. de Cast. in cons. 44. colum. penul. lib. 2. idem Paulus in d. l. Celsus. col. 2. vbi Bart. pen. colu. hoc ipsum tenet Alex. consilio 125. col. 3. lib. 4. Fel. in capi. cùm contingat. de rescript. col. 3. Iason in l. si quis id quod notab. 8. & ibi Dec. colum. 5. ff. de iurisdict. omn. iudic. & Anto. Rub. consilio 75. qui hanc opinionem fatetur communem esse. idemq́ue constat ex traditis per Feli. in d. c. de quarta. nu. 34. & Balbum in repet. l. Celsus. ff. de vsucap. 4. notab. atque in hunc sanè modum iuxta duas has conclusiones intelligendæ sunt variæ glossarum auctoritates, quę in hac controuersia nunc vnum, nunc contrarium responderunt.

Præsertim ex his constat, non rectè ad hanc secundam conclusionem adduci gloss. in dict. c. de quarta. vbi tenuit, iuris errorem producere bonam fidem sufficientem ad præscribendum: nam si ea gloss. in hoc sensu accipienda sit, falsa erit eius opinio, quia ea præscriptio, quæ ibi tractatur, titulum exigit & requirit. Quidam enim illius glo. sententiam intellexêre, quo ad errorem iuris, cùm quis habuit Episcopi concessionem absque consensu Capituli, & alia Canonica solennitate, credens, eum titulum iure sufficientem esse. Alij verò rectiùs glo. opinionem interpretantur, ita quidem, vt pręscribens in iure non errauerit, sed in facto: quippe, qui, cùm haberet solius Episcopi concessionem, opinatus est & Capituli consensum, & alias Iuris Pontificij solennitates concessioni accessisse: & in hoc sensu verum est, quòd pręscriptio iustè procedat, secundum Abb. colu. 3. & Felin. nume. 25. in d. c. de quarta. Dominic. in d. c. 2. §. contractus. & Balbum in dicta l. Celsus. 4. notab. versic. quartò limitatur. vnde subinfertur intellect. ad textum in dicto §. contractus. quo probatur, quòd is, qui rem Ecclesiæ emerit ab ipso Prælato tantùm, absque consensu Capituli, non potest eam rem præscribere, etiamsi credat Iure Canonico consensum & auctoritatem Prælati, quam ipse habuit, sufficere absque alia iuris solennitate. Hic denique errat in iure, & ideò non poterit pręscribere, quoties ad pręscriptionem bona fides & titulus necessaria sint, iuxta pręmissas conclusiones. sic & gloss. in dict. §. contractus. non satis diligenter rem hanc examinauit, dum opinatur esse casum specialem in eo capite, quòd titulus inualidus non tribuat causam pręscribendi, nam vbi titulus est inualidus ex iuris constitutionibus, & titulus requiritur ad præscribendum, tunc generale quidem est, quòd titulus inualidus non det causam præscribendi.

Hęc autem secunda conclusio tunc obtinet, cùm error contigerit in iure nec adsistente, nec resistente: cuius rei exempla traduntur in l. non dubium. C. de legibus. vbi Bald. colum. penultim. Bartol. in l. cùm lex. ff. de fideiussoribus. colum. penultim. & in l. si quis pro eo. numero 12. eod. titu. Nam si error sit iuris resistentis, profectò is non sufficit ad inducendam bonam fidem, etiam quo ad pręscriptionem longissimi temporis, quę titulum non requirit: quemadmodum resoluit Francisc. Balbus in dicta l. Celsus. 4. notab. versicu. quartò limitatur, qui ad hoc citat Panormi. & Doctores in dicto cap. de quarta. colum. 2. cui declarationi suffragatur opinio Bartol. in l. sed si lege. §. scire. ff. de petit. hæredit. vbi existimat bonam fidem in ductam errore iuris resistentis non sufficere, etiam ad fructuum acquisitionem, tametsi alioqui bona fides à iuris errore procedens, nec sufficiens ad præscriptionem, sufficiat ad fructuum acquisitionem. textus in dict. §. scire. quam opinionem ipse latiùs examinaui lib. 1. variar. resolut. cap. 3. numero 8. tandem hęc interpretatio huius secundæ conclusionis probatur à Felino in dicto capit. de quarta. numero 26. Paulo Castrensi in dicta l. Celsus. Cardin. in Clementin. 1. §. si quis. quæstione 11. de rebus Eccles. sensit & hoc Bartolus in l. quemadmodum. C. de agricol. & cens. libro 11. atque ita ipse admitterem secundam conclusionem hac limitatione temperatam, etsi non desint auctores non contemnendæ auctoritatis, qui expressim probare contendant errorem iuris, & ab eo inductam bonam fidem non sufficere ad longissimi temporis præscriptionem, quę titulum non requirat: horum enim opinio procedit iuxta ea, quę adnotauimus in errore iuris resistentis. Quod est animaduertendum ad disputationem Felini, qui in d. c. de quarta. numero 25. plures retulit tenentes aduersus secundam conclusionem, quibus & ipse accedere videtur: tandem poterit optimè secundum hanc declarationem procedere text. in dict. §. contractus.

Adhuc tamen abijcitur secundę conclusioni Bar. sententia. Is etenim in d. §. scire. scribit errantem in iure nec assistenti, nec resistenti, non habere bonam nec malam fidem, sed esse in hoc medio constitutum, vt nec sit bonę nec malę fidei possessor. Quòd si hæc Bar. opinio vera est, profectò stare nequit secunda conclusio, quæ dictat bonam fidem errore iuris inductam sufficere ad longissimi temporis pręscriptionem, nam cùm ad initium præscriptionis sit necessaria bona fides, nec sit satis malam fidem abesse: & ex errore iuris constituatur medium inter bonam & malam fidem, manifestè consequitur, errantem in iure etiam nec assistenti nec resistenti bonam fidem non habere, & ideò non posse incipere pręscriptionem. Quamobrem ad huius difficultatis enucleationem ipse opinor aliquot esse consideranda.

Primùm etenim illud constitutissimum sit, malam vel bonam fidem ad factum pertinere: ipsius autem vsucapionis & præscriptionis vim ad ius ipsum. l. bonæ fidei. ff. de acquir. rer. dominio. vnde licet ad ius pertineat, hanc vel illam pręscriptionem admittere aut reijcere, quòd tamen is vel ille habeat bonam fidem, facti, non iuris est. Nam si ego verè scio, rem à me possessam alienam esse, ius non poterit me bonę fidei possessorem efficere, tametsi possit à me tollere iuris effectus, quos malę fidei possessor pati debet. Rursus, si ego verè opinor, rem à me possessam meam esse, vtcunque sit, etiamsi ego iuris errore deceptus, id existimem, non potest ius efficere quòd ego sciam, rem hanc à me possessam alienam esse, & ideò ex hac causa sim malæ fidei possessor: quamuis ius ipsum possit me ob hunc iuris errorem excludere ab his, quæ bonæ fidei possessores iure consequi solent: & similiter afficere his, quæ aduersus malæ fidei possessores statuta sunt.

Secundò adnotandum est, ignorantiam & errorem iuris quandoque contingere absque ignorantis culpa, quandoque & frequenter culpam quidem pręmittere ipsius ignorantis: quæ sanè culpa vel erit veniale, aut mortale crimen, & aliquando nullius peccati labem habebit. Nec enim sequitur, hic propter ignorantiam iuris punitur amissione proprię rei, vel auersione lucri propter culpam, quam ex ignorantia contraxit, ergo peccat: nam culpa apud Iuris vtriusque Professores, non accipitur semper eo modo, quo apud Theologos. Apud nos culpa dicitur quæcunque negligentia circa bonum particulare, quæ in rebus priuatis nullum peccatum habet, à Theologis autem dicitur culpa, vbi peccatum interuenit & committitur. Qua ratione, quamuis propter iuris ignorantiam ego vel priuer propria re, vel impediar alienam adsequi, aut lucrum habere: non ex hoc sequitur, me peccatum mortale aut veniale commisisse. Siquidem culpa leuissima, quę à iure sæpissimè punitur, negligentia quædam est satis à crimine libera: sicuti deducitur ex his, quæ traduntur in l. contractus. ff. de regul. iur. in l. magna negligentia. ff. de verbo. significat. l. quod Nerua. ff. deposit. Sic denique fit, vt ignorantia iuris, etiam ea, quæ non tantùm negationis & nescientiæ sit, sed & errorem ac deceptionem intellectus inducat, possit absque peccato mortali & veniali contingere: quod Adrian. explicat quodlibet. 4. artic. 1. præmittunt Abb. & Docto. in c. 2. de constitu. per text. ibi. & in c. 2. eod. titu. in 6. l. vlti. ff. de decret. ab ord. fac. cap. Apostolicæ. de Cleric. excommun. l. vltim. ff. de legat. 1. tradit Roma. consilio 473. & eruditissimè ac eleganter Alfonsus à Castro, libro 2. de potesta. legis pœnal. c. 14. Quandoque ignorantia & iuris error culpam habet, ac peccatum veniale vel mortale, iuxta materiæ qualitatem, nec tamen quæstionem istam modò ad amussim examinabimus: tantùm enim adnotabimus obiter quo ad nostrum institutum, vt videamus, an possit mala fides ex errore iuris deprehendi. Et profectò ignorantia iuris tunc peccatum & malitiam habet, cùm quis ignorat ea, quæ scire tenetur secundum statum particularem, & officium, quod exercet: tenetur enim quis scire omninò ea, quæ pertinent ad officium & statum, quem habet, aut actum, quem gerere vult. argum. l. culpa est. ff. de regul. iur. l. latæ culpæ. ff. de verbor. significat. notant in hac specie Thomas in 2. quæstio. 76. articu. 2. Adrian. in dict. articu. 1. Almain in moralib. ca. 4. Syluest. in verbo, ignorantia. §. 7. Alfonsus à Castro in dicto cap. 14. ex quorum rationibus & illud constat, quod in dict. l. latę culpę, expressum est, latam scilicet culpam esse, & ex ea peccatum quidem argui, si quis ignoret ea, quæ homines eius conditionis & status communiter scire solent, & communi adhibita diligentia percipiuntur. His accedit, quo ad huius doctrinæ principalis probationem. tex. in l. 1. ff. si mens. fals. mod. dixer. l. illicitas. §. sicuti. ff. de off. pręs. c. non punienda. §. vlti. 1. q. 1. l. 1. ff. quod quisque iur. c. non est sine culpa. de regul. iur. lib. 6. quibus in locis latè explicatur, quàm grauiter is delinquat, qui ea ignorat, quæ ratione status vel officij scire tenetur, & qui eorum, quæ ad officium necessaria sunt, ignarus & inscius immiscet se rei ad se non pertinenti. De his etiam Bartol. in l. 1. ff. si quis testamen. lib. esse iuss. fuerit.

Tertium huic negotio potissimè conuenit, & id ex prænotatis deducitur: nempe, quòd agens aliquem actum, contractum, vel conuentionalem aliquam paciscens, tenetur omninò priusquàm id faciat & peragat, scire & inquirere leges eas, quæ de re illa, aut pactione disponunt, quarumq́ue obseruatio necessaria est ad iustitiam illius actus. Etenim vel tenetur ab eo actu abstinere, vel diligenter seipsum, aliósue peritos consulere, quid leges ad iustitiam illius actus requirant: alioqui temerè actum ageret, & exponeret se ratione ignorantię & erroris periculo rem alienam obtinendi aduersus iustissimas Reipublicæ sanctiones, vel actum illum iniustè agendi: quod peccatum est, & quidem grauissimum: siquidem obligatur quis ratione naturali scire illam humanam legem, cuius obseruatio est necessaria ad iustè agendum id, quod facere aggreditur. idcircò in hac specie iuris error, iurisúe ignorantia peccatum est, & sæpissimè mortale, habetq́ue culpam malitiæ. argum. text. in l. leges sacratissimæ. C. de legibus. Hoc verò peccatum non simpliciter procedit ab errore iuris, eiusq́ue ignorantia, sed à negligentia illi coniuncta: & sic à voluntate, quæ non voluit adhibere diligentiam, vt sciret, quod scire tenebatur: alioqui sola ignorantia cùm sit in intellectu, vt scientia, cui illa opponitur, non potest esse peccatum: quia peccatum non est in intellectu, sed involuntate, in qua etiam est meritum. Atque ita ignorantia, quatenus peccatum est, non solùm dictat scientiæ priuationem aut errorem intellectus, sed etiam negligentiam ad scientiam, quæ actui necessaria est, acquirendam. ille etenim solus ignorando peccat, qui obligatur scire quod ignorat: quemadmodum hæc deducuntur ex traditis à sancto Bonauentura in 2. sent. dist. 20. art. 2. q. 2. ad 4. docetque eleganter Alfonsus à Castro in d. lib. 2. de potest. legis pœna. c. 14. vers. ignorantia solùm facti.

Ex his patet, quando iuris ignorantia culpam pręmittat, quo ad mortalis aut venialis peccati labem. Item constat, potuisse iura humana quo ad lucrum, & quo ad bonorum acquisitionem iuris ignorantiam, licet ea contigerit absque peccato, punire, minimè permittendo, quòd ignorans erransúe in iure possit ea ex causa lucri quidquam consequi, tametsi lex ipsa noluerit damno afficere, istam iuris ignorantiam habentes: sicuti decisum extat in l. iuris ignorantia. 1. & 2. l. error l. regula. ff. de iuris & fact. ignorant. quibus in locis explicatur, quando iuris ignorantia damno & pœna afficiatur.

Secundò ab his deducitur, errorem iuris resistentis actui vel contractui, quo ad factum verè non inducere malam fidem, quatenus ea est scientia rei alienæ. Attamen quo ad iuris effectus error hic iuris resistentis, ob grauissimam culpam, qua errans afficitur, minimè bonam fidem producit, ac fortassis quandoque potiùs mala quàm bona fides ex hoc errore præsumetur, & constituenda erit ea ex parte, qua censetur mala fides peccatum illud, quod aberrante committitur, dum non adhibet eam diligentiam, quam adhibere tenetur in inquirendis legibus, quæ ad illius actus, quem gerit, iustitiam pertinent.

Tertiò hinc patet, errorem iuris resistentis non inducere bonam fidem sufficientem ad præscriptionem, etiam longissimi temporis, quæ titulum non requirit. Est etenim semper necessaria bona fides ad initium saltem cuiuscunque præscriptionis. Hæc verò non adest, vbi est error iuris resistentis: quamuis possit dici, quòd absit mala fides, quod non sufficit ad præscriptionem. Imò non tantùm abest bona fides, sed ratione suaderi potest, hunc errorem iuris resistentis malam fidem aliqua ex parte habere propter satis culpatam negligentiam: vnde fit, satis veram esse interpretationem illam, quam secundæ conclusioni ex Barto. & alijs adscripsimus.

Quartò infertur, errorem iuris nec assistentis, nec resistentis bonam fidem inducere. hoc probatur non tantùm ex ea parte, qua bona fides est credulitas, quòd res est propria: hæc etenim habetur non obstante hoc iuris errore. Sed & probatur hoc corollarium ex eo, quòd nullam culpam, nec mortalem, nec venialem, errans in hoc iure contraxerit: quippe qui id non tenebatur scire, tanquam ius minimè pertinens ad iustitiam actus, cùm actus nec reprobetur iure, nec fomentum actionis à iure recipiat: sed maneat in ea iustitia, quam ex iure naturali, cuius ignorantia non datur, nec iustè dari potest, actus ipse consequitur: ideoq́ue agens actum iure humano minimè reprobatum, nullam negligentiam commisit, quamuis non indagauerit, an is actus fomentum à iure positiuo recipiat: siquidem nemini ex hac ignorantia damnum intulerit ignorans, præterquam sibijpsi, qui nullo iuuabitur auxilio legis humanæ ad illius actus exquisitionem: tandem in summa satis est, quòd ius actui non resistat, vt is iustus censeri debeat, etiam iuris ignorantia gestus, saltem ea iustitia, quę naturali iure actui conuenit, tametsi iuris humani approbationem aut fomentum non habeat. Quamobrem Bar. opinio in dict. l. sed si lege. §. scire. dum is existimat, errantem in iure, nec assistente, nec resistente, non habere bonam fidem, nec item malam: vel est falsa, vel non ita simpliciter intelligenda: nam hic bonam fidem habet reipsa, & quantum ad factum: atque item quo ad iuris effectum, id est, præscriptionem, quæ tantùm exigit bonam fidem. At vbi pręscriptio non tantùm requirit bonam fidem, sed & titulum iustum, legeque humana probatum, & cui lex ipsa adsistat: tunc sufficiens non est bona fides, procedens à iuris nec adsistentis nec resistentis errore, cùm lex humana ad vsucapionem requirens titulum iustum, de eo titulo sit intelligenda, qui per eandem legem humanam iustus censetur, & ex ea fomentum ac probationem habet. Ex quibus postremò manifestum est, etiamsi præmittamus, errantem in iure, quantum ad factum, bonam fidem habere, potuisse legem Ciuilem hunc bonæ fidei effectum vsucapionis & præscriptionis negare: sicuti & ipsa lex posset vsucapionem & præscriptionem iure humano inductas tollere.

Hinc expendendum erit, quòd Ioan. à Medina vir doctissimus in tracta. de contract. qu. 17. adnotauit scribens eam conclusionem, qua iuris vtriusque professores communiter asseuerant, bonam fidem inductam iuris errore non sufficere ad pręscriptionem, quæ titulum requirit, procedere in foro iudiciali propter præsumptionem malæ fidei: at in conscientiæ iudicio existimat errorem iuris bonam fidem verè producentem, si error ipse inuincibilis sit, sufficere ad pręscriptionem quamcunque, etiamsi ea titulum requirat, cùm in eo foro de veritate, non de præsumptione agendum sit.

Ego sanè iuxta ea, quæ modò pręnotauimus, illud certissimum esse opinor, legem humanam, quę pręscriptionem induxit, posse bonæ fidei vtcunque probatissimæ, etiam, quæ ab errore iuris inuincibili producitur, negare vsucapionis & præscriptionis effectum, nec in hoc quidquam dubito. Deinde video, quòd error iuris nec adsistentis nec resistentis, qui absque vlla culpa contigerit, non sufficit ad præscriptionem, quę titulum requirit, sicuti modò tradidimus: vnde fit, vt maximè dubia sit Ioan. Medinæ opinio. Etenim cùm tractemus de re aliena acquirenda perlegis humanę constitutiones, non aliter eius acquisitio datur, quàm seruatis his, quæ per ipsam humanam legem requiruntur: & pręterea non arbitror Ius Ciuile Iuris errorem ab vsucapione repellere propter malæ fidei pręsumptionem. Nam, & si de bona fide constet in foro exteriori vel interiori, si tamen possessor iure errauerit, adhuc pręscribere non poterit rem possessam, secundum conclusiones supràscriptas, licet non negauerim iura humana quandoque ex iuris errore præsumere bonam fidem, nempe quo ad fructuum acquisitionem: aut saltem non præsumere ad istum effectum malam fidem, vel iuris errori hunc effectum acquirendi fructus tribuisse, eò, quòd non sit omninò manifesta mala fides, quę iuris quadam ignorantia occulta videtur. Sed quantum ad præscriptionem iuris error excluditur, nec ex eo pręscriptio procedit: quia illa culpa & negligentia in iuris errore, & in non inquirendo diligenter, quid leges humanę de illo actu ad eius iustitiam statuerint, efficit, vt ad effectum pręscribendi iuris error vel mala fides iudicetur, vel eius vicem habeat, ex reg. qui contra iura. de regu. iur. quo fit, vt si contingat errorem iuris etiam resistentis inuincibilem esse, tunc præscriptio in animę iudicio obtinebit: atque ita defendi poterit Ioan. Medinæ opinio. Imò & ea sic intellecta apud iudicem exteriorem admittenda est: sicuti apertissimè probatur in tertia conclusione, quam statim exponemus. Sed si error iuris vincibilis sit, culpamq́ue præ se ferat, etiamsi quo ad factum in animæ iudicio possessor bonam fidem habuerit: quippe, qui existimauerit rem à se possessam propriam esse: tunc humanę leges seruandę sunt, nec locus erit præscriptioni. Quid igitur dicemus ad obiectionem, quę fieri potest? Nam iuris nec adsistentis, nec resistentis error nullam culpam habet: & tamen non prodest ad præscriptionem, quæ titulum requirit: ideoque videbitur quibusdam non excludi iuris errorem quo ad pręscriptionem, ea ratione, quòd is culpam grauem pręmittat: cùm in hac specie exclusus sit error iuris absque vlla culpa, contingens à causa iusta præscribendi. Et quidem obseruandum est, errorem iuris non resistentis, nec assistentis simpliciter inculpatum esse, quoties illius iuris scientia necessaria non est: & sic quoties agitur de pręscriptione, quæ solùm bonam fidem requirit: nec exigit, quòd præscribens iusto titulo possideat. at vbi præscriptio titulum iustum requirit, oportet ad hunc vsucapionis actum, quòd possessor titulo iusto possideat: & idcircò teneatur ad hunc effectum scire, an leges humanæ titulum illum probauerint, & fomentum ac vim illi contractui præstiterint: hoc etenim necessarium est ad iustitiam illius actus quo ad vsucapionem & præscriptionem, quæ iure humano institutæ non aliter admittuntur quàm iusto ex titulo: qui quidem abest, dum possessor iuris errore in hoc decipitur. Cùm oporteat præscriptionem saltem in initio bonam fidem habere procedentem à iusto titulo, qua ratione ad præscriptionem requirentem titulum non sufficit iuris error nec assistentis nec resistentis: quia præscribens quo ad hunc effectum culpam contraxit, non inquirendo, an ille titulus iustus esset, id est, à iure probatus, quod ratione actus scire tenebatur.

Verùm quòd diximus à iure distingui iuris errorem quo ad fructus acquirendos, & quo ad præscribendum, si opiniones communi Doctorum consensu receptas admittamus, planè constabit discrimen istud non omninò procedere. Siquidem error iuris resistentis, quia ad præscribendum longo aut longissimo tempore non prodest, is nec ad fructus acquirendos sufficit: sicuti ex quadam communi sententia retulimus lib. 1. Variar. resolut. c. 3. num. 8.

Tertia conclusio. Error iuris maximè dubij atque ratione probabilis, iustam præbet præscriptioni causam, etiam vbi titulus requiritur. Huic conclusioni suffragatur, quòd hic error sit inuincibilis, quem homo faciendo quod potest, vincere non valet, ob perplexas iuris decisiones, variasq́ue interpretum sententias. Ideoq́ue de re ita dubia, qui consuluit viros iuris peritissimos, eorumq́ue responsum habuit, fecit id quod agere tenebatur ad expellendum errorem iuris, eiusque scientiam acquirendam. Is igitur iuxta responsum Iurisperitorum errans inuincibilem habet ignorantiam: quæ iusta est, atque idcircò iustam præbet præscriptioni causam, cùm Ius ciuile ideò repellat ab vsucapione iuris errorem, quia eum iniustum esse censet ob negligentiam & culpam ignorantis, seu errantis, qui non fecit, quod agere tenebatur ad eum errorem effugiendum: sicuti paulò antè dicebam. Eadem conclusio probatur auctoritate text. in c. cùm dilectus. de consuetu. quem ita interpretantur Abb. & Imola ibi. idem Abb. in cap. de quarta. de præscrip. col. 3. & Felin. ibi. idem Feli. in principio Decretorum. colu. 2. Francus in c. sępè. colu. 3. de appel. Balb. in dict. l. Celsus. notab. 4. Curti. Iunior consil. 6. num. 22. & columna penult. ac finali. Idem Curt. cons. 28. col. 3. post Anton. in dict. c. cùm dilectus. quib. adstipulatur, quod Bar. & alij scripsêre in l. in ambiguo. ff. de rebus dubijs.

Quarta conclusio. Error facti simul contingens cum errore iuris, bonam fidem inducit sufficientem ad præscriptionem, etiamsi ea titulum exigat. text. apud Iurisconsultum in l. si vir. ff. de vsucapio. pro dona. Si vir, inquit Pomponius, vxori, vel vxor viro donauerit, si aliena res donata fuerit, verum est, quod Trebatius putabat: si pauperior is, qui donasset, non fieret, vsucapionem possidenti procedere. Ex quo responso hanc conclusionem adnotarunt gloss. Barto. & Doctor. in dict. l. si vir. Dynus in hac regula, possessor. num. 40. Bald. in l. 4. C. pro emptore. num. 4. Felin. in dict. ca. de quarta. numer. 36. limitatione 5. Balb. in dict. 4. notab. vers. sextò limitatur. Nam quicquid fit de iuris errore, facti error planè bonam fidem induxit, contingentem absque vlla culpa errantis in iure: qui, etsi ius omninò cognitum habuisset, nihilominùs ob ignorantiam facti bonam fidem haberet: & hęc ad præscriptionem sufficiens esse videtur. Huic tamen conclusioni obstat text. in l. nunquam. in princ. ff. de vsucapio. qui iuxta intellectum Paul. Castrens. & aliorum probat, ementem rem alienam à pupillo, non adhibita ea solennitate, quæ iure necessaria est, minimè pręscribere eam rem aduersus eius verum dominum propter iuris errorem, tametsi habeat errorem facti, existimans rem emptam à pupillo venditoris esse: igitur hic error facti, iuris errori admistus, nequaquam bonam fidem producit ad præscriptionem sufficientem. Præterea quid obsecro, prodest, ob ignorantiam facti bonam fidem habere, id est, existimare rem emptam ipsius venditoris fuisse, & esse tempore contractus, si contractus is fiat iure resistente? Nónne idem esset quo ad bonam fidem, quod verè res empta ipsius foret venditoris? profectò tutior esset ementis conscientia, quippe rem propriam venditoris, non alienam emeret: & tamen ob errorem iuris resistentis contractui non posset emptor hic vsucapere nec præscribere secundum apertissimam & planam omnium iuris vtriusque traditionem: fortiori ratione igitur non vsucapiet emptor rem, quæ venditoris non est, si venditio iure resistente facta fuerit. Cùm maiori iure præscribatur aduersus eum, à quo possessor titulum qualencunque habuit, quàm contra eum, à quo nullum titulum habet. Hinc denique Paulus Castrensis in dict. l. nunquam. & in d. l. si vir. reprobat opinionem gloss. & Docto. in dict. l. si vir vxori. respondens Iurisconsulto ibidem, quòd in ea specie contingit error iuris in causa, non tamen in valore contractus, quia donatarius credebat valere donationem generaliter, & tamen errabat in iure, ex quo donatio inter virum & vxorem regulariter valida non est: tametsi in casu dict. l. si vir. donatio valida erat, ex eo, quòd donator non efficiebatur pauperior. & sic non aderat error iuris circa illum contractum, qui verè in specie valebat. Quòd si contractus in specie nullus est, aut inualidus iure resistente, etiamsi possessor existimet bona fide rem acquisitam ex eo contractu tradentis fuisse, error tamen iuris præscriptionem impediet secundum Iurisconsultum in d. l. nunquam. in hoc etenim casu datur ea mala fides, quam Ius Ciuile ob culpam errantis & ignorantis constituendam esse censuit. hunc denique intellectum ad d. l. si vir. ipse colligo ex Azone in summa. C. de iuris & fact. igno. colu. 2. quem nemo ex præcitatis retulit: sensit tamen idem Feli. in d. c. de quarta. nume. 36. hoc ipsum senserat gloss. in d. l. si vir. optimè Bellamera in capi. vigilanti. de pręscript. numer. 47.

Ex his apparet Accursium in l. Pomponius. §. si iussu. ff. de acquirend. possessio. perperàm intellexisse text. in dict. l. si vir. dum scripsit, regulam illam iuris, quæ dictat, dominum transferre per traditionem dominium, quoties non dominus transfert vsucapiendi conditionem, fallere in donatione inter virum & vxor. per dict. l. si vir. quam prauè intellexit, nam in eius specie tradens rem alienam, transfert vsucapionis conditionem: tradens verò propriam, dominium transmittit, quia donatio iure valida est.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Bona fides etiam absque titulo dari potest.
- 2 Bona fides in dubio præsumitur, etiamsi nullus titulus probetur.
- 3 Præsumptio malæ fidei an tollatur spacio triginta annorum.
- 4 Immemorialis præscriptio mala fide non procedit, imò requirit bonam fidem.
- 5 Mala fides respectu vnius, an impediat præscriptionem respectu alterius.

§. OCTAVVS.

HACTENVS probatum est, non semper ad pręscriptionem titulum requiri, & tamen semper necessariam esse bonam fidem. nunc verò illud quęritur, quo pacto possit dari bona fides absque titulo: siquidem vana credulitas esse videtur, cùm quis existimat rem ab eo possessam, esse propriam, nec scit qua ex causa, aut quo titulo eam habuerit. Nam Innocent. & Bald. in c. per tuas. de testibus. in ea sunt opinione, vt existiment, non posse præsumi bonam fidem, vbi desit titul. Sed de præsumenda bona fide statim agetur: modò illud erit adnotandum, posse dari bonam fidem absque titulo: & posse præscribentem bonam fidem habere sine titulo. quod probatur in l. si quis emptionis. §. 1. iuncta gloss. C. de præscript. trigin. vel quadragin. anno. idem ratione constat, quia, si pręscriptio quandoque absque titulo procedit sola quidem bona fide, vt est iure satis manifestum: & apparet à speciali argumento in c. 1. de præscript. in 6. glo. & omnibus in c. si diligenti. eo. ti. consequitur necessariò posse absque titulo bonam fidem pręscribentem habere: cùm alioqui nulla daretur pręscriptio, quæ sola tantùm bona fide absque titulo procederet, quod Iure Canonico & Ciuili falsum est.

Primum autem huius conclusionis exemplum sit in eo, qui aliquam rem possedit triginta & quadraginta annis: & verè existimat suam esse: immemor tamen est tituli & causæ, ex quibus ad eum peruenerit propter longum tempus: facilimè quidem etiam in facto proprio contingit obliuio ex temporis antiquitate. l. peregrè. ff. de acquir. poss. Bart. in l. si quis delegauerit. ff. de nouatio. Vnde in hoc casu titulus probari non potest, sed tantum bona fides, quæ sufficiens est ad præscriptionem.

Secundò, bona fides absque titulo habetur ab eo, qui rem aliquam habuit titulo inualido, id est, cui ius non adsistit, nec fomentum præbet, nec tandem resistit: hic, inquam, non præscribit ex prędicto titulo, vbi ad præscribendum titulus est necessarius, quia is titulus non est sufficiens: sed præscribit hic possessor ratione bonæ fidei, quam habet ex errore iuris nec assistentis nec resistentis, secundum ea, quę in proximo §. explicata fuêre, & quę deducuntur à Barto. in l. sed si. §. scire. ff. de peti. hæred. qua in re ad exempla oportet potissimùm aduertere, quę diligenter omninò sunt examinanda.

Tertiò, exemplum huius conclusionis proponitur in eo, qui rem aliquam habuit ab eo, qui bona fide inceperat illam præscribere. Et quamuis hic possessor nouus titulum habeat, eaq́ue ex causa bonam fidem, non tamen præscribit ex proprio titulo, sed pręscriptionem ab alio cœptam, prosequitur. De titulo etenim præscriptionis hîc non apparet, licet bona fides modò possidentis, & eius, qui prius pręscribere inceperat, constet saltem per præsumptionem. Vnde hoc in casu datur bona fides in præscribente absque titulo.

Quartum huic rei facillimè applicatur exemplum, vbi quis rem aliquam possideat, credens eam sibi à vero domino legatam, vel donatam, quæ tamen nusquam donata nec legata fuerit possidenti: etenim in hac specie nullus titulus probari poterit, quippe, qui nusquam contigerit: pręscribitur tamen ipsa res sola bona fide, ea præscriptione, quæ titulum non requirit, cùm bona fides manifestè ex hac credulitate deducatur. l. si existimans. ff. pro soluto. His ergo casibus optimè procedit pręscriptio absque titulo cum sola bona fide.

Quintò, bona fides absque titulo haberi potest, si quis rem aliquam possideat, existimans fuisse propriam parentum, quibus iure hæreditario succedit, creditque alicui viro fide digno id asseueranti. Nam est hęc iusta credulitas, secundum gl. in l. Titio fundus. ff. de condit. & demonstra. cuius meminêre maximè eam commendantes Angel. in l. 2. ff. de eo, per quem factum erit. Bald. in l. iudicia. col. penul. C. de rei vend. Ioan. Lup. in Rubr. de donat. inter vir. & vxor. §. 9. nume. 15. Franc. Balb. in d. l. Celsus. ff. de vsucap. numer. 45.

Cęterùm bona fides, quæ omninò ad pręscriptionem iure requiritur, pręsumitur in dubio, nisi contrarium probetur. gl. est communis in cap. si diligenti. & in cap. Sanctorum. Item & in c. vlti. de pręscriptio. & in l. penultim. C. de euictio. Barto. & alij in dict. l. Celsus. pręsertim Balb. inibi 3. par. Curt. Senior in consil. 71. colu. 4. idem in cons. 82. col. 2. Alex. cons. 200. col. 1. libr. 2. & cons. 75. libr. 4. col. pen. Iaso. in §. sedistę. nu. 99. de actio. Curt. Iunior in consil. 28. 2. col. Andr. Alciat. de præsumpt. reg. 3. pręsumptione 5. quorum opinio communis est, quemadmodum ipsi iuniores fatentur, & constat ex his, qui ab eis nuncupatim citantur. Et procedit, etiamsi possessor lucratiuam causam habeat, & de sola longi temporis possessione agatur. text. glo. & omnes in l. super longi. C. de præscript. longi temporis.

Huic verò pręsumptioni locus est, etiamsi nullus titulus probetur: nam bona fides in dubio præsumitur in eo, qui absque titulo possidet. auctore Bart. in dict. l. Celsus. num. 17. cui conueniunt Doct. ibi. & in c. si diligenti. paulò antè citato: idq́ue communi omnium sententia probatum est, secundum Alciat. in dict. præsumpt. 5. quibus ea ratio suffragatur, quòd bona fides possit contingere absque aliquo titulo, quemadmodum superiùs ostendimus: atque ita tenendum est, quamuis Innocent. & Bald. in cap. per tuas. de testibus. Imol. in repet. cap. vltim. de præscriptio. colum. 5. & Bart. in l. vlti. C. vnde vi. numer. 15. existiment, nunquam fore pręsumendam bonam fidem, nisi detur titulus. Nec obstat l. vlti. C. vnde vi. ex qua hanc conclusionem hi auctores deducere videntur: quia illa constitutio procedit in eo, qui scit rem ab eo occupatam suam non esse: tunc enim tenetur scire, quòd ea sit alterius. At in eo, qui credit rem ab eo possessam propriam esse, profectò mala fides non debet pręsumi: imò bona, cùm deficiat ratio prędictę constitutionis, quæ in hunc sensum omninò accipienda est.

Illud tamen non est prętermittendum, malam fidem pręsumi, si quis à principio rem aliquam etiam vacantem propria auctoritate apprehenderit. text. opti. in dict. l. vlti. C. vnde vi. quo in loco Bart. scribit, hanc pręsumptionem malæ fidei tolli, & purgari possessione triginta annorum. idem tenuerunt Deci. cons. 267. Alex. cons. 6. col. 1. libr. 1. idem Alexand. consil. 151. libr. 2. num. 7. Curti. Senior consil. 82. colu. 3. Matthæus Afflict. decisione Neapol. 40. numer. 12. Iason in §. sed istæ. nume 100. de action. idem Iaso. in cons. 57. colu. vlti. & cons. 72. colum. 2. libr. 1. Deci. iterum in consil. 558. in fine. & consil. 266. colum. vltim. Curti. Iunior in cons. 52. numer. 11. Antoni. Rube. consi. 75. numer. 3. etiamsi apparet olim eiusdem rei alium fuisse antiquiorem possessorem, & possedisse tempore, quo præscribens eandem rem fuerit ingressus propria auctoritate: etenim in hac specie Bart. & Doct. modò citati loquuntur, & sentit Saly. in d. l. vltim. atque expressim tradit Balb. in d. l. Celsus. 3. part. column. 6. ex cuius examine constat, hanc opinionem communem esse. Nam ipse Balbus ibi fatetur eam communem. idem asserit Claudius in eadem l. Celsus. nu. 31. quam & Panor. commendat in dict. c. si diligenti. colum. 3. & Deci. idem repetit cons. 558. colum. vlti. tametsi possit aduersus hanc pręsumptionem probari mala fides possidentis. quod visum est Philippo Corneo, cons. 207. lib. 3. de quo in sequenti quęstione tractabitur.

Verùm Imol. in dict. l. Celsus. colum. vltim. & in repet. c. vlti. de pręscript. colum. 5. aduersus Bartol. & communem, probare nititur, & censet, pręsumptionem malæ fidei, quæ procedit ab occupatione rei propria auctoritate apprehensæ, minimè tolli spacio triginta annorum, quoties constat de antiquiori alterius possessione. idem latè asseuerat Hieronymus Tortus inter consil. Alexandri, consilio 192. libro secundo. sensit idem Corneus in d. cons. 207. Cui accedit Aymon in cons. 146. colum. vlti. His primùm adstipulatur d. l. vlt. quæ probat, malam fidem præsumi, si quis propria auctoritate rem aliquam occupauerit. Nec obstat eiusdem constitutionis pars vltima, quæ de triginta annis loquitur, quia ea constitutio procedit quo ad effectum illius legis tollendum: nempe, vt antiquior possessor elapsis triginta annis non possit agere remedio illius legis: quemadmodum Imola, Corneus, & alij opinantur. Secundò aduersus communem facit, quòd hæres non potest pręscribere rem mala fide possessam à defuncto etiam triginta annis, licet ipse velit incipere præscriptionem: sicuti communi sententia definitum est: & quidem ea ratione, quòd hęres sit in mala fide pręsumpta. Igitur mala fides præsumpta non tollitur spacio triginta annorum. Qua argumentatione vtitur Aym. in dict. cons. 146. col. vltim. eandem sententiam contra Barto. tenet Romanus in d. l. Celsus. Sed pro Bart. opinione adest singularis decisio Innocen. in c. 2. de in integr. restitu. numer. 8. versic. Item nota. cui Ioan. ab Imola, & alij inibi accesserunt. Asserit enim Innocen. bonam fidem præsumi vel ex iusto titulo, vel longi temporis possessione: & subdit hac in re longum tempus definiendum esse arbitrio iudicis. Et quia Bartol. opinio communis est, eaq́ue in praxi tutior esse videtur, oportet respondere his, quæ in contrarium adducta sunt. Nam d. l. vlti. C. vnde vi. parum refragatur, quia de præsumpta mala fide tractat ea constitutio, nec dictat, hanc pręsum ptionem etiam post longum tempus validam esse: imò potiùs, eam debilem videri post triginta annos expressim insinuat. Ratio verò, quam Aymon ex aliorum mente deducit, mihi non placet, siquidem hæres non impeditur pręscribere rem mala fide possessam à defuncto, ea tantùm ratione, quòd ipse hæres sit constitutus in pręsumpta mala fide: sed quia ipsius defuncti personam in ea re omninò repræsentet: de quo paulò post tractabitur.

Quæritur pręterea in hoc tractatu, quo examinatur bona fides ad vsucapionem requisita, quid dicendum sit de præscriptione immemorialis temporis, an ea possit procedere cum mala fide? Et sanè non desunt, qui existiment, posse malæ fidei possessorem rem aliquam tempore immemoriali pręscribere mala fide: quasi tanti temporis vis malæfidei vitium remittat: quod ita iure verum esse censent Sal. in l. 2. num. 8. C. de seruit. & aqua. Deci. consil. 496. num. 5. idem cons. 638. col. 1. Nicol. Boërius decis. 29. num. 7. Deci. in l. traditionibus. colum. 3. C. de pact. quibus fauere videtur sententia Barto. in d. l. vltim. C. vnde vi. cuius modò mentionem fecimus. Etenim si post triginta annos vitium malæ fidei excluditur, omninoq́ue tollitur, fortiori iure post tempus immemoriale mala fides remissa censenda est. Sed opinio hæc Saly. prorsus est improbanda, quippe quę falsa sit. Nam præscriptio mala fide nullo vnquam tempore procedit. tex. in c. vlt. de pręscrip. & in hac reg. & in c. vigilanti. eo. tit. nec vlla ratio, quę verè rationis nomine digna sit, adduci poterit vnquam, vt ex ea permissum cuiquam sit, rem alienam sibi tempore acquirere, si is malitiam & culpam in eius possessione habuerit. Alioqui humana lex Tyrannidi & crimini fomentum daret, quod ab ea alienum ita oportet esse, vt potiùs malę fideipossessores puniat, quàm defendat. Nec quicquam decisio Bar. patrocinatur: quia etsi vera sit, planè obtinet in pręsumpta mala fide: siquidem pręsumptio malæ fidei tollitur possessione triginta annorum: attamen si probatum sit, possessorem verè malam fidem habuisse, nusquam vitium istud remittitur à possessione: nec locus erit in hoc casu Bart. opinioni, quæ verè de pręsumpta mala fide agit, non de vera: quod notant Aret. consil. 153. col. vlti. Aymon cons. 146. col. fi. idem optimè in tract. de antiqui. tempo. 4. part. versic. materia ista. nume. 20. & ferè omnes, qui Bar. sequuntur: potissimùm Bar. ipse. Sit igitur certa, & constitutissima conclusio, præscriptionem etiam temporis immemorialis nullam habere vim, nec iure procedere, si malam fidem possessor habuerit: cuius assertionis auctores sunt glo. in c. 1. in verb. nisi, de pręscript. in 6. & inibi Francus col. vlti. Angel. Aretin. in §. furtiuæ. Institu. de vsucapio. in princip. Antoni. Rubeus in cons. 13. nume. 14. Aymon cons. 146. & in d. c. materia ista. nu. 19. Franc. Balb. de pręscrip. 2. part. 3. part. princip. quęst. 6. colum. 5. Matthæ. Afflict. decisio. 368. num. 10. Capycius Neapolit. decis. 4. colum. 7. Quorum opinio communis est, secundum Alexand. in l. cùm aliquis. C. de iure deliberand. hoc ipsum tenet Dynus in hac regula, dum numero 5. ita inquit: Primus dicit, quòd ille, qui habuit malam fidem tempore possessionis inchoatę & continuatę, nullo temporis tractu, seu temporis continuatione præscribit, etiamsi centum annis, vel vltrà possessionem continuaret. Eandem sententiam probarunt Panor. in c. vlti. notab. 1. de constit. Domi. in c. sacrosancta. 22. dist. Felin. in c. cùm nobis. colu. 1. de præscrip. qui bonam fidem exigunt ad pręscribendam exemptionem à suprema iurisdictione Imperatoris, vel Principis superioris, casu, quo præscribi ea possit, & tamen in ea specie immemoriale tempus necessarium est: ipsiq́ue Doctores absque bona fide nullius temporis quasi possessionem admittendam esse censent. Nec oberunt verba Dyni in huius regul. Commentarijs. dum numer. 35. de præscriptione vsusfructus tractans scribit: Vsusfructus pręscribi poterit, etiam sine titulo, dum tamen bona fides accedat, vt in præalleg. c. 1. de pręscript. in 6. vel transcursus temporis, à quo memoria non extet. Hactenus Dynus, qui iuxta hanc literam videtur loco bonæ fidei exigere tempus immemoriale: quasi id sit absque bona fide sufficiens. Etenim hæc Dyni sententia in codicibus diligentiùs excussis aliter legitur, sic sanè: Vsusfructus præscribi poterit, etiam sine titulo, dum tamen bona fides accedat. vt in præalleg. c. 1. de præscrip. libr. 6. vel verius, transcursus temporis, à quo memoria non extet. Vult equidem Dynus non sufficere bonam fidem absque titulo ad præscriptionem vsusfructus, sed requirit tempus immemoriale. quod & gloss. asseruit, sicuti Barto. ibi eam intellexit in l. iusto. §. non mutat. ff. de vsucap. quę denique opinio, etsi falsa sit, quod alibi explicuimus, à Dyno tamen probata insinuat, eum intellexisse pręscriptionem immemorialis temporis, etiam cum bona fide necessariam esse ad vsumfructum tempore acquirendum, nec sufficere minoris temporis cursum absque titulo, quamuis & ei bona fides accesserit: vnde non poterit ex Dyno colligi, quòd præscriptio immemorialis procedat, & obtineat etiam cum mala fide. Ex quibus Aymon Sauill. in dict. tract. de antiqui. tempo. 4. part. c. absolutis. num. 59. probare vult, immemoriale tempus non inducere iusti tituli probationem, si constet de titulo vitioso & iniusto. citat ad hoc Paul. Castr. consili. 424. libr. 2. colum. 2. versicu. in contrarium facit. Quia secundum eundem Aymonem in capit. materia ista. num. 3. ex hoc vitioso titulo, & iniusto, mala fides apparet. atque ideò immemorialis præscriptio vim propriam amittit propter malæ fidei vitium. Ego equidem, vbi de tempore immemoriali iure præscriptionis agitur, si de mala fide præscribentis appareat, existimo inutilem, & inualidam esse pręsciptionem: sicuti superius probatum est. Idem dicendum censeo, quoties de initio & primo titulo constat, nam eo casu non de pręscriptione immemoriali, sed de titu. eiusque viribus, quas habuit, vel ex cursu tanti temporis habere iure potest, agendum est. Quòd si tempus immemoriale non in vim præscriptionis, sed in vim priuilegij, & iusti tituli, ad eiusque probationem allegetur, tunc si de titulo iniusto appareat, de eius viribus tractandum est, & potissimùm, an ex tanti temporis vsu & quasi possessione vitium tituli probati remissum censeatur: & an titulus ille præsumatur iustus & solennis. Quod latiùs erit pro causæ & controuersię qualitatibus examinandum.

Alia deinde quæstio hac in parte oportunè ad materiam bonæ fidei examinanda erit: qua solet controuerti, an mala fides respectu vnius impediat pręscriptionem respectu alterius? Et Barto. in l. naturaliter. num. 11. ff. de vsucap. sensim hoc tractare videtur. Nam ab eius decisione quidam adnotarunt, malam fidem vnius causa non impedire præscriptionem, quo ad alterum, in hunc quidem sensum: vt, si possideam fundum, quem opinor esse Titij, possim illum vsucapere aduersus Sempronium, cuius verè fundus erat: cum ratione Sempronij, & quo ad ipsum ego bona fide possideam. hoc ipsum probatur secundum eos in l. si quis fundum. vbi glo. ff. de acqui. poss. glo. in l. sicut. C. de præscript. trigint. vel quadrag. anno. text. in l. qui balneum. in fine. ff. qui potio. in pigno. hab. Sic enim ex Barto. deduxerunt hanc sententiam Aegidius à Bellamera in cap. vigilanti. num. 35. Imol. in cap. vltim. nume. 25. de præscript. Anton. col. vltim. Felin. col. 1. in c. illud. eod. tit. atque eandem opinionem fatentur esse communem Barto. Socy. consilio 47. colum. vltim. libr. 3. Balb. de præscript. 3. part. 6. part. princip. quæstio. 3. & Ioan. Hannibal in repet. dict. l. naturaliter. num. 156. Ipse verò non inficior Bar. conclusionem veram & communem esse in eo sensu, qui verè Bart. tribuendus est, absque aliqua tanti viri, omniumq́ue præceptoris iniuria: & tamen omninò nego suprà scriptam conclusionem ex Barto. deduci, item veram & communem esse. Nam etiam, si pro opinione præmissa in eo sensu, quem significauimus, citentur Imol. in dict. l. si quis fundum. Anchar. in capit. 1. de præscriptio. in 6. Salycet. in l. cùm notissimi. §. imò. C. de præscript. trigin. vel quadra. annorum. hi quidem simpliciter Bartol. verba referunt, ea minimè mutantes, nec ex eis præfatam falsam conclusionem colligentes. Et quamuis ipse Bart. in dict. l. naturaliter. num. 14. videatur sentire conclusionem, quam modò improbamus, dum scribit, quòd defectus bonę fidei quo ad vnum non impediat præscriptionem quo ad alium: sed defectus possessionis impediat præscriptionem quo ad omnes, quia possessio vna est, & vniformiter omnes respicit: bona autem fides vel titulus possunt variari respectu plurium: in his tamen præcitatis verbis Bart. non probat, quod ei quidam adscribere conantur. Is enim, qui non possidet, nec præscribit contra vsumfructuarium, nec præscribit contra proprietarium. Is verò, qui possidet, habet tamen bonam fidem respectu proprietarij, malam tamen respectu vsufructuarij, pręscribit planè aduersus proprietarium: non tamen contra vsumfructuarium: sic & qui habet malam fidem ratione hypothecæ, bonam verò fidem quo ad rei proprietatem, præscribet omninò proprietatem, non hypothecam. atque hic est verus, proprius & germanus sensus Bart. Ex quo & locis ab eo citatis id tantùm deducitur, quòd mala fides respectu vnius iuris, non impedit præscriptionem respectu alterius: vtpote mala fides quo ad vsumfructum rei non impedit præscriptionem, quo ad proprietatem. quem sensum è Barto. verbis deduxerunt Aret. in l. 1. §. item acquirimus. nume. 56. & inibi Vincenti. de Herculanis. num. 24. idem Aretin. in l. 3. §. Neratius. colum. vlti. idem in l. Pomponius. §. ex facto. ff. de acquir. poss. idem Areti. in cons. 17. column. 9. quamobrem ipse Areti. vbique asserit malam fidem circa idem ius, nempe circa dominium, etiamsi ea contigerit respectu vnius, impedire præscriptionem respectu omnium. quod & Cuma. tenere videtur in d. l. naturaliter. probatur autem hæc sententia ratione profectò euidenti. Nam hic possessor habet scientiam rei alienę, vt constat in l. aut qui aliter. §. si quis dum putat. ff. quod vi aut clàm. & ideò malæ fidei possessor est, qui nullo pacto præscribere rem possessam potest. text. in capit. vltim. de præscript. & in hac reg. possessor. Quin & Panorm. in dict. c. illud. nu. 8. posteriorem hanc sententiam probat, ab Antonio discedens. Idem sequuntur, & iure admittendum esse censent in effectu Francisc. Balb. in dict. q. 3. Ioan. Hannibal num. 160. Claudi. in dict. l. naturaliter. colum. 3. & Socin. in dict. §. item acquirimus. imò & Aegidi. à Bellamera. in dict. c. vigilanti. num. 35. licet ex Bart. priorem opinionem deduxerit, hanc posteriorem post alios probat: horum sententiam non tantùm veriorem, sed & magis communem esse ipse opinor. cui adstipulatur tex. insignis in l. prima. §. sed per eum. ff. de acquirend. possess. quo in loco respondetur, hominis verè liberi possessorem non acquirere per ministerium huius, quem existimabat bona fide seruum esse: sed tamen mala fide credebat alterius eum seruum esse. Hîc enim vides, possessorem hominis liberi bonam fidem habere: quia existimat eum seruum esse, & ratione seruitutis contingit bona fides: habet tamen hic possessor malam fidem respectu alterius, quem censet dominum esse huius hominis: atque ita mala fides huius respectu possessionem totam vitio afficit, vt tandem in totum dicatur malæ fidei possessor. quem tex. ad hęc præter alios Socyn. perpendit in dict. §. item acquirimus. in princ. Verùm quinque aut sex in hac controuersia constituam casus, quibus prior opinio satis vel defendi vel explicari poterit.

Primus, quoties mala fides contigerit ratione diuersorum iurium eiusdem rei, & bona fides eidem admista sit: ea ex parte, qua bona fides obtinetur, procedit præscriptio: alia verò ex parte, qua mala fides viget, minimè locus erit pręscriptioni. Cuius rei exemplum sit in vsufructu, & proprietate eiusdem rei. Nam potest possessor habere bonam fidem quo ad proprietatem, malam autem quo ad vsumfructum: idcircò præscriptioni locus erit quantum ad proprietatem, non quantum ad vsumfructum. quod ex Bar. rectè intellecto colligitur: atque item ex Aegidio in d. num. 35. & ab his, qui rectè verba Bart. interpretantur.

Secundò, vbi mala fides adest possessori ratione vnius iuris, quod potest distinctum esse numero, adhuc præscriptio admittenda erit contra eum, cuius respectu bona fides possessori adest, etiamsi eiusdem iuris causa possessor malam fidem quo ad alium habuerit. Nempe si quis possideat rem aliquam absque dubio bona fide quo ad proprietatem, sed tamen mala fide quo ad vsumfructum respectu vnius, quia existimat illum ad Sempronium pertinere: bona verò fide respectu alterius, Titij videlicet, ad quem verè vsusfructus pertinebat: etenim in hac specie præscribit possessor vsumfructum aduersus Titium ex bona fide, quam eius respectu habet. Hoc tamen exemplum pendet ab. ea quæstione, an possint plures esse vsusfructus eiusdem rei, qui quidem vsusfructus numero distinguantur. & quia quibusdam videbitur, vnius & eiusdem rei vnicum tantùm vsumfructum constitui posse: sit exemplum aptius & verius in pluribus Hypothecis, quæ dubio procul possunt circa eandem rem constitui. Nam si possessor habeat bonam fidem quo ad vnam hypothecam, aduersus eam præscribit: si verò habeat malam fidem respectu alterius hypothecæ, minimè aduersus illam procedet præscriptio: quod in specie adnotarunt Claudius in dict. l. naturaliter. column. 3. & Balb. 2. part. 3. par. principal. quęst. 4. optimus text. in l. si balneum. ff. qui pot. in pigno. habeant.

Tertiò verissimè constat, malam fidem respectu vnius partis fundi non impedire præscriptionem respectu alterius partis, in qua possessor habet bonam fidem. Sicuti probatur in d. l. si quis fundum. ff. de acquirend. possession. Et notat in specie post alios Balb. in dict. quęst. 4.

Quartò, si quis malam fidem habeat respectu eius, à quo causam habuit, quia credit, illum dominium non habuisse, nec potuisse transferre dominium in possessorem: simul tamen opinatur, & existimat ex alia causa rem ad se pertinere, profectò hic possessor præscribere iustè poterit: quippe, qui verè bonam fidem habeat.

Quintus casus hac in quęstione constitui potest in eo, qui rem alienam possidens, in iudicium ab eo, qui nec dominium, nec ius habet, adducitur. Is etenim, cùm alioqui bona fide possideret, si lite contestata per eum aduersus iniquum actorem non contraxerit vitium malę fidei: quia non obstante ea contestatione adhuc opinatur rem ab eo possessam propriam esse, vsucapionem continuabit, nec ea censebitur interrupta per dictam litis contestationem: quemadmodum Socyn. respondet in dict. consilio 47. libr. 3. ad hoc inducens Bart. opinionem in d. l. naturaliter. ff. de vsucapioni.

Sextò, eiusdem Bar. sententia vera est, & obtinet in alium sensum, hunc videlicet, vt possessor malæ fidei respectu Sempronij, qui verus dominus non est, bonæ fidei tamen quo ad Titium, qui verum rei dominium habet, si iustam habeat causam litigandi super eadem re cum Titio eius vero domino ipsam vendicante, nequaquam tenebitur ad eiusdem rei interitum, qui pendente lite contigerit absque possessoris culpa, eo quidem modo, quo res ipsa apud verum dominum esset peritura: quod Bar. visum est in l. item si verberatum. §. vlti. ff. de rei vendicat.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Successor vniuersalis non potest præscribere rem à defuncto mala fide possessam.
- 2 Intellect. l. nec vsufructuarium. C. de vsufruct.
- 3 Hæres eius, qui precariò possidebat, an intelligatur domino possidere?
- 4 Mala fides defuncti non obstat hæredi bona fide præscribenti annis triginta.
- 5 Quid de hærede conficiente inuentarium?
- 6 Mala fides præsumpta vel ficta ipsius defuncti, non nocet hæredi.
- 7 Successori singulari, an noceat mala fides auctoris?
- 8 Missus in possessionem ex causa noxali, nec damni infecti, an præscribat mala fide? Et inibi intellectus l. & generaliter. ff de noxalibus.

§. NONVS.

HIS denique quo ad ipsius possessoris & præscribentis bonam fidem prænotatis: subinde quæritur, vtrum mala fides auctoris noceat successori? Quam quæstionem breuiter absoluere conabor: siquidem ea passim ab alijs non indiligenter tractatur: idcircò duas tantùm exponam pro eius resolutione conclusiones.

Prima conclusio. Successor vniuersalis iure hæreditario non potest rem à defuncto mala fide possessam etiam triginta annorum tempore præscribere, quamuis is bonam fidem habeat, velítque à seipso initium præscriptionis adsumere, nulla temporis accessione vsus. Hæc constat, quia hæres personam defuncti repræsentat, & ideò mala fides defuncti in hæredem, & vniuersalem successorem transmittitur. tex. optim. apud Iurisconsultum in l. cùm hæres. ff. de diuers. & tempora. præscrip. l. vlt. C. commu. de vsucap. Quæ quidem conclusio etiam iure Pontificio procedit, secundum Abb. Anto. & Feli. col. 8. in capitul. si diligenti. de præscript. eundem Abb. in cap. 2. col. 2. eodem titul. & plures alios, quos Iuniores citant, hanc opinionem communem esse asseuerantes, præsertim Balb. de præscript. 2. part. 3. part. princip. q. 12. in 2. membro. Alexand. Vincent. Herculanum. col. penul. Iason nu. 22. & Ioan. Crot. folio penulti. in l. Pomponius. §. cùm quis. ff. de acquir. posses. tametsi Dinus in hac regul. numer. 42. ad finem, & Bartol. in dict. l. cùm hæres. Aegidius à Bellamera in c. vigilanti. num. 32. de præscript. & quidam alij opinentur, iure Canonico posse hæredem præscribere rem mala fide à defuncto possessam, modò ipse hæres nolit vti accessione possessionis ipsius defuncti. Quorum opinio in eo, quòd constituere vult differentiam inter ius Canonicum, & Ciuile, prorsus est falsa, nec vlla congrua ratione defenditur. Etenim sicut iur. Ciuili hæres repręsentat defuncti personam. l. cùm à matre. C. de rei vendi. l. 2. §. ex his. ff. de verbor. obligat. & in Auth. de iureiur. à mori. præstit. ita & iure Pontificio, nec hoc quisquam inficiabitur, vnde si iure Ciuili hæres præscribere non potest rem à defuncto mala fide possessam, quia eius personam repręsentat, idem iure Canonico dicendum est, eadem inspecta ratione. illud profectò posset à Dino, Bar. & alijs iustius considerari, quòd fortassis hæc prima conclusio, nec iure Ciuili obtineat. Nam etsi verum sit, quòd hæres non possit pręscribere rem à defuncto mala fide possessam, cum velit vti accessione possessionis obtentæ ab ipso defuncto. d. l. Pomponius. §. cùm quis. tamen si hæres velit incipere pręscriptionem, nulla vsus accessione temporis, quo defunctus possessionem habuit, præscribet habens bonam fidem: nam d. l. cùm hæres. non omninò hanc præscriptionem excludit, quod apertius apparebit, si Iurisconsulti contextum referamus. Cùm hæres, inquit Vlpianus, in ius omne defuncti succedit, ignoratione sua, defuncti vitia non excludit: veluti cùm sciens alienum ille vel precariò possedit. Quamuis enim precarium hæredem ignorantem non tenet, nec interdicto rectè conueniatur, tamen vsucapere non poterit, quod defunctus non potuit. Idem iuris est, cùm de longa possessione quæritur: nec enim rectè defendetur, cùm exordium rei bonæ fidei ratio non tueatur. Hæc Iurisconsultus, qui non tractat expressim de hærede à seipso incipiente præscriptionem: imò in his vltimis verbis insinuat exordium præscriptionis adsumi à tempore defuncti, cùm hoc exordium ad malam fidem referat, quæ tamen mala fides tunc, id est, à defuncto initium habuit, non ab hęrede, qui bona fide possidet. Ratio autem, qua tenentes communem sententiam vtuntur de repræsentatione personæ defuncti, fortiter vrget in fauorem communis assertionis: nam & ea Iurisconsultus ipse in d. l. cùm hæres. vtitur in eiusdem responsi principio: procedit tamen quo ad actiones, & obligationes personales, ex quibus hæres tenetur ex persona defuncti, non tamen quo ad vitia personalia ipsius defuncti, quæ in hęredem non transeunt, nec ei nocent in his, quæ hęres ipse agere velit ex sua persona: etenim in his, quæ hęres expedire, & peragere vult, vsus defuncti possessione, vel contractu, necesse est, vt particeps sit vitiorum personalium ipsius defuncti, cuius personam repræsentat. Quamobrem etiamsi hæres teneatur quandoque ex delicto vel mala fide, vitio, & crimine defuncti, non ex hoc sequitur, quòd ipsum vitium in hæredem transeat, vt personam hæredis inficiat. Quod palàm probabitur, si ostenderimus, malam fidem defuncti non transire in personam hæredis, in eum sensum, vt eam vitio personali afficiat. Hoc verò constat argumento sumpto ab absurdis euitandis. Nam si ratione repræsentationis mala fides defuncti transit & in hæredem, & eius personam, afficit saltem per fictionem quo ad effectum præscribendi: profectò sequeretur nullo vnquam tempore, nullo vnquam casu posse hæredem præscribere rem mala fide possessam à defuncto, nec spacio longi, nec longissimi temporis, etiam vbi titulus ad præscriptionem necessarius non sit: quod perquam durum, & asperum videtur his, quorum opiniones statim explicabimus: cùm mala fides, etsi ficta sit apud hæredem, præscriptionem impediat ob repræsentationem, attenta generali communis assertionis ratione, nec enim fictio semel à iure inducta absque contraria iuris decisione deficere potest, quippe quæ veluti certa res sit iure statuta. Deinde si verum est, quod Doctores pro communi adnotarunt, malam fidem defuncti in hæredem transire ob repræsentationem, sequitur planè, quòd si defunctus debitor sit alicuius quantitatis, & ratione huius obligationis sit in mala fide constitutus, eius hæres bonam fidem habens non poterit vel statuto, vel lege municipali, quę dictat actionem personalem decem annis præscribi, hanc actionem præscriptione temporis excludere ob malam fidem, sicuti nec defunctus posset, quod ipse falsum esse censeo. Denique vt hæc breuiter absoluam, ni fallor minimè procedit argumentatio ista: defunctus non poterat rem istam præscribere ob malam fidem, quam habebat, ergo nec poterit eius hæres, quia personam defuncti repræsentat. Hæres equidem bonam fidem habens plerumque præscribere valet res, quæ à defuncto vsucapi non poterant, mala fide impediente: sicuti Doct. in aliquot casibus fatentur: cùm tamen repræsentatio semper adsit, omnibusque casibus conueniat. Igitur qui aduersus communem tenere velit, is necessariò intelliget repræsentationem, cuius meminit dict. l. cùm hæres, in eo casu, quo hæres vti vult accessione, & sic iure hæredis.

Sed & communi opinioni adhuc adstipulatur text. in l. nec vsumfructuarium. C. de vsufruct. cuius hic est contextus: Nec vsumfructuarium ad obtinendam proprietatem rerum, quarum vsumfructum habet, neque successores eius vlla temporis ex ea causa tenentes præscriptio munit. quo in loco Paul. de Castro scribit, quòd si is, qui possidebat precario nomine mortuus est, & hæredes eius per triginta annos, & vltra etiam precarium ignorantes possederunt proprio nomine, non propterea rem ipsam præscripserunt ea ratione, quòd cùm defunctus nomine precario tenuerit rem, eius hęredes censentur eodem modo tenuisse, licèt tenuerint vt domini, quia non superueniente noua causa non interuerterunt possessionem: sicuti nec defunctus potuisset mutare causam possessionis. l. nemo. C. de acquir. poss. Hæc Paul. Castrens. opinio etiam probatur in d. l. cùm hæres. & sequuntur Paulum Balb. de præscript. 4. part. 4. part. princi. q. 11. columna 2. & Andre. Tiraquel. in libr. de con stitut. 2. part. ampliat. 13. num. 5. & sequentibus. facit optimus text. in l. cùm in plures. in fine princip. ff. locat. vbi apparet, hæredem coloni, quamuis colonus non sit, nihilominus domino possidere, vnde etsi hæres bonam fidem habeat, non potest præscribere, licèt velit ipse præscriptionem incipere: quia non potest mutare causam possessionis, qua defunctus possidebat. Hîc tamen adnotandum est communem sententiam duabus rationibus defendi ab his, qui eam sequuntur. Prima quidem ratio deducitur à mala fide defuncti: qua si hæres non possit mutare illam malam fidem defuncti, nec vitium illud resarcire: & hæc ratio constat in dict. l. cùm hæres. si diligenter eius verba pensitentur. Altera ratio in eo versatur, quòd si defunctus ex aliqua causa possidebat, quæ non poterat esse sufficiens ad præscriptionem, cùm nomine alterius possideret, eius hæres ex eadem causa intelligitur possidere, & ideo vsucapere non potest deficiente ea possessione, quæ ad præscriptionem requiritur. Prior ratio tollitur ex his, quæ modò explicuimus in responsione, & intellectu dict. l. cùm hæres. quasi hæres ipse incipiens à se præscriptionem minimè vsus accessione defuncti, ac bonam fidem habens nequaquam impediatur præscribere: quippe qui non vtatur in hac præscriptione iure hæreditario. Posterior ratio tunc deficiet, cùm probatum fuerit possessionem interuersam esse ab hærede, amissamque à vero rei domino, quod poterit iure resolui ex his, quæ in hac Relectione part. ista. §. 1. tradita fuere. nu. 3. Et præterea si consideremus tex. in l. si de eo. §. si fortè. vbi Bar. & Aret. ff. de acquir. poss. cuius auctoritate dabitur fortasse insignis intellectus ad d. l. cum in plures. ff. locat. in fine prin. atque in vniuersum, quoties quis nomine alterius possideat ex eo contractu, qui ad eius hæredem non transit, eo quidem mortuo possessionéque apprehensa per hæredem titulo domini, si verus dominus eam neglexerit repetere, ac habere, perdit sanè possessionem, ab eóque tempore hæres proprio nomine possidere intelligitur. Hinc denique si post mortem constituentis se precariò alterius nomine possidere hæres rem occupauerit, diuque steterit prior possessor absque eo quòd apprehenderit possessionem, eámque neglexerit recipere, profectò possessionem amittit, & hæres proprio nomine incipit possidere: sicuti in specie voluerunt Anchara. in cap. cùm venissent. de restit. spolia. 5. notab. Corne. cons. 280. lib. 3. col. vltim. Carolus Ruinus cons. 127. col. 5. libr. 5. quibus accedit Tiraquell. in dict. amplia. 13. numer. 7. cùm precarium in hæredem constituentis non transeat. l. cum precario. §. precarij. ff. de precar. cap. vlt. de precar. Etenim is, cuius nomine res possidetur precario, si mortuo constituente sciat ab alio rem occupatam, eamq́ue neglexerit repetere per modicum tempus, amittit possessionem, quam habebat. l. quamuis. l. quod meo. in fine. ff. de acquiren. posses. Si verò ignorat rem ab alio occupatam, vel scit vacantem esse, tunc non perdit possessionem ciuilem, nisi ex eo tempore, quo obliuio inducitur. l. si id quod. in princip. ff. de acquirend. posses. l. furtum. §. 1. ff. de vsucap. Qua distinctione vtuntur Bart. in d. l. si de eo. §. si fortè. Panormi. in dict. cap. cùm venissent. col. pe. & vltim. Paul. Cast. cons. 10. col. 2. lib. 1. Matthæ. Afflict. decisio. 40. colu. penult. vers. præterea ex negligentia. Andre. Tiraquel. in tertia parte, de constitut. limitat. 21. num. 8. Quo fit, vt minimè impediatur præscrip. ex ratione Pauli Castrensis in dict. l. Nec vsumfructuarium. saltem eo ex tempore, quo hæres proprio nomine inceperit possidere. idcircò communis sententia dubia videtur adhuc. Nam & opinionem Dini in hac regul. præter suprà citatos sequuntur Alex. in cons. 110. num. 7. & ibi Carol. libr. 1. idem Alexan. in cons. 39. nume. 2. lib. 2. & alij per Balbum relati. licèt idem Alexand. in alijs responsis communem fuerit sequutus. Imò nullam esse inter ius Canonicum & Ciuile hac in re differentiam, asserit Carolus Molinæ. in dict. cons. 4. col. 1. sentiens etiam iure Ciuili admittendam fore opinionem Dini. Tandem ex hac disputatione sunt aliquot explicanda, quæ ab omnibus ad examen huius quæstionis adducuntur.

Primùm, an hæres incipiens ab eius possessione præscriptionem, possit rem à defuncto mala fide possessam præscribere triginta annorum præscriptione? Siquidem hanc præscriptionem iure procedere non obstante mala fide ipsius defuncti, asserit gl. in reg. cùm quis. de regulis iuris in 6. quam sequuntur Bald. in l. nihil. C. de vsucap. Aretin. & Crot. in dict. l. Pomponius. §. cùm quis. Paulus Castrens. in l. 2. C. de fructi. & liti. expens. idem Paul. in cons. 81. num. 12. & cons. 258. libr. 2. ea ratione, quòd hæc præscriptio triginta annorum titulum non requirat: sed tantùm bonam fidem, quæ vero adest hæredi toto præscriptionis tempore: titulus autem hæredis, qui vitium habet ratione malæ fidei defuncti, minimè nocet: cùm sine eo præscriptio procedat. Hæc tamen opinio falsa quibusdam videtur, & præsertim Panormita. in cap. Si diligenti. columna octaua. de præscript. Alexand. Vincent. & Iasoni dict. §. cùm quis. & Balb. in dict. quæstione duodecima: nam hi opinionem communem sequuntur omissa Baldi distinctione. Francus item in dict. reg. cùm quis. glos. ibi reprobat. Et profectò si vera est opinio communis ratione repręsentationis, quia hæres repræsentat personam defuncti, & ideò ex hac repræsentatione fictam habet malam fidem: non video qua ratione hæc repręsentatio & fictio à iure inducta cesset in vsucapione, & præscriptione triginta annorum. Etenim quòd præsumpta mala fides cesset ex tempore triginta annorum, mirum non est, tamen quòd mala fides ficta ex repręsentatione hæredis, extincta sit ob annorum triginta possessionem, mirum videtur: cùm etiam post quinquaginta annos repręsentatio, à qua fictio procedit, obtineat. at si dixeris Iurisconsultum in d. l. cùm hæres. tantùm agere de præscriptione decem, vel viginti annorum: siquidem triginta annorum præscriptio iure Digestorum nondum erat cognita. glos. in l. Iulianus. ff. ex qui. causis maior. & in l. qui occiderit. ff. ad l. Aquiliam. Barto. in l. tutor qui repertorium, in fine. ff. de administra. tutor. atque ideò communem sententiam, quæ in d. l. cùm hæres. fundamentum habet, solum obtinere in præscriptione decem, vel viginti annorum, non autem in præscriptione triginta annorum: respondebitur fortassis, rationem dict. l. cùm hæres. ita procedere in præscriptione triginta annorum, sicuti in ordinaria præscriptione decem vel viginti annorum, cùm mala fides ita impediat vnam sicuti alteram, præsertim iure Canonico. Adhuc tamen illud non incongruè in defensionem glos. in dict. regul. cùm quis. & Bal. adduci potest, quòd iure Ciuili mala fides non impediat præscriptionem triginta annorum: quemadmodum iure satis compertum est. nec item iure Canonico in hac specie, in qua non de vera, sed de ficta mala fide tractatur. Ficta verò mala fides, quæ in hærede ob veram defuncti malam fidem constituitur, nullum peccatum hæredis præscribentis habet, idcircò iure Pontificio hæres ipse bonam fidem habens vsucapere poterit: quod & alibi hac in Relectione disputabitur. Igitur in ea præscriptione, quæ iure Ciuili bonam fidem non requirit, nec ob malam fidem impeditur, ea mala fides, quæ iure Pontificio minimè improbatur, quippe quæ ficta sit, nihil oberit vsucapioni, nec obtinebit Iurisconsulti responsum in d. l. hæres.

Secundò ex suprascripta disputatione apparet, an verum sit quod Alexand. in dict. §. cùm quis. opinatur, scribens, hæredem defuncti posse præscribere rem à defuncto mala fide possessam, si nolit vti accessione possessionis defuncti, & inuentarium fecerit, ac præscriptio sit tricennalis, quæ titulum non requirat. ita sanè Alex. in dict. §. cùm quis. nume. 22. cui Iason inibi. Fel. in dict. cap. si diligenti, numer. 6. & Balb. in dict. quæstio. 12. accedere videntur. Etenim præmissa communi sententia, quam ipse Alexand. veram esse censet, ego non video quid referat hæredem inuentarium fecisse vt liber ex hoc sit à vitio personali ipsius defuncti: cùm hæres rem ipsam habuerit ab eo, qui malam fidem habuit, titulo hæredis eum repræsentantis. Imò inuentarium ad hoc hæredi nocet: siquidem hæres id conficiens, profitetur, rem illam titulo hæredis velle obtinere. Et præterea constat, rem illam hæreditariam fuisse. Quo fit, vt minimè probari possit hæc Alexandri sententia. Præsertim quòd restrictio ad tricennalem præscriptionem non omninò congrua est. Nam titulus hæredis sufficiens, & iustus est ad præscribendum. l. tertia. cum similibus. ff. pro hærede. vnde responsio textus in dicta lege, cùm hæredes. non habet rationem à defectu tituli, sed à vitio personali, & sic à mala fide defuncti, quem hæres repræsentat. Quod probatur: nam titulus alioqui iustus ad præscribendum non ideò repellitur, quòd malam fidem habeat is, qui titulum eum dedit, & à quo titulus processit: sicuti passim in hoc tractatu adnotatum à nostris est. Et ideo nec in hac conclusione, nec in præcedenti agendum est de titulo, nec de eius effectu, sed tantùm de mala fide defuncti, quem hæres repræsentat. Quamobrem si vitium istud malæ fidei per inuentarium solenniter confectum remissum foret, titulus hæredis sufficiens esset ad præscribendum etiam spacio longi temporis, decem vel viginti annorum. Sic sanè deficiat prorsus isthæc Alexandri adnotatio.

Tertium hac in controuersia illud constat, hæredem vniuersalem, etiam si velit incipere à seipso præscriptionem, non posse præscribere rem à defuncto mala fide possessam, etiam si defunctus titulum habuerit, qui seclusa mala fide sufficeret ad præscriptionem: hæres etenim nec ex eo titulo præscribere poterit, tametsi nolit ad hanc præscriptionem vti titulo pro hærede. Eadem enim ratio, quæ iuxta communem sententiam excludit hæredem ob malam fidem defuncti à præscriptione titulo pro hærede incepta, excludit item & ab ea præscriptione, quæ procedit amisso titulo pro hærede à titulo, quem defunctus habuit: sicuti adnotauit Ioan. Crot. in dict. l. Pomponius. §. cùm quis. idem voluit Paul. Cast. in consil. 81. num. 12. libr. 2. & cons. 258. eod. libr. licèt idem Paul. contrarium responderit in cons. 158. eod. libr. Cuius opinio ex eo falsa in hoc vltimo responso videtur, quòd hæres vsus eo titulo, quem defunctus habuit, debet eo vti simul cum vitijs, quæ titulus ille ratione malæ fidei habebat. d. §. cùm quis. atque ideo verior est prior sententia, quam idem Paul. & Crot. veram esse censent.

Quartum ex his apertè deducitur, hæredem posse rem à defuncto mala fide possessam omninò præscribere, si aliunde quàm à defuncto titulum iustum habuerit, ex quo præscribere cœperit. text. optim. in l. an vitium. §. vlt. ff. de diuers. & tempo. præscri. quem ad hoc censet sing. esse Areti. in d. §. cùm quis. quo in loco idem tenent qui post Aret. ibidem scripsere commentaria, præcipuè Ias. col. 4. Alex. consi. 181. libr. 1. & Balbus in d. q. 12. ad finem.

Quintum ab his deriuatur ratio eius quod Accursius asseuerat in l. tutor rerum. ff. de administrat. tutor. scribens, hæredem non posse præscribere rem à defuncto mala fide possessam, vbi mala defuncti fides fuerit vera, secùs si fuerit præsumpta, aut ficta mala fides: quia in eo casu poterit eius hæres à seipso incipiens præscriptionem bona fide vsucapere. Hanc opinionem Accursij sequuntur Paul. Castren. in l. nunquam. ff. de vsucap. in prin. Alex. in d. l. Pomponius. §. cùm quis. col. 7. & ibi alij Doc. Etenim cùm sola mala fides defuncti præstet impedimentum præscriptioni hæredis ob repræsentationem, quæ fictione quadam à l. inducitur, profectò æquum est, quòd hæc fictio repræsentationis locum habeat in vera mala fide defuncti, non in ficta, nec præsumpta, ne demus in hærede quo ad vnam & eandem rem, ex vno, & eodem capite, nempè quia hæres, duas fictiones aduersus omnem æquitatem, quam lex ciuitatis in his fictionibus præ oculis habuit. l. postliminium. in princ. ff. de captiuis. l. sciendum. ff. ex qui. caus. maior. Bar. in l. si is qui pro emptore. ff. de vsucap. col. 3. & ibi Iason nume. 72. atque ideo duæ fictiones in vno, & eodem negocio ex vna causa nequaquam constituuntur. l. 1. C. de dot. promi. tradit Barto. in d. l. si is qui pro emptore. q. vltim.

Sextò subinfertur, hæredem hæredis præscribere posse rem à defuncto mala fide possessam, licèt hæres primus eam præscribere non posset, propter malam fidem veram ipsius defuncti. Quia primus hæres, si quam malam fidem habùit, non equidem veram, sed fictam malam fidem habuisse videtur: eáque ratione eius hęres non obstante hac ficta mala fide pręscribere poterit, quod satis dubius explicat Ioan. Crot. in d. §. cùm quis. ad finem: dicens se nullibi legisse huius quæstionis decisionem. Nam quod Alex. notat in d. cons. 181. lib. 1. col. 2. & Fel. in c. si diligenti. num. 6. de præscr. non pertinet ad hæredem hæredis, sed ad successorem singularem successoris singularis, de quibus in hac prima conclusione agendum non est, sed in sequenti, ad intellectum tex. in Auth. malæ fidei. C. de præscri. long. temp. decem vel viginti annorum.

Septimò apparet, si pręmissa diligenter obseruentur, successorem in dignitate, vel officio, qui personam defuncti, aut antecessoris, minimè repræsentat, posse iure optimo præscribere rem à defuncto, vel antecessore mala fide possessam, modò non vtatur accessioue possessionis ipsius, cui successit, quod communi omnium sententia receptum est authoritate gl. in c. cura. de iure patro. & in c. de quarta. de præscript. & in c. in primis. 2. q. 1. in verb. quia leuioris. Quæ etsi præscriptionem istam simpliciter permittant, in hunc tamen sensum accipiendæ sunt secundum Abb. & Feli. in d. c. de quarta. nu. 23. Alex. Vincent. Ias. & Crott. in d. l. Pomponius. §. 1. Francis. Balb. in d. 2. part. 3. part. princip. q. 12. num. 60.

Secunda hac in quæstione principalis conclusio. Mala fides authoris singulari successori nocet, etiam si is aliqua accessione vti nolit, quo ad præscriptionem decem, vel viginti annorum, vero rei domino ignorante. tex. optimus in d. Authent. Malæ fidei. C. de longi temporis præscript. Cuius intellectum hîc minimè expendam, cùm eum latissimè, & diligenter tradiderint glos. Panor. & Felin. in c. si diligenti. de præscript. Bar. Alex. colu. 4. & alij in d. l. Pomponius. §. 1. ff. de acquir. poss. Oldra. cons. 19. Ias. in §. sed istæ. nu. 80. de actionibus. Franc. Balb. in d. q. 12. num. 6. Angel. Aretin. in §. Furtiuæ. Instit. de vsucapionibus. optimus tex. in l. 19. tit. 27. par. 3,

Verùm his, quæ longè, lateq́ue hactenus examinauimus, vt constitueremus, nullam præscriptionem posse mala fide procedere, obstat responsum Iurisconsulti in l. & generaliter. ff. de noxalib. quo in loco Africanus respondit, seruum datum pro noxa ex decreto Iudicis præscribi iustè posse, etiam ab eo qui scit seruum illum alienum esse, & non illius, qui eum pro noxa conuentus noxali actione dederat: à quo quidem text. adnotarunt quidam missum in possessionem decreto iudicis ob rei conuenti contumaciam alicuius rei, quam ipse missus scit non esse illius contumacis, sed alterius, posse eam præscribere, non obstante hac mala fide, quam opinionem Paul. Castrensis reprobat in l. prætoris. in principi. ff. de damno infect. Et sanè meritissimè: cùm mala fides huius præscribentis minimè remittatur decreto Iudicis, qui rem contumacis tradere voluit: non autem alienam. idem adnotauerunt Roma. in l. si per errorem. ff. de vsucap. Imol. in c. vlti. de præscrip. col. 19. in repetitio. idem in l. sequitur. §. si viam. ff. de vsucap. numer. 26. Alexand. in l. si finita. §. si de vectigalibus. ff. de dam. infect. nu. 11. & ibi Paul. Castren. text. opt. in l. qui fundum. §. qui bona. ff. pro emptore, ad finem, cuius meminere Paul. in l. iustè possidet, & Bart. in l. Pomponius. §. si iussu. ff. de acqui. poss. Denique hi Doct. conueniunt in hoc, quòd missus in possessionem ex causa noxali, vel damni infecti, non possit rem præscribere mala fide iure Canonico. Nam in alijs causis omnium consensu absque vlla controuersia receptum est, Iudicis decretum, & auctoritatem minimè defendere præscribentem mala fide, nec iure Canonico, nec Ciuili, ex d. §. qui bona. vnde præscriptioni locus non erit, si quis missus in possessionem, etiam ex secundo decreto malam fidem habeat: quippe qui possideat rem, sciens eam alienam esse. Sed missum in possessionem ex causa damni infecti, vel noxali posse rem mala fide præscribere, etiam si sciat alienam esse, non illius, aduersus quem missio facta fuerit, asserunt gl. in hac regula possessor. glo. item in d. c. si diligenti. & ibi Anton. nu. 12. Panor. nu. 28. Imol. nu. 12. Bald. in d. l. & generaliter. 1. & 2. lect. glos. & Bar. col. 1. in d. §. si de vectigalibus. Bal. in l. 2. ff. si ex nox. caus. aga. nu. 10. idem Bald. in Auth. ei qui iurat. col. pen. & ibi Saly. q. 9. C. de bonis auth. iud. possi. Specul. titul. de 2. decret. §. iuxta. nu. 8. quorum opinio etiam quo ad ius Pontificium communis est, vt testantur Alex. in d. §. si de vectigalibus. nu. 11. Imol. in d. c. vlti. col. 19. quasi speciale sit in causa damni infecti, per ea, quæ notantur in d. l. prætoris. & in noxali causa, quia res ipsa cuiuscunque sit, ad illud onus damni infecti, & noxæ tenetur, qua ratione missus in possessionem videtur causam habere à vero domino, quia si vellet propriam rem petere & consequi, teneretur æstimationem damni soluere, vel de damno infecto cauere. Adhuc tamen prior sententia mihi verior apparet. Nam etsi verus dominus his actionibus omninò teneatur, non ex hoc sequitur, missum in possessionem, qui scit rem non esse possidentis, præscribere posse rem alienam mala fide: cùm hic maximam culpam contraxerit, qui verum dominum in iudicium non vocauerit, vt rem defenderet: nec ab eo petierit noxę æstimationem, nec damni infecti cautionem. Etenim res inter alios acta, alijs non nocet, secundum vtriusque iuris constitutiones. Fit igitur, vt missus in possessionem ex causa noxali, vel damni infecti, quoties ante perfectam vsucapionem sciuerit rem, in cuius possessionem missus fuerit, alienam esse, non illius, quem in iudicium vocauerat, teneatur ipsum dominum interpellare pro æstimatione noxæ, vel pro ipsa damni infecti causa, dominusque tenebitur ex his causis misso satis facere.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Intellectus c. cura, de iure patronat.
- 2 Ius patronatus in ecclesia libera præscriptione à laicis acquiri non potest.
- 3 Parochiani possunt præscribere ius præsentandi rectorem in ecclesia libera.
- 4 Patronus etiam præscriptione potest acquirere ius præsentandi rectorem in ecclesia collegiali.
- 5 Catholici Hispaniarum Reges quo iure possint Episcopos nominare, & eligere.
- 6 Expenditur Canon in c. cum longè. 63. dist.
- 7 Præscriptio iuris patronatus quantum temporis requirat?
- 8 Ius patronatus præscribi à laicis potest in ecclesia, quæ patronum habet, & olim habuit, atque inibi tractatur de tempore huic præscriptioni necessario.
- 9 Titulus beneficij canonicus an possit præscriptione acquiri, & an teneatur quis episcopo exigenti illum ostendere.
- 10 Examinatur breuiter Regula Cancellariæ de triennali possessore.

§. DECIMVS.

HVic præterea regulæ iuris Pontificij, qua definitum extat nullam præscriptionem mala fide posse obtinere, obstat responsio Summi Pontificis in c. cura. de iure patronat. Etenim cùm ex iuris errore mala fides præsumatur, sicuti hac in Relectione iam satis probauimus, nec possit ius patronatus ecclesiasticum à laicis in alteram ecclesiam, vel in personam ecclesiasticam, vel in laicos transferri, absque licentia, & consensu Episcopi: responsum est à Romano Pontifice, posse laicos vel clericos ius patronatus ecclesiastici præscriptione temporis obtinere titulo translatoris, licèt consensu Episcopi minimè accesserit ad eiusdem translationis auctoritatem: igitur pręscriptio cum mala fide adhuc iure Canonico admittitur. Cui obiectioni gl. & Doct. in d. c. cura. respondere conantur varijs modis, quibus constat, ad illius capitis decisionem omninò aduertendum esse, eam præscriptionem admitti non alias, quàm si eidem bona fides accesserit, vel quia quasi possidentes ius patronatus existimarunt, consensum episcopi translationi auctoritatem dedisse, vel in ea specie, & casu, de quo actum fuit iuri non fuisse necessarium consensum Episcopi: eaque opinio iure satis probari poterat ob varias interpretum sententias, ex quibus dubium erat, & ambiguum, an esset in eo casu Episcopi consensus necessarius, iuxta ea, quæ de errore iuris superiùs à nobis adnotata fuere, vnde constat bonam fidem in specie d. cap. cura. necessariam esse ad præscriptionem, & ideo præmittendum est, eam in ea præscriptione contigisse vel ex errore facti, vel exignorantia iuris, quæ quandoque bonam fidem inducit.

Superest tamen ad illius responsi interpretationem explicare, an in acquirendis ecclesijs quo ad ius patronatus, vel quo ad beneficij, & sacerdotij titulum, præscriptioni locus sit? Nam & huic tractatui maximè hæc disputatio conuenit, qua de re aliquot constituam conclusiones, ex quibus huius quæstionis resolutio constabit compendio quodam, cùm apud alios longa lataque sit ad vtramque partem disputatio.

Prima conclusio, In ecclesia, quæ olim libera fuit, ius patronatus ecclesiastici præscriptione acquiri non potest à laicis. Huius conclusionis auctores sunt Archi. in c. hortamur. 71. dist. Card. in Cle. 2. quæst. 5. de iure patronat. Panormitan. in capit. querelam. de elect. colum. 3. super gloss. in verbis, consuetudine. Cardi. item ibi huic opinioni subscribit, idem Alexand. cons. 75. lib. 4. Panormit. in disputatione incipienti, Augerio. col. 6. ver. & ex his sequor Archid. Idem Abb. & Felin. in c. causam. 3. col. de præscript. Ioan. Andr. in regu. quod alicui. de regulis iuris, in 6. iuxta intellectum, quem ex illo refert, & sequitur Rochus Curti. de iure patronat. in verb. ipse vel is. quæst. 36. atque eundem sensum applicuerunt Ioan. Andre. in vltimis verbis huius disputationis. Abbas in d. c. querelam. nume. 9. & ferè omnes, qui post eum scripsere, quorum statim mentionem faciemus: vnde cùm eiusdem Ioann. Andre. opinio communis sit secundum Abb. in d. num. 9. & in alijs locis paulò antè citatis, Rochum in d. q. 36. Dec. in cap. cùm venerabilis, de exceptio. num. 36. Felin. in tract. quando literæ apost. noceant patro. colum. vltim. Franc. Balb. de præscript. 1. part. 5. part. principal. quæst. 9. Deci. consil. 124. & consil. 117. & cons. 134. constat & hanc primam conclusionem communem esse, & absque vlla controuersia tenendam fore, sicuti latissimè probat Lamberti. de iure patr. 1. lib. 1. part. q. 10. art. 5.

Ego sanè tametsi videam frequentiori Doctor. consensu receptum esse, quòd præscriptio iuris præsentandi non admittatur in ecclesia libera, vt ius istud à laicis præscriptione obtineri valeat: scio tamen Ioan. And. in dict. reg. quod alicubi, ad finem, hanc opinionem non ita indistinctè asseuerare, sed eam intelligere quo ad ecclesiam, quæ verè apparet libera, & quam constat nec à laicis constructam, nec dotatam fuisse, quòd si res ista in dubio sit, inquit Ioan. Andre. ecclesiam præsumi à parochianis constructam: atque ideò posse præscribi ius præsentandi per ipsos parochianos. Ex contrario Archid. quiq́ue eum sequuntur, distinctè probare nituntur, & asseuerant, in ecclesia libera ius præsentandi non posse à laicis præscriptione acquiri, præsertim Car. in dict. Clem. 2. q. 5. arbitratur, in eo dubio, an ecclesia sit libera, vel fuerit à parochianis constructa, vel dotata, idem esse, vt præscriptioni locus non sit, nisi ea fuerit immemorialis. Qua de re latissimè disputat Lamber. in d. art. 5. cuius quidem omissa disputatione, quæ lectori facillimè obuia erit, illud expeditum est apud me, conclusionem hanc, quam primo loco constituimus, magis communem esse: siquidem & qui contentionem istam Archid. & Ioan. Andre. post eos examinare conati fuerunt, in hanc primam assertionem conuenisse videntur: idcircò in praxi non mediocrem auctoritatem, sed sanè maximam obtinebit, non obstantibus his, quæ variè vtrinque adduci solent.

Posset tamen is, qui habet quasi possessionem præsentandi ex tempore immemoriali, titulum huius iuris, & ecclesiastici patronatus allegare, ad eiusque probationem inducere tanti temporis quasi possessionem: quemadmodum Fel. tradit in d. cap. causam. col. 3. de præscript. Sic enim temporis immemorialis quasi possessio non habet auctoritatem iure pręscriptionis, sed tituli probati vel præsumpti. ex c. super quibusdam. de verb. signific. l. hoc iure. §. ductus aquæ. ff. de aqua quot. & æstiua.

Cæterùm auctore Panor. in d. disputatione, Augerio. potissima ratio, cui Archidiaconi sententia innititur, ea est, quòd ius patronatus est spiritualibus annexum, & quasi spirituale, atque ideò laici sint capaces ciusdem iuris, nec id possidere possint, nisi ex priuilegio speciali, vel iuris communis: nempe constructionis, aut dotationis alicuius ecclesiæ ratione. c. quanto. de iudic. c. 3. de iure patro. vnde pręscribere laici non possunt ius istud, quod nec possidere valent, eiusdem possessionis incapaces iure communi: cùm præscriptio absque possessione minimè procedat. c. sine possessione. de reg. iur. in 6. Etenim ex multis, quæ pro Archid. traduntur, hoc est, ni fallor, præcipuum fundamentum.

Hæc autem ratio profectò parum vrget. Nam vtcunque sit, siue ex gratia iuris communis causa dotationis, aut constructionis ecclesiarum, laici capaces sunt huius quasi possessionis iuris patronatus ecclesiastici. cap. consultationis. de iure patro. cap. piæ mentis. 16. q. 7. quod satis est ad quasi possessionem istam obtinendam. Nec refert dicere, quòd illi tantùm laici sint capaces, qui construxerint, aut dotauerint ecclesias. cap. 3. de iure patron. id etenim non negat, imò concedit absolutè, laicos esse capaces huius iuris, nec inde rectè deducitur laicos, eò quòd laici sint, huius quasi possessionis fore incapaces. Hoc ipsum constat perpensa frequentissima Doctor. sententia, dum ipsi opinantur. laicos posse acquirere præscriptione ius patronatus in ecclesia patronum habente, ita vt præscriptio procedat aduersus alium patronum: non enim hæc præscriptio procederet, si laicus, qui ecclesiam nec construxit, nec dotauit, incapax foret huius iuris, eiusque quasi possessionis. Quamobrem fortassis iure verius est, quòd ius præsentandi possit præscribi per laicos, etiam in ecclesia libera, quod probatur in c. generali. de elect. in 6. & in cap. querelam. eod. titul. vbi Ioan. Andre. & aucto. indistinctè id tenuerunt. Imò Doct. ipsi, qui Ioan. Andre. sequuntur simpliciter, & adhuc illi, qui eius sententiam ita temperant, vt ad hanc primam conclusionem eam deduxerint, planè fatentur, & fateri coguntur, laicos capaces esse quasi possessionis huius iuris patronatus, de quo disputamus, præsertim Frederic. consilio 234. Deci. consil. 117. & 134. Nam & Panor. hoc inficiari non poterit, dum admittit iuris patronatus præscriptionem in Ecclesia non libera, & quæ olim patronos habuerit.

Vtcunque sit, licet opinionem Archid. admittamus iuxta hanc primam conclusionem intellectam, quia communis sit, tamen opinio contraria etiam in praxi recipienda est omnino in duobus casibus.

Prima quidem in parochianis præscribentibus ius præsentandi in ecclesia parochiali, saltem vbi non appareat ecclesiam ab alijs quàm parochianis constructam esse, sed simus in dubio: tunc sanè propter obsequia, quæ parochiani ecclesiæ impendunt & alia onera, quæ ad eius vtilitatem præstare quotidie solent, admittenda est præscriptio iuris præsentandi. Hoc expressim constat auctoritate Ioan. Andr. in dict. regul. quod alicui. quem in hac specie sequuntur Panormit. in consilio 76. libro 2. Bald. in dicto capit. querelam. 4. colum. Deci. in dicto consil. 117. & consil. 134. vbi respondens in hoc casu fatetur opinionem Ioan. Andre. communem esse. eandem opinionem sequitur Brunellus in tractat. de legato. q. 23. versic. secunda est opinio. nec ipse dubito hanc sententiam magis communem esse. Alter casus, in quo admittenda est præscriptio iuris præsentandi à laicis obtenta, quo ad ecclesiam liberam, cuius præsentationem nullus anteà habuerat, præmittit, & requirit illius quæstionis decisionem: an laicus construens, vel dotans ecclesiam collegialem acquirat ius præsentandi clericos ad eius ministerium, sicuti acquisisset, si ecclesia collegialis non foret? & iure Pontificio expeditum est, patronum ecclesiæ collegialis non habere ex constructione vel dotatione ius præsentandi rectorem, vel pręlatum. tex. est in c. nobis. de iure patronat. c. cùm terra. c. sacrosanctæ. de electio. Etenim eo ipso, quòd ecclesia collegialis constituitur, datur, & competit ipsi collegio ius eligendi sibi prælatum. capit. 1. de elect. Patronus igitur ecclesiam collegialem instituens sibi imputet: nam legem illam recipere tenetur, quæ ipsi actui iure inest. Et ideò licet in ecclesia collegiali locus sit iuri patronatus, quo ad honores, & similia, non tamen quo ad præsentationem Rectoris, sicuti explicant Abb. & alij, in d. c. nobis. Card. in c. suggestum. eod. tit. Alexan. consilio 74. lib. 4. Rochus Curt. in tractat. de iure patron. in verb. in ecclesia. q. 2. Cæsar Lambert. de iure patron. 1. parte 2. libr. 5. quæstio. principali. tex. sing. in l. 1. titul. 15. part. 1. ex quibus & illud constat, ad alia beneficia eiusdem ecclesiæ collegialis, patronum habere ius præsentationis, quod in specie notant Abb. in cap. cùm ecclesia Vulterana. 3. colum. de elect. idem in c. quod sicut. colum. 3. & in cap. sacrosancta. eod. titul. & est communis opinio, secundum Imol. in cap. vlt. de concess. præb. vlt. notab. Rochum in d. q. 2. & Lambert. d. q. 5. artic. 3. Quaquidem adeò vera sunt, vt nec consuetudine, aut pręscriptione possit patronus laicus ius eligendi Rectorem ad collegialem ecclesiam acquirere. gloss. in d. c. nobis. & in d. c. quod sicut. quas Doct. communi omnium consensu probarunt: quemadmodum Lambert. & Rochus tradidere: ac latissimè Ioan. Selua de beneficio. 2. part. quæst. 23. Est etenim necessarium priuilegium Romani Pontificis, vt hoc ius laicis possit competere, quod & Regia lex. 1. titul. 15. part. 1. insinuat. Ius autem præsentandi Prælatum ad ipsam ecclesiam collegiatam patronus laicus habere potest, si tempore constructionis ecclesiæ; aut dotationis id ius ex consensu Episcopi exceperit sibi, secundum Card. in Clem. plures. §. vlt. ad finem. de iure patron. Rochum Curt. in d. verb. in ecclesia. q. 2. Lambert. in dict. q. 5. in princip. col. vlt. text. opt. in d. cap. nobis. ibi, ex sua iurisdictione.

Item, vt propositam controuersiam expediamus, poterit patronus laicus habere ius præsentandi prælatum in ecclesia collegiali ex præscriptione. Nam in hac specie admittendam esse opinor Ioan. And. opinionem, quæ communis est. Cùm hæc ecclesia collegialis patronum habeat laicum, qui eam erexit, dotauit, & construxit, in cuius obsequij & muneris remunerationem mirum non est, quòd ius præsentandi prælatum, legitimo tempore patronus laicus acquirere possit, sicuti in parochianis, quorum impensis & opera ecclesia constructa fuerit. Ioan. And. censuit in d. reg. quod alicui. & nos paulò antè adnotauimus. Eritq́ue ex hoc optimus applicandus intellectus ad text. in d. cap. nobis. ibi, nisi ex sua iurisdictione.

Ex quo infertur, catholicos Hispaniarum reges, etiamsi nullum priuilegium à Romanis Pontificibus habuerint ad præsentationem Episcoporum, qui ecclesijs Cathedralibus præsint, posse iure optimo, vt ecclesiarum patronos ius istud ex præscriptione obtinere, licet ecclesiæ, quarum patroni sunt, collegiales, vel cathedrales existant. Hoc enim corollarium deducitur ab his, quæ proximè probata fuere: siquidem Hispaniarum reges patronatus ius obtinent in ecclesijs Cathedralibus, cùm eas erexerint, construxerint, & amplis patrimonijs dotauerint. Quod satis constat ex veterum Historicorum monumentis, atque ex l. 18. titul. 5. part. 1. l. 3. titul. 3. lib. 1. ordin. Imò & iure communi Reges sunt patroni maiorum ecclesiarum sui principatus. quod notant Archid. in cap. lectis. 63. distinctione. Bal. in c. quanto. de iudic. colum vlt. Et in proœmio, Rex pacificus. colum. 2. Anton. Corsetus in tractat. de excellen. Regis. quæstio. 34.

Hoc idem ius possunt & reges defendere, iureq́ue tutari, allegato priuilegio Romanorum Pontificum, quod probare potuerunt immemorialis temporis quasi possessione, etiamsi expeditum esset hac in re præscriptioni locum non esse, iuxta ea, quæ paulò antè tradidimus.

Tertiò idem ius, etiam si Reges Hispaniarum patroni ecclesiarum episcopalium minimè forent, probaretur auctoritate eius opinionis, quam ex Ioan. Andrea superius defendimus, asserentes ius patronatus adhuc in ecclesia libera posse à laicis præscriptione adquiri: ex eo, quòd laici sint huius iuris, eiusq́ue quasi possessionis capaces. Vnde Hispaniarum reges potuerunt præscriptione hoc ius præsentandi acquirere, secundum Ioan. Lup. in tractat. de benefic. vacan. in Curia. §. 10:

Olim apud Hispanos consuetudo obtinuit, vt Canonicorum collegium, cui munus eligendi Episcopum iure incumbit, statim mortuo pastore, regi eius obitum nunciaret, ab eoque peteret licentiam & facultatem eligendi Episcopum, qua per Regem concessa; ipsi Canonici eligebant prælatum, quem ante missionem in possessionem regi exhibebant, vt ab ipso bonorum administrationem obtineret. Regia lex 18. titul. 5. part. 1. & d. l. 3. titul. 3. lib. 1. ordinat. cuius rei testimonium peti solet à capit. cùm longè. 63. distin. Nam & iure æquum est, & honestati conueniens, quòd in Ecclesia cathedrali, vel collegiali pręlatus electus ante institutionem, patrono ipsi cuicunque, etiam priuato exhibendus sit, vt ipse patronus videat, sitne is conueniens, & idoneus ecclesiæ administrationi. c. nobis. & ibi Doct. de iure patronat. tex. optimus in capit. lectis. 63. distin. quo definitum est Episcopos electos non esse à Romano Pontifice instituendos, nisi epistolam approbationis ab Imperatore obtinuerint. Etenim & regis interest, nosse, qui sint, qui ecclesias intra eius prouinciam sunt administraturi: sicut colligitur ex his, quæ adnotarunt Innoc. & Abb. in cap. super his. de accusatio. Idem Abb. in capit. ex parte A. de testi. & in c. quod sicut. de electio. glo. in c. 1. 62. dist. Corset. in tract. de excellent. regis. q. 11. text. singul. in pragmat. sanct. titul. de electio. c. licet. §. verùm tamen. & ibi Chosmas Guimier. Ioan. à Selua in tract. de benef. 2. part. q. vlt. Gulielm. Benedict. in c. Raynutius. in verbo, Et vxorem nomine Adelasiam. numero 367. de testam. Ioan. Ign. in rep. l. necessarios. §. non alias. num. 331. & sequentibus. ff. ad Sylleia. Ioan. Ferrald. in tract. de insignib. peculiar. reg. Franc. 9. iure. Carolus Degrassalius lib. 2. Regalium Franciæ, iure 3. Chassan. in catalogo gloriæ mundi. part. 5. considerat. 24. num. 294. qui diligenter examinarunt ius hoc regibus ad præsentationem Episcoporum pertinentes, præsertim Gallici auctores multis auctoritatibus probarunt, regem Gallorum eam habere auctoritatem, vt absque eius nom inatione, & consensu, nullus Ecclesiæ cathedrali præficiendus sit. idem plerique ex his fatentur de Hispaniarum rege, ac ferè omnes hi auctores id adnotarunt ex c. cùm longè. 63. dist.

Cæterùm absque vlla controuersia Hispaniarum reges ius, & quasi possessionem habent ab eo tempore, cuius initium memoriam hominum excedit, eligendi & nominandi eos, qui à Romano Pontifice Episcopatibus sunt præficiendi, ita quidem, vt nisi à rege nominatus nemo possit his dignitatibus insigniri. Hoc verò ius seclusa præscriptione, semoto item Romanorum Pontificum priuilegio, deducitur à concilio Toletano duodecimo. c. 6. Etenim sub Agathone, aut Leone secundo Romano Pontifice, anno primo Heruigij Gothorum regis, qui Hispanias obtinebat, Natiuitatis domini Iesu Christi anno sexcentesimo octuagesimoquinto, auctore Roderico Archiepiscopo Toletano lib. 3. c. 12. qui ex Aera Cæsaris annum computauit septingentesimum vigesimum tertium, Toleti celebratum est concilium Toletanum duodecimum, quo decretum est, quòd Rex ad episcopalem dignitatem promouendos eligeret: ipse verò Toletanus Antistes præuia morum examinatione institueret. Huius canonis Gratianus meminit in d. cap. cùm longè. 63. dist. vnde constat ius istud vetustissimis canonum decretis, moribusq́ue Hispanorum obtinuisse: temporis item rationem huius concilij Toletani obseruauit Alfonsus à Carthagine episcopus Burgensis in Anacephaleosi regum Hispaniarum cap. 40. quo in loco annum primum Heruigij Regis, salutis humanæ commemorat sexcentesimum octuagesimum quintum, in quo conuenit computationi Roderici, si obseruemus Aeram Cæsaris, Christi natale trigintaocto annis præcessisse, quod alibi à nobis adnotatum est. Nec controuersum est, hanc synodum celebratam fuisse anno primo Heruigij, mense Ianuario, quia id ex ipsius concilij actis manifestum extat. Quòd verò quidam concilium hoc conditum & celebratum fuisse sub Agathone, aut Leone secundo, Romanis Pontificibus scripserunt, non admodum rationi temporum congruit, siquidem ipse Alfonsus Burgensis Benedictum secundum, Apostolicam sedem eo tempore tenuisse meminit, atque idem mihi magis arridet, cùm ex Matthæo Palmerio in Eusebij Chronico, Benedictus secundus, annis octuagesimoquarto, & octuagesimoquinto, supra sexcentesimum à natiuitate Christi, nondum duodecim mensibus summum Pontificatum obtinuerit. Igitur concilium Toletanum anno octuagesimoquinto institutum tempori, & regimini Benedicti secundi conuenit, quod verosimilius est, aut saltem Ioanni Quinto, qui eodem anno octuagesimoquinto electus est in summum ecclesiæ Catholicæ præsulem. Nisi quis existimet primum annum Heruigij fuisse sexcentesimum octuagesimumprimum, & eodem celebratum Toletanum hoc concilium, sicuti doctissimus ac diligentissimus Ioannes Vasæus priori parte Chronicorum Hispaniæ deducit. Id verò palàm constat ex actis concilij Toletani decimitertij & decimiquarti. Etenim iuxta hanc rationem Synodus ista Agathonis summi Pontificis tempori aptius conueniet. Nam & Platina, etsi diligenter Romanorum Pontificum vitas scripserit, non satis exactè rationem temporum habuit.

Nos verò non temerè hæc expendimus: sed vt quibusdam obuiam iremus, æquo quidem animo ob eorum insignem eruditionem, & in perscrutandis vtriusque iuris sanctionibus non inutilem diligentiam, quam tamen aliquando parum propitio in Hispanos animo iniuriosis profectò verbis, à quibus abstinere omnino debent viri doctrina præsertim insignes, & deinde commentis quibusdam non omnino gratam lectoribus studiosis effecere. Ioan. etenim Igneus in d. §. non alias. num. 336. ita inquit Non etiam gloriari debent Hispani propter d. c. cùm longè. ead. 63. dist. Quoniam Hispani Reges ex concessione Carolo facta obtinent, qui postquam Adrianum huius nominis primum Pontificem à tyrannide Desiderij Longobardorum regis liberauerat, Hispanias Mahumetica prauitate imbutas Christianas fecit, potitis eis Hispaniæ rex insinuatus est: eo medio ius istud Regaliæ consequuti sunt. Hactenus Ioan. Igneus: cuius sententiam ante eum probare conatus est Ioann. Ferrald. in tract. de insigni. reg. Franc. 9. iure. à quo Carolus Degrassalius, & ipse Gallici nominis, dissentit, minimè citato Igneo, lib. 2. Regalium Franciæ, iure 3. verùm quàm fœdè lapsi fuerint Ioan. Ferrald. & Ioann. Igneus hac in re, satis apparet ex ipso concilio Toletano, à quo ius istud reges Hispaniarum obtinuerunt. Quod denique concilium Caroli magni natiuitatem ferè sexaginta annis, eius autem principatum plusquam octuaginta præcessit, quemadmodum ex ratione temporum, quam Gaguinus tradidit, palàm constat. Fit igitur, vt falsissimum sit reges Hispaniarum ius eligendi, & nominandi Episcopos habuisse ratione concessionis, quæ Carolo Magno facta fuerit, cùm ante ipsum, & ante Arabum in Hispanias expeditionem Gothorum reges id ius obtinuerint. Deinde vt par est, Carolum Magnum Regem, & Cæsarem Christianæ religionis fide, ac pietate, armis & potentia militum instructissimum, in Saracenos, qui tunc Hispanias occupabant, Galliæ finitimos, incursiones aliquot fecisse: ita verosimile non est, ipsum tot bellis in Italia & Germania imminentibus deditum, cum exercitu in interiora Hispaniarum penetrasse, Prouincias & Vrbes insignes ab Arabum tyrannide liberasse. Nam & Gaguinus huius est sententiæ, vt hæc minimè verosimilia esse censeat. Nec rem istam auctores fidei synceræ tacuissent, potissimùm historici Hispani, qui continua serie rerum gestarum speciatim meminere regum Hispanorum, qui post cladem illam Hispaniæ paulatim singulas vrbes & oppida Saracenis fugatis & expulsis in pristinum Christianorum dominium vindicauerint, tametsi non desintauctores, & hi non contemnendæ inter Historicos fidei, qui scripserint, Carolum Magnum cum exercitu Nauarram, Aragoniam, Cathaloniam, & adhuc, quod omnino à vero abhorret, ad Galleciam vsque per Mediterraneam Hispaniarum penetrasse, easque prouincias à Saracenis bello abstulisse. Nam & à Gratiano 11. q. 1. in cap. volumus. adducitur Caroli Magni Decretum, vbi ipse Carolus asserit Hispanos sibi subditos esse. Quod testimonium nullam fidem habet, quia eiusdem Decreti auctor obscurus & incertus est, aut de Hispanis Galliæ finitimis, & Pyrenæum habitantibus debet intelligi. Diximus autem auctorem illius decreti obscurum esse, & incertum, quia nondum Caroli Magni capitularia legerimus, ex quibus Gratianus Decretum prædictum adducit, tametsi Carolus Molin. ad edictum Henrici Regis Francię, eadem capitularia diligentissimè perlegisse videatur, & eorundem meminerint Balduinus in prolegomenis. Rhenanus ad Tertullianum lib. de corona militis. & Ioan. Trithemius de scriptoribus ecclesiasticis in Angesiso. Id verò ferè apud omnes receptum est, & Hispani Historiographi testantur, eundem Cæsarem à Saracenis in ipsis Pyrenæis saltibus magna cum iactura & clade fugatum, fusumque fuisse. id enim & qui ex Gallis, exterisq́ue eius vitam monumentis tradidere, planè fatentur: ac nostri, eam victoriam militibus Alfonsi Castellæ regis, qui cum Saracenis pacem inierat, tribuendam esse censent. Sed & Paulus Aemilius scribit, huic prælio interfuisse Bernardum Carpiensem, qui Dux erat Bardulorum, hi enim Castellani sunt. Etiamsi Gaguinus, alijq́ue exteri Chronographi, Arabum tantùm & Saracenorum in eo conflictu meminerint. Hæc alijs examinanda dimittimus, illud quidem hinc deducentes, Carolum Magnum Hispaniarum prouincias minimè obtinuisse bello, nec eas Catholicis Hispaniarum tradidisse regibus, qui auxilio diuini numinis post illam Roderici Gothorum regis cladem maximis laboribus deuictis Saracenis strenuè Christianæ religioni Hispanias restituerint. Quo fit, Reges Hispaniarum ius nominandi & eligendi Episcopos nequaquam habuisse ex concessione, & priuilegio Carolo Magno concesso. Id enim & Carol. Molinæ. ad edictum Henrici Regis, parte vlt. numer. 31. & sequentibus planè fatetur, scribens, & ante Carolum Magnum idem ius Gallorum Reges habuisse.

Hactenus de præscriptione iuris patronatus, præsentandique rectorem in ecclesia libera. Nam hæc præscriptio procedit quandoque, sicuti superiùs adnotauimus. Est verò necessaria præscriptio quadraginta annorum cum titulo, vel immemorialis: Quod probatur ea ratione, siquidem in hac specie vehemens iuris communis præsumptio est aduersus præscribentem: cùm omnes ecclesiæ præsumantur liberæ, & in omnibus ecclesijs iuris communis præsumptione collatio libera beneficiorum & ministrorum institutio ad Episcopum pertineat. c. omnes basilicæ. 16. q. 7. c. ex frequentibus. de instit. c. cùm venerabilis. de exceptio. Idcirco inspecta decisione text. in c. 1. de præscrip. in 6. omnino respondendum erit, fore necessariam quasi possessionem quadraginta annorum cum titulo, vel temporis immemorialis ad acquirendum ius patronat. aduersus ipsam ecclesiam, quæ libera olim fuerit, missas enim facio aliorum hac in controuersia rationes: huic tantùm ego subscripserim, quòd in hac præscriptione præsumptio iuris, & quidem grauis, ac specialis sit contra scribentem. Sic sanè hanc opin. tenuerunt Panorm. in consilio 106. 2. col. lib. 2. Alex. consil. 75. col. 3. lib. 4. Balbus de præscript. 1. part. 5. par. princ. q. 9. versic. Tertia conclusio. & Dom. consil. 123. col. 2. quorum sententiam ipse veram esse censeo in hoc casu, cùm tractatur de præscribendo iure patronatus in ecclesia, quæ olim fuerit libera. Nec quicquam refert quòd Frederic. consilio 234. Corn. consilio 47. libro 3. colum. 2. & Dec. consil. 134. col. 3. asseuerent in hac præscriptione titulum minimè fore necessarium, quia ius commune non resistit quasi possessioni præscribentis, cùm ius patronatus obtineri à laicis possit. Iam enim semel admonui ad intellectum constitutionis dict. cap. 1. de præscript. in 6. aliud esse ius commune resistere quasi possessioni, aut possessioni alicuius rei: aliud iuris communis præsumptionem specialem, & vehementem esse aduersam & contrariam præscribenti. In primo casu nulla potest constitui præscriptio: quippe quæ absque possessione procedere nequit: vnde iure præscriptionis nullius temporis vsus, etiam cum titulo, sufficit ad acquisitionem illius rei, quæ possideri non potest per eum, qui præscriptionem allegat: tametsi possit is titulum legitimum allegare, & ad eius probationem inducere tempus immemoriale. At in secundo casu licet præscriptioni locus sit, & præscribens quasi possessionis illius iuris capax censeatur, attamen propter iuris contrariam præsumptionem, quæ grauis, & vrgens constituitur, necessaria est quadraginta ann. possessio cum titulo, aut eo deficiente immemorialis temporis vsus, iuxta elegantem responsionem Rom. Pont. in d. c. 1. cuius rationem & interpretationem ipse examinaui lib. 1. Variar. resolut. c. 17. quo in loco tractaui, quonam iure decimæ à Christianis debeantur.

Secunda conclusio. In ecclesia, quæ libera non est, nec olim fuerit, sed patronos habuit, ius patronatus etiam à laicis potest præscriptione acquiri aduersus priorem, & verum patronum. Hanc opinionem constat asseruisse, & probasse omnes auctores, vno dempto Archidiacono, quorum mentionem feci ad comprobationem & auctoritatem primæ conclusionis: atque ideo eam esse communem, omniumque consensu receptam opinor. & probatur in d. c. cura. de iure patro. alijsque rationibus, quas commemorat Cæsar Lambert. de iure patron. 2. parte 1. lib. 11. q. art. 1. quamuis Archid. sententiam velit defendere Panor. in d. cap. querelam. de electio. col. 3.

Verùm in specie huius conclusionis quoties agitur de præscribendo iure patronat. à laico aduersus alium patronum, non contra ipsam ecclesiam liberam, adhuc requiri annos quadraginta, & titulum, vel immemoriale tempus, respondet Domin. in d. consil. 123. colum. 2. cuius opin. profectò dum titulum requirit, non omnino iure probatur, cùm in hoc casu nulla sit præsumptio iuris aduersus præscribentem pro libertate ecclesiæ: siquidem ecclesia patronos habuit ab eius initio, & habere iure debet. Vnde Rochus Curt. in tractatu iuris patronatus, in verb. ipse vel is. q. 36. num. 86. ex aduerso censet, hoc ius patronatus aduersus patronum laicum præscribi 10. ann. inter pręsentes, & 20. inter absentes. Idem sentiunt Floria. in l. seruitutes prædiorum rusticorum. ff. de seruit. Ioan. Andr. & Dom. in c. vnico. ad fin. de iure patronat. in 6. Goffred. in q. 18. quorum opin. minimè placet, quia etsi aduersus laicum patronum præscriptio procedat, interest tamen ipsius ecclesiæ non mutare patronos, quamobrem ob præiudicium ecclesiæ verius est ac tutius, quòd ad hanc præscriptionem exigatur 40. ann. quasi possessio absque titulo tamen, secundum Fred. consil. 234. Corn. in consil. 47. lib. 3. Deci. consil. 134. Lambert. de iure patr. 1. lib. 2. par. q. 11. art. 5. Paul. à Citadinis in tract. iuris patron. in 6. parte 3. art. q. 17. Alex. consil. 75. lib. 4. in vltimis eiusdem responsi verbis. Idem sensit Balb. in l. 2. colum. 2. C. de seruit. & aqua.

Tertia conclusio. Quamuis ad sacerdotia, ecclesiastica beneficia titulus præscriptione acquiri non possit, legitima tamen præscriptio ipsum possidentem aduersus eum, qui etiam legitimo titulo beneficium petierit, iure defendit. Prior conclusionis pars probatur in c. ex frequentib. de inst. & in reg. 1. de reg. iur. in 6. vbi gl. communiter recepta hoc ipsum asserit. Idem fatentur omnes auctores statim citandi, ea ratione, quòd ecclesiastica beneficia aliter quàm canonica institutione obtineri nequeant. Posterior pars constat auctoritate gl. in c. contingit. de dolo & cont. in gl. magna. quam sequuntur inibi Doct. præsertim Panor. & idem in d. c. cura. de iure pat. & in c. capitulum. col. vlt. de rescrip. colligens ex ea, quòd possessor beneficij ecclesiastici bonam fidem, & titulum, vt aiunt, coloratum habens 10. ann. inter pręsentes, & 20. inter absentes, poterit seipsum defendere aduersus alium, qui ad idem sacerdotium & beneficium in iudicio agere iure Canonici tituli velit. Idem tradunt Fel. in c. sicut. de re iud. num. 30. & Franc. Balb. de præscrip. 1. part. 5. par. princ. q. 10. Ioan. de Selua in tract. de benefic. 3. part. q. 21. ad finem. Præscriptionem igitur legitimam hîc appello eam, quæ ex tempore lege definito, bona fide, & titulo colorato processerit.

Hinc & illa solennis q. definiri poterit, an quis teneatur Episcopo exigenti titulum beneficij, quod possidet, ostendere & exhibere? Nam etsi verum sit, in rebus temporalibus neminem cogi posse, vt ostendat titulum suæ possessionis. l. cogi. C. de pet. hær. quam præter Bart. Bal. & alios ibi examinat Matthæ. Affl. in rub. de controuer. inuest. num. 79. tamen in ecclesiasticis beneficijs Episcopus, vel Iudex ordinarius inquirere optimè potest, quo iure & titulo quisque ea possideat, atque ideo poterit exigere à possessoribus titulos, quos ad obtinenda beneficia habuerint. c. graue. de præb. c. 1. vt eccle. benef. c. ordinarij. de offic. ordin. in 6. tex. ex concilio Basiliensi in Prag. sanct. tit. de pacificis possessor. §. ordinarij. glo. & Doct. in reg. 1. de iur. in 6. & in d c. contingit. Igitur dubium est, an possessor beneficij possit ab hac exhibitione tituli excusari longi temporis possessione. Et in hac dubitatione vtar ea distinctione, quæ receptior est. Nam si possessio est breuis temporis, tenetur possessor titulum Prælato inquirenti ostendere, nisi prælatus eius possessionem iam expressè vel tacitè approbauerit. Quippe qui titulum examinauerit ad tradendam possessionem, aut possessorem sacri ordinis munere ad eius beneficij titulum donauerit. arg. sumpto ex c. dilecto. de præbend. & c. ex ore. de his quæ fiunt à maio. par. cap. not. Innoc. in c. veniens. de filijs presbyt. Ioan. Andr. Anch. & Franc. in d. reg. 1. & alij statim nominatim citandi. Quòd si possessio continua fuerit longi temporis, satis erit proprio iuramento titulum probare, nec opus erit illum exhibere. arg. l. si arbiter. ff. de probat. hanc denique distinctionem deduximus à gl. in prag. san. tit. de pacif. pos. §. ordinarij. in verb. inquirant. ad fin. Fel. post alios in c. illud. col. pen. de præsum. & in c. licet Heli. n. 7. de simonia. Selua de benef. 2. par. q. 25. Dom. in d. c. ordinarij. de of. or. in 6. verùm in 2. dist. par. Doct. controuertunt quo ad definitionem longi temporis. Etenim Anania in d. c. licet Heli. triennium exigit ad hunc effectum. Fel. verò ibidem decennium requirit. idem in d. c. illud. nunc triennium, nunc decennium necessarium esse censet. Ego hanc q. opinor arbitrio iudicis definiendam fore, non ignarus quid regula Cancellarię 33. de triennali possessore statuerit. Nam ea institutum est, quòd qui per triennium pacificè absque vlla lite quodcunque beneficium ecclesiasticum & sine simoniaco ingressu possederit, nequeat super eodem beneficio molestia vlla impeti, modò titulum coloratum habuerit, nempe à Roman. Pont. vel ab eo, ad quem huiusmodi beneficij collatio pertineat: nec sit in idem beneficium aduersus reseruationem aliquam iuris communis intrusus. Eadem triennalis possessio eodem priuilegio munitur in concilio Basil. de quo in Pragm. sanct. tit. de pacif. poss. ad cuius interpretationem, quia frequentissimè in praxin ius istud triennalis possessionis adducitur, eandem materiam prosequutus aliquot adijciam conclusiones.

Quarta conclusio. Possessio triennalis iuxta regulam Cancellariæ obtenta, tam quo ad proprietatem quàm possessionem, defendit possessorem, eique tribuit aduersus agentem exceptionem tantùm. huius assertionis auctores sunt Fel. in d. c. sicut. de re iud. num. 31. Cassado. in regul. de triennali. decis. 7. & 8. & Lud. Gomez. in eadem reg. q. 58. & 60. ac probatur hæc sententia in d. pragm. sanct. tit. de pacificis poss. & est hæc interpretatio ad regulam Cancellariæ omnium consensu recepta, vt testantur Cassado. & Gomez. Nec quo ad hanc defensionem est necessaria bona fides possidentis, sicuti ex Rotæ decreto asserit Ludo. Gomez. in quæstione 42. dictæ regulæ.

Quinta conclusio. Possessio triennalis non defendit possessorem, contra quem agitur de spolio, siue spolium per violentiam, siue absque ea contigerit. Probatur hæc conclusio in spoliatore violento, in d. concil. Basil. quo in loco hac de re est text. satis apertus: in vtroque verò hanc assertionem latè defendit Lud. Gomezi. in dict. reg. quæst. 11. eum legito.

Sexta conclusio. Possessio triennalis, etiam bona fide obtenta, minimè dat canonicum titulum possidenti. gl. insignis, in c. contingit. de dolo & contu. in glo. mag. in specie Chosmas, in prag. sanct. tit. de pacificis pos. in verb. molestari. & in verb. triennio. Fel. Cassad. & Lud. Gomezi. paulò antè citati ad quartam conclusionem. Idem notat Ioan. de Selua, 3. part. de benefic. q. 21. ad fin. Atque ita Gonsalus à Villadiego, ex consensu Auditorum iudicauit, quemadmodum refert glo. in d. reg. Cancel. 33. tametsi eadem gl. & Rebuff. in tract. de pacificis poss. nu. 7. & seq. contrarium defendere conentur.

Septima conclusio. Triennalis possessio etiam bona fide obtenta, & titulo colorato non reddit possessorem tutum in animæ iudicio: imò tenebitur is beneficium dimittere, quoties sciuerit sibi Canonicum titulum ad id obtinendum deficere.

Hanc conclusionem ex proxima deducimus: nam & illius auctores hanc veram esse opinantur, licet huic contrariam elegerint. Rebuffus in d. tract. de pacific. poss. & Probus in scholijs ad gl. pragm. sanctionis, in verbo, coloratum. num. 13.

Octaua conclusio. Triennalis possessio etiam titulo colorato, & bona fide procedens, ac continuata, minimè impedit Episcopum, nec ordinarium, quin possint titulum beneficij exigere, & de eo inquirere. tex. optimus in d. pragm. sanct. titul. de pacificis poss. §. ordinarij. vbi glo. in verb. Triennio. in priori illius tituli parte. & ibi Probus num. 4. Fel. in d. c. sicut. Gomez. in d. q. 58. Cassadorus decis. 7. num. 9. super regulas Cancell. idemq́ue ex prænotatis assertionibus colligitur, quamuis Rebuffus in tractat. de pacif. poss. num. 20. contrarium adnotauerit. Hæc sanè de præscriptione iuris patronatus, & beneficiorum ecclesiasticorum breuiter explicuimus, vt aliqua ex parte tractatui, eiusque materiæ subseruiremus, obiterque reg. Cancellariæ de triennali possessore perpendimus, eius diligentiorem examinationem omittentes, quam lector poterit petere à Cassadoro, Gomez. Rebuffo, Felin. & Chosma in d. pragm. sanct. Paulo Parisio consil. 81. lib. 4. Boërio, decisione 24. Ripa lib. 1. respons. c. 17. rursus Cassador. decis. 2. 3. & 4. titul. de caus. poss. & propriet. qui aliquot quæstiones in praxi sæpissimè obuias tractauere, præsertim maxima cura & solicitudine negotium istud expediuit Ludouicus Gomezi. in commentarijs ad eandem regulam.

Igitur præscriptio potissimùm iure Pontificio, non obstante decisione prædicti capituli. Cura. de iure patron. mala fide procedere non potest: imò ad eius vim necessariò bonam fidem requirit. de legibus autem secularibus statim tractabitur.

- SVMMARIVM.
- 1 Regia lex 3. & 4. tit. 13. lib. 3. ordin. explicatur.
- 2 Regia lex. 63. Tauri examinatur.
- 3 Leges ciuiles præscriptionem inducentes cum mala fide, an possint procedere iure Pontificio, & quid de actionibus personalibus.
- 4 Leges ciuiles præscriptionem cum mala fide, inducentes, ac permittentes, an & in foro Pontificio exclusæ, saltem in foro seculari obtineant.
- 5 Actiones redhibitoriæ, & quanto minoris, an tempore legibus definito excludantur, etiam in foro Pontificio.
- 6 Publiciana etiam iure Pontificio admissa censetur.
- 7 Intellect. l. 1. tit. 13 lib. 3. ordinat.
- 8 Intellectus ad tex. in c. 1. de præscrip. & in c. placuit quicunque Episcopi. 16. quæst. 3.

§. VNDECIMVS.

PRæter alia, quæ huic regulæ bonam fidem ad præscriptionem omnino exigenti, obijciuntur, maximè adduci solet ex iure Cęsareo constitutiones, quæ statuerunt præscriptionem triginta vel quadraginta annorum, etiam cum mala fide procedere, & vim præscriptionis obtinere. l. si quis emptionis. §. 1. & l. cùm notissimi. C. de præscription. trigint. vel quadragint. anno. l. 21. titul. 29. part. 3. quæ in personalibus & realibus actionibus loquuntur. Huc pertinere videntur Regiæ quædam constitutiones, quæ de actionibus personalibus præscriptione temporis excludendis tractauerunt: præsertim l. 3. & 4. titul. 13. libr. 3. ord. Regal. l. item 63. Tauri. tametsi hæ posteriores constitutiones palàm malæ fidei præscriptionem nec admittant, nec refellant. Sed tamen priusquam aggrediamur harum legum, quo ad bonæ fidei causam, examinationem, oportet expendere sensum earum, quas ex iure Regio adduximus. Nam in d. l. 3. statutum est, quòd actio personalis præscriptione decem annorum tollatur, cui statim adhæret l. 4. quæ definiuit, post illos decem annos non posse fieri exequutionem actionis personalis, sed tamen posse iudicio ordinario debitam pecuniam peti actione quidem personali. Etenim si actio personalis primo decennio sublata fuit, non videtur, quòd possit pecunia debita personali actione rursus in iudicio exigi. idcircò Regia l. 4. apparet vel contraria, vel inutilis, aut sanè perplexa nimis. Rodericus Xuarez in repet. l. post rem. ff. de reiud. sexta limitatione ad legem Regiam, ita conciliat has leges, vt existimet, legem quartam esse intelligendam eo casu, quo ob aliquod impedimentum iuris, vel facti, actio personalis 10. anno. tolli, & extingui non potuit, eo enim casu ius exequendi contractum summario iudicio ipso decennio sublatum est. Erit igitur sensus l. 4. quòd ius exequutionis paratæ tollatur primo decennio à tempore contractus, etiamsi actio personalis eo decennio extincta, ob aliquod impedimentum non sit, & addit, ac testatur ipse Roderic. ita in praxi seruari, & intelligi prædictas leges Regias.

Ego verò non video, qua ratione hic sensus possit conuenire dictis constitutionibus. Nam l. 4. inquit, saluum esse ius actionis personalis, quo ad iudicium ordinarium post decennium, pręscriptio iam iure agendi ex contractu, iuxta formam l. proximæ. & tamen in l. 3. quæ proxima est, expressim constat, decennio actionem quamcunque personalem, & ius exequendi ita sublatum esse, vt creditor ipse audiendus nullo pacto sit, nec iure exequutionis summariæ, nec iure actionis personalis, & iudicij ordinarij. Quamobrem conueniens non est hæc Roderici interpretatio.

Vnde ad planiorem intellectum harum constitutionum oportet præmittere, quandoque ex aliqua obligatione oriri actionem personalem simplicem, quandoque actionem personalem simul, & ius summariæ exequutionis, vel hypothecæ. Item, & illud obseruandum est, iure regio ius exequutionis tolli priùs præscriptione temporis, manente adhuc obligatione, & actione personali, quod probatur in l. 2. tit. 9. in Ordinationibus institutis à Rege Alfonso Compluti, anno ab Aera Cæsaris Millesimo trecentesimo octuagesimosexto: qua decisum extat, ius exequendi contractum à Christiano in fauorem Iudæi conuentum, extingui, & tolli sex annorum præscriptione. Quo quidem anno in eisdem Comitijs Compluti habitis, statuta fuit d. l. 3. tit. 13. lib. 3. ordi. ex quib. vero simile est, ius exequutionis summariæ ex aliquo contractu competens Christiano aduersus Iudæum, vel alterum Christianum decem annis tolli, sicuti quod Iudæo aduersus Christianum competebat, sex annorum spacio tollebatur. Demum his præmissis constitutionibus, Henricus secundus Burgis Aera Cæsaris Millesima quadringentesima vndecima. l. 9. mentionem faciens suprascriptæ l. 2. Alfonsi Regis, eiusdem Henrici patris, in specie statuit præscripto iure summarię exequutionis adhuc manere saluam actionem personalem, quo ad iudicium ordinarium. Hinc sanè fit, vt licet primo decennio sublatum sit ius summariæ exequutionis, tamen iudicio ordinario actio personalis possit aduersus debitorem, per creditorem in iudicium deduci, sic l. 3. intelligenda erit, quo ad ius exequutionis summariæ. lex verò 4. quo ad actionem personalem, quæ adhuc salua manet, etiamsi ius exequutionis tempore decem annorum perierit. Sed & hæc interpretatio non omninò dissoluit nodum difficultatis, quia d. l. 3. satis in specie definierit, etiam primo decennio actionem personalem sublatam fuisse. Nam tractat eadem constitutio de actione personali, quæ absque contractu publici instrumenti competit, & item de ea, quæ simul deducitur & oritur cum iure exequutionis ex vi instrumenti publici.

Erit denique alia quęrenda interpretatio, quæ controuersiam istam distinguat. Etenim potest responderi, actionem personalem simplicem absque iure exequutionis summariæ competentem, decennio extingui, & tolli: at si ius exequutionis simul adiunctum sit actioni personali, ipsum ius exequutionis primis decem annis tollitur, eo verò extincto, manet actio personalis salua in aliud decennium. Ergo l. 3. dum respondet primo decennio actionem personalem, & ius exequutionis tolli, ita est accipienda, vt actio personalis simplex absque iure exequutionis competens, decem primis annis tollatur, non sic actio personalis simul cum iure summariæ exequutionis contingens. Nam in hac vltima specie primo decennio tollitur ius exequutionis per l. 3. decisionem, manet tamen adhuc salua in aliud decennium actio personalis, quemadmodum in l. 4. probatur. Alioqui si quis dixerit indistinctè tolli actionem personalem primis decem annis, profectò eodem tempore tolleretur actio personalis, cui adhæret ius summariæ exequutionis, quo ipsa actio personalis simplex, quod apparet contrarium menti legislatoris in d. l. 4. & in dict. l. 2. titu. 9. ex legibus Alfonsi Regis. His accedit ex veteribus monumentis, quod auctore Dione Cassio, & interprete Georgio Merula, Adrianus Imperator decennium præscripserit, à quo tempore debere quis desineret, nec postea debiturus esset.

Superest modò inquirere verum sensum constitutionis Taurinæ 63. qua sancitum est, quòd ius exequutionis summarię ex actione personali procedens, præscriptione 10. anno. tollatur, & in hac parte prima conuenit cum veteribus huius regni constitutionibus. Deinde eadem l. est in secunda eius parte statutum, quòd actio personalis, & exequutionis decretum super ea datum, tollatur 20. an. non quidem minori spacio temporis. Quod videtur refragari aliquantulum Regijs ordinationibus, quarum modò mentionem fecimus. Qua ratione quibusdam visum est, hac Taurina constitutione correctam & antiquatam esse d. l. 3. qua ex parte inibi cautum fuit, actionem personalem simplicem tolli, & extingui 10. proximis annis. Existimant enim quidam lege Taurina statutum esse, quòd actio personalis etiam simplex non tollatur minori, quàm 20. an. tempore. Quibus & illud omninò placebit, quò actio personalis tollatur 20. an. quoties mota lite super ea, sequutaque condemnatione, sit datum mandatum, & decretum exequutionis. Quod planè absurdum esse, ex eo constat, quòd æquali tempore tollatur actio simplex personalis, & ea item, quæ semel deducta in iudicium, decretum exequutionis iudicialis habuerit, cùm tamen actio etiam simplex, & quę alioqui decennio tolleretur, semel deducta in iudicium, perpetua efficiatur per litis contestationem, sicuti in materia interruptionis examinabitur. & in specie adnotauit Iason in §. pœnales. de actio. nu. 113. deinde ex hoc intellectu sequeretur eodem tempore tolli actionem personalem habentem ius exequutionis, quo tollitur actio personalis simplex, cùm actio personalis habens ius exequutionis, maiorem vim habeat quo ad præscriptionem. Fortassis eadem Taurina constitutio condita fuit ad interpretationem legum antiquarum in hunc sensum, quòd ius summariæ exequutionis competens actioni personali tollatur 10. annis, manente adhuc salua personali actione in aliud decennium, idque constitutum est in d. l. 3. & 4. titu. 13. lib. 3. ordi. & in d. l. Taurina. in princip. At si actio personalis habeat ius summariæ exequutionis ex his, quę modò diximus, vtrumque tollitur viginti annorum præscriptione. Subdit nunc secunda Taurinæ legis pars actionem personalem in iudicium deductam, & exequutionis iudiciales literas habentem, non tolli minori viginti annorum tempore, quo ad vtrumque, id est, quo ad ius exequendi ex decreto iudiciali personalem actionem, & quo ad ipsammet actionem personalem, sicuti constat ex d. l. 63. Tauri, in secunda parte. Nisi dixeris per hanc legem minimè tolli actionis personalis perpetuationem ad triginta annos, atque ideò secundam legis partem ita accipiendam esse, vt actio personalis simul habens ius exequutionis summariæ, tollatur viginti annis, decem quidem primis quo ad ius exequutionis, & alijs decem vsque ad viginti, quo ad actionem personalem, tandem quo ad vtrunque tollendum sufficiunt, & sunt necessarij viginti anni. Satis sit quo ad institutum nostrum his regijs constitutionibus probatam, & receptam esse præscriptionem actionum personalium, quæ rarò absque mala fide potest contingere.

Ad idem spectat Caroli Quinti Cæsaris, primi Hispaniarum Regis catholici & inuictissimi constitutio, quam Madritij anno millesimo quingentesimo vicesimo octauo, dum publicum huius regni conuentum & Comitia Hispanorum haberet. cap. 157. statuit. Etenim ea lege sancitum extat, quòd merces à famulis, & seruientibus exigi non valeat post triennium ab eo die, quo à famulitio cessarunt, vel à dominis ipsi famuli recesserint, nisi intra id triennium à dominis stipendium petijsse probauerint, ecce legem, quę permittit, & approbat præscriptionem illam, quæ profectò absque mala fide rarissimè constitui potest. Sic & apud Gallos. Ludo. duodecimus eorum Rex anno Millesimo quingentesimo duodecimo, legata definiuit, quòd famuli mercedem pactam, aut debitam à dominis petant intra annum à die, quo seruire cessauerint, & tantùm triginta annorum præcedentium. Post annum autem, secundum eam legem famuli salarium petere non possunt, nisi scripturam producant in iudicium, qua probetur petitio, cuius legis meminere Curtius Symphori. in Aresto amorum. 44. & Rebuffus 2. tomo in l. Regias. tractat. de famulorum salarijs. Quo in loco col. 1. scribit Carolum Cæsarem Catholicum Hispaniarum regem idem statuisse apud Bruxellas Brabantiæ anno 1540. duorum annorum tempus ad hoc definientem.

Sunt & plerisque in locis statuta, quæ permittunt præscriptionem actionum personalium decem quidem annis, etiamsi malam fidem debitor habuerit. Quamobrem cùm omnes istæ leges in læsionem animarum tendant saltem in effectu, quippè quæ malam fidem foueant, & iure præscriptionis prosequantur, opportunè tractabitur hic articulus huius tractatus, an sint in republica Christiana tolerandæ.

Primùm etenim quibusdam placuit leges ciuiles, quibus præscriptio cum mala fide permissa est, non esse iure pontificio sublatas, nec correctas, sed vim legum in foro ciuili, & Laicorum omninò habituras, quoties in iudicium fuerint pro litigantium iure adductæ: ita tamen, vt nihilominus in animæ iudicio, & in foro pontificio teneatur, qui mala fide pręscripsit ad restitutionem. Sic sanè refertur opinio ista à glos. in c. vltim. de præscript. Quæ tamen frequentissimo omnium consensu improbatur. Etenim si peccatum ob malam fidem in hac præscriptione committitur, proculdubio nec in foro Pontificio, nec in foro Cæsaris, & seculari admittenda est. text. optimus in dict. c. vlt. de præscript. c. vigilanti. eod. tit. c. nouit. de iudic.

Idcircò aliter tolli solet isthæc obiectio proposita, scilicet dictione actionum realium à personalibus, ita quidem, vt actiones reales, nec iure Pontificio, nec ciuili, nec in foro seculari tolli possint per præscriptionem triginta, aut quadraginta annorum, actiones verò personales omninò tollantur præscriptione inducta iure ciuili, nempe triginta annis, etiam mala fide. Huius opinionis & distinctionis auctores sunt Hostiens. in summa de præscrip. rerum immobil. §. quę res. col. 1. versi. actiones personales. Barto. in l. sequitur. §. si viam. ff. de vsucapio. & ibi Roma. Aegidius Bellamera in dicto cap. vltim. numer. 6. Bald. in consil. 437. lib. 1. Bonifac. in Clemen. colum. 3. de re iudic. decisio Tholosana 73. Corne. consil. 206. lib. 2. & consil. 296. lib. 3. idem Bart. in l. hęc autem iura. ff. de seruit. vrba. prædior. quorum opinionem sequuntur Petrus Ferrariensis in practica, in forma responsionis rei conuenti. super verb. præscriptionis. & Carol. Molinæ. ad Alex. consil. 99. libr. 4. col. 2. asseuerantes eam veriorem, & communem esse, atque in praxi seruari. Huic sententiæ suffragatur ratio, quæ dictat, debitorem non soluentem pecuniam, quam scit creditori debitam esse, non habere malam fidem interim dum nec creditori eam negat, nec in solutione tergiuersatur, vnde cùm mala fides deficiat, præscriptio non poterit ex eo refelli, nec improbari, quòd debitor sciat, se pecuniæ illius debitorem esse. Sic sanè iuxta rationem istam verè dici non potest præscriptionem hanc cum mala fide procedere. His accedit, quòd Romanus Pontif. in d. c. vlt. ad reprobandam præscriptionem ex mala fide inductam, considerat iniustam præscribentis possessionem, hæc autem iniusta possessio non contingit in debitore actionem personalem pręscribente, siquidem in realib. actionibus præscriptio procedit à possessione ipsius rei, quæ debet esse omninò iusta saltem opinione possidentis, in personalibus verò præscriptio deducitur à negligentia non petentis, denique in præscribendis rebus factum iustum præscribentis est necessarium, in pręscribendis actionibus personalib. solùm requiritur negligentia creditoris non petentis, & ideò parum nocet præscriptioni, quòd debitor sciat se verum debitorem esse, & actione personali teneri ad illius pecuniæ solutionem.

Verùm aduersus hanc opinionem adest ratio plurimum vrgens, quæ deducitur ex d. c. vlt. de præscript. quo damnantur præscriptiones, quę cum peccato, & mala fide propter peccati labem procedunt, & inducuntur, ille verò qui scit se alteri debere centum actione personali, semper habet conscientiam læsam, quòd ea quantitas pecuniæ alteri debita sit, & licet non teneatur sub peccati crimine, & culpa, statim, & semper soluere, nec offerre pecuniam debitam creditori, semper tamen tenetur eam petenti dare, quia scit alteri debitam. Quocunque ergo tempore ab eo pecunia debita exigatur, tenetur eam dare creditori, alioqui à peccato mortali liber non est, quippè qui sciat eam pecuniam alteri debitam esse. Deinde hic debitor quasi possidet debitum interim dum ab eo non exigitur. l. etiam. §. primo. ff. de petitio. hæreditatis. Quibus tandem constat Bartol. opinionem, eiusq́ue distinctionem falsam esse, atque ita etiam actiones personales præscribi non posse à debitore, qui scit se debitorem esse, nec eas præscriptiones admittendas esse cuiuscunque temporis sint, asserunt, aduersus Hostiens. & Bartol. Panormit. Doctor. in d. c. vlti. de præscriptio. Anchara. & Francus in regula ista, possessor. columna 2. post gloss. hîc Alexand. in dicto consil. 99. lib. 4. columna 2. & consil. 102. lib. 1. ad finem. Anchara. consil. 5. Paul. Cast. consil. 98. libro 2. quorum sententiam sequuntur, & fatentur communem esse, Ioannes Imola, numero 19. & Felin. 2. columna. in dicto capi. vltim. idem Imola in dicto §. si viam. Balbus in secunda parte, tertiæ part. principal. quæstio. 13. Ioan. Crottus in l. omnes populi. conclusione 11. ff. de iustit. & iure. Idem Crottus in l. nemo potest. folio antepen. columna 4. & inibi Ripa numero 116. ff. de legat. 1. Ludouic. Gomez. in princip. de actionib. num. 68. Hierony. Gratus consi. 41. columna vlt. lib. 1. Hanc item opinionem doctissimè defendit Fortuni. in tract. de vltimo fine. illat. 2. eandem tenet Mathesilla. notab. 23. probat & Bartolus sibi contrarius in dicta l. omnes populi. nume. 24. dum asseuerat, statuta Italię, leges item Imperiales de præscribendis actionibus personalibus ab his, qui sciunt se veros debitores esse, minimè valere, nec vim vllam obtinere ob peccatum, & malam fidem ipsius præscribentis, quod & Balb. iterum repetit in dicta secunda parte, quæstio. 14.

Hinc sanè deducitur alia quidem hac in controuersia opinio, quæ profitetur, nec in actionibus realibus, nec in personalibus, nec in foro Pontificio, nec ciuili, præscriptionem cum mala fide admittendam esse. Etenim ipse debitor scit se debitorem esse, atque ideò læsam habet conscientiam, eaq́ue ratione minimè præscribere poterit libertatem, aut immunitatem à solutione eius, quod ipse scit alteri deberi. Sic leges ciuiles, si quæ sunt, quæ præscriptionem cum mala fide approbent, iure Pontificio sublatæ sunt ob peccatum euitandum. Nam vbi de peccato vitando agitur, lex secularis cedit, & subijcitur Pontificiæ, quo ad vtrumque forum. gloss. ordinaria in hac regul. Possessor. quam hîc sequuntur Francisc. & Doctor. Felinus in capit. 1. columna 8. & in capitu. Ecclesia. columna 16. de constit. Idem Felinus in cap. in causis. colum. 2. de testibus. vnde subdeducitur hanc opinionem magis communem esse.

Cæterùm ne leges Cæsareæ, & Regiæ omninò antiquatę, & sublatę censeantur, aut iniquitatis vitio notentur, quibusdam placuit eas constitutiones defendere, aliquot explicitis interpretationibus, quibus possint ab accusatorum calumnia vindicari. Quod pium est, modò causæ iustitia id permittat. Adrianus igitur in quarta sententia tractatus de restitutione c. hoc supposito scribit, has leges Cæsareas non esse iure Pontificio in totum correctas, imò eas procedere opinatur, quando possessor, aut is, qui præscribere tentat, habet scientiam rei alienæ, immunis tamen est à peccato, etiamsi rem illam non restituat. Quasi summus Pontifex in d. c. vlt. à præscriptione malam fidem, id est, rei alienæ scientiam tunc excludat, cùm ea simul cum peccato possidentis contigerit. At si possessor sciat alienam esse, & tamen differt iustissimè aliquot ex causis rei restitutionem, eo casu præscribere poterit, quippè qui rem non detineat cum peccato. Hunc Adriani intellectum ipse etiam colligo ex Panor. in d. c. vlt. num. 13. & 21. qui idem adnotauit in præscribendis actionibus personalibus, imò in eis tantùm loquitur, scribens actionem personalem posse à debitore sciente præscribi, quoties nulla ipse fuerit in mora, quia non tenebatur pecuniam debitam offerre, & ea nusquam tempore præscriptionis fuit petita. Etenim ex sola negligentia creditoris tunc præscriptio vim assumit, quam rationem pro sententia Hostiens. & Bartol. superiùs expressim adduximus. Et eandem tenent ipse Panor. in c. ecclesia sanctæ Mariæ. nu. 36. de constitu. idem in c. quod clericis. de foro compet. num. 44. Corne. consil. 176. colum. 3. libr. 1. & consil. 277. lib. 4. Socin. consil. 203. colum. 2. lib. 2. Andre. Tiraquel. in l. si vnquam. C. de reuo. donat. in gloss. reuertatur. nume. 310.

Sed ipse hanc rationem indistinctè intellectam falsam esse censeo, & subinde Adriani & Panorm. sententiam opinor non esse admittendam. Nam apud me certissimi iuris est, non posse constitui præscriptionem, nec procedere cum scientia rei alienæ, etiamsi possessor nullum crimen, nec culpam mortalem contraxerit, ex eo, quòd non restituit rem, & differre possit eius restitutionem. Sic & debitor sciens pecuniam debitam esse creditori, quamuis non teneatur statim restituere, nec eam offerre, præscribere non potest, cùm scientia rei alienæ impediat præscriptionem: item & scientia pecuniæ debitæ. text. optimus in d. c. vlti. de quo ipse aliqua adnotaui libr. 1. Variarum resolut. c. 9. numer. 5. Vnde rationem Panormi. qua & Adrian. vtitur, reprobant Imol. colum. 21. & Felin. nu. 3. in d. c. vlt. de præscript.

Rursus idem Adrian. quodlib. 6. articu. 3. aliter Cæsareas, & seculares leges intellexit, scribens, eas constitutiones in foro tantùm seculari seruandas in hunc sensum, vt ille, contra quem præscriptum fuerit, minimè audiatur in iudicio à seculari iudice, imò ei denegetur actio, & ius nequaquam reddatur. Etenim ad Reipub. vtilitatem possunt humanæ leges negare actionem, & ius ad petendum id, quod iustè, & lege iustitiæ debetur: & id quidem ob vitandas lites, ob vitandam hominum vecordiam, ac negligentiam. Sic deceptus intra iusti precij dimidiam, apud iudicem exteriorem nullam actionem habet ad petendum id, quod ratione deceptionis illius re ipsa contingentis verè, & recto iustitiæ tramite sibi debetur. Siquidem eidem à legibus humanis actio negatur ob effugiendam litium multitudinem, quemadmodum ipse probaui lib. 2. Variarum resolut. c. 4. nume. 11. Eadem ratione leges humanæ pacto nudo actionem ad obtinendum, & exigendum in iudicio pecuniam promissam negarunt, & tamen promittens lege iustitiæ, & sub reatu mortalis criminis tenetur promissum seruare. cap. 1. de pact. quod & nos adnotauimus in cap. cùm in officijs. numer. 10. de testament. sunt & plura ex legibus humanis his similia. Igitur præscribens mala fide secundum Hadria. post ipsam præscriptionem non potest in iudicium adduci, nec ab eo res præscripta peti, manet tamen adhuc in conscientiæ iudicio, atque in foro Canonico verè debitor, & tenetur rem omninò restituere, quæ quidem sententia conuenit primæ opinioni, quam retulit glo. in d. c. vltim. de præscript. Hæc verò concordia latissimè improbatur à Fortunio in d. tract. de vltimo fine. illat. 2. sunt enim dissimilia, quę paulò antè de legibus humanis tradidimus. Aliud siquidem est, actionem negari à lege humana ob aliquam causam, quæ absque vllo dolo contigerit, vel ob defectum solennis stipulationis à legibus requisitæ ad promissionis cautionem, aliud fomentum à lege exhiberi ad occupandas res alienas cum mala fide, & maxima conscientiæ læsione: item ad detinendum id, quod quis scit verè alteri debere, & iuxta legum humanarum sanctiones reddere tenetur. Quorum prius etsi ad vtilitatem Reipublicæ permitti possit, posterius tamen nulla ratione patitur, quòd id in Christiana Republica tolleretur. Quamobrem illud opinor certissimum esse. & ita quidem in praxi seruandum fore in vtroque foro, quòd nulla præscriptio, nec in realibus, nec in personalibus cum mala fide admittatur, ex quo plura deducuntur simul, & ex vera legum secularium interpretatione.

Primùm, leges ciuiles, & seculares permittentes præscriptionem cum mala fide, vel actionum, realium, vel personalium iure Pontificio antiquatas, & correctas esse: ita quidem, vt nec in foro seculari seruandæ sint.

Secundò, ex præmissis deducitur, per leges has seculares, etiamsi forent admittendæ, debitores, aut rerum alienarum possessores, minimè titulum, aut ius aliquod consequi, quibus ex ratione rectæ iustitiæ liberentur à restitutione eius, quod vel alienum est, vel alteri debetur. Etenim quamuis lex humana hac in specie iudicialem exactionem prohibeat, & repellat, nequaquam tamen ius tribuit possessori, nec debitori, ad rei alienæ acquisitionem.

Tertiò infertur, harum legum secularium decisiones præscribentibus, ac possidentibus prodesse, vt in dubio non probata ab actore eorum mala fide, præsumatur in iudiciali foro bona fides, ea quidem præsumptione, quæ sit iuris, & de iure, nec vllam admittat contrariam probationem præter eam, quæ ex confessione aduersarij deducatur, iuxta communes omnium traditiones in materia præsumptionum. Sic sanè non probata mala fide ipsius rei ad iudicium vocati per ipsum actorem, in dubio præsumetur bona fides, probari autem mala non poterit aliter, quàm ex confessione præscribentis, sicuti sensere Roman. in consil. 102. col. 3. Felin. in d. c. vlt. nu. 7. Hieron. Gratus in consi. 41. col. 3. Qui quidem effectus maximus erit, cùm etiamsi velit creditor aliter probare malam fidem, quàm per confessionem debitoris, admittenda non sit probatio huiusmodi. Sat scio, non ita expressim colligi hanc opinionem à Romano, & alijs, & præterea satis dubiam esse, licet ex eorum mente deducatur. Quia licet pręsumptio sit pro præscribente actionem personalem, quòd bonam fidem habuerit, non tamen ita expeditum est, quòd contrarium aliter quàm per confessionem præscribentis probari non possit, maximè in pręscriptionibus breuioris temporis, quàm 30. an. Etenim Rom. Felin. & Grat. loquuntur de statuto, secundum quod non censetur pręscripta actio personalis omninò, sed tantùm sancitum fuerit, quòd elapso decennio, stetur super solutione debitæ pecuniæ iuramento debitoris, nam in eo casu existimant Rom. & alij, posse contrarium probari per confessionem debitoris, alióue legitimo modo. Adhuc tamen quantum ad hanc illationem attinet, arbitror post completam legalem pręscriptionem actionis etiam personalis, præsumi bonam fidem præscribentis, ex eaq́ue præscripsisse. Deinde constat, posse probari malam fidem præscribentis confessione. Quòd autem possit aliter probari dubium est, & fortassis ob auctoritatem legum secularium quibusdam pars negatiua verior videbitur, mihi tamen tutiùs apparet, posse malam fidem probari alijs legitimis probationib. præter pręscribentis confessionem.

Quartò, si post finitam pręscriptionem legalem ipse præscribens fateatur pecuniam solutam non fuisse, vel rem possessam alienam esse semota præscriptionis vi, licet non fateatur se tempore præscriptionis læsam habuisse conscientiam, nihilominus præsumendum erit, ipsum malam fidem habuisse, nisi ab eo bona fides probata fuerit, vel saltem aliqua iusta, & vrgenti præsumptione bonæ fidei, contrariam malæ fidei coniecturam euerterit.

Quintò, illud est adnotandum, etiam in præscribendis actionibus personalibus faciliùs bonam fidem præsumi in hærede debitoris, cùm is iustam habeat ignorantiæ causam, an debitum sit solutum, atque ideò hæres debitoris in dubio, allegans præscriptionem actionis personalis, absoluendus erit à petitione actoris, iuxta leges seculares, secundum Philipp. Corneum in consil. 277. libr. 4. colum. 3. Quo quidem casu bona fides præsumpta pręscribentem defendit.

Sextò, leges seculares procedere poterunt, etiam data mala fide præscribentis actionem personalem, non quidem quo ad ipsam actionem, sed quantum ad ius exequutionis paratæ, & summariæ, ipsi actioni adhærens, hoc enim ius tollitur tempore à legibus definito, manetq́ue actio personalis, licet debitor malam fidem habuerit. Nam ex hoc creditor non amittit pecuniam creditam, sed tantùm ius illud summariæ exequutionis datum à legibus, quibus & id tolli potest, sicuti adnotauit Francis. Balbus in 2. part. 3. part. princip. quæst. 14.

Septimò, ferè eadem ratione præscriptio actionum personalium iure optimo procedit quoad vtrumque forum, Pontificium scilicet, & seculare, etiam cum mala fide præscribentis, quoties agitur de actionibus à lege ciuili inductis, & ab initio per eandem legem certo tempore definitione quadam restrictis. Siquidem eadem lex ciuilis ad illud tempus eas actiones concessit, ac restrinxit, etiam si Reus malam fidem habuerit: quod ita visum est Paul. Cast. in l. sequitur. §. si viam. ff. de vsucap. Panor. col. 3. & Felin. col. 2. Francisc. Balbo in 2. part. 3. part. princ. q. 13. Io. Crotto in l. omnes populi. conclus. 11. ff. de iusti. & iur. & in l. nemo potest. fol. antepe. ff. de leg. 1. Nec tamen ex hoc excluditur actio de dolo, si is, qui actionem temporariam præscripsit, eo vsus fuerit, sicuti sensere Pan. & alij. Et præterea extincta actione temporaria, qualis est redhibitoria, quanto minoris, & similis, adhuc manet obligatio in animę iudicio ad damni compensationem, iuxta distinctionem S. Th. 2. 2. q. 77. artic. 3. Io. Maior. in 4. senten. dist. 15. q. 40. art. 3. Syluest. in verb. Emptio. q. 19. & 20. Conra. de contract. q. 54. Caieta. in d. artic. 3. Ioan. à Medina de restitu. q. 34. quibus adde Cice. lib. 3. de Off. & Valer. Maxi. lib. 8. c. 2. in princi. Nam & hi tractauerunt, an teneatur venditor detegere vitia rei, quam vendit. Apud Iurisconsultos idem tradiderunt l. Iulianus. in princip. ff. de actio. empt. l. qui sciens. ff. commodat. Regia lex 64. titu. 5. part. 5. Abb. in c. iniustum. de rerum permut. l. 1. §. si intelligitur. ff. de ædil. edict. l. pen. tit. 5. part. 5. Cynus in l. 1. C. de ædil. actio. Abb. in c. cùm contingat. nume. 24. de iureiur. Angel. & Rom. in l. si quis cùm aliter. num. 28. ff. de verbo. oblig. optimus textus in l. quæro. ff. de act. empt. Specul. in tit. de emptio. §. nunc videndum. versic. quid si venditor. Ex quibus hac in re deducitur congrua & iuridica resolutio, illud enim satis sit modò adnotasse, actiones istas quanto minoris, & redhibitorias, competere etiam contra eum, qui bona fide contractum fecerit. l. tenetur. ff. de actionib. emp. atque item tolli, & extingui tempore legibus definito etiam aduersus eum, qui malam fidem habuerit, secundum communem.

Datur autem actio redhibitoria, quando emptor si sciuisset rei venditæ vitium, eam nullo pacto emisset, ideò agit is intra sex menses ad redhibitionem, vt venditio rescindatur omninò. l. redhibere. ff. de ædi. edict. l. 2. C. de ædil. actio. l. sciendum. §. tempus. ff. eodem titu. l. 65. titu. 5. part. 5. Quòd si emptor empturus nihilominus foret, sed non tanti agit, quanto minoris intra annum, quod in pręcitatis locis probatur. Quinimò si quis egerit redhibitoria, & succubuerit, aget deinde intra annum, quanto minoris. Bald. in l. penult. 2. colum. C. de ędilit. actioni. Cremensis singul. 164. & Catelli. Cotta in memorialibus in dictione, actio redhibitoria.

Octauò, si rationem æquitatis obseruemus, illud verum esse constabit, præscriptionem actionis realis, vel personalis optimè procedere, etiam cum mala fide præscribentis, quoties aduersus pœnalem legem pręscriptio tendit, quam conclusionem ipse tradidi in Epitome ad quartum lib. Decret. 2. part. capit. 6. §. 8. numer. 17.

Nonò, legum ciuilium, & secularium decisio, quæ approbat præscriptionem cum mala fide procedentem, secundum quorundam opinionem, obtinet aduersus legatarium in fauorem hæredis. Nam et si hæres scientiam habeat legati, poterit nihilominus aduersus legatarium non petentem rem legatam præscribere tempore legibus definito, non obstante mala fide, quemadmodum voluit Anch. in reg. sine possessione. fol. 3. colum. 2. versi. item intelligas. cuius sententiam & nos post alios examinauimus lib. 1. Variarum resolu. c. 9. nu. 5. Tandem iuxta resolutionem istam expendi poterunt leges seculares, quibus admissa fuit mala fides in præscribendis actionibus realibus, & personalibus.

Decimò, ex prænotatis deduci poterit, falsam esse Bald. opinionem. Is enim in d. c. vltim. de præscrip. existimat posse præscriptionem admitti, etiamsi præscribens malam fidem habuerit, modò fiat lex, qua statuatur, leges omnes pręscriptionem aliquam inducentes habere vicem, & vim consensus ipsorum priuatorum, qui legumlatorib. subijciuntur, quia in hac specie non datur mala fides propter consensum illius, contra quem præscribitur. Hæc namque opinio procedere iure non potest, siquidem lex non potest consensum alicuius priuati inducere, vbi is absit, ac deficiat, nec potest humana constitutio ex hac fictione purgare conscientiam malæ fidei possessoris, cùm syncera fides, non simulata requiratur. Vnde hæc opinio Bald. merum commentum est, ac denique impostura quædam minimè admittenda, contra Ius naturale, & diuinum. Sic Ioan. Oldendorp. in lib. 2. Variarum lect. titu. de præscript. ad fin. Bald. eiusq́ue nouum inuentum iniquitatis insimulat.

Vndecimò, quo ad leges seculares, prętermittendum non est, an Publiciana actio iure Pontificio sit admittenda? Et quidem, vt Publiciana competat, exigitur etiam Iure ciuili bona fides emptoris, & agentis eadem actione, tempore saltem traditionis, ita quòd crediderit tradentem dominum esse, vel habuisse ius transferendi dominium, quamuis ipse venditor, qui tradidit, malam fidem eo tempore habuerit. l. eum qui. §. prętor. ff. de Publicia. gloss. in c. Abbate sanè. in princip. de re iudica. in 6. alia in §. sed istæ. Institu. de actio. Sed si emptor tempore traditionis non haberet bonam fidem, nec malam, imò dubius esset, minimè competit ei Publiciana, secundum Bart. in dict. §. prætor. eundem in l. Pomponius. §. si iussu. ff. de acquir. poss. Nam cùm bona fides à lege exigatur, constat dubitationem non sufficere, quod probauimus superiùs in hac 2. part. §. 7. nume. 3.

Hæc autem Publiciana, quę Iure ciuili datur, non obstante mala fide tradentis, minimè tollitur ex constitutione & Authen. malæ fidei. C. de præscrip. longi tempo. 10. vel 20. annor. quia illa decisio ex mala fide auctoris non tollit præscriptionem, sed eam in longius tempus producit: ita quidem, vt maiori spacio temporis sit peragenda. Igitur cùm Publiciana tunc obtineat, & admittenda sit, cùm præscriptio continuo tramite procedit, constat non obesse Publicianæ mala fides auctoris tradentis. gloss. in dict. c. Abbate sanè. Cuius opinionem Doctor. inibi sequuntur, & fatentur eam communem esse & veram, Alex. in d. §. si iussu. colum. penul. Balb. de præscrip. 2. part. 3. part. princip. q. 12. Anto. Burgens. in Rubri. de empt. & vend. colum. 3. Ias. in d. §. sed istæ. num. 79. & ibi Gomezi. nume. 41. Quorum item ea est resolutio concors, atque vnanimis, quòd Publiciana iure Pontificio admissa, & recepta sit, idq́ue probatur in d. c. Abbate sanè. vbi gl. in verb. dominij vel quasi. ea etenim ratione defenditur, quia agens Publiciana, non debet, nec tenetur in libello asserere, quòd credit se tunc non esse dominum illius rei, secundum Fabrum & communem. Imò id omittere omninò debet, quidquid dixerit Ias. in d. §. sed istæ. numer. 82. Quamobrem sicuti agenti Publiciana non obstat dubitatio, an res tradentis fuerit, an aliena, siquidem præscriptio semel bona fide incepta, non interrumpitur dubitatione, sed adhuc procedit, & continuatur. quod ad Publicianam satis est, ita scientia rei alienæ ipsam actionem Publicianam impedit, iure Canonico, & ciuili, ex eo, quia tunc non datur quasi dominium, cùm nec præscriptio procedat, habeatq́ue Publiciana fundamentum ab ipso quasi dominio, quemadmodum deducitur ex traditis per Gomezi. in d. §. sed istæ. ad fin. licet Bald. in l. ancillæ. C. de fur. 1. colum. & Balb. de præscriptio. 2. part. 3. part. principal. quæst. 8. falsò existiment, malam fidem superuenientem etiam iure Pontificio non impedire Publicianam.

Cæterùm in hac materia est inter Regias constitutiones l. 1. tit. 13. lib. 3. ordin. quæ statuit, rem immobilem possessam ab aliquo, titulo quidem & bona fide, inter pręsentes omninò præscribi, nec posse in iudicio ad eiusdem rei restitutionem possessorem conueniri. Vidi profectò sæpè controuerti de illius legis viribus, & quæri, cur ea in praxi recepta non sit. Et sanè ea lex deducta fuit à l. 1. tit. 9. ordinationum, & legum, quas tulit rex Alfonsus Aera Millesima trecentesima octuagesima sexta, sicuti apparet ex suprascriptione d. l. 1. tit. 13. Rex verò Alfonsus non tulit legem in eum sensum, quòd res possessa per annum & diem, titulo & bona fide inter præsentes præscribatur, nec hanc decisionem induxit, sed præmisit, aliquot in ciuitatibus moribus, & forensi vsu inductum esse, vt possessor rei etiam immobilis inter præsentes per annum & diem pacificus, non posset postea in iudicio conueniri, nec conuentus teneretur respondere, imò se defendere pręscriptione. Et tandem hac lege fori præmissa, quæ quidem habetur l. secunda. titu. 1. libr. 2. fori. ad eius interpretationem. Rex Alfonsus statuit, non aliter legem illam forensem procedere, quàm si possessor titulum, & bonam fidem habuerit. Ecce qualiter Rex Alfonsus noluit inducere legem nouam, nec eam statuere, sed fori leges interpretari. Idem, ni fallor, fecerunt, Catholici Reges, qui ordinationum regiarum libros compilari iusserunt, & eisdem ordinationib. legum auctoritatem dedere, alioqui mirum est, quod vnica lege non quidem nouiter statuta, sed ab ordinationibus Alfonsi regis deducta, præter mentem veteris legislatoris, qui nihil tale cogitauit, voluerint tot leges Partitarum, & aliarum ordinationum de pręscriptione tractantes tollere & antiquare. Lex autem styli 242. refert forensis praxis vsum circa d. l. interpretationem. ac primum quidem exigit, quod ille, contra quem præscribitur in eodem oppido, vbi res est, habitationem habeat, vel assiduum commercium. Deinde hanc præscriptionem admittit, etiam quo ad proprietatem, si possessor titulum habuerit. Quòd si titulum non habuerit, refert, vsu obtentum esse, quod præscriptio anni, & vnius diei prosit quo ad possessionem, salua tamen maneat proprietas apud antiquum dominum, qui eam in iudicio petere poterit. Hæc sanè ad intellectum d. l. tradidimus. Etenim satis constat, minimè in iudicio admitti præscriptionem anni, & diei, etiam cum bona fide, & titulo, nec in rebus mobilibus, nec in immobilibus.

Postremò, aduersus hanc regulam iuris, quę pręscriptionem cum mala fide reijciendam esse statuit, adducitur tex. in c. 1. de pręscript. ex quo Episcopus partem alienæ diœcesis triennio præscribit, sciens eam alienam esse. Nam ea præscriptio iniqua videtur, pręsertim inter pręlatos, quibus maior recti, & iusti cura incumbit. Sed ad huius obiectionis solutionem erit omninò pręnotandum, olim in concilio Mileuitano cap. 24. statutum fuisse, quòd si quis Episcopus loca ad eius diœcesim, & curam pertinentia, quæ à Catholica fide defecerant, admonitus à vicinis Episcopis per sex menses ab admonitione, in catholicę fidei vnitatem reducere neglexerit, vicinus Episcopus, qui potuerit ea ad catholicam fidem inducere, & induxerit, sibi ea loca acquirat, nec possit ab Episcopo, cuius ea loca priùs fuerant, impeti. Idem repetitum fuit in concilio Carthaginensi septimo, quod Gratianus appellat Aphricanum nonum. Cùm tamen in eo concilio Carthaginensi septimo fuerint ferè omnes recitati, & renouati Canones diuersorum conciliorum Prouinciæ Aphricę, vnde Antonius Demochares in diligentissima illa ad omnia Gratiani decreta inscriptione tribuit c. placuit, vt quicunque Episcopi. 16. q. 3. Mileuitano concilio. Et potuisset, quod Gratianus insinuat, Aphricano tribuere. c. 88. quo in loco eadem refertur constitutio, quę in d. cap. placuit. & c. 24. Mileuitani concilij continentur. Rursus & illud constat, in eodem concilio Aphricano capitu. 86. sancitum fuisse decretum aliud in hęc verba: Item placuit, vt etiamsi quisquam post leges aliquem locum ad catholicam vnitatem conuerterit, si eum per triennium nemine repetente retinuit, vlteriùs ab eo non repetatur. Quam quidem constitutionem Gregor. 9. ex Aphricano concilio retulit in dict. cap. 1. de pręscriptionibus. ex quibus manifestum est, iuxta literalem sensum repugnantia in prędictis Canonibus statuta fuisse. Nam in dict. c. 1. triennium requiritur. Et tamen in dict. c. C. placuit. 16. q. 3. sex menses sufficere, decisum extat. Ego etsi videam Hostiens. & Doct. in d. c. 1. non satis exactè rem istam perpendisse, opinor tamen hunc esse verum prędictorum Canonum sensum, vt Episcopus, qui voluerit locum ad alterius diœcesim pertinentem, & à fide catholica segregatum, ad ecclesiæ vnitatem reducere, priùs admoneat verum illius loci Episcopum, vt eum locum religioni restituat: si verò is id facere, aut curare intra sex menses ab admonitione neglexerit, alter, qui eum monuit, poterit operam dare, vt locus ille ad vnitatem ecclesiæ redigatur, atque ita restitutum, si eundem per triennium à die conuersionis pacificè non repetente proprio Episcopo possederit, postea locus repetitioni non datur, imò locus hic catholicæ fidei restitutus manet penes restituentem. Sic sanè Canones hi conciliantur, nam sex menses à concilio Mileuitano præfiniti, à die admonitionis currere incipiunt, & dantur ad hoc, vt constituatur verus, & proprius Episcopus in mora, ac negligentia, ex quibus alteri liberum sit, illius loci ad catholicam fidem reductionem procurare. Triennium verò, cuius meminit textus in d. c. 1. à die reductionis incipit, & datur Episcopo vero illius loci patrono ad ipsius repetitionem. Hunc sensum colligo ex gloss. Hostien. & alijs in d. c. 1. tametsi quædam ipsi addiderint, quæ mihi non probantur. idem intellectus deducitur ex eodem concilio Aphricano c. 86. dum inibi dicitur: Placuit, vt quicunque post leges, locum ad Catholicam fidem, etc. Hæc enim verba, post leges, etiamsi omissa fuerint à Gregorio 9. ego sic interpretor, id est, post leges admonitionis seruatas, vel post leges admonitionis, & post conuentionem, & admonitionem factam Episcopo, ad quem locus ille pertinebat, quemadmodum legibus eiusdem concilij, & Mileuitani decretum fuerat. Fortassis tex. in d. c. 1. de præscript. & in c. 86. concil. Aphrica. planè procedunt, vbi Episcopus vicinus locum alienæ diœcesis à fide Catholica alienatum, non requisito proprio Episcopo ad vnitatem Ecclesiæ reducere curauerit, & reduxerit: hoc enim casu triennium sufficit ad præscriptionem illius. At si monitio pręcesserit, tunc sufficiunt sex menses ad constituendum in mora proprium Episcopum, ita quidem, vt si eum locum alienus pastor ad vnitatem ecclesiæ reduxerit, non teneatur Episcopo, ad quem prius pertinebat, restituere. Hinc verum esse opinor, quod modò adnotabam, nempe, sex menses incipere à die monitionis, triennium autem à die conuersionis, etiamsi gloss. in dict. capit. 1. hæc aliquantulum obscurè explicuerit, sentiens triennium incipere à die admonitionis.

Hanc verò pręscriptionem horum Canonum interpretes cum scientia rei alienæ, & sic cum quadam mala fide ex eo procedere censent, quòd de fauore fidei hîc tractetur, vnde vt qui semel Catholicam fidem dimisere, eidem diligenter, & sedulò restituantur, obtinuit prædicta præscriptio, quæ verè malam fidem non habet, quamuis adsit rei alienæ scientia, quia legibus Canonicis ex causa iustissima permittitur loca ad alium pertinentia occupare, & retinere.

Verùm horum Canonum decisio iustificatur maximè, ex eo, quòd Episcopus negligens restituere Christianæ religioni loca ad eius diœcesim pertinentia, & quæ à fide catholica discesserunt, videtur ea deserere, aut habere quasi derelicta, atque ideò mirum non est, si acquirantur alteri Episcopo, qui sedulò conuersioni operam dederit. iuxta notat. in l. 1. & sequen. ff. pro derelict. His accedit text. singul. in l. locorum. C. de omni agro desert. libr. 11. & in l. qui agros. eod. tit. Quibus responsum est, quòd si quis prædium tributarium Reipublicæ excolere neglexerit, nouusq́ue cultor, & agricola id colere curauerit, post biennium sibi acquirit nouus hic cultor veteri excluso, cui biennium istud datur à lege ad repetendum prædium, quod videtur quasi dereliquisse. Nec quidquam oberit scientia noui cultoris, qui alienum prædium occupauerit, quia cùm id prædium sit Reipublicæ tributarium, desertumq́ue fuerit à cultore veteri, præsumitur quasi derelictum, & in fauorem Reipublicæ permittitur cuilibet idem prædium colere, qua ratione bonam fidem habet nouus colonus auctoritate dictæ l. qui agros. cuius vltra Bartol. ibi meminit Ias. in §. omnium. de actio. nu. 72. Eamque Cęsaream responsionem ferè omnes intelligunt in prędijs tributarijs principi supremo, vel Reipublicę habenti ius supremi principatus, sicuti not. Ang. & Are. in l. si de eo. §. si fortè. ad fin. ff. de acquir. poss. quidquid Bart. ibi dixerit. atque hęc quidem adnotantur ex dict. l. qui agros. quam & Corset. commendat in singula. verb. occupatio. ex l. 1. item locorum. deducitur intellectus ad l. qui agros. vt ea procedat nulla pręmissa admonitione, etenim tunc requiritur biennium. Quòd si admonitio pręmissa fuerit, sex tantùm menses habet vetus colonus ad colendum, & repetendum prędium, quod incultum dimiserat. tex. singul. in d. l. locorum. à cuius responso potest maximam rationem habere interpretatio secunda, quam superiùs exposuimus ad text. in dict. c. 1. de pręscript. cum alijs Canonibus similibus. In summa illud est obseruandum, quòd mala fides minimè datur, nec admittitur in pręcitatis Canonib. nec admitteretur etiam fauore fidei, quę ita à summo, pijssimoque Iesu statuta est, vt nulla ex parte opus sit peccatum & crimen admittere, nec permittendum sit ad eius defensionem. Quę enim, obsecro, vtilitas fidei, aut religionis Christianæ tractari potest, si Deo eius institutori offensa fiat? profectò nulla, vnde dicendum est, in dictis Canonibus pręscriptionem admitti cum mala fide fauore Catholicę fidei, & religionis Christianę. Nam etsi pręscribens habeat scientiam rei alienę, non omninò ex hoc malam fidem habere videtur, modò rem alienam legis auctoritate iustis ex causis capiat, vtq́ue à domino desertam, vel quasi derelictam sibi acquirat.

- SVMMARIVM.
- 1 Interruptio præscriptionis, qualiter distinguatur ab alijs ferè similibus terminis.
- 2 Mala fides quocunque tempore ante perfectam præscriptionem contingens, interrumpit præscriptionem.
- 3 Bona fides quo tempore sit necessaria ad præscribendum? & inibi locus Dyni insigniter vitiosus emendatur.
- 4 Ciuilis interruptio, quæ sit? Et ibi eius vires explicantur.
- 5 Præscriptio contra Romanam ecclesiam, non interrumpitur per excommunicationem à Rom. Pontifice latam die Iouis sancti.
- 6 Actio temporalis, qualiter perpetua fiat.
- 7 Præscriptio semel interrupta, cessante interruptione, iterum noua potest institui, & continuari.
- 8 Regia Taurina l. 65. examinatur.

§. DVODECIMVS.

OMNIBVS his, quæ ad præscriptionem iam præmisimus, fore necessaria, examinatis, illud est expediendum, quod ad interruptionem præscriptionis spectat. Sunt etenim hac in re, quæ distinctam habent cognitionem, & ea quidem ita prænotantur à iuris vtriusque interpretibus, vt sciamus, quandoque præscriptionem non currere, nec procedere, quandoque eam cessare, ac dormire, quandoque interrumpi. Non procedit, nec currit præscriptio, quoties ob malam fidem, similémue causam non incipit, nec incipere potest. Dormit, & cessat, quoties semel incepta præscriptio aliquo tempore intermittitur, vt in ea, quæ contra ecclesiam ante vacationem, & pastoris obitum procedebat, siquidem vacante ecclesia & ea prælato destituta, cessat quidem præscriptio, ac demum electo prælato, quæ priùs inceperat, continuatur, sic sanè tempus vacationis ecclesiæ subdeducitur. Interrumpitur autem præscriptio, cùm omninò extinguitur aliqua ex causa, licet iam cœpisset procedere. Hæc colliguntur ex gloss. in l. cùm notissimi. §. sed & si quis. in verb. innouatur. C. de præscriptio. triginta vel quadraginta anno. & in cap. illud. & cap. ex transmissa. de præscript. De interruptione quædam hîc breui compendio tractabimus, tantùm ad quandam nostri instituti maiorem enucleationem.

Interruptio præscriptionis quædam est naturalis, quædam ciuilis. Naturalis interruptio contingit, cùm deficit aliquis ex his, quæ necessariò ad præscriptionem requiruntur. Nempe, vel possessio, vel bona fides, vel titulus. Ciuilis verò interruptio fit, quando actus aliquis acciderit, qui ex lege ciuili interruptionem inducat, patet isthæc distinctio in dicto capitu. illud. vbi gloss. & in dicto §. sed etsi quis. in verbo, innouatur.

Bona fides adeò ad præscriptionem est necessaria, quòd minimè sufficiat præscriptionem bona fide cœptam esse, nisi & ea toto præscriptionis tempore à pręscribente habeatur, sicuti ex regula ista colligunt Dynus & Docto. Barto. in l. naturaliter. 2. col. ff. de vsucap. Abb. & alij in c. vltim. de præscript. Balb. de præscriptio. 2. part. 3. part. principal. q. 7. idcircò l. 1. C. de vsucapio. transfor. quæ ab initio tantùm præscriptionis bonam fidem exigit, nec eam accedente mala fide periclitari statuit, iure Pontificio antiquata censetur. idemq́ue dicendum est de l. sequitur. §. de illo. ff. de vsucap. l. bonę fidei. ff. de acquir. rerum dom. Regia l. 12. titu. 29. part. 3. tametsi Iuris ciuilis in hoc meminerit glos. in hac regu. Dubitari tamen solet, an semel cœpta præscriptione à bonæ fidei possessore mala fides postea contingens, ita præscriptionem interrumpat, vt etiam recedente hac mala fide, possit possessor bonam fidem iterum habens præscriptionem cœptam continuare, vel omninò cœpta pręscriptio interrupta sit? Et quibusdam videtur, malam fidem post cœptam præscriptionem contingentem, non interrumpere præscriptionem, sed eam durante eo vitio suspendere, vt tandem si vitium id cessauerit, præscriptio cœpta continuetur, vtaturque pręscribens accessione prioris temporis. huius opinionis auctores sunt gl. vlt. in 2. quæst. Inno. & latè Felin. colum. penult. in dicto cap. vltim. de præscript. vbi Imol. eandem probat sententiam, quam sequitur asseuerans eam communem esse, Balb. 3. part. 6. part. princip. quæst. 4. idem admittere videtur Adrian. quodlibet. 2. vers. ad primam confirmationem. Quin & ipse Dynus in hac regu. num. 13. non dicit, malam fidem interrumpere præscriptionem, sed eam impedire. vnde illud fortasse sensit, quòd interim durante mala fide præscriptio dormiat, & cesset, vt tandem bona fide accedente continuetur. Ego sanè hanc opinionem falsam esse censeo, atque iure veriùs esse opinor, malam fidem interrumpere omninò præscriptionem, eamq́ue extinguere, ideoq́ue cessante mala fide, bonaque accedente, necessarium erit iterum ab initio pręscriptionem incipere, nec erit locus accessioni prioris temporis, cùm id mala fide accedente omninò extinctum sit: huius sententiæ veritas constat, quia mala fides verè & naturaliter interrumpit præscriptionem, interruptio autem inducit necessitatem incipiendi nouam vsucapionem, iuxta communem omnium traditionem in dicto capitulo illud. atque ideò malam fidem post incœptam præscriptionem contingentem, non tantùm pręscriptionem impedire, sed & extinguere omninò, ita, vt etiam accedente bona fide non possit prior præscriptio continuari, sed sit opus noua, & integra præscriptione. asserunt Hostien. Io. And. Card. Anto. & Abb. in d. c. vlti. Syluest. in verbo, præscriptio. 1. §. 3. ad fin. idem tenet Claudius in d. l. naturaliter. nu. 11. Et inibi Io. Hannibal. nu. 148. Nam & hi Doct. expressim tenent Hosti. opinionem, vbi pręscribens post cœptam bona fide præscriptionem habet rei alienæ scientiam, eo modo, quo in mala fide constituitur. Quasi opinio prior procedere possit, quoties scientia rei alienæ ita leuis est, quòd malam fidem non inducat, quod in controuersiam minimè incidit, siquidem tantùm hîc tractamus de mala fide, idcircò si mala fides non accesserit, nulla est hac de re disputatio: fit igitur, posteriorem sententiam veriorem esse, nec ipse certum habeo, quòd prior sit magis communis.

Cęterùm bona fides, secundum Iuris ciuilis responsa tempore traditionis regulariter necessaria est. l. si aliena res. in princip. ff. de vsucap. l. si is pro emptore. §. vlti. l. sequitur. §. de illo. eod. titu. l. 2. ff. pro empto. l. existimans. ff. pro solut. Quibus in locis communi omnium consensu excipitur à regula contractus emptionis, in quo, vt ab eo procedat præscriptio, bona fides exigitur tempore contractus, & tempore traditionis. Eandem resolutionem tradidere gloss. & Docto. in l. Celsus. ff. de vsucapioni. Barto. & Docto. in dict. l. 2. ff. pro empto. Regia l. 12. titu. 29. part. 3. Balbus de præscript. 2. part. 3. part. principal. quæstio. 7. Dynus in hac regula, numero 36. cuius ideò mentionem fecimus, quòd existimemus non satis explicuisse, quid in hoc articulo iure Pontificio dicendum sit, ita enim scribit: Sed de Iure Canonico non requiritur bona fides tempore contractus in his, quæ de Iure communi possunt possideri, cùm sine titulo præscribantur, vt dictum est, sed tempore traditionis, & continuatæ possessionis, vsque in finem completæ præscriptionis, vt patet per verba regulæ. Hactenus Dynus, sentiens præmissam Iuris Ciuilis distinctionem, quam & ipse probauit, minimè procedere Iure Canonico in his, quæ Iure communi possideri possunt, quasi titulus necessarius non sit ad præscriptionem, & præterea Ius Ciuile requirat bonam fidem tempore contractus in his tantùm casibus, quibus titulus ad præscriptionem exigitur. Hæc verò à Dyno subintellecta ego non ita certa fore censeo, sicuti Dynus sensit. Nam, vt alibi ostendimus, inter Ius Canonicum, & ciuile, quo ad præscriptionis titulum, nulla potest vera ratio differentię constitui, nec item vllum adest inter hæc iura discrimen. Quo fit ita Iure Pontificio, vt ciuili, titulum ad pręscriptionem requiri. Deinde Ius ciuile non semper requirit bonam fidem tempore contractus, etiamsi titulum exigat. Etenim in alijs titulis, præter emptionem ac venditionem satis esse statuit, quòd tempore traditionis bona fides adsit, tametsi Ius idem ciuile voluerit, in titulo emptionis, bonam fidem adesse tempore contractus: tunc quidem, cùm ad præscriptionem titulus necessarius sit. Quamobrem quidquid scripserit Dynus, existimo distinctionem prænotatam in hoc versicul. cæterùm. adhuc iure Pontificio admittendam esse, & ea ex causa distinguendum esse titulum emptionis à reliquis titulis, secundum ea, quæ à Iurisconsultis responsa sunt. Subdit & ipse Dynus: In his verò, quę non possunt de Iure communi possideri, in quibus præscribendis requiritur titulus, dicendum foret, quòd bona fides non requiratur tempore contractus, & tempore traditionis, & continuatę possessionis in titulo emptionis, in cęteris verò requiritur tempore contractus, & tempore traditionis, & continuatæ possessionis, nisi post tempus contractus mala fide celebrati error facti probabilis interueniat, qui malæ fidei præcedentis suspicionem remoueat. Hactenus Dynus. Cuius commentaria hac in parte maximo impressorum vitio læsa fuisse censeo, Iure siquidem ciuili & Canonico, quoties titulus ad præscribendum est necessarius, in emptionis titulo est item necessaria bona fides tempore contractus, & traditionis: quemadmodum iuri Cæsareo, quod in hoc casu iure Pontificio admittendum esse, expeditum extat, & à Canonibus additur tempus præscriptionis totius, donec ea perfecta sit. Quo igitur pacto fieri potest, quòd vbi titulus est ad præscriptionem necessarius Iure ciuili & Canonico, non fit item necessaria bona fides tempore contractus venditionis? Et prætereà, si Iure ciuili in cæteris contractibus non requiritur bona fides tempore contractus, sed sufficit, quòd ea detur tempore traditionis, ac Iure canonico tantùm adijcitur tempus continuæ pręscriptionis, cur obsecro Dynus in his titulis requirit bonam fidem tempore contractus, & traditionis, & continuæ præscriptionis?

Quibus ex causis apud Dynum ita legendum esse opinor: In his verò, quæ Iure communi non possunt possideri, in quibus præscribendis requiritur titulus, dicendum foret, quod bona fides requiratur tempore contractus, & tempore traditionis, & continuatæ possessionis, in tit. emptionis. In cæteris verò requiritur tempore traditionis, & continuatę possessionis, atque etiam tempore contractus, nisi post tempus contractus mala fide celebrati error facti probabilis interueniat, qui malę fidei præcedentis suspicionem remoueat. Hæc Dynus. Et hoc vltimum iure etiam ciuili est necessarium, nempe, quod mala fides cesset, nouaque adsit tempore traditionis, cùm alioqui præscriptioni locus non sit.

Atque hæc dicta sint de mala fide, quæ præscriptionem interrumpit. Sic & possessio, quæ omninò exigitur ad præscriptionem, quemadmodum in hac Relectione tradidimus, si ea deficiat quocunque tempore ante completam & perfectam præscriptionem, vsucapio interrumpitur, qua de re hîc parum immorabimur, cùm eam quæstionem latissimè examinauerint Doct. in d. l. naturaliter. & Balb. in 3. part. 6. part. princip. in tract. de præscript.

Fit item præscriptionis interruptio, si titulus deficiat, quod satis manifestum est, & traditur à Barto. in d. l. naturaliter. colum. 2. Panor. in d. c. illud. Franc. Balb. in eodem tracta. de præscript. 3. part. 6. part. principal. versicu. tertiò principaliter quæro.

Nunc de ciuili interruptione agendum est, atque ad eiusdem articuli resolutionem præmittendum, præscriptionum quandam esse in odium tantùm negligentis inductam, vt est ea, quæ mala fide iure Cæsarum admittitur ex triginta annorum tempore: quandam verò esse merè fauorabilem, nempe inductam à iure in fauorem tantùm possidentis, qualis est vsucapio triennalis, quæ omninò fauorabilis est, aliam autem esse præscriptionem mistam, id est iure institutam in odium negligentis, simul & in fauorem possidentis. Et hæc est præscriptio decem, vel viginti annorum, quæ cum titulo, & bona fide procedit. sicuti explicat text. in c. placuit. §. potest. 16. quæst. 3. cuius meminit in hac specie Iason in §. pœnales. Institut. de actionib. num. 126. post alios, præsertim Abb. & Doctor. in d. c. illud. Est item mista præscriptio ea, quę absque titulo, bona tamen fide, procedit ex tempore triginta annorum, secundum Dynum, qui hæc optimè tradit in hac regu. numer. 8.

Prima tamen de interruptione ciuili sit conclusio. Pręscriptio triennalis, quæ à Doctoribus vsucapio dicitur, non interrumpitur, etiam litis contestatione, imò procedit, & perficitur durante lite, in qua possessore condemnato, fit rei restitutio. l. 2. §. vlti. ff. de vsucapio. pro empt. l. Iulianus. §. quantum. ff. ad exhib. l. si post acceptum. ff. de rei vendicat. ex quibus vnanimi omnium suffragio hæc opinio constituta est, in dicta l. naturaliter. & in d. c. illud.

Secunda conclusio. Præscriptio decem, vel viginti annorum, quæ partim est fauorabilis, partim odiosa, interrumpitur litis contestatione. l. motæ litis. C. de rei vendi. §. potest. in d. c. placuit. Bart. & alij communiter in d. l. naturaliter. colum. penul. Abb. & alij in d. c. illud. vbi Felin. & Balb. in 3. part. 6. part. princip. Ioan. Hannibal in d. l. naturaliter. numer. 344. plura hac in re tradidere. Præsertim est adnotandum, hanc conclusionem tunc obtinere, cùm litis contestatio fiat apud iudicem competentem, & habentem causæ & litis eiusdem cognitionem, sicuti visum est glos. in d. c. illud. & in d. c. placuit. §. potest. versic. interrupta. & in c. vt debitus. de appella. quibus est & similis in l. penul. C. ne de stat. defunctor. quarum opinionem sequuntur Doct. præsertim Feli. in d. c. illud. & Balb. in dicta 3. part. Ioannes Lup. in c. per vestras. 4. notab. num. 28. per tex. in d. l. penult. Hanc item secundam conclusionem quidam veram esse opinantur, modò ipse agens in causa non succubuerit, eo enim succumbente, non interrumpitur præscriptio per litis contestationem, quasi ea vim, quam semel habuit, amiserit actore victo. sic sanè adnotarunt Felin. & Balb. post alios. probat tex. optimus in l. euidenter. ff. de except. rei iudic. idem asserit Socinus consil. 47. lib. 3. ad finem. Tertiò, eandem conclusionem ita intelligendam esse opinantur Abb. & quidam alij in d. c. illud. vt procedat, quoties litis contestatio facta fuerit animo prosequendi litem. Nam litis contestatio alioqui hunc effectum interrumpendi non habet, si Actor nullum habens impedimentum litem omiserit, & eam desertam dimittat. gloss. in d. §. potest. versic. interrupta. quam sequuntur Roman. in l. si verò. §. de viro. 34. Fallent. ff. solut. matrimo. Capycius decisione Neapol. 11. ex argumento sensus contrarij. l. vlt. C. de præscrip. triginta vel quadraginta anno. quo in loco glos. prima tenet contrarium, quam sequuntur Doct. communiter, sicuti eam approbans asseuerat Francis. Balb. in dicta 3. part. 6. part. principalis. Quæ quidem sententia verior apparet. tametsi Felin. d. c. illud. nume. 10. mentionem fecerit gloss. in d. §. potest. dicens, eam esse auream. Qui tamen dubitat, an ea vera sit.

Tertia conclusio. Præscriptio triginta annorum, aut quadraginta, bona tamen fide procedens, non aliter interrumpitur, quàm litis contestatione. Hæc enim præscriptio propter bonam fidem similis censetur præscriptioni decem, vel viginti annorum, & mixta iudicatur, quemadmodum constat ex d. §. potest. cuius autoritate hanc conclusionem tenuerunt Abb. & Felin. colum. 2. in d. c. illud. Balb. in d. 3. part. 6. part. principal. q. 1. secundæ speciei, licet contrarium placuerit Ant. in d. c. illud.

Quarta conclusio. Pręscriptio merè odiosa, quæ mala fide procedit, ob segnitiem ac negligentiam alterius, sola citatione interrumpitur. Hanc conclusionem latè probant Bart. & Doct. in d. l. naturaliter. & in d. c. illud. Balb. in d. q. 1. Ias. in l. vlti. ff. de eo, per quem factum erit. tex. optimus in d. §. potest. & in l. cùm notissimi. §. imò. & in princip. C. de præscript. 30. annor. atque idem erit in quacunque alia pręscriptione, quę mala fide possit procedere, cuiuscunque temporis sit.

His adijciendum est, quod Felinus scribit in c. cùm non liceat. de præscrip. colum. vltim. existimans, aduersus Romanam ecclesiam nullam procedere præscriptionem, quippè quę quolibet anno interrumpatur per excommunicationem à Romano Pontifice die Iouis sancti ex Bulla Cœnæ pronunciatam aduersus occupantes, & detinentes res ecclesiæ Romanæ. Quod satis est singulare, si iure defendi possit. Ego hanc sententiam falsam esse opinor. Nam etiamsi illa excommunicatio interrumpere posset præscriptionem, id obtineret quo ad malæ fidei possessores, quos Romanus Pontifex sententia excommunicationis notat. siquidem bonę fidei possessores, qui etsi rem ecclesiæ Romanæ possideant, iustè tamen opinantur, eam propriam esse, minimè prædictis censuris afficiuntur. Quòd si dixeris, Felin. sequutus, admonitionem Romani Pontificis, etiam extraiudicialem, ita interrumpere præscriptionem, sicuti eam litis contestatio interrumpit, cùm ipse Roman. Pontifex sit iudex omnium maximus, nec habeat iudicem, coram quo agere, aut alterum conuenire debeat, quemadmodum in hac specie ex illo text. deduxerunt Innocent. Ioan. And. Abb. colum. 3. Felin. colum. penulti. in cap. nihil cum scandalo. de præscript. Aretin. in l. si seruum. §. sequitur. colum. 2. ff. de verb. obliga. Petr. Perusi. in rep. cap. si diligenti. de præscript. numer. 35. id procedit in speciali monitione ipsius Romani Pontificis, qui speciali quadam requisitione, ac nominatim possessores admonuerit, vt res occupatas ecclesiæ Romanæ restituant, cùm ex hac admonitione censeantur possessores in mala fide constituti, non sic erit dicendum in monitione illa generali, quę fit per excommunicationem Romani Pontificis. Vnde opinio Felin. in dicto capit. cùm non liceat. dubia est, & mihi falsa videtur. Eamq́ue reprobat Carol. Ruinus in consil. 37. numero 12. & 17. libro 4.

Superest modò effectum interruptionis

tradere, & quidem in actionibus temporalibus, quæ vel sex mensibus, vt redhibitoria, vel anno, vt quanto minoris, & alijs, de quibus in l. sciendum. in fine. & l. cùm fex. ff. de ædilit. edict. l. 65. titu. 5. part. 5. & in l. in honorarijs. ff. de actionib. & obligat. atque in omnibus actionibus, quæ tricennali præscriptione tolluntur, per litis contestationem fit earum perpetuatio ad quadraginta annorum tempus. l. vlti. C. de præscript. triginta vel quadraginta annorum. Idem traditur in l. vltim. in princip. ff. de eo, per quem fact. erit, maximè per Iasonem inibi, & eundem in §. pœnales. de actionib. numero 113. & Alexand. in l. nam & postea. §. si is qui temporali. ff. de iureiuran. atque hoc ita receptum est iure perpetuationis. Quid igitur respondendum erit, quoties præscriptio interrupta extitit, an possit iterum cessante interruptione procedere, nouo quidem initio, siue sit interruptio ciuilis, siue naturalis? Bernardus enim in dicto capit. illud. hanc 16. quæstionem omisit, alia hac in materia tradens. gloss. verò in capit. 1. quæst. 3. & in regu. sine possessione. de regulis iuris. in 6. & Antoni. in dicto cap. illud. existimant, post ciuilem interruptionem non posse iterum ab initio præscriptionem procedere, nec incipi, vt tandem noua, & integra instituatur. Quia mala fides inducta ex hac interruptione minimè patitur, quòd præscriptio procedat. qua de re tractauerunt glos. Bart. & Salyc. in l. 2. C. de fruct. & lit. expens. etiam quo ad alios effectus. hanc opinionem glos. in dicto capit. 1. asserit communem esse Panormit. in dicto cap. illud. numero 20. Sed hæc opinio tunc vera erit, quoties ex hac interruptione mala fides adhuc perseuerat apud præscribentem, hæc autem quæstio, quam modò tractamus, proponitur in eo casu, quo bonam fidem habet, qui vult præscribere post interruptam præscriptionem, noua, & integra præscriptione, tandem in naturali interruptione constitutissimum est, quòd iterum possit noua, & integra constitui, & continuari præscriptio, nempe, possessione semel amissa, iterum accedente. idem de titulo, idem de bona fide dicendum erit, secundum communem in dicto cap. illud. textus optimus in l. penulti. titu. 29. part. 3. At in interruptione ciuili frequentiori interpretum suffragio receptum est, quòd in realibus, & personalibus actionibus semel interrupta præscriptio non possit iterum ab initio procedere, nisi tempore quadraginta annorum perfecta fuerit. l. vlti. C. de præscript. triginta vel quadraginta annorum, vbi glos. & Cynus. glos. in l. 1. C. de longi tempor. Abb. & Felin. in dict. cap. illud. colum. 5. textus optimus in l. 1. §. 1. C. de annali exceptio. tradit Balb. in dicta 3. part. 6. partis principal. quæst. 4. atque esse hanc opinionem communem fatetur Ioannes Hannibal. in dicta l. naturaliter. ff. de vsucap. nume. 370. verum Salycet. in d. l. vlt. & in l. cùm notissimi. §. Imò. colum. vlt. C. de præscri. triginta vel quadraginta annorum, aduersus communem sententiam existimat, interrupta ciuiliter præscriptione in realibus actionibus, tantùm requiri ad nouam præscriptionem decem annos vltra eos, qui ab initio iure ordinario, si nulla contigisset interruptio, forent necessarij, cuius sententia admitti poterit. Imò fortassis illud iure probari poterit, in actionibus realibus, & in rebus præscribendis semel interrupta præscriptione etiam ciuili interruptione, posse iterum ea interruptione cessante, nouam præscriptionem institui, & continuari bona fide, & possessione, alijsq́ue accedentibus circumstantijs, quæ iure ad legitimam præscriptionem requiruntur per id tantùm tempus, quod nulla data interruptione sufficeret ad præscribendum. Nam leges in contrarium pro communi allegatæ, intelligendæ sunt, quoties mala fides manet apud possidentem, vel præscribentem: tunc enim necessaria est noua quadraginta annorum præscriptio, secundum iura ciuilia, quæ iure Pontificio in hoc sublata censetur. vnde fortassis in actionibus personalib. si verò præscribens habeat bonam fidem, mala enim pręsumitur ex ciuili interruptione, idem erit. Super quo maturiùs cogitandum esse censeo.

Est præterea in hoc tractatu Regia l. 65. Tauri, quæ palàm statuit, interruptionem præscriptionis factam quo ad possessionem, censeri itidem habere effectum, ac factam fuisse quo ad proprietatem, & è contrario. Cùm tamen interruptio præscriptionis ratione vnius actus, non habeat effectum quo ad alium. c. auditis. ad fin. & inibi Panor. & Docto. de præscr. Nihilominus Regia constitutio elegans est: nec loquitur de naturali interruptione, sed de ciuili: habetque hunc sensum, quòd mota lite quoad iudicium possessorium, non tantùm fiat interruptio præscriptionis quo ad possessionem super qua controuertitur, sed & quo ad proprietatem, quæ in iudicium deducta non est. Sic sanè ex hoc interrumpitur præscriptio, qua tolli poterat, & excludi remedium possessorium: item & ea præscriptio, quæ actionem ad proprietatem tempore posset extinguere. Ex contrario si aduersus præscribentem actum sit ad proprietatem, non tantùm interrumpitur pręscriptio, quæ tolleret actionem realem ad proprietatem actori competentem, sed & ea præscriptio, qua interdicta possessoria, quibus actor agere posset, extinguerentur. Hocetenim conueniens est ex eo, quòd in hac potissimum materia de præscriptionibus maximè coniuncta sit possessionis causa proprietati, cùm absque possessione proprietas præscriptionis titulo acquiri non possit.

Illud verò non est prætermittendum, quòd si quis præscribentem in iudicium traxerit, agens possessorio, & præscribens victus fuerit, certissimi iuris est, etiam quo ad proprietatem præscriptionem interrumpi, cùm possessio à præscribente auferatur: atque ideo is continuare non possit præscriptionem absque possessione, regul. sine possessione. de regul. iur. in 6. nisi victus agens postea de proprietate rei allegauerit præscriptionem, & velit ad eius perfectionem vti eo tempore, quo pendente lite possedit: tunc equidem Regia constitutio planè illi iustissimè obijcietur. Sed si agens possessorio aduersus præscribentem in eo iudicio victus fuerit, ac succubuerit, & denique proprietatem in iudicium deduxerit: quæritur an reus possit præscriptionis iure se defendere, ad eamque præscriptionem vti eo tempore, quo possedit post motam litem super possessorio? Et videtur non esse locum in hac specie Regiæ constitutioni: siquidem ex litis contestatione non fit interruptio præscriptionis, cùm actor succumbit: quemadmodum superiùs in hoc ipso §. probauimus. & tamen vidi frequenter, nisi immemorialis præscriptio probetur, non admitti ad continuationem præscriptionis tempus, quo reus possederit post motam litem super possessorio iudicio, latamque in eo sententiam: quasi id sit consonum Regiæ & Taurinæ constitutioni, quod apud me dubium est. Hęc quidem de ciuili interruptione, nam naturalem interruptionem diximus non omnino pertinere ad Tauri legem. Id verò probatur planè de interruptione procedente à defectu possessionis: ea etenim dubio procul & ad possessionem & proprietatem pertinet, nec illa constitutio huic aptari potest. At interruptio procedens à defectu tituli, vel bonæ fidei, etsi naturalis sit, fortassis conueniet prædictæ legi. Interrumpitur enim præscriptio proprietatis ob malam fidem, item ob deficientem titulum, & tamen interdicta possessoria, quæ lege vel statuto temporalia sunt, ac tempore tolluntur, hac in specie præscriptione huius temporis absque titulo & bona fide, & denique mala, iure Ciuili hac in parte minimè antiquato, extinguuntur: sicuti diximus de iure summariæ exequutionis. Igitur iuxta legem Regiam interruptio præscriptionis quo ad proprietatem ex defectu tituli, aut ex mala fide, cùm alioqui minimè pręscriptionem aduersus interdicta possessoria interrumperet, ad hęc interdicta extenditur: atque ideo horum interdictorum pręscriptionem interrumpit. Qua de re adhuc oportet maturius perpendere, ac diligentius cogitare.

SVMMARIVM.

- 1 Vsucapio & præscriptio, an sint ratione iusta legibus humanis introductæ?
- 2 An ex præscriptione acquiratur dominium vtile, vel directum, latissimè disputatur.
- 3 Vsucapionem triennalem à longi temporis præscriptione perperam distingui, quo ad dominij directi, vel vtilis acquisitionem
- 4 Intellect. ad text. in l. si duo patroni. §. Julianus. ff. de iureiurand.
- 5 An per vsucapionem vel præscriptionem, etiamsi ex eis transferatur dominium directum, fiat iniuria, aut derogetur iuri naturali?
- 6 Dominium vtile acquisitum præscriptione maximos effectus habet.

TERTIAE PARTIS RELECTIONIS INITIVM.

HVius operis initio enunciata partitio nos iam admonet, vt vsucapionis vim & effectum exponamus. Cuius rei controuersia necessariò deducitur ab ea quęstione, qua disputari solet, sitne iusta lex, quæ vsucapionem instituerit in Republica? cùm ex ea dominia ab vno in alium absque consensu prioris domini, sola humanæ legis auctoritate transferantur. Hîc tamen de præscriptione, quæ mala fide procedit, minimè tractabitur, saltem in specie: sed in genere de vsucapione, eiusq́ue iustitia agendum erit: Idcircò hanc proponimus conclusionem.

Potuit lex humana iustissimè dominium priuatum ab vno in alterum transferre vsucapionis, aut præscriptionis ratione. Hæc probatur. Etenim humana lex potest ob vtilitatem publicam dominium priuatum ab vno tollere, & in alium transferre. Lex verò id agens ex causa vsucapionis, maximam reipublicæ vtilitatem affert, ac semper attulit: igitur constat quod in hac assertione constituimus. Atque huius argumentationis vltima pars, quæ ex prioribus rem deducit, manifesta est. Maior verò propositionis pars ex eo apparet, quòd lex humana eo tempore, quo res omnes erant communes ante particularem rerum occupationem, potuit eius sola auctoritate priuatis dominia rerum concedere & tradere, quod apertissimè probatur à Conrado de contract. quæstio. 9. & 11. Ergo eadem lex post illam diuisionem rerum priuatis factam itidem poterit ex iusta causa dominium vnius, eiq́ue acquisitum ab eo tollere, & in alterum transferre, quia non minor est legis potestas ad tollendum dominia præmissa causa vtilitatis publicæ, nunc post rerum communium particularem dominij acquisitionem, quàm fuerit tunc, cùm omnia erant communia & indiuisa, atque auctoritate legis facta fuere priuata. Habuit enim tunc lex auctoritatem concedendi aliquot ex rebus communibus ob iustam causam aliquibus, reliquis ab earum vsu exclusis. Eadem ergo habet & nunc potestatem easdem res ab his, qui earum dominium habent, ratione publicæ vtilitatis tollere, & alijs adijcere. Deinde lex humana, quæ iusta sit, inter subditos vim habet ex eo, quòd subditi consenserint in imperium & administrationem legislatoris, eademq́ue ratione subditi consenserunt in legem iustè à principe latam, quod satis manifestum est: idcircò lex iusta, quæ vsucapioni vim dederit, eamq́ue induxerit, consensum habet tacitum omnium subditorum, qui quidem consensus tacitus sufficiens est, vt virtute legis iustæ dominium ab vno in alterum absque consensu expresso transferatur. Minor huius argumentationis pars tangit iustitiam legis inducentis præscriptionem: nempe vtrum iustam habuerit legislator causam transferendi dominium ab vno in alterum ratione temporis? Et quidem hæc iustitia constat ab vtilitate Reipublicæ, cui conuenit dominia rerum non esse incerta: item quòd lites, quæ alioqui frequentissimè contingerent, aliqua ex parte à Republica exterminentur. Item euidentius ostenditur, si paulò latius rem istam repetamus. Nam vsucapio in primis videtur refragari naturali æquitati, cui conuenit, quòd nemo cum alterius iactura fiat locupletior. l. nam hoc natura. ff. de condictionibus indebit. l. iure naturæ. ff. de regul. iuris. Tamen ex aduerso obijcitur, eam æquitatem quandoque incommodam, & sanè pernitiosam esse communi hominum societati, cui lege naturali omnes inseruire tenemur, cuiusq́ue ratione vt ea conseruetur, passim leges humanæ instituuntur, quarum finis non alius est, quàm humani conuictus, & humanæ, communisque societatis conseruatio. In hoc denique vsucapio instituta legibus humanis est, vt Reipublicæ, communique hominum societati consultum sit. Ea etenim cessante, incertus semper esset possessor, an res, quam ab alio emit, alioúe titulo habuit, suasit, nécne. Quod minimè Reipublicę commodum est. imò damnum infert. l. 1. ff. de vsucapio. quòd si nullo tempore certa sint rerum dominia, hominum commercia facilè intermittentur, atque inculti iacebunt agri, quorum cultura Reipublicæ vtilis omnino censetur: timens namque possessor, ne quando dominus verus fundi, eum sibi auferat, illius curam abijciet, & incultum manere sinet, quemadmodum scribit Theophilus in princip. Instit. de vsucap. Et præterea vsucapionis lex alia ratione iustificatur à Iurisconsulto, in l. vlt. ff. pro suo. ergo inquit Neratius, vsucapio rerum constituta est, vt aliquis litium finis esset. Sic & Cicero pro Cecinna, vsucapionem inquit esse finem solicitudinis, ac periculi litium. His tandem rationibus introducta vsucapio minimè infringit regulam illam iuris naturalis, quæ cum alieno detrimento nos locupletari vetat, sed eam potius moderatrice ratione interpretatur, ne ab alia lege, quæ conseruationem & quietem communis societatis iniunxit, discederetur. Sic legibus duodecim tabularum fundi, & agri biennio vsucapiebantur, cæteræ autem res anno tantùm, cuius legis meminere Iustinianus in l. 1. C. de vsucapioni. transform. Cic. lib. 2. Topicorum. Idem in oratione pro Cecinna. Plato item lib. 12. de legib. ad eius Reipublicæ, quam ipse instituebat, regimen statuit, rem mobilem palàm & publicè possessam, anno vsucapi: si clàm possideatur ea res, triennio quidem, & id in vrbe. At in agro palàm, quinquennio: occultè verò, decennio vsucapi. Laudat Cicero de Officijs, libro secundo, Aratum Sycionium, quòd is, cùm patriam suam tyrannide multis annis oppressam liberasset, exulesq́ue reduxisset, possessiones iustas triginta iam & quadraginta annis obtentas mouere, atque exulibus restituere, ideo iniquum esse censuit, quòd tam longo spacio multa hæreditatibus, multa emptionibus, multa dotibus tenebantur sine iniuria. Hinc sanè fit, vt nulla Christiana Respublica sit, quæ proprijs statutis legibus vsucapionem mobilium & immobilium rerum non probauerit, easque leges iustas esse ostendit Scotus in 4. sententia. distinctio. 15. conclusione 2. & sequentibus. Thomas in quodlibet. 12. quæstione 24. quorum opinio communis est apud Theologos: sicuti eam sequutus asserit Hadrian. in 4. sententia. tractat. de restitutione. eodem capite, quo de præscriptionibus agit. Ex hac vsucapionis iustitia plura possent deduci, quorum aliquot, quia maiorem hactenus habuerunt controuersiam, breui quadam resolutione abijciam.

Primùm hinc facilimè, ni fallor, expendi poterit ea quæstio, qua dubitari solet an ex præscriptione acquiratur dominium directum, vel vtile? Nam frequentiori nostratium sententia illud obtentum est, quòd ex triennali vsucapione transferatur dominium directum: at ex præscriptione decem, viginti, vel triginta annorum, tantùm translatum sit in præscribentem dominium vtile, directum verò maneat penes illum, aduersus quem præscriptum fuerit. Hanc opinionem veram esse censent gloss. in authent. nisi tricennalis. C. de bonis mater. gloss. in l. traditionibus. C. de pact. & in princip. Institut. de vsucapi. quas sequuti sunt Bartol. & Doctor. in dicta authent. nisi tricennalis. & in præcitatis locis. Panormitanus in rubric. de præscriptio. Idem in cap. cæterùm. de iudic. num. 20. & Deci. ibi. numer. 17. Eandem sententiam fatentur communem esse passim vtriusque iuris interpretes, præsertim Ias. in d. l. traditionibus. Felin. & Alciat. in d. rubric. de præscrip. Francis. Balb. in tract. de præscript. 2. part. principal. 2. quæst. Aret. in dict. principal. Instit. de vsucapio. Ioannes Hannibal in rubr. ff. de vsucapio. num. 113. & probatur in l. si duo patroni. §. Iulianus. ff. de iureiurand. vbi vtilis actio datur præscribenti. Idem in l. 1. ad finem. ff. de aqua pluuia arcend. deinde præscribenti competit exceptio: ergo priori domino competit actio. l. super longi. C. de longi tempor. præscript. l. si quis emptionis. C. de præscript. triginta vel quadraginta annorum. Quibus & alia ratio accedit, quòd dominium iure naturali quæsitum, quodque directum est, non potest humana & ciuili lege tolli. l. eas obligationes. ff. de cap. diminut. ergo per præscriptionem lege humana inductam non potest dominium istud directum tolli. his sanè auctoritatibus & rationibus potissimum hæc opinio comprobatur: & item auctoritate Iurisconsulti in l. si quis diuturno. in princip. ff. quemadmod. seruit. vendic. vbi Iurisconsultus acquisita seruitute inquit, vtilem actionem præscribentem habere ad ius seruitutis.

Cæterùm contrariam sententiam, imò quòd vsucapione decem, vel viginti annorum dominium directum transferatur auctoritate legis humanæ ex vsu, probare conantur Martinus, Petrus à Bella Pertica, & Iacobus Butricarius in dicta authent. nisi tricennalis. gl. in summa. 16. q. 3. Faber, & Portius in princip. Institu. de vsucap. Alciat. in rubr. de præscript. num. 33. & in l. vt sunt. ff. de verborum signif. Deci. in l. vlt. C. de edict. diui Adrian. tollend. col. 1. Ioann. Igneus in l. 1. §. domini. el 1. ff. ad Syllani. Idem latius in l. contractus. ff. de regul. iur. num. 130. cuius rationes aduersus Deci. defendit Rogeri. de Mota. in l. traditionibus. C. de pact. num. 94. Eandem opinionem fatentur veriorem esse, & tenent Eguinarius Baro, Instit. de vsucap. colum. 2. Ioan. Corasi. in l. seruitutes. in 4. num. 13. ff. de seruituti. Idem Corasius. lib. 6. Miscellan. cap. 20. & Conrad. de contract. q. 15. conclusio. 3. Quæ quidem opinio probatur ex eo, quòd plurium Iurisconsultorum testimonio constet, vsucapione & præscriptione dominium acquiri præscribenti. l. 3. ff. de vsucap. l. acquiritur. §. non sokum. ff. de acquir. rer. dom. l. traditionibus. C. de pact. auth. nisi tricennale. C. de bonis mater. dominij autem verbo directum esse in dubio intelligendum. l. 1. §. qui in perpetuum. ff. si ager vectig. cùm potentior sit adsumenda significatio in dubio. l. quæritur. ff. de statu hom. l. domum. ff. de contra. empt. c. penult de senten. excom.

Secundo loco huic sententiæ adstipulatur ratio satis congrua. Lex etenim humana ex iusta causa habet potestatem transferendi dominium ab vno in alterum, sicuti modò probauimus, non tantùm vtile, sed & directum: quod negari non potest. alioqui dominium, quod in pœnam criminis transfertur ab vno in alterum, directum non esset, sed tantùm vtile: quod omnino falsum est. Igitur certum sit, humanam legem posse causa vsucapionis transferre dominium directum in præscribentem. Huius autem dominij directi translationem fecisse legem inducentem vsucapionem & pręscriptionem, satis apparet ex locis proxima ratione citatis. & præterea, quia manifesti iuris est, auctoritate legis præscriptionis causa dominium in præscribentem transferri: nec distinctio alicubi in ea specie fit dominij directi ab vtili, quod lex minimè indistinctum dimitteret, si voluisset tantùm dominium vtile in præscribentem transferri.

Tertiò eadem sententia habet auctoritatem à lege duodecim tabularum: item à Iustiniano Cæsare in princ. & §. 1. de vsucapioni. Quibus in locis pariter statuitur acquisitio dominij ratione præscriptionis rerum mobilium & immobilium: additque Iustinianus ex præscriptione rerum dominium acquiri, cùm mentionem fecisset rerum mobilium & immobilium: ergo vt par sit vtriusque pręscriptionis conditio, ob eandem legis parem, vnamque vtriusque determinationem. l. nam hoc iure. ff. de vulga. par est, quòd dominium directum rerum etiam immobilium in pręscribentem transferatur. Hæc eadem argumentatio fieri potest ex l. traditio. C. de pact. vbi paria censentur, quod dominium transferatur traditione & vsucapione, & tamen palam est traditionib. dominium directum, non tantum vtile transferri.

Quartò aduersus communem opinionem vrget text. in c. inter memoratos. 16. q. 3. quo in loco dominium acquisitum præscriptione, appellatur æternum. Sic & in c. clerici. ead. q. dominium hoc proprietas dicitur, vnde coniectare licet, & deducere, directum dominium præscriptione acquiri.

Quintò, vt partem istam iustiorem esse ostendam, aut saltem minimè conuinci auctoritate tot doctissimorum virorum, qui contrariam magno conatu admittendam esse opinantur: libenter quæram, quo iure hi doctores vsucapionem triennalem distinxerint à longi temporis præscriptione, censentes ex triennali directum dominium acquiri: non ita ex præscriptione longi temporis? Etenim si responderint in vsucapione Iurisconsultum hanc conclusionem palàm probare in l. 3. ff. de vsucapio. vt Dinus in hac reg. censet, num. 10. profectò mirabor maximè, viros eruditione insignes hac auctoritate sententiam istam probasse. Nam Iurisconsultus in d. l. 3. non tantùm tractat de vsucapione rerum mobilium, sed & de immobilium præscriptione: nam & hæc vsucapio dicitur. l. 4. §. si tu vi. l. si per errorem. ff. eod. tit. Nec vllibi in tract. de vsucapionibus, Iurisconsulti, quorum responsa in Pandectas Iustinianus retulit, hanc distinctionem fecere. Imò ab eis rerum immobilium & mobilium præscriptio, dicitur vsucapio: & à Cicerone, & alijs veteribus latinæ linguæ auctoribus, quorum dictiones in his, quæ ad vsucapionem pertinent, non aliæ sunt, quàm hæ, quibus & Iurisconsulti vtuntur, nusquam mentio fit rei immobilis pręscriptionis sub alio nomine & titulo, quàm vsucapionis. Præterea licet non desint rationes, quibus moti legumlatores potuissent inducere, quòd directum dominium ex vsucapione rerum mobilium acquiratur, vtile verò tantum ex præscriptione rerum immobilium: nempe ob vilem & abiectam rerum mobilium possessionem. l. peregrè. in prin. & l. si rem mobilem. ff. de acquir. possess. & quia facilius ac firmius res mobiles acquirantur. l. 3. §. Nerua filius. ff. de acq. possess. tamen legislator ex his, & alijs rationibus statuit, minus tempus sufficere ad vsucapiendum res mobiles, quàm immobiles: nec in qualitate dominij & distinctione directi ab vtili quidquam definiuit: imò pariter, cùm vsucapio tam de mobilibus quàm immobilibus sit necessarò accipienda, ex ea generaliter acquiri dominium censuit in dicta l. 3. tametsi iam lege duodecim tabularum sancitum esset, minori tempore acquiri mobilia, quàm immobilia. Nec distinctionem istam ita vtilem, & maximi effectus tacuissent Iurisconsulti, si ea lege ciuili Romanorum alicubi facta fuisset.

Non oberunt huic opinioni ea quæ contrariæ sententiæ authores adducunt. Et primò l. si duo patroni. §. Iulianus. ff. de iureiur. Cuius hic est contextus literæ: Iulianus ait, eum qui iurauit fundum suum esse, post longi temporis præscriptionem, etiam vtilem actionem habere debere. Hæc Iurisconsultus. Qui variè à doctoribus intelligitur. Nam quidam arbitrantur longi temporis præscriptionem in ea specie allegari ab eo, contra quem iuratum est. Vnde qui semel iurauit ex aduersarij delatione fundum suum esse, habet ex iuramento actionem vtilem, non obstante quòd aduersarius post hoc iuramentum longo tempore fundum possederit. Quasi tunc non sufficiat longi temporis præscriptio, sed sit necessaria maior præscriptio perpetua actione per delationem iuramenti: atque non tantùm habet qui iurauit actionem realem, quam priusquam iurasset habebat, quæ perpetua fuerit per litis contestationem: sed etiam actionem vtilem ex iuramento, quæ quidem actio perpetua est vsque ad quadraginta annos. l. nam & postea. §. si is qui temporali. ff. de iureiur. de quo tractat Regia lex 14. titulo vndecimo. Partita tertia. Hippo. in singul. 141. Rodericus Xuares in repetit. l. post rem. ff. de re iudic. versic. considera vltimò, & singulariter. & secundum gloss. & Alex. in dicto §. Iulianus. ac Rodericum in dicto versic. considera. locus hic Iurisconsulti, tractat de præscriptione iam cœpta tempore delationis iuramenti: vel de vsucapione post iam delatum iuramentum incipienda: quem sensum Regia lex admittit, atque post alios Iason in d. §. Iulianus. Potest aliter locus Iurisconsulti adsumi in eum sensum, vt interpretemur, post ipsam vsucapionem finitam, possessorem in iudicium vocatum opposita exceptione ac præscriptione longi temporis, iuramentum actori detulisse, eumque ex delatione iurasse. Habet enim tantam vim iuramentum ex delatione præstitum, quòd & aduersus longi temporis præscriptionem actionem vtilem iuranti acquirit: nec tantùm extinguit ius præscriptionis, quo extincto actor habet pristinam actionem directam iure dominij, sed & vtilem ex iuramenti vi acquirit ipsi iuranti. Hæc quidem interpretatio, licet Iasoni non admodum placeat, cùm is existimet non conuenire textui, deducitur à gl. ibi, in princ. & Bartol. in §. si quis iurauerit. eiusdem l. si duo patroni. tandem iuxta has interpretationes minimè obstat Iuliani responsum opinioni, quam vltimo loco aduersus communem probauimus: nec communi sententiæ suffragatur. Quòd si dixerit quis Iuliani sententiam procedere in præscriptione eius, qui iurauit, vt sit sensus, quòd is, qui iurauit ex delatione alterius fundum suum esse, si postea præscripserit rem ipsam longo tempore habere eum etiam vtilem actionem: quemadmodum eum textum intellexere Iacob. Butr. Richard. Alber. Bar. & Iason. tunc ipse respondeo, actionem illam vtilem dari ex iuramento, non ex pręscriptione: nam de viribus iuramenti agitur in eo titulo, non de viribus pręscriptionis: idcirco inibi responsum est, post iuramentum habere iurantem, qui etiam ratione tituli iuramenti præscripserit fundum bona fide, actionem vtilem ex iuramento sibi delato, non tantùm actionem directam ex præscriptione: huiusq́ue responsi non est leuis effectus, sicuti Iason post alios ibidem tradidit. Quamobrem potius probatur in dicto responso posterior opinio, quàm prior. Mihi sanè potius placet, quòd in d. §. Iulianus. præscriptio allegetur ab eo, qui iuramentum detulerat. Id enim magis consonum est Iurisconsulti menti, quàm quòd ab eo, qui iurauit, eadem non ita vtiliter proponatur: & iuxta hunc intellectum, si intellexerimus iuramentum præstitum fuisse post præscriptionem perfectam, oportet comma, & duo puncta post dictionem illam, Pręscriptionem, apponere.

Item non obest tex. in l. 1. ad fi. ff. de aqua pluuia. arcend. & in l. si quis diuturno. in princ. ff. quemad. seruit. amitta. nam in prædictis locis tantùm tractatur de vtili actione pro vtili seruitute, aut quasi seruitute: non de vtili dominio, quæ quidem distinctam habent rationem ex eo, quòd in seruitutibus agatur de re incorporali, quæ verè & propriè non possidetur, sed quasi possidetur. l. seruus. §. incorporales. ff. de acquir. rerum dom. l. sequitur. §. si viam. ff. de vsucapionib. Idcircò mirum non est, quòd seruitus acquisita præscriptione, differat ab ea, quæ consensu domini constituta conuentione sit: & appellatur quasi seruitus, vtilemque actionem habet. illa etenim, quæ pacto & conuentione sit constituta, propriè seruitus dicitur: at ea, quæ vsu temporis sit acquisita, quasi seruitus appellatur, quippe quæ non fit continuata, propria & vera possessione.

Deinde leges omnes, quæ præscribenti exceptionem competere asseuerant, non probant actionem eum non habere directam: nec ex eis constat, illum, contra quem præscriptum est, habere adhuc post præscriptionem, actionem directam. loquuntur enim de exceptione intentionis & facti, cuius meminit glo. in l. qui se debere. ff. de cond. cau. dat. de qua & nos disputauimus in principio huius Relectionis.

Vltima verò ratio prorsus est fragilis, licet ea vtantur Abb. in cap. cæterùm. de iudic. nu. 20. & Dec. ibi, num. 17. ex l. eas obligationes. ff. de cap. diminutio. dicentes, legem humanam non posse per vsucapionem dominium directum à priori domino tollere & transferre in vsucapientem: quia dominium directum competit iure naturali, cui lex ciuilis humana derogare non potest. Profectò satiùs esset viris doctrina præstantibus his rationibus abstinere, quàm ita leuiter argumentari. Quid obsecro refert quo ad iuris naturalis rationem, quòd per vsucapionem dominium directum, vel vtile potius acquiratur? cùm etiam vtile tantùm dominium sit sufficiens, vt iustè vsus ipsius rei, vtilitas & commodum liberè in vsucapientem sint translata. Deinde si lege humana non potest ab aliquo dominium directum auferri, non poterit nec in pœnam delicti rerum dominium directum à delinquente in principem lege humana transmitti, quod falsum est, & manifestè erroneum. Sic denique aduersus ipsum Panormitanum & communem, nec per triennalem vsucapionem dominium directum lege humana posse acquiri: & tamen dubio procul id acquiritur. Nec video rationem congruam, qua probari possit, dominium vtile non ita esse penes alicuius rei verum dominium iure naturali, sicut directum: quo fit, vt si directum sit iuris naturalis, ita erit & vtile. Maximè quòd & si fateamur dominum verum alicuius rei habere ius in ea, ac dominium naturali ratione & iure: id planè procedit, modò intelligamus dominium, sicut & libertatem ipsius hominis, quæ iure naturali competit cuique, subditum esse Reipub. & eius administrationibus, qui ad vtile regimen subditorum possint legibus statutis de dominio rerum, & de ipsorum subditorum personis disponere. In hoc enim palàm consensere hi, qui se reipublicæ, & principibus subdidere. Hinc etenim deducitur, ius illud naturale, quo dominium propriæ rei quis habet, quodque dictat, dominium hoc à nemine auferendum fore, habere, & assumere interpretationem ab alia eiusdem iuris naturalis ratione, qua obtentum est, homines ipsos, eorumque res subditos esse reipublicæ, eiusque principibus, vt vtilitati communitatis subueniant: atque ita in his, quæ ad eiusdem communitatis vtilitatem necessaria sunt, parere debent subditi, nec recusare possunt legum, vel principum imperia. Leges verò vsucapionem inducentes iusta ex causa, in totius communitatis vtilitatem statutæ sunt: Idcircò in controuersiam iniquitatis trahi non debent, & præterea posset dici dominia rerum non omnino esse distincta iure naturali, sed humano per particularem earundem rerum communium applicationem, de quo in reg. peccatum. tractantes de venatione, disputauimus: quamuis iuris naturalis principium sit, nemini faciendam esse iniuriam: nemini nocendum esse, & ea ratione res propria alicuius non est ab eius dominio, cum iniuria auferenda: sic etenim dominium per vsucapionem in aliquem translatum, iure potius quàm iniuria, aufertur à priori domino. Ex quibus patet responsio ad argumentationem. Nam etsi dominia rerum sint iuris naturalis, & ea quæ sunt iuris naturalis humana lege non possint auferri, non sequitur ex hoc, præscriptione, aut vsucapione dominia auferri contra ius naturale: nec ex hoc ius naturale violari, quia id potius interpretationem adsumit à ratione moderatrice, quæ & ipsius iuris naturalis pars est.

Igitur, quicquid Nostrates velint, ego constitutissimum esse propono, præscriptione quacunque, quæ iusta lege probata, & instituta sit, dominium directum vsucapienti acquiri, nec penes priorem dominum id manere: atque ideo non solùm præscribenti vtile dominium competere, sed & directum.

Verùm prior sententia, quæ frequentiori suffragio recepta fuit, plures habet interpretationes ac restrictiones, quibus eiusdem auctores eam perstringunt, & limitant. eas tradidere Felin. in rubric. de præscriptio. Ias. & alij in d. l. traditionib. Idem §. omnium. de actio. num. 72. Ioan. Hannib. in d. l. naturaliter. in repet. Rub. de vsucapio. num. 84. & sequentibus. Ioan. Igneus in d. §. domini. l. 1. ff. ad Syllania. Pręter hęc illud est adnotandum, quòd dominium directum non potest esse penes duos insolidum: & ideo iuxta communem sententiam dominium directum manet adhuc post præscriptionem penes ipsum priorem dominum: dominium autem vtile acquiritur præscribenti. At secundum opinionem communi contrarium dominium directum acquiritur præscribenti, nullumque manet apud priorem dominum ex ratione l. si vt certo. §. si duobus. ff. commodat. Vnde si alicubi scriptum sit, eum, contra quem præscriptum fuerit, dominum directum esse, id intelligendum est, olim, scilicet ante perfectam præscriptionem, vtcunque sit, etiam si obtineat ea sententia, quæ habet, dominium tantùm vtile acquiri præscribenti: hoc tamen dominium vsucapione acquisitum verum dominium est, ac directo præfertur. glo. in l. si ædes. in 1. ff. de seruitu. vrban. præd. & in l. 3. §. ex pluribus. ff. de acquir. poss. Bart. in l. 1. & ibi Iason, num. 57. ff. eod. tit. Sic & qui agit rei vendicatione obtinere debet in ea actione, si probauerit se rem illam, quam petit, legitimè præscripsisse, secundum Spec. titul. de loca. §. nunc aliqua. versic. Quinquagesimosextò quæritur. Bart. in l. minor. §. 1. col. penul. ff. de euictio. Innocent. in cap. cæterùm. de iudic. colum. pen. Felin. in rubric. de præscript. colum. 3. Abb. in c. cùm contingat. notab. 1. de decimis. Alexan. consil. 90. lib. 2. col. 3. Paulum Paris. consil. 104. lib. 31. num. 93. Bald. & Paul. Castrens. in l. cùm res. C. de proba. Panor. in d. c. cæterùm. col. penult. Balb. de præscript. 2. parte princ. colum. 3. Quorum opinio communis est. Quamobrem illud sit absque controuersia, hoc dominium vtile sufficiens esse ad agendum, & obtinendum rei vendicatione: item & ad excludendum veterem dominum agentem ex directo, sicuti & Alex. explicat in d. §. ex pluribus. colum. 3.

SVMMARIVM.

- 1 Præscriptio bona fide & titulo procedens, tribuit præscribenti actionem ad vendicandam rem ab ipso veteri domino, & an idem sit in præscriptione bona fide absque titulo tamen præcedenti.
- 2 Præscriptio, an det ius proprietatis præscribenti: & an ipse habeat rei proprietatem?
- 3 Vetus dominus rei præscriptæ ratione dominij directi poterit agere contra tertium possessorem, qui non habet causam à præscribente.
- 4 Præscriptione per in integrum restitutione extincta, an sit natiua, vel datiua actio, quæ veteri domino competit.
- 5 Dominium acquisitum per præscriptionem, an possit tolli per principem?
- 6 Dominus directus, an possit impedire confiscationem rei præscriptæ ob delictum præscribentis? His etiam adduntur alij effectus à domino directo procedentes.

§. PRIMVS.

SAtis in initio huius tertiæ partis exposuimus contrarias Doctorum sententias in ea quæstione, qua solet discuti, an dominium directum acquiratur præscribenti: ac tandem ostendimus frequentiori auctorum consensu in eam itum esse opinionem, quòd dominium directum maneat penes veterem possessorem: vtile tantùm præscribenti acquiratur. Idcircò oportet expendere, quid operetur illud dominium directum manens apud veterem possessorem: & quid referat vsucapienti acquiri dominium tantùm vtile, non directum: subijciam enim aliquot huius disputationis vtilitates.

Primùm quidem, licet verum sit, & saltem crebriori Doctorum sententia receptum, eum qui rem aliquam bona fide & titulo, decem, aut viginti annis vsuceperit habere actionem realem ad vendicandam eandem rem à veteri domino, contra quem pręscripsit, quique eam rem demum finita præscriptione possidet. l. si quis emptionis. in princ. C. de præscript. trigint. vel quadragint. ann. iuncta glo. ibi, quæ huius opinionis auctores citauit Ioann. & Bulgarum: quorum sententiam fatentur communem esse Salic. ibi & Balb. de præscript. 2. part. 3. partis princ. quæstio. 6. colum. 1. Attamen qui vsuceperit rem alterius 30. ann. absque titulo, bona quidem fide, habet actionem aduersus quemcunque possessorem ad rei vendicationem, modò non sit priori rei dominus. Nam ab hoc non poterit rem istam vendicare: idq́ue procedit propter dominium directum, quod manet apud ipsum priorem dominum, contra quem præscriptio processerat. textus optimus in d. l. si quis emptionis. §. 1. iuxta opinionem gloss. quam sequuntur Iacobus Butr. Baldus, Angelus, & Salicetus. Quorum opinio communis est, sicuti Salicetus ibi, & Balbus in dicta quæstione sexta, expressim fatentur, eandemq́ue sententiam probat textus in specie in l. 21. tit. 29. part. 3. Ego sanè, nisi Regia lex hanc opinionem probaret, contrariam potius eligerem, veramque esse censerem, sequutus Placenti. Cynum, & Alber. in d. §. 1. ea præsertim ratione, quòd præscriptio hæc tricennalis bona fide perfecta, eandem vim habet, quam præscriptio decem, vel viginti annorum, quæ cum titulo, & bona fide processerit. text. singul. in c. placuit. §. potest. 16. q. 3. Dinus in hac reg. nu. 9. Abb. in cap. illud. de præscript. colum. 3. Balbus in 2. parte princip. quæstion. 2. Idemque apparet in dicta l. si quis emptionis. §. 1. vbi simile præsidium inquit Imperator dari huic præscriptioni ei, quod dederat in initio, dicta l. si quis emptionis. præscriptioni decem vel viginti annorum cum titulo, & bona fide. Nec obstat textus in dicto §. 1. versic. ita tamen: quia referendus est ad præscriptionem triginta annorum mala fide continuatam, quæ tantùm acquirit præscribenti exceptionem iure Ciuili. Hanc item opinionem Placentini sequuti sunt Petrus & Raynerius in dicto §. 1. quorum meminit Alexan. in consil. 238. lib. 6. colum. 1. vltimo loco referens hanc sententiam, dubius tamen: sed & eam sequitur Corneus in consil. 14. col. 6. lib. 3. Ex quibus non ita est auctoritate Doctor. hæc posterior opinio destituta, quòd omnino videatur improbata.

Secundò, etsi verum sit, quòd habens dominium vtile, & agens rei vendicatione, possit in libello dicere, se dominum esse rei petitæ, ac defendi possit ea libelli asseueratio, intelligendo de vtili dominio, secundum Bar. & communem in l. sed si possessori. §. item si iurauero. ff. de iureiur. Abb. in c. Cæterùm. de iudic. num. 20. tamen si habens dominium vtile, dixerit in libello se habere proprietatem, talis libellus non procedit, nec admittendus est, nec defendi potest, quia verbum, proprietas, nusquam accipitur obliquè, vt de quasi proprietate intelligatur, auctore Baldo, in l. cùm res. ad finem. C. de probat. cuius opinio communiter recepta videtur ex traditis ab Alex. in l. si quis vi. §. differentia. ff. de acquir. posses. col. penult. defenditurque à Decio in d. c. cæterùm. nume. 17. aduersus Iason. qui in d. §. item si iurauero. numero 27. à Baldo discedit, leui profectò ratione. Errat enim Iason, dum probare vult, emphyteutæ libellum, quo se asserit proprietarium esse, defendi posse, si intelligamus ratione vtilis dominij proprietarium esse. Quod falsum est, habet siquidem emphyteuta vtile dominium debilius profectò, quàm acquisitum per præscriptionem: nam illud non vincit directum, istud verò directo præfertur. nec emphyteuta dici potest quasi proprietarius, cùm quasi proprietas dicatur in rebus incorporalibus. c. vlt. de iud. quam ob rem falsam esse censeo Iasonis opinionem, & tamen itidem falsa est Baldi, sequaciumque decisio, dum ipsi existimant, non posse procedere libellum, quo is, qui præscripsit, agens rei vendicatione, asserit se proprietarium esse, siquidem iure optimo is libellus defenditur. Est etenim text. in c. clerici. 26. q. 3. vbi dominium acquisitum per præscriptionem, proprietas appellatur: vnde obiter si Bald. opinio admittenda sit, cùm censet dictionem istam, Proprietas, non accipi obliquè, nec posse intelligi de dominio vtili, sed omnino intelligendam esse de directo dominio: infero ex d. c. clerici. manifestè reprobari communem sententiam, quæ existimatione auctorum definiuit, præscriptione dominium vtile tantùm acquiri. At nihilominus ipse opinor dictionem istam obliquè adsumi quandoque pro quasi proprietate, quemadmodum constat in rubric. de causa possessionis & proprietatis, sub qua in ipsius tituli tractatu de quasi proprietate agitur.

Tertiò ab ipsa communi sententia deducitur, quòd vetus possessor dominus directus rei vsucaptæ & præscriptæ, ratione dominij directi penes ipsum remanentis agere contra eum, qui non præscripsit, nec ius habet à præscribente, obtinet tamen, & possidet rem præscriptam: nec hic ea conuentus actione poterit excipere de iure præscribentis: sicuti respondent Dinus in hac regul. num. 21. Petrus in dicta authent. nisi tricennale. quem ibi sequuntur alij. & Balb. de præscriptio. secunda parte princ. 2. quæstio. Quorum opinio communis est, secundum Alciatum in rubric. de præscript. nu. 10. Qui censet hanc sententiam procedere, etiam si teneamus per præscriptionem acquiri dominium directum præscribenti, quia non inconuenit, quòd dominium directum sit apud duos: apud vnum auctoritate legis, apud alium naturalis cuiusdam traditionis iure. Idem repetit ipse Alciatus in l. traditionibus. C. de pactis. quod apud me dubium est: scio etenim idem dominium non posse penes duos insolidum esse. d. l. si vt certo. §. si duobus. ff. commodat. Nisi dixerit quispiam dominium directum acquiri præscribenti ad effectum, vt is possit rem ipsam defendere etiam à veteri domino & possessore, & eam vendicare ab eodem, & ab alio quocunque. Hoc autem ius dominij directi non est penes alium, qui nullam habet causam à præscribente: idcircò conuentus is in iudicio actione reali ab eo, qui probat eiusdem rei dominium, non potest allegare dominium illud extinctum esse præscriptione, cùm reus iste nec præscripserit, nec ius habuerit à præscribente. Non inficior adhuc difficillimè posse hanc opinionem defendi, si vera est conclusio, quam aduersus communem probauimus, asseuerantes, dominium directum præscribenti acquiri: non enim habet vllum ius agendi antiquus possessor, cui non suffragatur. l. si quis emptionis. §. 1. de præscrip. 30. vel 40. annor. quia is text. procedit in præscriptione mala fide continuata. Fortassis poterit obtinere hæc opin. Petri, & aliorum, inspecta quadam æquitate, quæ dictat, veterem dominum, & possessorem agentem rei vendicatione, minimè posse excludi ab alio quàm à pręscribente, vel ab eo ius & causam.

Quartò, hinc colligitur interpretatio receptæ cuiusdam sententiæ, qua obtentum est, actionem datiuam minimè transire ad hæredes, quamuis natiua benè transeat. glo. celebris in l. cùm precariò. ff. de precario. quam dicit peregrinam esse Ias. in l. iuris gentium. col. 2. ff. de pact. tametsi eam esse falsam probare conatur Fortun. in d. l. iuris gentium. ex eo, quòd cùm à lege detur actio, nulla ratio dictat, quin & ea ad hæredes transeat. l. à Titio. ff. de verb. obli. Et pręterea actio, cuius meminit l. quoties. C. de donat. quæ sub modo ad hæredes transit: quod inibi apparet, & tamen datiua est, secundum Bar. in l. 1. ff. de actio. & obli. probatur igitur actionem datiuam ad hæredes transire, contra prædictæ gl. conclusionem: qua verò præmissa infertur actionem competentem illi, aduersus quem fuerit vsucaptum & præscriptum, concessa contra vsucapionem restitutione in integrum, ad hæredes eius transire, quia natiua sit, propter dominium directum, quo nondum per præscriptionem fuerat priuatus antiquus possessor, quod in specie declarat Bartol. in l. vlt. C. ex quib. caus. maior. quem ibi Doctores sequuntur, & Iason in §. rursus. de actionib. num. 80.

Hinc subinfertur, propter actionem istam natiuam, quæ per rescissionem competit, fructus etiam restitui ei, cui conceditur in integrum restitutio: quod minimè obtineret, si actio foret datiua, tunc enim fructus non restituerentur, cùm actio noua modò detur, sicuti Salic. adnotauit in l. vlt. col. penult. C. ex quib. caus. maior. cuius opinio quo ad partem vltimam, mihi dubia videtur: ex ea enim sequeretur, quòd si actio omnino sublata per restitutionem in integrum restituatur, nequaquam fructus erunt restituendi: quod est contra Iurisconsultum, in l. quod si minor. §. restitutio. ff. de minori. à quo satis apertè colligitur, concessa in integrum restitutione, non tantum rem ipsam, aut actionem restitui, sed & fructus. deducitur enim qui restituitur ad illum statum, quem habuit ante læsionem perfectam. Hæc refert actionem omnino iam extinctam à lege dari beneficio restitutionis, vel natiuam restitui: hoc manifestè patet. Nam per contractum, & spontaneam traditionem titulo venditionis transfertur dominium directum: nec apud venditorem manet, & tamen si venditor aduersus contractum restituatur, is habebit actionem ad rem ipsam, & ad fructus, cùm ante restitutionem nec directam, nec vtilem actionem haberet. Quin & contra Salicet. vrget, quòd si quis nactus sit restitutionis beneficium aduersus vsucapionem triennalem, quæ directum dominium transtulit in vsucapientem, nullo quidem iure actionis, nec dominij manente apud veterem dominum & possessorem, restitutionis ratione res ipsa cum fructibus redditur: his ergo constat opinionem Salic. dubiam esse. Illud tamen ex hac disputatione deducitur, maximum esse discrimen, an rescissoria actio per prætoris restitutionem data, ac restituta, sublata præscriptione, detur, & competat. domino directo, qui ante restitutionem directum habebat dominium, an nullum habenti rei dominium, quia priori casu datur actio directa, posteriori vtilis: nec par ius est vtriusque, imò dissimilium, vt constat ex notatis per Bart. in l. 1. ff. de actionib. & oblig. col. 3. Iasonem in l. cùm fundus. §. seruum tuum. nu. 15. ff. si cert. peta. quo in loco tractat, vtilem actionem non habere priuilegia directè.

Quintò, hinc etiam patet, illum, contra quem, sit pręscriptum absque restitutione in integrum habere actionem rescissoriam, si verum est, quòd is habeat directum dominium: nam si non retinet dominium illud directum, restitutio necessaria est, vt actio rescissoria competat, iuxta resolutionem Bart. in l. in honorarijs. ff. de action. & obligat. Salic. in l. vlt. C. quibus ex caus. maior. 2. colum. Angel. in d. §. rursus. de actio. Sed hæc illatio non procedit ex eo, quia communis opinio Bart. distinctionem reprobat, sicuti fatetur Iason, eum sequutus in dict. 1. rursus. num. 82.

Sextò, ex his quibusdam placet, dominium acquisitum per præscriptionem tolli posse per principem sine causa, quia vtile est, non directum. sic Bald. censuit in l. vltim. colum. 2. C. senten. rescind. non poss. quem sequitur Deci. in c. quæ in ecclesiarum. de constit. num. 26. verùm Felinus ibi. numer. 49. tenet contrariam sententiam. Etenim quamuis modus acquirendi dominium hoc sit de iure humano, & illum modum princeps possit tollere, dominium tamen ex hoc iure acquisitum, iustum censetur, nec illud poterit princeps sine causa tollere: nam maximam irrogaret iniuriam ei, qui rem acquisiuit lege humana, & iusta permittente, quod Felin. probat, alios allegans, cui etiam patrocinantur, quæ eleganter tradit Fortun. in l. Gallus. §. & quid si tantùm. ff. de liber. & posthum. col. 132.

Septimò non inutiliter infertur, quòd licet alioqui legatum rei propriæ ipsius legatarij, non teneat tanquam inutile. l. 1. C. com. de leg. & in §. si rem. Instit. de lega. tamen si legatarius rem præscripserat aduersus legantem, tenet legatum, ac valet, vtileque censetur propter directum dominium, quod mansit penes ipsum testatorem, & propter alia, quæ superiùs commemorauimus.

Octauò eadem ferè ratione hinc datur & constituitur intellectus ad communem Iurisconsultorum conclusionem, qua traditum est, quòd testator legando rem alienam, etiam si ea sit hæredis, non transfert in legatarium dominium, secundum ea, quæ adnotantur in l. 1. C. communia de lega. nos item explicuimus in c. Raynaldus. de testa. §. 1. in prin. Nam si rem legatam hæres aduersus testatorem pręscriptione acquisierat, transfertur in legatarium dominium illud directum, quod testator habebat: cui non præfertur dominium vtile hæredis, quia ipse tenetur ad legatum.

Nonò ab eadem radice constat, non esse inutile legatum, etiamsi extraneus ante aditam hæreditatem legatam rem vsuceperit per præscriptionem: potest enim esse vtile ratione directi dominij, secundum Bald. in l. 1. C. com. de legat. num. 23.

Decimò, eodem iure defenditur quod adnotauit Ripa in l. nemo potest. numero 103. ff. de legat. 1. qui expressim, & in specie scribit, veterem dominum, & antiquum possessorem, contra quem est res iusta præscriptione acquisita vsucapienti, posse eandem rem absque peccato, & iustissimè retinere, si post perfectam vsucapionem ad eum deuenerit. Hanc tamen opinionem ipse dubiam esse opinor. Etenim videtur, quòd teneatur hic, qui modò rem possidet, eam restituere vsucapienti, si verum est ipsum ex humana, & iusta lege dominium eiusdem rei adhuc vtile tantùm acquisisse. Nam si hoc dominium eius proprium est, etiam in animæ iudicio, sicuti §. seq. probabitur, nulla ex causa iusta poterit id eo inuito alter retinere.

Vndecimò ex suprascripta Doctor. resolutione probari potest, dominium directum, aduersus quem est vsu captum ex longo tempore, posse impedire confiscationem rei præscriptæ, ne ea fiat ob delictum præscribentis: sicut posset illam rem iam vsucaptam ratione directi dominij à tertio possessore vendicare: quod in specie ita visum est Ioanni de Platea, in l. vlt. 2. quæst. C. de bonis vacant. lib. 10. cuius opinio mihi dubia semper visa fuit. Nam licet dominus hic directus, cuius res præscriptione longi temporis acquisita fuit præscribenti, possit illam à tertio possessore, qui nec præscripsit, nec ius habet à præscribente, vendicare. Fiscus tamen causam habet à præscribente, & succedit in ius præscribentis: idcircò non poterit impediri ratione directi dominij confiscatio. Deinde alia ratione iustissimè refellitur Plateæ sententia. is enim qui præscripsit, poterat rem illam liberè alienare, sicuti iuris apertissimi: confiscatio verò non impeditur nisi eo casu, quo non poterat criminis reus alienare liberè bona, quorum confiscatio tractatur. Bart. communiter receptus in l. si finita. §. si de vectigalibus. ff. de dam. infect. num. 12. quibus rationibus existimo non posse Plateæ opinionem veram esse.

Duodecimò ex distinctione communi omnium consensu recepta deducitur, triennali vsucapione actionem tolli ipso iure, ita quidem, quòd priori domino nulla competit actio ipso iure, secundum Fel. in cap. ad aures. de præscr. num. 4. tametsi longi temporis præscriptione actio ipso iure non tollatur, sed ope exceptionis. text. optim. in d. c. ad aures. Et est communis opinio, vt testatur Balb. de præscript. parte 1. q. 8. qui, & Fel. in d. c. ad aures. in specie asserunt, posse nihilominus iudicem agentem ex officio repellere, argumento deducto ex glos. in l. vbi pactum. C. de transact.

Decimotertiò hinc poterit perpendi pulchra decisio Baldi in c. 1. §. si quis per triginta. si de feudo fuerit controuer. col. vlt. qui auctoritate Gulielmi de Cuneo, in l. si quis emptionis. C. de præscript. triginta vel quadrag. ann. q. 2. scribit, dominum directum, aduersus quem res est præscripta, posse ratione directi dominij eandem rem præscribere titulo pro suo, absque alio speciali titulo, si possessionem rei bona fide obtinuerit. quam sententiam Balbus sequitur de præscriptio. 3. part. quæst. 12. atque hic dubio procul est huius controuersię insignis effectus.

Decimoquartò, ab hoc directo dominio, quod secundum opinionem communem manet apud veterem dominum & possessorem, infertur, quòd si quis rem ab alio primò præscriptam demùm tempore legibus definito præscripserit, & res illa ad tertium quendam possessorem non habentem causam ab vltimo præscribente peruenerit, ac simul aduersus eum actionem ad iudicium deduxerit antiquus eiusdem rei dominus, & possessor: item is, qui rem primò præscripserat, præfertur dominus directus ratione dominij directi, quod nondum amisit: quemadmodum voluit Petrus à Bella Pertica in d. l. si quis emptionis. 2. col. de præscriptio. triginta vel quadraginta annorum.

Hæc sanè tractauimus, vt planè ostenderemus plurimum referre, quòd præscribens dominium directum, an vtile, vsucapione acquisierit, siquidem dominium directum manens penes veterem possessorem, contra quem præscriptio processit, maximam habet atque affert vtilitatem, tametsi, quod ingenuè fateor, veriorem esse censeam opinionem illam, quæ dictat, etiam dominium directum acquiri præscribenti.

- SVMMARIVM.
- 1 Præscriptio iuxta leges humanas perfecta, etiam in animæ iudicio præscribentem defendit, quamuis ipse post completam præscriptionem habeatur scientiam rei alienæ.
- 2 Ratio legis inducentis præscriptionem, an in animæ iudicio cesset?
- 3 Quid de præscriptione aduersus eum, qui nullam negligentiæ culpam habuit?
- 4 Præscriptionis exceptio etiam ab arbitratore admittenda est.

§. SECVNDVS.

PRæterea, quæ de viribus præscriptionis tractata fuere in proximis paragraphis, illud non infrequenter quæritur an in animæ iudicio qui rem aliquam præscripsit titulo, & bona fide, ac tempore legibus definito, teneatur eandem rem restituere, si post perfectam præscriptionem habeat scientiam, & sciuerit, rem illam alienam fuisse: vel an possit eam rem tutè quo ad Deum possidere, & retinere? Etenim Ant. in c. vigilanti. de præscript. Bartol. in extrauag. ad reprimendum. in verbo, denunciationem. Ioan. Andr. in hac regul. possessor. Alciat. in l. quinque pedum. in princ. C. finium regundo. Summa Rosella in verb. præscriptio. in ea sunt sententia, vt existiment, non posse iustè in animæ iudicio retineri rem legitimo tempore, & bona fide præscriptam, si is, qui præscripsit, post perfectam iure præscriptionem, sciuerit rem illam alienam fuisse ante præscriptionem. Quasi in conscientiæ iudicio illud obtineat, quòd nemo cum aliena iactura locuples efficiatur. regul. locupletari. de reg. iuris, in 6. Et præterea, quia humana lex vsucapionem & præscriptionem inducens, eam tantùm induxerit quo ad hoc, vt præscribens in iudicio exteriori eo titulo præscriptionis sit munitus, nec tamen per hoc quicquam iuris lex tribuit præscribenti.

Cæterùm contrariam sententiam possumus non admodum difficili probatione veram esse ostendere, quamobrem in hac quæstione vnicam constituimus conclusionem. Qui rem alienam iuxta legis humanæ constitutiones vsuceperit, aut præscripserit, potest iustissimè eam possidere in animæ iudicio, nec tenetur eam veteri domino restituere, etiam si sciat rem alienam fuisse. Hæc assertio præmittit ad eius veritatem præscriptionem iure humano perfectam titulo, bona fide, & tempore legibus definito: & deinde quòd scientia rei alienę habita sit post iam perfectam pręscriptionem. Probatur conclusio ex eo, quòd lex iusta in animæ iudicio vim obtinet, ac seruanda est. glo. communi omnium consensu recepta in c. quæ in ecclesiarum. de constitut. S. Thomas 1. 2. q. 96. artic. 4. lex verò inducens præscriptionem iusta est, sicuti iam probauimus: & ea transfert dominium in vsucapientem: igitur hæc dominij translatio, & in animæ iudicio seruari, & rata haberi debet. Deinde si vera foret prior opinio, sequeretur, comperta veritate rei, posse iudicem interioris fori, & iudicem exteriorem contraria pronunciare, & vtrunque iustè: quod adeò absurdum est, vt quiuis mediocri præditus eruditione hoc minimè posse contingere palam testetur. Siquidem vterque Iudex tenetur ius suum vnicuique reddere, ac iustitiam in pronunciando amplecti, vt iudicium æquum sit. Idcirco impossibile iure censetur contrarias sententias ex iustitia ferri in eadem re, & iuxta eandem cognitionem: vnde vel altera necesse est quòd sit iniqua, vel parem vtraque habere debet definitionem. At si is, qui præscripsit rem aliquam bona fide, & titulo, eam in iudicio petierit ab eo, qui olim fuerat illius rei dominus, iustissimè per iudicem damnatur possessor olim dominus ad restitutionem rei petitæ, eaque res adiudicatur præscribenti, qui iudicis & legis auctoritate potest eam obtinere. Mihi profectò, vt liberè quid in hac quæstione, & similibus sentio, expressim, & ingenuè fatear, satis certum est, eum, qui habet auctoritatem legis humanæ, & iustæ, minimè procedentis ob præsumptionem, sed ad rationem illius veritatis, quæ & in animæ iudicio cognita est, tutum esse quo ad Deum, nec teneri ad restitutionem: quod in c. cùm esses. de testamentis. itidem in simili controuersia probare conatus sum. Denique hanc principalem conclusionem, quam in hoc articulo exposuimus, veram esse censent, gl. Panor. Collectari. Aegidius & alij in d. c. vigilanti. Innoc. in c. cura. de iure patronat. Bald. in consilio 315. lib. 3. Thomas quodlib. 12. art. 24. Conrad. de contract. q. 15. concl. 3. & 4. Scotus, Paluda. & Maior in 4. sent. distin. 15. quæst. 11. Adria. in tract. de restitutione. c. de præscriptione. Ioan. Medina de restit. q. 18. Dominic. Soto lib. 4. de iustit. & iur. q. 5. artic. 4. Dec. in c. 1. de constit. num. 18. Francis. Balbus de præscript. 2. part. 3. part. princip. q. 9. quam opinionem communem esse fatentur eam sequuti Florent. 2. part. titul. 1. cap. 15. §. vltimo. & Syluest. in verbo, præscript. 1. §. 13. Non oberit huic opinioni, quod Alciat. comminiscitur, scribens, in animæ iudicio cessare potissimam rationem, ex qua præscriptio iure humano instituta est, scilicet, vt lites exterminentur, quæ alioqui forent in Republica frequentissimæ, nisi lex vsucapionis & præscriptionis introducta foret. Nam licet hęc ratio in animę iudicio non obtineat, sed tantùm in foro exteriori, quo ad Reipublicę administrationem, id tamen sufficit ad iustitiam legis humanę, quę quidem iustitia efficit, vt lex quęcunque non solùm in foro iudicij exterioris, sed & in foro conscientię seruanda sit, cùm vtrobique iustitia legis obtineat. Quod secus esset, quando in animę iudicio cessaret iustitia legis humanę, quę apud exteriorem iudicem vigorem habet: sicuti constitutissimum est de lege humana procedente à pręsumptione: ea enim lex iusta est in foro exteriori & interiori, propter pręsumptionem, & tamen si de veritate constet, vbique deficit: sed frequentissimè in foro animę, vbi veritas semper est tractanda, nec locus est pręsumptionib. Et adhuc in hac specie non est lex iniusta, nec eo nomine censetur, sed ab ea receditur, quia deficit ratio, ex qua iustitia legis deducitur. Quamobrem satis est ad iustitiam humanę legis aliquid vt certum statuentis, eius rationem foro exteriori, & reipublicæ conuenire, vt ipsa lex iusta vtrobique & in foro animæ censenda sit: tametsi in animę iudicio plerunque seruari lex non debeat ob varias causas, præsertim ob materiam subiectam, ex qua legislatoris mens constat, quæ eò dirigitur, vt in interiori foro minimè ad praxim eius lex admittatur. Sic sanè lex humana agens de præsumptionibus, vel pœnam delinquentibus statuens, & his similes, iustæ quidem leges sunt in vtroque foro, & apud Deum, & apud homines, non tamen sunt omnino seruandæ in iudicio interiori propter subiectam materiam, secundum quam humani & diuini legislatoris intentio in id tendit, vt in eo iudicio leges istæ minimè seruentur. Quo fit, vt lex humana etiam in foro animæ admittenda sit, quamuis ratio, ex qua originem habuit, propria sit fori exterioris, nec foro interiori conueniat. Etenim tunc deficiente ratione legis, deficit & ipsa lex, quando deficiente ratione legis, deficit & ipsius legis iustitia. Hoc verò longius repetam ad huiuscemodi examen, ne quis statim in quancunque argumentationem impingat. lex equidem præscriptionem & vsucapionem inducens, varias rationes ad eius iustitiam habuit, quæ in id tendunt, vt Reipublicæ tranquillitas statuatur. Nam vsucapio introducta est, vt certa sint rerum dominia, vt lites, & contentiones in Republica effugiantur, vtque negligentia dominorum, qui res proprias tanto tempore repetere non curant, aliqua ex parte puniatur: quò diligentior quisque sit, videns sibi nocere negligentiam. Hic est finis à lege humana prætensus in vniuersum. Nec tamen statim cessabit lex, si aliquo tempore, aut aliquot casibus hæ rationes deficiant, nisi in vniuersum defecerint. Ratio siquidem legis, quæ vniuersalis est, & in finem vniuersalem tendit, legem ipsam integram, & omnino inuiolatam tutatur, nisi in vniuersum cessauerit, etiam si aliquot casibus, aliqua ex parte defecerit. vnde leges humanæ vsucapionem statuentes minimè deficient, quamuis earum rationes aliquando defecerint, nisi in vniuersum deficiant: quia ratio vera huius legis, eiusque finis vniuersalis est. Sic etiam si in animę iudicio non sit locus litibus, nec dominiorum incertitudini: attamen adhuc manet lex vsucapionis inconcussa, cùm eius ratio non cessauerit in vniuersum: quod semper est hac in re considerandum, maximè quia iustitia legis adhuc defenditur, & perpetua est quo ad forum exterius, idcircò & perpetua esse debet quo ad animæ iudicium, quicquid Alciat. excogitauerit.

Ex his primò constat, opinionem glo. Imol. & Panormit. veram esse etiam in eo casu, quo antiquus rei possessor, & dominus nullam negligentiæ culpam contraxerit: etenim & in hac specie præscriptio lege humana perfecta tutum reddit in animæ iudicio eum, qui præscripsit. quam sententiam probant Innoc. in c. quia plerique. de immunit. ecclesiæ. & Syluest. in verb. præscriptio. 1. q. 14. dum tenent, eum qui rem aliquam præscripserit, tutum esse in animæ iudicio, etiamsi possit dari aduersus præscriptionem restitutio in integrum, interim donec pręscriptio per restitutionem in integrum rescindatur, & tamen aduersus præscriptionem tunc restitutioni locus est, cùm ipse dominus, aduersus quem præscriptio procedit, nullam culpam habuit, nec vllam negligentiam contraxit, quemadmodum statim explicabimus, præsertim si dominus maior sit vigintiquinque annis: nam minoribus propria negligentia non nocet, quia eis restitutio concedatur ad læsionem vitandam. Sed & hoc Corollarium probatur aduersus Maiorem, & Adria. alia ratione, qua constat, rationem illam vsucapionis, vt negligentes puniantur, non esse principalem, nec vnicam introducendæ pręscriptionis, vt constat. Imò etsi esset vnica, cùm sit vniuersalis, vt cesset lex, deberet & ipsa ratio in vniuersum cessare.

Sententiam contra Adrianum defendit, & probat Domini. Soto. libr. 4. de iust. & iur. q. 5. artic. 4.

Secundò infertur, legem humanam, quæ præscriptionem induxit, non esse pœnalem, nec conditionem legis pœnalis habere, quod patet: quia etsi inter alias huius legis rationes ea vna sit, vt puniatur negligentia, quam habuit dominus in repetendo, & negligendo rem suam, eamque procurando, adsunt tamen huius legis potiores rationes, nempe, vt dominia rerum certa sint, litestque è Republica exterminentur, quamobrem non fuit principaliter statuta vsucapio in pœnam negligentiæ. Nam & vsucapio, præscriptioq́ue aduersus ignorantem, & eum qui nullam commiserit negligentiam, imò fuerit diligentissimus in procurando propriam rem, procedit, & vires obtinet. text. optim. in d. c. vigilanti. l. vltim. C. de longi temp. præscript. Regia l. 18. titul. 29. partic. 3. siue hæc ignorantia sit circa ipsam præscriptionem, quia dominus ignorat possidentem præscribere: siue circa ius & titulum ipsius rei, quia ignorat se ius in re per alium possessa habere: siue ignoret factum, ex quo competit ius in re illa, quam alius, qui præscribit, possidet: sicuti probatur in d. l. vlt. & gloss. in d. c. vigilanti. in verb. latentibus. vbi Felin. colum. 4. Balb. de præscript. 4. part. 4. partis principal. q. 28. Socinus in l. cùm filius. §. in hac. colum. 5. ff. de verborum obligationib. qui expressim improbant, & falsum esse ostendunt, quod in hac re tradit Petrus Perusinus in tract. de quarta episcopali. c. 2. ad finem: scribens, præscriptionem procedere aduersus ignorantem, quando is ignorat alterum præscribere, scit tamen se ius in re habere, sed minimè procedere contra eum, qui ignorat ius in re habere: vel etsi sciat se ius habere, ignorat tamen factum & initium, ex quo ius illud sibi competat. Etenim hęc distinctio Petri falsa est, nec potest subsistere propter generalem decisionem text. in d. l. vltim. C. de longi temp. præscript.

Tertiò ab eadem radice colligitur, non esse admitten dam denunciationem Euangelicam contra illum, qui rem alienam bona fide, & iuxta legis humanæ conditiones præscriptione acquisiuit: cùm is nequaquam peccatum committat rem illam detinendo, etiam si habuerit scientiam rei alienæ post perfectam præscriptionem: quod latè tradunt Doctores in c. nouit. de iud. vbi Dec. optimè. num. 11. & Balb. de præscript. 2. part. 3. part. princ. q. 10.

Quartò hinc deducitur, falsam esse opinionem Ioannis Andre. in hac regul. possessor. quem Collectarius sequitur in capit. vltim. de præscript. dum vterque existimat, eum qui præscripsit rem aliquam bona fide, & titulo, alijs legis humanæ seruatis conditionibus, non posse absque animæ læsione eam contra priorem dominum defendere. Etenim si iuxta receptam sententiam potest illam rem in animæ iudicio possidere, nec tenetur ad eius restitutionem, profectò dubio procul constat, eandem posse iustissimè ab exactione prioris domini defendere.

Quintò subdeducitur ex his priorem dominum, contra quem res est iustè præscripta, minimè posse absque læsione conscientiæ, & peccato, rem hanc furto, aut alio modo clàm ab illo, qui præscripsit, rapere, nec vti aliqua compensatione. Nam lex iusta dominium ab eo transtulit in præscribentem: & ideò rem alienam auferet à vero domino: quod in specie admonet Alfonsus à Castro lib. 2. de potest. legis pœnalis. cap. 5. tametsi verus dominus possit propriam rem ab alio iniquè detentam, quam alio modo non potest consequi, furto vel rapina, aut compensatione sibi habere. gloss. in capit. ius gentium prima distinct. cuius nos mentionem fecimus in cap. 2. libr. 1. Variarum resolut.

Sextò hinc perpendi poterit decisio Angel. in l. 1. C. de præscriptio. trigint. vel quadragint. annor. quo in loco existimat non esse admittendam exceptionem præscriptionis, etiam iustæ, coram arbitratore, qui procedere tenetur de æquitate, vt bonus vir. idem tenet Bal. in d. l. prima. vers. item si causa. Hæc equidem sententia falsa est, cùm arbitrium boni viri debeat instrui à iuris vtriusque constitutionibus, iuxta notata per Alexand. in l. si sic legatum. in princip. ff. de legat. 1. Felin. in capit. 1. col. 2. de constitu. Et præterea iustissima est pręscriptionis exceptio, & maximè vtilis Reipublicæ, sicuti superius explicuimus: igitur ab arbitratore admittenda omninò est, atque ita Bart. notat in Extra. ad reprimendum. in verbo videbitur. in fine. Imola & Doctor. in dict. l. si sic legatum. Matthes. notab. 14. Aretin. in cap. dilecti filij. colum. secunda. de iudic. Ioan. Crot. in l. nemo potest. folio penultim. colum. 1. ff. legat. 1. Catellia. Cotta. in memorialibus, dictione, præscriptio. Roman. in Rubric. de arbitris. colum. prima. Felin. in d. capit. dilecti. colum. 2. & in dict. capit. 1. de constitu. col. penultim. quorum opinio communis est. Est ergo hoc in tractatu potissimùm obseruandum, vsucapionem & præscriptionem, iustitiæ atque æquitatis rationem habere: ex qua præscribens etiam apud diuinum tribunal ius illæsum habere valeat.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Maioribus ætate aduersus præscriptionem datur in integrum restitutio ex causa iustæ, & probabilis ignorantiæ.
- 2 Quid de præscriptione quadragenaria, centenaria, & tricennali?
- 3 Quadriennium ad petendam in integrum restitutionem non currit ignoranti.
- 4 Ecclesia, & minor, restituuntur aduersus præscriptionem, etiam quadragenariam.

§. TERTIVS.

OBiter ad probationem eius conclusionis, quam in proximo §. probauimus, itidem explicuimus, præscriptionem aduersus ignorantem optimè procedere, secundum frequentissimam Doctorum sententiam, atque ideò agendum est de ea quæstione, qua quæri solet, an detur contra præscriptionem restitutio in integrum maioribus ætate ob clausulam generalem, si qua iusta causa videtur, ex capite iustæ ignorantiæ? Qua de re conclusionem vnicam exponam, aliquot declarationibus eidem adiunctis.

Maioribus ætate aduersus præscriptionem datur in integrum restitutio ex causa iustæ, & probabilis ignorantiæ. Hæc conclusio probatur in l. prima. §. vlt. ff. ex quibus caus. maior. text. item in l. prima. §. si quis autem. ff. de itinere actuque priuat. vbi Bart. hanc conclusionem tenet. idem gloss. in l. si partem. §. primo. in verb. non vtendo. ff. quemadmodum seruit. amit. Abbas & Fel. in c. vigilanti. de præscriptionibus. Iason in §. rursus. Inst. de actionib. num. 59. quorum opinio communis est secundum Ias. in l. 2. num. 185. C. de iure Emphyteuti. Dec. in consil. 29. Balb. de præscript. 4. part. 4. part. princip. quæst. 29. & Socin. iuniorem in consi. 70. nu. 21. lib. primo. Horum omnium ea est vnanimis sententia, vt conclusio suprascripta obtineat, quo ad præscriptionem decem vel viginti annorum. At in præscriptione quadrag. annorum plerique dubitarunt, an restitutio sit concedenda contra istam præscriptionem ex capite probabilis ignorantiæ. Etenim quibusdam visum est etiam aduersus quadragenariam pręscriptionem concedendam fore in integrum restitutionem, ob easdem causas, nempe ob ignorantiam iustam, & probabilem. Sic sanè censent respondendum esse, Imol. in cap. vltimo. folio penultim. de præscript. Alexand. consil. 71. numer. 3. & consil. 84. numero 3. libro 1. Socin. in l. cùm filiusfamiliâs. §. in hac. col. vlti. ff. de verb. obligat. quam opinionem fatentur eam sequuti communem esse Feli. in d. c. vigilanti. 2. colum. Balb. in d. quæst. 29. Nicol. Boêri. in quæst. 39. numer. 6. & Alexand. in consi. 169. lib. 2. num. 15. quibus obstat text. in l. omnes. C. de præscriptio. trigint. vel quadragin. annorum. & in l. vltim. C. de fund. patri. libr. 11. vbi expressim probatur, præscriptionem quadragenariam plenissimam inducere securitatem. Et tamen quoties plenissima inducitur securitas, locus non est restitutioni in integrum. gloss. in l. ait prætor. §. permittitur. in verb. imputandum. ff. de minoribus. Huic rationi accedit gloss. in Clemen. 1. in verbo, lapsum. de in integrum restitu. quæ asseuerat, non esse dandam in integrum restitutionem aduersus tempora quadraginta annorum. vnde Bart. opinio in quadragenaria pręscriptione minimè erit admittenda, imò in integrum restitutio neganda est maioribus, qui iustam habuerunt ignorantiam, quemadmodum tenuerunt Alexand. in consil. 151. lib. 2. colum. vltim. idem Alexand. in l. 3. §. Labeo. ff. de acquirend. possessio. in fine. & Areti. consi. 103. 1. & 2. colum. idem in l. qui vniuersas. §. vlti. ff. de acquiren. posses. Deci. in dict. consil. 29. idemmet consil. 154. & in l. 2. C. qui admitti. Curtius senior cons. 82. col. 4. Barbat. cons. 41. nume. 18. in volum. 1. Carol. Molinæ. in d. Alexand. consi. 151. col. vltim. eandem opinionem sequuntur, dicentes communem esse, Socin. consi. 2. colum. penult. libr. 3. Antonius Rube. consil. 56. Socin. iun. consil. 54. libr. 1. & consil. 76. numer. 102. libr. eodem. & consil. 145. numer. 76. eiusdem volum. Vnde manifestè constat rem hanc dubiam esse admodùm, tam quo ad conclusionis veritatem, quàm quo ad auctorum Catalogum, ex quo possit deduci, quæ sit in hac controuersia magis communis opinio. Nihilominus ego censeo posteriorem sententiam iure veriorem esse, in praxi potiorem, inspectis his, quæ de iustitia præscriptionum paulò antè tradita fuere.

Cæterùm quo ad præscriptionem centenariam, & eam, quæ immemorabilis sit, quidquid de quadragenaria fuerit controuersum, expeditissimum est, non admitti in integrum restitutionem aduersus has præscriptiones, sicuti adnotarunt Barb. in d. cons. 41. lib. 1. numer. 18. Iason consil. 209. lib. 2. Socin. iun. in d. consil. 76. nume. 102. & sequentibus. Paul. Parisi. cons. 23. num. 221. libr. 1. penes quos res ista videtur nullam habere dubitationem. Adhuc tamen non desunt, qui quantum ad centenariam præscriptionem, contrarium probauerint, asseuerantes, aduersus eam restitutionem in integrum concedendam esse. Etenim de immemoriali præscriptione non potest iustè controuerti, ob difficilimam probabilis, & iustæ ignorantiæ probationem. Sed indistinctè aduersus quamlibet præscriptionem, etiam centenariam, restitutionem concedendam esse maioribus, ex capite iustæ ignorantiæ, probare conatur Aymon Sauilli. in tract. de antiquit. tempo. 4. part. cap. materia ista. num. 44. quo in loco numer. 56. defendit opinionem illam, quam paulò antè retulimus, quaq́ue assertum à quibusdam est, etiam aduersus quadragenariam præscriptionem dari restitutionem in integrum maioribus ętate ex causa iustæ ignorantiæ, atque vtitur ratione quadam, quam ipse censet fortissimam esse.

Scribit sanè Bald. in l. falsam. C. si ex falsis instrumentis, quòd quadriennium datum à lege ad petendam restitutionem in integrum, vtile est ab initio, nec currit ignoranti, licet petita non fuerit restitutio centum annis. Idem adnotarunt Alexand. consil. 89. lib. 2. num. 10. & cons. 150. lib. 7. colum. 2. Ias. in Authen. quas actiones. C. de sacrosanctis ecclesijs. colum. 9. Dec. in consi. 36. col. vltim. Card. in Clem. 1. de in integrum restitut. 25. q. Paul. de Castro in l. vltim. C. de dolo. optimus text. in l. vltim. C. de tempo. in integr. restitu. Pet. Boëri. in dict. decis. 39. numer. 4. Iason & alij, quorum meminit hanc opinionem sequutus Aymon in dict. cap. materia ista. numer. 45. ex quibus & alijs, quorum latissimè mentionem fecit Tiraquel. libr. 1. de retract. §. 35. glos. 4. numer. 43. apparet Baldi sententiam communem esse, eamque probauerunt Panorm. in c. 1. de præscript. col. vltim. & inibi Felin. hac denique opinione præmissa vrget Aymon aduersus posteriorem sententiam, dicens, non posse vllo pacto probari, quòd præscriptio quadragenaria excludat restitutionis in integrum auxilium. Nam illud compertum est, aduersus triginta annorum præscriptionem hanc restitutionem concedi, vt fatentur hi, qui de quadragenaria præscriptione hoc ipsum negarunt. Ergo & ea concedi debet contra præscriptionem quadraginta annorum, cùm ratione quadriennij dati ad petendam restitutionem in integrum, ius petendi eam, illæsum, & saluum sit post triginta annos, & alios triginta, ac quadraginta, ex ignorantia læsionis, iuxta Baldi sententiam. Fit igitur, si verum est quod Bald. adnotauit, hanc argumentationem fortissimam esse, ad probandum priorem sententiam, quæ asseueranter probauit, aduersus præscriptionem quadraginta annorum, restitutionem in integrum concedendam esse, possetque Aymon admissa Baldi opinione non solùm à præscriptione triginta annorum argumentari, sed etiam à præscriptione decem, vel viginti annorum, quod satis manifestum est. Ad huius tamen quæstionis examen, quia ea difficilimam habet resolutionem, aliquot distinctè, ac separatim exponam.

Primùm, illud est considerandum, restitutionem istam, quæ maiorib. ex capite ignorantiæ probabilis, & iustæ, secundum Bartol. opinionem concedenda est, tunc locum habere, cùm ante perfectam præscriptionem dominus rei nullam habuit scientiam huius pręscriptionis, & læsionis: quæ ex ea ei imminebat, ita quidem, quòd non potuit pręscriptionem ipsam impedire. Alio qui si habuit huius præscriptionis, & læsionis sibi imminentis scientiam eo tempore, quo iure ordinario agere potuit, & præscriptionem interrumpere, opinor non esse locum restitutioni in integrum, idq́ue probatur, quia ea causa, cui hanc restitutionem maioribus ætate iura concesserunt, cessat quidem, cùm isthæc restitutio petatur ex clausula generali, si qua mihi iusta causa videtur, & tamen satis constat, deficere iustam causam ex eo, quòd dominus rei per alium possessę scientiam habuit præscriptionis eo tempore, quo iure ordinario potuisset rem illam vendicare, aut pręscriptionem interrumpere. text. ad hoc insignis in l. ab hostib. §. Sed quod simpliciter. & in l. seq. ff. ex quib. cau. maio. Etenim quidquid gl. & Doct. inibi scripserint de contentione Martini & aliorum. atque item Ias. in §. rursus. nu. 57. de actionib. illud obtinebit quo ad absentes Reipublicæ causa, aliáue simili. nam quo ad ignorantes mihi non omninò placet, non esse locum restitutioni ex ea causa, si ignorantia cessauerit eo tempore, quo commodè dominus agere potuisset, ac præscriptionem interrumpere. atque ita opinor sensisse omnes, qui aduersus præscriptionem ex capite iustę ignorantiæ restitutionem admittant, vnde tempus quadriennij à tempore scientiæ computandum erit.

Secundò aduertendum erit, in ecclesia, & in minoribus aliud fore obseruandum, nam his conceditur restitutio ex causa minoris ætatis, & ordinaria, idcircò licet his scientibus præscriptio perfecta sit, & scientiam habuerint præscriptionis ante eius perfectionem, nihilominus restitutio eis iure æquissimo concedenda erit, etiamsi potuissent agere, & præscriptionem interrumpere, quia hæc restitutio tantùm læsionem ob facilitatem ætatis, & non ita diligentem rerum administrationem respicit, non aliam iustę & probabilis ignorantiæ causam, quod planè deducitur ex his, quæ statim adducentur.

Tertiò est obseruandum ecclesiæ, & minoribus ætate dari auxilium istud restitutionis in integrum aduersus præscriptionem etiam quadragenariam. gloss. Bartol. & Docto. in Authen. quas actiones. C. de sacrosanct. eccle. in verb. excluduntur. Cardi. Imol. & Abb. in Clem. 1. de in integr. restitut. contra gloss. ibi rursus. idem Abb. in cap. 1. de præscript. & est communis opinio, secundum Abb. in c. auditis. de præscrip. & Deci. consi. 29. colum. 2. quæ probant in l. penul. titu. vltim. part. 6. & l. 7. tit. 29. part. 3. tametsi contrarium responderit gl. in dict. cap. auditis. Quadriennium autem ad petendum hanc restitutionem in integrum à tempore finitæ præscriptionis currit, iuxta communem horum auctorum sensum.

Quartò adnotandum erit, omnes auctores, quorum mentionem fecimus ad probandum, quòd aduersus præscriptionem quadragenariam nulla concedi debeat in integrum restitutio maioribus ætate ob ignorantiam probabilem, & iustam: eam item sequi opinionem, quæ dictat, aduersus triginta annorum præscriptionem restitutionem in integrum dari maioribus ætate ex causa iustæ, ac probabilis ignorantiæ, sicuti constat ex Bar. in d. l. 1. §. si quis autem. ff. de itinere actuque priuato. Deci. in d. consi. 29. Andr. Tiraquel. in d. §. 35. glo. 4. nume. 37. licet non desint, qui idem probare conati fuerint de pręscriptione triginta annorum ob eandem rationem, quę ex longissimo tempore deducitur, & quia officium iudicis triginta annorum tempore tollitur. gloss. singul. in l. sicut. in verb. persequutione. C. de pręscript. trigin. vel quadrag. anno. quam Docto. inibi probant, & sequuntur. Bart. in l. prętor ait. §. vlti. vbi Imol. Roma. & Ias. ff. de noui oper. nuncia. Oldra. cons. 156. Afflict. in decisi. Neap. 245. ad finem. Deci. con. 267. col. 3. Huic verò rationi obuiam itur, si consideremus, hanc temporis exceptionem, quę officio iudicis opponenda est, tunc demum procedere, cùm officium iudicis iam ortum fuerit, & sic à tempore finitę pręscriptionis, sicuti ratione manifesta apparet, siquidem pręscriptio aduersus officium iudicis, quod datur ad petendam in integrum restitutionem, non potest prius incipere, quàm ipsum officium iudicis potuerit in iudicium deduci, & sic à tempore lęsionis, & perfectę, finitęq́ue principalis pręscriptionis, cuius causa restitutio in integrum petenda est. Quamobrem etiamsi verum sit, officium iudicis competens ad petendam in integrum restitutionem excludi triginta annorum tempore, tamen hi triginta anni computandi forent ab ipso die, quo lęsio contigerit, & sic à die perfectę & finitę pręscriptionis, igitur non omninò conuincit hęc ratio pro ea opinione, quæ dictat aduersus pręscriptionem triginta annorum, non esse admittendam in integrum restitutionem. Etiamsi Socin. in d. l. cùm filius. §. in hac col. vltim. scripserit aliquibus eam placuisse.

Quintò, quicquid sit de sententia Baldi in dict. l. falsam. quę communi omnium consensu probatur, id verum est, quòd ea est intelligenda intra annos triginta. Nam annis triginta tollitur officium hoc, quod competit ad petendam in integrum restitutionem, licet is, qui id habet, fuerit ignorans. Etenim sciens quadriennio excluditur, atque ita est intelligenda Baldi opinio, alioqui in praxi profectò nusquam ei locus erit. Sic sanè Andreas Tiraquellus in d. §. 35. glos. quarta. numer. 43. postquam Baldum & sequaces retulit, scribit, vix eam decisionem recipi in praxi, ne tamdiu maneat rerum incertitudo, nullaq́ue sit securitas bonæ fidei possessoribus.

Sextò constat, si vera sunt, quæ præmisimus, satis vrgere argumentationem Aymonis pro ea sententia, quæ habet, aduersus quadragenariam præscriptionem etiam maioribus ætate dari restitutionem in integrum ex causa iustæ ignorautiæ. Nam si aduersus tricennalem præscriptionem locus est restitutioni, & Bald. opinio in d. l. falsam. admittenda est, dubio procul manifestè deducitur, etiam aduersus quadragenariam pręscriptionem dandam esse restitutionem ex capite iustæ ignorantiæ, cùm nondum post tricennalem præscriptionem verè lapsum sit quadriennium propter probabilem, & iustam ignorantiam.

Septimò, mihi potius placet ea sententia, qua obtentum est, aduersus quadragenariam pręscriptionem non dari in integrum restitutionem maioribus ætate causa iustæ ignorantiæ, atque in hoc sequor Alexan. & alios, quos paulò antè nuncupatim auctores huius opinionis citaui. Nec oberit ratio Aymonis, si consideremus ea quæ statim exponam. Etenim & Tiraquel. in dict. glos. 4. numer. 37. pluribus relatis hanc sententiam probare videtur, licet Regia lex penultim. titul. vltim. parte 6. contrarium probet, sed tamen ea constitutio de minoribus tractat.

Octauò, idem respondendum esse arbitror de pręscriptione triginta annorum. Nam aduersus eam non erit in integrum restitutio concedenda maioribus ætate, etiam ex causa iustæ ignorantiæ, non enim video congruam rationem discriminis inter hanc & quadragenariam præscriptionem, quidquid alij dixerint, probaturq́ue optimè hæc opinio in l. vlti. C. de longi tempo. præscrip. decem vel vigint. annor. quamuis & illa constitutio non solùm de tricennali præscriptione tractet, sed & de ordinaria, decem vel viginti annorum. Adhuc tamen ob Doctorum auctoritatem inconcussam dimittamus eorum opinionem, quo ad præscriptionem decem, vel viginti annorum, & quo ad tricennalem adducatur text. in l. sicut. C. de præscriptio. trigint. vel quadragint. annorum, qui satis vrget pro hac opinione, ex qua asseueranter defendimus negandam esse maioribus ætate restitutionem ex causa iustæ ignorantiæ, aduersus tricennalem pręscriptionem.

Nonò, fortiori ratione restitutio ista neganda erit aduersus centenariam præscriptionem, quæ nullo pacto etiam ex causa iustæ ignorantiæ rescindetur beneficio restitutionis in integrum, maioribus ætate ex clausula generali, competenti.

Decimò & vltimò potissimùm est animaduertendum, quòd etiam si aduersus præscriptionem maioribus sit concedenda restitutio ex causa iustæ ignorantiæ, tamen quadriennium in hac specie à die finitæ præscriptionis computandum est, hoc ex eo verum esse constat, quòd maxima sit auctoritas præscriptionis, quæ & aduersus ignorantes procedit, vt superiùs adnotatum est, ideoque satis erit, quadriennium hoc à die finitæ præscriptionis computari, vt tandem post finitam præscriptionem iustæ ignorantiæ causa detur inter quatuor annos restitutio, alioqui profectò plurimum detrahitur auctoritati præscriptionis, nec in hoc casu admittenda erit sententia Bal. in dict. l. falsam. imò à die finitę præscriptionis etiam ignoranti quadriennium currit, ex quo tollitur Aymonis argumentatio. Ignorantia verò in hoc tractatu plenissimè erit probanda, nec sufficiet iuramentum ignorantis, cùm sit aduersus eum maxima iuris præsumptio ex longi temporis præscriptione, quemadmodum ipse Aymon adducit in d. tract. de antiq. temp. 4. part. cap. materia ista. numer. 62. ex his, quæ notantur in c. proposuisti. de prob. & per Bar. in l. inter omnes. §. rectè. ff. de furt.

Hæc de vsucapionibus, & præscriptionibus ad intellectum huius regulæ attigimus, non ignari, quàm latè pateat vsucapionum campus, sed quo satisfaceremus his, qui à nobis enixè postularunt, vt quæ Salmanticæ hac de re olim publicè magistra voce tradidimus, in publicum emitteremus. Lector candidus eo animo accipiat ista, quo à nobis fuere elaborata, ita quidem, vt censuram ęquam, ac beneuolam in his euoluendis exhibeat.

Trium Relectionis de Præscriptionibus partium D. COVARRVVIAS, FINIS.

REGVLAE, PECCATVM. DE REGVLIS IVRIS, LIBRO SEXTO, RELECTIO.

AVCTORE DIDACO COVARruuias, Toletano.

AD ILLVSTREM ADMODVM AC REVERENDISS. D. DOMINVM IOANNEM FERNANDVM TEMINIVM, LEGIONENSIS ECCLESIAE ANTIstitem dignissimum, Didaci Couarruuias à Leyua Toletani, in Granatensi Prætorio Regij Consiliarij, Archiepiscopi Sancti Dominici designati, in regulæ Peccatum. Commentarios, Præfatio.

OPTAVERAM MAXIME, AD MODVM JLLVSTRIS, AC reuerendissime Præsul, inter tot Iuris vtriusque professionis labores, eosque indefessos, te iam diu moribus, prudentia, & Reipub. singulari regimine toto in Hispaniarum Principatu insignem, vel exiguo munere: nec enim magnum, nisi animum spectes, à me prodire potest, incunctanter adire. Vrgebat sanè hoc ipsum cogitantem domus illa Salmanticensis, tui, & similium virorum causa toto penè orbe celebratissima, quæ me sub maximi Saluatoris tutela ita souerit, vt planè ipse absque graui proditionis nota diffiteri non valeam, qualescunque meos in hac Iuris disciplina conatus ei tribuendos fore. His accedebatur, quod multis argumentis compertum satis haberem, quanta in me tibi è conspectu ignotum hominem, nec vllis quidem obsequijs demerentem, semper vsus fueris beneuolentia. Sed & cunctantem impediebat, quòd nequaquam teipsum interpellare his leuibus negotijs auderem: te, inquam, magnæ diœcesis tunc Curiæ incumbentem, & Tridentinæ Synodi deinde actionibus satis æquè ac piè, grauioribus nempe Reipublicæ deliberationibus occupatissimum. Is etenim palàm Christianæ religioni inuideret, qui in tanto rerum conatu, alioqui fatalibus bellorum diris, magna cum iactura intercepto, Præsulem infracto animo œcumenicis Christiani orbis causis studium, vel corporis, atque animi vires exhibentem, vel breuis libelli, eiusque facili lectione auerteret. Verùm postquam in Hispaniam, vt tibi commissum gregem salubri disciplina institueres: tot vndique iactatus procellis, non absque graui vitæ periculo redisti, mihi planè videor debiti muneris officium cum egregia honoris ac nominis iactura, paulò negligentius exequi, nisi tot omnifariam titulis antistitem ornatissimum, alicuius Operis nuncupatione salutauero. Nam & præter dedecoris labem, etiam serò, tua tamen comitate, atque animi candore denique remissam, quis non vel caligantibus oculis intelliget, mihi meisque laboribus, tui numinis protectione decus maximum imminere? Olim quidem dum Salmanticæ honesto desiderio, & ingenuo animo cupientis studiosæ iuuentuti prodesse, & placere, Iuris Pontificij Regulam è diuo August. à Bonifacio 8. in ordinem tituli de Regulis iuris deductam, quatuor ferè mensibus ordinaria lectione interpretari nitebamur: hanc auditoribus polliciti sumus operam, vt paulò accuratiùs, quæ tunc voce dictabamus, in breuis Relectionis Commentarios digesta publico prælo committerentur: ne me dictante in codicillos, aut pugillaria minus distinctè, &, vt solet, non omninò certis, nec veris allegationibus conclusiones quæstionésue referre cogerentur. Nec tamen potuimus publico huius regij Prætorij munere, & quarundam aliarum nostrarum Commentationum editione impediti, statim promissum exoluere, quin & ad diem hanc procrastinantes nondum eam operam præstitimus, quam te patrocinante, ornatissime Præsul, etsi serò, confidenter tam en præstamus. Nam etsi nequaquam ipse tantum fauoris, & gratiæ promereri possim, vt hæc nostra scripta fouenda suscipias: pro tuo tamen liberali candore, quo cuiusque studiosi optimos conatus amplecteris, illud vltrò mihi tribui postulabo, vt me ipsum, qui hæc elaborauerim, in tuam, mihi diu optatissimam, clientelam humanissimè suscipias. Multis enim coniecturis non suspicor, sed constanti fide compertum habeo, hoc beneficium, ingens profectò, à te mihi impetrandum fore. Quod reliquum est, Optimo Maximo, ac rerum omnium conditori Deo vota supplex ex animo facio, vt te moribus egregijs, eruditione insigni, & in Rem public. Christianam feruentissimo zelo institutum, ad multam ætatem incolumem conseruet. Vale. Ex inclyta Granata. Calendis Nouembribus. Anno Domini 1553.

HVIVS RELECTIONIS SVMMA.

- PRIMA pars tractat aliquot causas, quibus quis à restitutione statim facienda excusatur.

- SECVNDA pars radices restitutionis expendit: deque vsuris restituendis agit.

- §. Primus de restitutione, quæ à furti crimine procedit, latè disserit.
- §. Secundus, quærit de obligatione restituendi ea, quæ data sint meretrici, vel alterius turpitudinis ratione.
- §. Tertius, In hoc examinatur obligatio restituendi ea, quæ alicui dantur, vt iustam sententiam ferat: rem inuentam domino restituat, vel ob agendum id, quod gratis tenebatur facere, aliaque quæ traduntur de contractibus, qui vel rescindi possunt ex beneficio ætatis, vel ratione metus, vel ex defectu solennitatis legalis.
- §. Quartus, De acquisitis per ludum illicitum.
- §. Quintus, De gabellis & vectigalibus, an in foro animæ soluenda sint.
- §. Sextus, An ratione acceptionis iniquæ teneatur quis ad restitutionem re ipsa extincta!
- §. Septimus, An ratione iustitiæ distributiuæ teneatur quis ad restitutionem?
- §. Octauus, De his quæ per venationem adquisita sunt.
- §. Nonus tractat de iustitia, & iniustitia belli.
- §. Decimus, De bello aduersus infideles, an id iustum sit?
- §. Vndecimus, De rebus in bello captis, & de seruitute personarum iure belli inducta.
- §. Duodecimus, De consilio, auxilio, vel fauore, quando ex his oriatur obligatio ad restitutionem?

- TERTIA Relectionis pars: de restitutione, quæ ratione rei inducitur, & de emptore furtiua rei.

- §. Primus. De rebus inuentis, cui sint restituendæ?
- §. Secundus, De thesauris qualiter sint in animæ iudicio diuidendi.

REGVLAE, PECCATVM. DE REGVLIS IVRIS, LIBRO SEXTO, RELECTIO. AVCTORE DIDACO COVARruuias, Toletano. PROOEMIVM.

DIVVS AVGVSTINVS CELEBRATISSIMVS ECCLESIAE Doctor, quo inter tot præclarissima sanctimoniæ, & eruditionis testimonia, Christianam plebem erudiret: ne proximus iniuria aut damno affectus, læsionem aduersus institutam à Christo Iesu, & natura ipsa charitatem patiatur, in Epistola ad Macedonium 54. maximo conatu admonet, ea quæ fraude, dolo, vi, vel scelere quæsita sint, omninò fore restituenda, comminatus alioqui peccatum non dimitti. Nam cùm & iustitia ipsa, quæ potissima moralium virtutum est, manifestè violetur, cùm quis proximo damnum intulerit: palàm consequitur, peccatum istud minimè dimitti, nisi damni illati compensatio fiat, aliter etenim non seruatur ipsius iustitiæ lex. Si enim res aliena, inquit Augustinus, propter quam peccatum est, cùm reddi possit, non redditur, non agitur pœnitentia, sed fingitur: si autem veraciter agitur, non remittetur peccatum, nisi restituatur ablatum. Hactenus Augustinus, cuius verba à Gratiano referuntur in cap. primo. 14. quæstion. 6. à summis Pontificibus in dict. regul. peccatum. de regul. iur. in sexto. & in cap. cùm tu. de vsuris. Huius sanè regulæ interpretationem aggressurus, eam distribuendam esse in tres partes operæprecium duxi. Primùm equidem de restitutione quædam generaliter adnotabimus: deinde secunda parte regulam quandam constituemus, ex eaq́ue plurima ad hunc tractatum pertinentia statim exponentur. Tertio denique loco alteram regulam, quo restitutionis vis apertiùs tradatur, itidem cum aliquot illationibus subijciemus. Qua in re & si à Theologis, qui tractatum istum radicitus conati sunt explicare, multa sint à nobis mutuanda, iuris tamen vtriusque decisiones passim in medium adducemus, quippè qui opinemur ex eis potissimùm restitutionis obligationem vel probari, vel induci, præterquam quòd ea iuris naturalis rationem habet ab æqualitate, quæ iustitiæ virtuti propriè conuenit. Censet itaque Augustinus, non esse veram, nec perfectam peccati pœnitentiam absque illati damni restitutione. Cui accedit pulchra Iurisconsulti sententia, in l. Nam in hoc natura. ff. de condit. indeb. Nam hoc, inquit, natura æquum est, neminem cum alterius detrimento locupletiorem fieri. Sic & Cicero libr. 3. de officijs, inquit. Nam, vt sibi quisque malit quod ad vsum vitæ pertineat, quàm alteri acquirere concessum est, non repugnante natura. Illud natura non patitur, vt aliorum spolijs nostras facultates, copias, opes augeamus. Nec verò hoc solùm natura, id est, iure gentium, sed etiam legibus populorum, quibus in singulis ciuitatibus Respublicæ continentur, eodem modo constitutum est, vt non liceat sui commodi causa nocere alteri. Hoc enim spectant leges, hoc volunt, incolumen esse ciuium coniunctionem, quam qui dirimunt, eos morte, exilio, vinculis, damno coërcent. Atque hoc multò magis efficit ipsa naturæ ratio, quæ est lex diuina, & humana, cui parêre qui velit (omnes autem parebunt, qui secundum naturam viuere volunt) nunquam committet, vt alienum appetat, & id quod alteri detraxerit, sibi assumat. Hactenus Cicero.

EX PRIMA RELECTIONIS PARTE.

SVMMARIVM.

- 1 Restitutio statim fieri debet, congruo tamen loco & tempore.
- 2 Pro parte inopiæ excusatur quis à restitutione. & ibi intell. gloss. in c. cùm tu. de vsuris.
- 3 Traditur latè intellectus ad textum in c. officij. de pœnit. & remissio. de muliere adultera, an teneatur crimen detegere, ne filius spurius alienam habeat hæreditatem.
- 4 Scandali materia longè discutitur ad intellectum regul. qui scandaliz auerit. de regul. iuris.
- 5 Superioribus obediendum non est, quoties sequeretur alioqui scandalum.
- 6 Prælatus an possit differre bonorum ecclesiæ repetitionem ob vitandum scandalum.
- 7 Cuius expensis sit facienda restitutio.
- 8 An debitor possit differre solutionem, eo quòd creditor sit excommunicatus.

PRIMA RELECTIOnis pars.

CVM illud certissimum sit, lege naturali, diuina, & humana restitutionem ablati necessariam esse ad peccati dimissionem, primùm oportet inquirere, sitne statim restitutio facienda? Et videtur, quòd hæc restitutio statim necessaria sit, nec differri possit absque peccati labe. Etenim nunquam licet nec momento temporis rem alienam Domino inuito detinere, siquidem ea possessio, seu retentio peccatum est, nec vnquam peccare licuit, igitur tenetur alienæ rei possessor, statim rem eandem domino restituere. huic rationi accedit text. Leuitici capit. 19. non morabitur opus mercenarij apud te vsque mane. ex quibus ita visum est Diuo Thomæ, quæst. 62. articul. vltimo. Florentino. 2. parte, titul. 2. capit. 8. in princip. Syluest. in verb. restitutio. 5. §. primo. verùm quo res ista commodiùs elucidetur, adnotandum erit, non idem esse, centum aureos statim Titio deberi, & eos statim ei omninò restituendos esse. Siquidem in omnibus obligationibus, in quibus dies non ponitur, præsenti die debetur, & statim obligatur debitor creditori. l. in omnibus. ff. de regul. iur. l. eum qui calendis. §. quoties. ff. de verbor. obligat. §. omnis. Instit. de verbo. oblig. non tamen tenetur debitor statim præsenti die pecuniam debitam reddere: imò huic necessariæ restitutioni à iure inest tempus quoddam boni viri arbitrio diffiniendum, quo præcisè debeat fieri eius pecuniæ restitutio, possitq́ue à creditore exigi, sicuti sensit Iurisconsultus in l. si quis filium. §. stipulatio. ff. de collat. bon. notant glos. in dict. §. omnis. & in dict. l. in omnibus. gloss. in §. si impossibilis. Institut. de inuti. stipulat. tradunt vbique Doctores, & Alexand. in l. prima. §. Item si ita. ff. ad leg. Falcid. colum. secunda. Regia l. 13. titul. 11. part. 5. Sic & per sententiam iudicis condemnatus in actionibus personalibus, non statim cogitur soluere, sed habet ad solutionem quatuor menses. l. 2. l. debitoribus. ff. de re iudicat. l. 2. & 3. C. de vsur. rei iudica. notatur in cap. quærenti. de offi. delega. & in cap. quo ad consultationem. de reiud. iure autem Regio decem dies. l. 5. titu. 27. par. 3. quemadmodum qui in iure debitum fatetur, intra decem dies cogitur soluere. gloss. in l. si debitori. ff. de iudic. quam tantùm vi consuetudinis obtinere scribunt Barto. & Docto. ibi glos. in cap. dilectus. de procurato. Panormi. in dict. cap. consultationem. colum. 5. Bal. & idem Abb. in dict. cap. quærenti. citat eandem glos. Abb. in dict. c. dudum. colum. 9. de electio. in primo. Et probatur eadem opinio in l. 7. titu. 3. part. 5. quòd si ex causa iudici visum fuerit æquum esse, confestim compellet condemnatum ad solutionem, idq́ue moribus, ac forensi praxi receptum est, secundum Roman. in singul. 459. fit tandem ex his, non rectè consequi, debitorem teneri statim restituere, ex eo, quòd præsenti die res debita alteri sit, quamuis etiam viri doctissimi hac argumentatione vtantur quandoque. Tenetur denique qui alienum detinet deliberato animo secum constituere, quòd restitutio fiat, hoc etenim necessarium est, vt abstineat à prauo animo rem alienam detinendi, confestimq́ue debet ab eo animo cessare, delib erando constanti voluntate restitutionem ipsam. Præter hæc statim tenetur verè restituere ea ratione, quòd licet alioqui in actibus virtutum regulariter circumstantia temporis determinata omninò non sit, sed committatur rationi & prudentię, tamen in actu restitutionis rei alienæ, circumstantia temporis definita est, vt statim fiat, cùm eius omissio, quocunque tempore procedat, aduersa sit ipsi iustitiæ, quia res aliena eo momento inuito domino detinetur, non sic in alijs virtutum actibus. Nam etsi omittantur aliquo tempore, non ex hoc ipsi virtuti lęditur. Etenim non agit contra iustitiam, qui aliquo tempore differt publicam accusationem, seu publicum priuatúmue iudicium, eius sanè iudicio iuxta prudentiæ rationem committitur tempus, quo actum virtutis exercere debeat, nihilominus adhuc non semper statim est necessaria, præcisè restitutio alieni ad remissionem peccati, cùm possint species, & casus aliquot constitui, quibus boni viri arbitrio differenda sit restitutio, secundum Thom. & Caie. 2. 2. q. 62. arti. vlt. quorum opinio consensu omnium Theologorum recepta est, & sequentibus probatur.

Primùm constat propter inopiam, & paupertatem excusari quem à restitutione, cùm aliàs non teneatur quis restituere eo casu, quo non potest restitutionem animo deliberatam, exequutioni mandare, auctore Diuo Augustino in dict. Epistola 54. probatur idem in cap. quanquam. de vsur. in sexto. vbi glos. in c. cùm tu. eod. titul. glos. in hac regula Peccatum. & ibi Dynus atque Anchar. colum. 9. optimus text. in cap. breui. & in c. querelam. de iureiu. Diuus Thomas in dict. quæst. 62. articul. vltim. nemo enim ad moraliter impossibile obligatur, nec tenetur ad id, quod proprias vires excedit, cùm sit satis quo ad diuinam maiestatem, quòd quis faciat, in emendationem criminis & iniuriæ, id, quod iuxta proprias vires efficere valet, atque hoc ipsum receptissimum est, tametsi frequens hac in specie controuersia contingat, an teneatur quis alienum restituere, cùm rebus alienis indigeat ad propria ipsius alimenta. Nam quibusdam placet, non teneri quem ad restitutionem, quoties re aliena indiget ad subleuandam propriam necessitatem, siquidem ex ea ratione posset rem alienam inuito domino capere. capit. si quis propter necessitatem. de furtis. de quo statim agemus. Et profectò hæc sententia vera est data ipsius debitoris extrema necessitate, ea denique, quum locum faciat. cap. si quis propter necessitatem. idem erit vbi necessitas extrema non est, sed tamen debitor habita ratione status, & dignitatis, grauissimam pateretur ex restitutione iacturam. Poterit enim differre alienæ rei restitutionem, modò leue detrimentum ex ea dilatione immineat creditori: sic sanè iustè differtur restitutio, si ea fieri nequeat tunc absque maximo debitoris damno verò, quia oporteret res proprias ad restitutionem vili precio vendere, nec ex hac dilatione creditori læsio fit, cùm non patiatur ex hoc detrimentum aliquod, graue saltem, sicuti docent Scotus & alij in quarto sentent. distinct. 15. Florenti. 2. part. titul. 2. cap. 8. Syluest. in verb. restitutio. 5. quæst. Caieta. in dict. quæstio. 62. articul. vlti. Anchar. in hac regul. Peccatum. colum. 9. Ioan. Lupi. in Rubr. de donationibus. §. 65. num. 5. tametsi Adrian. in quarto sentent. tracta. de bello. cap. incipienti. Aggredior. quæst. 6. Ioan. à Medina. de restitutione. quæst. 5. tantùm videantur excipere ab obligatione statim restituendi ratione necessitatis, ipsam extremam inopiam, quæ cogeret ad eleemosynam creditorem, secundum ea, quæ & nos scripsimus libr. 3. Variarum resolut. cap. 14. numer. 5. non equidem diffiteor opus esse sincero, acerrimoq́ue iudicio ad discernendum hoc grauissimum debitoris nocumentum à leui creditoris iactura, vt hinc licita iudicetur debitæ restitutionis dilatio, inordinataq́ue censeatur creditoris petitio. legito tamen Dominicum Soto lib. 4. de iusti. & iur. quæstio. septima. articu. 4. qui hoc ipsum distinctiùs explicat.

Hinc etiam & illud intelligendum est, quod scribit glos. in dict. capi. cùm tu. existimans, vsurarium, qui semel immunis fuit à præsenti restitutione propter inopiam, si demum pinguiorem nactus sit fortunam, cogendum fore ad vltimum vsque quadrantem restituere, quamuis ex hac restitutione maneat in grauissima egestate, addit. gloss. licet secundum leges, qui bonis cesserit, si peruenerit ad pinguiorem fortunam, possit sibi necessaria alimenta retinere, ab ea glos. Panor. Card. & Rauena. collegerunt, vsurarium, etiam qui bonis cesserit, si ad pinguiorem fortunam deuenerit, cogendum esse restituere integras vsuras, absque deductione alimentorum. Secundò adnotarunt, in foro conscientiæ non esse admittendum priuilegium id, quod leges concessere his, qui bonis cesserint, imò eos fore compellendos integrè omnia restituere, minimè deductis alimentis. Tertiò Ioan. Ana. ibidem opinatur sensum gl. non alium fuisse quàm quod vsurarius, qui ob paupertatem non potuit statim vsuras soluere, nec reddere, si tamen fortunam mutauerit, teneatur eas integrè soluere, etiam absque deductione alimentorum. Et ideò secundum Anani. glo. non tractat de eo, qui bonis cesserat, mihi verò haud dubiè constat. gloss. non magis loquutam esse in foro pœnitentiali, quàm in exteriori Pontificio. Et pręterea sensim voluisse opinionem, quam tenuia, & in eo, qui bonis cesserat, adnotare. Quòd autem Panor. Raue. & Car. censent, priuilegium datum à lege omnibus his, qui præ inopia bonis cesserint, circa deductionem alimentorum, cùm deuenerint ad pinguiorem fortunam, in conscientiæ iudicio non obtinere, à nobis improbatum fuit lib. 2. Variar. reso lut. c. 1. num. 6. sed & id quod ex gl. primo loco post Abb. & aliàs obseruauimus, non video quod in praxim deduci valeat, nisi pręmittamus, debitori ex causa vsuraria competere ius cessionis bonorum, de quo in dict. cap. 1. disputauimus. numer. 8. superest tamen præmissa cessione bonorum quæstioni respondere, & idem esse censeo in vsurario, quod in alijs, quibus ius concessit bonorum cessionem: ea etenim, si vsurario permissa fuerit, eandem vim habebit, quantum attinet ad deductionem alimentorum. Quòd si vsurarius non cesserit bonis, tunc auctore Anania, glos. sententia vera est. idem ipse censeo, modò & in vsurario admittamus quæ proximè in vniuersum tradita fuere præcedenti versiculo de his, qui ob inopiam à restitutione excusantur. Nec enim ad hanc excusationem attenditur, quòd quis teneatur restituere ratione delicti, sed quòd egestate grauetur, quæ apud Deum sufficiens est excusatio, dum ipse debitor ab animo aliena detinendi verè abstinuerit, secundum Augustini sententiam in dicta Epistola quinquagesima quarta.

Secundò ferè ab eadem ratione, creberrimo omnium consensu responsum est, mulierem adulteram, quæ ex adulterio filium peperit, non teneri id reuelare marito, vt hoc modo filium excludat à mariti hæreditate, & ea veris hæredibus restituatur. Nam ipsa mulier adulterium committens, & ex eo concipiens filium, graue damnum intulit marito, & eius veris ac legitimis hæredibus, teneturque damnum istud resarcire, & compensare, atque restituere ad peccati remissionem, quę nequit contingere aliter quàm illati damni reparatione. Ab hac tamen obligatione restituendi, mulier ipsa liberatur ex eo, quòd ea restitutio fieri non potest absque manifesta iactura famæ, & mortis periculo, maiusq́ue damnum sequeretur restituenti, quàm commodum ipsi, cui restitutio facienda est: qua ratione creditor, cui hæreditas debetur, secundum ordinatam charitatem, obligatur magis velle seipsum hæreditate carere, quàm quòd tanto cum damno famæ, & periculo vitæ ea sibi restituatur, ergo debitor iustè poterit ob id restitutionem omittere. Deinde huic opinioni suffragatur ratio admodum fortis, siquidem constitutus in extrema vitæ necessitate ad conseruationem vitæ potest aliena retinere. c. si quis propter. de furtis, ergo mulier adultera constituta in periculo famæ, & mortis, poterit tacere proprium crimen, & permittere quòd mariti hæreditas à legitimis hæredibus in extraneos deferatur, aduersus legum sanctiones, & mariti voluntatem. Consequens optimè probatur, quia sicut pauper indiget rei alienæ retentione ad conseruationem vitæ, ita mulier adultera pro sua vita & fama seruandis indiget omissione reuelationis adulterij, & sic omissione restitutionis, & compensationis damni illati. Præterea ex duobus malis, quorum alterum necessariò imminet, minus omninò eligendum est. cap. duo mala. 13. distinct. cuius rationem nos expendimus in Epitome de sponsalibus. 1. parte. cap. 4. num. 9. mulier autem adultera inter hæc duo mala constituitur, vt vel aliena retineat, vel seipsam infamet. igitur potius debet eligere alienarum rerum occupationem, & retentionem, quàm famæ propriæ dispendium, cùm maior sit læsio famæ, quàm diuitiarum, sicuti maius malum est, famam proximi quàm illius diuitias rapere. Et quemadmodum quis magis tenetur se quàm proximum diligere, ita magis debet famam propriam, quàm famam proximi illæsam seruare. Vnde necessariò deducitur supradicta consequentia, mulierem hanc adulteram potiùs debere in hoc discrimine constitutam, famam propriam seruare integram, quàm aliena restituere. Huius opinionis est Romani Pontificis manifesta definitio in cap. officij de pœnit. & remiss. vbi Papa scribit, non esse negandampœnitentiam mulieri adulterę, aut quę falsum supposuit partum, sed illi fore tanti criminis satisfactionem congruam iniungendam, etiamsi non proponat, nec velit crimen proprium reuelare. Quæ quidem responsio varias habet apud Theologos, nedum apud Canonistas, interpretationes, quarum examen breuiter attingam, quibusdam aduersus eam decisionem præmissis obiectionibus.

Illud sanè primo loco eidem responso, satis validè opponitur, Quòd restitutio rei alienæ sit ad salutem necessaria, quemadmodum hac regula manifestum est, atque ita ad vitæ veritatem pertinet, sed veritas vitæ omittenda non est propter scandalum, quodcunque id sit, vtilius etenim scandalum nasci permittitur, quàm veritas relinquatur, auctore Beda, cuius dictum relatum est in regul. qui scandalizauerit. de regul. iur. igitur ob scandalum imminens ex infamia, & morte adulteræ, veritas vitæ, id est, damni dati compensatio, & satisfactio permittenda non est. Aliter item argumentatio constat, siquidem scandalum fratris postponendum est veritati vitæ, quæ inest satisfactioni læsionis, ergo & fortiori ratione fama, & mors pro eadem vitæ veritate posthabenda sunt: cùm ea pro vitando scandalo sint offerenda, & nihili facienda: est equidem scandalum, quod fratri præbet occasionem ruinæ, mortale crimen: si ex propria vi ad mortale crimen proximum allicit. Qui scandalizauerit, inquit Christus. vnum de pusillis istis, qui in me credunt, expedit ei, vt suspendatur mola asinaria in collo eius, & demergatur in profundum maris: ac rursus, væ homini illi per quem scandalum venit. Docet Thom. 2. 2. quæstion. 43. articul. quarto. vnde scandalum quod mortale crimen est, vt & alia peccata mortalia, effugiendum & vitandum ita est, quòd potius omnia mala patiatur quis, quàm peccato huic consentiat, cùm nullum sit maius malum, quàm peccatum. Et auctore Arist. 3. Ethic. capitu. primo. propter quæcunque durissima non est turpiter agendum. textus optimus in capit. sacris. de his, quæ vi. quo in loco idem. & de veniali culpa adnotatum est per Panormitan. cui alios item auctores addidimus, & nos in Epitome de sponsalib. secunda parte, capit. tertio. §. quarto. numer. tertio. fit igitur, vt mulier adultera iustè excusari non valeat, si ob vitandam mortem, ob effugiendam infamiam, missam faciat damni per eam illati satisfactionem, quæ absque mortalis culpæ labe omitti non potest.

Verùm ad intellectum huius obiectionis, quæ poterat longiùs comprobari ex his, quæ passim traduntur in hoc tractatu, dum plura congeruntur, quæ fieri itidem cum scandalo minimè prohibentur, imò fieri debent, nec omittenda sunt: oportet scandali vitandi rationem altius repetere. est verò scandalum dictio Græca, & ea est iuxta latinam traductionem, offendiculum, & significat mali quandam occasionem, quæ ruinæ causam det, quasi cadendi occasio, si quid obstet eunti: & impactio pedis. capit. diffiniuimus. decimaoctaua quæst. secunda. explicat diuus Hieronymus Matthæi, capit. decimoquinto. Hoc autem bifariam distinguitur, quia aut est datum, aut acceptum. Scandalum datum est, auctore Hieronymo, dictum vel factum minus rectum, quod ex se alteri occasionem præbet ruinæ: hoc dicitur scandalum actiuum ab scholasticis: & semper est peccatum in eo, qui scandalizat. Cùm ipsum opus sit peccatum, vel habens speciem peccati: qua ratione propter proximi charitatem, & hoc ipsum opus habens mali speciem, agendum non est, ne proximus pedem ad id impingat & labatur. Nam in hac via spirituali nihil ex se potest disponere, aut occasionem præbere spiritualis ruinæ, nisi habeat aliquem defectum rectitudinis: id etenim quod est perfectè rectum, potius instruit, & munit proximum ad tutum viæ progressum, quàm ei præbeat ruinæ occasionem. Sic & Tertullianus libr. De virginibus velandis: Scandalum, inquit, non bonæ rei, sed malæ exemplum est, ædificandi ad delictum: Bonæ res neminem scandalizant, nisi malam mentem. Hæc ille. De hoc scandalo accipiendum est, quod Christus Iesus in Euangelio prædixit, Matthæi capit. decimooctauo: Væ homini illi, per quem scandalum venit. Est aliud scandalum, quod dicitur acceptum, seu passiuum, & hoc est peccatum proueniens ex bono alterius opere, aut saltem ex facto, quod mali speciem non habet, contingitq́ue propriè scandalum hoc in eo, qui scandalizatur. quod constat ex his quæ latè traduntur per Felinum in capitul. nihil. de præscriptionibus. post Archidia. in capit. prima actione, de consecra. distinct. secunda. Dominic. in capitul. licet. 45. distinct. Card. in Clement. prima de offic. ordin. Hostiens. in Summa de renunciatione. §. penult. versicul. est autem scandalum. Diuum Thomam secunda secundæ quæstion. 43. articul. primo & secundo. de hoc duplici scandalo acturus, illud in primis adnotabo: scandalum actiuum semper vitandum esse, ea ratione & cura, quibus tenemur cætera peccata effugere. Est etenim peccatum ex eo, quòd in via spirituali opponitur obex alteri: id verò contingit dupliciter. Vno modo, si præbens scandalum directè, & ex intentione, seductione, inductione, vel exemplo contendit proximum in ruinam conijcere, atque illum ad peccatum allicere. Quod sanè peculiare peccatum est in propria per se specie scandali constitutum, idque virtuti correctionis fraternæ suapte natura contrarium, quæ virtus in hoc exposita est, vt bonum spirituale fratris promoueamus. Vnde scandalum istud ex intentione speciali sortitur rationem specialis peccati. Altero modo contingit scandalum per accidens, hoc est, præter intentionem agentis, cùm quis peccatum, vel opus, quod illius figuram habere potest, alia intentione faciat, quàm vt fratrem præcipitet: tametsi is ob eius imbecillitatem inde in præcipitium ruat, & scandalizetur. Tunc enim hîc non constituitur speciale scandali peccatum, cùm minimè constituat peccati speciem, quod est per accidens. habet tamen negligentia incautè agentis generalem, ex accidenti scandali rationem, iuxta ea, quæ docet pulchrè Thomas, d. q. 43. art. 3. Peccatum verò scandali potest esse veniale, cùm vel inductio non fit nisi ad veniale peccatum, vel quis ex veniali negligentia, vel leui in consideratione quid facit, vnde alter scandalizetur: mortale tamen potest esse, si quis vel ad mortale peccatum alterum inducit, aut per grauem negligentiam talem præbet occasionem. ita quidem, vt scandalum ex intentione agentis procedens, mortale sit, vbi intentio ad mortale tendit, veniale tandem, cùm agens intendit proximum in venialem culpam dare pręcipitem. At scandalum per accidens contingens, peccatum est mortale, si actus, à quo procedit, mortalem culpam habeat, vel si quis per grauem negligentiam salutem proximi contemnat, non prætermittens ea, quæ proximo nocere possint. Sic & veniale peccatum erit scandalum per accidens, cùm actus habeat venialem culpam, vel specialem mali, modò veniali negligentia hic posterior actus, & in consideratione quadam fiat, quæ quidem resolutio traditur à diuo Thoma in dict. q. 43. art. 4. Ex quibus aliquot ad euidentiorem rei cognitionem colliguntur.

Primùm, quòd is propriè peccat speciali peccato scandali, qui fratrem inducit ad consensum fornicationis, furti, adulterij, & similium criminum, vt consentiens incurrat malum culpæ. Hoc etenim opus directè tendit aduersus correctionem fraternam, cùm ex eo læsio animæ contingat: idcircò hoc est speciale peccatum scandali. Nam hic, qui alterum prouocat ad peccatum, non propter hunc finem, vt is malum culpę contrahat, sed vt ipsius inductoris libidini, & voluntati satisfiat, nempe, qui mulierem verbis, donis, & blanditijs inducit in adulterium, vt secum fornicetur, non peccat peccato scandali: sed hæc inductio ad id pertinet crimen, quod per eam persuadetur, sicuti Caiet. explicat super Thomam, d. q. 43. art. 1.

Secundò constat ex his scandalum vtrunque per accidens, scilicet, & ex propria, & formali intentione contingens, alteri pręstare & præbere occasionem peccandi, non per accidens, sed per se, quia etiam si deficiat operantis intentio ad occasionem ruinæ alterius, ipsum opus sui ratione, & natura propria inducit proximum ad peccandum, & peccato occasionem dat, auctoribus Thoma, & Caiet. dict. art. 1. in responsione ad quartum.

Tertiò subdeducitur, quòd licet in vtroque scandalo actiuo ex propria natura, & per se, contingat, & detur occasio ruinæ. ipsum tamen scandalum potest rectè distingui in scandalum per se, & in scandalum per accidens, sicuti superiùs adnotatum est.

Quartò infertur, occasionem ruinæ & peccati posse contingere & præberi dupliciter. Per se quidem & per accidens: per se inquam, contingit, cùm quis malum, vel quod speciem habeat mali, operatur: intendens ipse alium inducere in ruinam: aut hac intentione deficiente, ad peccatum ipsum opus tendat alium allicere propria natura, quia speciem habet mali. per accidens datur occasio peccandi, cùm opus aliquod nec prauum est, nec mali speciem habet, & tamen frater ex eo assumit occasionem peccandi. Hæc etenim occasio per accidens, non propria vi, & natura operis contingit. Quod explicat Thom. in d. responsione ad quartum.

Quintò apparet, scandalum tunc esse speciale peccatum, vel ad id reduci, cùm actus fit directè, & ex intentione operantis dirigitur ad labefactandum proximum, quo quidem casu scandalum per se speciale peccatum est. reducitur item scandalum ad speciale peccatum, quando absque intentione alliciendi opus fit, quod tantùm habet speciem mali: malum tamen non est. Quòd si scandalum contingat per accidens ex opere malo alia intentione perpetrato, quàm vt quis fratrem præcipitem det, tunc non constituitur speciale scandali peccatum. Sed inest circunstantia grauitatis huic operi, ex eo, quòd ita incautè quis peccauerit, vt occasionem ruinæ proximo dederit, quemadmodum subtiliter explicat Caiet. d. q. 43. artic. 1. & in summa, in verb. scandalum.

Hoc verò scandalum actiuum semper omnino vitandum est, & summoperè vti peccatum effugiendum, nec vlla ratione permissum extat: idcircò Bedæ sententia in eo accipienda non est, dum edisserit, vtilius scandalum nasci permittitur, quàm veritas relinquatur. Etenim si permittamus hoc scandalum nasci, veritas manifestè relinquitur: & si id euitemus, veritatem ipsam, rectam rationem ac diuina præcepta sequimur, cùm peccatum satis pernitiosum effugiamus.

Postremò ex suprà dictis colligitur, veram rationem scandali actiui non in hoc consistere, quòd alij actu accipiant scandalum, & delinquendo in præcipitium labantur, sed in hoc quòd offeratur causa vel occasio peccandi. vnde potest esse scandalum actiuum, & sic offendiculum in habitu absque scandalo passiuo, id est, absque ruina & offensione. Quod radicitus deducitur ab his, quæ Thomas dict. quæst. 43. scribit, & docet eleganter Dominicus à Soto in eruditissimis super Epistolam Pauli ad Romanos commentarijs, cap. 14. idem ostendit Alfonsus à Cast. & probat subtiliter in lib. 1. de iust. hæret. punit. cap. 20.

Est & aliud scandalum, quod dicitur propriè acceptum, & non datum, & id passiuum appellatur speciali quadam ratione. Est etenim peccatum proueniens ex bono opere, vel dicto alterius, aut saltem ex eo dicto vel facto, quod nec malum est, nec mali imaginem habet. Dicitur acceptum, & non datum, quia ex ea re, quæ apta non est ad dandam occasionem mali, aliquis peccandi occasionem accipit. Hoc autem scandalum passiuum non potest esse, nisi peccatum, etenim nihil aliud est scandalizari, quàm peccare exemplo vel causa alterius, qua ratione passiuum scandalum semper est peccatum in eo, qui scandalizatur, secundum Thomam dict. q. 43. art. 2. speciale verò peccatum non est, nec esse potest, quia ex dicto vel facto alterius, contingit aliquem incidere in quodcunque genus peccati: sumere autem peccandi occasionem ex opere alterius, non constituit specialem rationem peccati, cùm non inducat vitium speciali virtuti oppositum, vt idem Thomas explicat, art. 3.

In hoc tandem scandalo passiuo intelligendum est quod Beda docuit, scribens, vtilius scandalum nasci permittitur, quàm veritas relinquatur, quæ regula omninò accipienda in eum sensum est, vt de triplici veritate eam intelligamus, videlicet, vitæ, iustitiæ, & doctrinę. Nec enim veritas vitæ, nec doctrinæ, nec iustitiæ, omittenda est, propter vitandum scandalum proximi: lex namque charitatis, quæ dictat, vt plus te quàm proximum ames, eadem præcipit, vt plus in te, quàm in proximo peccatum vites. Peccaret autem quis omittens veritatem vel vitæ, vel iustitiæ, vel doctrinæ, igitur veritas omittenda non est vt scandalum, & sic peccatum proximi euitemus. ita quidem interpretantur eam regulam, glo. & Canonistæ, in dict. cap. qui scandalizauerit. Thom. diligenter in dict. q. 43. artic. 7. & 8. Alex. Halensis 2. part. q. 189. membro 6. Adrianus quodlib. 1. art. 2. & 3. Alfonsus à Cast. lib. 1. de iust. hæret. punit. cap. 20. Quamobrem oportet prænotare, quod veritas dictat, & intendit ad æquationem rei ad intellectum: omne quidem illud, quod intellectui recto seu ratio ni conforme est, & adæquatum, dicitur verum: adæquatum item dicitur intellectui, omne id quod est tale, quale debere esse ratio ipsa dictat: sic sanè rectitudo operis procedentis ab anima, veritas vitæ appellatur, & ideò veritas vitæ, id est, quicquid in propria specie est conforme rationi, & adęquatum intellectui recto, propter scandalum omittendum est. Quia vtilius scandalum nasci permittitur, quàm quòd veritas relinquatur, vnde plura deduci poterunt, quæ huius quæstionis faciliorem reddant examinationem.

Primùm inde apparet, nun quam omittendam fore veritatem disciplinæ ob euitandum scandalum, intelligendo veritatem doctrinæ, quo ad id, quod docetur. non enim licet, nec licuit vnquam falsum docere, nec id conuenit rationi, nec intellectui recto, vtcunque scandalum etiam maximum immineat, nec possit aliter vitari, quàm si falsum prædicetur, & doceatur: hoc corollarium probat Thomas in dict. q. 43. art. 7. ad 2. idem sensere Alex. Alensis. Adrianus, & alij, cùm ad salutem necessarium præcisè sit, non docere falsam doctrinam: ea verò quæ sunt necessaria ad salutem, nullo pacto debent omitti ob scandalum proximi vitandum, esset profectò tunc inordinata charitas, siquidem peccaret quis ob euitandum in proximo peccatum, quod non licet.

Secundò subinfertur, veritatem doctrinæ quantum ad actum docendi, posse ad tempus omitti propter scandalum, quod oriretur ex ignorantia pusillorum. actus namque docendi inter misericordiæ opera computatur, & est eleemosyna spiritualis, quæ quidem opera differri possunt ob euitandum pusillorum scandalum ad tempus, donec aptiori loco, & congruo magis tempore fieri cum maiori vtilitate possint, cùm rationi conueniat hæc opera congruo loco, & tempore fieri: ne quis teneatur ex necessitate salutis ad actum docendi, nisi opportuno tempore, quo magis docere, quàm irritare pusillos valeat. Iuxta ea, quæ de correctione fraterna tradit Thomas in 4. distinct. 19. q. 2. artic. 3. Quòd si iam ita processum fuerit, vt scandalum hoc ex actu docendi malitiosum sit, procedatque & oriatur ex malitia potius, quàm ex ignorantia, non est doctrina ob scandalum omittenda: præsertim vbi docendi actus necessariò incumbit alicui, vel ratione officij, vel propter necessitatem ignorantis. Sic eleemosyna propter vitandum scandalum omittenda non est, quoties proximus habet extremam necessitatem, secundum Thomam, dict. art. 7. sicut nec vllo pacto licet innocentem occidere ob scandalum vitandum, quod fatetur Bart. in l. penult. ff. de sicar. non enim ipsa prouidentia diuina ita constituit genus humanum, vt posset contingere, necessarium fore ad Reipublicæ salutem, innocentem occidi, nec potest rationi, aut recto iudicio congruere, quòd innocens occidatur ob scandalum effugiendum.

Tertiò hinc apparet, posse quempiam & debere omittere diuinarum missarum solennia, & abstinere ab auditione missæ, etiam diebus festis, ob euitandum scandalum eorum, qui censent, & existimant eum esse excommunicatum: tametsi verè excommunicatus non sit, quod probatur argumento text. in cap. illud. de cleric. excomm. minist. & præterea rationi consentaneum est, minimè expedire, imò potius nocere, quòd quis audiat missam cum scandalo eorum, qui absque malitia iustis quibusdam causis existimant eum esse excommunicatum, & ideò abstinere debet is à diuinis, donec palàm fiat eum excommunicatum non esse.

Quartò ex his deducitur falsum esse, quod ad d. reg. Qui scandalizauerit. scribit Panorm. asseuerans Bedæ dictum, & eam regulam procedere in iudice, & teste, non in alijs, cùm extra iudicium & testimonium veritas omitti possit ob scandalum vitandum: ita ipse Panormit. post Innocent. in dict. cap. officij. de pœnit. & Felin. in capitul. nihil cum scandalo. de præscription. 3. colum. Nam ex præmissis apparet tam in iudicio, quàm extra, & vbique in actibus mortal. l. cùm esset regulæ: vt vtilius scandalum nasci permittatur, quàm quòd veritas relinquatur: quandoquidem nullum possit verè discrimen constitui inter actus iudiciales, & extraiudiciales: cùm plerunque iudex ob vitandum scandalum aliquid diffinire & decernere possit, aut omittere, quæ alioqui cessante scandalo iniustè fierent, vel omitterentur, sicuti statim manifestum fiet: qua ratione interpretatio Panormit. omninò aliena est à sensu eius actoris, quem interpretatur. Beda etenim Marci capitulo nono, ita scripsit: Nota quòd in bono opere nostro aliquando cauendum est scandalum proximi, aliquando pro nihilo habendum. in quantum sine peccato possumus vitare proximorum scandalum, debemus. Si autem pro vitare scandalum sumitur, vtilius nasci permittitur, quàm veritas relinquatur. Hactenus Beda. à quo nihil magis alienum est, quàm quòd eius verba tantùm in iudice & teste accipiantur, quæ Theologis & viris doctissimis passim omnium consensu in vniuersum accepta fuere. atque ita Panorm. & aliorum sententiam falsam esse censent Adrian. in 4. sentent. tract. de restit. fol. 7. Ioan. à Medina. de contract. q. 3. 4. caus. & Castr. de potest. legis pœnalis. lib. 2. c. 11.

Quintò manifestè colligitur, non esse congruam, nec defendi posse eam distinctionem, qua hac in re quidam vsi fuere, existimantes, pręcepta iuris naturalis, vel diuini, prætermittenda non esse, ob scandalum vitandum: præcepta autem iuris positiui ea ratione omitti posse: ita sanè post Innocent. visum est Antonio in c. nisi cùm pridem. §. pro graui. de renunciat. Caro. & Imol. in Clem. 1. de immunit. eccles. Dec. in cap. cùm teneamur. de præbend. Felin. in d. capit. nihil. colum. 3. nam si veram regulæ rationem pensitemus, & præcepta iuris diuini ac naturalis ob scandalum euitandum præmitti poterunt, quoties ratio dictat id ita conuenire, & salubre esse. & item præcepta iuris positiui plerumque non erunt omittenda ob scandalum vitandum, si rationi & recto intellectui minimè congruit eorum omissio, quia secundum scandali circumstantiam, & præcepti vtilitatem, vtilius sit scandalum nasci, quàm quòd præceptum omittatur.

Sextò, hinc aperitur sensus glo. in dict. reg. qui scandalizauerit. quæ ad interpretationem illius regulæ censet, ea præcepta, quæ sunt adeò firma, vt nullam admittant dispensationem, non esse propter scandalum euitandum omittenda. cap. etsi illa. 1. q. vltim. at ea, quæ dispensationem admittunt, ob scandalum prætermittenda fore. Est etenim gloss. sensus, quòd ob euitandum scandalum nemini est facienda iniuria, nec omittendum id quod rectum est, ac rationi & recto intellectui conuenit. Nam præcepta quatenus continent inter homines communem vtilitatem & iustitiæ ordinem, vt nulli fiat iniuria, cuilibet reddatur debitum. item vt rectum, & reipublicæ vtile fiat: immutabilia sunt, nec dispensationem admittunt, etiam ab ipso Deo, qui secundum Apostolum fidelis permanet, & negare seipsum non potest, secundum Paulum, secunda ad Timotheum capit. 2. Negaret verò seipsum, si ordinem iustitiæ auferret: & ideò nec Deus ipse dispensare potest, vt homini liceat ab ordine iustitiæ declinare, vel inordinatè se habere ad Deum: sicuti docet diuus Thomas 1. 2. q. 100. art. 8. Sic secundum eundem præcepta Decalogi, quo ad rationem iustitiæ, quam continet, immutabilia sunt, nec dispensationem admittunt etiam ipsius Dei, tametsi quo ad applicationem præceptorum actibus particularibus, eadem præcepta admittant diuinam & humanam interpretationem. Diuinam inquam in his, quæ secretam habent diuinæ prouidentiæ dispositionem, vt mandatum occidendi innocentem Isaac. Deus etenim, qui dominus est vitæ & mortis, quique iustos & iniustos ob primi parentis peccatum, mortis supplicio punire potest, is peculiari quadam ratione nobis occulta potest permittere, & præcipere innocentis occisionem. Nec per hoc violatur præceptum illud, non occides, quia non est hæc iniuriosa occisio. Sic & Osee accedens ad mulierem fornicariam iussu Dei, mœchatus non est: quippe qui accesserit ad eam, quæ propria erat vxor, secundum mandatum Dei, qui fuit matrimonij institutor & auctor. Explicat optimè distinctionem hanc Dominic. Soto. libr. 2. de iust. & iur. q. 3. art. 8. & versic. & per hæc. Humana autem interpretatio præceptorum Decalogi tunc contingit, cùm in actibus particularibus detentio rei alienæ iudicatur licita & debita, cùm hominis occisio censetur iusta, & minimè iniuriosa. In quibus sanè casibus ipsius iustitiæ ordo, qui per præcepta Decalogi significatur, & proponitur obseruandus, nequaquam violatur. vnde quæ pertinent in specie, & in actu particulari ad debitam iustitię rationem, cùm immutabilia sint, nec dispensationem admittant, ob scandalum vitandum omitti non possunt. Quo fit, vt actus mali, qui nulla circunstantia licere possunt, qualia sunt adulterium, fornicatio, falsum testimonium, innocentis occisio, & his similia, ob vitandum scandalum minimè permittantur. idem ipse in tractatu iusti metus, probaui, in epitome, de sponsalib. 2. part. c. 3. §. 4. num. 5.

Septimò ab eadem radice constat ratio tex. in cap. 2. de noui oper. nunciat. cuius hæc sunt pulcherrima & insignia verba, cum sacræ scripturæ testimonio debueras didicisse, quòd licet opera illa, quæ sine mortali peccato omitti non possunt, non sint pro vitando scandalo dimittenda, nec ea debeant pro vitando scandalo committi, quæ sine mortali peccato committi non possunt: ab his tamen quæ sine mortali peccato committi possunt pariter, & dimitti, sit pro scandalo tollendo cessandum, & eis etiam pro vitando scandalo resistendum. Hactenus doctissimus ille vir, & Theologiæ eruditione, & summi Pontificatus verè pastorali cura insignis Innocentius Tertius, à quo planè constat vera interpretatio tex. in dict. regul. qui scandalizauerit. vt tandem quod ita peccatum est, vt nullo pacto absque mortali culpa, vel omittatur, vel committatur, minimè sit nec committendum, nec omittendum ob vitandum scandalum, ne quod rectum est, & rationi consonum, turpiter prætermittatur.

Octauò, quamuis iure naturali, & diuino prælatis, & superioribus obediendum sit sub peccati pœna, Prouerbiorum cap. octauo. cap. quo iure. 8. distinct. capitul. quod præcipitur. decimaquarta. quæstion. 1. capit. secundo. de maior. & obed. cap. omnis anima. de censib. c. 13. Roman. tamen propter scandalum vitandum omitti iustè potest obedientia hæc. quod probat text. optimus in capitulo, si quando. de rescript. Et in l. si vindicari. C. de pœnis. quæ quidem constitutio habuit originem ab eo, quod de Cæsare Theodosio scriptum est libro 11. Ecclesiast. Historiæ capit. 18. & capitul. tum apud Thessalonicam. 11. q. 3. à diuo item Augustino lib. 5. de ciuitat. Dei, cap. 26. cuius & nos meminimus lib. 2. Variar. resolut. cap. 8. numero primo. Cùm enim apud Thessalonicam seditio esset exorta, & quidam ex militaribus impetu populi fuisset extinctus, Theodosius ex improuiso plebem ad ludos congregatam, à militibus obtruncari iussit, atque cùm à Sacerdotibus redargueretur, agnouit culpam, legemq́ue sanxit, vt sententiæ Principum super animaduersione prolatę, in diem tricesimum ab exequutoribus differrentur: quo locus misericordiæ, vel pœnitentiæ non periret. fuit namque Theodosius clementi ac misericordi animo præditus, seueraque præcepta dilatione modica interdum molliebat, auctore Paulo Diacono, libr. 13. Nec tantùm est supersedendum obedientiæ superioris ad vitandum scandalum, cùm ipse superior quid iniquum præcipiat, sed & cùm aliquid iustum præceperit, ratio siquidem vitandi scandali operatur, vt tunc cesset lex illa, quæ dictat superioribus obtemperandum fore. hoc probatur in capitul. cùm teneamur. de præbend. iuxta expositionem Cardin. ibi, dum solam rationem scandali sufficere censet Romanus Pontifex in specie illa, vt eius literis minimè obtemperetur. facit optima gloss. in cap. 2. 52. distinct. quæ probat, electionem alioqui iustè factam, irritam fieri, & reuocari ob vitandum scandalum, not. Abb. in c. 1. colum. 2. de elect. Felin. in d. c. nihil. 2. col. Decius in dict. c. cùm teneamur. quibus adstipulatur text. singul. in c. nisi cùm pridem. §. pro graui quoque scandalo. de renunciat. & in capit. quæsitum. vbi Panormitan. de rerum permutatione. Hinc sanè fit, vt ratione vitandi scandali, possit Romanus Pontifex aliquem priuare beneficio ecclesiastico, cuius titulum Canonicum habebat: si commodè fieri potest, dato alio itidem beneficio, vel damni læsione compensata, tradunt Romanus in singulari 794. Hippolitus in singulari 683. & 634. Innocent. in dict. capit. nisi cùm pridem. gl. in c. Episcopus de loco. 7. quæstione prima. & ibi Archidiacon. Frederic. de permutatio. benefic. quæstione vigesimaquinta. & Card. Clem. prima quæstione quarta. de rerum permutation. potius quidem expedit Reipublicæ, quòd quis re propria priuetur, quàm quòd scandalum oriatur, cùm id aliter vitari nequeat: nec ex malitia procedat. Scandalum namque malitiosum nequaquam est considerandum, quoties tendit in læsionem eorum, qui malitiam & iniquum animum habent. Hîc sanè fit, vt cum scandalo minimè sit obediendum superiori, etiam Papæ, quoties rectitudo rationis dictat potius expedire quòd non obtemperetur, quàm quòd scandalum oriatur, etiam si superior præceperit obedientiam, non obstante scandalo. nec enim potest id superior præcipere, cùm sit contra charitatem, quæ finis debitus est præcepti, prima ad Timoth. cap. primo. & præcipuè cauere debeant prælati subditorum scandalum, c. cauendum. decima quæstione tertia. vnde superior potestatem non habet aliquid præcipiendi etiam dato scandalo, sicuti censent Bald. in leg. rescripta. C. de preci. imp. offer. col. secunda. & Decius cap. si quando. de rescript. colum. 2. quidquid ipse, & Abb. senserit in d. cap. cùm teneamur. His omnibus accedit, quòd licet alioqui præceptum superioris in dubio præsumatur iustum, cap. si quid culpatur. 23. q. 1. glos. in c. ad aures. de temp. ordin. cap. in præsentia. de renunciat. c. itane. 32. q. 5. gloss. in cap. ex tenore. & ibi Docto. de sent. excom. gloss. in c. 2. de maior. & obed. notat Paluda. in 4. distin. 19. q. 4. col. 3. attamen poterit differri eius exequutio, quoties maius damnum timeretur ex ea, quàm ex dilatione, quæ fit, donec appareat de vera præcepti iustitia, secundum Adria. quodlib. 2. vers. pro solutione. Domini. à Soto in relectio. de secreto. 2. membro. q. 3. conclus. 1. & 2. & Mart. Azpilcueta in c. inter verba. 11. q. 2. corol. 53.

Nonò à suprà dictis deducitur vera interpretatio tex. in c. nihil cum scandalo. de præscript. quo responsum est, prælatos posse iustè omittere rerum ecclesiæ repetitionem, ob scandalum vitandum. Nam prælati tenentur bona & patrimonium ecclesiæ repetere ab iniquis possessoribus, & ea illæsa seruare, alioqui mortaliter peccant. text. in cap. in canonibus. in verb. iniquum. 16. q. 1. gloss. in c. ea. de offic. Archid. notat diuus Thomas dict. q. 43. art. vlt. est etenim prælatis necessaria necessitate salutis, rerum ecclesiæ repetitio & defensio. & sic Thomas Cantuariensis Archiepiscopus laudatur, qui cum scandalo regis, & totius regni bona ecclesiæ repetere conatus est. text. in c. sicut dignum. de homi. vndè non est omninò expedita responsio text. in dicto capitul. nihil. quamobrem est adnotandum, quòd si scandalum hoc procedat ex ignorantia vel infirmitate, tunc scandalum istud tollendum est per congruas admonitiones: & interim differri poterit repetitio rerum ecclesiæ ad tempus. sed si scandalum ex malitia procedat, repetenda sunt ecclesiarum bona non obstánte scandalo, sicut Thomas explicat, dict. quæst. 43. art. vltim. & adnotarunt Doct. in d. c. nihil. ac colligitur ex his, quæ modò exposita fuere in hoc scandali tractatu, quibus duo addenda sunt. Primùm, quòd licet rerum ecclesiæ repetitio minimè sit differenda ob euitandum malitiosum scandalum in illis, qui ex malitia scandalizantur: differenda tamen est propter temporale, vel spirituale damnum, quod alijs imminet, si repetitio fiat. etenim si prælato repetente res ecclesiæ à principe, qui ex malitia scandalizatur, sequeretur, aut timeretur auersio populi à fide ex persuasione principis imperantis, aut graue dissidium in ipsa plebe: tunc consultiùs est, repetitionem rerum ecclesiæ in tempus commodius differri, quàm tanta cum iactura modò repeti, secundum Caiet. in d. artic. vlt. Alterum quod diui Thomæ resolutioni additur, rectam quandam rationem præ se ferre videtur. Quia si prælatus speret, & suspicetur minori cum scandalo res ecclesię posse alio tempore repeti, differenda est repetitio in illud vsque tempus, etiam si scandalum sit malitiosum: quod sentiunt Abb. & Doct. in d. c. nihil. argu. text. in cap. quando. 11. q. 3. Sic denique Thomas Cantuariensis Archipræsul laudatur, vel quia scandalum à malitia procedebat, nec sperabat posse res ecclesiæ alio tempore commodiùs repeti: imò suspicabatur ex repetitione etiam maximo cum scandalo, occupatores, & violentos rerum ecclesiæ detentores labente tempore ad frugem melioris vitæ redituros, sicuti & Adrian. explicat in d. quodlib. 1. art. 3.

Decimò, vt ad propositam à nobis quæstionem, à qua longiùs digressi fuimus, tandem redeamus: hinc aperitur intellectus ad text. in d. cap. officij. de pœnit. & remiss. tolliturq́ue fortis, quam illi opposuimus, obiectio. recta siquidem ratio dictat, quòd res aliena domino reddatur, damnumq́; alicui illatum resarciatur: modò id fiat absque proximi maiori læsione corporis, vel famæ. nam alieni retentio tunc illicita est, & iure naturali, diuino, & humano reprobatur, cùm inuito domino contingat. at si voluntas adsit domini expressa, præsumpta, debita, vel licita, retineri alienum absque salutis spiritualis periculo potest, in hac verò specie dominus iuxta rectæ rationis iudicium debet velle, quod cum tam graui damno, quale est mortis periculum, aut famæ dispendium: res propria sibi non restituatur, ex quibus consequitur, non esse in hoc casu necessariam rei alienæ restitutionem præcisè ad salutem animæ: cùm mulier adultera non teneatur de necessitate salutis reuelare proprium crimen, & ideò cum regul. qui scandalizauerit, intelligenda sit de veritate, vitæ, iustitiæ & doctrinæ, quoties veritas est ad salutem necessaria, non est inconueniens, veritatem hanc ab adultera ob effugiendam necem propriam, & vitandam infamiam, ac mariti scandalum, relinqui & omitti. Tandem ad formalem responsionem obiectionis negandum est, non esse necessarium ad salutem, nec pertinere ad veritatem vitæ, aut iustitiæ, aut doctrinæ: de quibus iuris regula tractat, quòd adultera proprium crimen reuelet cum periculo mortis vel infamię, etiam si reuelatio vtilis futura sit ad illati damni reparationem. ad hæc facit text. in cap. ne quis arbitretur. vers. illud. 22. q. 2. vbi propter vitandum scandalum non est alicui propria res restituenda, nempe gladius: si illum habens suspicetur dominum cum eo peccaturum, aut malum commissurum. textus ad idem in l. bona fides. ff. deposit. nec ex hoc iuris naturalis præcepto iniuria fit, cùm id ad specialem istum actum minimè possit applicari, vt constat rectæ rationis examinatione: quod & nos probauimus 2. parte Epitomes de sponsalib. cap. 6. §. 9. num. 2.

Sed & secundo loco aduersus decisionem tex. in d. c. officij. opponitur. Fama etenim & si sit res quædam admodum preciosa, maximumque omnium bonorum exteriorum. c. deteriores. 6. quæstione 1. Aristot. lib. 4. Ethicor. cap. 3. verè tamen inter res exteriores connumeratur, & temporalis quædam res censetur, & ideò licet maximæ æstimationis sit, pecunia tamen potest compensari & æstimari, sicuti ipse adnotaui lib. 1. Variar. resolut. cap. 2. numero 8. ergo poterit contingere maius damnum dari mariti hæredibus ex occulto adulterio, quàm ipsi adulteræ ex eiusdem criminis reuelatione.

Consequens hoc probatur, quia si constituamus adulteram extra periculum mortis cum solius famæ iactura, quæ non ita grauis sit, inspecta fœminæ qualitate: ac demum sit ex aduerso patrimonium mariti amplissimum, satis apparet maiorem esse hæredum mariti iacturam, quàm ipsius fœminæ, quæ adulterium commisit, quo ad famæ læsionem. Nam licet aurum sit preciosius argento, potest sanè argentum esse tantæ quantitatis, aurumque minoris multo, vt maioris valoris sit argentum quàm aurum.

Tertio: Adultera, eam enim iterum constituamus à periculo mortis liberam, & immunem, propter crimen adulterij, culpa eius non est digna fama illa quam habet, dum occultum est adulterium. digna siquidem est pœna saltem infamiæ ob adulterium, iuxta notata in l. 1. ff. de his qui notantur infamia. igitur tenebitur adulterium prodere, præsertim ad vitandam proximi læsionem in patrimonio, etiam si eidem detrimentum famæ immineat ex reuelatione, cùm iustè mereatur famam amittere, quæ tantum crimen commiserit, sicuti qui proximum infamia affecit, tenetur insontem ab hac ignominia, retractatione liberare, etiam cum periculo propriæ infamiæ, sicut & tenetur quis innocentem eius culpa, in vitæ discrimen adductum à periculo vitæ eximere, etiam cum propriæ vitæ dispendio. Huic tamen obiectioni satis respondetur, si illud adnotemus, neminem teneri se ipsum prodere, & infamare, etiam si crimen commiserit: textus in cap. si quis aliquando. §. non tibi dico, de pœnit. dist. 1. Thomas 2. 2. q. 69. artic. 2. Quòd si sit aliquis debitor alterius, quem insontem & innocentem falso testimonio infamauit, tenebitur etiam cum periculo similis infamiæ, idem damnum illatum restituere: non tamen cum maiori damno, & periculo. oportet igitur examinare, an debitoris & creditoris ęqualis sit famæ iactura, & tunc tenebitur debitor ad famæ restitutionem. Sed si maior sit debitoris detrimentum, tunc omittenda est famæ restitutio, ne fiat cum maiori damno debitoris, qui in maiori, & extrema honoris, & famæ necessitate est constitutus. Nam licet teneatur quis famam restituere alteri æquè indigenti, etiam cum æqualis boni iactura, non tamen tenebitur famam alteri restituere cum maiori restituentis læsione, quàm sit commodum eius, cui est facienda restitutio: aut saltem, cùm is non patitur ex dilata vel omissa restitutione damnum ita graue, sicuti alter pateretur, vel ratione necessitatis extremæ, vel ex eo quòd alter passurus sit ex restitutione damnum famæ, & honoris: dominus verò, cui est facienda restitutio, ex eius omissione tantùm patiatur læsionem in diuitijs. esset etenim inordinata domini voluntas, & ideò minimè obseruanda, si restitui sibi velit pecuniam, aut patrimonium cum graui debitoris iactura in rebus, quæ maximæ æstimationis censentur, qualis est fama. quamobrem non omninò vrget Romani Pontificis responsum, quod vltimo loco adducebam. plura tamen, quæ hac in quæstione poterant examinari, omittens, aliquot adnotabo ad suprascriptæ decisionis faciliorem interpretationem.

Primùm quidem Theologi & Canonistæ in hoc conuenire mihi videntur, quòd adultera habens patrimonium, ex quo valeat commodè legitimis mariti hæredibus illatum damnum resarcire, tenetur id omninò facere: cùm ea restitutio satis fieri possit absque iactura famæ, vel honoris ipsius adulteræ. qua ratione ad eius salutem spiritualem debet mulier adultera curam huius satisfactionis habere, secundum Abb. & alios in d. cap. officij. & Syluest. in verb. adulterium. quæst. 1.

Secundò illud est obseruandum, quòd si adultera non possit probare proprium adulterium, & sciat nihil pro futuram, & inutilem fore eius reuelationem, nec possit damnum patrimonio, & rebus proprijs resarcire, minimè tenebitur crimen detegere. Nam præterquam quòd esset hæc temeraria reuelatio & famæ prodiga dissipatio, nequaquàm obligatur adultera facere id, quod nihil ad damni illati reparationem conducit. atque ita in hac sententia persistunt omnes, qui quæstionem hanc tractauere. Sed quæritur oportunè an teneatur adultera filio spurio secretè adulterium detegere? sanè quibusdam visum est, eam ad hoc non teneri, quia nec filius matri hoc asseueranti credere tenetur. iuxta gl. in d. c. officij. & in l. si posthumus. §. vltim. ff. de lib. & posth. etiam si sciat matrem adulterium commisisse, quod omnes fatentur. in c. per tuas. de probat. & in l. filium. ff. de his qui sunt fui. cùm non sequatur necessariò filium esse conceptum ex adulterio, eo quòd mater fuerit adultera, text. elegans in l. miles. §. defun. ff. de adult. quo fit, vt mater adultera minimè teneatur nec filio reuelare secretò adulterium, nisi viderit eam reuelationem vtilem certò futuram ad damni satisfactionem, nec inde timeat famæ dispendium. Etenim quod probare conantur Paluda. in 4. senten. disti. 27. quæstion. 2. artic. 1. & Adria. in materia de restitutione, Fol. 7. existimantes, matrem adulteram teneri occultè filio spurio crimen adulterij detegere, etiam si certò sciat, filium minimè illi crediturum, falsum est, & à rectitudine iustitiæ alienum: & ideò improbatum à viro doctissimo Alfonso de Castro lib. 2. de potesta. legis pœnal. capitu. 11. Fortassis tamen Paludani sententia posset admitti in hunc sanè sensum, quòd mater adultera in mortis discrimine constituta, dum ipsa instat mors, præstito iuramento, & adductis rationibus, quæ possint filium persuadere, idem filio secretè denunciet, ipsum ex adulterio conceptum fuisse. poterit enim contingere, vt filius matri rem ita asseueranti, credat, abstineatq́ue mariti hæreditate. Fateor equidem adhuc & in hoc casu dubiam esse Palud. opinionem. cùm & si possit ita accidere, vt filius matri credat, tamen credere non tenebitur: idcircò mater cogenda non est, crimen proprium in hoc ancipiti remedio cuiquam prodere, præsertim quòd Paluda. & Adrianus eorum sententiam veram esse censent, etiamsi mater certò sciat, filium eidem non crediturum, quod non video posse iusta ratione defendi.

Tertium constat omnium sententia, mulierem adulteram, quæ adulterium detegere potest absque mortis & infamiæ periculo teneri id reuelare: modò vel probare possit filium spurium esse, vel sciat eius reuelationem futuram vtilem ad illati damni restitutionem, quod minimè controuersum est.

Quartum hac in disceptatione negocium facessit: cùm adultera non potest crimen prodere absque pericu lo mortis, vel infamiæ, & certò scit, criminis reuelationem futuram vtilem, vel probare potest filium spurium esse: an teneatur hoc ipsum detegere? & sanè Adria. d. tract. de restitutione in hanc iuit sententiam, vt censeat, adulteram teneri ad huius criminis reuelationem. idem Adria. quodlibet. primo articulo tertio, ad 2. respondit, posse adulteram differre ad aliquod tempus huius criminis proditionem: non tamen perpetuò eam omittere. cui obstat profectò text. in dicto capitulo, officij, qui difficilem habet alioqui interpretationem. Et ideò verius est, & his quæ modò dicta fuere, magis consonum, in hac proposita specie, adulteram non teneri nec cum periculo mortis, nec cum discrimine famæ se ipsam prodere, etiamsi certò sciat futuram vtilem eius criminis proditionem ad reparationem damni illati: nec filius spurius iniquè patrimonium mariti habet. quam conclusionem veram esse censent Innoc. Panor. & Doct. in dicto capitulo officij. per eum text. Scot. in 4. sent. d. 15. q. 2. Caiet. in 2. 2. q. 62. art. 6. super responsione ad 2. idem in opere 16. quæstionum. quæst. 14. Ioann. à Medina de restit. quæst. 3. in 4. causa. & Alfonsus à Castro lib. 2. de potesta. legis pœnal. c. 11. Sylu. in verb. adulterum. q. 1. quorum opinio præter auctoritatem Romani Pontificis in d. c. officij. probatur rationibus, quas paulò antè explicuimus. Ex quibus dubia sunt, & falsa videntur ea, quæ hac in re Adr. & Maior. scripsere. primum etenim censet Adrian. in quodlibet. 1. art. 3. ad secundum, adulteram teneri ad huius criminis reuelationem aliquo tempore: licèt eam possit quandoque non perpetuò differre. Nam si adultera propter periculum mortis, & infamiæ, immunis est ab hac criminis proditione: nulli dubium esse potest, quin ipsa tuta sit à peccato, & libera, dum hæc ipsa pericula immineant, instent, & appareant. Sic quod idem Adria. adnotauit asseuerans, non excusari adulteram à reuelatione, si periculum mortis instet ex malitia cognatorum ipsius mariti, qui eum fortè minimè iracundum ad vxoris occisionem commouebunt. eadem ratione corruit, quia parum refert, periculum adulteræ immineat vel ex ira mariti, vel ex eius consanguineorum malitia, & persuasionibus: cùm semper adsit periculum mortis, & sic ipsa causa, quæ adulteram à reuelatione excusat. deinde nec Ioan. Maior in 4. dist. 15. q. 17. & in 3. distin. 37. quæst. 34. quæstionis huius veritatem attigit, dum existimauit, adulteram viduam iam, vel liberam, à periculo mortis, teneri adulterium detegere, etiam cum famæ grauissima iactura: siquidem licet maius sit vitæ, quàm famæ dispendium, attamen frequentissimo omnium consensu receptum est, satis sufficiens esse periculum, aut discrimen famæ ad hoc, quòd adultera interim excusetur à proprij delicti reuelatione.

Sed si ad amussim examinetur secunda obiectio, quam ad textum in dicto cap. officij. excogitauimus: poterit, ni fallor, semoto vitæ periculo constitui species quędam, in qua adultera teneatur crimen detegere, etiam cum famæ iactura, si sciat vtilem futuram hanc reuelationem, & ei creditum iri: nempè cùm tantum, ac tam ingens est patrimonium mariti, quod à legitimo successore iniquè aufertur adulterio vxoris, & spurio filio traditur, vt rectitudine pensata, arbitrio discretissimi viri, maius sit eius quàm famæ ipsius adulteræ dispendium, quod maturè, & diligenter est cogitandum. idem scribit Dominicus Soto, lib. 4. de iust. & iur. q. 7. artic. 2. ipse tamen etiam in mortis periculo hoc arbitrium admittendum censet. eum legito.

Nec mihi placet cautela, qua vsam fuisse viduam quandam refert Andr. Alciat. lib. 3. de præsumpt. 37. præsump. & idem libr. 9. Parerg. cap. 12. Ea equidem vidua cùm plures liberos haberet, quorum vnus esset adulterio conceptus, eis accersitis ad mortem veniens dixit: Filij mei, vnus vestrûm est natus ex adulterio, & ideò bona mei mariti detinet indebitè: ego verò priusquam ex hac vita migrem, ne moriar in hoc peccato, eum vobis nuncupare intendo: nisi vos inuicem remiseritis omne ius, quod habet alter aduersus alterum: tunc filij, cùm quilibet de se ipso dubitaret, mutuo seipsos ab eo onere absoluerunt, & liberarunt, iusq́ue inuicem sibi remiserunt. Nam licet eiusdem cautelæ obiter meminerit Ioan. Maior. d. q. 17. tamen per eam minimè tollitur damnum illatum ex adulterio: nec fit liberatio sufficiens, siquidem mutua hæc absolutio spontanea non est, sed coacta, is etenim filius, qui legitimus est, nullum ex ea commodum habet, sed adhuc damnum patitur, nec id remisisset, si certò sciret, alterum fratrem adultero conceptum fuisse. imò coactus metu, ne forsan ipse à matre spurius manifestaretur, eidem liberationi consensit, qui consensus sufficiens non est.

Quæritur præterea, cuius expensis fieri debeat restitutio, quoties creditor, cui est facienda, longè abest à loco vbi debitor habitat, & domicilium habet? Et glo. in c. cùm tu. de vsucap. expressim tenet, restitutionem faciendam esse expensis creditoris absentis, quo in loco Panormit. Anan. Rauenna, & Doctor. communiter hoc verum esse opinantur, quando creditor abest à loco, vbi damnum illatum fuit, vel quo debitor iniquè rem ab eo extorsit: cùm ipse debitor non mutauerit domicilium: tunc etenim expensis creditoris est restitutio facienda. Quòd si debitor ipse à loco, vbi rem extorsit, vel damnum dedit, ibidem manente creditore, discesserit, tenebitur is proprijs expensis restitutionem ipsam ad exequutionem deducere, argumento l. cùm res. ff. de legat. 1. quæ in solutione legati hoc sanè modo distinguit. Et tamen quoties restitutio expensis creditoris absentis fieri debet, omitti profectò poterit, aut suspendi, ac differri: si plus, vel tantundem expendendum est in restitutione ipsa facienda, quantum res ipsa principalis iustè valet, & æstimari potest. glos. in d. cap. cùm tu. quam Doctores inibi communiter probant, & Syluest. in verb. restitutio. 4. §. vlt. cęterùm hæc distinctio locum obtinet in eo, qui iustè, & voluntate domini debitor est: & ideò qui iniquè habet rem alienam, & ratione acceptionis iniustæ ad restitutionem tenetur, subiturus est expensarum onus, & omne damnum, quòd ex ea restitutione processerit: cùm absque vlla distinctione obligetur dominum possessorem facere rei propriæ: idcircò parum refert, quòd creditor post furtum, vsuram, aliámue iniquam acceptionem, à loco, vbi damnum illatum est, discesserit: secundum Caieta. in 2. 2. quæstione 62. articul. 5. sed prætermittendum non est ad huius opinionis examen, quòd perfecta restitutionis ex equutio in hoc tendit, vt creditori nullum damnum sequatur ex iniqua occupatione alterius, hoc etenim verè est restituere. Nec tamen eidem debetur lucrum aliquod, sicuti manifestissimi iuris est. qua ratione si creditor nullas facturus esset expensas in exportandis rebus quibus expoliatus fuerit, vel quia absque vllis expensis eas secum tulisset, vel ante discessum, nisi damnum ei illatum per iniuriam foret, eas venditurus esset: tunc quidem debitor tenebitur ad expensas, quæcunque illi necessariæ sint ad restitutionem: at vbi creditor ipse in exportandis rebus, etiamsi eis priuatus non fuisset, expensas facturus nihilominus esset: ad has certè tenebitur ipse creditor, non ad maiores: quod Ioan. à Medina explicat in tractatu de restitution. folio septimo. & sequentibus. Hinc fit, quòd ipse debitor tenebitur certiorem facere creditorem huius sibi debitæ restitutionis, vt ipse creditor certus de ea respondeat, quid velit agendum esse de rebus, quæ sunt restituendæ. atque ita sunt intelligenda, quæ diuus Thomas scripsit in dicto articulo 5.

Illud verò adnotandum est, quòd quidam opinantur, debitorem posse omittere, ac differre æris alieni solutionem, si creditor sit excommunicatus. idq́ue probare conantur ex c. intelleximus. de iudi. vbi constat, excommunicatum non esse admittendum ad agendum in iudicio. item ex c. nos sanctorum. & c. iuratos. 16. quæst. 5. & c. vltim. de hæret. quibus auctoritatibus hanc sententiam veram esse opinantur, Abb. & Fel. in cap. inter alia. de senten. excomm. Abb. in c. veritatis. de dolo & contum. colum. 12. Decius in dict. c. intelleximus. ad finem Probus in cap. cùm quis. 1. colum. de sentent. excom. in 6. Adrian. in 4. sent. q. 3. de clauibus. Nos tamen contrariam opinionem absque vllo dubio tenendam esse censemus, existimantes, minimè excusari debitorem à restitutione, ex eo, quòd creditor sit excommunicatus: ea etenim communio, quæ leuis est, & contingere potest in solutione æris alieni, nequaquam est prohibita. quemadmodum deducitur ex d. c. inter alia. c. quoniam multos. 11. q. 3. atque ita huius opinionis auctores habeo glo. Archid. & Doct. c. penult. 15. q. 6. Innocen. in dicto cap. veritatis. Ioan. Maior. in 4. senten. distinct. 18. q. 4. Syluest. in verbo, excommunicatio. 5. quæst. 12. Francus in capit. primo. de except. in 6. & Ioan. à Medina in tracta. de restitutione. quæst. 3. causa. 9. quibus non oberit text. in dicto capitul. intelleximus. quia loquitur in iudiciali exactione. textus autem in dicto capitul. iuratos. & in dicto capitul. vlti. de hæret. tractauere tantùm de iuramento fidelitatis: à quo ecclesia absoluit subditos, propterea, quòd eorum princeps sit excommunicatus: vnde non erit idem dicendum in debito æris alieni, cuius solutio facillimè creditori fieri potest abque vlla censuræ ecclesiasticæ læsione. idq́ue maximè admittendum est, quandoquidem vsu forensi apud seculares iudices minimè receptum sit, quod in d. c. intelleximus. fuit statutum. vt nos obiter attigimus libro 1. variarum resolutionum capite 18. numero. 5.

SVMMARIVM.

- 1 Quid sit restitutio, atque vnde procedat, quásque radices habeat?
- 2 Tenetur quis ablatum restituere ratione acceptionis iniustæ.
- 3 Vsurarius tenetur restituere rationem acceptionis iniquæ, id est proximo iniuriosæ.
- 4 Vsurarius mentalis, an teneatur restituere quod ei datum fuerit à debitore?
- 5 Remissio libera vsurarum liberat omnino creditorem à restitutione, etiam si is non habeat animum restituendi.
- 6 Quo iure, humano ne, an diuino sit facienda pauperibus restitutio?
- 7 Humana constitutio non punit, nec punire potest actus interior es mentis.
- 8 Mentalis vsurarius quis sit, & quo pacto possit in foro exteriori cogi ad restitutionem?

SECVNDAE PARTIS RELECTIONIS INITIVM.

REstitutio læsioni opponitur, nam & ea illud reddit, quod læsio abstulerat. l. quòd si minor. §. restitutio. ff. de minorib. l. 1. C. si aduers. trans. l. sed si per prætorem. §. si feriæ. ff. ex quib. caus. maior. Bart. in l. qui proprio. ff. de procurat. ideò in hac materia, quam tractamus, restitutio est illius rei redditio, quæ ablata est, secundum Thom. 2. 2. quæstion. 62. arti. 1. qui probat eam ad iustitiam commutatiuam pertinere. Etenim sicut acceptio rei alienæ actus est iniustitiæ circa commutationem, ita & restitutio, quæ ei opponitur, erit actus iustitię commutatiuæ: cùm per intelligentiam vnius contrariorum cognoscatur alterius intellectus, & percipiatur eius vis: auctore Aristotele 1. Topic. & 4. Ethi. capit. 1. sic idem Aristoteles libro secundo Rhetor. ad Theodecten scribit, quòd contrariorum eadem est disciplina, sed contraria vis: id est, eadem est ratio cognoscendi contraria. quod & Dinus adnotauit in regula, possessor. de regulis iuris. in 6. in commutatiua autem iustitia potissimè attenditur damni per acceptionem illati compensatio per redditionem, & æqualitatem: quemadmodum ex eodem Aristotele constat libro quinto Ethicorum: damnum verò infertur alicui varijs modis, per occupationem inquam propriæ rei, per eiusdem rei detentionem, atque item per impedimentum, ne quis assequaur, quod ei debitum est: in summa reducitur læsio his modis contingens alicuius boni priuationem, cùm is, qui detinet alienam rem, aut alteri debitam, eam videatur ab altero abstulisse: & eadem ratione, qui impedit, ne quis adsequatur bonum aliquod, planè dicitur bonum hoc ab altero auferre.

Restitutio autem duas radices habet, à quibus omninò deducitur, ab acceptione scilicet, aut à re accepta. ab acceptione tunc procedit, quando quis ratione solius acceptionis tenetur alteri reddere quod suum est, aut ei debitum, vt in causis mutui, depositi, furti, rapinæ, & similibus: in quibus adhuc obligatio restituendi regulariter datur, etiam si nec res mutuata, deposita, furto ablata penes accipientem sit. à re accepta, tunc deducitur restitutio, quoties quis rem alienam, aut alteri debitam habet: & ea quidem amissa cessat restituendi obligatio, sicuti diligenter tradidere Thomas & Caietanus, secunda secundæ, quæstione sexagesima secunda, articulo sexto, & Dominicus à Soto libro quarto, de iustitia & iure, quæstione septima, articulo secundo. De acceptione licita hîc minimè agemus: ea etenim expedita est, præsertim quòd data mora restituendi id, quod debetur alteri ratione acceptionis licitæ, iam ea acceptio illicita fit, ob contrariam alterius voluntatem. de illicita verò acceptione regulam quandam constituere libet ad huius tractatus apertiorem cognitionem.

REGVLA DE ILLICITA ACCEPTIONE.

TEnetur quis ablatum restituere ratione acceptionis iniustæ, siue ea sit iniusta in iniuriam proximi, siue quia lege prohibita. Prior pars regulæ constat ex traditis per diuum Tho. & Caiet. 2. 2. quæst. 62. art. 1. 2. & 6. probatur, quia iniusta acceptio, quæ proximum lædit, virtuti iustitiæ opponitur, ac peccatum est: sicuti ratione manifesta constat: læsio autem aliter quàm per ablati redditionem tolli nequit: igitur necessaria est ipsa restitutio, cùm quis per acceptionem iniquam proximum læserit. posterior regulæ pars probatur in l. non dubium. C. de legi. in l. quemadmodum. C. de agricol. & censit. libr. 11. & in cap. qui contra iura mercatur. de regul. iur. in 6. in hac autem regula nomen acceptionis continet, non tantùm ablatum illud, cùm quid à proximo ex proprijs eius rebus aufertur, sed & damni illationem in eo, quod proximus habet, vel habere sperat, aut sibi debetur, lege iustitiæ: tametsi damnum inferens nihil ex hoc vtilitatis, ac commodi accipiat. Nam qui alteri damnum in hac specie dat, procul dubio auferre censetur ab altero id, in quo eum lædit. auctore Thoma, d. q. 62. artic. 4. & Caiet. art. 6. opt. tex. in l. damnum. ff. de damn. infect.

Primùm ab hac regula procedit ratio: quare vsurarius ad restitutionem eius, quod per vsuras extorsit, omninò teneatur: fuit etenim ea acceptio iniuriosa proximo, & iniqua, atque ideò iure naturali, diuino & humano prohibita, sicuti & nos adnotauimus libro 3. varia. resol. c. 1. qua ratione immunis non erit à restitutione, etiam si quod extorserit perierit prorsus, nihilq́ue vtilitatis ex eo habuerit, secundum Thomam d. art. 6.

Ex hoc item deducitur examinatio tex. singularis in c. consuluit. de vsur. quo decisum est, vsurarium, quem vulgus mentalem appellat, teneri ad restitutionem eius, quod à debitore vltra sortem absque vlla pactione tacita, vel expressa habuit. Ex ea namque decisione plerique adnotarunt, quòd libera donatio debitoris, occasione mutui facta creditori, nihil prosit ei habenti prauum animum: nempè recipiendi aliquid vltra sortem ab ipso debitore absque pactione vlla dante: cùm alioqui si hanc spem non haberet, minimè foret mutuaturus sortem. hanc conclusionem tenent Innocent. Abb. Anan. & Doctor. in dicto capitulo consuluit. Adrian. in 4. senten. in tract. de vsu. Iaco. Almain in 4. d. 15. q. 2. Ioan. Andr. in hac reg. peccatum. asseuerantes hoc, quod ita à creditore, hac sub spe, receptum sit, omninò esse restituendum. Quibus præter auctoritatem text. in d. c. consuluit. suffragatur id, quod Bar. adnotauit in l. 1. ff. de donationibus. scribens, non esse donationem veram, nec perfectam, etiamsi donans sciat & existimet, nullam subesse dandi causam, modò recipiens opinetur id, quod datur, sibi debitum esse. idem notat Paul. Castr. ibi & in l. absenti. ff. eod. tit. fit igitur, vt in hac specie, cùm mentalis vsurarius recipiat quid vltra sortem mutui ratione: alioqui non mutuaturus. non sit libera donatio ipsius debitoris, etiam si is absque vllo pacto, sciens nullam subesse dandi causam, id dederit. verùm huic rationi responderi potest, dissimilimum esse Bart. casum ab eo, quem modò tractamus. siquidem mentalis vsurarius, cùm recipit aliquid vltra sortem absque pacto certo, scit sibi illud non deberi, & gratuitò dari: licèt ea spe mutuum debitori dederit. & præterea quamuis in specie per Bart. definita non sit donatio, est tamen irreuocabilis datio, vnde is, qui dedit, donatum repetens etiam re extante, submouebitur exceptione doli. Paul. de Castro in l. si tibi dederim. per textum ibi. ff. de donat. gloss. Bartol. Angel. Alexand. & Deci. in l. si ego. ff. si cert. peta. etiam si contrarium in hoc responderint Bald. Odofr. Oldrad. Fulgo. & Ias. in d. l. si ego. asserentes, posse rem donatam adhuc extantem repeti. Nam opinio gl. magis communis est. Deinde maximè differunt hæc duo: nam vsurarius cùm recipit datum sibi vltra sortem, habet animum id acquirendi, & voluntatem recipiendi, vt gratuitò datum. at donatarius hanc voluntatem, nec animum non habet: quippe qui recipiat id, quod sibi datur, vt verè debitum. Sed & in vsurario mentali quem tractamus, quòd is ad restitutionem teneatur, etiam tenuerunt Henric. in c. in ciuitate. colum. vltim. de vsur. gloss. in c. vlt. de simonia. & inibi Card. Ancha. in reg. peccati venia. q. 1. col. 6. de regu. iur. Lauren. à Rodulphis in tract. de vsur. q. 3. Card. in Cle. vnica. q. 24. de vsuris. Alex. cons. 93. lib. 6. cui verò sit hæc restitutio facienda, non admodum inter huius opinionis assertores conuenit. ex eis etenim quidam censent, restitutionem pauperibus faciendam esse, non ei, qui dederit: ita quidem visum est Rainerio in summa tit. de vsur. versi. sed nunquid voluntas. Iacob. Almain. dict. q. 2. Caiet. 2. 2. q. 78. articul. 1. & Guidoni Papæ, in tract. de contra. illicitis. numer. 15. Contrariam sententiam: imò quòd hic mentalis vsurarius non teneatur ad restitutionem eius, quòd liberè datum fuerit absque vllo pacto à debitore: licèt ob prauam intentionem debeat erga Deum agere pœnitentiam. probat text. in simili quæstione in c. vlt. de simonia. cuius argumento ita tenent Paul. Eleazar in Clement. 1. de vsuris. Syluest. in verbo, vsuras. §. 3. Caiet. in quodlib. de vsura. c. 3. Richard. in 4. sen. distin. 15. q. 5. articu. 5. & ibi Scot. & Gabriel. quæst. 11. dubio penult. Bald. in l. penultim. ff. de condit. ob turpem caus. Alex. in l. si non sortem. §. 1. ff. de condi. indeb. Carol. Molin. de contract. nu. 6. quo in loco testatur hanc opinionem magis communem esse apud Theologos, vt tandem nulla hîc constituatur obligatio restituendi nec ipsi debitori, nec pauperibus. Cui sententiæ verè accedit Card. in d. q. 24. dum censet, hunc vsurarium mentalem inducendum esse ad restitutionem in foro interiori: non tamen compellendum. Nec præcisè Innocen. priorem opinionem probat, sed eam esse tutiorem asseuerat. Non obstat decisio tex. in d. c. consuluit. quia ea intelligenda est, vbi sumus in dubio, an debitor vltra sortem dederit aliquid creditori liberè, an coactus quadam occasione mutui accepti. est etenim tunc præsumendum, eam dationem omninò liberam non esse, sed procedere à causa, & radice mutui, secundum Syluest. in d. q. 3. licèt in hac specie Caieta. in d. c. 3. contrarium teneat. ipse tamen asserit, vsurarium mentalem recipientem aliquid à debitore vltra sortem, si credat id sibi, nec gratis, nec libero animo dari, teneri ad restitutionem propter conscientiæ læsionem, etiamsi verè animo libero datum sit: & hæc obligatio manet donec læsio conscientiæ per scientiam, aut aliàs cessauerit. in quo idem tenet Catharinus lib. 6. aduersus Caiet. eum nihilominus erroris arguens, eo, quòd eius sententiam non satis rectè intellexerit. Alioqui si constet de libera datione debitoris, locus non est obligationi restituendi, etiam pauperibus.

Hoc item comprobatur ex eo, quòd remissio libera vsurarum iam quidem iniquè extortarum facta per debitorem creditori habenti animum non restituendi eas, sed retinendi, absoluit eum ab obligatione restituendi. glo. & inibi Ancharan. & Franc. in hac reg. peccatum. in verbo, restituatur. Laurent. à Rodulphis in d. c. consuluit. q. 7. Alex. cons. 91. libr. 2. colum. 1. Floren. 2. part. titu. 2. c. 6. col. 3. Frederic. consi. 22. optimus text. in l. si rem. §. omnis. ff. de pig. acti. l. certè. §. Iulianus. ff. de precar. l. item liberatur. in princ. ff. quib. mod. pig. vel hypo. solua. licet contrarium & in hoc teneant Dinus & Ioan. Andreas in d. reg. peccatum. Abb. & Anan. in d. c. consuluit. & in cap. cùm tu. eo. tit. nam & priorem sententiam iure veriorem esse censent idem Frederi. consil. 18. Cald. consil. 10. de vsur. And. Tiraq. libro 2. de retract. in fine. q. 28. num. 151. Carol. Molin. de contract. num. 8. & Ioannes à Medina de resti. quæst. 3. causa 2. quorum opinio profectò verior est, & ferè communi omnium consensu recepta. Illud verò quod de restitutione facienda pauperibus ab hoc mentali vsurario adnotarunt Rainerius, Guido, & quidam alij, iure probari non potest. Nam vel hæc restitutio fieri debet de iure diuino, vel humano. Diuino quidem iure restitutio ei qui dedit facienda est, non pauperibus, vel nulli. Siquidem acquisitum ex vsura, ideò restituendum est, quia acceptio fuerit iniusta, id est iniuriosa proximo, à quo vsuræ extorquentur: quiq́ue minimè peccauerit soluendo vsuras: cùm ea datio non sit illicita: idcircò restitutio, quæ iure diuino fieri debet eorum, quę per vsuram acquisita sunt: omninò si fieri potest, facienda est ei, qui dedit, aut in eius vtilitatem, non autem alteri. Et prætereà iure diuino nusquam est necessariò restitutio facienda pauperibus, nec item naturali: his etenim iuribus solùm tenemur pauperibus ob extremam necessitatem subuenire, & dare eleemosynam, non sanè res, quas illicitè acquisiuimus: nam has tenemur reddere his, à quibus eas habuimus, quod in hac relectione inferius probabitur. fit igitur, vt iure diuino, vel naturali minimè sit præcepta restitutio pauperibus facienda earum rerum, quæ illicitè acquiruntur: sicuti docet post alios Ioannes à Medina. de restitutio. quæstione 3. causa 11. quòd si pauperibus restitutio facienda est, ea tantùm iure inducitur humano, quod non ligat actus interiores mentis, qui ex propria natura minimè possint apud iudicem exteriorem probari, secundum Caietanum 2. 2. quæstione 11. articulo 3. Archiepiscop. Florent. 3. part. titul. 23. cap. 4. Syluest. in verbo, excommunicatio. 7. §. 2. notab. 1. Maiorem in 3. sentent. distinctione 25. quæstione tertia. Almainum in tractatu de potestate ecclesiæ. capit. tertio. Martin. ab Azpilcueta in princip. de pœnit. distinctione 5. numero 19. Driodonium in tract. de libert. Christi. libr. 3. pagina 60. Alfonsum à Castro libro 2. de iust. hæret. punit. cap. 18. & libro 5. de potestate legis pœnal. cap. vltimo, conclusione 1. Quorum ea est concors sententia, quòd humani legislatoris auctoritas & potestas ad ea sola se extendit, quæ licet sint occulta, & incognita, tamen ex natura sua possunt ab eo cognosci, non autem ab ea, quæ ex se, & propria natura occulta sunt, nec possunt aliter quàm per cogitantis reuelationem cognosci: vt sunt illa, quæ sola mente perpetrantur. Quæ quidem nec puniuntur, nec puniri possunt lege humana, cùm humanæ non subsint iurisdictioni, nec potestate, quòd alibi longiùs tractabitur. lege igitur humana, qua quis obligatur restituere pauperibus, non comprehenditur, nec potest comprehendi mentalis vsurarius. Et ideò manifestè constat, mentalem vsurarium non teneri ad restitutionem ipsis pauperibus faciendam, nec ipsi, qui dedit eo casu, quo apparet libero animo aliquid vltra sortem datum esse. Tametsi gloss. in Clementina 1. §. verum. de hæret. asserat, per constitutionem humanam posse puniri crimen omninò occultum ex natura sua, & intra mentem ipsam latens, quam sequuntur Panormitanus in capitul. 2. de offici. ordin. columna tertia. & in capitulo, extirpandæ. §. quia verò. columna octaua. de præbendis. Felinus in c. Porrò. colum. 1. de sent. excommun. Arelat. in tractatu de hæresi. quæstione 9. Adrian. quodlibeto 8. artic. 1. quo in loco inquit, hanc esse communem sententiam. eandem veriorem esse censet Alber. Pignius libro sexto de ecclesia. Hierar. capit. 16. Ioannes à Medina in tractatu de oratione, capit. de potestate eccles. & Ambros. Cathari. contra Caietan. super summula verb. & notat de excommunicatione. & in verbo, hæreticus. Sed prior opinio probatur in c. cogitationis pœnam, de pœnit. distinc. 1. & profectò potior est quia minimè vrgent, quæ in contrarium adducuntur, cùm vel procedant in crimine occulto per accidens: nempè quòd ex propria natura probari potest: licet nullis testibus pręsentibus commissum sit, vel in actibus exterioribus. Siquidem in dicto §. verùm. non imponitur pœna propter odium, vel spem intra cordis secreta latentia, sed propter persequutionem, afflictionem, & torturam innocentis ex odio, aut spe lucri procedentem: & sic propter actus exteriores, qui iniqui, & aduersus iustitiæ legem perpetrantur. ita quidem cùm quis punitur ex eo, quòd fatetur se credere, & animo tenere, Deum non esse trinum & vnum, non punitur is propter hæresim mentalem, sed quia hæresim, quam animo, & mente concepit errore intellectus, qui interior est, satis significauit exterius per confessionem. Nec ista hęresis exterius significata mentalis est. significatur enim hîc interior error intellectus per confessionem exteriorem eo modo, quo constat iam confitentem hæreticum exteriorem esse. cùm & si is non asseuerat, Deum non esse trinum, & vnum expressim, id tamen satis quo ad sensum tacitum profitetur: cùm asseuerat, se ita credere. deinde in c. dolentes. de celebratione miss. non punitur iure humano indeuotio latens intra cordis secreta, sed ea, quæ per confabulationes, & alia exteriora signa manifesta est, & cultum diuinum, atque horarias preces interturbat. vnde fit vt opinio prima faciliùs defendi possit: quam probare videtur Thom. 1. 2. quæstione 100. artic. 9. & Paluda. in 4. distinctio. 17. quæstione 2. column. 3. vbi Alma. in quæstion. 1. asserit, hanc esse communem opinionem. omnium tamen consensu receptum est, hæreticum occultum per accidens, ex natura rei: nempè qui hæresim mente conceptam verbo, vel facto exterius etiam sine vllis testibus enunciauerit, excommunicatum omninò esse, ea excommunicatione, quæ in haereticos à canonibus lata est. quod præter alios tenuerunt Caietan. Syluest. de Castro in præcitatis locis, Panormitanus in cap. absolutos. de hæreticis. quicquid ibi dixerit Ioann. Andr. Hic verò hæreticus si secretò confiteatur inquisitori crimen istud, & pœniteat eiusdem, erit ab eodem inquisitore absoluendus, quo ad pœnitentiæ iudicium: sicuti censet Ioan. Lup. Segouiensis Decanus in tractatu de hæresi, quæstione 11. quem tractatum suis in Partitarum leges commentarijs interseruit Montal. in tit. 26. part. 7. quod etiam ita agendum esse admonet prima instructio Hispalensis capit. 5. debet autem secretò quis abiurare hanc hæresim, vt idem Ioann. Lup. explicat. Habent enim inquisitores à summo pontifice potestatem absoluendi ab hac canonis excommunicatione, vt testantur Archid. Ioann. Andre. Dominic. & Franc. per textum inibi in c. vt officium, de hæret. in 6. & Consalus à Villadiego in tract. de hæresib. quæst. 20. de illo autem, qui verè mentalis hæreticus fuerit, & tamen resipiscens, & ab errore discedens, vel in foro pœnitentiali, vel alioqui, sano quidem consilio confiteatur, se mente hæresim concepisse, quòd ex hoc non afficiatur excommunicatione, adnotauit ex Francis. Victoria Salmanticensis Academiæ Theologo, magni quidem nominis, Iacob. Septimancensis in Catholicis simul & eruditissimis institutionibus, cap. 42.

Ex præmissis, vt ad vsuram mentalem redeamus, infertur, vsurarium mentalem non esse aliter cogendum in foro exteriori, quàm in interiori animæ restituere ea, quæ à debitore habuit. Nam si constat, debitorem animo omninò libero aliquid vltra sortem dedisse creditori, non erit cogendus creditor id restituere debitori, nec pauperib. Alioqui cùm appareat, vel pręsumatur datio coacta, vel minimè voluntaria, iudex poterit creditorem compellere ad restitutionem: etiamsi non constet ei, creditorem mentalem vsuram animo concepisse: ex eo, quòd in hac specie non possit donatio pręsumi: sed potius præsumatur datio causa mutui: & ideò quasi indebitè solutum repetitur quod datum est. At si in iudicio constet animus prauus ipsius creditoris, & mentalis vsura, opinor adhuc non esse à iudice seruandas leges contra vsurarios latas, quantum ad pœnas per easdem statutas: licet restitutio sit per eum percipienda: quicquid dicat Cardin. post alios in dict. Clem. 1. quæstione 24. de vsur.

Vltimò illud obseruandum, non esse mentalem vsurarium creditorem, qui mutuat debitori pecunias ea spe, vt aliquid ab eo animo omnino libero dante percipiat, alioqui non mutuaturus: sicuti Caieta. opinatur in quodlibet. de vsura. cap. tertio, quod ipse verum esse arbitror, vbi hæc spes non fuerit causa principalis ad mutuandum, sed impulsiua. nam si ea spes fuit causa principalis & vltima, ac finalis mutui, non video, qua ratione creditor à mentali vsura possit excusari, iuxta ea, quæ ipse adnotaui libr. 1. Variarum resolutionum capit. vltim. numero 4.

SVMMARIVM.

- 1 Quid sit furtum: & inibi Iurisconsultorum definitio examinatur.
- 2 Quid sit rapina, & an sit distincta species à furto, intellectusque ad gloss. in capi. pœna lib. 14. quæstio. 5.
- 3 Necessitas extrema quando licitam faciat rei alienæ acceptionem.
- 4 Acceptum ratione necessitatis extremæ restituendum erit, si accipiens pinguiorem nactus fuerit fortunam.
- 5 Necessitas extrema non excusat à peccato fornicationis: & quæ sit ratio, latè examinatur.
- 6 Partus ancillarum non sunt in fructu.
- 7 Jure diuino & naturali prohibita & illicita, an aliqua circumstantia fiant licita.

SECVNDAE PARTIS RELECTIONIS §. PRIMVS.

SEVCNDO, ex hac prima regula consequitur acquisita furto vel rapina restituenda fore: atque item furem & raptorem teneri ad restitutionem ratione acceptionis iniquæ & iniustę: nempe in iniuriam proximi. quod euidentiùs apparebit, si furti & rapinæ definitiones examinauerimus. Paulus enim Iurisconsultus in l. 1. ff. de furt. inquit, furtum est contrectatio fraudulosa lucri faciendi gratia, vel ipsius rei, vel etiam vsus eius, possessionísue. huic accedit Iustinianus in princ. Instit. de obligat. quæ ex delict, nascuntur. quibus in locis & etymologia dictionis adducitur à Græco & Latino sermone: sicuti restituerunt eam Budęus in dicta l. 1. Anton. Augustinus libro 4. emendatio. capit. 4. & Andreas Alciatus libro 1. dispunction. capi. 10. potuitq́ue integra lectio restitui ex Gellio libro 1. capit. 18. contrectatio rei dicitur non amotio, nec acceptio: quia, etsi res aliena non tollatur, nec surripiatur, furtum fiat, si depositarius aut commodatarius vtatur re deposita aut commodata inuito domino. §. furtum autem. Institu. de obligatio. quæ ex delict. nascun. dicitur fraudulosa, quòd ad rationem furti necessarium sit, contrectationem fieri dolo, fraude, & sic expressim vel tacitè domino inuito. qui enim rem alienam fraude vel dolo contrectat, intelligere debet, se id inuito domino facere. vnde minimè oportet Iurisconsulti definitioni addere illa verba, inuito domino: cùm autem delicta ex animo delinquentis accipienda sint, & pensanda, non ex alterius voluntate. text. in l. diuus. ff. ad leg. Cornel. de sicarijs. capit. cogitatio. de pœniten. distinctio 1. l. aut facta. §. delinquunt. ff. de pœnis. constat profectò satis esse, vt furtum verè dici possit, quòd ipse alienam rem contrectans, existimet, domino inuito fieri eam contrectationem: tametsi dominus inuitus non sit. l. inter omnes. §. vltimo. ff. de furtis. fur siquidem est, qui dominum inuitum esse credit, cùm sit permissurus. pręsertim, quòd fieri non potest, quin in quouis furto inuitus sit dominus, non enim putandus sit dominus, non enim putandum est, quenquam ita liberalem esse, quòd si sciat, alterum furandi & contrectandi rem eo inuito animum habere, sit hoc permissurus. Hinc fit, satis commodè Iurisconsulti definitionem intelligi posse, si interpretemur verbum illud, fraudulosa, id est, inuito domino: siquidem vt verè furtum sit, necessariò exigitur quo ad animum furantis contrectationem fieri domino inuito: alioqui si rem alienam contrectans iustè possit existimare, & absque fraude existimet, dominum consentire, nec inuitum esse, furtum ab eo minimè committitur: quod probatur in dict. l. inter omnes. §. vltim. id verò, quod addit Iurisconsultus, lucri faciendi gratia, non omninò pertinet ad propriam huius criminis definitionem, nam furtum nihilominùs fit, etiamsi fiat non animo lucri faciendi, sed rem ipsam proijciendi in flumen. quamuis Iurisconsultus defendi possit ex eo, quòd considerauit animum præsumptum ipsius furis. Pręsumitur enim furem non animo nec gratia rem ipsam comburendi, sed potiùs eam sibi habendi furtum fecisse. Et denique in his iurisperitorum definitionibus frequenter non attenditur substantia tantùm definiti, sedid, quod ad faciliorem legum interpretationem conducit.

Cæterùm diuus Thom. 2. 2. q. 66. artic. 3. diligentiùs furtum definiuit, dicens, furtum est occulta rei alienę acceptio, quo in loco acceptio generis vim habet. cùm & Rapina acceptio sit rei alienæ: & item vsura. dictio autem, occulta, speciem definiti attingit. Est etenim proprium furti, quòd sit occultarei alienę acceptio. probatur hoc auctoritate Iurisconsulti in l. 1. ff. de furt. & in princ. Instit. de oblig. quæ ex delict. nasc. dum inquit, furtum à furuo dictum esse: id est, à nigro, vt Labeo ait: quòd clàm & obscurè fiat, & plerunque nocte, vel à fraude, vt Sabinus ait. Idem asserit Isidorus libr. 5. etymolog. capit. 26. scribens, furtum est clandestina alienę rei contrectatio. Nam ex hac occulta rei alienæ contrectatione siue acceptione constat, domino inuito id fieri: quia ignorantia efficit inuoluntarium, secundum Aristot. 3. Ethico. vnde sub dictione Iurisconsulti fraudulosa, & diui Thom. occulta, continetur, quòd rei alienæ isthæc occupatio fiat domino inuito. Imò apud Iurisconsultum, vt propriam speciem furti ab eo definitam esse constet: dictio fraudulosa occultam acceptionem significat: sicuti in eadem l. 1. probatur in princip. ad rationem verò furti, & eius speciem proprie pertinet occulta rei alienę acceptio, vt ab alijs peccatis, quibus proximo in rebus iniuria fit, distinguatur. Cùm & rapinæ, vsuræ, & similibus conueniat, quòd domino inuito rei alienæ occupatio fiat. ex quibus ego censeo definitionem diui Thomæ magis aptam fore ad furti specialem cognitionem, nec alienam esse à mente Iurisconsulti: nisi quòd Iurisconsultus longius latiusq́ue furtum descripsit subseruiens Iuris Ciuilis peculiari disciplinę.

Hinc deducitur vera definitio rapinæ. est etenim rapina manifesta ac violenta rei alienæ acceptio. vt ipse Thomas explicat dicta quæst. 66. artic. 4. quòd sit alienæ rei acceptio, commune est illi, & furto, atque vsuræ. quòd verò sit violenta, & ideò manifesta, proprium id est rapinæ. Idcircò ex mente diui Thomę sat erit apponere in definitione dictionem violenta. ex qua significatur, acceptionem fieri domino sciente & inuito: aut, quod propriùs idem Thomas sensit, manifesta acceptio est scribenda: cùm ex ea satis appareat, fieri acceptionem domino sciente & contradicente.

Item colligitur ex his, furtum & rapinam differre vt distinctas species, ita quidem, vt nec furtum rapina sit, nec rapina furtum. Idq́ue omninò constat ex eo, quòd furtum à rapina differat, tanquam species ab ea distincta: siquidem rapina manifestam acceptionem, furtum occultam exigit, autore Aristotele libr. 5. Ethico. c. 2. ad fin. qua ratione Thomas ab omnibus Theologis receptus in d. q. 66. articu. 4. expressim probat, furtum & rapinam specie differre.

Ex hac etiam diui Thomæ definitione infertur intellect. ad text. in l. si vendidero. §. cùm raptor. ff. de furt. & in principio Institu. vi bonorum raptor. quib. probatur, rapinam esse speciem furti: & raptorem furem esse, ac furti actione teneri. Id etenim verum est, secundum impropriam furti definitionem ea ex parte, qua raptor etiam inuito domino rem alienam contrectat. Cùm frequentissima Iurisconsultorum definitio furtum esse constituat, contrectationem rei alienæ inuito domino, at iuxta propriam specierum, & ipsarum rerum distinctionem, nec rapina species est furti, nec furtum rapinæ. extat egregius hac de re locus apud diuum Augustinum libro secundo quæstionum super Exodum, quęstione 71. à Gratia no relatus in capi. pœnali. 14. quæstione 5. furti nomine, inquit Augustinus, intelligitur omnis illicita vsurpatio rei alienæ. Non enim rapinam permisit, qui furtum prohibuit, sed vtique à parte totum intelligi voluit, quicquid illicitè rerum proximi aufertur. Hactenus Augusti. aliquot additis & mutatis per Gratianum citatus, qui eum sensum habuit, quòd cùm furtum & rapina ad eundem tendant finem, nempe ad occupationem & acceptionem rerum alienarum: lata quadam interpretatione propter eundem, quem habent, finem, idem esse videantur: & tamen quia is finis remotus est non propinquus, minimè efficit eandem in vtroque speciem peccati, nec item genus & speciem constituit: ipse verò finis propinquus speciem distinguit. atque ideò, quia ex propinquo fine raptor vult per potentiam propriam, & vim aliena obtinere: fur verò per astutiam constituitur diuersa criminis species: prout eleganter explicat diuus Thomas non citato Augustino d. q. 66. art. 4. ad 2.

His accedit, quòd Augustinus furtum appellat partem totius, id est, illicitæ acceptionis & occupationis rei alienę: quasi secundum eum genus sit illicita rei alienæ acceptio, huic autem generi subsint variæ species, scilicet furtum, rapina, vsura, & similes, quę ad eundem finem etsi remotum tendunt, videlicet ad rerum alienarum illicitam occupationem. Et subdit idem autor in præcepto decalogi prohibita vna specie acceptionis iniquæ rei alienæ: omnem rerum alienarum occupationem prohibitam esse ex eo, quòd omnes species tendant in eundem sinem, ad quem tendit ipsa prohibita species: atque omnium specierum sit vna & eadem ratio prohibitionis: & ideò sub ipso furto significatur rapina: & eadem prohibetur, non, quòd sit species furti, nec idem cum furto, sed propter eandem prohibitionis causam.

Ab eadem interpretatione colligitur, non rectè verba Augustini intellecta fuisse à glossa in dicto capitulo pœnali. dum glo. inquit, furtum esse partem rapinæ, & rapinam esse speciem furti. Cuius quidem glossæ is est sensus, vt furtum sit pars rapinę integralis compositione prædicamentali speciei, quæ integrè constat ex genere & differentijs: rapina autem sit furti pars subiectiua, quia est species furti. Vnde furtum est pars rapinę, secundum glossam, vt genus est pars speciei, rapina verò est species furti: quod ita intelligendum est ex adnotatis per Bartol. in l. qui vsumfructum. ff. de verborum obligationibus. etenim licet hic sit sensus gloss. non tamen is ab Augustino adnotari potuit. siquidem diuus Augustinus furtum partem esse dicit non rapinę, sed generis, nempe acceptionis iniquę rei alienæ: nec vnquam insinuat, rapinam furti speciem esse.

Postremò illud est considerandum, plerunque furtum, & rapinam non ita propriè accipi, quin aliquoties eorum significatio mutetur, atque ob id impropria fiat interpretatio: sicuti palàm probatur in capit. si quid inuesti. 14. quęst. 5. vbi Gratianus ex Augustino, sermone 19. de verbis domini, inquit, Si quid inuenisti, & non reddidisti, rapuisti. Nam in ea specie rapina non committitur propriè: sed ea dictio est exponenda, id est, illicitè accepisti, secundum Archidiaco. ibi, quem Cardina. Sancti Sixti sequitur: idemq́ue Paulus Castrensis obseruauit in l. sed eximendi. ff. ne quis eum qui in ius vocat. est. Igitur ex his satis constat, quid furtum sit, quid item rapina: & an furtum & rapina differant tanquam genus & species, vel tanquam species distinctę & separatæ.

Ex furti definitione poterit examinari ratio, cur ob necessitatem extremam liceat absque furti vel rapinę vitio, res alienas accipere ad subleuandam eam necessitatem? Nam ratio ab eo deducitur, quòd propter necessitatem, & ad eam subleuandam omnia sunt communia. Siquidem natura ipsa institutum est, vt res inferiores sint ordinatæ, & destinatæ ad hominum necessitatem. quamobrem diuisio rerum, quæ post institutionem Iuris naturalis facta est, non derogat rationi naturali, quæ dictat ex rebus temporalibus subueniendum esse hominum necessitati extremæ. Esurientium panis est, inquit Ambrosius sermone 81. quem tu detines: nudorum indumentum est, quod tu recludis: & miserorum redemptio & absolutio est pecunia, quam tu in terra defodis. capitul. sicut hi. 47. distinctio. gloss. in capit. si quis. de furt. & ibi Docto. Thomas in 2. 2. quæstio. 66. articu. 7. quib. suffragantur ea, quę de eleemosyna diximus in libro 3. Variarum resolutionum, capite 14. numero 5. & in huius relectionis parte prima. nume. 2. quibus rectè perpensis, apparet in hac specie furtum non committi, etiamsi domino inuito res auferantur: quia cùm vrget extrema necessitas, res illę, quæ proprium dominum habere videntur, communes sunt, non alienæ. Nec quidquam impedit contraria possessoris voluntas, quippe, quæ inordinata sit, & iniqua: & ideò, qui patitur extremam necessitatem, si rem alienam accipiat, propriam, aut saltem communem accipere videtur, & ex consensu saltem debito possessoris, sicuti communi omnium sententia traditum extat. Et notatur in capit. discipulos. de consecratione, distinctione quinta. Discipulos, inquit Apollonius, cùm per segetes transeundo euellerent spicas, & ederent, ipsius Christi vox innocentes vocat, quia coacti fame hoc fecerunt. Id probatur Matthæi capit. duodecimo. Vnde apparet, extra casum necessitatis non licere ex vinea alterius, etiam viatoribus, vuas ad vescendum colligere. quod Ripa in l. damnum. column. secunda. ff. de damn. infect. verum esse censet, vbi viator vuas colligit, vt secum ferat. Secus tamen, vt statim eas in vinea, vel in ipsa via comedat, nam hoc licitè fit, etiam seclusa necessitate famis. & probatur Deuteronomij capit. decimotertio. cuius meminit hac in specie Guandinus in tracta. maleficiorum. Rubric. de pœnis. columna antepenultima.

Necessitas autem extrema tunc dicitur, quando imminet vitæ periculum, cui aliter quàm per hanc acceptionem subueniri non potest. vt explicat Thomas dicto articulo 7. & quodlibet. 5. articu. 16. quod cuiusque rectum & syncerum arbitrium definire oportunè & piè poterit.

Hinc vera interpretatio deducitur ad text. in dicto capi. si quis propter necessitatem. cuius hęc sunt verba, Si quis propter necessitatem famis, aut nuditatis furatus fuerit cibaria, vestem vel pecus, pœniteat hebdomadas tres: & si reddiderit, non cogatur ieiunare. Hactenus ille textus. Ex quo patet, occupantem rem alienam, vel eam accipientem propter necessitatem, peccare quidem, & debere peccati pœnitentiam agere. quod contrarium est his, quæ modò tradidimus. Et ob id ea decisio tunc obtinet, cùm necessitas extrema non est, sed aliquando remissior, nam eo casu peccatum, rem alienam accipiens committit, & pœnitere debet: quemadmodum asserunt gloss. & Doctor. in dicto capitu. si quis. Panormita. in capitu. quoniam. de Simonia. diuus Thomas in dicto articu. septimo. ad primum. & Syluest. in verbo, furtum. quæsti. 3. Sed tunc quæritur, qua ratione in eodem cap. responsumest, quòd si reddiderit, non cogatur ieiunare. aut etenim is peccauit, accipiendo rem alienam: & tunc etiam si restituat, pœnitere debet ob crimen commissum, aut non peccauit, & tunc pœnitentia necessaria non est. Huic verò obiectioni respondendum erit, hanc pœnitentiam agendam esse non propter peccatum commissum in accipiendo rem alienam, nam ea maior esse debet, sed propter moram commissam in restitutione: atque ideò erit capitis sensus, quòd accipiens rem alienam causa necessitatis, quæ extrema non sit, debeat pœnitere ob moram commissam in restitutione, & ideò si statim restituerit, liber erit ab hac pœnitentia: non tamen ab ea, quę iniungi potuit propter ipsius acceptionis peccatum. Item & aliter eadem decisio intelligenda erit in hunc sanè modum, vt cùm necessitas extrema sit, accipiens alienam rem, teneatur ex quadam supererogatione tribus hebdomadis pœnitere, eo, quòd illa acceptio imaginem furti habeat: & tamen ab ea pœnitentia sit liber per accepti restitutionem. Vel tandem constituamus eum textum loqui, cùm ob necessitatem grauem, non tamen extremam, res aliena accipitur: etenim eo casu minor est culpa, & ideò leuis iniungitur pœnitentia, quæ prętermitti potest, si fiat accepti restitutio. itaque intellectus admodum conuenit his, quæ glo. Thom. & Panorm. tradidêre, & quæ ipse notaui in d. ca. 14. num. 5.

Quid tamen erit agendum, cùm is, qui ob extremam necessitatem rem alienam accepit, pinguiorem nactus fuerit fortunam, an ad restitutionem teneatur? & gloss. communiter inibi recepta in hac regul. peccatum. argum. textus, & eorum, quæ adnotantur ibi in capi. Odoardus. de solut. probare videtur, hunc teneri ad restitutionem rei alienę, quam acceperit ad subleuandam extremam necessitatem. quin & in hac specie hanc opinionem tenuerunt Doctores in dicto capit. si quis propter. Ioan. Lup. in Rubr. de donatione. §. 65. numer. 47. Adrian. in quarto. in tracta. de restitutione. capit. quia dictum est de aliquo. Almain. in 4. sentent. distinct. 15. quæstio. 2. Ioan. Medi. de restitu. quæstio. 3. in princip. quibus adstipulatur secundum aliam interpretationem textus in dicto capit. si quis propter. vt ex eo cogatur quis ieiunare, & pœnitentiam agere, quòd rem alienam acceptam ob extremam necessitatem, accipiens feliciorem nactus fortunam, non restituerit. hoc idem ratione probatur. is etenim, qui extrema laborat necessitate non habet maius ad rem alienam ius, quàm quod dominus in eum transferre tenetur: dominus autem non tenetur inopi rem propriam donare ad subleuandam inopiam: sed satis erit, quòd inopi eam det, & tradat titulo, & causa mutui, ea protestatione, vt & inops bona, & patrimonium postea nactus, teneatur mutuatam pecuniam soluere, secundum Adrian. quodlib. 1. articul. 2. columna 3. tametsi contrarium probare conetur Ioannes à Medina in tract. de elecmosyna. capit. an extremè indigenti sit necessariò facienda eleemosyna donando. Igitur & in hoc casu rem acceptam ob extremam necessitatem tenebitur quis feliciorem adsequutus fortunam restituere. Quod verò diximus, quenquam non teneri ad donandum liberè aliquid existenti in extrema necessitate, patet. Quia non tenetur ad aliud, quàm ad subueniendum pauperi, & subleuandam eius necessitatem: quæ quidem tollitur per dationem mutui, modò ea datio verisimili coniectura nequaquam tendat in pauperis oppressionem. Sic edicto Regis sancitum est, quòd pauperes litigantes nihil teneantur soluere, nec vllum stipendium reddere Tabellionibus, alijsq́ue tribunalium ministris: modò iuramento pręstito promittant ea stipendia se soluturos, cùm ad pinguiorem deuenerint fortunam. atque ita opinionem istam veram esse censeo, modò absit fraus & oppressio pauperum. Tametsi Scotus, Ricardus, & alij in quarto sententiarum. distinctio. 15. contrarium teneant. & eos sequutus post Angel. Syluest. in summa. in verb. furtum. quęst. 5. asseuerans eorum sententiam communem esse: & probari ex eo, quòd tempore necessitatis extremæ res omnes communes sint, & vt propriæ ab inope patienti extremam necessitatem possint accipi, & accipientis efficiantur. quæ quidem ratio infirma est, & minus conueniens, quàm par erat huius opinionis necessarię probationi. siquidem tempore extremę necessitatis omnia sunt communia, iuxta recti moderaminis rationem, scilicet ad subleuandam necessitatem: quę tollitur & subleuatur, etiamsi bona aliena accipiantur eo titulo & causa, vt postmodùm prospera fauente fortuna domino restituantur: ita etenim satisfit pręcepto dandi eleemosynam, & eius fini: nec necessaria est ad huius pręcepti obseruationem, datio omninò liberalis, modò ita fiat, vt verè pauperi nullum afferat dispendium. Non me latet, Scoti, & aliorum opinionem satis piam esse, & à plerisque viris doctissimis probatam fuisse: sed & prior sententia rationibus atque auctoritatibus etiam probari poterit.

Quæritur hoc in loco non immeritò, cùm pręceptum furtum prohibens, interpretationem hanc accipiat, vt minimè violetur, si res aliena capiatur ad subleuandam extremam vitæ necessitatem, cur pręceptum fornicationem prohibens, itidem non habeat eundem sensum, vt licita sit fornicatio ad euitandum mortis periculum? Etenim adulterium nec fornicatio minimè licent, nec licere possunt ob famis, nec ob vitę periculum effugiendum: sicuti certissimum est, & probatur in l. palàm. versic. non est. ff. de ritu nupt. & gloss. in dicto capit. si quis, inquit, eam esse rationem, quòd propter necessitatem extremam res aliena communis efficitur: non sic in fornicatione, quia debet quis potiùs omnia mala pati, quàm peccato consentire. Quæ sanè ratio satis incongrua est: quippe, quę nequaquam explicet, cur non liceat ob effugiendum mortis periculum, & propter vitæ necessitatem extremam fornicari: & denique non aperit, cur malum hoc fornicationis non fiat licitum, & amittat propriam malitiam ex circumstantia necessitatis extremę ad vitæ periculum effugiendum. Quamobrem Panor. in d. c. si quis propter necessitatem. aliam rationem comminiscitur, dicens, ideò tempore extremę necessitatis minimè licitam esse fornicationem, quòd humana creatura non veniat fructuum appellatione, nec fructus censeatur: sicuti censet Iurisconsultus in l. in pecudum. ff. de vsur. §. in pecudum. Instit. de rer. diuisio. eandem rationem tradit Ioan. Andr in dict. cap. si quis propter. vnde licet permissum sit naturali iure rem alienam accipi ad extremæ inopiæ necessitatem subleuandam, id obtinet in rebus, quę fructuum appellatione veniunt, & fructus reddere solent, non in his, quæ fructuum nomen non habent. Verùm isthęc ratio inutilis est, nec dubitationi aliqua ex parte satisfacit. Etenim ipse non diffiteor ancillarum partus & fœtus, fructus non esse, nec eorum appellatione comprehendi: & ideò ad proprietarium, non ad vsufructuarium pertinere. idq́ue obtinuit apud Iurisconsultos quadam reuerentia diuinę pulchritudinis, ad cuius imaginem homo creatus est, & vt ei mundus, omniaq́ue animalia subseruirent, & famularentur: atque ita ob hanc hominis excellentiam, ne partus humani brutis animalibus pares & æquales censerentur, ea sententia recepta fuit, qua diffinitum est, partus ancillarum fructus non esse, nec eorum appellatione venire: qua de re non satis apud veteres Iurisconsultos conueniebat, auctore Cicerone libr. primo. de finibus bonorum & malorum. statim in initio, dum inquit: An partus ancillæ sit ne in fructu habendus, disseretur inter Principes ciuitatis. P. Scęuolam, Marcumq́ue Manilium: ab hisq́ue M. Brutus dissentiet: quod & acutum genus est, & ad vsus Ciuium non inutile: nosque ea scripta, reliquaq́ue eiusdem generis & legimus libenter, & legemus, hęc, quę vitam continent omnem, negligentur? Hæc Cicero. & tamen non ex hoc congrua ratio datur in quæstione proposita, cùm ab eisdem Iurisconsultis receptum sit, vsum & vsumfructum in ancillis constitui posse. Et pręterea ob necessitatem extremam famis licet patri filios vendere. l. 2. C. de patr. qui filios distr. item sicut potest existens in extrema necessitate ad eam subleuandam accipere nummos alterius, ita & seruum alienum, vt eum vendat, quęratq́ue ex precio victum. Fit igitur non esse Ioan. Andr. & Panormit. rationem sufficientem. Imò ni fallor, ea est satis inconcinna, & inutilis. Philippus Deci. in l. quæ propter. ff. de regul. iur. eam esse rationem huic quæstioni aptam censet, quod per coitum minimè periculo mortis, quod ex fame imminet, obuiam eatur. & ideò fornicatio etiam ob extremam necessitatem & inopiam, licita non est, nec vllo iure permittitur. Sed & hic autor alioqui subtili præditus ingenio, acriq́ue iudicio, dubio procul hac in re fallitur. Nam etsi per coitum fornicarium immediatè minimè subueniatur necessitati famis, & periculo vitæ, mediatè tamen subuenitur ex precio ipsius fornicationis, quod sufficit, vt necessitas excuset: sicuti excusatur, qui patiens extremam necessitatem non accipit alienum partum, sed argenteum vas, & id vendit ad emendum ex precio cibos sibi necessarios, licet argentum directè non tollat, nec immediatè famem. Præsertim deficit ratio Decij, cùm hîc non tantùm agatur de accipiendis rebus alienis ad vitandam famem, nec tantùm tractatur de vitando periculo mortis imminentis ex fame: sed & de effugiendo periculo mortis aliunde vtcunque imminentis, & de constituto in extrema necessitate vitæ, vel ratione famis vel homicidij: iuxta ea, quæ iam adnotauimus in huius relectionis parte 1. ad interpretationem text. in capit. officij. de pœniten. & remiss. huic autem rationi, quam Decius tradit, suffragantur verba sancti Thomę secunda secundæ quęstion. 64. articu. 7. ad 4. ita scribens: Actus fornicationis vel adulterij non ordinatur ad conseruationem propriæ vitæ ex necessitate. quarta igitur ratio huic controuersię offerri solet, quæ dictat, licitum esse ob effugiendum mortis periculum ei, qui patitur extremam necessitatem, rem alienam capere, non tamen fornicari, quia dispensatione diuina opus est ad hoc, vt pręcepta & leges diuinę prætermittantur: in lege verò diuina, quæ furtum prohibet, dispensatio diuina omninò apparet ex causa necessitatis. capit. discipulos. de consecrat. distinctio. 5. at circa pręceptum illud, non mœchaberis. nullibi reperitur diuina dispensatio, nec ratione extremę necessitatis, nec ex alia causa. Et ideò non est licita fornicatio ad vitandum mortis periculum absque diuina reuelatione. Hęc ratio deducitur à gloss. quam ibi notat Cardinal. Alexand. in capit. quoniam. 48. distinctio. & sensêre idem Syluest. in verb. metus. quæst. 7. & Almain. in moralibus. quæst. de metu. proposit. 3. imò coitus cum fœmina, quæ vxor non est, si ex diuina reuelatione permittatur, coniugalis est verè, quia Deus matrimonij institutor & auctor eam fœminam in coniugium & matrimonium tradit coëunti cum ea, secundum Thomam 1. 2. qu. 100. articu. 8. Hęc verò ratio adhuc non placet, quippe quę non definiat, qua ex causa in hoc præcepto, non mœchaberis: non sit quandoque ex necessitate saltem extrema dispensatum, sicut in illo, non furtum facies. idcircò quinta ratio reddi poterit, si animaduertamus, acceptionem rei alienæ ideò reprobatam, & illicitam esse, quia est proximo iniqua & iniuriosa: hæc verò iniuria cessat planè ex consensu domini expresso vel tacito, dato quidem vel debito: qualis contingit tempore extremę necessitatis, quo tenentur rerum domini consentire, quòd pauperes eorum res accipiant ad subueniendum inopiæ & necessitati, quibus ipsi opprimuntur: & ideò præceptum illud, quo prohibetur acceptio rei alienæ, nequaquam hanc continet acceptionem, quæ fit absque iniuria proximi cum ipsius domini consensu saltem debito. At præceptum, quod fornicationem prohibet, ideò eam prohibet, quia malum est adulterium ipsum, item mala est ipsa fornicatio, quorum malitia voluntate & consensu humano tolli non potest: ideoq́ue nec mariti consensus, nec ipsius fœminæ voluntas sufficit ad tollendam adulterij, nec fornicationis simplicis malitiam: qua ratione extrema necessitas vitæ minimè efficit, nec efficere potest fornicationem licitam: sicut efficit acceptionem rei alienę: siquidem circumstantia extremæ necessitatis in acceptione ista, tollit ab ea malitiam, quam alioqui actus ipse habere solet. atque ita rem hanc distinxit Ioan. à Medina de restitut. quęst. 19. vltim. colum. Sexta nihilominùs huic disputationi additur ratio in hunc sanè modum. Pręcepta enim, & leges naturales habent velut moderatricem, & interpretem rectam rationem, secundum quam pronunciandum est, actus humanos sub legibus & præceptis contineri, vel non, recta verò ratio pręceptum hoc, non furtum facies, interpretatur ita planè, vt acceptio rei alienæ tempore necessitatis extremæ nequaquam sub prohibitione legis comprehendatur.

Nam recta ratio præceptum diuinum interpretatione quadam ita moderatur, quasi necessitas omnia faciat omnibus communia, furtiq́ue rationem excludat, cùm melius sit, diuitem rei vnius priuationem pati, quàm vt pauper fame pereat: hoc etenim iudicat, & interpretatur recta ratio. Non sic eadem rectitudo rationis interpretatur præceptum prohibens fornicationem, cùm Reipublicæ, & rationi naturali magis conueniat, & consonum sit, quenquam mori, quàm quòd cum ea fœmina commercium carnale habeat, quę propria vxor non sit: quemadmodum & in epitome in 4. adnotaui 2. par. c. 3. §. 4. nu. 5.

Septima fortassis ratio non omninò videbitur inconcinna, nec absurda, si diligenter ac maturè pensitemus ea, quę legibus naturalibus ac diuinis prohibita sunt, malitiam quandam habere ob fragilem humanæ creaturæ sensualitatem, quæ ratione, qua nos Deus ipse muniuit, destituta, quotidie nos ipsos vrget, & discrutiat. Quòd si hæc malitia attenta circumstantia contingenti cessauerit, haud dubiè præceptum ipsum hoc in actu cessat, ipsaque prohibitio diuinæ legis minimè casum istum complectitur. Et ideò è contrario si malitia actus lege diuina prohibiti, ratione contingentis circumstantię non cessauerit, nec ipsa præcepti prohibitio cessat, nec diuina lex in eo actu minorem obligationem & vim habet, quàm si circumstantia illa non contigisset. Sic acceptio rei alienæ prohibita est Iure naturali & diuino, propter malitiam, quam actus hic habet ex eo, quòd fit iniuria proximo, eiq́ue damnum infertur: at malitia ista omninò cessat aliquot casibus, in quibus præceptum nec violatur, nec legi diuinę aut naturali contradicitur: nempe cùm quis rem à domino aufert: ensem inquam, ne vel seipsum, vel alterum occidat. idem si res à domino auferatur ad subueniendum extremę inopię, quam accipiens patitur. Malitia etenim, quæ acceptioni rei alienæ solet adhærere, tunc procul abest, quia nec iniuria domino fit, nec damnum ei infertur: imò ea acceptio fit eius consensu saltem debito, & quem dominus teneretur adhibere. eadem ratione oportet expendas præceptum illud, non occides: siquidem homicidium priuata perpetratum auctoritate, quod inibi prohibetur, malitiam habet ex eo, quòd proximus innocens occiditur, eiq́ue fit ex ea occasione iniuria: siue occidatur à priuato, siue à iudice, qui non publica, sed priuata vtitur auctoritate, cùm innocentem & innoxium occidit. At tunc occisio hominis erit ob vitandam mortem, & periculum vitæ licita, quoties hæc extrema necessitas auferat malitiam actus: & ideò aggressorem occidens aliter mortem effugere non valens, minimè peccat contra pręceptum legis naturalis, nec diuinæ: cùm ob extremam hanc defensionis propriæ necessitatem cesset malitia actus homicidij, ex quo nulla fit iniuria proximo, qui nocentissimus propter aggressionis causam occiditur ab eo, qui iure defensionis potuit eum occidere, aliter propriam mortem & iniuriam non euasurus. Non erit idem, si quis innocentem occiderit, cùm non posset alioqui mortem effugere, scilicet ad vescendum corpus innocentis, ne fame periret occisor. Nam hæc extrema necessitas non tollit malitiam actus homicidij: cùm adhuc vtcunque vrgeat fames, innocens alter est, qui occiditur. Sic denique fornicatio lege naturali & diuina prohibita eam malitiam habet, quòd ex appetitu ac sensualitate aduersus rationem quis carnale commercium habeat cum ea fœmina, quæ vxor non est. Siquidem lege Naturali coitus tantùm coniugalis licet hominibus, & sic animalibus ratione præditis, iuxta l. primam. §. Ius Naturale. ff. de iustitia & iure. ca. Ius naturale. 1. distinct. quorum interpretationem explicuimus in Epitome ad 4. Decretal. parte 2. princip. num. 6. Expendamus igitur, an fornicationis malitia tollatur ex circumstantia necessitatis extremæ, imminenti fame, vel mortis periculo: à quo nisi quis fornicetur euadere nequit. & profectò patet, non tolli tunc malitiam huius actus, quia propter hanc circumstantiam non efficitur vxor ea, quæ non est, nec coitus efficitur coniugalis, & ideò minimè licet, ob extremam necessitatem fornicari: cum & si Deus possit peculiari ratione fœminam aliquam viro in coniugium tradere, & ea ratione permittere coitum cum fœmina, quæ ex contractu humano vxor non erat, attamen Deus ipse nunquam dispensat, nec dispensare potest, quòd seclusa ratione coniugij, & absque vxoria lege quis fornicetur. siquidem manente malitia actus, non potest Deus eundem actum permittere, quemadmodum manifestè deducitur à diuo Tom. 12. quæstion. 100. articul. 8. Ex quo palàm deducitur, nec Deum ipsum posse super diuinis præceptis decalogi dispensare, si propriè & verè quid sit dispensatio intelligamus. tradit hoc ipsum latiùs Domini. Sot. libro secundo, de iusti. & iur. quæst. 3. artic. 8. Hanc ipse arbitror esse veram rationem constituendi differentiam inter hæc duo præcepta: non furtum facies: & non mœchaberis. Ex quibus etiam colligitur, an actus lege diuina, & naturali prohibiti, secundum propriam eorum malitiam illiciti, possint aliqua ex causa, ob aliquam circumstantiæ rationem esse liciti, & absque peccati culpa fieri, & licere, quod potissimum ad mores pertinet.

SVMMARIVM.

- 1 Meretrix petere potest apud iudicem exteriorem, mercedem sibi promissam ob fornicationem. Et ibi intellectus l. 4. §. sed quod meretrici. ff. de condic. ob turp. caus.
- 2 Donatio fieri potest concubinæ, præterquam à milite, & clerico.
- 3 Nihil refert, quantum ad donationem, nec quo ad precium fornicationis, sit ne publica meretrix, an occulta fornicatrix.
- 4 Datum meretrici, an ab ea retineri possit, seclusa causa donationis?
- 5 Promissum parasitis ob verbera, vel alapas, an peti possit.
- 6 Expenditur text. in l. 4. in princip. ff. de condic. ob turpem caus.
- 7 Datum causa maleficij, & turpitudinis, an sit necessariò restituendum danti, qui in eadem turpitudine versatur: an pauperibus: vel an possit retineri ab accipiente?
- 8 Intellectus ad textum. in cap. veniens. de Simonia.

§. SECVNDVS.

PRoximè actum est de fornicatione, an ea licita sit, ob extremam famis necessitatem: idcircò tertio loco à prima, quam constituimus, regula, colligitur, sitne restituendum, quod ex fornicatione, ac meretricio acquisitum fuerit, & an ea acceptio sit iniusta, siue in iniuriam proximi, siue quia lege prohibita? Cui quæstioni præmittendum est, an meretrix apud iudicem exteriorem petere possit, sequuta copula, mercedem ob eam sibi promissam?

Et quod agere non possit fœmina ad pecuniam ob fornicationem promissam, probatur primò ex l. 3. & 4. in princip. ff. de condict. ob turp. caus. quibus decisum est, in pari causa turpitudinis potiorem esse possidentem. Sed in hac specie par est causa turpitudinis: igitur qui nondum conuentam pecuniam soluit, & eam retinet, potiora habet iura. Secundò, conditio turpis vitiat contractum, & vitiatur: promissumque ob agendum maleficium peti non potest. l. mercalem. C. de condict. ob turp. cau. l. iurisgentium. §. si ob maleficium. ff. de pact. l. si plagij. l. generaliter. ff. de verbo. obliga. ergo cùm promissum meretrici detur propter maleficium, nec promissio tenet, nec ex ea agere meretrix poterit. Tertiò, nemo est dominus membrorum suorum, præsertim ad vsum illicitum. l. liber homo. ff. ad leg. Aquil. c. contingit. de sentent. excom. meretrix igitur, quæ sui corporis domina non est, nulla ratione mercedem pacisci valet ob vsum venereum, vsum inquam, proprij corporis illicitum. Quibus tandem pars ista probari poterit, quam veram esse censent, gloss. dict. l. 4. §. sed quod meretrici. & in l. 2. C. de condict. ob turp. causam. & in l. affectionis. ff. de donat. Imol. ibi. Angel. Bald. Paul. & Ias. in dict. §. sed quod meretrici. Zasius in l. generaliter. superiùs citata. Fortuni. in d. §. si ob maleficium. verùm contraria sententia rationibus, & auctoritatibus probatur. Nam & Iurisconsultus in d. §. sed quod meretrici. expressim scribit, meretricem turpiter agere, non tamen turpiter data, & promissa accipere. Vnde licèt actus venereus, ob quem datur pecunia, illicitus sit, & turpis, ipsa tamen acceptio pecuniæ turpis non est, nec iure improbata, qua ratione sicuti data turpitudine vtriusque dantis, & accipientis, non est locus repetitioni: ita cùm ex parte accipientis turpitudo in ipsa acceptione minimè datur, non tantùm locus non est repetitioni, sed & locus datur exactioni: vt differat Iurisconsulti responsum in d. §. sed quod meretrici. à responso l. 3. & 4. in princip. deinde quamuis fornicatio praua sit, & iure diuino vetita, ipsa tamen meretrix domina est sui corporis. & materia vendibilis est, nec ipsa venditio actus venerei illicita censetur: & licèt actus venereus ex seipso malus sit, eius tamen venditio non est prohibita, nec illicita, ratione materiæ. etenim dare mulieri aliquam pecuniam pro vsu venereo, antequam is sequatur, malum est, quia datio illa imperatur à luxuria, & à praua sensualitate procedit: at datio pecuniæ meretrici promissæ, cùm ea fit post actum venereum, mala non est, sed actus iustitiæ, à nullo vitio imperatus, quia materia vendibilis in hanc dationem adducitur: sicuti explicat eleganter Caieta. 22. quæst. 32. articul. 7. Rursus ex hoc, vt magis vrgeat argumentatio, adsumo propositionem hanc, videlicet in hac pactione, quæ cum meretrice fit, materiam adductam in conuentionem, & precij commutationem, vendibilem esse. quod probatur præter auctoritatem Caietan. ex ipsius Iurisconsulti loco, vbi fatetur in hac specie meretricem licitè mercedem accipere, & acquisitionem ipsam licitam esse, immunem quidem à turpitudine. idem fatetur Thom. in d. q. 32. articul. 7. sed si materia vendibilis non foret, profectò dubio procul meretrix ipsa turpiter acciperet: cùm ipse actus venditionis ex propria natura esset illicitus, nec necessariò sequeretur, dationem & receptionem procedentes ab ipsa venditione, secundum propriam naturam illicita, itidem illicitas esse, & turpes: vt in Simonia, & in conuentione, quæ cum aliquo fit, vt iniquam sententiam ferat. quod satis constat ex diuo Thoma in d. articul. 7. & Iurisconsulto in dicta l. 3. latiusq́ue à nobis in sequentibus explicabitur. At si materia vendibilis est, non video, qua ratione conuentio ista, quantum ad commutationem pertinet, ex seipsa turpis sit, nec ex parte dantis, nec ex parte recipientis: siquidem qui dat, vel promittit precium ob eam rem, quæ vendi potest, legem sequitur commutatiuæ iustitiæ, recipiens eodem pacto, eandem legem seruat, ac iustè recipit mercedem, & precium rei, quam vendere potuit. igitur pactio hæc seruanda est, & promittens cogendus erit promissam mercedem soluere. Non obstat Iurisconsulti responsio, qua asseuerat dantem turpiter agere. Nam actus ipse venereus vtriusque maris & fœminæ turpitudinem habet, atque ita pactio ipsa contingens inter virum & meretricem ratione huius actus, & quatenus ex appetitu, & libidine fit, etiam turpis est, non tantùm ex parte viri, sed & ex parte meretricis: sed quatenus datio, & receptio mercedis eiusq́ue promissio & stipulatio seorsum possunt censeri, turpitudinem non habent. dati inquam vel promissio, quia fit in compensationem, & mercedem, ac precium corporis ipsius meretricis, quo ad vsum venereum, qui vendibilis est: & ideò ad iustitiam commutatiuam pertinet, acceptio verò, quia meretrix mercedem & precium recipit eius laboris, & vsus, qui vendibilis est, & tamen nihilominus dantis, vel promittentis turpitudo versatur, quia datio meretricem prouocat ad fornicationem, & procedit ab appetitu & libidine coitus, non sic receptio meretricis, vel mercedis pactio: quippe quæ non procedat ab appetitu actus venerei, sed vt habeat ipsa mercedem, & precium vsus corporei ad actum fornicationis. quo fit, vt nec ipsa datio turpis sit, quatenus ea tendit ad stipendium, & mercedem actus venerei, & vsus corporis, quem ipsa præstat meretrix, & ob quem precium habere potest. igitur qui meretrici mercedem promisit, iam post ipsum actum venereum, cogendus erit eam soluere, etiam si ante coitum pactum fecerit, quum in hac specie non sit tractandum de promissione aut datione, quatenus turpitudinem habet, sed de ea, qua ex parte iustitiam respicit commutatiuam, hic etenim est verus sensus Iurisconsulti in d. §. sed & quod meretrici.

Secundò eadem sententia, qua asseritur, promissionem factam meretrici seruandam esse, etiam apud iudicem exteriorem & promittentem cogendum fore ad promissi solutionem, probatur Geneseos cap. 38. quo in loco Iudas mercedem promissam Thammar, quæ habitum meretricium assumpserat ob fornicationem, eidem soluit, & misit post ipsum actum venereum: profectò non alia ratione, quàm quòd teneretur mercedem promissam meretrici soluere.

Tertiò, eadem opinio satis apud Iurisconsultum probatur in l. affectionis. ff. de donat. qui censet, donationem posse fieri meretrici, & ei factam validam esse: non tantùm quo ad exceptionem, sed & quo ad actionem, secundum magis communem Doct. interpretationem contra glos. ibi. ad idem optimus tex. in l. donationes in concubinam, in prin. ff. eo. tit. & id constat argumento ab speciali: nam si minor & miles non potest donare meretrici, secundum notata in d. l. Affectiones. ob specialem quandam rationem, qui minor non sit, nec miles donare meretrici poterit. l. miles ita. §. 1. ff. de milit. testam. vbi itidem probatur, eum, qui miles non sit, non tantum donare posse meretrici, & concubinæ, sed etiam legare in testamento, & eam hæredem instituere, quod Anto. Butri. consi. 14. & eleganter Ias. cons. 37. lib. 3. adnotarunt. tradunt hac de re plura Bartol. & Doct. in d. l. affectionis. Roma. cons. 43. Anch. cons. 247. Capycius in decisi. Neapolita. 102. qui & de concubina clerici loquuntur, examinantes, quando ei donari à clerico possit. quibus adde l. 22. cum sequentib. tit. 3. lib. 1. ordinat. & Ioan. Lupi. in Rubric. de donat. inter vir. & vxor. §. 39. Nam & Raphaël Cum. in dict. l. miles ita. §. 1. Bald. consil. 437. libr. 5. & Ias. in dict. cons. 37. col. 2. libr. 3. existimant, etiam pagano minimè licere donationem facere mulieri, cum qua habet adulterium, incestúmue commercium. fit tandem ex his, vt constitutissimum sit, mercedem meretrici ob fornicationem promissam, modò absit dolus, & fraus, eidem soluendam esse, promittentemque à iudice compellendum fore ad eius solutionem. quam opinionem tenent Cynus, & Saly. in l. 2. C. de cond. ob turp. caus. Bart. & Alex. in d. §. sed & quod meretrici. idem Bart. in d. l. affectionis. Alex. in d. l. generaliter. Abb. in c. quia plerique. nu. 14. de immunit. eccle. Rippa. in l. si plagij. ff. de verb. oblig. col. penul. Ioan. Lupi. in d. Rub. §. 40. Salyc. in l. ea quæ. C. de donat. ant. nup. Bart. & Aretin. in d. l. generaliter. quo in loco Ias. & Zasius, nu. 29. testantur, hanc opinionem communem esse. Nec oberunt ea, quæ ad probationem prioris sententiæ adducta fuere: siquidem l. 3. & 4. tunc obtinet, quando datio, & receptio vtrinque est illicita, & reprobata: at in hac specie acceptio licita est, imò & ipsa datio quatenus procedit à lege iustitiæ, & à promissione dati in mercedem eius operis, quod precium habere potest iuxta ea, quæ modò adnotauimus. Item Iurisconsulti responsum in d. §. si ob maleficium. ita intelligendum est, vt procedat in maleficio, quod lege exteriori punitur, quantum ad ipsum recipientem actionem: siquidem ratione eius actus, qui iure humano ponitur, nemo potest iure quidquam pacisci, nec stipulari. l. mercalem. C. de condictio ob turpem caus. qua ratione, etiamsi ex propria natura materia vendibilis sit, quia lex ipsa humana actum ipsum punit, propter quam pactio fit, verè dici non poterit, eadem lege humana pactionem istam validam esse, qua quidquam promissum fuerit ob maleficium committendum. Sic sanè cùm lege humana actus puniatur, nullo pacto potest valida censeri pactio, quæ tendit vt precium constituatur ob actionem illius actus, qui lege ipsa punitur, atque ideò tunc versabitur vitium, & turpitudo, non tantùm in ipso dante aliquid ob maleficium, sed & in ipso accipiente, qui paciscitur mercedem pro eo, quod apud iudicem puniri debet, vel pro ea re, quæ vendibilis non est. optimus textus in d. l. 4. Vltima ratio ex lege, liber homo. ff. ad legem Aquil. non nocet huic conclusioni. Nam licèt nemo dominus sit membrorum suorum, est tamen dominus vsus proprij corporis: siquidem vsum corporis locare potest propter mercedis precium: sicuti manifestè probatur apud Iurisconsultos, qui locationem operarum passim permittunt, & probant. Quòd si dixeris hoc tunc obtinere, cùm locatio fit ad vsum licitum, non ad illicitum, id facillimè tollitur, quia vsus illicitus operatur, quòd ipsa locatio illicita sit: item quòd non sit cogendus locator conuentioni stare: nec tamen ex hoc sequitur, non esse locatori soluendam mercedem, quoties ipse quod in locationem duxit, pręstiterit omninò absque iure reuocationis.

Assertio autem vltima, quam frequentiori calculo probatam esse diximus, vera est: modò merces huius vsus venerei sit moderata, sicut & hoc necessarium est ad omnium commutationum iustitiam, & proptereà oportet quòd ipse promittens habeat ius dandi & promittendi: ita quidem, vt proprio consensu possit obligari, quemadmodu tradidere Henric. in capitul. peruenit. de adulte. Ioan. Lupi. in dicta Rubrica. §. 41.

Ex his planè deducitur, non rectè hac in quæstione constitui differentiam inter meretricem publicam & fœminam, quæ occultè fornicatur, cùm ratione suprascripta diligenter examinata, satis appareat ita esse vsum corporis ad venereum actum, vendibilem in fœmina occultè fornicaria, sicut in ea, quæ publicè meretricium exercet: tametsi Cynus in l. 2. & ibi Angel. C. de condict. ob turpem caus. Abb. in dicto capitul. quia plerique. numer. 14. & sequent. Ioan. Lup. in dicta. Rubr. §. 41. teneant in fœmina occultè fornicaria, quæ publica meretrix non est, quòd nec ipsa petere possit mercedem promissam, & precium fornicationis, nec si datum fuerit, illud possit retinere, imò potiùs restituere teneatur, etiam in animæ iudicio. hanc sententiam Cyni & aliorum scribit communem esse Adrianus in 4. sentent. in tracta. de restitutione. oritur alia quæstio, eam hi Doctor. probant auctoritate text. in l. Lucius. ff. de iure fisci. quo probari videtur, res datas his occultis fornicarijs ad fiscum pertinere, & eas fisco adiudicandas fore. Ego equidem, vt modò adnotabam, opinor hanc opinionem, nec communem esse, nec veram: quamobrem eam in duas partes distinguam, quo faciliùs intelligatur. Prima etenim pars tractat, an promittens aliquod precium fœminæ propter occultam fornicationem, & eam, quæ meretricia non est, sit cogendus id etiam in foro exteriori soluere. Secunda pars agit de ea quæstione, an acceptum à fœmina, quæ meretrix publica non est, ob fornicationem possit ab ea in iudicio animæ retineri, ita vt ad eius restitutionem minimè teneatur. Quo ad primum fateor Cyni sententiam in foro exteriore, ob eius & aliorum doctissimorum virorum auctoritatem, frequentissimè admitti, & à plerisque iudicibus eam admittendam fore. At non video qua ratione opinio ista vera sit: cùm nihil referat, fœminam esse publicè, vel occultè fornicariam, ad iustam ipsius venerei vsus mercedem. Nam Iurisconsulti responsum in dicta lege, Lucius, in his, quæ scelere quæsita sunt, & à fisco repeti possunt, ob crimen à recipiente commissum, pœna temporali, iudicialiq́ue dignum, non in acquisitis ex fornicatione locum obtinet: atque ita in his casibus, quibus receptio est illicita, & in specie Iurisconsultus ibi tractat de receptione illicita, ex eo, quòd bona sunt auferenda ab hærede, ea ratione, quia propter scelus commissum in morte testatoris, efficitur ipse hęres indignus, vel incapax hæreditatis iuxta distinctionem Docto. in dicta l. Lucius. idcircò satis est distincta Iurisconsulti species, & eius responsio ab his, quæ in præsentiarum de meretricio lucro tractantur: vnde mirum est, cur Cynus & alij dicta l. Lucius. ad hanc quæstionem induxerint: cùm hîc de mercede promissa, ob coitum fornicarium tractemus, qui quidem coitus minimè punibilis est, lege exteriori, & humana. Quòd si coitus fornicarius punibilis foret apud iudicem exteriorem, tunc planè probatissimi iuris est, non posse mercedem promissam nondum solutam peti, sicuti probatur in l. mercalem. C. de condict. ob turp. caus. & id verum est, quoties actus, cuius precium petitur, punibilis est, quo ad ipsum petitorem: ne lucrum, & præmium is consequatur ex eo, vnde pœnam iure habere debet.

Secunda quæstionis pars edisserit, quòd receptum à fœmina, quæ publica meretrix non est, minimè potest interiori animæ iudicio retineri, sed ab ea restituendum est, quia sit ob turpem causam illicitè receptum: quemadmodum Cynus, & qui eum sequuntur, asseuerant, Quorum sententia falsa est omninò & contraria, ex prædictis manifestè deducitur. Nam si materia hac in specie vendibilis est, parum refert vendatur publicè, vel secretè: nec item differt venditio fiat ab ea, quæ vendendi officium publicè habet, vel ab alia. cùm ex propria natura rei materia fit vendibilis, nec eius venditio ratione publici officij permittatur, sed ratione materiæ. Imò secundum Cyni & sequacium opinionem, sequeretur, ipsam meretricem turpius accipere precium pro primo actu, quàm pro sequentibus: quod nemo doctus fatebitur. Sic sanè aduersus priorem Cyni sententiam hanc vltimam probant, & sequuntur Monaldus in summa titu. de restitutione malè acquisitorum. Henric. in capitul. peruenit. de adulter. Florent. 2. part. titul. 2. capitul. 5. colum. 2. Syluest. in verb. restitutio. 2. col. 2. Adrian. in dicto §. oritur alia quæstio. idem post primam huius operis editionem video tenere ac probare Dominic. Sot. lib. 4. de iustit. & iure. quæst. 7. artic. 1. & probatur idem ex eo, quòd hæc acceptio mercedis coitus venerei, non fit rei alienæ occupatio: cùm data sit pecunia ex consensu domini absque vlla fraude. Nec ipsa receptio sit illicita, nempè lege prohibita: siquidem licet peccatum ipsum manifestam culpam habeat, quo ad vsum venereum, non tamen quo ad receptionem mercedis: sicuti paulò antè traditum est. Hinc fit, vt nec monacha recipiens ob mercedem coitus absque vllo dolo pecuniam aliquam, teneatur eam in foro animæ interiori restituere: quod expressim Henric. adnotauit.. idem & in fœmina, quæ maritum habet. etenim si quid ab adultero accipiat ob fornicationem, restituere id non tenetur: tametsi iniuriam faciat monacha religioni, & adultera viro.

Item ex suprascriptis apparet, quid dicendum sit de opinione, quam hac in quæstione probare conantur Ioan. à Medina in tract. de restit. q. 20. is etenim scribit, datum meretrici, nec licitè recipi, nec posse retineri alia ex causa, quàm donationis liberæ, & ideo putat, datum meretrici, non posse retineri, nec recipi titulo mercedis, & precij actus venerei.

Primùm quidem opinor hoc esse contrarium eleganti Iurisconsulti responso in d. §. sed quod meretrici. vbi probatur, meretricem licitè recipere, quod datum ei fuerit ob fornicationem: non alia profectò ratione, quàm quòd detur in precium, & mercedem coitus venerei. Alioqui, si Iurisconsultus donationis causam in hac datione considerasset, nequaquam distinxisset datum meretrici ab his, quæ alijs ob turpem causam dari solent: cùm in his donationis liberæ titulus receptionem faceret licitam ex propria natura: tametsi causa, quæ ad donandum induxerit, fuerit turpis. Non enim ex hoc ipsa donatio libera in vniuersum à lege reprobata censetur, sicuti & ipse Ioannes à Medina fatetur, posse datum propter homicidium, lenocinium, vel aliud turpe crimen, aut propter iniquam iudicis sententiam retineri licitè ob donationis causam. Præterea cùm hæ dationes ob causam fiant, non potest dici eas donationes esse. quod probatur in l. 1. ff. de donatio. & in l. vltim. ff. de condict. caus. dat.

Secundò, probatissimi iuris esse censeo, datum meretrici ob ipsam fornicationem, vel ratione conuentionis expressæ, vel tacitæ, in precium vsus venerei, iustè posse ab ipsa recipi, & retineri, etiam si constet, dantem non omninò liberè, sed coactum, vel à iudice, vel lege pactionis dedisse, hoc enim satis deducitur ab his, quæ paulò antè tradita fuere: modò absit fraus in ipsa acceptione, nec sit excessus aliquis in ipsa receptione: nam is arbitrio boni viri donationis titulum exigit, vt datum recipi, & retineri tutè valeat. Quamobrem existimo eum, qui cum meretrice publica, vel ea fœmina, quæ sui corporis quæstum facit, coierit absque expressa conuentione, cogendum fore à iudice lege taciti pacti eidem fœminæ consuetam venerei vsus mercedem soluere. Quibus satis probatum est non esse necessariam donationis causam, nec veram, nec pręsumptam, ad hoc, vt meretrix tutè retineat, aut licitè recipiat, quod ei ob meretricium datum fuerit, atque ita hanc quæstionem diffiniendam esse arbitror. Nam & in specie opinionem Ioan. à Medina improbat Domi. Sot. lib. 4. de iust. & iur. q. 7. arti. 1.

Hinc etiam infertur, an promissum alicui parasito, vel ioculatori, vt is inter ludicra & iocos patiatur aliquot alapas, & verbera: sit ei necessariò soluendum, & promittens soluere cogatur per iudicem: & quamuis Zasius in d. l. generaliter. num. 31. velit, nullam hîc posse dari coactionem iudicis: ego tamen contrarium censeo, quo ad moderatam actus mercedem. Non inficior parasitum ita conuenientem, & paciscentem malefacere, & peccare quandoque mortaliter. Nam hæc ludicra & parasitorum ars licita quidem est ad hominum delectationem: modò ea exerceatur absque proximi præiudicio, & læsione honestatis, vt explicant Diuus Thomas & Caieta. 2. 2. q. 168. articu. 3. & præced. Syluest. in verb. ars. q. 7. tradunt Doct. in c. 1. de vit. & honest. cleric. libr. 6. tamen & si malè faciat parasitus locando vsum sui corporis ad hæc verbera, nihilominus ex hoc nulla lege exteriori punitur, nec turpiter recipit huius laboris mercedem. Qua in re oportet viros nobiles admonere, has cum parasitis pactiones esse omninò contrarias veræ nobilitatis legibus: idcircò ab eis abstinendum fore: cùm sint aliæ ludicræ artis, & parasitici muneris partes, quæ absque vllo vitio possint magis ad risum, & iocos prouocare, & ad honestam delectationem pertinere: & etiam si apud Romanos eo tempore, quo propter Asiaticam luxuriam in perditissimos itum est mores, id in vsu erat. Ita etenim in hunc sensum quidam accipiunt illud Martialis lib. 2. ad posthum.

Os tibi præcisum, quanto non ipse Latinus
Vilia panniculi percutit ora sono.

Cæterùm prius quàm quæstionem istam aggrediamur, ob seruandum est ad intellectum l. 3. & 4. ff. de condict. ob turp. caus. distinctionem quandam prænotari posse, aliquot expositis conclusionibus.

Prima quidem. Apud iudicem exteriorem nemini licet agere ad mercedem, vel precium eius operis, quod habet crimen, ab eodem iudice pœna exteriori puniendum, text. optimus in l. mercalem. C. de condi. ob turp. caus.

Secunda, in pari turpitudinis causa lex humana denegat actionem & repetitionem eius, quod propter aliquod scelus committendum, datum fuerit. dicta l. 4. in princ. l. 4. artic. 14. part. 5.

Tertia, vtcunque humana lege denegata sit repetitio eius, quod ob crimen, & maleficium datum fuerit, non tamen ex hoc accipiens tutus erit in animæ iudicio, si aliqui vel ratione materiæ, quæ vendibilis non erat, vel ex eo quòd conuentio fuerit iniqua, teneretur ad restitutionem: lex enim, quæ negat danti repetitionem in hac specie, nullum ius tribuit recipienti, nec plus iuris in eum transfert, quàm is ex receptione acquisierit, sicuti in simili argumento docet Thom. 2. 2. q. 77. articul. 1. ad primum. igitur quoties tractabitur de obligatione ipsius recipientis ad restituendum ea, quæ ob maleficium acceperit, apud iudicem interioris iudicij res erit ita examinanda, ac si humana lex, quæ repetitionem danti ob parem turpitudinem negauit, quidquam hac in re non statuisset. Nisi aliqua ex lege probatum sit, aut probari iusta ratione queat, per denegationem actionis in pœnam turpitudinis, dantem priuatum esse lege humana, eo quòd dedit. Nam & tunc erit diligenter examinandum, cui lex ipsa tribuendum esse censeat id, quod datum est, ipsi ne recipienti, an fisco, an pauperibus, vel ecclesiæ, quod latiùs probabitur inferius, & in materia de Simonia, & in tractatu eorum, quæ ob maleficium lege exteriori punibili data sint.

Quarta conclusio. Etiamsi propter parem turpitudinis causam, quoties datio, & receptio est illicita, minimè competat danti repetitio: tamen vbi ipsa receptio est licita, non tantùm repetitio negatur, sed & retentio ipsa iustissima est: quod constat ex ratione text. in d. §. sed quod meretrici.

Ex tertia conclusione deducitur resolutio illius quæstionis, qua solet controuerti, an sit necessariò facienda restitutio eorum, quæ turpiter data, & accepta fuerint, & cui, an ei, qui dedit, vel pauperibus? Qua in re quibusdam visum est, restitutionem faciendam esse necessariò, non tamen danti, sed vel fisco, vel pauperibus. quod ea ratione probatur, quia receptio iniqua est, & à lege reprobata: idcircò non potuit datum ipsi recipienti acquiri, iuxta regulam primam, quam in hac relectionis secunda parte constituimus. Idem adnotari potest ex capit. de hoc. de Simonia. vbi satis manifestè scriptum, & responsum est, acceptum ratione Simoniacæ conuentionis absque periculo animæ, retineri non posse. Et ita Doctores inibi adnotarunt, atque in vniuersum propositæ quæstioni respondent Paluda. in quarta sententia. distinctio. 15. quæstione tertia. articulo 5. versicul. 3. conclusio. gloss. penult. in regul. ista. quam interpretamur: quæ quidem sententia frequentiori Doctor. consensu recepta est: quemadmodum fatetur Ioan. à Medina. de restit. quæstio. 2. capit. 2. incipienti, de eo quod. Nam & nostrates idem præmittunt, dum gloss. eandem sequuntur. quibus adstipulatur text. in l. iurisgentium. §. si ob maleficium. ff. de pact. in l. generaliter. & in l. si plagij. ff. de verbor. obligationibus, & in §. prætor ait. ac §. generaliter. d. l. iurisgentium. vbi pacta turpia, contra bonos mores, aut contra leges, irrita sunt, & nulla. Consequitur igitur harum conuentionum ratione nullum ius recipienti acquiri. siquidem titulus acquisitionis nullus est. l. non dubium. C. de legibus. Adrianus tamen in 4. senten. tract. de restitutione. capit. restat inquirere. ad finem. fatetur planè, accipientem omninò teneri ad restitutionem, sed contendit posse arbitrio eius eam fieri danti, vel pauperibus. Ioannes à Medina de restitutio. dicto capitulo secundo, aliter quæstionem istam diffinire tentat, existimans, acceptum ob maleficium, & turpem causam non esse necessariò restituendum danti, sed pauperibus, causa ipsa sequuta, & sic maleficio commisso, quia iam qui dedit ob eam causam, quæ sequuta est, rem donauit, eámque à se abdicauit, & ideò ei non est restituenda: causa verò non sequuta censet restitutionem faciendam esse ei, qui dederit: cùm voluntas donationis cesset causa non sequuta. addit præter hæc in Simoniæ causa datis & acceptis, non esse restitutionem faciendam danti, præterquàm in casu text. in capitulo veniens. de Simoni. At Caieta. in summa, in verbo Simonia exterior, opinatur, temporale datum propter Simoniam, non sequuta spirituali traditione, in animæ iudicio ante iudicis sententiam, restituendum esse danti: ea ratione quòd in pœnam criminis, & iniquæ pactionis lex Canonica priuat dantem ea re, quam dedit: pœna verò ante condemnationem iudicis non debetur, nec omninò restituenda est, iuxta resolutionem gloss. in capit. tua fraternitas. duodecima quæstio. 2. quam rationem & Ioannes à Medina in vniuersum pro eius responsione validam esse censuit. Item Syluest. post Ioan. in summa confessorum, fatetur, in verbo, restitutio. 4. §. 1. hoc tamen dimittens arbitrio accipientis: sicut & Adrianus paulò antè citatus existimat. ipse quidem quantum attinet ad recipientem, & si communis sententia definierit, eum teneri ad restitutionem eorum, quæ ex iniquis vtrinque conuentionibus acquisierit, vel acceperit. Video tamen posse in hunc sanè modum distingui. Aut etenim pactio fuit iniqua ex eo, quòd materia vendibilis non sit, nempè in crimine Simoniæ, cùm res spiritualis, cuius venditio Simoniam inducit, æstimari, aut vendi non possit, & in pactione, qua aliquid promittatur, vt iniqua sententia feratur, vel iustitia ministretur: in his casibus recipiens tenebitur omninò restituere, quippè qui nihil dederit, aut fecerit, quod ex propria natura sit precio æstimabile. Quòd si materia vendibilis sit, quia vsus corporis, & labor humanus conducitur ad delictum, & ob id conuentio iure improba est, & illicita ratione turpitudinis vtrinque commissæ: fortassis accipiens poterit datum retinere, in animę iudicio in compensationem arbitrio boni viri, ac iustam mercedem laboris impensi, & industriæ præstitæ ad maleficium. inducor etenim in hanc sententiam: primùm quòd licèt à lege istæ conuentiones reprobæ sint, & censeantur: id procedit ad hunc sanè effectum, vt ex eis agi non possit, nec teneatur quis promissa seruare, non autem ad hoc, vt datum ratione laboris impensi, restituendum sit ante condemnationem, si qui dedit, potuit propriæ rei transferre dominium. Deinde quamuis conuentiones istæ indistinctè reprobentur, quo ad omnes iuris effectus, hoc in pœnam criminis commissi paciscendo fit: sed pœna non est necessariò ante condemnationem restituenda. Item si verum esset, quod Doctores communiter adnotarunt, sequeretur inde, artificem aut fabrum conductum ad fabricandum id, quod iure vetitum extat, & in maleficium perniciosum fabricatur, teneri ad restitutionem eius, quod ob fabricam in mercedem laboris acceperit: sic & miles conductus ad bellum iniustum, quódque ipse iniquissimum esse certò scit, teneretur restituere mercedem iure conductionis, sibi ob militiam præstitam: & tamen nec artificem, nec militem ad restitutionem in propositis speciebus ipse non damnarem, nec compellerem in animæ iudicio, nec opinor cogi posse. mille profectò possent ad hæc exempla proponi, vnde mihi non admodum placet communis Doctorum opinio, quæ dubio procul obtinet, cùm accipiens nihil laboris, vel industriæ impendit. Scio tamen frequentissimam omnium sententiam in contrarium probatum iri ex eo, quòd conuentiones istæ iure sint reprobatæ, & nullæ censeantur: & ideò acceptio sit illicita, eáque ratione inducat obligationem restituendi, tametsi huic rationi possit responderi, veram esse, quoties contractus ita lege reprobatur, quòd nec actionem, nec retentionem pariat, tunc scilicet, quando reprobus est vel ex defectu solennitatis iure requisitæ, vel ob deficientem legitimum consensum paciscentis, ad perfectam rei promissæ translationem, quod impræsentiarum minimè contingit. Et ideò in hoc casu restitutio necessaria non est. Quod verò pertinet ad dantem, an ei sit facienda restitutio, quoties recipiens restituere tenetur, est obseruandum, sit ne ea lex, quæ repetitionem negat ob parem turpitudinem, pœnalis: ita quidem vt in pœnam iniquæ conuentionis expressim, vel tacitè efficiat inhabilem eum qui dedit, ad repetendum. Nam si inhabilis efficitur in pœnam, hæc pœna nullam requirit iudicis exequutionem, atque ipso iure absque vlla iudicis sententia infligitur: idcircò in animæ iudicio obtinebit planè, secundum ea, quæ nos tractauimus in Epitome ad quartum librum Decretal. secunda parte, capitu. sexto. §. octauo. & ideò restitutio non erit necessariò danti facienda, etiam si causa, ob quam datio facta fuerit, sequuta non sit. Etenim vbi causa sequuta fuerit, non diffiteor communi omnium sententia absque dubio, licet materia vendibilis non sit, nec precio æstimabilis, danti restituendum non esse. sed & si dixeris in priori specie, vbi causa dationis sequuta non fuerit, legem denegantem repetitionem non procedere, aut saltem obtinere quo ad simplicem denegationem actionis, non tamen ex hoc priuare in pœnam ipsum dantem iure, quod habet ad repetendum causa non sequuta: vtrunque opinor falsum esse.

Nam lex Ciuilis negans repetitionem eius, quod datum turpiter fuerit ob turpem causam, locum habet, etiam ante causam ipsam sequutam, & eadem in pœnam tanti criminis dantem priuat iure exigendi, quod dederat. Non obstat huic resolutioni textus in dict. capit. veniens. de simonia. qui respondit datum causa simoniæ restituendum esse danti. Id etenim procedit, vel quia ipse dedit bona fide monachis exigentibus id prætextu consuetudinis, ad prandium monachorum. capit. cùm Apostolicam. eodem titu. vnde non omninò manifesta est, nec aperta dantis turpitudo: vel pecunia inibi restituitur danti, vt is translatus ad aliud monasterium, eam secum in id monasterium deferat, ad alimenta sibi necessaria. Quo fit, in eo textu minimè posse probari, quod datum causa simoniæ sit restituendum ei, qui dederit: ac tandem ex his, quę modò adnotauimus, palàm constat, qualiter sit intelligenda Iurisconsulti responsio in dicto §. sed quod meretrici. & in eiusdem l. quartę parte prima. Et nihilominùs proximo §. adhuc hanc ipsam quæstionem tractantes, explicabimus veram cognitionem & interpretationem textus in l. secunda. ff. de condictio. ob turpem causam.

SVMMARIVM.

- 1 Datum iudici, vt iustam sententiam pronunciet, an possit repeti, & an is, qui dedit, perdat litem?
- 2 Testis an possit proferendo testimonio aliquid accipere?
- 3 Rei alienæ inuentor, an iustè possit aliquid capere ob eiusdem rei restitutionem?
- 4 Intellectus l. solent. ff. de præscript. verb. & l. 4. §. si tibi. ff. de condict. ob turpem caus.
- 5 An teneatur ad restitutionem, qui potuit proximum à damno illato defendere?
- 6 Examinatur argumentatio glo. in l. 4. §. si tibi. ff. de condict. ob turpem caus.
- 7 Acquisitum per metum etiam leuem, an sit necessariò restituendum metum passo?
- 8 An sit restituendum, quod obtinetur ex contractu beneficio restitutionis in integrum rescindendo?
- 9 Acquisita ex contractu nullo ob defectum solennitatis legis humanæ, restituenda sunt in conscientiæ iudicio.
- 10 Jntellectus Regiarum constitutionum, quæ prohibent vxorem absque licentia viri contrahere.

§. TERTIVS.

QVARTO ab eadem regula dissoluitur ea dubitatio, quę passim discuti solet, sitne restituendum id, quod iudex acceperit, vt iustam sententiam ferat, inprecium quidem iustissimi iudicij? & Iurisconsultus in l. secunda. ff. de condict. ob turpem causam. ita obscurè hanc quæstionem definiuit, vt ob eius incertam sententiam, itidem & Interpretes variè responderint. Sed si dedi, inquit Vlpianus, vt secundum me in bona causa iudex pronunciaret, est quidem relatum, condictioni locum esse: sed hic quoque crimen contrahit. iudicem enim corrumpere videtur, & non ita pridem Imperator noster constituit litem eum perdere. Hęc Iurisconsultus, qui expressim asserit, dantem iudici pecuniam, vt iustè in eius causa sententiam dicat, turpiter agere, & crimen contrahere, propter quod causam ipsam vtcunque iustissimam perdit. Idcircò videtur non esse huic dandam repetitionem: siquidem constat, eum, qui ob hanc causam dederit, puniendum fore, & litem perdere. gloss. communiter recepta in dicta l. 2. textus in lege prima. C. de pœna iudi. qui malè iudic. & in Authentic. vt litigantes iurent, in exordi. lit. Regia l. 52. titulo 14. parte quinta. qua ratione quidam existimarunt, non esse dandam in hac specie repetitionem. Quod verum est, actionem danti hîc denegari ad dati repetitionem, manifesti iuris erit, secundum ea, quę paulò antè dicta sunt proximo §. non esse necessariò eidem restituendum quod dederit, sed vel fisco vel pauperibus. Sed & hæc non omninò conuincunt, quin contrariam sententiam probare possimus. Etenim licet qui dat iudici pecuniam, vt pro eo in bona causa sententiam pronunciet, ob hoc crimen, quod præsumptam corruptionem iudicis præ se fert, puniatur perditione causę: non tamen ex hoc sequitur ei negari repetitionem eius, quod dedit, cùm sit ex eius parte crimen hoc leue, & procedens à zelo iustitiæ. Pręsertim quòd pœna legis Ciuilis, statuentis hanc causæ perditionem, tunc locum obtinet, cùm habens bonam causam, iudicem pecunia inducit, vt pro eo sententiam dicat. Corrum pit etenim fortassè iudicem, qui secundum conscientiam, & proprij iudicij dictamen contrarium alioqui foret pronunciaturus. Secus denique dici posset, vbi quis iudici pecuniam daret, vt iustitiam ministraret, litemq́; iuxta iustitiæ tramites definiret: eo sanè casu non tendit pecunię datio in iudicis corruptionem: & ideò frequentiori iudicio, & interpretum suffragio receptum est, competere danti repetitionem, secundum Alexandrum in dict. l. 2. quoties datum quid fuerit iudici, vt iustitiam celeriter ministret. Idem tenent in dicta l. secunda, Fulgosius & Ias. Bal. in capit. vltimo. colum. vltima. appellat. gloss. in capit. qui rectè. 11. quæstio. 3. Panormit. in capit. cùm ab omni. de vita & honest. Cleric. numero 8. gloss. singularis. & inibi Archidia. in capit. non sanè. decimaquarta quæstione quinta. quo in loco Gratianus Diuum Augustinum refert hanc opinionem satis apertè asseuerantem in Epistola 54. ad Macedonium. Et quamuis Alexander, Iason, & alij in dicta l. secunda existiment, in hoc posteriori casu, cùm pecunia datur, vt iudex iustam sententiam celeriter ferat, causamq́ue iure expediat, causam ipsam dantem in pœnam perdere, atque habere dati repetitionem: in priori autem casu, cùm suspicio corruptionis maior est, quia pecunia datur iudici, vt pro dante, qui priora iura habet, sententiam dicat, nec competere danti repetitionem, & in pœnam causam perdi: ego tamen opinor, tunc nec danti competere dati repetitionem, cùm ob dationem causam amittit, secundum leges hac in re pœnam statuentes, siquidem perditio causę nulla alia ratione instituta est, quàm quòd is, qui dedit iudici pecuniam, grauiter deliquerit: delictum autem propter parem turpitudinem inducit denegationem repetitionis. sicuti expressim responsum est in l. 4. in princip. & in l. 3. ff. de condict. ob turpem causam. vnde deducitur, minimè habere dati repetitionem, eum, qui dederit, vt iudex pro eo sententiam pronunciet, quamuis is bonam causam habeat, quia dantis animus tendat saltem ex pręsumptione ad corruptionem iudicis: hoc profectò Iurisconsultus respondit in dict. l. secunda. At si pecunia iudici detur, vt iustitiam absque mora litiganti exhibeat, tunc, ni fallor, causa nec amittitur, nec repetitio danti negatur. Tandem illud ex his certissimum esse censeo, quòd datum iudici absque crimine corruptionis, vt iustitiam ministret, est danti restituendum. Idq́ue confirmat auctoritas Augustini in dicto capit. non sanè. tenet in specie Syluest. in verbo, restitutio. 2. §. 1. & restitutio. 4. §. 1. qui constituit regulam hac in controuersia certissimam, qua definitur, datum ob causam necessariam, ad quam tenetur recipiens necessitate præcepti, quod ad iustitiam pertinet, est omninò restituendum: & quidem danti, nisi & is propter aliquam admistam dationi turpitudinem lege humana iure repetendi priuetur. eandem regulam adnotarunt alij, præsertim Adrianus in quarto sentent. tractatu de restitutione capi. restat inquirere. Ioannes à Medina. de restitutio. quæstione 25. colu. 10. & probatur, quia opera iustitię venalia non sunt, nec iustitia est materia vendibilis: idcircò datio & acceptio sunt contrariæ rationi veræ venditionis, quæ fieri non potest de rebus istis, quibus nulla conuenit æstimatio. quod & Caieta. asseuerat in secunda secundę quęstione 32. articul. 7. text. in cap. cùm ab omni. de vita & honesta. Clericor. iniquissimum enim est hoc communicationis genus. Nam & Cicero libr. primo de legibus inquit, iniustissimum est, iustitiæ mercedem quærere. Qui mercede bonus vir est, mercede erit malus, cùm iustitia debeat esse gratuita. Qui enim rectè iudicat, auctore Gregorio, & pręmium remunerationis expectat, fraudem in Deum perpetrat, quia iustitiam, quam gratis impartiri debuit, acceptione pecuniæ vendidit. capit. qui rectè. 11. quęstione 3. siquidem iustus non est, qui iustè agit, non ob ipsam virtutem, sed ob aliam causam. vt tradit Aristot. libr. 6. Ethico. capit. 12. pulcher text. in capit. 1. de re iudic. in 6. quem poteris ornare multis, quæ hac in re traduntur à Valerio Maximo. lib. 6. capit. 5. & capit. 3. quo in loco meminit Cambysis Persarum Regis, qui atroci ac noua pœna iudicis, ne quis postea corrumpi posset, prouidit: dum iudicis cuiusdam iniqui ex corpore pellem detractam, sellę intendi, in eaq́ue filium eius iudicaturum considere iussit: is autem iudex dictus est Sisannes priori Asiæ parti pręfectus, eius autem filius fuit Otans. lex item duodecim Tabularum iustissimè decreuit, iudicem, qui ob rem dicendam pecuniam accepisset, capite puniendum fore: cuius meminit Gellius libro 20. capit. 1. idem ferè probatur in speciali casu in l. lex Iulia. §. vltim. ff. ad legem Iuliam repet. multa Ludouic. Cælius de iustitia. tradit libro 12. lect. antiq. capit. 46. & sequentibus. in hac specie Adrian. quodlib. 10. Primus autem Athenis pecuniam iudicibus contulisse dicitur Anytus Anchenionis filius, cùm circa Peloponnesiaci belli fermè exitum proditionis Pyli causam diceret, autore Plutarcho in Martio Coriolano. hanc pręterea regulam probat eleganter Iurisconsultus in l. vltim. ff. de cond. ob turpem causam. qui pluribus propositis speciebus constitutissimum esse censet, repetitionem dandam fore in id, quod turpiter acceptum fuerit ob ministerium eius operis, quod accipiens lege iustitiæ ministrare tenetur.

Primò hinc deducitur, an possit testis pro testimonio ferendo precium aliquod recipere: & sanè id recipere non potest, tenebiturq́ue restituere, quod huius ratione datum fuerit, ipse quidem, qui dedit. Nam ad iustitiam pertinet, quòd quis verum testimonium dicat, quoties à iudice vocatus in testem fuerit. Idq́ue tenetur dicere omninò, etiam non requisitus, ex lege tamen charitatis ad liberandum proximum ab iniquo damno. & liberè tex. singular. in c. nolite timere. 11. q. 3. & in c. intimauit. de testibus. vbi Abb. & Felin. Inn. in c. qualiter. in 1. de accusa. Tho. & Caiet. 2. 2. q. 70. art. 1. Domi. à Soto in relect. de secreto membro 2. q. 7. idem lib. 5. de iust. & iure. q. 7. artic. 1. Martinus Azpilcueta in c. inter verba. 11. q. 3. corol. 63. à quibus apertissimè probatur, quempiam ratione iustitiæ vel charitatis teneri ad ferendum testimonium, quoties id necessarium sit ad vitandum damnum iniquum alterius. Quamobrem gratis id præstari & exhiberi debet, quia venale testimonium veritatis non est, secundum August. in d. c. non sanè. pro labore tamen & expensis factis, is ferendo testimonio iustam mercedem potest testis exigere & recipere. c. statutum. §. pro ferendo testimonio. de rescrip. lib. 6. l. quoniam liberi. C. de testib. §. venturis. 4. q. 3. sub c. vlt. tradunt Albe. in tract. de testib. fol. 14. & Io. Crott. de testib. q. 15. sicut & iudex, qui non potest, vt iustam sententiam ferat, pecuniam accipere, poterit iustissimè laboris mercedem, cùm salarium publicum non habet, iustè recipere. l. 4. §. in iudicio. ff. fini. regundo. l. ex part. in princip. ff. famil. hercisc. notatur in dicto capitu. statutum. §. assessorem. & in capit. cùm ab omni specie. de vita & honesta. Clericor. sic in hac specie quo ad animę iudicium hanc quæstionem definiendam censet Adrian. quodlibet. 10. artic. 1. Ioan. à Medina de restit. quæstio. 25. colum. 10. & sequentibus, post alios, qui regulam pręmissam, à qua hanc decisionem deduximus, constituerunt. idem erit & in tabellionibus, alijsq́ue munera & officia publica habentibus: nam & hi licet ex officio teneantur litigantibus, & alijs ministerium iustitiæ exhibere: pro labore tamen possunt petere mercedem aliquam, vel consuetudine, vel lege definitam. quicquid tamen vltra quantitatem legibus prętaxatam acceperint, restituere danti tenentur, secundum Anto. & Abb. nu. 13. in c. quia plerique. de immunit. Eccle. Adrian. in d. c. restat in quirere. Ioan. à Medina in d. q. 25. contra Inno. in dict. c. quia plerique. qui falso intellectu text. d. c. non sanè. contrarium probare, auctoritate Augustini, tentauit.

Secundò hinc deducitur, an ob restitutionem rei alienę inuentę possit eius inuentor mercedem aut præmium ex pacto vel aliàs accipere. Hostiens. quidem in c. dudum. el 2. de elect. existimat, posse aliquid iustè recipi, & retineri ab eo, qui rem alienam inuenit ob eius restitutionem. Sed ab Hostiensi discedit ibi Panorm. nu. 18. non immeritò: etiam tenetur quis rem alienam inuentam domino restituere lege iustitiæ. cap. si quid inuenisti. 14. quæsti. 5. igitur gratis id facere debet, secundum regulam paulò antè à me propositam. idem probatur in l. falsus. §. qui alienum. ff. de furt. vbi Iurisconsultus scribit, eum, qui rem alienam inuenerit, non probè petere inuentionis pręmia. Quid ergo, inquit, si quæ Græci dicunt ἑυρετρα, petat? nec hic videtur furtum facere, & si non probè petat aliquid. ita sanè legit dictionem Græcam Holoander. at Budęus ibidem, & in titu. de officio præf. prætorio. μήνυτρα, legendum esse censet. quæ vxor idem significat, nempe inuentionis præmia. Hispani dicimus Hallazgos. vnde Bart. in d. §. qui alienum. scribit, propter restitutionem rei alienę, quæ inuenta fuerit, nihil iustè peti posse, nec accipi, pro labore tamen impenso in ea requirenda, & inuenienda, iustè mercedem aliquam recipi, & retineri. idem adnotarunt Alberi. & Iaso. in l. quarta. §. si tibi indicium dedero. ff. de condi. ob turp. caus. colum. 2. Felinus in cap. dilecti. nume. 7. de accusatio. & Chassanæ. in consuetud. Burgund. Rubr. 1. §. 3. num. 1. tametsi apud me certissimum sit, posse recipi iustè, & retineri, quod fuerit datum ob rei inuentæ restitutionem, modò saltem coniecturis quibusdam appareat dominum id liberè dedisse, & spontè.

Verùm aduersus supràscriptam regulam sunt duo Iurisconsultorum responsa in d. l. 4. §. si tibi indicium dedero: & in l. solent. ff. de pręscrip. verb. quibus constat, nec repeti posse, quod datum est ob indicandum seruum fugitiuum, aut furem: imò ex pactione & conuentione posse peti, actionemq́ue in id exigendum dari: & tamen lege iustitię saltem charitatis pręcepto tenetur quis furem indicare, & itidem seruum fugitiuum: quemadmodum adnotatum est communi omnium sententia, in c. qui cum fure. de fur. & in c. dilectus. de excess. pręlat. gloss. & Bartol. in l. ciuile. C. de furt. & adnotatur in c. nerui. 13. distinctione. igitur non tenetur quis gratis facere id, quod ratione præcepti ad iustitiam pertinentis agere tenebatur. pręterea tenetur quilibet, si possit, absque proprio periculo, & commodè id valeat efficere, alterum ab iniuria defendere, non tantùm Iure Pontificio. textus in capit. quantæ. & ibi gloss. & Doct. de sentent. excommunic. & in c. dilecto. eodem titu. in sexto. cuius & Ias. meminit in consil. 86. libro 3. sed & Iure Ciuili. quod probatur à contrario sensu text. in l. culpa caret. ff. de regu. iur. sicuti adnotarunt Alberi. in l. metum. ff. sed licet. ff. quod met. cau. Dec. in cap. 1. colum. 3. de offic. deleg. Fortunat. in l. vt vim. ff. de iustitia & iure. ad finem. Ioannes Igneus in l. 1. §. serui appellatione. numero 125. ff. ad Sylla. Grattus in consilio 1. numero 47. libro 1. Adrianus quodlibet. primo, articulo 2. colum. 4. etiamsi communiter quo ad Ius Ciuile contrarium receptum sit ex l. 1. §. sed in eo. ff. ad Syllani. gloss. in dicta l. culpa caret. sicuti constat ex Doctor. ibi. & in dicto cap. 1. & in dicto §. sed licet. & Ludoui. Carrerio in practi. crimin. de homicid. §. 4. nume. 19. & §. 6. nu. 63. sed prior sententia verior est, quamuis Iure Ciuili non sit puniendus, qui alterum ab iniuria non defenderit, cùm posset commodè id facere, saltem pœna ordinaria criminis regulariter. Et nihilominùs licet teneatur quis alterum ab offensa, & iniuria defendere, lege quidem iustitię vel charitatis præcepto. non tamen tenetur id gratis agere. optimus text. in l. si pater. §. 1. ff. de donat. vbi Iurisconsultus scribit, iustam esse in hac specie laboris mercedem. idem notat Adrian. d. quodlib. 1. artic. 2. colum. 3. Cui accedit Ioan. à Medina in dict. quæstione 25. colum. 12. huic posteriori rationi respondendum esse censeo id procedere in laboris stipendium & mercedem, ita tamen, vt ex mora non dati stipendij opus hoc pium & iustum minimè impediatur: cùm & post præstitum auxilium iudex cogere debeat alterum ad iustæ mercedis solutionem.

Illud verò prætermittendum non est, eum, qui à damno commodè potuerat illęsum alterum seruare & defendere, minimè ex hoc teneri ad illati damni restitutionem, & si grauiter peccauerit, maximamque damni dati culpam contraxerit, nisi quis ex officio publico teneatur criminibus & iniurijs obuiare, aut testimonium dicere: quia in testem ad iudicium iussu iudicis vocatus fuerit. priori etenim casu contra legem tantùm charitatis fit, posteriori verò contra legem iustitiæ commutatiuæ, quarum prior obligatio non inducit restitutionis necessitatem, sed posterior: sicuti in specie, quam tractamus, tradidêre eleganter Tho. & Caiet. 2. 2. q. 62. art. 7. Alex. de Hales. tertia par. qu. 87. Adria. quodlibet. 11. quæstione 1. idem quarto sentent. tractat. de restitutio. quęstio. 1. ad finem. Syluester in verbo, restitutio. 3. quæstione 5. Ioannes à Medina de restitutione, qu. 9. vbi testatur, hanc esse communem Theologorum resolutionem. vnde etiam si in dict. ca. qui cum fure. furti conscius, id non reuelans possessori & domino, fur appelletur: id verum est quo ad furti culpam, non tamen quo ad obligationem restituendi, nisi iuxta distinctionem hanc, quam modò ex Theologis exposuimus. idcircò hac in re, cautè circa restitutionem respondendum erit Cæterùm prior obiectio ex l. solent. & §. si tibi iudicium dedero. Bartol. in eodem §. si tibi. non fuit incognita: atque ideò existimat, non teneri quem ad furem indicandum, licet teneatur furtum detegere & ostendere: vnde secundum eum, furem non tenetur quis priuatę personę manifestare: & ob id poterit aliquid capere ob hanc manifestationem. idem ferè tenent ipse Bart. in d. l. ciuile. C. de furt. & Panor. in d. c. qui cum fure. scribentes, teneri quempiam indicare furtum, non furem priuato domino rei furtiuæ. Hæc tamen responsio palàm imperfecta est: siquidem quoties agitur de indicando furem ad consequendam rem furtiuam, quæ aliter domino reddi non potest, quàm si fur indicetur, profectò etiam priuato ipse fur indicandus est, & eum tenetur in hoc casu sciens indicare. Præsertim, quòd cùm tractetur in dictis Iurisconsultorum responsis de indicando seruo fugitiuo, certissimum est, inibi tunc tractari de indicando ipso furto. ergo Bartoli solutio non est sufficiens. Sic & Adrian. in 4. sent. in tract. de restitu. cap. restat inquirere. in specie harum legum probat, quòd tenetur quis furem indicare priuato, quando res aliter eidem restitui non potest. Quamobrem fortassis aptior est solutio difficultatis, si interpretemur apud Iurisconsultos, licet receptum fuisset præmium indicij ob laborem & industriam inquirendi furem, non ob ipsius furis manifestationem: quod probatur in d. l. solent. dum ibi Iurisconsultus appellat mercedem, id, quod datum est causa indicandi furem. merces autem respectu laboris propriè dicitur, sicuti notissimum est. Atque ita opinor Bart. intellexisse Iurisconsultorum responsa in d. §. qui alienum. Idem & alij responderunt, pręsertim è notiorib. Ioan. Ferrarien. in §. vlt. Insti. de rer. diuisio. vnde si quis sciat, quonam in loco sit res furtiua, vel ipse fur, aut rem ipsam inuenerit absque labore & expensis, non poterit quicquam recipere ob restitutionem rei furtiuæ, nec ob indicandum furem, vel ex eo pacto, vel aliàs, nisi id datum fuerit liberè, & gratuitò ab ipso domino rei inuentæ.

Hinc profectò expendenda erit argumentatio quædam, qua vti Doct. frequenter solent. valida etenim est hæc collectio, tenetur quis gratis quid facere legis pręcepti: ergo si quicquam eo iure receperit, turpiter recipit, & restituere tenetur. ita quidem argumentatur glo. in l. 4. §. si tibi indicium. ff. de condict. ob turp. caus. quæ singularis est, secundum Ias. ibi & Bald. in cap. super eo. de transactio. idem sensit glo. in d. c. qui cum fure. & in dict. c. dilectus. de excess. prælat. & glo. in d. l. Ciuile. qua ratione & hęc argumentatio valet: potest quis ob aliquid agendum pecuniam accipere seclusa libera dantis donatione: ergo non tenetur id gratis facere. Rursus non rectè sequitur: tenetur quis aliquid facere ex pręcepto, ergo non potest ob id agendum pecuniam accipere: nec item sequitur, ergo tenetur id gratis facere. Nam plerunque propter laborem & industriam, iustam mercedem recipit: sicuti paulò antè adnotatum est. Sic nec valida est collectio ista: potest quis ob aliquid agendum pecuniam licitè recipere: ergo non tenetur id facere ex præcepto. constat siquidem ex supràscriptis, falsam esse hanc collectionem, cùm possit quis pecuniam recipere licitè ob agendum id, quod ex pręcepto facere tenetur. idcircò hanc argumentationem destruit gloss. in cap. quantæ. de senten. excommu. diligenter Adrianus quodlibet. 1. articu. 2. colu. 3. tametsi glo. & Docto. in dicto cap. qui cum fure. & in d. l. quarta. §. si tibi. has argumentationes peruertant, & simul confundant, eas minimè intelligentes.

Deducitur etiam ex his, non posse aliquid iustè recipi ob eam causam, ne maleficium fiat: imò si quid receptum fuerit, restituendum est. l. 4. in princip. & in §. vltimo. ff. de condi. ob turpem caus. l. iurisgentium. §. si ob maleficium. ff. de pactis. quo in loco Fortun. probat nec naturalem obligationem nasci ex promissione alicuius pecuniæ, ne maleficium fiat. idem notat Socynus in Rubr. ff. de verbo. oblig. numer. 12. contra glo. in dicto §. si ob maleficium. tametsi Dominic. Sot. lib. 4. de iusti. & iur. q. 7. art. 1. teneat, in hac specie non esse aliquam restitutionis obligationem in animę iudicio, etiamsi detur repetitio danti.

Quintò, ex prima huius relectionis regula poterit responderi ad quæstionem, qua quæri solet, an acquisita per metum non cadentem in constantem virum, sint in animę iudicio restituenda? Et profectò propter minus liberam voluntatem dantis: & quia receptio processerit ab iniuria proximi: atque ideò turpis est, dicendum erit, recipientem teneri ad restitutionem: quod expressim adnotarunt Syluest. in verbo, metus. in fin. & Adrian. in 4. senten. in tract. de restitutione. cap. aggredior. versic. ex quibus omnibus. idem probatur auctoritate Hostiens. & Ioan. Andr. in c. verum. de iureiur. qui asseuerant, esse dandam absolutionem à iuramento præstito per metum etiam leuem, quia recipiens hoc iuramentum turpiter, & cum iniuria iurantis id receperat. capit. debitores. de iureiuran. sic & Panorm. in capit. ad nostram. in tertio colum. 1. de iureiu. existimat, dandam esse absolutionem à iuramento per metum pręstito, etiamsi quis coactus fuerit iurare, & iuramento promittere id, ad quod tenebatur. Nam hoc iuramentum ab eo turpiter per metum & iniuriam extorquetur, cùm is iurare non teneretur. Non oberunt huic sententiæ leges Ciuiles, negantes rescissionem contractus metus causa, quoties metus leuis est: nec cadit in constantem virum, quia licet leges Ciuiles non dent in hoc casu ob metum leuem repetitionem, nec rescissionem contractus: non tamen approbant eam receptionem, nec eam iustam esse censent. pręsumit etenim lex contractum metu leui gestum, consensum habuisse liberum & sufficientem ad hoc, vt validus is iudicetur: atque hęc præsumptio iuris est, & de iure, nam, & si constet de metu, qui tamen leuis sit, non permittit lex huius contractus rescissionem ex ea quidem causa, ne passim commercia humana impediantur, & ne tot lites ad contractuum rescissiones in Republica constituantur, cùm facilimum sit, cuicunque petenti contractus rescissionem metum leuem probare. vnde lex non censet esse sufficientem probationem deficientis consensus per probationem metus leuis, nisi appareat metus cadens in virum constantem. quod deducitur ex titulo ff. quod met. causa.

Sextò, hinc aperitur intellectus ad textum in c. 1. & 2. de adult. quibus traditum est, quonam pacto satisfaciendum sit fœminæ, quę ab aliquo vitiata fuerit, & corrupta: siquidem corrumpens virginem, in animæ iudicio tenetur damnum illatum resarcire: atque ideò restituere debet corruptæ id tantùm, quod ad illati damni æstimationem pertinet: non autem id, quod in pœnam stupri per leges exteriores reddere cogeretur, iuxta ea, quæ à me tradita fuêre in Epitome ad 4. librum Decret. 2. par. c. 6. §. 8. numero 11.

Septimò ex eadem radice constat, etiam in animæ iudicio cogendum fore eum, qui alterum percusserit aut occiderit, restituere æstimationem damni, quòd per eam percussionem aut homicidium dederit. textus in cap. 1. de iniur. cuius intellectum in hac specie ipse adnotaui libro 2. variarum resolut. cap. 10. nume. 7.

Octauò ab eadem regula, quæ ratione iniustæ acceptionis obligationem restituendi inducit, oritur responsio ad eam quæstionem, qua dubitatur, an acquisitum ex contractu valido quidem ipso iure, qui tamen beneficio restitutionis in integrum rescindi poterit læsionis causa, sit necessariò in animæ iudicio restituendum? Et sanè quoties quis aduerterit etiam absque dolo se lęsionem intulisse alteri, tenetur quidem ad eius læsionis reparationem, sub hac distinctione, vt ratione doli teneatur, etiamsi ipse nullum commodum ex læsione alterius habuerit: secluso verò dolo, tantùm teneatur ad restitutionem eius, quod ipse acquisiuit, & obtinet, vel in propriam vtilitatem expendit, propter læsionem alterius, quod obtinet respectu læsionis, & damni dati: at respectu ipsius rei acquisitæ per contractum supràscriptum, non tenetur acquirens eam restituere, donec petatur, & concedatur in integrum restitutio. quemadmodum ipse probaui & explicui libr. 1. variarum resolutio. capit. 3. numero 5. ex Inno. in c. quia plerique. de immunita. Eccle. vnde apparet, possidentem aliquam rem titulo alicuius contractus, qui potest rescindi beneficio restitutionis in integrum, bonæ fidei possessorem esse, etiam intra quadriennium, modò absit fraus in ipsa conuentione. quod in d. c. 3. nume. 5 adnotandum est.

Nonò hinc deducitur, an res acquisita ex contractu nullo ob deficientem iuris solennitatem, non deficiente consensu contrahentium sit in foro animæ restituenda? Et idem proponitur in beneficio Ecclesiastico acquisito ex consensu eorum, qui ius habent eligendi: non tamen seruata forma iuris Pontificij in electione? Cui quæstioni respondet Inno in c. quod sicut. de elect. in animę iudicio interiori, contractum & electionem tenere omninò, nec vllam esse in hac specie restituendi obligationem. idem tenent Panor. in d. cap. quia plerique. nu. 28. & in cap. primo. de in integr. rest. ad finem. Ias. in l. 2. colum. 2. C. de fideicom. colu. 2. & in l. si post diuisionem. C. de iur. & fact. ignor. 2. colum. Ancha. in regul. 1. de regul. iur. quæstione 7. in princip. colum. 34. Felin. in capit. 1. nume. 39. & Decius prima lect. nume. 19. de constit. Tiraq. post leges connubiales. gloss. 2. nume. 20. Boërius decis. 1. nume. 13. denique omnes alij à me citati in capit. cùm esses. de testam. nume. 5. §. ad eam sententiam. qua decisum extat, testamentum minus solenne in conscientiæ foro validum esse. verùm quia hęc acquisitio illicita est, & iniusta, ex eo, quòd lege prohibita sit, & iure prohibente contingat, non video qua ratione hęc opinio defendi queat, sicuti & in testamento minus solenni diximus in dicto c. cùm esses. idcircò sequutus eos auctores, qui censent testamentum minus solenne in foro conscientiæ, vt in iudiciali nullum esse opinor, rem acquisitam ex contractu, vel ex titulo nullo ob defectum solennitatis iuris humani, restituendam fore, & dimittendam in conscientiæ iudicio. Nam & in contractu, testamento, & electione par ratio extat: & ideò Doctores, qui hanc opinionem in testamento minus solenni probant, quorum mentionem feci in d. c. cùm esses num. 8. eandem & in contractibus & electionibus minus solennibus probare videntur planè, si eorum rationes obseruentur.

Ex quo constat, contractum factum ab vxore sine licentia mariti, qui iuxta leges Regias iure ipso nullus est in foro exteriori, secundum Rodericum Xuares in repetitione l. 13. titulo de las deudas. libro fori. quæstione 1. & Andr. Tiraquell. in dicta gloss. 2. nume. 21. & in principio, qui alios ad hoc in specie allegat. in iudicio animæ nullum esse, nec ex eo rem acquisitam iustè obtineri potuisse, nec retinere posse. lex etenim iusta, nec à præsumptione fraudis præcipuam, & vltimam ac finalem rationem in vniuersum habens, quemadmodum in exteriori iudicio, etiamsi constet nullam subesse in actu contractus, vel testamenti fraudem, seruanda est, ita & interiori animæ iudicio, quod satis probauimus in dict cap. cùm esses. quamobrem miror Andre. Tiraquell. iudicium, qui in d. num. 21. dum contrariam sententiam in hoc tenet, concedit hęc duo iure vera esse. Primum, quòd vxor in hac specie non teneatur in foro conscientiæ contractui stare, etiamsi certa sit, nullam ei fraudem factam fuisse. Secundum, posse eum, qui cum vxore absque viri licentia contraxit, rem acquisitam ex contractu iustè in foro interiori habere & retinere. eadem concedit doctissimus Do. Sot. lib. 4. de iusti. & iur. qu. 8. art. 3. in verisimili, & generali controuersia. Hæc, ni fallor, contraria sunt, cùm lex eadem, quę iustissima ratione vxori permittit à contractu dissentire, & eam ab eius obligatione liberam reddit, ipsum cum vxore contrahentem obligat ad rei acquisitæ ex eo contractu restitutionem, quia nullum iustum titulum habet is, qui cùm vxor absque viri licentia, contraxit saltem ex ea conuentione, nisi vel ex vtilitate conuentionis, vel aliunde possit præsumi legitima ratihabitio viri, vel eo mortuo vxoris aut hęredum, ipsius quidem contractus ab initio inualidi, quod cautè considerandum & obseruandum erit.

SVMMARIVM.

- 1 Acquisita in ludo etiam illicito, non sint in animæ iudicio restituenda.
- 2 Conuentio conditionalis relata in futurum fortunæ euentum valet.
- 3 Restitutio acquisitorum in ludo, quæ humana lege statuta est, potest consuetudine tolli.
- 4 Fraus in ludo commissa, quando inducat obligationem restituendi? & inibi de ludente, qui non habet ius alienandi id, quod ludo apponit.
- 5 An is, qui certò scit se potiores ludi, & chartarum partes habere, & augeat sponsionem, teneatur lucrum restituere?
- 6 Bart. in l. quæro. ff. de act. empt. decisio examinatur.
- 7 Tenetur ad restitutionem, qui alterum inuoluntarium attraxerit ad ludum.
- 8 Ludens pecunia credita, an teneatur promissam pecuniam lucranti soluere animæ in iudicio.

§. QVARTVS.

DECIMO huic loco conuenit ad eiusdem regulæ sententiam expendere, quánam ratione teneatur quis ad restitutionem eorum, quæ ludo acquisierit? quæ quidem quęstio varijs in locis à plerisque disputata compendio quodam à me examinabitur, vnica tantùm conclusione proposita, & constituta: ex qua ferè omnes casus, qui hac in re contingere solent, definiri valeant. sit igitur in ludi tractatu constitutissima conclusio. Etiamsi ludus illicitus sit, legeq́ue humana pœna exteriori, & lucri restitutione plerunque puniatur: ex eo tamen acquisita in animę & conscientiæ iudicio non sunt necessariò restituenda: modò absit fraus, legesq́ue ludi seruentur, habeantq́ue ludentes administrationem liberam rerum, quas in ludi conuentionem deduxêre. Huius conclusionis plures sunt partes, quarum aliquot obiter attingam & expediam ea ex parte, qua earum intellectus ad huius tractatus scopum pertinet. Etenim qui ludi liceant, planè legibus secularibus facilè constabit: & itidem quibus pœnis ludentes efficiantur, pręsertim in l. 1. ff. de aleę lusu & aleat. & in Authentica alearum vsus. C. de relig. & sumpt. funer. cap. inter dilectos. de excess. pręlatorum. vbi glossa & Panormitanus numero sexto. gloss. & idem Abbas in capit. Clerici. secundo, de vita & honestate Clericorum. glossa in Pragmatica sanctione, titulo de spectaculis. versicu. ludibria. l. secunda, titulo decimo. l. prima, titulo quinto. l. prima, titulo nono, in libro octauo ordinat. passimq́ue in huius Regni Pragmaticis, & alijs legibus iudices admonentur, vt diligenter lusores ipsos puniri curent, cùm in Republica Christiana hæc sit profectò maxima pernicies. Præcipua, & vltima conclusionis pars probatur, quia ludus alearum quidem est inter ludentes, contractus conditionalis, quo inter eos conuenit, vt cui alea hoc vel illo modo contigerit, & euenerit, teneatur alter appositam pecuniam reddere. igitur, quod ex libera conuentione quis acquisierit, non tenebitur restituere, etiamsi conuentio ludi causa fiat, cùm acquisitum ex pacto vel contractu non sit necessariò restituendum. l. prima. §. si conuenerit. ff. deposit. capit. primo. de pact. qua ratione Theologi omnes vtuntur, qui quæstionem hanc tractauere. Et ne fortassis obijcias, conuentionem hanc referri ad conditionem pendentem à futuro fortunę euentu, atque ideò illicitam esse, nec vim aliquam obligationis habere, textus singularis in l. solent. cum lege sequenti. ff. de aleæ lusu. vbi constat, licitam esse sponsionem conditionalem, si quis certet hasta, vel pilo iaciendo, currendo, luctando, vel pugnando: illicitam verò, vbi fit ea sponsio ex alijs causis, quę virtutis certamen corporale non habent, ipsam hanc probationem fortiorem reddam: siquidem conuentio licita fieri potest sub conditione omninò pendenti à fortuna, & futuro euentu, vt si nauis ex Asia venerit, si Titius factus fuerit Consul hoc anno, si Sempronius intra mensem non moriatur. l. si quis ita stipulatus fuerit. ff. de verborum obligatione. l. si pater. C. de inofficio. testamento. Nam dubius euentus à fortuna non facit contractum illicitum, textus, & ibi Paulus Castrensis in l. in naue Saupheli. ff. locat. capit. nauigant. de vsur. l. à Titio. ff. de verborum obligat. quo in loco ex eo responso adnotarunt, Paulus & Alexander esse licitas conuentiones istas, omninò pendentes à futuro euentu fortunæ, quas Hispani Apuestas appellant. idem eleganter tradit Decius, dicens, hanc opinionem communem esse in consilio 115. Non obstat textus in dicta l. solent. cum sequenti. Etenim Iurisconsultus inibi reprobat sponsiones, quę fiunt circa corporis certamina, nisi illæ fiant causa exercendarum virium, aut virtutis corporalis instruendę: siquidem corporum certamina, quę causa libidinis, odio, æmulatione, aut contentione fiant, iure & ratione reprobantur. Et ideò Iurisconsultus non improbat cęteras sponsiones, quæ secluso corporali certamine fiunt sub futuro euentu fortunæ. Quibus tandem fit, sponsiones istas, quę inter ludentes contingunt, iure validas esse, & obligationem inducere: atque ideò ex eis acquisita non fore necessariò ex propria natura restituenda. Lex etenim humana, quæ de acquisitis ex ludo restituendis tractat, non efficit, nec definit hanc conuentionem nullam esse, nec prohibet dominium à ludente acquiri, sed in pœnam actus illiciti inducit acquisitorum restitutionem. denique contractus hic inter ludentes contingens ex propria vi & natura, non est iure naturali, diuino, vel humano illicitus: nec item acceptio ex ludo iure prohibetur ratione iniquę receptionis: sed quia solent plura vitia in ludi exercitio contingere ob eius varias circumstantias, iustissimè per humanas constitutiones prohibetur, & pœnis quibusdam adhuc non satis coêrcetur. & nihilominus lex ipsa non vetat acquisitionem dominij ratione ludi: solùm quidem pœnam statuit aduersus ludentes, vt ex ludo quæsita restituere cogantur sententia iudicis: quæ sanè pœna in interiori animæ iudicio, non producit restituendi obligationem. Extat ergo conclusio, quæ asseuerat regulariter, quęsita ex ludo in conscientiæ foro non esse necessariò restituenda: quam assertionem tenent Diuus Thomas secunda secundæ, quæstione 32. articulo septimo, ad secundum. & ibi Caietanus. Ioannes Maior in quarto sententia. distinctione 15. quæstione 13. & Palud. ibi quæstione tertia, articulo quinto. Adrianus in quarto sentent. tractatu. & de restitut. capit. quia in superioribus. Ioannes à Medina de restitutionibus. quæstione vigesimasecunda, glossa in Pragmatica sanctione, titu. de spectaculis. in verbo, ludibria. Alfonsus à Castro, libro 2. de potesta. legis pœnal. capit. 2. corollario tertio. Doctores communiter in cap. penultim. de vita & honesta. Clerico. penes quos & illud expeditum est, acquirentem aliquid ex ludo, non teneri ante iudicis condemnationem, id ex lege humana perdenti danti repetitionem, restituere, quamuis Syluest. contrarium teneat in verbo, ludis, q. 13.

Imò licet consuetudine non possit alearum ludus fieri licitus, propterea, quòd tot mala ex eo sequantur, poterit tamen consuetudine tolli pœna restituendi ludo quæsita, quæ lege humana statuta est, secundum Thom. d. artic. 7. ad secundum. Cardin. & Imol. in dict. c. Clerici. de vita & honest. Cler. Pari. de Puteo. tract. de ludo. fol. 4. & Ioan. Baptistam de ludo quæst. 17. quorum opinio communis est, vt testantur Adrian. in d. c. quia in superioribus. secunda colum. & Rochus Curtius in c. vltim. de consuetu. fol. 15. col. 2. etiam quo ad Clericos, quicquid contrarium sentiant Cardin. Imol. & Rochus. per tex. in c. inter dilectos. de exces. prælat. qui tantùm probat, non posse ludi exercitium consuetudine reddi licitum, pręsertim inter Clericos: non tamen ex hoc sequitur, non posse consuetudine tolli obligationem restituendi ludo quæsita: quæ quidem obligatio inducta est lege humana, nempe Authen. alearum vsus. C. de religio. & sumpt. funer. quam constitutionem etiam seruandam fore inter Clericos magis communiter receptum est à glo. & Doct. in d. c. Clerici. sicuti fatentur in tracta. de Ludo. Stephanus Costa folio 7. & Paris. de Puteo, fol. 2. Atque hæc vera sunt, licet Panor. in d. c. Clerici. nu. 14. existimat, non posse consuetudinem derogare obligationi restituendi ludo quæsita.

Oportet tamen, vt ludo quæsita in animæ iudicio non sint restituenda, nullam in eo ludo fraudem fieri, cùm alioqui, si quid fraude fiat, & inde lucrum euenerit, id omninò restituendum sit, absque iudicis condemnatione, in conscientiæ foro, quod fatentur Thomas, & omnes, qui principalem hac de re conclusionem admiserunt. dolus enim & fraus nemini patrocinari debent. Sed & illud adnotandum est, fraudem non fieri in ludo, cùm quis cautelis, quę iuxta ludi leges licitę sint, vtatur, vt id faciat, quod natura ludi permittit, qua ratione, quoties fuerit controuersum, an fraus in ludo contigerit, obseruandæ sunt leges ludi, vt si quid aduersus eas arbitrio & iudicio peritorum actum fuerit, id fraude actum fuisse iudicetur: & ideò tunc restitutio acquisitorum erit necessaria. Quòd, si leges ludi non violentur, quę tacito consensu ludentium receptæ sunt, vtcunque eorum alter dolo & cautelis vtatur: nihil id pertinet ad obligationem restituendi pecuniam lucro acquisitam, cùm is dolus bonus sit. l. 1. ff. de dolo. Nam licitum est legibus ludi vti. gloss. in l. in exequutione. §. vlt. & ibi Docto. ff. de verb. obliga. glo. in l. si rem. §. vlt. ff. de præscript. verb. alia in l. si ex plagis. §. fin. ff. ad l. Aquil. glo. & ibi Decius in l. Iure Ciuili. ff. de regu. iur. tradit Iaso. in d. l. in exequutione. §. vlt. Sic denique sunt interpretanda conclusionis verba, quæ fraudem & dolum excludunt, poteritq́ue quispiam ex his plura dubia definire, & quæstiones dissoluere, hoc in tractatu frequentissimè contingentes.

Deinde illud exigitur, quòd ludentes habeant rerum administrationem liberam, ita quidem, vt possint res proprias saltem eas, quę aleæ periculo & ludo apponuntur, alienare: alioquin adquisitio nulla est ipso iure. & inde obligatio restituendi oritur, quemadmodum frequentissimo omnium consensu expeditum est. Quibus addit eleganter Alfonsus à Castro in dicto capit. secundo. Corollar. secundo, quòd si aliquis eorum, qui ludere ex præmissa causa non possunt, lucratus fuerit aliquid ab eo, qui ludere potest, nec id impedimentum habet, eum esse obligatum ad restitutionem lucri, perinde vt alter illi restituere teneretur, si quid ab eo ludo acquisisset, cùm natura huius conuentionis æqualis sit, & hanc legem habeat, vt vel neuter, vel vterque conuentionis iure ligetur. Nam & in hoc contractus pacto, consensus vtriusque considerandus est, qui denique is est, vt non aliter in conditionalem pactionem conueniant, quàm si vtrinque fuerit conditio æqualis, & esse possit: idcircò, qui cum minore filiofamiliàs ludit, ita conuenisse cum eo videtur, superappositis rebus amittendis, si & minor habeat parem cum maiore in hoc conditionem. ergo deficiente consensu maioris conuenientis cum minore, minor ipse iniustè recipit, & acquirit ludi lucra, & aduersus conuentionis leges ea retinet: vnde tenebitur omninò ad restitutionem. Quod æquissimum est, tametsi digni forent, qui cum minoribus, similibusq́ue personis ludere conueniunt hac & maiori pœna.

Hinc pulchra definitur dubitatio. Contigit sanè, quòd alter ex ludentibus, qui primas & potiores partes ludi habet, quiq́ue necessariò victor euasurus est: obuenit enim illi ludi sors, quę certo certius omnibus, quę alteri obuenire possunt, potior est ad victoriam, sponsionem auget, appositaq́ue pecuniam certus de illius lucro duplam efficit, altero ob ignorantiam minimè recusante sponsionem illam, eiusq́ue additionem, an in hac specie acquisitum, sit necessariò in animę iudicio restituendum, opportunè quęritur? & videbitur, ita receptum & acquisitum restituendum esse, ex eleganti Bartoli sententia in l. quæro. ff. de actione empt. qui scribit, vendentem alteri frumentum certo precio, & eo tempore iusto, scientem tamen occultè & secretè à Senatu decretum esse, vt minori precio vendatur, si emptor inscius sit huius decreti, teneri emptori ad id, quod eius intersit, frumentum illo precio emisse. idem sensit gloss. in l. contra legem. ff. de legibus. Romanus in singul. 282. ea ratione, quòd emptor, si sciret, quod venditor sciebat, non tanti frumentum emisset. idem & in animæ iudicio quo ad restitutionem tenent Conrad. de contractibus. quæstione 62. & Ioannes à Medina de restitutioni. quæstione 35. Nam & venditor certus de diminutione valoris rei, quam vendit, tenetur emptori ignoranti damnum illatum restituere propter malam fidem, à quibus & illa species expenditur, cùm quis frumentum habens, inopia Rempublicam opprimente, sciat, naues paulò pòst frumentum aduecturas, quo vilitas annonæ consequutura sit, viliorique precio frumentum sit vendendum, an teneatur is, ciuibus ignorantibus hoc ipsum prænunciare, ne tanti emant frumentum, quod ab eo venditur, cuius quæstionis disputationem Cicero tradit eleganter libro 3. de Officijs, fraudem existimans subesse huic venditioni, nisi venditor quod ipse scit, emptoribus manifestum fecerit: & ideò non esse honesti ciuis officium ita dolosè conuentionem istam tractare. Igitur & in proposita ludi quęstione, eadem ratione dicendum erit, teneri ad restitutionem, qui lucrum ex ea causa habuerit.

Sed contrariam sententiam ipse veriorem esse censeo, potissimùm ob naturalem ludi legem, quæ consensu vtriusque hanc conditionem habet, vt, qui meliorem ac potiorem ludi partem habuerit, is possit, etiam certus de lucro alterum ad augendam sponsionem inuitare, appositamq́ue pecuniam augere, modò alia fraus minimè lateat: atque ita in specie adnotauit Ioan. à Medina. de restit. q. 22. pulchrè Dec. in cons. 115. respondens idem in his pactionibus, quas Hispani Aquestas vocamus. Nam & is scribit, conuentionem validam esse, liciteq́ue ex ea acquiri, etiamsi alter sciat, certò iam euenisse illud, de cuius euentu pactio fit.

Non obstat Bart. opinio, nam in quæstione per eum tradita scientia alterius ad decipiendum ignorantem, non est de natura contractus: imò ei refragatur propter fraudem saltem re ipsa contingentem, quæ ab eo contractu abesse debet. At in hoc ludi tractatu natura conuentionis est, lexq́ue ludi hoc habet, vt sciens se certum habere lucrum, & potiores ludi partes, possit alterum ignarum ad appositæ pecuniæ augmentum prouocare. Sicuti & secundum ludi leges, qui iam scit appositam pecuniam certò perdidisse, quia habet peiorem euentum, poterit cautè & simulatè sponsionem augere, vt cogat alterum inscium & ignarum cedere, & eam recusare: & tandem ex hoc consequitur, pecuniam appositam, quam si non auxisset, alter habiturus tutò esset, quamuis & hic in hac specie augens sponsionem periculum subit amitten dę pecuniæ, quam modò addit, si alter minimè cedat, imò prouocationi consenserit. Sed & in quæstione Bart. quo ad conscientiæ iudicium scribit Thomas 2. 2. quæsti. 77. articu. 3. non teneri venditorem ad restitutionem, quamuis malefecerit, & ob id possit aliqua pœna puniri. Quia venditor merces vendit eo precio, quo iustissimè æstimari poterant communi hominum iudicio, vnde nulla fit iniuria, quantum ad commutationem, emptori, & ideò venditor liber est ab obligatione restituendi, quippe qui iuxta precium præsens rem vendiderit, nec vllam culpam habeat, si non enunciet, quæ aliunde futura sunt, licet hęc denunciatio perfectioris hominis esset, adq́ue virum bonum vbique sanctum, honesti cultorem, non tantùm ciuilem pertineat, cuiusq́ue muneris sit, vt docuêre Thomas in dicto articulo 3. & Alexand. ab Alexand. dierum Geniali. lib. 6. cap. 1.

Datur pręterea obligatio restituendi in animæ iudicio ludo quęsita, quoties quis alterum ad ludum cupiditate lucri inuoluntarium attraxerit, secundum Thom. 2. 2. quęstio. 32. articul. 8. quem cæteri communiter sequuntur, modò hęc attractio leuis non sit, sed tanta, quę inuoluntarium alterum efficiat, nempe conuicia, opprobia, preces adeò vehementes, quòd his ausus non sit alter contradicere, quemadmodum à mente Thomæ deducitur: & fatentur Caiet. in d. art. 7. Canonistę in c. Clerici. de vita & honesta. Clerico. Alfonsus à Castro, & alij, qui hanc materiam tractauêre: ac præter hos Alciatus hunc sensum habuit libro octauo parerg. capit. 16. quamuis Adrian. non satis iustè interpretatus diui Thomę sententiam, contrarium ab eo adnotauerit: atque ideò indefinitè eius opinionem falsam esse dixerit.

Superest tamen & illud hac in re discutere, an Iure diuino vel humano teneatur perdens in ludo aliquam pecuniam eam restituere alteri, cui promisit eam soluere tacita vel expressa lege ludi, cùm promissa pecunia tantùm, non ea apposita luderetur. Et Adria. in 4. senten. in dict. capit. quia in superioribus. probare conatur, non teneri hunc ad restitutionem: ex ea ratione, quòd leges pecuniam in ludo perditam, & ludenti quæsitam iure contractus, in pœnam auferant ab eo, qui acquisiuit, iusq́ue eam repetendi concedant perdenti, vti manifestum est. Igitur, qui potest solutam iam pecuniam repetere legis decreto, poterit eam nondum solutam iustè retinere. Frustrà enim quis petit, quod statim restituturus est. l. dolo. ff. de doli except. Deinde si dixeris, has leges pœnales esse, nec in animæ iudicio obtinere ante iudicis condemnationem, id verum est, quoties ad legis pœnam est necessaria iudicis exequutio: nam vbi pœna eius est naturę, vt nulla indigeat iudicis exequutione, tunc & in foro conscientiæ pœnalis lex omninò seruanda est, vimq́ue & obligationem habet. Fit igitur, vt in hac specie nulla detur restituendi obligatio. Rursus contrariam sententiam veriorem esse censent Ioan. à Medina. dict. quæstione 22. & Alfonsus à Castro in dict. corollar. 3. quibus suffragatur, quòd lex concedens perdenti in ludo repetitionem, non aufert ex hoc dominium, nec ius ab eo, qui iuxta leges ludi pecuniam lucratus est: sed tantùm in pœnam ludentium permittit, & concedit repetitionem, & statuit, quòd iudex cogat eum, qui ex ludo pecuniam habuit, eam perdenti reddere. ex quibus per legem ipsam non liberatur promittens à solutione pecunię, quam alteri soluere promisit, ergo tenetur soluere ante iudicis condemnationem. Præterea non sequitur, perdens potest solutam pecuniam repetere: ergo eam nondum solutam non tenetur soluere, nam promittens cum iuramento soluere vsuras, tenetur eas soluere omninò: & tamen habet is repetendi ius. c. debitores. de iureiuran. deinde si perdens potest iustè non soluere pecuniam promissam, ergo alter, qui eam lucratus est, nullum ex ratione ludi acquisiuit dominium in re, quam lucratus est, nec ius aliquod habet ad illam, quia si habet dominium, aut ius ad illam, inde conuincitur euidenter, perdentem teneri ad solutionem pecuniæ promissæ, quam perdidit, quia tenetur reddere alienum. Quibus tandem fit, vt huius quæstionis decisio satis dubia videri possit.

Præsertim, quia restitutio lucri contingentis in ludo, quæ in pœnam à iure inducta est, non ipso iure, sed per sententiam, & iudicis condemnationem fieri debet: atque ita ante hanc condemnationem minimè tenetur, qui lucratus est, restituere, nec potest, qui perdidit ius sibi dicere propria auctoritate. Facit ad hæc, quòd quandoque licet humana lex actionem minimè concedat ad petitionem alicuius rei, non ex hoc alterum liberat vel absoluit ab obligatione illam rem restituendi, sicut diuus Tho. adnotauit in 2. 2. quæstione 77. articul. primo, ad primum.

Ego sanè in hac difficili quęstione certò scio Adriani sententiam veram esse apud nos, qui huius regni constitutionibus tenemur obedire, propter legem à Carolo Cæsare latam, qua vetuit etiam ludos licitos pecunia credita, statuens neminem posse ludere, nisi pecunia præsenti & apposita. quod & ipse vir doctissimus Alfonsus à Castro in d. Corol. 2. fatetur. Nam hac ipsa lege promissio facta inter ludentes nulla efficitur, & inutilis, & ideò etiam in iudicio animę nullam habet vim, nec obligationem inducit, sicuti nec in foro iudiciali: idque apud me certissimi iuris est.

Sed & semota Regia constitutione mihi magis applaudet Adriani sententia. Nam licet sciam, nec negare possim, acquirendum aliquid ex ludo tutum esse in animæ iudicio ad eius retentionem, quia ratione conuentionis, & mutui consensus iure Naturali verè id acquisierit, nec Lex Ciuilis, quæ inducit restitutionem in pœnam ludi prohibiti, ante iudicis condemnationem obtinet: video tamen, iustissimam humanam legem non tantùm lucranti negare actionem ad petendam pecuniam causa ludi promissam, sed & concedere perdenti pecuniæ iam lucranti traditę, & acquisitæ repetitionem. vnde signum est profectò maximum, lege humana non solùm non habere lucrantem ius ad petendum, sed & competere perdenti ius ad pecuniam perditam repetendam, & inde fit, vt in pœnam ipso iure absque vlla sententia iudicis, is, qui lucratus est promissam pecuniam, constituatur incapax & inhabilis iuris petendi eam, & id ius transferatur in perdentem. Quamobrem cùm isthæc pœna ipso iure nullam requirat iudicis sententiam, nec condemnationem, statim etiam in iudicio animæ iustè potest ille, quem lex Ciuilis liberum reddit à solutione pecuniæ promissę, & pręterea dat ei, si soluerit, repetitionem, retinere pecuniam promissam, cùm promissio nulla sit, nec eam teneatur promittens seruare. Eandem opinionem probat regula iuris, quę dictat, exceptionem, & retentionem ei competere, cui actio datur. l. inuitus. §. cui damus. ff. de regul. iur. l. creditori. C. de pact. l. 1. §. his autem. ff. de superficiebus. capi. quid ad agendum. de regul. iur. in 6. sed promittens ludi causa habet actionem ad repetendum, quod dederit, vt planè fatentur, qui Adriani sententiam improbarunt: ergo si nondum soluerit, habebit exemptionem, & ius retinendi rem promissam. Idem probatur, quia, si perdens in ludo potest iustè lege humana repetere rem ludo amissam, profectò poterit iustiùs eam nondum solutam retinere. Nam vtcunque sit, ac dubitari possit, an ex eo, quòd lege negatur actio ad aliquid petendum, eius rei possessor iustè eam valeat retinere, quod ex varijs causis definiri poterit: tamen quoties lex humana eadem & iusta negat actionem ad aliquam rem petendam, & simul concedit eiusdem rei repetitionem ipsi possessori, si eam petenti dederit: tunc procul dubio existimandum est, iustissimè eam rem à possessore detineri, quia lex ipsa ei ad hanc possessionem, auctoritatem approbatione quadam pręstat. Nec mihi persuadere possum, quòd Titius iustè valeat centum Sempronio soluta petere ab eo, & idem Titius eadem centum teneatur saltem in conscientię iudicio Sempronio nondum soluta omninò soluere. etenim hic circuitus vitandus est: quippe, qui nullam in Republica vtilitatem afferat, exceptis quibusdam casibus, qualis est, qui in contrarium adducitur ex capitul. debitores. cùm illud sit speciale ratione iuramenti, quemadmodum alibi docuimus. Nam ex vi simplicis promissionis absque iurisiurandi religione, nemo doctus negabit in eo casu dari repetitionem post solutam pecuniam promissam, & fortiori ratione ius eam retinendi promittenti competere. vnde argumentatio ab eo capite deducta facillimè tollitur. Sic & spoliatus ante omnia restituendus est, licet sit prædo, & licet post restitutionem detur spolianti ius repetendi res illas, quibus alterum spoliauerat, idq́ue fit in odium spoliantis. Et tamen in conscientiæ iudicio ego non compellerem spoliantem ad restitutionem rerum, quæ verè ipsius sunt, & quibus alterum propria auctoritate spoliauerit, tametsi eum dignum esse pœnitentia, & pœna censeam, ob id, quòd illicitè iuris decisionibus & constitutionibus refragantibus, iudicis partes assumpserit: de quo aliquid tradidimus libr. 1. vari. resolut. ca. 2. numer. 15.

Hinc tolluntur plura, quę aduersus Adrian. opinionem adduci solent. Potissimè illud, quod de iure & dominio lucrantis in re ludo acquisita, traditum est: siquidem, qui rem aliquam ludo acquisiuit, dominium & ius in ea habet post eius traditionem ratione tacitę, vel expressæ conuentionis consensu perdentis factam, donec per sententiam iudicis ea re priuetur. at ante traditionem profectò nullum ius habet ad illam rem, quia iure illam exigendi per legem priuatur ipso facto absque vlla iudicis declaratione in pœnam delicti, quod ludendo commisit, imò Ius Ciuile, & humanæ leges hanc priuationem inducentes expressim approbant perdentis retentionem: cùm tandem, & si is tradiderit rem ludo amissam & perditam, concedant ei ius eam repetendi. Quod secus est in specie, quam tradit Thom. 2. 2. quęstione 77. articul. 1. in tractatu læsionis intra dimidiam contingentis. quia, & si humana lex decepto actionem negauerit, non tamen ex hoc approbat decipientis retentionem, nec eum tutum reddit, quemadmodum alibi latiùs explicuimus. Sed & post primam huius operis editionem legi Domi. Sot. qui libr. 4. de iust. & iur. q. 5. art. 2. idem, quod Adrianus respondit.

Cęterùm ex hac disputatione illud erit adnotandum, eum, qui promissam in ludo pecuniam lucranti soluerit, & tradiderit ratione promissionis emissę absque apposita pecunia, posse post hanc solutionem iustè lege humana eandem pecuniam repetere: quam soluit ex vi promissionis & conuentionis cum altero contractæ: & fortassis existimans se teneri ad eam solutionem, etiam in animæ iudicio, cùm habuerit ad hanc opinionem doctissimorum virorum auctoritatem.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Quid sit vectigal, & item ius Regale, quod Hispani dicimus Alcaualla?
- 2 Lex humana aliquid prohibens vel præcipiens cum pœnæ adiectione, an obliget transgressorem ad culpam mortalem, vel venialem?
- 3 Lex humana obligat transgressorem ad culpam quandoque mortalem, quandoque venialem.
- 4 Lex purè pœnalis an ex se ipsa inducat obligationem, an culpam mortalem, vel venialem?
- 5 Non potest quis licitè fraudare vectigal Principis debitum: imò tenetur in iudicio animæ ad restitutionem.

§. QVINTVS.

VNDECIMO ad huius tractatus elucidationem oportet inquirere, an teneatur ad restitutionem is, qui Regem, aut eos, qui eius nomine vectigalia iuraq́ue Regia ex mercibus recipiunt, iurib. his fraudauerit, omittens per fraudem aut simulationem hęc iura Regi reddere? Quibusdam visum est, non teneri hunc ad restitutionem, cuius quidem opinionis disputationi pręmitto, inter alios reditus, qui Principibus à subditis hominibus debentur, duo iura præcipua esse. Primum, vectigal, quòd pro rebus Ciuitati aut prouinciæ inuectis, vel euectis soluitur, olim octaua pars debita erat. l. ex præstatione. C. de vectigalibus. Regia l. 5. tit. 7. part. 5. hodie autem decima est omnium rerum pars. dicitur etiam vectigal tributum, quod Reipublicę ex fundis & prædijs à conductoribus pręstatur. l. 1. ff. si ager vectiga. l. eum, qui vectigal. & ibi Alciat. ff. de verbor. significat. & idem Alciat. libr. 3. dispunct cap. 10. atque hinc fundi vectigales dicuntur hi, qui Reipublicæ tributum pendere tenentur. Alterum ius, quod modò Principibus apud Hispanos competit, & redditur, ad decimam precij partem attinet, omnium quidem rerum, quæ venduntur publicè, vel priuatim, siue res sint mobiles, siue immobiles: hoc tributum vulgò appellamus alcauala, quidam apud exteros gabellam dicunt: Quanquam & ea dictio magis in vniuersum accipiatur: sicuti tradit post alios Bertachinus in tractatu de gabellis in principio.

His denique constitutis Angel. in summa, in verb. pędagium. quæst. 6. opinatur in conscientiæ iudicio non esse condemnandum ad restitutionem eum, qui hęc iura & tributa Principi aut Publicanis non reddiderit, quoties lex quæ ea indixit, & si iusta sit, pœnam tamen temporalem non reddenti ob hanc causam imponit. Huius sententiæ ea est ratio, quòd vel hîc agimus de pœna legis, & hęc non debetur in conscientię iudicio. gloss. in capitul. tua fraternitas. 12. quæstione secunda, vel de seipsa principali, & præcipua legis vi & obligatione ad soluendum hoc tributum, & hæc non obligat quenquam ad mortalem culpam, quoties lex ipsa humana pœnam addit præcepto legis itidem humanę, quasi satis censeat legislator transgressorem humanæ legis pœna temporali puniri, nec eum velit ad mortalem culpam obligare, Hanc etenim sententiam, quòd humana lex aliquid præcipiens, & pœnam addens temporalem, non obliget transgressorem ad mortalem culpam, cùm satis sit, transgressorem ipsum se obtulisse periculo pœnæ, tenent, & veram esse existimant Matthæ. Matthesil. notab. 78. Cępola consilio. ciuili. 13. columna secunda. Decius parum sibi constans in capit. nam concupiscentiam. 2. lectione. de constitut. & Ludouic. Gomez. in cap. 2. nu. 60. de constit. libr. 6. Quorum opinio à plerisque probatur auctoritate Hostiens. & Ioan. Andr. in cap. relatum. de Cleric. non resid. qui idem tenent. & eos sequuntur Ias. in l. secunda. numero 143. C. de iure emphy. idem in §. item, si quis postulante. numero 78. Institut. de actionibus.

Hæc verò conclusio iure defendi non potest, præterquàm quòd si vera esset, ferè tota humanarum legum vis periret, parumq́ue vtilis esset legumlatorum cura & diligentia, si pœna, quam ipsi legum conditores legibus ad maiorem earum vim addidere, eas imbecilliores redderet: obiter tamen contrariam sententiam vti verissimam constituemus, & probabimus: idq́ue breuiter agemus, quandoquidem omnium eruditissimè disputationem hanc peregerit Alfonsus à Castro, libro primo de potestat. legis pœnalis. capit. 8. & sequentibus. Sit igitur conclusio dubio procul certissima. Humana lex, quæ iusta sit, vi humani præcepti ad culpam eius transgressores obligat, quandoque mortalem, quandoque venialem, etiamsi pœnam humano præcepto legis conditor addiderit. Prima huius assertionis pars constat ex eo, quòd humana potestas à diuina deriuetur. Prouerb. capit. octauo scriptum est: Per me Reges regnant, & conditores legum iusta decernunt. Hoc ipsum & Paulus docet ad Romanos capit. decimotertio. Omnis, inquit, anima potestatibus sublimioribus subdita sit. Non est enim potestas, nisi à Deo, quæ autem sunt, à Deo ordinatæ sunt: itaque qui resistit potestati, Dei ordinationi resistit. Qui autem resistunt, ipsi sibi damnationem acquirunt. Qui quidem locus manifestam reddit huius partis probationem. Sed & hoc apparet Deuter. capit. 17. Qui superbierit nolens obedire Sacerdotis Imperio, qui eo tempore ministrat Domino Deo tuo, ex decreto iudicis morietur homo ille. pœna verò mortis lege Mosaica nunquam inflicta est, nisi pro mortali culpa: sicuti Theologi frequentissimè fatentur, & probant. Ergo apparet, transgressorem humanæ legis ad mortalem culpam quandoque obligari. idem deducitur ex eo, quòd filius non obediens patri, mortalem contrahit culpam: quemadmodum eadem, qua proximè vtebamur, argumentatione colligitur ex capit. 21. Deute. dum inibi sancitum est, filium non obedientem patri, lapidibus occidendum fore. At non minor est potestas Principis in Republica, quàm patrisfamiliàs in priuata domo: imò tantò maior, quantò maius est bonum totius communitatis bono particulari & domestico: quod ordinatur ad bonum totius ciuitatis & Reipublicæ, auctore Aristot. libr. 1. polit. capit. 1. igitur legi humanæ obediendum est sub mortali quandoque culpa. est etenim Iure Naturali in omni humana societate suus ordo necessarius, in omni ordine suum caput, cui reliqui subesse, obedireque tenentur. tandem ne in re ab alijs admodum probata diutiùs immoremur, ita tenendum est, humanam legem, siue Ecclesiasticam siue secularem quandoque ad mortalem, quandoque ad venialem culpam obligare: quod satis ostendunt Diuus Thom. 12. q. 96. artic. 4. & ibi Caiet. Gabriel. in 4. sentent. dist. 16. quęst. 3. notab. 6. Florent. 1. part. titu. 18. capit. 1. §. 2. Adrian. quodlib. 6. art. 1. Ioan. Maior. in 4. sentent. dist. 15. q. 4. & in 3. sentent. dist. 37. quæst. 16. Driedoni. de libertate Christi. libr. 1. Alfonsus à Castro. libr. 1. de potest. legis pœnalis, cap. 4. & 5. tradunt Abb. & inibi Fel. & Dec. in cap. 1. gloss. & Doct. in capit. quæ in Ecclesiarum. de constit. idem Panormita. in capit. quia plerique. de immunit. Eccles. & in proœmio. Rex pacificus. colum. 4. Iaso. in l. nemo potest. ff. de legat. 1. numer. 106. Abb. in capi. 2. de maiorita. & obedi. Secunda conclusionis pars dictat, non semper legem humanam obligare eius transgressorem ad mortalem culpam, sed quandoque tantùm ad venialem. hoc enim habet quæcunque lex: siquidem nec lex naturalis, nec diuina semper obligat transgressorem ad mortalem culpam: sicuti post alios docent Caiet. 2. 2. quæst. 186. articu. 9. ad 2. idem latiùs libr. 27. quęstionum, quęstion. 21. Adrian. dict. quodlib. 6. articu. 2. Albert. Pighius libr. 4. de Eccles. Hierarchia, capit. 2. & Alfonsus à Castro dict. libr. 1. capit. 5. documento 4. lex siquidem naturalis mendacium prohibet, non tamen mendacium est semper mortale crimen, sed passim veniale, vt docet Thomas 2. 2. quæst. 110. artic. 3. & probatur in cap. primum. 22. q. 2. Sic & lex naturalis præscribit nobis in cibo & potu obseruare medium, ac regulam temperantiæ, quæ in eo consistit, vt tantùm, & non vltrà sumatur, quantum exigit necessitas aut vtilitas corporis, cuius transgressio gula dicitur, & inter septem capitalia crimina connumeratur. Attamen non semper gula peccatum est mortale, imò veniale crimen est, nisi excessus sit planè immodicus, vel excedentem obijciat periculo peccati mortalis, quod omnes fatentur. Quando autem humana lex obliget illius transgressorem ad mortalem culpam, colligitur ex ipsius legislatoris intentione & voluntate, quę ex verbis legis deduci poterit, & præterea inde præsumitur, quòd finis à lege prętensus, & in quem lex dirigitur, maximè est Reipublicæ vtilis. Nam hinc constat, eius transgressionem esse Reipublicæ perniciosam: & propterea satis consonum est, quòd tunc interpretemur, legislatorem voluisse transgressores mortalem contrahere culpam: sicuti adnotauerunt ferè omnes, qui paulò antè nominatim fuêre citati: & pręsertim Adrianus quodlib. 6. artic. 2. Dec. in cap. nam concupiscentiam. colum. vltim. de consti. Ioan. Dried. de libert. Christ. pagi. 266. quod ex varijs causis cautissimè est diffiniendum. Nec interim omittendum est, transgressorem legis humanę cuiuscunque, siue inducentis culpam venialem, siue mortalem, semper mortalem contrahere culpam, si ex contemptu eam transgrediatur: siquidem contemptus ipse mortalem culpam semper habet, secundum omnium Theologorum, & Canonistarum Resolutionem, quæ colligitur ex Thom. 2. 2. quæstione 186. articul. 9. Adria. dict. artic. 2. Altisiodor. libr. 2. tract. 19. & 20. & libr. 3. tract. 9. Gersone lect. 5. de vita animæ spirituali. Ioan. Andr. & Doct. in c. sacris. de his, quæ vi metúsue caus. fiunt.

Vltima conclusionis pars dictat humanam legem aliquid sub pœna temporali prohibentem, quòd nec diuina, nec naturali prohibitum erat, ad culpam quandoque mortalem obligare. nec enim ex eo obligatio ad mortale crimen cessat, nec tollitur, quòd à legislatore pœna fuerit transgressori imposita: cui sententiæ aduersus prioris opinionis assertores subscripsere Domini. à S. Geminiano, & Francus in c. perpetuæ. notab. 6. & in capitul. commissa. 2. notab. de elect. in 6. glos. & idem Domini. in cap. 2. de constit. lib. 6. in verb. sententijs. Felin. & Deci. in 1. lect. c. Nam concupiscentiam. de constit. Syluest. in verb. inobedientia. Ioan. Dried. lib. 1. de libert. Christia. articul. 3. Ioan. à Medina de restitution. quæst. 12. & quæst. 36. ad sextum. omnium dubio procul diligentissimè Alfonsus à Castro libr. 1. de potest. leg. pœnalis. cap. 8. & sequentibus. Eandem opinionem probat Domini. Sot. lib. 1. de iust. & iur. quæst. 6. art. 5. probatur hæc pars. Nam humana lex potest obligare, etiam si laica sit, eius transgressorem ad culpam mortalem, & simul pœnam aduersus eum statuere, ita quidem, vt transgressor huius legis teneatur ad culpam simul & pœnam: cùm pœna non sit culpæ contraria, vt non possit simul cum ea stare, ergo lex humana præcipiens aliquid pœna statuta, obligat transgressorem ad culpam. Quòd si dixeris verum hoc esse, sed ex intentione legislatoris probat priorem sententiam: cùm is statuens pœnam aduersus transgressores, nolit ad culpam eos obligare: quasi non desit hac in parte potestas, sed voluntas, certè miror, nec possum ita rem hanc perpendere, vt existimem legis conditorem, qui pœnam addit legi ad eius maiorem vim, & exequutionem, velle imbecilliorem legem ab eo conditam ex hoc reddere, & efficere, tollendo ab ea culpa obligationem. Præsertim quòd plerunque ex pœna, legi & præcepto addita colligitur, legislatorem habuisse voluntatem obligandi ad mortalem culpam. etenim ex pœna excommunicationis à lege indicta, constat eam legem ad mortalem culpam obligare: cùm alioqui non debeat excommunicari quis, nisi ob mortalem culpam. cap. nemo. & capitul. certum. 11. quæstion. 3. sic & Scotus notauit in 4. senten. dist. 1. q. 6. in leg. Mosaica nusquam statutam fuisse pœnam mortis, nisi vbi ex transgressione legis culpa mortalis constitueretur. Et profectò iniquam ipse censerem humanam legem, quæ pœnam mortis aut mutilationis membrorum imponeret pro transgressione alicuius legis, quæ ob publicum, leue tamen incommodum, non esset digna mortali culpa: tametsi fatear, posse legislatorem humanum aliquid prohibere graui apposita pœna, & tamen expressim insinuare se nolle obligare transgressorem ad mortalem culpam.

Ex his patet nihil referre, an ipsa lex pœnalis fuerit simul statuta cum ipsa lege morali, quæ prohibet id, cuius transgressio pœnam legis habet, an separatim: ab eodem, an ab alio legislatore. eadem enim ratio, quæ posteriorem opinionem probat, cùm lex simul prohibet, & pœnam statuit, probat itidem veram esse: cùm ex interuallo ab eodem, vel ab alio pœnalis lex statuitur contra legis iam latæ transgressores: & èconuerso, licèt Ias. in dicta l. 2. C. de iure emphyteut. nume. 143. existimauerit, priorem sententiam veram esse, vbi constitutio vel sit facta simul prohibens, & pœnam addens transgressioni, vel ab eo, qui præcipit, aut prohibuit, ex interuallo condita fuerit pœnalis pura lex pœnam adijciens priori constitutioni: quod cogitandum dimisit Ludouic. Gomezi. in dict. capit. 2. numer. 60. de constitutio. in sexto.

Hinc constat an verum sit, quod plerique adnotarunt, priorem sententiam admittentes, vbi lex pœnalis esset purè pœnalis, quæ nihil præciperet, aut prohiberet, sed tantùm pœnam statuerit hoc vel illud facienti. Nam in hac specie legem istam non obligare ad mortalem nec venialem culpam, responderunt Henric. à Gandauo, quodlib. 3. q. 22. & Ioann. Driedo. in dicto libro, de libert. Christian. qui legem purè pœnalem distinguunt à lege mixta, quæ simul certum statuit, præcipiendo vel prohibendo, & transgressorem pœna puniendum esse censet. Sed quia Henric. hanc responsionem non ita simpliciter proponit, sed in hunc sensum, vt lex purè pœnalis ex se ipsa & ex verborum forma non obliget ad culpam, sed vel ex eo quòd promittat id, propter quod pœnam imponit esse, vel prohibitum iam, vel præceptum lege diuina, vel humana: & deinde concedit, legem purè pœnalem ex intentione legislatoris pœnam statuentis ad culpam obligare, non ex se ipsa, huius conclusionis auctor est Alfonsus à Castro libr. 1. de potestat. legis pœnal. cap. 9. post Caiet. quem ipse citat 2. 2. quæst. 187. arti. 5. eo etenim capite doctissimus ille vir, maximis rationibus probare nititur, legem purè pœnalem ex seipsa, nisi alia præcesserit naturalis, diuina, vel humana lex, minimè obligare ex forma verborum, & quatenus pœnalis est, ad culpam, mortalem nec venialem: addit præterea non rectè colligi à legislatore intentionem obligandi transgressorem ad culpam ex eo solum, quod pœnam simpliciter, & purè statuerit, qua in re discedit ab Henric. Gandauensi, cum quo secundum eum conuenit Sylue. in verb. inobedientia. licèt Syl. ipse non satis percipiens quid Henric. scripserit, eum reprehenderit.

Ego sanè fateor, legem purè pœnalem ex ipsa verborum forma non obligare ad culpam: quamuis culpam ipsam præmittat frequentissimè lex ista, ex alia lege diuina vel humana: quemadmodum sensere Driedo. & Caiet. idque eruditissimè ostendit, ac neruosè Alfonsus à Castro in dict. c. 9. concedo. item non semper rectè, nec necessariò colligi legislatoris intentionem obligandi transgressorem ad culpam, ex eo quòd legem purè pœnalem statuerit. Scio etenim non esse hanc collectionem necessariam. Attamen opinor plerunque ex lege purè pœnali, quæ pœnam infert pro eo, quòd alia lege, nec prohibitum est, nec præceptum, quod rarò contingit deduci posse conditoris intentionem ad obligandum eum, qui vel fecerit, vel agere omiserit id, pro quo pœnam statuit, ad mortalem, aut venialem culpam. Nam ex subiecta materia pœnalis legis, quandoque constabit, legislatorem talem legem statuentem intendere, vt fiat, vel omittatur id, propter quod pœnam imponit: quid enim si quod id fiat, vel omittatur, expedit Rei publicæ: & hæc ratio manifesta sit apud ipsum legislatorem? profectò censerem ipse tunc intentionem legislatoris legem purè pœnalem statuentis, eam esse, vt id fiat, vel omittatur. Sic denique si id fieri vel omitti, non tantùm est simpliciter vtile communitati, cuius legis conditor curam gerit, sed & maximè interest eius ad bonum commune id fieri, vel omitti: quòd præsumitur ob grauem pœnam lege purè pœnali statutam, non admodum alienum ratione videbitur, in hac specie coniecturæ, intendisse legislatorem ad mortalem culpam obligare transgressorem eius, quod in hanc legem merè pœnalem pro eius materia deduxit. Quamobrem iuxta hunc sensum admitti fortasse poterit, quod Henric. Gandauensis & Syluest. adnotarunt. Sic sanè post huius operis primam editionem prodijt in publicum opus elegans de iust. & iur. auctore Dominic. Sot. quodlib. 1. quæstion. 6. articul. 5. hanc posteriorem opinionem sequitur scribens, legem purè pœnalem obligare ad culpam.

Postremò ex hac disputatione apparet, non esse iustam, nec congruam rationem opinionis eius, qua quibusdam placuit, vectigal, tributum, aut decimam rei venditæ æstimationis & precij partem non esse necessariò in animæ iudicio regi soluenda, nec teneri hæc iura fraudantem ad restitutionem, quòd leges regiæ non soluentibus hæc regalia iura, pœnas à iudicibus exigendas imponant. constat etenim fragilem omninò esse hanc rationem, minimeq́ue veram efficere hanc tam audacem, & proteruam conclusionem.

Idcircò quæstioni propositæ respondentes hanc omninò veram conclusionem edimus. tenetur in animæ iudicio præter mortalem, quam contrahit, culpam, ad restitutionem is qui tributum, vectigal, aliaque regalia iura principi reddere per fraudem, aut simulationem omiserit: modò hæc ipsa tributa iusta sint, nec legem iustę exactionis egrediantur. Huius assertionis ratio ea est, quòd princeps iustè tributa, ac vectigalia exigat, modò hæc tributa tyrannidem ob excessum grauem non sapiant. Probatur hæc ipsa totius veritatis basis & fundamenti pars potissima auctoritate ac testimonio Saluatoris, qui interrogatus, an liceret censum dari Cæsari? respondit Matth. c. 22. Reddite ergo quæ sunt Cæsaris Cæsari, & quæ sunt dei deo. quo in loco secundum Hieronymum, & Theophylactum præcipit Deus dari, ac reddi tributa Cæsari, & principibus. idem facit dum Matth. c. 17. iussit Petro, vt staterem pro se, & ipso Petro solueret. item Paul. ad Rom. c. 13. inquit. Ideò enim & tributa præstatis, ministri enim dei sunt, in hoc ipsum seruientes. Nam multi sunt labores, quos principes pro populo tolerant, cùm eius curam gerunt, rebusq́ue publicis prospiciunt, ac laborant in exequutione iustitiæ, vt suum cuique ius reddatur, vt nemo alterum lędat, prouinciamque bello, & armis tutantur, ne à finitimis gentibus opprimatur: qua ratione iustè principes tributa & vectigalia exigunt à populo. siquidem dignus est mercenarius, qui operatur, mercede sua: ita sanè diuinum eloquium dictat, Luc. c. 10. Dignus est operarius mercede sua. Igitur sicut principes cauere debent ab iniustis exactionibus, quæ potius ad luxum, & delicias, quàm ad expensas necessarias defensioni, & administrationi Reipublicæ, iustamque laboris mercedem pertineant: ita & subditi abstinere debent à fraude, & simulatione, quibus principem ipsum debitis iuribus, & tributis defraudent, cùm potiùs teneantur ea reddere principi, eiusq́ue publicanis. Reddite, inquit Paulus, omnibus debita, cui tributum, tributum, cui vectigal, vectigal, cui timorem, timorem, cui honorem, honorem. Hanc igitur sententiam, quòd teneatur quis in animæ iudicio principi reddere tributum, vectigal, & alia iura regalia, quæ iusta sint, asserunt Panormit. & ibi Docto. in c. innouamus. de censib. & pleríque alij, quos referunt & sequuntur, dicentes, hanc opinionem communem esse, Bertachinus in tract. de Gabellis part. 9. in princip. & Sylue. in verb. Gabella. 3. q. 8. eandem sententiam defendunt Ioan. à Medina in libr. de contract. q. 13. & Alfonsus à Castro lib. 1. de potest. legis pœnalis. cap. 11. Dominic. Soto libr. 3. de iust. & iure. quæst. 6. art. 7.

Hinc infertur, eos qui simulatione & fraude occultè contrahunt, mercesq́ue inuehunt in ciuitatem, vel prouinciam, aut euehunt, quò publicanos effugiant, ipsosq́ue debitis iuribus, & vectigalibus defraudent, peccare quidem mortaliter, & teneri ad integram vectigalium restitutionem, etiamsi vectigalia non petantur. Nam hi, qui merces inuehunt, aut euehunt, tenentur eas perviam publicam consuetam, & regiam transmittere, easq́ue non occultare. l. 5. titul. 7. part. 5. l. 96. 97. & 107. inter leges de las alcauallas.

Secundò ex his deducitur intellect. ad text. in l. fi. §. diui. in vltim. ff. de publicanis. quo iuxta quorundam interpretationem probatur, transuehentem merces per locum publicum, & consuetum, absque vlla fraude, errore potiùs, mercium professionem omittentem, teneri ad dupli pœnam. Nam id obtinet in iudicio exteriori, at in animæ iudicio solùm tenebitur ad vectigalis simplicis solutionem.

Sic regia l. nona, & 10. titul. 10. lib. 6. ordina. statui transmittentem merces per loca publica, & consueta, si ibi nullus sit portitor, nec custos qui vectigal exigat, nulla pœna puniendum fore, etiam si absque vectigalis solutione transierit cum mercibus, teneri tamen ad solutionem, & redditionem vectigalis.

Tertiò hinc infertur interpretatio vera ad text. in l. Regia 120. de las alcauallas. qua constitutum est venditorem cuiusque rei, ex qua regi precij pars decima debita sit, teneri sub pœna alterius decimę notam facere publicano illam venditionem. Etenim licèt dupli pœna in iudicio interiori nequaquam debita sit, tamen quo ad idem iudicium venditor profectò peccat, & tenetur ad restitutionem decimæ ipsis publicanis.

Hoc probatur ex eo, quòd venditor tenetur decimam precij partem regi, vel eius publicanis reddere tanquam eis debitam: ergo tenetur publicanis notam facere venditionem. Consequens hoc manifestè patet, & colligitur, Quia vel tenetur soluere debitam pecuniam, vel saltem creditori ignoranti debitum, notum id facere, vt vel creditor remittat debitum, vel ad diem soluendi dilationem concedat, cùm interim creditore ignorante, pecunia eo inuito retineatur: siquidem ignorans, inuoluntarius sit. deinde venditor, qui non denunciat publicanis venditionem, damnum eis dat circa rem sibi debitam, quam publicani ob ignorantiam petere omittunt: & præterea tenetur decimam precij partem iure obligationis legalis regi soluere, vel eius nomine publicanis, etiam qui notam habuere venditionem. Igitur tenetur venditor etiam in iudicio interiori animæ soluere pecuniam lege iustissima debitam etiam publicano scienti: & ignoranti denunciare venditionem factam fuisse, lege ad hanc denunciationem teneatur: alioqui eam omittentes ex capite damni dati tenebitur ad restitutionem, præterquam quòd & ipse ratione decimæ debitæ ex precio rei venditæ, itidem tenebitur ad restitutionem. Sic etenim sunt intelligendæ leges Regiæ, quæ de hac materia tractauerunt.

Cæterùm sicubi consuetudine obtentum fuerit, quòd dicta venditionis denunciatio non sit necessariò facienda publicanis: & quòd hæc decima precij, vel vectigalia eis non soluantur, donec fuerint petita, tunc fortassis in animæ iudicio non tenebitur quis ad vectigalium, nec ad decimæ solutionem ante publicanorum petitionem: modò nulla facta fuerit fraus ad hoc, vt occulta sit venditio, vel vt publicanos lateat mercium transmissio, quod probatur ex his, quæ de decimis ecclesiasticis tradidimus lib. 1. variar. Resolut. c. 17. num. 8.

Quòd si vectigalia iniusta sint, nempe ab eo indicta, qui ius ea indicendi non habeat, vel absque vlla causa præter iustam laboris, & regiminis mercedem à principe instituta, non tenebitur quis in conscientiæ foro ea soluere: ac poterit absque vllo crimine, eiusque labe eorum solutionem cautelis, alijsúe modis omittere, secundum Bart. in l. vectigalia. ff. de publica, & vect. quem alij Doct. frequentissimo omnium consensu sequuntur.

In his verò rebus, quæ à prouincia in prouinciam transmittuntur, illud obseruandum erit, quòd si nullum vectigal sit pro earum transmissione institutum, nec debitum, sed tantùm pœna sit statuta aduersus transmittentes res vetitas: hæc ipsa pœna in iudicio conscientiæ, & interiori exigenda non est, nec necessariò soluenda: quod tenuit Ioan. à Medina de rest. quæst. 15. ad finem.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Fur, seu violentus rei alienæ occupator, tenetur in animæ iudicio restituere rem, etiam sica perierit absque eius culpa: modò non foret eodem pacto apud dominum peritura.
- 2 Fur an teneatur rem extinctam iam restituere eius æstimationis, cuius maximè fuerit à die commissi criminis.
- 3 Fur, & iniquus rei alienæ inuasor, an possint in animæ iudicio retinere expensas vtiles, & meliorationes deducere.
- 4 Fur, & iniustus possessor, qualiter in iudicio conscientiæ teneantur ad restitutionem fructuum perceptorum: & eorum, qui potuere percipi?

§. SEXTVS.

DVodecimo libet ab eadem regula adnotare iure naturali, & diuino neminem teneri ex acceptione rei alienæ iniuriosa, vel ratione illati damni ad aliud quàm illati damni reparationem, & eius, quod alterius verè intersit, restitutionem. Hoc etenim dictat ratio, quæ inducit obligationem restituendi: sicuti in principio huius relectionis ostendimus, vnde plura in huius regulæ tractatu dubia definiri poterunt.

Primò hinc constabit vera resolutio ad eam dubitationem, qua controuertitur, an fur, raptor, & violentus rei alienę possessor, teneatur ad restitutionem, postquàm res ablata, absque eius culpa perierit? Nam glos. hic Diuus Thomas 2. 2. q. 62. art. 6. Syluest. in verb. furtum. §. 16. & cæteri huius regulæ interpretationem examinantes, passim asseuerant, iniquum rei alienæ occupatorem teneri omninò ad restitutionem rei per iniuriam ablatæ, quo ad æstimationem, etiam post eius interitum absque culpa occupantis contingentem. idem ipse censeo verum esse. Etenim & ad forum conscientiæ præter suprascriptam rationem poterunt induci ea, quæ apud iudicem exteriorem sufficiunt ad huius æstimationis condemnationem: siquidem cùm hic occupator alienæ rei ob crimen, & malam fidem, quam ab initio habuit, semper est in mora. l. in re furtiua. de condict. furt. lege vltima. C. eo. titul. & alibi passim. moroso autem semper imputatur rei interitus, etiam absque eius culpa contingens. l. nemo. §. vltimo. & l. si seruum. ff. de verbo. obligat. lege 1. §. rectissimè. & l. merito. ff. de vi & vi armat. & in l. vltima. ff. de cond. fur. cuius meminit Bal in Rubr. de re iud. in prin. idem probatur in l. prima. C. quod met. caus. & in l. cum res. §. vltim. ff. de legatis primo. Atque ita in hac specie mihi placet Iuris ciuilis responsio, vt & ea in animæ iudicio seruanda sit, ea ratione, quòd fur per iniquam acceptionem alterum in illius re peremptæ æstimatione læserit: quæ quidem res etsi perierit penes furem, absque eius culpa, fortassis non ita penes dominum perisset: cùm eam ante interitum alienare potuisset, vel alijs remedijs ab interitu liberare. Sed huius quęstionis controuersia maior tendit in eum casum, quo certum est, dominum rei furto ablatæ, eam ante interitum non fuisse alienaturum, & eodem modo apud ipsum rem illam perituram, sicut & apud furem perijt, an in iudicio animæ teneatur fur ad æstimationem? Anchar. hîc quint. oppositione, respondet, furem in hac specie teneri ad æstimationem in conscientiæ iudicio. tandem Ancharanus eandem distinctionem admittendam esse censet in iudicio animæ, quæ & apud iudicem exteriorem seruanda foret. Nam in foro exteriori receptum est frequenti omnium consensu, occupantem rem alienam mala fide per crimen, & delictum, teneri omninò ad eius restitutionem, & æstimationem re perempta apud ipsum: eodem penitus modo, quo & apud dominum foret peritura. glo. in dict. §. rectissimè. Bartol. communiter receptus post gloss. ibi in l. quòd te mihi. numero decimo. ff. si cert. petat. gloss. in l. item si verberatum. §. vltim. ff. de rei vendicat. glossa communiter approbata in dicta l. nemo. §. primo. in verb. homo. quam opinionem fatentur communem esse, Alexand. in dicta lege, cùm res. §. vltimo. ff. de legatis primo. & Iuniores in dict. lege, quòd te mihi. atque Alexand. in dicta lege, nemo. §. 1. eandem sententiam, & in foro animæ dicit esse iustam Ioan. à Medina, de restitutione, quæstione sexta. Ego tamen contrariam veriorem esse opinor in animæ iudicio: quippe qui videam ratione naturali furem, raptorem, & denique rei alienæ occupatores teneri tantùm domino iniuriam passo restituere damnum, quod per acceptionem iniquam eis illatum fuerit. Hæc etenim est vera æqualitatis, & iustitiæ ratio, ne quis ex alterius iniuria damnum in proprijs rebus patiatur: quod Diuus Thomas docet secunda secundæ quæstione sexagesima secunda, & alij Theologi restitutionis obligationem à iure naturali deducentes, idem permittunt. quo fit, vt raptor, fur, vel violentus rei alienæ occupator, ad rei æstimationem minimè teneatur, post eius interitum, si eadem res eodem modo foret apud dominum peritura, nec eam ante interitum dominus esset venditurus. Nam & iure Ciuili apud iudicem exteriorem, non est omninò certa communis opinio: quemadmodum constat ex disputatione huius quæstionis tradita per Franciscum à Ripa in dict. lege, quòd te. numero vigesimo octauo. Imò re perempta penes iniustum eius occupatorem, quiq́ue eam iniuria, & scelere à domino habuit, eodem modo, quo penes dominum fuerit, peritura, restitutionis obligationem extingui etiam quo ad æstimationem, probat textus elegans in l. item si cum exceptione. §. sed & si quis. versicul. sed & si non culpa. ff. quod met. caus. cui non satis aptè hactenus responderunt communis sententiæ auctores. idem probat textus in lege, si plures. §. vltimo. ff. de depositio. quibus auctoritatibus aduersus communem sententiam tenuerunt Martinus ex antiquioribus & quidam alij, quos sequuntur Fulgosius, Iason, numero vigesimo octauo, Decius numero decimosexto, & Curtius Iunior, num. trigesimo tertio, in dicta l. quòd te mihi. Et profectò ex pluribus iuris locis, quæ pro communi sententia citantur, adducuntur etenim plures, nullum ego legi, à quo communis opinio vel apertè, vel per congruam argumentationem deduci valeat. idcircò licet obiter etiam in foro exteriori Martini sententiam admittens, opinor saltem in animæ iudicio eam esse veriorem: siquidem & si per humanas leges in hoc casu adhuc debitor teneretur ad restitutionem, id potiùs ad pœnam criminis, quàm ad damni illati compensationem pertineret. Pœna verò in conscientiæ iudicio minimè debetur, sed tantùm damni dati compensatio. fit igitur hanc partem non tantùm æquiorem esse, quod Ioan. à Medina fatetur, sed & iustiorem.

Secundò eadem ratione constat vera interpretatio textus in lege, in re furtiua. digestis, de condicti. furt. si ex causa, inquit Vlpianus, furtiua res condicatur, cuius temporis æstimatio fiat, quæritur? Placet tamen id tempus spectandum, quo res vnquam plurimi fuit: maximè cùm deteriorem rem factam fur dando non liberatur: semper enim moram fur facere videtur. Ex quibus verbis adnotauit Bartolus, quòd re perempta succedit obligatio, contra furem, ad æstimationem, quanti res plurimi fuerit, eo tempore, quo dominus ea caruit. Enimuerò iuxta leges iustitię commutatiuæ satis est, quòd res furto ablata domino restituatur, vel ea perempta, iusta eius æstimatio, quę iustissimam efficit damni dati compensationem. Nec ad hanc pertinet æstimatio, quanti ea res plurimi fuerit à die furti commissi, vbi dominus eo tempore, quo pluris valuerit, non foret eam venditurus, nec furis culpa valor ipsius rei fuerit diminutus. quod Syluester sensit in verbo, furtum, quæstione decimasexta. & esse hanc humaniorem sententiam asserit Ioannes à Medina dicta quæstione sexta, licet opinetur contrariam iustam esse. quòd si res à fure ablata esset apud dominum vendibilis ita quidem, vt eo die quo plurimi valuit ab eo venderetur, ea temporis huius æstimatio ad verum damnum pertinet, & ad eius satisfactionem.

Tertiò infertur qua ratione seruandæ sint in animæ iudicio leges humanæ, quæ de sumptibus ac meliorationibus à fure in re furto ablata factis, tractauere, an & Iurisconsultorum responsa sint, & in foro animæ admittenda? Ego quidem leges dantes furi, & cuicunque malæfidei possessori expensarum, & meliorationum retentionem, aut repetitionem: non ambigo esse in animæ iudicio exactè custodiendas, & secundum eas à sacerdote restitutionis materiam examinandam: atque ideò mente ab eo tenendam esse distinctionem, Bartolus in lege, in fundo. ff. de rei vendic. per textum. ibi. & in l. Domum. C. de rei vendicat. vbi Salycetus, optimus textus in lege, planè. ff. de petition. hæreditat. & in paragrapho, ex diuerso. Institut. de rerum diuisione. Regia l. quadragesimatertia, titul. vigesimooctauo, parte tertia. Sed quæ possunt in conscientiæ iudicio dubitationem, & scrupulum mouere, circa eas contingunt leges, aut interpretum responsiones, quæ furi, & malęfidei possessori expensarum, & meliorationum repetitionem, & retentionem negant. In quibus, cùm bonæfidei possessoribus hoc non negetur, vel est adsumenda ratio à præsumpta malæfidei possessoris donatione, vel à legali pœna ob malam fidem, & iniuriosam rei alienæ occupationem, statuta. vtroque verò casu in conscientiæ iudicio aliter est accipienda res ista: cùm in eo, nec locus sit præsumptionibus, nec legali pœnæ saltem ante iudicis condemnationem, sed tantùm in materia restitutionis agatur de damni illati reparatione, & de re aliena, vel iure non quæsita restituenda: quemadmodum superiùs adnotatum est, vnde erit quo ad animæ iudicium examinandus textus in lege, ex argento. ff. de condit. furt. Ex argento, inquit Paulus, surrepto pocula facta condici posse, Fulcinius ait. Ergo in condictione poculorum etiam cælaturæ æstimatio fit, quæ impensa furis facta est, quemadmodum si infans surreptus adoleuerit, æstimatio fit adolescentis: quamuis cura, & sumptibus eius furis creuerit. Hactenus Iurisconsultus: ex quo apparet etiam expensas necessarias non deducere furem ab æstimatione rei, quam furto habuit. Sed hoc quoad expensas necessarias, tantùm obtinet in alimentis, quæ seruo surrepto præstita fuerint. lege prima. C. de infant. exposit. notat Salycetus in dicta lege, domum, penultim. columna, probatur item furem, & malæfidei possessorem, nec per actionem, nec per retentionem posse consequi expensas vtiles in re aliena factas: ex quibus res ipsa meliorata fuerit, & maioris sit æstimationis: tametsi malæfidei possessor possit has expensas deducere, per deductionem ædificij, & materiæ, seruato illæso pristino rei statu, lege, domum. C. de rei vendic. vbi Salycetus, & communiter Doctores. notatur in lege, si area. ff. de condition. indeb. dicto §. ex diuerso. & in dicta lege, in fundo. Regia lege, quadragesima tertia, paulò antè citata. Imò in fure illud constat, quòd re perempta tenetur is in foro iudiciali reddere æstimationem eius, & iustum valorem: quo æstimari posset, ita vt erat meliorata expensis furis: textus in dicta lege, ex argento. Sic & ob malam fidem possessor expensas voluptatis, & ornatus causa factas, non quidem vtiles, nec poterit petere, nec retinere per deductionem materiæ, seruato etiam illæso pristino rei statu. gloss. frequentissimo omnium consensu probata in dicta lege, in fundo. textus & inibi Salycet. in dicta l. domum. dict. regia. l. quadragesimatertia. Hæc sanè omnia in iudicio animæ non ita vt in exteriori obtinere debent: quippe quæ minimè sint necessaria ad illati damni compensationem.

Quamobrem in iudicio interiori, qui alienum seruum surripuerit, in eiusq́ue alimentis aliquid impenderit, poterit eas impensas retinere, cùm de seruo restituendo tractauerit. has etenim dominus facturus esset omninò: & ideò æquissimè à malæfidei possessore retinentur, qui tamen & fructus serui restituere debet, si quos ab eo percepit, aut percipere potuisset: quod statim examinabimus. Sed tamen etiam si nullos fructus perceperit à seruo, poterit nihilominus retinere alimenta, quæ seruo præstitit. Eadem ratione malæ fidei possessor in animæ iudicio poterit retinere impensas vtiles, quas in re aliena fecerit, & ex quibus res ipsa melioris, maiorisq́ue sit effecta æstimationis, ipseq́ue dominus ex hoc sit locupletior.

Nam in pœnam criminis, & malæfidei lex humana statuit, non posse has impensas repeti, nec retineri: pœna verò hæc licet in foro iudiciali obtineat, non ita in animæ iudicio procedit, quod in hac specie notat Ioannes à Medina dicta quæstione sexagesimasecunda, parte dum contendit, tantùm esse in restitutione, damni illati compensationem obseruandam. ergo poterit fur vtiles expensas in conscientiæ iudicio retinere: cùm ex eis res sit modò maioris ęstimationis. Præsertim quòd & has posse in foro iudiciali repeti, & retineri à malæfidei possessore. censuit Martinus, cuius opinionem defendit Carolus Molinæus, in consuetudin. Parisiens. titulo primo. §. primo. glossa quinta, numero octuagesimoseptimo. Hinc apparet responsum Iurisconsulti in dicta lege, ex argento, in priori eius parte, non esse recipiendum in foro interiori: cùm id non pertineat ad veram iustitiam commutatiuam: & idcircò re perempta fur tenebitur ad eius æstimationem simplicem, non ad eam qua poterat æstimari in eo statu prout res erat expensis, & cura furis meliorata, nisi eo casu, quo verisimili coniectura eam meliorationem fecisset dominus, ni res foret ab eo oblata: etenim tunc tenebitur fur ad æstimationem meliorationum, deductis expensis, quas dominus in hoc fecisset: quia & in hac melioratione videtur per furtum dominus ipse læsus. Postremò & illud constat, furem, vel malæ fidei possessorem posse in iudicio animæ deducere, per subtractionem materiæ ab ædificio absque læsione ipsius rei, & eius pristini status expensas, quas in re ornatus, & voluptatis causa fecerit: cùm in hoc dominum rei minimè lædat, nec ei damnum inferat,

Quartò ex suprà scriptis constat, quæ ratio sit habenda in restituendis fructibus rei furto ablatæ: siquidem de fructibus à bonæ fidei possessore perceptis hîc agendum non est. igitur quo ad fructus, quos malæ fidei possessor reddere tenetur, obseruandum est in iudicio conscientiæ, quòd damni dati per iniuriosam acceptionem rei alienæ reparatio fiat: quemadmodum iam adnotatum est. Et profectò fructus percepti à malæ fidei possessore, restituendi sunt omninò, licet eos perceperit propter eius industriam, & solicitudinem, deducta huius solicitudinis iusta mercede, etiam si dominus fructus istos non percepisset, quod notat in foro exteriori Bart. in l. ratio. §. primo. ff. de action. empti. distinguens, an fructus veniant in restitutionem vt fructus, an vt interesse: priori casu scribit hos fructus venire, non sic in posteriori, secundum notata in l. videamus. §. si actionem. ff. de vsuris. vnde ipse in animæ iudicio ab hac sententia Bartol. infero, fructus istos, si ex eis malæ fidei possessor effectus sit locupletior, vel eos habeat modò extantes, debere restitui domino rei, non ratione illati damni, vel acceptionis iniquæ, sed quia domino debentur, eo quòd fuerint è re propria illius percepti, atque ita vt fructus extantes sunt domino rei restituendi, ex decisione Iurisconsulti in l. si me & Titium. ff. si certum petat. Quòd si fructus isti singulari industria possessoris percepti, iam fuerint consumpti, nec ex eis fuerit possessor malæ fidei factus locupletior, tunc cum ratione damni illati peti non possint, nec vt interesse lucri cessantis: siquidem eos dominus non percepisset, opinor non teneri ad eorum restitutionem ipsum possessorem, etiam malæfidei.

Sic & eadem ratione in animæ iudicio tenebitur fur, vel iniustus alienæ rei possessor ad fructus, etiam percipiendos: quos tamen vel attenta singulari eius industria, vel communi hominum cura, & diligentia dominus percepisset, nam & ita in foro exteriori ad hos fructus tenetur possessor malæ fidei. l. si nauis. ff. de rei vendicat. secundum Abb. in capitu. grauis, de restitut. spoliat. & ibi Doct. Alexand. & Iaso. in l. apud Iulianum. §. primo. ff. de legat. primo. quam opinionem fatetur esse communem Deci. in l. generaliter. ff. de regul. iuris. atque ita tenendum est, quidquid ipse Decius inibi ab hac opinione communiter recepta dissenserit, existimans, non esse attendendam singularem domini industriam, sed eam quæ omnibus conueniat. Sed communis opinio ex Bart. colligitur in l. domum. C. de rei vendicatione. qua ratione in conscientiæ foro idem seruandum erit: cùm hæc restitutio pertineat ad dam ni dati satisfactionem, ex eo, quòd si res non fuisset iniuria, & furto occupata, eius verus dominus commodum hoc ab ea percepisset: quo quidem commodo fraudatur ob iniustam rei propriæ occupationem, nec in fructibus percipiendis etiam apud iudicem exteriorem attenditur singularis ipsius possessoris industria: quod notat Bartolus in dict. l. domum. & est communis opinio teste Deci. in dict. reg. generaliter. quidquid contrarium post alios adnotauerit Mathesilla. notab. 160. maximè Cynus in l. certum. 1. q. C. de rei vendi.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Iustitia distributiua à commutatiua differt.
- 2 Beneficia ecclesiastica, muneraque publica indignis conferentes tenentur ad restitutionem illati damni, ac mortaliter peccant.
- 3 An dignior sit eligendus quo ad beneficia, & munera publica? & an iure humano electio digni omisso digniori valida sit.
- 4 Intellectus ad textum in c. 3. de iure patronat.
- 5 Patronus tenetur digniorem præsentare episcopo ad beneficij institutionem.
- 6 Eligens dignum omisso digniori an teneatur ad restitutionem?
- 7 Pater ex lege Regia meliorans filium dignum, vel indignum prætermittit digniori: an peccatum ex hoc commiserit?
- 8 Impediens quòd beneficium, aut officium publicum alteri detur, an teneatur ad restitutionem? Et quid de impediente legatum, dationem, vel hæredis institutionem.

§. SEPTIMVS.

DEcimotertiò quæritur satis congruè ad huius materiæ tractatum, an teneatur in animæ iudicio ad restitutionem is, qui alterum læserit, vel ex eo, quòd ei digniori iuxta distributiuam iustitiam non contulerit officium, aut beneficium, ex quibus ipse munere publico seruire valeat Reipublicæ simul & reditum percipere ad eius alimenta, sumptusq́ue necessarios: vel ex eo quòd impedierit, aut curauerit, ne ei beneficium vel officium publicum à principe detur? Huic controuersiæ prænotandum est, maximum discrimen constitui inter iustitiam distributiuam, & iustitiam commutatiuam. Etenim iustitia distributiua tractat de distribuendis bonis communibus alicuius, nempè communitatis, inter eos, qui eiusdem sunt communitatis: commutatiua autem agit de bonis priuatis vnicuique, cuius ea propria sunt, dandis, atque ita in hoc tendit, vt vnusquisque habeat à priuatis & particularibus, quod suum est, vnde prior iustitia constituitur respectu communitatis ad priuatos, posterior verò respectu priuati ad priuatum: sicuti Aristot. docet lib. 5. Ethicor. capit. 2. & post eum eleganter Tho. 2. 2. q. 61. art. 1. Florentinus 4. parte, titul. 5. cap. 2. & 3.

Est aliud obseruandum, quòd qui munera publica, & Reipublicæ magistratus, & officia indigno ex crassa ignorantia, vel scienter contulerit, præter peccatum graue, quod per acceptionem personarum aduersus iustitiam distributiuam committit in eos, qui digni sunt, maximum damnum Reipublicæ & his, qui ex iniqua electi administratione lęduntur, palàm infert, & ea ex causa tenebitur ad restitutionem illati damni, quod probatur, quia qui causam damni dat, damnum dedisse videtur, cap. vltimo, de iniur. idem constat ex Rubric. C. & ff. de magistrat. conuenien. l. 1. §. nunc tractemus. ff. de Tutel. & ratio. distra. glos. in cap. primo de sup. neglig. prælat. adnotarunt in specie Anchar. in Clem. prima. de ætate & qualit. in fine. Felin. in cap. si quando. de rescriptis. numer. 7. Ioannes Lupi. in cap. per vestras. notab. 3. §. 26. num. 11. & Adrianus in quarto sententiarum tract. de restitutione cap. quia iam determinatum est. vers. 2. concludo. Idem notat Domini. Sot. libr. 4. de iust. & iur. q. 6. ar. 3. ad sertum probans, hoc in casu quo ad iniuriam Reipub. peccatum committi aduersus commutatiuam iustitiam. quod latiùs ipse probauerat, lib. 4. q. 6. ar. 2. & 4. Quòd si dixeris, fortasse nullum damnum imminere ecclesiæ, aut Reipublicæ ex indigni administratione, quia indignus nullum damnum intulit, quippe qui varijs ex causis commodè, & prouidè officium gesserit: adhuc opinor mortale crimen contraxisse eum, qui indignum præposuit. c. hi quoscunque. 1. q. 1. quia præficiens indignum, ecclesiam, rempublicam, pupillorum bona, & patrimonium maximo exponit periculo. quo fit vt ex sola indigni prælatione grauiter peccet, qui eum scienter eligit: cum iniustissimè hoc eligendi munus, quod iuxta rectam rationem expedire tenetur, aduersus diuinam, naturalem, & humanam legem exerceat.

His demum optimè accedit ea disputatio: an teneatur quis digniorem eligere, & præficere, vel ecclesiæ, vel publicis muneribus? Et quibusdam visum est, satis esse quòd dignus eligatur, aut præficiatur: etenim hoc ita verum esse dictat tex. in cap. monasterium. 16. q. 7. & in cap. cùm nobis. de electio. quibus auctoritatibus hoc asseuerant gloss. in capitul. constitutis. de appellat. in verb. magis. & in capit. licèt ergo. 8. quæst. 1. alia in cap. 3. de iure patron. & in capit. 2. de offic. custod. quas Doct. vbique veras esse censent. Sed hoc in hunc sensum accipiendum est, vt collatio beneficij, electio, & muneris prælatio valida sit, nec in foro iudiciali, nec in interiori animæ iudicio possit iure rescindi, non tamen ex hoc sequitur præficientem dignum omisso digniori tutum esse, & immunem à peccato. Nec enim dubitandum est, electionem istam iure validam esse, adeò, vt retractari nequeat: siquidem præter alios ita profitentur Diuus Thom. 2. secund. quæst. 63. artic. secundo. ad tertium. idem quodlib. 8. artic. 6. & quodlib. 6. articul. 9. Syluest. in verb. electio. in 1. q. 16. Adrian. in dicto capitulo, quia iam determinatum est, conclus. 1. Dominic. Soto. libr. 3. de Iustit. & iur. quæst. 9. articulo primo, conclus. octaua, omnium latissimè Lamberti. de iure patronat. secundo libro, parte prima, quæstion. 10. articul. 3. probat textus in d. cap. constitutis. vbi post Abb. & alios Phili. Franc. hanc opinionem tenet. ad idem tex. optimus in c. quia propter. iuncto c. cùm id cunctis, de elect. cap. nisi cùm pridem. §. ne pro defectu. de renunciat. atque hæc est communis opinio, quæ tamen fallit, vbi ante electionem, quæ de certis facienda est, denunciatur electoribus, vt digniorem ligant, & à contraria electione, si facta fuerit, ab initio appellatio proposita fuerit. Nam in hoc casu electionem factam contra appellationem, nullam esse, & reuocandam probare conantur Panormitanus & Decius, in dict. c. constitutis. gloss. in pragmat. Sanct. titulo, de electionibus. §. ego N. in verbo, vtiliorem. & Lamberti in d. articulo 3. contra Imol. & Fran. dict. capitul. constitutis. qui & in hoc casu existimant electionem validam esse, nec reuocari posse, etiamsi facta fuerit omisso digniori, digno quidem electo. eorum sententiam in praxi admittendam fore censeo aduersus Panormitan. alioqui omnes electiones maximum discrimen, & periculum patientur: eritq́ue locus mille litibus, si permissum fuerit relectiones reuocari ea ex causa, quòd dignior electus non sit. Hoc verò permittendum non est, nec permitti Christianæ Reipublicæ conuenit, modò dignus eligatur.

Hinc constat intellectus ad textum in capitu. tertio, de iure patronat. vbi Bernard. quem Doct. sequuntur, censet, præsentatum à maiori patronorum parte, si idoneus, & dignus sit, ab episcopo instituendum esse omninò, etiam si præsentatus à minori patronorum parte dignior sit. idem adnotarunt Imol. & Cardin. in Clementina plures. quarta col. & §. fi. q. 1. de iure patronat. Panormitan. in capitul. cùm autem. de iure patronat. Nec in hoc casu potest episcopus digniorem instituere, cùm is verè pręsentatus non sit, sed potiùs alter qui maiorem patronorum partem, eiusque suffragia habuerit. quod & iuniores fatentur statim à me nuncupatim citandi. At si plures fuerint episcopo pręsentati ab vno eodemque patrono, vel æquali patronorum suffragio, tenetur episcopus, etiam in foro iudiciali, digniorem instituere, alioqui ab eo poterit dignior appellare, & eo appellante institutio reuocabitur, secundum Abb. in d. c. cùm autem. Rochum Curti. in tract. iuris patro. in verb. honorificum. q. 13. Imo. & Card. in dict. Cle. plures. 4. col. in princi. quibus suffragatur tex. in c. si fortè. 63. dist. qui tamen in eo sensu accipiendus est, vt episcopus teneatur secundum rectitudinis tramitem, digniorem ecclesiæ præficere: alioqui malè vtatur episcopi officio. Sed si idoneum contempto digniori elegerit ad sacerdotium, non sequitur inde eam electionem, aut institutionem reuocandam fore: qua ratione contraria sententia placuit Host. Ioan. Andr. Anto. & Card in d. cap. cùm autem. Philip. Franco in dict. c. constitutis. post glos. 3. Deci. in consil. 129. col. 1. Cæsari Lambert. de re patro. 2. libr. par. 2. q. 7. art. 26. & 3. part. quæst. 5. art. 2. quorum sententia mihi, ni fallor, magis communis est, atque ita Dec. in dict. consil. 129. col. 1. expressim profitetur.

Igitur iura humana maiorem ad tranquillitatem Reipublicæ, ne tot lites super his prælationibus tractarentur, statuerunt electionem, collationem, & institutionem sacerdotiorum validas esse, nec debere discrimen reuocationis adduci ob eam causam, quòd dignior fuerit prætermissus electu digno. Etenim si locus esset contrariæ opinioni, & electiones istæ hac ratione possent reuocari, nulla in Ecclesiastica Republica electio fiet, quæ litibus, & controuersijs maximè perniciosis non vexetur, is verò qui dignum elegerit, eiúe sacerdotium, aut munus publicum contulerit prætermisso digniori, planè peccatum commitit, & perpensa qualitate mortale quidem, quippè qui teneatur digniorem præficere: sicuti communi omnium consensu extat adnotatum in dicto capitulo, constitutis. vbi Panormitanus & Rochus de iure patronat. in verb. honorificum. q. 15. Ludo. Gomez. in cap. 2. de consti. in 6. numer. 22. probat text. in dict. cap. licenter go. & tradidere eleganter Thomas 2. 2. q. 63. art. 1. & quæst. 185. art. 3. & quodlibet. suprà citatis. Caiet. in commentarijs ad Thom. Flor. 2. par. titul. 1. c. 20. §. 1. Ioan. Maior. in 4. sent. dist. 24. q. 8. & 9. Adrian. in dict. capitul. quia iam determinatum est. conclus. 1. Syluest. d. q. 16. Ioan. Lupi. in d. §. 26. num. 12. Caiet. in Summa. verb. acceptio. & in ientaculo. 12. q. 4. Dominic. Sot. in d. q. 6. art. 1. conclus. 9. Cæsar Lambert. de iure pat. dict. q. 10. art. 3. rursus Caiet. in 2. 2. q. 62. art. 2. Hæc opinio instruitur fortiùs. Nam vel hæc publica munera conferuntur, vt onera Reipublicæ, quæ priuati ad eius ministerium subire tenentur, vel, vt bona, & honores ipsius communitatis, quæ inter priuatos eidem subditos communitati distribuenda sunt, priori quidem casu peccat rector communitatis, quia non seruat in ipsius regimine illam iustitiæ, & rectitudinis rationem, qua vti debet erga ipsam rempublicam. tenetur enim digniorem muneribus publicis præficere. tex. in dict. c. licèt ergo. c. vnico. vt eccles. benef. c. vilissimus. 1. q. 1. Diuus Augustinus super illud Iacob. 2. fratres mei, nolite habere in acceptionem personarum fidem Iesu Christi, inquit: Quis ferat eligi diuitem ad sedem honoris ecclesiasticæ gloriæ contempto paupere instructiore, & sanctiore: posteriori autem casu peccat princeps communitatis aduersus iustitiam distributiuam, iuxta quam tenetur Reipublicæ honores, bona subditis distribuere, & impertiri secundum cuiuscunque dignitatem, vt dignior digno, melior bono in his adsequendis præferatur. inquit sanè Aristot. lib. 5. ethic. c. 3. ius enim, quod est in distributionibus, pro dignitate quadam esse oportere omnes fatentur, dignitatem autem non esse eandem omnes asserunt. Hactenus Arist. quibus tandem hæc sententia satis firmis rationibus, & auctoritatibus probata manet.

Dignior verò in hac quidem disputatione non simpliciter dicitur ille, qui doctior sit, vel qui sanctior, sed is, qui iuxta munus, & rem cui præficiendus est, aptior eius ministerio apparet: siquidem quandoque qui sanctus vir, virtuosus & bonus est, ac præterea diligentior ad curam præferendus est viro sanctiori, qui non ita diligens est: eaq́ue ratione non ita aptus sicuti prior, administrationi eius muneris, cui est præficiendus. quod Diuus Thom. ac cæteri passim adnotarunt. idemq́ue obseruandum erit circa doctrinam, & eruditionem, nam frequentissimè, qui doctior est, non ita conuenit muneri publico, sicuti alter qui doctus est, & doctrinam habet satis sufficientem ad munus quod ei confertur. quæ verò exigantur, vt quis sufficiens sit administrationi dignitatum ecclesiasticarum, & sacerdotiorum, tradit text. & ibi Doct. in c. cùm in cunctis. de elect. glos. in cap. pen. de præb. omnium latissimè Cæsar Lamber. de iure patro. 2. lib. 1. part. 10. q.

Ex his autem, quæ modò explicuimus, satis euidenter constat, dignum & idoneum, cui munus publicum collatum fuerit prætermisso digniori, non tantùm in foro iudiciali, sed & conscientiæ iudicio tutum esse, ac posse iustissimè & sine peccato munus id possidere, tametsi qui eum præfecerit sacerdotio, peccauerit etiam mortaliter: quemadmodum censent Scotus, & Ricard. in 4. distin. 15. & Ioan. Maior ibi. q. 8. & 9. Caiet. in 2. 2. q. 185. art. 3.

Secundò probatur ex præmissis electionem factam prætermisso digniori, si dignus electus fuerit, validam esse, nec reuocari posse. etiamsi electores iuramentum de digniori eligendo præstiterint. hoc etenim iuramentum pertinet ad periurij crimen, si electores existimantes quendam ex candidatis dignitatem postulantibus, aut qui ad eam eligi poterant, digniorem esse, eo prætermisso, alterum etiam dignum elegerint: non tamen ob id electio nulla est, nec debet reuocari: quod expressim voluit Chosmas in pragma. Sanct. tit. de electionibus. §. ego N. in verb. vtiliorem, & inibi Philippus Probus in additionibus, numer. 6. Ioann. de Selua. 3. part. de beneficio. q. 27.

Tertiò planè ex prædictis deducitur, episcopum, qui iure pontificio tenetur clericum præsentatum à patrono ad beneficium ecclesiasticum instituere, modò is dignus, & idoneus sit, sicuti satis expressum est, sub Rubrica de iure patron. minimè peccare, nec crimen aliquod, etiam quo ad animæ iudicium, contrahere, si dignum à patrono præsentatum instituere, prætermisso digniori, quem patronus non præsentauerit: potuisset tamen ad institutionem episcopo exhibere, & instituendum offerre. cùm episcopus idoneum, & dignum à patrono nominatum secundum Canonicas sanctiones non potuerit non instituere: ideoq́ue nullam contrahit culpam: ita sanè in specie adnotarunt Caie. in Summa in verb. beneficium ecclesiasticum. Ioan Maior. in 4. sentent. dict. q. 8. & 9.

Quartò eadem ratione, quam paulò antè prænotauimus, examinandum est, quod Cæsar Lambertinus in tract. de iure patro. libr. 2. 1. part. q. 10. artic. 3. nu. 17. scribit, existimans patronum non obli gari, nec teneri ad præsentandum digniorem: sed satis esse, si dignum præsentet, vt liber sit ab omni culpa. textus optimus in cap. monasterium. 16. quæst. 7. qui probat, patronum posse nominare quem voluerit, modò is malus non sit, & nominato deberi ab episcopo institutionem. Etenim hæc opinio apud me falsa est. Nam licèt præsentatio patroni, quoties dignus ab eo nominatur, valeat, sitq́ue ab episcopo admittenda, non ex hoc sequitur, patronum non pręsentantem digniorem, immunem esse à culpa peccati in animæ iudicio contrahenda: siquidem tenetur patronus, cui pontificiæ constitutiones ius hoc dedere, inquirere diligenter, qui sint ad sacerdotia digniores, & eos episcopis exhibere, vt ipsis beneficia iuris patronatus conferantur: secundum Frederic. cons. 95. non obstat textus in dict. capit. monasterium. Nam is eum sensum habet, vt sufficiat à patrono præsentari, & nominari dignum, prætermisso digniori, ad effectum validæ nominationis: non tamen ad excusandum à peccato ipsum patronum, qui digniorem potuit nominare, vel sat erit dignum ab eo nominari: cùm dignior non reperiatur præmissa mediocri, ac diligenti nominandi inquisitione.

Quintò hinc aperitur, quo nam modo sit intelligendum, quod Ioan. Maior in d. q. 6. vers. quinto, asseuerat scribens, ecclesia ab aliquo constructa, doteq́ue congrua eius ministris constituta cum ea lege, & conditione, vt ad ecclesiæ ministerium electio, nominatio, & præsentatio fiat ex certo genere personarum, vel ex instituentis familia: semper digniorem à patrono nominandum fore, vt eum episcopus instituat: & clausulam à primo institutore additam tunc obseruandam esse: cùm plures sint dignitate æquales: quo quidem casu locus erit gratiæ, & liberæ nominationi. Nam si Ioan. Maior sensit digniorem eligendum esse ex genere personarum, à primo institutore ecclesiæ speciatim nominato, eius sententia vera quidem est: atque ita patronus sub mortalis culpæ reatu inspecta materia subiecta tenebitur digniorem ex illis episcopo exhibere: hoc enim & Frederi. in dict. cons. 95. probat. quòd si Ioan. Maior. voluit, digniorem esse à patrono episcopo nominandum & exhibendum, etiam si is non sit ex illis, quos primus ecclesiæ conditor nominari, & ecclesiæ præfici mandauerit. eius opinio admittenda non est. Quod in specie adnotauit Domini. Sot. libro tertio, de iustitia & iure, quæstione sexta, articulo primo, conclusione vltima. potuit sanè qui Ecclesiam instituit, iustè legem hanc institutioni addere: idcircò ea seruanda erit: modò satis dignus possit ex eo personarum genere ecclesiæ præfici.

Sextò illud non est in hac disputatione prætermittendum, cùm eius causa hæc tradiderimus, an eligens dignum prætermisso digniori, teneatur ad restitutionem, & damni satisfactionem ipsi quidem digniori faciendam? & quibusdam visum est in hac specie præferentem dignum digniori teneri ad restitutionem eidem prætermisso faciendam. Huius sententiæ auctores sunt Palud. in 4. senten. dist. 15. quæst. 2. art. secundo. & Caiet. secunda secundæ q. 62. art. 2. vers. ad confirmationem. Probatur aliquot rationibus horum auctorum opinio. Primò, tenetur episcopus hoc sacerdotium dare Titio digniori: ergo non satisfacit huic obligationi, nisi id, vel æquiualens dederit: consequens patet, antecedens verò satis constat ex his, quæ iam prænotauimus, Secundò hoc ipsum ostenditur, episcopus tenetur ex iustitia distributiua facere, quòd commune bonum, id est ecclesiastica dignitas, aut beneficium sit proprium Titij dignioris, quod notissimum est, ergo tenetur ad hoc vel æquale, & sic ad restitutionem. Etenim si ego teneor facere, quòd equus detur Titio, nec id faciam nulla causa iusta impeditus: teneor profectò id in quod Titium intersit equum illum habuisse. Prætereà qui obligatur ex bonis communitatis mihi dare centum, nec det cùm ea dare possit, planè infert mihi damnum in centum, & per hoc iustitia commutatiua violatur: siquidem supposita distributionis lege, ex qua centum mihi debentur, qui hæc mihi cùm possit, & teneatur, non dederit, iustitiæ commutatiuæ refragatur, auctore Thoma 2. 2. quæst. 62. artic. primo ad 3. igitur ad restitutionem tenetur ratione violatæ iustitiæ commutatiuæ, sicuti omnes fatentur, deinde paria sunt ab aliquo auferre quod suum est, & eidem non dare quod ei debetur, sed qui digniori non dederit munus, & res communitatis, quæ ei debentur, negat rem debitam ei soluere, ergo tenetur ad restitutionem ac si ab eo abstulisset, quod eius proprium erat. eandem denique opinionem tenet idem Caietan. in summa, in verb. Acceptio, cui accedit quod scribunt Thom. 2. 2. quæst. 62. art. 2. ad quartum: & Syluest. in verb. restitutio. 3. q. vltim. qui censent, quòd impediens, ne detur beneficium digniori, teneatur illi ad restitutionem, quo fit, vt & ad eandem teneatur qui potuit, & tenebatur dare, & non dedit. Atque ita Diuus Thomas hanc Caietani sententiam probare videtur, præsertim in dict. art. 1. ad 3. cuius hæc sunt verba: Ad tertium dicendum, quòd recompensatio, quam facit distribuens ei, cui dedit minus quàm debuit, fit per comparationem rei ad rem: vt si quanto minus habuit, quàm debuit, tanto plus ei detur. Et ideò iam pertinet ad iustitiam commutatiuam. Hactenus Thomas.

Verùm Adria. in 4. sentent. tract. de restitutione, in cap. quia iam determinatum est, contrariam sententiam proponit, constanter asseuerans in hac specie prælatum non teneri ad restitutionem: cuius opinio dubio procul benignior est, & fortassis verior, ad cuius probationem vtar duabus rationibus, quibus ferè adductis in contrarium respondetur. Enimuerò si in hoc casu restitutionis obligatio constituitur, non alia contingit ratione, quàm quòd digniori damnum illatum fuerit in re sibi debita: sed id obtinet, quando damnum alicui fit in re priopria, vel ei debita vt propria, non autem in ei debita vt communi. Nam res debita vt communis, non est propriè nec verè debita, præsertim cùm debetur ad vtilitatem communitatis, quemadmodum contingit in sacerdotijs, & publicis muneribus. Alio enim modo, inquit Thom. 2. 2. quæst. 16. articulo primo, ad quintum, debetur alicui id, quod est commune, alio modo id, quod est proprium: deinde princeps, aut prælatus conferens digno, prætermisso digniori, publicum munus, quod ei debitum erat, solum peccat respectu dignioris aduersus iustitiam distributiuam, quippe qui acceptor sit personarum, non concedens digniori ex bonis communitatis id. quod iuxta eius dignitatem, & potiùs quàm digno debitum erat. At obligatio restituendi non procedit à iustitia distributiua, sed à commutatiua, quod Diuus Thomas asserit in 2. 2. q. 62. articul. 1. in corpore quæstionis. igitur non tenetur Reipublicæ administrator qui dignum prætulit digniori ad restitutionem, non inficior Diuum Thom. in d. articul. 1. ad quintum, alium sensum habere, qui Caietani opinionem minimè improbet: vt sanè constituat Tho. discrimen inter debitum vt commune, & debitum, vt proprium: debitum priori modo non debetur iuxta quantitatem rei acceptæ, & occupatæ, sed iuxta eam partem quam quis perpensa eius dignitate habere debet ex communibus bonis, debitum posteriori modo, solum debetur inspecta re, quæ ablata fuerit ab altero, vel in qua damnum ei datum fuerit. Pro Adriani sententia respondetur ad illud, quod de impediente tradidimus, secundum ea, quæ statim explicabuntur. Ad verba diui Tho. in respons. ad 3. difficilis est responsio, & tamen quoties præcipuè agitur de bonis communibus distribuendis in eos, qui communitati subsunt, & eius partes sunt iuxta cuiusque dignitatem, & proportionem: tunc fortasse iam ad iustitiam commutatiuam pertinet, si detur alicui minus quàm ei debitum sit: idcirco locus erit obligationi restituendi: ac poterit admitti Caiet. opinio. Quòd & ipse explicat 2. 2. d. q. 62. ar. 1. At in præsentiarum non agitur de bonis communitatis distribuendis saltem principaliter, sed de magistratibus, & muneribus Reipublicæ ad eius regimen, & vtilitatem conferendis: vbi ex praua munerum collatione pręcipuè Respublica læditur: eiq́ue damnum infertur. quod nequaquam contingit, vbi digno magistratus confertur: atque ideò obligatio restitutionis nulla in hac specie dari potest, vnde diui Thomæ sententiam in priori casu intelligendam fore opinor: maximè, quia constat inter hęc duo maximum discrimen. priori enim casu, si apud principem superiorem querela foret proposita inferioris distribuentis: profectò distributio reuocaretur lege iustitiæ: non sic in posteriori casu: sicuti à nobis paulò antè traditum est, fit tandem, vt in re adeò controuersa, & dubia, potior appareat Adr. opinio, quæ praxi conuenientior est, quam Dominic. Sot. probauit. libr. 4. de Iust. & iur. q. 6. art. 3. ad sextum.

Septimò hac in parte sese offert excutienda quædam Ioan. Lupi. sententia: is inquam in repet. c. per vestras. 3. not. §. 26. in prin. eleganter scribit patrem lege regia habentem facultatem meliorandi vnum ex filijs. in 3. & 5. bonorum partibus, debere digniorem ex filijs, & meliorem ad hanc meliorationem eligere: alioqui eum peccare quia licet regia lex patri permittat hanc meliorationem inter filios, est tamen hæc permissio intelligenda iuxta rectitudinem rationis, secundum quam qui ex filijs melior est cæteris, debet in hoc præferri: idem probatur ex his, quæ modò scripsimus, existimantes & definientes, electores, qui digniorem prætermiserint digno etiam electo, peccare: & profectò grauiter attenta rei, & negocij qualitate, ad idem ipse Ioan. Lup. citat textum in l. fœminæ. C. de secund. nup. quæ statuit fœminam secundò nuptam debere quæ lucro à priori coniugio habuit filijs eiusdem matrimonij relinquere mortis tempore: ita tamen vt possit eadem lucra conferre cuilibet ex filijs, in quem contemplatione meritorum liberalitatis suæ iudicium mater crediderit dirigendum. Cuius equidem legis auctoritate propriam instruit opinionem ipse Ioannes Lupi. quo non citato ex dicta l. fœminæ. idem conatur persuadere Lud. Gomezi. in c. 2. de constit. in 6. num. 23. eam verò non posse iure probari crediderim: quod palàm erit, si rem istam vrgenti argumentatione perstringamus. primum etenim illud constitutissimum sit, meliorationem factam à patre filio malis moribus prædito, atque omnium filiorum indignissimo, iure regio validam esse, nec irritam censeri, nec reuocari posse. hoc sanè, ni fallor, adeò certum est, vt opinor à nemine negari potuisse, modò is filius talis sit, qui per leges capere possit: cùm habeat patris voluntatem eum meliorantis lege permittente. Secundò adnotandum est in hac quæstione tractari de iniuria, & iniustitia particulari patris erga filium cæteris digniorem super ipso patrimonio, & rebus patris distribuentis, quod satis manifestum est. Nunc autem aduersus Ioan. Lupi. ita argumentor: Pater meliorans filium, siue dignum, siue indignum, qui tamen cadere potest, digniori prætermisso, vel iniustus est, aut peccat contra iustitiam commutatiuam, aut contra distributiuam: etenim de alia hîc non tractamus, nulla verò harum per patrem violatur: ergo is nullam ex hac melioratione culpam contrahit. consequens istud patet, antecedens probatur. iustitia etenim commutatiua tunc infringitur, cùm ab aliquo aufertur, aut ei non redditur, quod suum est, vel ei necessariò debetur vt proprium & priuatum, ac particulare bonum: ex his quæ docet Thomas dict. quæstio. 61. artic. 1. & 62. artic. 1. post Aristotelem libr. quinto ethico. capit. secundo, in præsentiarum autem hæc bona, quæ per meliorationem pater in filium transfert, nec sunt propria dignioris, nec ei vt propria debentur necessariò. Nam si ei forent necessariò debita, non permitteret lex alterum ea possidentem ex melioratione, iustè ipsa obtinere, quin melioratione reuocata eadem ab ipso tolleret, & digniori concederet. quod quidem regia lex permittit, dum hanc meliorationem nec reuocat, nec censet melioratum filium iniquè possidere: imò statuit eum iustum esse, vt verè est, bonorum possessorem, quemadmodum omnes fatentur. Nec in animæ iudicio posset cogi filius melioratus hæc bona digniori fratri restituere, qui cogendus esset dubio procul, si melioratio facta foret aduersus iustitiam commutatiuam. dices tandem hoc verum esse: sed tamen hanc meliorationem contrariam esse iustitiæ distributiuæ, secundum quam bona vnius familiæ communia distribuenda sunt inter eos, qui sint eiusdem familię auctoritate alicuius priuati, iuxta cuiusque dignitatem & merita, auctore Diuo Thom. 2. 2. quæst. 61. articul. 1. ad 3. Ad hæc ratio parum vrget, quandoquidem Diuus Thomas de bonis alicui familiæ communibus loquitur, non de bonis quæ propria sunt alicuius: licèt is habeat certos, & lege sibi necessarios successores. Pater sanè dominus est verus, & solus earum rerum, quæ ad eius patrimonium pertinent: & de his liberè disponere valeat, modò legibus humanis vtatur, nihilq́ue eis contrarium statuerit de rebus proprijs agendum: idcirco aduersus iustitiam distributiuam non peccat, si lege permittente bona propria alicui ex filijs donauerit, aut testamento reliquerit, digniori prætermisso. Nec dici pater hic potest acceptor personarum, cùm de rebus patrimonialibus disponat: quæ quidem rei patrimoniales non debentur, quo ad meliorationem filio digniori: ideóque, vbi nulla ratio debiti subest iustitiæ distributiuæ locus non est: namque iustitiæ ratio debiti rationem præmittit. Præter hæc & contra Ioan. Lupi. sententiam est optimus text. in l. decimaoctaua Tauri. quæ permittit parentibus beneficium hoc meliorationis in quemlibet ex filijs, aut nepotibus. Quo fit, vt liberum eisdem parentibus sit indignum digno præferre: quod adnotauit glo. elegans in l. ex facto. §. si quis rogatus. in 2. ff. ad Trebel. Nam & Diuus Tho. 2. 2. q. 63. art. 1. ad 1. itidem addit, in datione pertinenti ad liberalitatem, nullam contingere personarum acceptionem nec iustitiam aliquam infringi. Hoc verò maximè huic rei conuenit, cùm in hac melioratione tertiæ & quintæ partium bonorum, pater inter eius liberos omninò liberalis sit. Non diffiteor ad honestatem quandam, & moralem obligationem pertinere, quòd pater digniorem filium cæteris præferat in remunerationem, & præmium virtutis, atque vt cæteri filijfamiliâs hoc exemplo ad bene rectéque viuendum inuitentur, & alliciantur: hucq́ue pertinet, quod Imperator scripsit in dict. l. fœminæ. cuius ratio non est iure Authenticorum abrogata. Hæc tamen moralis obligatio, non imponit transgressori culpam: siquidem culpæ reatus ad regalem obligationem attinet, secundum Thomam 1. 2. q. 71. artic. vlt. quamobrem & in foro iudiciali. quamuis hodie seruanda foret. l. fœminæ. constitutio nihilominùs præferre posset mater filium dignum digniori in distribuendis lucris prioris matrimonij. quod censeo iure verissimum esse.

Octauò ex proximè adnotatis illius quæst. disputatio aliqua ex parte deducitur: an impediens, ne detur beneficium ecclesiasticum, aliúdue publicum munus, digniori, vel digno, teneatur ad restitutionem? & idem erit de impediente legatum, hæredisúe institutionem. Adria. equidem in quarto senten. tractatu de restitut. cap. consequenter quæro vtrum impediens. asserit, impedientem, ne alteri digniori sacerdotium, aut munus publicum detur, non teneri ad restitutionem. idq́ue probatur etiamsi dolo, & fraude impedierit, ex rationibus, quibus præcedentis quæstionis responsionem probauit de episcopo præferente dignum digniori in collatione sacerdotiorum: addit tamen contrariam sententiam esse tutiorem, iuxta diui Thomæ distinctionem. ego sanè propter variam auctorum concertationem quæstionem istam aliquot propositis conclusionibus absoluam.

Prima conclusio, impediens vtcunque & quomodocunque ne beneficium detur alicui, etiam digno, vt id detur digniori, non tenetur ad restitutionem, hanc deducimus ex diuo Thom. 2. 2. q. 62. art. 2. ad 4. & Palu. in 4. sent. distin. 15. q. 2. art. 2. Sylu. in verb. restitut. 3. q. vlt. & probatur: quia impediens in hoc casu minimè violat iustitiam distributiuam: imò curat, vt ea custodiatur, atque ideo nulla est ratio, quæ inducat restituendi obligationem.

Secunda conclusio, Impediens beneficij, aut publici muneris collationem, ne ea fiat digno, vt detur & fiat æquè digno, non tenetur ad restitutionem. Hæc probatur ex eo, quòd nec hîc iustitiæ distributiuæ ius stringitur, vnde sententiam istam tenuerunt Caiet. dict. art. 2. vers. ad primum. Paluda. in 4. senten. distin. 15. quæst. 2. artic. 2. & Syluest. in verbo, restitutio. 3. §. vlti. Huic opinioni & ea ratio accedit, quòd licitè quis possit procurare, vt sibi vel amico beneficium detur, aut aliud munus publicum. l. 1. §. denique. ff. de aqua pluuia arcen. eandem sententiam absque vlla distinctione Caietan. asseuerat veram esse: dum diui Thomæ distinctionem intelligit in impediente digniorem, non de eo, qui æquè digno impedimentum præstat: quasi Caietan. velit secundam hanc conclusionem procedere, etiamsi ex odio, vel vindicta, & malitia impedimentum præstitum fuerit: idemque præmittunt Paludan. & Syluest. siquidem ad obligationem restituendi parum momenti affert odium: cùm animus odio affectus non sit causa restitutionis, vt explicat eleganter Adrian. in dicto c. consequenter quæro vtrum impediens. Fortassis tamen in specie huius secundæ conclusionis locus erit obligationi restituendi, si impedimentum contigerit per vim, fraudem, aut dolum: hæc etenim reddunt conferentem publica munera inuoluntarium, vnde mutatio voluntatis ipsius conferentis, in hunc sanè modum dolo, fraude, vel vi coacta, nisi fallor, obligat mutantem ad restitutionem faciendam, etiam si is mutationem istam fieri curauerit in fauorem æquè digni: proptereà quòd iniuriosa sit, ac per iniuriam alteri damnum intulerit.

Tertia conclusio à præcedenti colligitur, impediens dolo, fraude, vel vi, quòd beneficium detur digniori, vt id digno conferatur, tenetur ad restitutionem eo modo, quo diuus Thomas distinguit: & sequenti assertione probabitur. Imò si quis absque vi, dolo, & fraude impedierir beneficij collationem digniori fieri: nempè precibus, & solicitudine, aduertens tamen, & sciens ex his digniorem impediri, tenebitur ad restitutionem. quia legem infringit iustitiæ distributiuæ, & prætereà damnum alteri aduersus commutatiuam iustitiam infert in re propè iam ei quæsita. quod probatur ex ratione, qua in hac quæstione vtuntur Thomas & alij.

Quarta conclusio, impediens, ne detur beneficium digno, vel digniori, etiam sine dolo, vi, & fraude, precibus tantùm, aduertens tamen, id impedimentum ab eo præstari, vt indigno & immerito detur, tenetur ad restitutionem ipsi digno, vel digniori faciendam, in quo omnes conueniunt. Hæc verò restitutionis obligatio non semper est adæquale pręcisè, sed arbitrio boni viri, qui damnum æstimabit ex varijs circunstantijs distinguens negocium istud, cùm non ita æquale damnum hîc fuerit illatum ab eo, qui impedit Sacerdoti collationem digniori, dignoúe fieri eo tempore, quo eadem nondum erat facta: ac si impedierit collationem iam factam, eius reuocationem precibus & solicitudine procurans, secundum Thomam & Caiet. d. q. 62. art. 2. ad 4. Syluest. Adrian. & Palud. modò citatos, ac Florent. 2. par. tit. 2. ca. 1. §. 26.

Quinta conclusio. Impediens alterum à consequutione legati, hæreditatis, vel gratuitę donationis, dolo, vi, vel fraude: tenetur ad restitutionem arbitrio boni viri. à qua quidem obligatione immunis est, si absque vi, dolo & fraude, etiam odio, vel vt sibi consulat, ac prospiciat alterum, ad mutationem voluntatis induxerit. Prior conclusionis pars probatur, quia impediens eo casu damnum per iniuriam infert alteri in re ferè ei quæsita: idcircò ex ratione iustitiæ commutatiuæ, tenebitur ad restitutionem, posterior pars probatur ex eo, quòd liberè & licitè potest quis in his gratuitis propriam voluntatem mutare ante eius perfectionem: ergo poterit quis seclusa fraude id eidem persuadere, quamuis peccet, si odio hoc fecerit, aut vindicta. & licet Paluda. in dict. articu. 2. Caietan. d. q. 62. articu. 2. ac Syluest. q. vlt. tenuerint, quòd impediens quem à consequendis his gratuitis bonis, quæ sola & libera dantis voluntate acquiruntur, non teneantur ad restitutionem, eorum tamen sententiam ipse admitterem, nisi dolo, vi aut fraude, donationem quis ad mutationem voluntatis induxerit, tametsi Syluest. nimis generaliter hanc conclusionem accipiat, sentiens in his gratuitis etiam suggestionem non esse causam restitutionis, nam si suggestio fiat absque dolo, id verum erit, quòd si dolo facta fuerit, eius opinio apud me dubia est satis. Nec hic de legibus ciuilibus in tractat. prohibentium liberam testandi voluntatem statutis quicquam agitur, cùm illæ præter illati damni restitutionem pœnales sint.

SVMMARIVM.

- 1 Venatio an possit per Principem, aut iudicem inferiorem in locis publicis prohiberi.
- 2 Venatores acquirunt animalia, quæ nullius propria sunt, etiamsi venatio fuerit iusta ex causa prohibita.
- 3 Clericus venator contra Canonis prohibitionem, acquirit animalia, quæ venatus fuerit.
- 4 Capta per venationem a iudice prohibitam, non sunt in animæ iudicio restituenda.
- 5 Venator ingrediens fundum domino prohibente, an acquirat sibi feras, quas acceperit. & numero 9.
- 6 Intellectus Regiæ legis 16 tit. 28. part. 3.
- 7 Simonia qualiter impediat acquisitionem beneficij Ecclesiastici, quod simoniacè collatum sit.
- 8 Collatio beneficij facta simoniacè ignoranti, an teneat ipso iure.
- 9 Quid de eo, qui à Romano Pontifice habuit beneficium per simoniam cum ipsomet Papa conuentam.
- 10 Jntellect. l. si quisquam. ff. de diuers. & temp. præscript.
- 11 Prohibentes venationem, & venatores, tenentur restituere damnum illatum alienis agris.
- 12 Piscaturæ, & venationis interesse etiam dari potest.
- 13 Fera ab vno percussa, & ab alio capta, cuius efficiatur?
- 14 Venator tenetur restituere in animæ iudicio animalia per venationem capta, quæ propria erant alterius.
- 15 Interpretatio l. 3. §. item feras. ff. de acquir. poss.

§. OCTAVVS.

DECIMOQVARTO ab eadem radice procedit restitutionis obligatio, quæ inquiri solet in his, quę per venationem aut piscationem à priuatis acquiruntur, præsertim in locis, vbi venatio aut piscatio vetita est. Cuius quæstionis examen & illam exigit, an iustè possit venatio per Principes prohiberi? Et quibusdam visum est, non posse à Principe venationem iustè prohiberi. Qui verò huic opinioni subscripsêre, ea ratione mouentur, quòd Princeps non possit ea, quæ sunt iuris gentium & naturalis, tollere. §. sed naturalia quidem. Instit. de Iure natur. gent. & ciuili. text. in principio. 5. distin. & cap. vlt. distinct. 6. Huius verò Iuris Naturalis & gentium propria est venandi libertas: igitur ea per Principem tolli nequit. Consequens manifestè patet, minor autem argumentationis pars probatur in l. 1. & 3. & in l. quod in littore. ff. de acquir. rerum dom. §. ferę. Institut. de rerum diuisi. l. 1. in princip. ff. de acquiren. possessio. quibus etiam constat, in his, quæ nullius sunt, natura ipsa dominium acquiri per priorem occupationem, cuiusmodi sunt feræ, volucres, pisces, & similia his animalia. Idem probatur in l. 16. titul. 28 partita. tertia. Etenim summus Deus omnia animalia creauit in hominum vsum, & cibum. Genes. capit. 1. Quod & ex Chrysippo Cicero docuit libro 3. de Finibus. cumq́ue hæc animalia communia ipsa natura fecerit, planè licet per eandem naturæ legem cuilibet primò capienti, ea sibi acquirere, sicuti Iurisconsulti adnotarunt, & præter hos libro primo de Officijs, inquit Cicero, similisq́ue est priuatorum possessionum descriptio. Ex quo quia suum cuiusque fit eorum, quæ naturæ fuerant communia, quod cuique obtigit, id quisque teneat. Hæc Cicero. Sic & Aristoteles libro 1. Politic. capit. 5. venationem inter antiquissima vitę genera retulit. Atque ita venationem per Principes prohiberi non posse voluerunt Hostiens. Ioan. Andr. Cardinal. & Anton. in capit. non est. de decimis. Decius consilio 197. & consilio 271. Matthæ. Afflict. in constituti. Neapolit. libro 3. Rubr. 1. numero nono. textus optimus in capitulo 1. §. nemo retia. de pace tenenda, & eius violat. Idem tenent Gulielm. Benedict. in cap. Raynuntius. de testamentis. in verbo, & vxorem nomine Adelasiam. numero 868. cum sequentibus. Andreas Tiraquell. de nobilitate, capit. 37. nume. 140. Thom. Grammat. decisione 67. nume. 9. Rebuffus in l. vnica. C. de venat. fera. lib. 11. Stephanus Bertran. consilio 255. libro 1. numero 8. Iacobus à S. Georg. in tracta. de feudis. §. & cum venationibus. Chassan. in consuetud. Burg. Rubr. 13. §. 7. & Iaso. consilio 119. libro 4. quo in loco scribit hanc sententiam communem esse. & licet in contrarium possit induci text. in dict. §. nemo retia. tamen iuxta quorundam interpretationem hanc partem probat, dum in eo, ne pax violetur, prohibita est venatio, quę non fiat ad vrsos, & apros capiendos. Nihilominùs vtcunque illa constitutio accipiatur, palàm significat, posse ex causis varijs à Principe venationem prohiberi. sic etenim inibi adnotare videntur Martin. Lauden. & Cardi. Alex. cæteriq́ue Doct. idemq́ue tenuerunt Rebuff. Steph. Bertrand. Chassa. Thom. Gram. Guliel. Benedi. num. 869. Andr. Tiraq. ac ferè omnes paulò antè citati. & Boëri. in consuetudine Bituricen. titu. de consuetud. prędiorum. §. 5. qui fatentur, ex causa iusta venationem prohiberi posse, quib. adstipulatur gl. in c. qui venatoribus. 66 distinct. & ibi Card. à Turre Crema. Caieta. in tract. 17. quæstionum. c. 12. Ioan. à Medina de restitutione. quæstio. 12. & Domini. Sot. lib. 4. de iustitia & iur quæstione 6. artic. 5. vnde plures Regiæ constitutiones ex varijs causis prohibentes in locis publicis venatione iure & rectitudine iustitiæ defenduntur. Nam & Ioan. Faber in §. flumina. Institut. de rerum diuis. licet contendant Principibus inferioribus non competere ius prohibendi venationem, id tamen proprium esse Principis supremi manifestè fatetur. Nec dubito, hanc posteriorem sententiam itidem frequentiori Doctorum calculo receptam esse: atque inde colligitur, non admodum inter se Doctores hac in re dissidere. Illud verò prętermittendum non est, eam rationem, qua contra prohibitionem venationis nostrates vtuntur, incongruam ac fragilem esse, minimeq́ue aptam huic disputationi, nam licet Iure naturæ omnia sint re ipsa communia, possunt tamen à Republica & Principibus, qui eorum, quæ in nullius bonis sunt, dispensationem habent, quædam priuatis ita concedi, vt in posterum ea priuata non communia sint. §. singulorum. Institut. de rerum diuis. l. 1. ff. de acquiren. rer. domin. etiam absque corporali occupatione. quod Caiet. concedit in dicto capit. 12. ad hæc facit, quòd sicut occupatio rerum, quæ nullius sunt priuatim, Iure Naturali efficit illud, quod prius commune erat proprium ipsius occupantis. l. 1. ff. de acquirend. possess. cuius modò mentionem fecimus, ita ipsa res publica, eiúsue Rector poterit, quę communia prius erant, nulliusq́ue in bonis habebantur, in priuatum Iure dominij transferre, Iure siquidem naturali omnia fuêre ab initio communia, & tamen humana lege facta est rerum distinctio inter priuatos, post quam distinctionem non licet cuiquam occupare dictam rem, & alicui priuata lege humana addictam. sicuti eleganter tradit Conrad. in lib. de contractibus. quęstio. 10. & seq.

His accedit, quòd humana lex vel Princeps facere potest, vt dominium rei priuatæ, quæ dominum habet, absque traditione transferatur in alterum ipsius domini consensu, qui exigitur ad tollendam iniuriam. l. vltim. C. de sacrosanct. Eccles. l. raptores. C. de Episcop. & Cleric. notatur in l. traditionibus. C. de pactis. ergo earum rerum, quæ nullius sunt, & Principis dispensationi subiacent, poterit Princeps dominium absque apprehensione corporali in priuatum transferre. Hinc etiam constat, Principem posse harum rerum, quæ communes sunt, ex causa occupationem priuatis interdicere, & sic venationem ipsam prohibere. Ad rationem autem respondetur, feras, volucres & cętera animalia iure naturæ non esse communia positiuè & affirmatiuè, quia omnium propria sint communis domini causa. Sed negatiuè, quia nullius sint, & Iure Naturę nulli sint applicatę, secundum Thom. 1. 2. quęstione 94. articu. 5. & Caieta. dicto capit. 12. ideò lex humana potest ea vni potiùs quàm alteri ex causa concedere. ex quibus infertur, venationem Iure naturali omnibus permissam, ex varijs causis posse per Principes prohiberi: quemadmodum auctores proximè citati fatentur, & præter eas Syluester, in verbo, venatio. Hęc denique collectio seu argumentatio parum valida est, hoc est, Iure Naturali permissum: ergo per legem humanam prohiberi non potest, cùm multa sint Iure Naturæ licita, quæ inspecta Reipublicæ vtilitate, & iuxta æquissimum communitatis regimen per legem humanam prohiberi possunt. Quod si ita argumentemur: Hoc est Iure naturæ prohibitum, ergo lege humana permitti non potest, valida omninò est, & firmissima probatio.

Igitur Princeps habens potestatem legis condendę, venationem prohibere ex varijs causis poterit, secundum omnes. Inferior autem à Principe iurisdictionem habens, idem agere poterit ad tempus aliquod, & ex causa iustissima, non quidem per legem, quam statuere non valet, sed per edictum. Perpetuò verò non potest Princeps, qui superiorem habet prohibere venationem, nisi ius id per immemorialem pręscriptionem legitimè acquisierit. quod sentiunt Ioan. Andr. Anton. & alij, quorum meminimus superius. atque ex Theologis Caiet. in summa, in verbo, venatio. quæ quidem pręscriptio cautè est recipienda, & seruanda in iudicio exteriori, item & in conscientię foro, præsertim si ea initium à Tyrannide habuerit. His equidem prænotatis ad quæstionis propositę definitionem, duas constituo conclusiones, ex quibus poterit facillimè hæc controuersia dissolui.

Prima conclusio. Prohibita venatione ob venatoris vel temporis rationem, aut propter aliam causam publicam, vel priuatam, non tamen ex eo, quòd animalia propria sint alicuius, acquisitum ex ea non est in conscientiæ iudicio restituendum. Hęc assertio constat, quia leges prohibentes venationem in his casibus, non prohibent, nec vetant acquisitionem ipsam ferarum, sed vsum venationis causa honestatis, vel simili: idcircò nulla oritur à venatione prohibita, obligatio restituendi. Sicuti & acquisitum ex meretricio non est necessariò in animæ iudicio restituendum, licet Iure diuino & naturali vsus meretricius damnatus sit, & prohibitus. deinde manifesta est conclusionis ratio, nam si qua obligatio restituendum per venationem prohibitam contingere in hac specie potest, ea deducenda est à commutatiua iustitia, quę per venationem infringatur: at hæc minimè infringitur, cùm nullum damnum detur alteri, siquidem captę ferę nullius sint, nec ex venatione auferatur alicui, quod eius sit proprium, vel ei debitum: igitur nulla est obligatio ad restitutionem.

Primùm, ex hac conclusione deducitur interpretatio earum constitutionum, quæ Clericis venationem interdicunt, nam quamuis suapte natura venatio honesta sit, & vtilis, tamen Clericis ea est interdicta. cap. quorundam. 74. distinct. cap. qui venatoribus. 86. distinctio. Cle. 1. §. porrò. de stat. mona. l. 47. titu. 6. part. 1. cap. 1. & per totum titulum de Cleric. vena. vbi Docto. Innoc. & Abb. in c. dudum. in 2. de electio. Felin. in c. auditis. colum. penult. de præscript. Quicquid verò captum fuerit à Clericis, etiam illicitè venantibus, proprium capientium fit, nec in iudicio animę restituendum erit. Idem adnotandum erit quo ad Laicos, quibus etiam est interdicta venatio tempore festo, ne impediantur, & retrahantur studio venandi ab officijs diuinis. glossa & Doctores in c. Esau. & in dicto c. qui venatoribus. 86. distin. etenim si eo tempore quis venationem exerceat, malè quidem agit, sed non tenetur ad restitutionem eorum, quæ per venationem habuerit.

Secundò hinc apparet variarum Regiarum constitutionum intellectus. Sunt enim plures leges huius regni, quæ venationem certis ex causis prohibent adhuc in locis publicis & communibus. lege namque Regia 40. titul. vltim. libro 8. ordin. prohibetur venatio leporum tempore niuium. tunc etiam non licet perdices aucupari. l. 165. apud Madritium condita anno M. quingentesimo, vicesimooctauo. vtrunque veteri lege interdictum erat Tauri ab Henrico tertio, anno M. quadragentesimo secundo, à qua deducta fuit dicta lex 40. sic & Regia constitutione inter pragmaticas sanctiones vetitum est, ne quis feras venetur cum retibus, alijsúe instrumentis aptis ad ferarum depopulationem, vel hominum periculum. quod potuit adnotari ex dicto §. nemo retia. & l. qui foueas. ff. ad l. Aquiliam. Platea in l. vnica. C. de venat. ferar. vbi Rebuffus. quem sequuntur alij, præsertim Stephanus Bertrandus in dicto consilio 255. libro primo. & Chassanæ. in consuetudine Burgund. Rubr. 13. §. 7. numero 3. scribit, posse per Principes interdici venationem, quæ fit cum instrumento Tonę, quia eo plures extinguuntur & capiuntur feræ: atque inde sequitur animalium syluestrium, & ferarum innumera extinctio, quæ Reipublicæ incommoda est. lex item vigesimaoctaua Pintię statuta, anno millesimo, quingentesimo, tricesimoseptimo prohibet, ne quis cum sclopo venetur, cùm propter tonitrua arcabusiorum fugentur, & terreantur aues & feræ. omnibus etenim his casibus, si quis aduersus legis prohibitionem venetur, licet punire per iudicem, valeat, non tamen tenebitur ad restitutionem auium & ferarum, quas aucupio, vel venatione acquisierit, aut ceperit: quod & in specie adnotauit Ioannes à Medina, dicta quæstione 12.

Tertiò ex hoc falsum esse opinor, quod Ioan. Faber, & Claudi. Cantitium in dict. §. feræ. Chassa. in dicto §. 7. & Iacobinus in tractatu de feudis. §. & cum venationibus, scripsêre asseuerantes, capta per venationem à iudice prohibitam non effici ipsorum capientium. Etenim in hunc sensum, vt per iudicem possint ea tolli à capientibus in pœnam criminis, planè procedit: at ex hoc non sequitur, venatores ipsos eas feras & animalia per venationem, propria non fecisse: atque ideò in animæ iudicio non tenentur hi ad restitutionem, tametsi grauiter peccauerint contemnendo iudicis præceptum.

Quartò ab eadem conclusione fit, vt licet grauis iniuria fiat domino fundi priuati, si venator quis eum ingrediatur ipso domino prohibente. l. iniuriarum. §. vltimo. ff. de iniur. l. Diuus. ff. de seruit. Rustic. prædio. §. ferę. versicu. planè. Institut. de rerum diuisio. non tamen ex hoc tenebitur ad restitutionem auium, aut ferarum venator ipse, qui domino venante fundum alienum ingressus fuerit, secundum gloss. Angel. & Paul. Castren. in dict. l. diuus. gloss. in l. 4. ff. de acquirendo rerum dominio. Bart. in l. 1. §. omnia. ff. eod. titu. Dynum in dict. l. 3. Plateam in d. l. vnica. Felin. in capit. omnes leges. 1. distinct. colum. vltim. quorum opinio communis est, vt fatentur Ange. & Cantiuncula in d. §. feræ. ac Iacobinus in d. §. & cum venationibus. horum est potissima ratio, quia, & si lege humana ob iniuriam domini vetitum sit, ne quis eius agrum eo inuito ingrediatur: non tamen ex hoc acquisitio ferarum, quæ intra eum agrum in nullius bonis sunt, est impedita, nec per hanc prohibitionem feræ ipsius agri domino applicantur, nec eius propriæ efficiuntur: imò adhuc liberæ manent Iure Naturali, vt primo occupantis fiant. Probatur hoc euidentius, nam si in hac specie feræ ipsius agri priuati essent propriæ domini fundi, vel id contingeret per applicationem legis, vel per occupationem, nullum horum hîc datur: igitur adhuc ea animalia communia manent, nec in vllius bonis sunt, iuxta propriam Iuris Naturalis dispositionem. Lex equidem humana prohibens ne quis inuito domino agrum alienum ingrediatur ad venationem exercendam, non impedit animalium, quæ nullius sunt, primo occupantis acquisitionem, nec ea animalia applicat domino fundi, donec & ipse dominus ea occupauerit Iure Naturali. idcircò venator ad restitutionem non teneatur eorum quidem animalium, quę à domino fundi non fuêre pręoccupata. huic sententię in foro conscientiæ subscribit Ioan. à Medina d. quæst. 12. & ita iure respondendum erit, tametsi glo. in d. §. feræ. & Alber. in d. l. diuus. teneant quo ad iudiciale forum in hoc casu feras captas non effici capientis, sed ipsius domini priuati fundi: quam opinionem probat textus singularis in l. 16. titul. 28. part. 3. cui tamen respondet Ioannes à Medina, eam constitutionem pœnalem esse: atque ideò in animæ iudicio minimè seruandam fore, nec obligare, donec per iudicem exteriorem quis cogatur ad restitutionem lata sententia. idem asseuerat dubius tamen Dominic. Sot. in dict. quæst. 6. artic. 4. Ego sanè non puto hanc responsionem congruam, aut sufficientem fore, si admittamus per legem Regiam impeditam esse in hoc casu ferarum acquisitionem, siquidem manifesti iuris est, posse legem humanam ex causa impedire rerum, quæ in nullius bonis sunt, acquisitionem, easque res alteri applicare, vel communia ipsi communitati dimittere: ac tunc res istas contra legem occupans, nequaquam sibi acquirit. vnde necessariò ad restitutionem obligatur. Alioqui sequeretur, quòd posset quis iustè retinere ea, quę scit ad ipsum non pertinere, vel quòd humana lex ex iusta causa non possit prohibere quarundam rerum acquisitionem: vtrunque sanè falsum est, & ipsi naturali rationi contrarium. Quod de lege pœnali dicitur, eam quidem in animæ iudicio seruandam non esse: ita, ni fallor, accipiendum est, vt pœnalis lex, quæ in pœnam criminis sanxit priuationem dominij quarundam rerum, postquam illæ res iam acquisitę priuatis fuerint, & in eorum dominium transierint: minimè in animæ iudicio recipienda sit in hunc sensum, vt delinquens teneatur bona illa dimittere, & fisco reddere, propter rationes, quas alibi huic sententiæ aptauimus, donec per iudicem eadem bona, vt per legis exequutorem auferantur. ea verò lex, quæ vel in pœnam, vel ob aliam causam, impedit alicuius rei primam acquisitionem, eiusdemq́ue dominij translationem in eum, qui antea nullum ius priuatim ad ea habuit, profectò in conscientię iudicio seruanda est, nec hac lege constituta poterit priuatus eandem rem retinere, quippe qui nullum dominium nec ius in ea habeat lege impediente eius acquisitionem: quę quidem lex etsi pœnalis sit, nullam requirit hominis exequutionem quo ad pœnam istam, cùm lege ipsa fiat plena & integra exequutio. huc pertinet, quod Caiet. scribit 2. 2. quęsti. 62. artic. 3. existimans, pœnas censurę & irregularitatis, hisq́ue similes, quibus negatiuè in pœnam quis efficitur indignus ipso iure, aut incapax alicuius rei, in foro animę vim & effectum habere, quia nullam requirunt positiuam actionem iudicis, ad earum exequutionem. huius ego sententiæ mentionem feci in Epitome ad 4. librum Decret. part. 2. capit. 6. §. 8. numero 16. & capit. 8. §. 5. numero 8. Quo in loco respondi, filium spurium, qui à lege humana, eademq́ue iustissima incapax ipso iure constituitur paternę hæreditatis, non posse parentis bona etiam ex eius consensu post ipsius obitum obtinere in animæ iudicio. Non alia profectò ratione, quàm quòd lex humana constituens & efficiens aliquem ipso iure incapacem alicuius rei, eiusq́ue acquisitionem impediens, siue id statuerit in pœnam, siue ob aliam causam, in foro conscientiæ vim & obligationem habeat.

Ad idem tendit, quòd si beneficij collatio fiat ei, qui ob pœnam, vel ob aliam causam irregularis sit, ac Sacerdotiorum incapax ipso iure, nempe quia illegitimus, nulla est ab initio, nec vllum ius tribuit in beneficio: imò tenetur quis beneficium dimittere, & fructus ab eo perceptos in animę iudicio restituere: quippe qui nullo titulo nec iure beneficium acquisierit, secundum Dynum in regul. iur. in 6. Innocent. in c. cùm nostris. de concess. præb. Felinus in cap. 2. colum. 3. de rescript. Lampert. de iure patronat. libro 2. part. 1. quæstione 9. artic. 4. Milis in repet. in verbo, irregularis, vt homicida. Paulus Parisi. consilio 136. numero 40. libro 4. & Rebuffum in tract. de pacificis poss. numero 226. textus optimus in capi. dudum. in 1. de elect. quicquid contrarium voluerit Francus in d. reg. 1.

Sic, qui beneficium habuit per simoniam ab eo, vel ab altero eo sciente commissam, nullum ius ab initio in Sacerdotio acquisiuit, ac titulus nullus est ipso iure, & ea ratione tenetur etiam in animę iudicio beneficium dimittere, fructusq́ue omnes restituere, etiam iam consumptos: quod tenet diuus Thomas 2. 2. quæstione 100. art. 6. ad 3. & sequuntur eum communiter Theologi. probatur in capit. de simoniaco. & c. de regularibus. de simon. capi. ordinationes. 1. quæstione 1. c. si quis Episcopus. eadem causa. & q. hac de re est apertior Romani Pontificis constitutio in extrauag. 2. tit. de simon. inter communes. quæ verè tunc obtinet, quo ad pœnam priuationis ipso iure & excommunicationis, cùm datio spiritualis & temporalis iam præcesserit, quasi non sufficiat quo ad illius constitutionis pœnas, simoniam commissam esse per traditionem rei spiritualis, & temporalis promissionem: sicuti adnotarunt Chassador. decis. 5. Ludouicus Gomez. in regul. de triennali. quæst. 12. & Martinus Azpilcueta in cap. si quando. de rescript. colum. 11. Quòd si quis beneficium habuerit per simoniam ab alio eo ignorante commissam, tenetur postmodùm, cùm hoc sciuerit, illud beneficium dimittere, fructusque non consumptos bona fide reddere adhuc in conscientiæ foro, auctore diuo Thoma dicto artic. 6. ad 4. & probatur hæc sententia quo ad iudiciale forum, in c. pen. de electio. c. nobis. & c. ex insinuatione. notat vbique Panorm. sed pręsertim in cap. de simoniaco. de simo. nec quo ad hunc ignorantem admittenda est Pauli Veneti constitutio in d. extraua. valet etenim collatio ipso iure, licet sit rescindenda ratione iniquæ & illicitæ acquisitionis: quemadmodum in dictis Canonibus expressum est. quod potest quo ad forensem praxim non paruam quandoque vtilitatem adducere. quod tradit Ludoui. Gomes. in dicta quæstione 12.

Cęterùm prædictę constitutionis Pauli Veneti in dict. extrauag. 2. vt hoc obiter adnotemus, meminere pręter Chassa. Gomez. & Martin. in præcitatis locis. Felinus in capit. de cætero. colum. vltim. de re iudicat. idem in cap. in nostra. Corol. 2. de rescript. Rochus Curti. de iure patronat verb. & vtile. quæstione 3. Ioan. Bernard. in practica criminali. capit. 85. Florent. 2. part. titu. 24. capit. 65. Syluest. in verbo, excommunicatio. 7. casu 42. & in verbo, simonia. quæst. 9. ex quibus Syluest. & Florent. existimant totam eam constitutionem, etiam quo ad excommunicationem, latam in non reuelantes crimen simoniæ, ante Paulum Venetum tribuendam Martino quinto in Concilio Constantiensi, & in extrauaganti eiusdem constitutione. de hac verò sententia dicere non possum, qui eam non legerim. at in Concilio Constantiensi, sessione 43. prior pars extrauagantis secundę statuta est. nempe inibi sancitum fuit, simoniacum etiam occultum ipso iure beneficio priuatum esse, ita quidem, vt nullum in eo ius ab initio acquisierit: atque ideò nec fructus facere suos, & præterea excommunicatum esse ea excommunicatione, quæ à solo Romano Pontifice tolli valeat. Posterior autem pars constitutionis Pauli Veneti inibi non continetur, quę quidem tractat de excommunicatione lata contra non reuelantes crimen simoniæ: ab eaq́ue excommunicatione non posse quenquam absolui ab alio quàm Romano Pontifice, statuit. atque hęc posterior pars secundum Syluest. obtinet contra existentes in Romana curia, qui summo Pontifici, aut illi, cui vices suas commiserit ipse, crimen simonię non reuelauerint. Quin & hanc excommunicationis pœnam iam per desuetudinem quandam abolitam esse, adseuerant idem Syluester & Florent. in d. titu. 24. c. 66.

Apud veteres ante eam constitutionem satis controuersum erat, an collatio beneficij per simoniam contingens, ipso iure nulla esset, ita quidem, vt ex hoc impediretur Sacerdoti acquisitio, quippe, quę simoniaco ob crimen incapaci minimè conueniret, nam Doct. in cap. per tuas. in 2. de simo. Abb. in capi. cùm Clerici. de pact. Anchar. cons. 293. senserunt collationem beneficij simoniacè factam ipso iure nullam esse. Idq́ue alij admiserunt quo ad simoniam publicam, non tamen quo ad occultam. de quibus Gomes. tractat in dicta qu. 12. Sed sanè constitutio Concilij Constantiensis, & Pauli Veneti expressim hanc soluit ambiguitatem, cùm ea statutum sit, simoniam etiam occultam nullum ius ab initio acquirere in beneficio, quod per simoniam habuit, idq́ue meritissimè, siquidem in pœnam criminis lege humana fit simoniacus eiusdem beneficij incapax ipso iure. Vnde non tantùm in foro exteriori, sed in iudicio animæ huius beneficij, & fructuum ex eo perceptorum restitutio necessaria est ea ratione, quam aduersus Ioan. à Medina pro intellectu Regiæ legis adnotauimus. Non inficior me in hac obiectione dissoluenda longiùs fortassis, quàm venationis tractatui par erat, progressum fuisse: id tamen mihi condonandum est, cùm propter expeditiorem & interiorem huius disputationis cognitionem, tum ex eo, quòd & nostra digressio satis conueniens sit huius regulę peccatum, interpretationi. Imò & eadem causa nihilominùs adhuc libenter quæram, quam ob rem collatio simoniacè facta ignoranti valeat ipso iure, donec in pœnam criminis à iudice rescindatur. & tamen diuus Thomas in animæ iudicio censeat, hunc, qui beneficium habuit ex simonia ab alio eo inscio commissa, teneri etiam ante sententiam ad restitutionem, cùm pœnali legi locus non sit in foro conscientię ante iudicis exteriorem exequutionem. Huic dubitationi facillimè respondebimus, si diui Thomæ sententiam hac de re sequamur: is, inquam, in dicto artic. 6. ad tertium, hæc scribit: Ad tertium dicendum, quòd hoc, quòd aliquis priuetur eo, quod accepit, non solùm est pœna peccati, sed etiam quandoque est effectus acquisitionis iniustæ, puta, cùm aliquis emit rem aliquam ab eo, qui vendere non potest. rursus idem Thomas scripserat in responsione ad quęstionem in hunc sanè modum, respondeo dicendum, quòd nullus potest licitè retinere id, quod contra voluntatem domini acquisiuit, puta, si aliquis dispensator de rebus domini sui daret alicui contra voluntatem & ordinationem domini sui, ille, qui acciperet, licitè retinere non posset. Dominus autem, cuius Ecclesiarum prælati sunt dispensatores & ministri, ordinauit, vt spiritualia gratis darentur, secundum illud Matthæ. 10. gratis accepistis, gratis date: & ideò, qui muneris interuentu spiritualia quæcunque adsequitur, ea licitè retinere non potest. Hactenus Thomas, cuius verba in specie retuli, vt ex eis valeat lector satis percipere, simoniacam Sacerdotiorum collationem, & itidem aliarum dignitatum & beneficiorum concessionem nullam esse, nec ius aliquod inquisitionis tribuere ei, cui facta fuerit, non quidem in pœnam criminis, sed quia ex natura rei iure ipso naturali hæc acquisitio impediatur diuina voluntate, sine qua spiritualia vendi non possunt. Idcircò qui ea ex venditione habuerit, iure iustitiæ commutatiuæ dimittere tenetur, & restituere ipsis Ecclesijs particularibus, vel Ecclesię vniuersali: materia etenim vendibilis non est, atque ex eo titulo emptionis acquiri nequit, vnde restitutionis obligatio meritò deducitur. Inde palàm consequitur beneficium acquisitum per simoniam, inscio eo, cui collatum est, commissam, etiam in foro animæ dimittendum fore, cùm illud habens perceperit, & cognouerit vitium simoniæ, quia ipsa acquisitio peccat propria natura rei, quæ in venditionem deduci nequit absque consensu diuino. qua ratione beneficium hoc acquiri non potuit, nec fuit acquisitum ei, cui collatum est. Sicuti nec res vendita alicui ignoranti venditorem eam non potuisse vendere, ei non acquiritur ab initio. Et idem probatur, quia si materia vendibilis non est, vt constat, parum refert, quòd emptor bona fide emerit, aut quòd quis bona fide eam habuerit, si tamen emptionis conuentio præcesserit, vt ea daretur. quod maximè est notandum.

Sed iuxta hunc sensum diui Thomę, dubium est, quamobrem iura Pontificia in hoc casu statuerint, collationem beneficij non ipso iure irritam, sed rescindendam esse, cùm ex diui Thomæ opinione ab initio ex propria natura fuerit ipse actus nullus, nec potuerit vim aliquam habere lege humana, quę diuinum consensum supplere nequit? Nam & bona fides ementis rem alienam absque domini consensu, vel possidentis rem aliquam ex titulo nullo, tantùm eum defendit, dum ipsa bona fides manet: at accedente mala fide statim restituere ipsam possessor tenetur, nec est expectanda iudicis sententia, quæ videtur in hac nostra specie requiri ad rescissionem collationis. Ego, si vera est sancti Thomæ ratio, arbitror, etiam iure humano hanc simoniacam collationem factam alicui simonię vitium ignoranti ab initio, nullam fuisse, & ideò per iudicem exteriorem cogendum eum fore beneficium dimittere cum fructibus à die scientię, & malę fidei perceptis, & percipiendis, & qui eo tempore nondum fuerant consumpti: atque item ab eo die statim teneri ad dimittendum beneficium sibi collatum secundum omnes. Quod minimè procederet saltem quo ad fructus perceptos, si titulus ab initio iure humano foret validus, cùm fructus nequaquam debeantur apud iudicem exteriorem ante sententiam, vel saltem ante malam fidem, vbi quis per sententiam priuandus est, non priuatus ipso iure, secundum varias opiniones, quas hac de re tradidimus in Epitome in 4. decreta. 2. parte. capit. 6. §. 8. numero 7. vnde fructus percepti ante scientiam criminis, licet nondum consumpti, profectò si titulus ab initio validus foret, minimè essent restituendi, cùm fuerint percepti eo tempore, quo quis titulum ipso iure validum, & bonam fidem habuit. Igitur Pontificiæ decisiones, quæ hanc simoniacam collationem rescindendam per sententiam fore statuerunt, referendæ sunt ad reuocationem facti, quę potiùs declaratio quædam est, quàm reuocatio iuris, vt tandem iudex pronunciet, eam collationem, quatenus ita facta est, reuocandam esse, & reuocari, ac declaret ab initio nullam fuisse. Sæpissimè etenim hæ declarationes apud iura Pontificia nouæ quædam reuocationes appellantur. Hinc sanè deducitur titulum hunc simoniacum nullum ipso iure fuisse, & ea ex causa per iudicem reuocari, non in pœnam criminis.

Quòd si contendat quis, titulum hunc ab initio ipso iure validum fuisse: sed tamen in pœnam delicti reuocari debere per iudicis sententiam, tunc sanè ipse possessor beneficij nullum crimen commisit, nec culpam aliquam contraxit, donec scientiam habuit simoniæ, etenim tenebatur statim id dimittere: ideoque non dimittens beneficium ita acquisitum, ratum habere videtur simoniæ crimen, eaque ratione ad fructus tenebitur, ab eo die perceptos, iuxta eam opinionem, quæ probat, delinquentem priuandum per sententiam aliqua re, teneri ad fructus perceptos à die commissi criminis, atque ad eorum restitutionem posse per Iudicem condemnari. Et tamen diuus Thomas pronunciauit, etiam in iudicio animę hunc teneri ad fructus perceptos ante scientiam criminis, modò hi consumpti non sint bona fide. vnde vel hæc sententia diui Thomæ falsa est, vel certè minimè conuenit opinioni, quam modò tractamus, & quæ dictat, in pœnam criminis hunc possessorem beneficij eo priuandum per sententiam Iudicis fore. Mihi profectò verior videtur Thomę opinio, propter ipsius rei naturam, & rationes ab eo adductas. Et fortassis iura humana hunc habere poterunt sensum, vt collatio beneficij facta per simoniam ignoranti, sit ex propria vi, & natura nulla, quamuis statim huic ignoranti per iura humana noua fiat, & à labe simoniæ immunis collatio, ad tempus vsque scientiæ & malæ fidei, atque ad effectum vt percipere valeat eiusdem beneficij fructus, eosque absque fraude consumere.

Ex eadem diui Thomæ ratione probatur habentem beneficium per simoniam, cum ipso Romano Pontifice conuentam, vel commissam ipso sciente, nullum ius in eo habere, nec acquirere, cùm ex natura rei, lege naturali & diuina, quibus Papa derogare non potest, ipsa acquisitio impedita sit absque diuino consensu: nec Romanus Pontifex simoniæ labem permittere valet, nec vitium & culpam simoniæ remittere, imò & ipse simoniacus est, si simoniam commiserit, nempe si spiritualia, quæ iure naturali & diuino vendi non possunt, vendiderit. quod notant Doctores in capitulo 1. de simon. Thomas in 4. distinctione 25. q. 3. artic. 3. Syluest. in verb. simo. §. 4. Card. à Turre cremata, in capit. latorem. 1. quæstio. 1. ad 3. & est omnium communis sententia. Etenim Papa non potest id permittere, quod iure diuino & naturali illicitum & prohibitum extat, quemadmodum satis manifestum est, & vbique à Theologis & Canonistis frequentissimè receptum.

Et licet quibusdam visum fuerit, Romanum Pontificem simoniam non committere per pactiones istas super beneficijs factas, nam ita hoc indistinctè probant gloss. & Doctor. in capit. ex parte. in primo, de offic. delegat. Anto. Cardin. & Doctor. in capit. 1. de simo. Decius in consil. 141. & latissimè Iacobati. in tractat. de Concilio. libro 4. articul. 5. quorum opinionem veram esse in beneficijs simplicibus: ita non curatis, cùm in his simonia vetita sit iure diuino, existimant Panormit. in capit extirpandæ. §. quia verò. colum. penultima. de præbend. & in dicto capit. ex parte. & in dicto capit. 1. Ioan. Maior. in 4. senten. distinctione 25. quæstione 3. columna penult. Syluest. in verbo, simonia. quæstio. 3. Carolus Molinæ. in Alexand. consil. 93. lib. 6. tamen verior est ea sententia, qua diffinitum est, simoniam non tantùm in ordinibus, sed & in beneficijs etiam simplicibus iure diuino, & naturali vetitam esse, siquidem simonia iure diuino prohibita est non tantùm in spiritualibus, sed & in his, quæ spiritualibus annexa sunt. Thom. secunda secundæ quæst. 100. artic. 4. atque ita in specie latè probat Caiet. in opusculo de simonia, quæstio. 1. cui suffragatur textus in capitul. ex multis. 1. quæst. 3. vbi legis diuinæ prohibentis simoniam auctoritas, ad omnia ecclesiastica traditur. ad idem text. in capit. ex diligenti. de simonia. sic summus Pontifex etiam in simplicibus beneficijs simoniam punit in dict. extrauagant. 2. de simonia. permittens eam iure diuino damnatam esse.

Non me latet frequentiori Doctorum sententia receptum esse, quòd collatio beneficij simoniacè facta, non ex natura ipsa conuentionis, sed in pœnam criminis nulla sit, quasi voluntas accesserit conferentis, qui beneficium ecclesiasticum dare potuit, tametsi hæc datio admistam habeat iniquitatem ob prætensam æstimationem spiritualis ad temporale. vnde secundum Doctor. iure diuino pœna æternæ damnationis infligitur simoniacis, licet valeat eo iure collatio beneficij facta ratione simoniæ. Quod maximè refragatur verbis sancti Thomæ, quæ & à Cardin. sancti Sixti referuntur in capit. statuimus. 1. quæstione prima. columna 1. & 3. in secundo.

Hinc etiam expendi poterit, quod à plerisque in controuersiam adducitur, an Papa scienter conferens alicui beneficium ob aliquod temporale, videatur cum eo dispensare circa pœnas iuris humani & Pontificij? & nisi expressim dispensauerit Romanus Pontifex, non censeri tacitè ex hoc easdem pœnas remittere, tenent Panor. in cap. 1. de simonia. Adria. quodlibet. nono artic. vltim. vers. ad 4. Ioan. Maior. in distinct. 25. quæst. 3. colum. penult. quam in partem, dubius tamen, inclinat Caiet. secunda secundæ quæstio. 100. articul. vltim. idem colligitur ex Ioan. Andrea in regul. cui licet. de regul. iur. in 6. ex contrario remissas esse à summo Pontifice pœnas iuris Canonici, si ex certa scientia beneficium alicui simoniacè contulerit, tenent Syluest. in verbo, simonia. §. quarto. & 19. Paluda. in 4. distinct. 25. quæst. 4. Felin. in dicto capit. 1. de simo. & in capit. de cætero. colum. vltim. de re iud. & Cardin. à Turre cremat. in capit. latorem. 1. quæst. 1. num. 4. Dominic. Sot. de iustit. & iur. lib. 9. quæstio. 5. articul. 2. ad fin. & q. 8. artic. 2. quorum opinio probatur ex eo, quòd Princeps sciens aliquem iure humano impeditum dignitatem habere, eam illi nihilominus conferens, videatur tacitè & implicitè eum capacem efficere, & cum eo dispensare: sicuti notant Bart. in l. Barbarius. num. 12. ff. de offic. præt. Alexand. in l. quidam consulebant. per text. ibi. ff. de re iudic. text. & ibi gloss. in l. 2. C. de crim. sacrilegij. Romanus consilio 327. Panorm. in cap. cùm in cunctis. §. inferiora. 3. colum. & in cap. innotuit. col. 4. de electio. & idem in cap. 2. colum. 2. de schismat. Felin. in cap. præterea. nume. 9. de testibus cogend. Ioan. Staphil. de literis gratiæ & iust. folio 83. cui sententiæ & ipse potius accedam, sequutus euidentem coniecturam voluntatis ipsius principis. quo fit, vt si teneamus, collationem simoniacam beneficiorum in pœnam criminis nullam esse ipso iure, dicendum sit in hac specie pœnam istam simul, & alias iuris positiui remissas esse à Romano Pontifice. At si sequamur opinionem diui Thomæ, oportet pręsumere, tacita principis voluntate, denuò iterum collationem factam esse huius sacerdotij, & eam quidem immunem, ac liberam à simoniæ vitio.

Hæc tandem eò tendunt, vt certissimum sit, legem humanam siue in pœnam, siue ob aliam causam, impedientem primam alicuius rei acquisitionem, in animæ iudicio locum habere, ac seruandam fore, nec posse eandem rem absque obligatione restitutionis iure obtineri, quod satis hactenus ostensum est, poteratq́ue latiùs idem probari. Igitur Partitarum lex, quæ de venatione tractat, aliam interpretationem patitur. Nam etsi ea constitutio statuerit, feras captas in fundo alieno à venatore, qui per dominum ingredi prohibitus fuerit, ad fundi dominum pertinere, non ex hoc impedit primam illarum ferarum acquisitionem, sed tantùm sanxit eas feras domino fundi restituendas in pœnam vetiti ingressus. vnde donec Iudex secundum eandem legem per sententiam condemnauerit venatorem ad restitutionem, legemque ipsam exequatur, minimè in conscientiæ foro venator tenebitur ad ferarum restitutionem.

Quintò, ab eadem conclusione, quam de venatione constituimus, infertur venatores & capientes feras, aliaq́ue animalia intra fundum alienum, non teneri in animæ iudicio ad restitutionem, sibiq́ue acquirere capta animalia, etiamsi agri dominus ius venandi intra eum alicui locauerit, aut in vniuersum venationem in eo fundo prohibuerit, ea ratione, quòd ipse capere velit easdem feras, intra proprium agrum enutritas, & pecunia vendere. hanc opinionem idem Ioannes à Medina probat in dicta quæstione duodecima, cuius ea est potissima ratio, quòd sicut ante prohibitionem domini, ita & post eam dominus ipse nullum ius habet ad feras intra proprium agrum enutritas. Etenim vt ante prohibitionem illæ feræ nullius erant: ita & post, nullius sunt: idcirco capientis efficiuntur, nec prohibitio domini eum effectum operatur, quòd ea animalia, vel ipsius efficiantur, priusquam capiantur, vel postquam eo prohibente fuerint per alium capta, in ipsius domini, non capientis dominium transeant. atque ita hanc sententiam censeo veram esse, licet Florian. in dicta l. diuus Iacob. de feud. in capit. & cum venationibus. Chassanæ. in dicto §. 7. rubrica 13. Felin. in capitul. omnes leges. vltim. colum. distinct. 1. & Claud. Cantiuncula, in dicto §. feræ. existiment, feras à venatoribus captas in eo agro, cuius fructus consistunt, & percipiuntur ex venatione, minimè capientium effici, nec ad eos pertinere, sed esse domino fundi restituendas. per textum in l. item si fundi. §. aucupiorum. ff. de vsufruct. quo probatur, reditus venationis ad vsumfructuarium fundi pertinere. Nam & iure Cæsareo dubia est etiam in exteriori iudicio ea opinio ex glossa, in dicta l. diuus. cuius superiùs mentionem fecimus.

Sed etsi certa esset apud Iudicem exteriorem, in foro tamen conscientiæ, non ita obtineret, sicuti apparet ex his, quæ in præcedenti illatione adnotauimus. Etenim quòd fundi fructus in venationem ferarum referatur, parum refert: aut profectò non plus, quàm ipsius domini prohibitio, ne quis eius agrum vel fundum ingrediatur. Non obstat textus in dicto §. aucupiorum. dum Iurisconsultus inquit: Aucupiorum quoque, & venationum reditum Cassius ait libro octauo, Iure Ciuili ad fructuarium pertinere: ergo & piscationum. Hactenus Iurisconsultus. Etenim ex eo loco deducuntur plura.

Primùm, vsumfructuarium posse venari in eo fundo, in quo vsumfructum habet, nec posse à proprietario prohiberi, ne venetur ipse vsufructuarius. Quod item probatur in l. vsumfructuarium. ff. de vsufructu. deinde colligitur ab auctoritate Iurisconsulti, ad ipsum vsumfructuarium pertinere, quòd is permittat, vel licentiam exhibeat venandi in fundo, cuius vsumfructum habet: eademq́ue ratione vsusfructuarius poterit prohibere, ne quis fundum ad venandum ingrediatur.

Tertiò, inde apparet, pecuniam pacto promissam pro licentia venandi alicui concessa, ad vsumfructuarium pertinere: quia cùm ipse possit, & ius habeat prohibendi, ne fundum quis ingrediatur, poterit iustè vendere facultatem & licentiam ingrediendi ad venandum, vel ad alium licitum vsum. Hinc tamen non sequitur, feras intra fundum enutritas, esse fundi proprium fructum, vel eas pertinere ad vsumfructuarium iure dominij, cùm ipse in ijs, quæ nullius sunt, & iure naturali communia censentur, non plus iuris habeat, quàm quiuis alius.

Sextò, deducitur vera interpretatio textus, in l. si quisquam. ff. de diuers. & tempor. præscript. quo responsum est, posse alicui competere ex vsucapione ius piscandi, aut venandi in aliquo fluminis publici diuerticulo, vel in aliqua publici agri parte, ita quidem, vt possit prohibere alijs piscationem & venationem. Idem probat textus in l. sanè si maris. ff. de iniur. quod obtinet, vel præscriptione tanti temporis, cuius initium memoriam hominum excedat, vel consuetudine legitimo consensu populi statuta, quemadmodum latè tradiderunt Bald. in rubr. ff. de rerum diuisione. colum. 1. Angel. Aret. in §. flumina. Institut. de rerum diuisione. Francis. Balb. in tract. de præscript. 5. parte. principal. 4. parte. quæstione 6. optimè Aymon Sauil. in tract. de antiquita. tempor. 4. parte. cap. materia ista. num. 80. Sic & princeps potest priuilegium priuato concedere, vt ipse solus in aliqua parte maris publici, vel agri, piscari & venari possit, aliosque ne id faciant prohibere. glos. in dicta l. si quisquam. & in dicta l. sanè si maris. & in l. venditor. in princip. per text. ibi. ff. commu. præd. vbi Iurisconsultus de Thynnarijs tractat, quas Hispani dicimus Almadrauas: & sic de piscatione Thynnorum. nam & thynnariam piscationem dixit Vlpianus. Vnde nos Thynnaria dicere possumus loca in ipso maris littore, in quibus capiuntur thynni. Sed & hæc loca ita quidem parata & instructa, vt thynni, & alij huiusmodi pisces capiantur, Cetaria, aut cetariæ dicuntur Latinè apud Plinium libro 9. cap. 30. & cap. 15. quibus in locis meminit Plinius cetariarum apud Hispanos. Sic & Horatius lib. secundo Sermon. Satyra 5. inquit:

Plures annabunt Thynni, & cetaria crescent.

Idem adnotauit post alios Accursium sequutus Carol. Ruin. consil. 28. & 29. num. 11. Etenim licet in his speciebus quis contra prohibitionem venetur, aut piscetur, in iudicio animæ, nequaquam tenebitur ad restitutionem piscium, aut ferarum, quas habuerit: quod probatur ex rationibus, & conclusione prænotatis: in foro autem iudiciali cogetur restituere in hac specie, propter decisionem legis Partitarum, & propter opinionem gloss. in dicto §. feræ. quibus ferè decisum est, venatorem cogendum esse restituere ea, quæ venatus fuerit prohibente illo, qui prohibere poterat.

Septimò, hinc probatur, venatione prohibita in locis adhuc publicis, per inferiorem à principe absque iusta causa, qui tamen præscriptione immemoriali, aut priuilegio, aut consensu communitatis, ius prohibendi acquisiuit, quæ iura maximè sunt in iudicio animæ, & quo ad Deum examinanda, ne Tyrannidem sapiant: quòd si quis aduersus hanc prohibitionem venetur, sibi acquirit feras, quas venatione habuit, nec tenetur in conscientiæ foro eas restituere: quod probatur si rationes, & conclusionem, quas modò præmisimus, diligenter obseruemus. Et fortassis in foro iudiciali, & si vera foret sententia glossæ, in dicto §. feræ. quæ lege Regia partita. comprobata est, ipse illam conclusionem seruandam esse censerem, cùm quis habet ius prohibendi venationem ea ratione, quòd fundus priuatus sit, non communis, vel quia ipsi soli ius venationis competit, & non alteri eo inuito. Alioqui vbi venatio prohibetur in vniuersum, quo ad loca publica alijs ex causis, tunc satis erit quòd iudex condemnet ad pœnam legis, vel statuti, aut edicti prohibentis, nec debet necessariò ad restitutionem animalium condemnare.

Illud profectò prætermittendum non est, quòd prohibentes venationem, vel in locis publicis, vel priuatis, etiam proprijs, tenentur ad restitutionem damni vicinis illati ex multitudine animalium, quæ in loco prohibito ob interdictam venationem enutrita exterius erumpunt, & messibus, ac segetibus exitium, ac deuastationem inferunt: sicuti eleganter respondit Caieta. in tract. 17. quęstionum, capit. duodecimo. Nec iusta est excusatio prohibentium venationem intra proprios agros, si permiserint eorundem animalium occisionem, quoties proprium fundum egressa in vicinorum agros diuerterint. Etenim tenentur hi, qui prohibita venatione causam dederint animalium multitudini, & deinde ex hoc vicinorum prædiorum damno, vel illas feras includere, aut earum innumeram multitudinem extinguere, saltem diminuere, vel permittere liberam venationem, aut illatum damnum soluere. argumento textus in l. 2. §. vlt. ff. si quadru. paup. fecisse dica. l. item Mela. §. item cum eo. ff. ad legem Aquiliam. l. hi enim. l. & generaliter. & l. qua vulgo. ff. de ædilit. edict. & eorum quæ notant Romanus singul. septingentesimoquarto. Innoc. Abb. & Doct. in cap. ad audientiam. de homicid.

Præterea licet secundum quorundam opinionem, quam modò probauimus, qui venatur in alieno fundo domino prohibente, non teneatur in animæ iudicio ad restitutionem eorum animalium, quæ per venationem habuerit, nec ad eorum æstimationem, tenetur tamen ad æstimationem damni, quod per eam venationem domino prohibenti dederit. In hac verò æstimatione habenda est ratio animalium, quæ nisi extraneus venatus fuisset, dominus fundi, eiusúe conductor habuisset, suaque fecisset per apprehensionem. Item habenda ratio est venationis, quæ in eo fundo per dominum solum exerceri solebat. Tandem hic venator, qui domino prohibente agrum alienum ingreditur, non tenetur ad restitutionem ratione captorum animalium, sed ratione damni illati per venationem ipsi do mino, qui venari iure, & iustitia solitus intra proprium agrum fuerat, quod in specie visum est Ioann. à Medina, in dicta quæstione duodecima. Imò & venatores omnino tenentur ad damnum, quod agri domino intulere in fructibus & segetibus, etiamsi expressa prohibitio non fuerit præmissa, cùm sufficiat tacita, quo ad istud damnum.

Sed proximè dictis obstat fortissimè Iurisconsulti responsum, in l. quemadmodum. §. planè. ff. ad legem Aquiliam. planè, inquit Vlpianus, si culpa nautarum id factum sit, lege Aquilia agendum. Sed vbi dam ni iniuria agitur ob retia, non piscium, qui adeò capti non sunt, fieri æstimationem, cùm incertum fuerit an caperentur. Idemq́; & in venatoribus & aucupibus probandum. Hactenus ipse Iurisconsultus, à quo non posse incertum piscium, aut ferarum in venationibus & piscationibus æstimari, quia plura contingere possent, ob quæ nec feræ, nec pisces caperentur, adnotarunt Paulus de Cast. in l. non vtique. §. vlt. ff. de eo quod cert. loco. Romanus in singulari. 681. Præposit. in c. iuuenis. de sponsalib. tertia col. Boërius in additionibus ad Dinum, in rubric. de regulis iuris. secunda columna. & Scoliastes quidam Panor. in c. commissum. de deci. litera E. asseuerantes minimè deberi æstimationem, nec interesse piscationis, aut venationis ab eo, qui alterum iniuria & iniquè piscari, aut venari impedierit, eiusúe retia ruperit. idem & in eo, qui piscatorem aut venatorem, qui victum inde quærebat, percusserit vel occiderit, nam licet alioqui operæ percussi, aut occisi præsentes, & futuræ soleant æstimari. l. ex hac. ff. si quadrup. paup. feciss. dicat. piscatoris tamen, aut venatoris percussi operæ minimè æstimabuntur, vt omnino incertæ. facit ad hoc textus in §. illud quæsitum. Institut. de rerum diuisio. Sed Iurisconsulti locus in dicto §. planè, ita accipiendus est, vt obtineat in littoribus & fluminibus, vbi piscatio certa non est, sed admodum rara, & incerta, quod plerumque contingere solet: siquidem piscatores hac ratione sæpius eluduntur, quàm capiant. At vbi piscatio, aut venatio vberrima & optima est, ac certissima, quæ fallere non solet, profectò tunc amissio captus piscium, propinquum est interesse & probabile: vnde æstimari debet. l. ait lex. in fine. ff. ad legem Aquiliam. cum l. sequenti. sicuti eleganter explicat Carolus Molinæus, in l. vnica. C. de sententia. quæ pro eo quod interest. numero octuagesimoquarto. quo fit, vt impeditus piscari, aut venari ab eo, qui iure impedire non potuit, agere valeat non tantùm ad retia rupta, eorumque æstimationem: sed & ad æstimationem piscaturæ, quæ iuxta tempus & locum certa imminebat.

Quin & præter hanc æstimationem potest & altera in his piscationibus & venatio nibus constitui æstimatio, si piscator aut venator certum quotidie lucrum habeat ex pacto, quod cum altero pepigerit, vel ei det centum pro cuiuslibet diei piscatura. Etenim ex hac pactione, piscator habere debet pro cuiuslibet diei piscatura centum, & ea certissima, siue piscatio vberrima sit, siue sterilis, textus singularis in l. si iactum retis. ff. de actio. empt. quo in loco Iurisconsultus illum approbat contractum, quo iactus retis emitur, quicunque is futurus sit. Idcircò inibi est etiam responsum, quòd si piscator præmissa conuentione inita nolit remittere, emptor poterit aduersus eum agere ad æstimationem, atque æstimabitur incertum illius iactus, id est, alea illa, quæ in venditionem deducta fuit, quod & Bartolus tradit in l. cotem. §. qui maximos. secunda columna. ff. de public. facit textus in l. nec emptio. ff. de contra. emptione. Nec ex Iurisconsulto intelligas, incertam esse huius rei æstimationem, sed esse æstimandam aleam illam, & iactum retis, qui ob varium successum & dubium, incertum quid dicitur à Iurisconsulto. Hinc & illud constat in prædictæ l. exemplo, emptorem posse agere contra venditorem ad iactum retis, vel ad eius æstimationem, vt modò diximus, etiam si maior sit ęstimatio, quàm precium conuentum: nam id plerumque euenire poterit, atque eadem ratione deducitur, posse venditorem impeditum iactum retis mittere, agere aduersus impedientem non tantùm ad precium conuentum, sed etiam ad illam æstimationem iactus retis, quam emptori soluere coactus venditor fuerit. Ex quibus tandem apparet defendi posse opinionem Ioannis à Medina, cuius paulò antè mentionem fecimus. Inde etiam probatur, piscatoris & venatoris percussi, aut occisi, operas æstimandas fore, & posse iustissimè æstimari: quidquid præcitati Doctores voluerint. Sic etiam patet error illius, qui Panormitano scholia adiecit, in dicto capitulo, commissum. dum scripsit: impedientem aliquem piscari, vel retia piscatoris rumpentem, non teneri ecclesiæ ad æstimationem eius, quod ex piscatura decimæ ratione poterat competere. Etenim falsa est hæc opinio, quia & ipsi piscatori, aut venatori restituenda est æstimatio piscaturæ arbitrio boni viri, & huius æstimationis pars decima Ecclesiæ debetur, vbi ex piscationibus & venationibus decima soluitur.

Postremò est hac in re animaduertendum ad textum, in dicto §. illud quæsitum. Instit. de rerum diui. quo responsum est, feram ab aliquo venatore, etiam letali, secundum Theophilum, vulnere, non aliter effici vulnerantis, quàm si ab eo capta fuerit: & ideò si ea vulnerata fugiens per alium capta sit, ipsius capientis fieri. probatur hoc & in l. naturalem. §. illud. ff. de acquirendo rerum dom. notat Bart. in l. quo minus. quæstione quinta. ff. de fluminibus. & idem erit in fera per retia, & instrumenta venatoris illaqueata: nam si per alium, quàm apponentem retia, fuerit capta ex ipsis laqueis, eius efficitur, non illius, qui rete posuit. Regia l. 20. titulo 28. part. tertia. quæ quidem constitutio addit in aliquot huius regni locis contrarium seruari, vt sit ipsius feram percutientis, aut illaqueantis venationis instrumento, quod fori lex expressim aperit & refert libro tertio, titulo quarto, l. 17. hanc item opinionem, vt fera sit percutientis, seruari consuetudine, testatur gloss. in dicta l. naturalem. §. illud. Nam cùm in hac specie minimè tractetur de pœna constituenda, etiam in foro conscientiæ & animæ iudicio, erit seruandum id, quod per leges humanas vel consuetudines legitimè præscriptas, fuerit statutum.

Secunda proponitur in hoc venationis tractatu conclusio. Venatio & piscatio ferarum & piscium, qui priuatim alicuius proprij sint, adeò natura rei prohibentur, vt non secùs ad restitutionem venatores, piscatoresque teneantur, quàm si domesticum, & mite alicuius animal capiant. Probatur hæc conclusio ratione iustitiæ commutatiuæ, à qua deducitur obligatio restituendi ex causa acceptionis iniquæ, quæ processit in damnum & iniuriam proximi, cuius propria res capitur & aufertur. Vnde & in hoc casu potest dominus aduersus venatorem agere actione furti. §. Gallinarum. Institut. de rerum diuisio. l. Pomponius scribit. §. idem Pomponius. ff. famil. herciscun. l. vsumfructuarium. ff. de vsufruct. quæ quidem Iurisconsultorum responsa hanc conclusionem & illationem præmittunt, sed & ipse aliquot ex hac assertione deducam, quò facilius percipiatur eius intellectus.

Primùm, hinc infertur, venatorem teneri ad restitutionem animalium, quæ quis priuatim inclusa viuarijs, leporarijs, piscinis, aut stagnis habebat, etiamsi ab his locis animalia hæc exire soleant, modò habeant consuetudinem eundi & redeundi: cùm isthæc animalia non habeant libertatem omnino exeundi loca septa, saltem possit dominus exitum impedire facilimè, occlusis viuarijs. Idem erit in apibus priuato alueo inclusis, & de ceruis priuatæ syluæ muro circundatæ. Constatq́ue hoc corollarium in l. tertia. §. item feras. ff. de acquirenda possessio. & in dicto §. feræ. cum sequentibus. & in l. 21. titul. §. 28. parti. tertia. Procedit tamen quando hæc viuaria, leporaria, piscinæ, & stagna facta fuerint priuata hominum opera, quòd si ab ipsis animalibus naturaliter facta fuerunt absque industria priuatorum, secùs erit. ex §. apium. Instit. de rerum diuisio.

Secundò hinc colligitur, horum animalium restitutionem faciendam esse eorum priuato domino, etiam si capta fuerint extra locum illum, quo includuntur, modò non amiserint eundi & redeundi consuetudinem. Adhuc enim propria sunt illius, qui ea incluserit, quòd expressim in conscientiæ iudicio adnotauit Ioannes à Medina, dicta quæstione duodecima. & probatur in locis modò citatis, quamuis venator nulla arte, nec industria vsus fuerit ad deducenda illa animalia extra septa, & loca quibus includuntur, in locum sanè publicum. At in casu primæ conclusionis venator etiam arte, & industria educens feras, & animalia extra locum prohibitum, non tenetur ad restitutionem animalium, licet possit quandoque dici, eum obligari ad damni ex hac venatione illati compensationem, iuxta ea, quæ tradidimus septimo prioris conclusionis corollario. ad nihilum autem teneretur venator, qui feras & animalia extra locum vetitum, absque vlla eius fraude digressa caperet & occideret, quod superiùs satis probatum est.

Tertiò, ex hoc manifesti iuris est, quòd si quis arte & fraude columbas deducat ab alterius columbario, adque proprium attrahat, tenebitur is ad columbarum restitutionem, etiam in animæ iudicio. Eritque in foro iudiciali puniendus, secundum ea, quæ hac de re notauit Cæpola de seruit. rusti. prædio. c. de columbario. & c. de venatione.

Quartò, planè constat ex secunda conclusione ratio, quare prohibeantur venatores, & alij quicunque, balistis, similibúsue instrumentis vti ad occidendas columbas, quæ in priuatis columbarijs nutriuntur, quod Cæpola tradit in d. c. de columbarijs. Guido Papæ, quæstio. 218. Regia lex 22. facit ad idem. tit. 28. part. 3. permissum tamen est quibuscunque, vt certo quodam spacio loci à columbarijs remoti columbas occidere possint, idq́ue spacium iuxta decretum supremi Senatus vnius leucæ limitibus definitum est.

His verò quæ diximus, partim refragatur text. singularis in l. tertia. §. item feras. ff. de acquirenda possess. quo in loco Iurisconsultus respondit, animalia in clusa viuarijs, & columbarijs priuatis, pisces item in piscinam congregatos à domino fundi possideri: non sic pisces inclusos in stagnis, nec feras in saltibus circumseptis degentes & euagantes: nam hæ à domino fundi minimè possidentur. Ecce igitur qualiter non omnino par ius sit in saltibus circumseptis, & stagnis, quod in viuarijs, piscinis, & columbarijs, atque ideò cùm inter hæc ratio differentiæ à Iurisconsulto constituatur, patet in his non esse hanc secundam conclusionem omnino constituendam. Huic autem obiectioni primùm respondetur, quo ad dominium, non esse discrimen vllum inter stagna & saltus, piscinas & viuaria, modò saltus & stagna, vtcunque longissimi spacij sint, manu hominum, & priuata industria fuerint circumsepta & fabrefacta: hancq́ue sententiam olim Salmanticæ publicè veram esse probare conatus fuit, tametsi quo ad possessionem piscium, & ferarum in particulari, distinctio Iurisconsulti mihi maximè placeat: hancque arbitror esse illius responsi veram interpretationem, quam deduxi ab Accursio ibi, quem sequuntur Angel. Imol. Alex. & Doctor. communiter, & præ cæteris Vincenti. Hercul. in §. Nerua filius. nu. 2. eiusdem l. 3. sed licet quo ad possessionem manifesta sit, ac certissima Iurisconsulti & Interpretum differentia: eaq́ue ex litera illius responsi expressim constet, tamen adhuc, & quo ad dominium eandem esse differentiam admittendam à priori discedens sententia nunc opinor, propter rationem, qua Iurisconsultus, eiusque interpretes vtuntur. ea enim, quòd pisces stagnorum, & feræ in saltibus circumseptis enutritæ, libertati naturali relictæ sint, quæ quidem ratio probat hos pisces, hasq́ue feras nondum in vllius dominium transisse, donec per occupationem capiantur. oportet tamen, cùm discrimen constitutum sit à Iurisconsulto inter viuaria, & saltus, etiam circumseptos, piscinam & stagna, diligenter perpendere harum dictionum proprietatem, secundum quam Iurisconsulti responsum accipiendum est. Viuaria quidem dicuntur loci, quibus vel aues, vel pisces, vel feræ continentur ad victum humanum, hominum quidem industria animalibus in ea loca immissis, vt nutriantur, aliaque progenerent ad mensuram delitias, ex l. vsufructuarius venari. §. viuarijs. ff. de vsufructuarijs. Plin. libr. nono, capitulo quinquagesimoquarto, & lib. 8. cap. 52. dicuntur etiam viuaria apud Columellam, lib. 8. cap. 1. loci, vbi nemoribus clausis pecudes syluestres custodiuntur. Stagna dicuntur, quòd temporalem continent aquam inibi stagnantem, quæ plerumque hyeme cogitur, nec fluit, nec refluit. l. 1. ff. vt in flumi. publi. nauig. lic. Piscina verò est ea, in quam pisces humana industria mittuntur, vt ibidem nutriantur. Igitur quo ad dominium & possessionem pisces piscinarum, & feræ viuariorum, pertinent ad dominum fundi, cui piscina & viuaria accedunt. At pisces stagnorum, & feræ in nemoribus circumseptis euagantes, non sunt ipsius domini, nec quo ad possessionem, nec quo ad dominium, quoties saltus, vel stagna natura loci, arborum densitate, aut rupibus circumsepta sunt. Quòd si fuerint circumsepta nemora ipsa, & stagna, opera & industria hominum, tunc idem erit, ac si pisces & feræ nihilominus relictæ sint in naturali libertate. Sed si hominum opera ita sint animalia circumsepta, vt naturalis libertas earum ex hoc impedita sit, profectò non video, qua ratione hæc ad agri dominum non pertineant. Nisi velis ad literam obseruare Iurisconsulti responsum in dicto §. item feras. cuius hæc sunt pulchra verba. Item feras bestias, quas viuarijs incluserimus, & pisces, quos in piscinam coniecerimus, à nobis possideri. Sed eos pisces, qui in stagno sunt, aut feras, quæ in syluis circumseptis euagentur, à nobis non possideri, quoniam relictę sint in libertate naturali: alioqui etiam si quis syluam emerit, videri eum omnes feras possidere, quod falsum est. Hæc Iurisconsultus. Qui coniectionem piscium in piscinam, & conclusionem ferarum in viuaria hominum industria, & opera facta, ne feræ vagari possint, exigit, vt earum possessio fundi domino competat, & acquisita sit.

SVMMARIVM.

- 1 Princeps superiorem minimè recognoscens, ius habet indicendi bellum.
- 2 Iustum bellum non tantùm dicitur ex auctoritate indicentis, sed & causa.
- 3 Iustum bellum est, quod fit ad defensionem, vel vindictam, vel punitionem.
- 4 Rebellio est iusta causa gerendi bellum, & inibi traduntur aliæ iustæ belli causæ.
- 5 Jmperator, an sit totius mundi dominus, etiam quo ad protectionem? quo in loco quæstio latissimè disputatur.
- 6 Potestas spiritualis, in quo à temporali differat.
- 7 Summus Pontifex an habeatur temporalem iurisdictionem, in actu, vel in habitu.
- 8 Jntellectus Bart. in l. 1. §. per hanc. ff. de rei vend. & ibi dominiorum distinctio.
- 9 Reges Hispaniarum immunes sunt, & liberi à Cæsarum imperio.

§. NONVS.

DEcimoquintò potissimum à principali regula procedit disputatio de restitutione rerum, quæ à militibus bello capiuntur: quæ necessariò illam præmittit, quòd sit bellum iustum, & quæ ad belli iustitiam requirantur. Nec tamen hîc de bello ita longè tractabimus, vt videamur ex professo rem istam tractandam, & examinandam assumpsisse: sed obiter quæ iustitiam belli attinent, compendio quodam expediemus. Igitur præcipuè ad belli iustitiam primò necessaria est auctoritas principis, qui bellum indicere possit. Priuatus etenim, qui superiorem habet, apud quem possit iniuriarum agere, resq́ue proprias ab alio captas exigere, bellum gerere nequit, præsertim quòd principi, cuius imperio subditus est, iniuriam facit, si eo inuito, vel absque eius auctoritate bellum alteri indixerit. Habet autem ius indicendi bellum Princeps, qui superiorem neminem habet in eius principatu, secundum Augustinum libro 22. contra Faustum, capit. 74. capitul. quid culpatur. 23. quæstione prima. Isidorus libro decimooctauo Etymologiarum. & capitulo primo, vigesimatertia quæstione secunda. l. hostes. ff. de capti. & postlimi. reuers. l. hostes. ff. de verborum significatione. item adnotarunt Diuus Thomas & Caieta. secunda secundæ, quæstione quadragesima, articulo primo. Innocentius in capitulo, olim. in primo de restitutione spoliato. idem & post alios Panormita. in capitulo, sicut. de iureiurand. numero septimo. gloss. & ibi Docto. in summa 23. quæstio. 2. Barto. in d. l. hostes. nume. 14. ff. de capt. & est communis opinio apud eos, qui hanc materiam tractauere. ac deducitur ex traditis per Adrian. in 4. senten. tract. de restit. cap. aggredior casus speciales. & Flor. 3. part. titu. 4. c. 1. §. 9. Syluest. in verb. bellum. primo. quæst. 1. Caieta. in 2. tomo opuscul. quæst. vlti. Maior. in 4. sentent. distin. 15. quæst. 20. Alfon. à Cast. lib. 2. de iusta hæret. punit. c. 14. Cardi. à Turre cremata in d. c. quid culpatur. Ioan. Andr. & Doct. in c. 1. de homicid. lib. 6. Ioan. Lignianus in tract. de bello. c. 13. glos. Bartol. 2. col. & post eum Iuniores in l. ex hoc iure. ff. de iustit. & iure. Oldrad. consil. 70. Ioan. Eckius Homilia vlti. Dominicæ tertiæ post Epiphaniam, ex quibus frequentiori eorum sententia ad iustitiam belli non tantùm est necessaria auctoritas eius, qui potest bellum indicere, sed & iusta in dicendi belli causa: & præterea recta bellantium, & indicentium bellum intentio, vt sanè fiat, & bellum geratur animo propulsandi iniuriam à Republica, eidemque irrogatam vindicandi. Sed quia hæc vltima causa non pertinet ad restitutionem captorum in bello, cùm, etsi desit recta bellantium intentio, nihilominus capta in bello alioqui iusto, & indicto ab eo, qui indicere potuit, non ex hoc sunt restituenda: quod in specie notant Adrian. in d. c. aggredior. Caieta. dicta quæst. 40. articu. 1. ad fin. Maior. in dicta quæstio. 20. versic. istis notatis. Syluest. in verb. bellum. quæst. 1. & Ioan. Eckius in distinct. homilia vlt. colum. 4. siquidem restitutionis obligatio nunquam oritur à praua capientis intentione, auctore Thom. 2. 2. q. 66. arg. 8. versicu. ad primum. alias iustas belli causas persequemur, præter eam quæ semper ad iustitiam belli publici necessaria est, auctoritas scilicet principis.

Inter alias belli causas, quę iustissimę censeri solent, illa est omnium probatissima, & ad quam ferè omnes, quæ tradi consueuere, referri possunt, quòd bellum fiat ad defensionem Reipublicæ, ne ea à Tyranno per vim opprimatur: item ad defensionem proprij imperij, & prouinciarum ad id pertinentium, quasi fiat ad defensionem personarum, & rerum. d. cap. olim. in primo. de restitu. spoliat. l. vt vim. ff. de iusti. & iure. c. 2. de homicid. l. furem. ff. ad leg. Cornel. de sicarijs. l. itaque. ff. ad legem Aquil. l. 3. tit. 8. part. 7. atque hanc esse iustam belli causam fatentur Thomas & præcitati Doct. qui & idem esse censent, quoties bellum geritur ad vindicandam iniuriam iniquissimè illatam. quorum sententia probatur auctoritate Augustini. lib. 5. quæstio. 10. super Iosue. iusta, inquit, bella solent diffiniri, quæ vlciscuntur iniurias. ad idem facit, quod scribit post Amazonem gl. in l. nullus. C. de Iudæ. asseuerans, etiam priuatum posse iniuriam sibi factam vlcisci propria autoritate, quoties ei permissum non est, nec suppetit facultas vocandi offensorem ad iudicium, vt per iudicem is cogatur iniuriam compensare, & satisfacere iniuriam passo. cuius gl. meminere Felin. in d. c. 2. de homicid. Panor. in cap. 1. de iudic. numero 33. Alexan. & Ias. in l. miles. §. qui iudicati. ff. de re iudica. tametsi in priuato Azo in summa eam opinionem intelligat veram esse, modò vindicta fiat absque occisione, & percussione offensoris, quod quidem moderamen in principe, qui superiorem non habet, minimè procedit. His accedit gl. in c. iusgentium. 1. dist. cuius ipse mentionem feci in lib. 1. Variar. resol. c. 1. ad fi. ex quib. constant duæ causæ iustæ ad bellum indicendum. Etenim bellum iustum, vel est defensiuum, vel vindicatiuum. Defensiuum verò, etiam priuatis licet absque auctoritate superioris, vel principis, cùm ad defensionem ipsa Iuris naturalis lex auctoritatem præstet. d. l. vt vim. qua ratione hęc defensionis causa maximè iustificat bellum publicum, quodq́ue publica auctoritate fit: tametsi itidem & absque ea ex legis naturalis auctoritate possit bellum publicum ad defensionem geri: quod satis manifestum est.

Tertia proponitur belli causa, contumacia seu rebellio iniquè recusantis Imperium, cùm subditi aduersus Principem insurgunt, nec volunt ei obedire, etsi fuerint ab illo sæpè admoniti. hæc probatur, quia grauis iniuria Deo, & principi fit, si eius Imperio subditi resistant. ad Rom. cap. 13. itaque inquit Paulus, qui resistit potestati, Dei ordinationi resistit. Sic Dauid rex bellum mouit aduersus Seba filium Bochri, propterea quòd populum solicitauit, vt à Dauide Rege ad ipsum deficeret. 2. Regum capi. 20. vnde & August. d. lib. 22. contra Faustum, cap. 74. ait, aduersus violentiam resistentium, siue Deo, siue aliquo legitimo Imperio iubente, gerenda ipsa bella suscipiuntur à bonis: cùm in eo rerum humanarum ordine inueniuntur, vbi eos vel iubere aliquid tale, vel in talibus obedire iustè ipse ordo constringit, capit. quid culpatur. 23. quæst. 1. idem Augusti. quæstio. 10. super Iosue. libro 6. quæstio. inquit, Iusta bella solent definiri, quæ vlciscuntur iniurias. sic gens, vel ciuitas plectenda est, quæ vel vindicare neglexerit, quod à suis improbè factum est, vel reddere, quod per iniuriam ablatum est. capit. dominus. 23. quæstio. 2. Hoc ipsum constat ex Aristote. libr. 7. Polit. capit. 14. ad fin. vbi bellum iustum esse censet, vt in seruitutem redigantur, quos seruire oportet, & vt his, qui seruitute digni sunt, legitimè dominetur. Idem Aristot. dixerat 1. polit. cap. 5. ex nostris, Innocent. communiter receptus in dict. cap. olim. in 1. de restitut. spoliat. hanc esse iustam belli causam opinantur, tametsi existimet potius esse exequutionem iurisdictionis, & punitionem rebellium in hoc casu, quàm bellum, & ideò captos in eo non effici seruos capientium, quod maximè est obseruandum. Nam & idem optimè adnotauit Ioan. à Terra Rubea in tract. contra rebelles. 3. part. articu. 10. conclusi. 13. qui hanc tertiam iustam belli causam etiam tradit ex l. amissione. §. qui deficiunt. ff. de capi. diminut. l. si quis ingenuam. §. in ciuilibus. ff. de captiuis.

Quarta causa huc referri poterit, cùm bellum iustissimè indicitur ad repetendas res, quę per violentiam ab hoste detinentur, & hęc constat ex Augustino in præcitatis locis, & 2. Reg. cap. 2. vbi Dauid mortuo Saule bellum gessit contra Isboseth filium Saulis, qui occupare nitebatur regnum Israël, quod Dominus per Samuelem Prophetam tradiderat Dauidi. Suntq́ue passim hac de re innumera exempla, cùm apud Fideles, tum apud Ethnicos, qui bella acriter gessere ad repetendas proprias res, quas alioqui repetere absque Iure ciuili minimè potuissent Arma, inquit apud Lucanum Cæsar, tenenti omnia dat, qui iusta negat. Vnde & hæc causa ad præcedentes pertinet, cùm sit vindicatio iniuriæ ex eo illatæ, quòd res propriæ inuito domino detineantur.

Quinta etiam ex ratione iniuriæ illatæ traditur iusta belli causa, cùm quis alium impedit, ne per aliquam prouinciam transeat, etiam propriam impedientis, modò transitus ille innoxius futurus sit. Etenim licitum est, tunc bellum impedienti mouere. Nam cùm transitus innoxius, qui Iure humanæ societatis debetur, negatus fuerit iustè, neganti bellum infertur.

Quam quidem causam probat Historia sacra Numerorum. c. 21. quo in loco scriptum est, filios Israël pugnasse contra Seon & Og Reges Amorreorum, præterea quòd illis permittere noluerunt transitum innoxium in terram sibi à Deo promissam: qua de re diuus Augustinus libro quart. Quæstionum c. 44. super Numeros inquit, Notandum est sanè, quemadmodum iusta bella gerebantur, innoxius enim transitus negabatur, qui Iure humanæ societatis æquissimo patere debebat. refertur à Gratiano in cap. vltim. 23. quæstion. 2. tradit Ioan. Lup. quinta parte de regno Nauarræ. §. 3. Bartol. in l. 1. C. de Paganis. Iason in l. ex hoc iure. 2. colum. ff. de iusti. & iur. Albertinus in Rubr. de hæret. in sexto. q. 8. nume. 12. ad has ferè causas plures aliæ reducuntur, quas præcitati Doctor. & præsertim doctissimus Alfonsus à Castro in dict. libr. secundo, cap. 14. diligenter congessere.

Hinc denique obseruandum est, quid de represalijs, vt vulgari dictione vtar, iure respondendum sit. Nam summus Pontifex in c. 1. de iniur. libr. 6. eas non omninò licitas esse insinuat, dum asseuerat à Iure naturali, & diuino aliquantulum dissidere, prius tamen illud præfari oportet, apud veteres morem ac legem fuisse vetustissimam quidem, quia sancitum erat in hunc sanè modum, si quis violenta morte obierit, pro hoc gentilibus & cognatis androlepsiæ sunto, quo ad iudicium sceleris, pœnasq́ue subierint, vel necis auctores dediderint. Androlepsia verò ad tres vsque, nec eo amplius esto. huius legis meminit Demosthenes in oratione aduersus Aristocratem: qui sensit, Androlepsiam istam lege permissam esse contra eos, apud quos cædes facta fuerat. Iulius verò Pollux, eam permissam fuisse scribit contra eos, qui homicidam profugum susceperint, nec eum petentibus dederint, nec ad criminis pœnam, nec ad vindictam, nec ipsi iustè punierint: vnde moris antiquissimi fuit, vt qui homicidium perpetrassent, si cùm in exteram vrbem profugissent, ad pœnam expostulati non dederentur his, ad quos facinus admissum, eiusq́ue vltio pertinebat, vt permitteretur iniuriam passis pignerandi potestas, quam Androlepsiam Græci vocant. meminit huiusce rei Budæus in annotationibus ad l. aut facta. §. euentus. ff. de pœn. quo in loco scribit: quas vulgò barbarè dicimus represalias, Latinè dici posse pignerationes, quemadmodum & eas appellat summus Pontifex in dict. cap. 1. de iniurijs. in 6. vel Clarigationes, vt visum est Hermolao. Ad hunc etenim modum represaliæ quotidie permittuntur, vt si qua ex gente latrones, aut piratæ, vel quicunque alij, homicidia, rapinas aliáue scelera perpetrauerint, iniuriam damnúmue intulerint, nec iniuriam damnúmue passi potuerint eius obtinere vindictam, aut iustitiam consequi apud eam Rempublicam, cui scelerum auctores subijciuntur, & quę eos susceperit, tunc liceat iniuriam passis pignerationibus vti aduersus illius Reipublicæ homines, cuius moris iustitia communi omnium consensu deducitur ab auctoritate Augustin. q. 10. super Iosue. quem Gratianus retulit in dict. capit. dominus. 23. q. 2. eiusdem & nos paulò antè meminimus. is enim inquit, sic gens, vel ciuitas plectenda est, quæ vindicare neglexerit, quod à suis improbè factum est. idem Regia l. 4. tit. 7. part. 5. vnde pignorationes istæ licitæ censentur, iuxta quorundam opinionem, quam latè examinarunt Anchara. Dominic. Francis. & Iacobus de Canibus in relectione c. 1. de iniur. in 6. Bart. in tracta. de represalijs. Bal. & Salyc. in Authen. omninò. C. de actio. & obligat. Innocen. in c. olim. de resti. spol. Iacob. de Bellouisu in Authent. vt non fiant pignorationes, Syluest. verb. represaliæ, quorum rationibus latè perpensis, præsertim his, quæ latiùs cæteris Iacobus de Canibus tradit, ego censeo, non aliter represalias licitas fore, quàm eo modo, quo bellum licitum Iure naturali, & diuino, atque humano censetur. Nam à iustitia belli ad represaliarum ius argumentantur ferè omnes, & maximè auctoritate diui Augustini vtuntur. vnde omninò requiritur auctoritas eius principis, qui bellum indicere potest: & præterea causa illa, quæ secundum Augustinum, iustum bellum efficere solet, nempe, quòd illa Respublica, aduersus quam inducuntur pignerationes istæ, neglexerit vindicare, quod à suis improbè factum fuerit.

Hinc ni fallor, manifestum est, quòd plerique hanc quæstionem disputantes probare conantur: nempe represalias istas, seu clarigationes non esse licitas, quo ad ostensionem personarum innocentum, & qui nullam culpam damni illati contraxerunt, quasi permissum sit, alium pro culpa alterius puniri in rebus, non tamen in personis, quod alibi à nobis disputatum est. etenim, cùm istæ pignerationes ad similitudinem iusti belli ex Augustino permittantur: sicuti in bello iusto non licet principali intentione, & opere, innocentes occidere: fœminas inquam, nec infantes: licet tamen per accidens, scilicet cùm aliquod oppidum machinis, ignibus, & tormentis concutitur: id siquidem natura belli dictat, cùm aliter geri non possit, sic in his clarigationib. publica & iusta in dictis auctoritate non licet principali intentione personas innocentes offendere eos occidendo aut percutiendo, quamuis liceat bona eorum capere: permittit tamen conditio rei, quod ex accidenti occidantur & percutiantur innocentes: siquidem aliter pignerationes legitimè indictæ non possint per milites exerceri, nec per eos qui ius publicum pignerandi habent: quia innocentes se & sua defendunt, vel ciuitas, quæ causa pignerationis impetitur, aliter capi non potest, hanc sanè opinor esse huius controuersiæ breuem resolutionem: cætera possunt à præcitatis auctoribus longiùs peti.

Cæterùm non est hîc prætermittendum, an Imperator Christianorum, iure valeat bellum indicere infidelibus, ex eo, quòd eidem totius orbis domino, & omnium in profanis, & temporalibus principi, parere recusant: obedientiam, quam ei præstare, & exhibere tenentur, perfidè negantes: vel ex eo, quòd infideles idola colant, aut contra legem naturæ multa scelera committant, vel religioni Christianæ aduersentur? cuius quæstionis examini prænotanda est vera, ni fallor, etiamsi maximè sit controuersa conclusio.

Imperator vtcunque sit legitimè electus, & per summum Pontificem confirmationis corona insignitus, nec quo ad dominium, nec quo ad iurisdictionem, aut protectionem, totius orbis dominus est, sed eius tantùm partis, quæ Romano subdita fuit Imperio: probatur hæc conclusionis ipsius Iuris humani, ac Cæsarei responsis. primo in l. mercatores. C. de commer. & mercator. dum inquit Cæsar, tam Imperio nostro quam Persarum Regi subiectos, quo in loco fatetur Imperator, Regem Persarum non esse subditum Romano Imperatori, & habere eum sibi subiectos homines, qui Imperio Romano minimè subiecti forent. ad idem l. 2. C. de vet. iure enuclean. l. 1. C. de off. præf. præt. Afri. & l. postliminium. in princ. ff. de captiuis. ibi, inter nos, & omnes liberos populos, regesq́ue moribus, & legibus constitutum, vbi mentio sit populorum, qui liberi essent ab Imperio Romano. Liberi autem hi dicuntur, qui nullius alterius potestati subiecti sunt: atque ita in ea specie populus liber is dicitur, qui subditus non est Romanæ ditioni. l. non dubito. ff. de capt. & postlimin. reuer. vt hinc manifestè pateat error eorum, qui dicta Iurisconsultorum responsa ad factum, non ad ius retulere: quasi voluerint Iurisconsulti libertatem illam Persarum à Romano Imperio iniustissimam fuisse, & de facto potius quàm de iure obtinuisse. Nam legumlatores nunquam de facto, sed de iure respondere consueuerunt. l. mora. in prin. de vsur. gl. in c. consultationi. de temp. ordi. nec licet profectò ita temerariè legum verba interpretari, vt ea ad vim, & iniuriam potius quàm ad ius referantur, vnde responsionem istam DD. interpretationem, opinor satis futilem, & leuem esse.

Secundò probatur eadem conclusio in l. 1. C. de summa Trini. l. omnibus. ff. ad Treb. l. vltim. C. de ædif. priua. quibus in locis quoties mentio fit Imperatoriæ & Romanę iurisdictionis, relatio dirigitur & tendit in eos, qui sub Romano Imperio sunt. Quasi expressim inibi concessum sit, esse in orbe innumeras nationes, quæ liberæ sint à Romanorum & Cæsarum Imperio, & iurisdictione, protectionéue.

Tertiò, vt alia omittam, paucis enim huius conclusionis veritas constat, licet longè, lateq́ue fuerit à quibusdam disputata, multis ad hanc controuersiam adductis, quæ vel parum vrgeant, vel falsa sint, perstringam fortiùs huius assertionis probationem. Etenim si Imperator quo ad iurisdictionem dominus est totius, & vniuersi orbis, id non alia ratione contingit, quàm quòd hęc potestas à natura ipsa, vel lege diuina, aut humana, vel à Christi vicario, maximoque Pontifice tradita fuerit. nullum autem ius ex his, Cæsari, aut Imperatori vniuersi orbis iurisdictionem tribuit: igitur Imperator non est totius orbis dominus. Consequens satis euidenter constat. Maior verò patet, quia principibus non potest alio iure competere in inferiores Imperium, quàm aliquo ex superiùs nominatis. Nec enim hîc de populorum consensu tractamus, cùm de eo minimè appareat, nec natura ipsa possit ab vniuersi orbis populis præstari: & præterea, quia res est satis nota, absque vlla probatione, quòd populus liber possit Principem sibi eligere, & constituere, cui se ipsum submittat, minor verò probationis & collectionis pars sequentibus instruitur. Natura siquidem ipsa institutum non est, quòd vniuersus orbis vni Principi subditus sit, quod à rei difficultate deducitur. autor enim est Aristoteles lib. 7. Politicorum, c. 4. difficile esse, & fieri non posse, vt præclaris legibus regatur nimium celebris ciuitas, numerus, inquit, immensus, nec descriptione vlla, nec ordine contineri potest. Quòd si ciuitatem ciuium multitudine frequentem existimat Aristoteles difficilimè administrari posse naturali ratione, multo profectò difficilius vniuersus orbis ab vno Rectore & Principe, regi poterit.

Præterea, si à natura institutum foret, vniuersi orbis vnum esse Principem, aliquando ab initio mundi ab vno Principe fuisset vniuersus orbis rectus, & administratus, quod nunquam contigit: id etenim quod à natura institutum est in iure, præsertim adeò frequenti, etiam si quandoque ex hominum malitia, & hominum vitio infringatur, & violetur, alicubi tamen & quandoque sicut lumine naturali cognitum est, ita & eadem lege seruatum extat.

Ad idem facit insignis diui Hieronymi locus, qui solet ad probationem contrariæ opinionis induci, ex Epistola ad rusticum monachum de Viuendi forma. c. in apibus. 7. q. 1. & est locus is primo Epistolarum Tomo in hæc verba: In apibus princeps vnus est, & Grues vnam sequuntur ordine literato: Imperator vnus, iudex vnus prouinciæ. Sic etenim legitur apud Gratianum. At apud ipsum Hieronymum ita scriptum est, In apib. principes sunt, grues vnam sequuntur ordine literato, etc. Nam etsi naturæ consonum sit, quòd cuiuslibet familiæ, & cuiuslibet Reipublicæ vnum caput constituatur, sitq́ue vnus rector, non tamen ita conuenit rationi naturali, quòd omnium familiarum, omnium ciuitatum & rerumpublicarum vnus sit princeps. Nec enim omnium apum vnus & idem est rex, nec omnes mundi grues vnam sequuntur. Vnde palàm est Diui Hieronymi locum huic opinioni, quam probamus, omninò suffragari, & temerè pro contraria parte adduci. His accedit, quòd si naturali iure totius vniuersi orbis vnus esset princeps, huic tenerentur omnes lege naturæ subesse, & obedire, nec posset quisquam ab eius Imperio liber esse vlla temporis etiam longissimi præscriptione, nec vlla ex alia causa, quæ ab ipso Iure naturali non procederet, & quæ ipsi Iuri naturali derogaret, cùm Iura naturalia immutabilia sint. Et tamen sunt in orbe Principes, qui Imperatori, & Cæsari vtcunque maximo non submittantur, imò iustissimè ab eo immunes, & liberi sunt, quod statim probabitur: ergo Iure naturali, & ab ipsa natura non est Imperatori concessa totius orbis iurisdictio, nec conueniens foret, vt eam vnus princeps haberet ob difficilimam Reipublicæ administrationem.

Ex diuino iure plura testimonia ab his, qui tenuerunt contrariam sententiam, citantur, quibus minimè probatur ea opinio. & primò, dum Lucæ 22. scriptum est: Ecce duo glagij. hîc etenim non significatur, quòd vnus Princeps, & sic Imperator sit à Deo vniuerso orbi in temporalibus constitutus, sed quòd sint duæ potestates in orbe: vna spiritualis, altera temporalis, sicuti & Genesis 1. fecit Deus duo luminaria magna, luminare maius, & luminare minus. Quem locum Romanus Pontifex in capit. solitæ. de maiorit. & obed. rem istam pertractans ita interpretatur, vt eam Dei institutionem referat ad duas dignitates: Pontificalem quidem & Regalem, id est, spiritualem potestatem, & temporalem, quod satis ibidem exponitur. Nec temporalem potestatem expressit Pontifex sub nomine Imperatoris, sed Regis: non quòd sit æqualis potestas regia potestati Imperatoriæ: nam Imperator dignitate regem præcellit, sed quia & Rex potest habere eandem temporalem potestatem, sicut Imperator. Idem probat Romanus Pontifex eleganter, dum in eodem capite scribit, Imperatorem potestatem temporalem, & præcellentem habere, ac in ea præcellere illos duntaxat, qui ab eo suscipiunt temporalia. igitur est Pontificis summi auctoritas, quæ probat Imperatorem non esse totius, & vniuersi orbis monarcham.

Secundò adducitur ex lege diuina locus capit. 2. Lucæ, Exijt, inquit, edictum à Cæsare Augusto, vt describeretur vniuersus orbis: à quo conantur colligere partis contrariæ defensores, Cæsarem Augustum lege diuina habuisse principatum in vniuersum orbem, sed quantum valeat isthæc collectio, ipsi viderint. Ego verò non arbitror inibi probari eorum sententiam, quia Euangelista historiam refert verissimam quidem, & quod eo anno contigit, enarrauit: non tamen refert dominum Redemptorem humani generis Iesum Christum edictum illud auctoritate diuina stabilisse. Præsertim, quòd etsi edictum illud diuina auctoritate probaretur, non exijt in vniuersum orbem, quemadmodum falsò argumentantur quidam, sed in vniuersum orbem Romanum, & in eam orbis partem, quæ Romano Imperio suberat: siquidem certissimum est, edictum illud in Persas, Parthos, & Indos minimè exisse, cùm hi tunc dictionis Romanæ non forent. Eadem ratione interpretatio constat ad legem, deprecatio. ff. ad l. Rhodi. de iact. l. bene à Zenone. C. de quadri. præscript. & ad alias mille Iurisconsultorum, & Legumlatorum auctoritates, si quæ sunt, quibus palàm scriptum sit, Imperatorem dominum mundi esse. Nam id intelligendum est, quo ad eam mundi partem, quę Romano Imperio suberat. Neque enim diuus Antonius, cuius epistola à Iurisconsulto refertur in d. l. deprecatio. cùm asseruit & professus est se esse mundi dominum, de vniuerso orbe intellexit: quatenus is Indos, Parthos, & Persas, Tartaros, aliasq́ue tunc incognitas ad Occidentem, & Meridiem gentes, & prouincias continebat. mera quidem insania est hunc sensum Imperatoris responso aptare, qui ab eo omninò alienus est: sed de ea parte mundi intellexit, quæ eius Imperio subdita erat. sic & orbis Romanus apud Marcellinum libr. 16. & Spartianum, ac Lampridium dicitur ea mundi pars, quæ ad Romanam ditionem pertinet: atque ita probari, & legendum fore apud Iurisconsultum in l. in orbe Romano. ff. de stat. homi. contendit Andr. Alciat. libr. secundo, dispunctio. cap. vigesimoprimo. Nam & Aegesippus li. 2. de excidio Hierosolymitano. c. 12. de Christiana lege inquit: Nec vlla natio Romani orbis remanserit, quæ cultus eius expers relinqueretur. idem c. 9. dixerat, cùm orbem iam Romanum Iesu discipuli repleuerint: qui ibidem scribit orbem terrarum, orbem Romanum appellari, quia ferè omnes gentes Romanis suberant. Sic & illud Danielis cap. 2. ad Nabucdonosor, Tu rex regum es, & Deus cœli regnum, & fortitudinem, & imperium, & gloriam dedit tibi: & omnia in quibus habitant filij hominum, & bestiæ agri, volucres quoque cœli, dedit in manu tua, & sub ditione tua vniuersa constituit: non sunt referenda ad vniuersi orbis principatum, nec imperium, sed ad reges, principes, & prouincias, quæ Chaldæorum imperio parebant. Nam reliquæ mundi gentes, & prouinciæ minimè suberant Imperio Nabuchodonosor, secundum Nicol. Lyrani & doctissimorum, ac catholicorum virorum interpretationem.

Tertiò à Iure diuino proferuntur ad constituendam vniuersi orbis iurisdictionem in ipso Imperatore testimonia plura, quibus videtur, Iesum Christum Romanorum, & Cęsarum imperium veluti iustissimum probasse: qualia sunt, quæ sunt Cæsaris, reddite Cæsari, Lucæ 20. Matthæi 22. Marci 12. & illud, Non haberes potestatem aduersum me vllam, nisi tibi datum esset desuper. Ioan. c. 19. verùm hæc duo loca præterquam quòd penitiorem sensum habent, ad quæstionem istam vniuersi orbis, eiusq́ue iurisdictionis Cæsari conuenientis parum vrgent. Nam dum Iesus humani generis Redemptor censum iussit reddi Cęsari, sub persona & nomine Cæsaris, quemlibet iustum Principem, & Reipublicæ rectorem intellexit, cui tributum, & censum dari censuit, ac præcepit, vt rem principi debitam in mercedem, & stipendium laboris per Principem impensi circa communitatis & Reipublicæ administrationem, quemadmodum explicat Diuus Paulus ad Roman. capit. 13. non tamen ex hoc Christus approbauit, iustúmue esse definiuit Imperium Cęsaris, qui forsan tyrannide potius, quàm iure Rempublicam occupauerat: sed tandem vtcunque sit, etiamsi constituamus Romanorum Imperium iustissimum fuisse, ac Deum ob eorum egregias virtutes permisisse in mercedem temporalem Imperium illud augeri: quod probare nituntur Diuus Augustinus de Ciuit. lib. 5. cap. 12. & 15. Diuus Thomas libr. 3. de regim. princip. latissimè Anto. de Rosellis in tracta. de consilijs fol. 96. non inde apparet iusta fuisse Cæsarum Imperia: quorum plures ita per iniuriam, & tyrannidem Rempublicam sunt adepti, vt nihil vnquam iniurius, & iniquius excogitari poterit. Quòd si & illud fateri quisquam velit, non tantùm Romanæ Reipublicæ Imperium iustissimum fuisse, sed & Cæsarum principatum non tyrannide, sed iure obtinuisse: profectò apparet, nec populum Romanum, nec Cæsarem, vniuersi orbis Imperium, & iurisdictionem habuisse: nec enim populus Romanus habuit Imperium in Indos, nec in eas nationes, quæ nunc ad Occidentem & Meridiem à nostris sunt maximis laboribus, Deo duce, in Christianæ religionis cognitionem deductæ. quo fit, vt etiamsi concedamus Iesum Christum, Romanorum, & Cęsaris Imperium probasse, ac iustissimum esse definisse, ea quidem probatio ad ea pertinet, quæ tunc Romanorum principes obtinebant: non quidem ad alia, quæ nec iustis titulis, nec vlla occupatione acquisierant, alienaq́ue à Romano principe omninò erant.

Alter autem locus Ioan. 19. quamuis in hunc sensum accipiendus sit, illud quidem dictat, principum potestatem à Deo deriuari, & ab ipsa diuina maiestate principibus concedi, Prouerbiorum cap. 8. Per me Reges regnant. & ad Rom. cap. 13. Non est potestas nisi à Deo. non tamen inde constat, à Deo vnius principis Imperio totum orbem subditum fuisse. Ecce igitur quàm parum conducant diuinarum scripturarum testimonia ad comprobationem eius opinionis, quæ asseuerat, Imperatorem totius, & vniuersi orbis dominum esse, inq́ue vniuersum orbem Imperium, & iurisdictionem habere.

Quartò, ratione quadam à Iure diuino in fauorem contrariæ conclusionis ita quidam argumentantur, in hunc sanè modum: Iure diuino vtraque potestas, spiritualis & temporalis instituta est: potestas verò spiritualis quo ad totum, & vniuersum orbem, lege diuina ab ipso Saluatore vni tantùm commissa est: ergo & temporalis eodem iure vni principi est delegata. Hæc verò argumentatio maximè peccat, cùm dispar sit vtrisque potestatis ius, quantum ad hoc: siquidem tota, & suprema potestas ecclesiastica atque spiritualis, non est immediatè in tota republica Christiana, sed data est à Deo immediatè cuidam certæ personæ, nempe Petro, & eius successoribus, qui primatum obtinent in ecclesiastica Republica, & quibus immediatè à Christo potestas iurisdictionis data est super totam ipsam Rempublicam Christianam, quod latissimè probarunt Card. à Turre Cremat. lib. 2. de ecclesia. cap. 54. cum sequentibus. Caiet. in opusculo de Primat. Romanæ eccles. alijq́ue viri Catholici, & doctissimi, qui hac ætate de primata Petri scripserunt, præsertim Io. Eckius libr. de Primat. Petri. & Albertus Pighius libr. 3. & 4. de ecclesi. Hierar. patet hoc ipsum Ioan. vltimo: Pasce oues meas. Nam quod refertur à Gratiano in capit. in nouo. 21. dist. ex Anacleto Epistola 2. ad Episcopos Italiæ, Apostolos scilicet parem cum Petro à Christo honorem, & potestatem in vniuersum orbem accepisse: eosq́ue Petrum sibi Principem elegisse, minimè his refragatur, etenim iuxta catholicorum virorum auctoritates, & communem omnium traditionem, Apostoli parem ab ipso domino Iesu cum Petro potestatem ordinis, & iurisdictionis acceperunt, ita quidem, vt quilibet Apostolorum æqualem cum Petro habuerit potestatem ab ipso Deo in totum orbem, & ad omnes actus quos Petrus agere poterat. Ioan. 20. accipite spiritum sanctum, quorum remiseritis peccata, remittentur eis: quorum retinueritis, retenta erunt. & c. 18. apud Matthæum. quæcunque ligaueritis super terram, ligata erunt & in cœlis. Vnde Apostoli à Christo Iesu potestatem dimittendi. peccata, & iurisdictionem ad discernendas iudiciarias causas acceperunt. Sed tamen eam potestatem habuerunt à Petro, vt eorum capiti subordinatam, & subiectam. Petrus autem ab ipso Deo habuit supremam illam potestatem, & præcellentem supra omnes alios Apostolos, tanquam eorum Princeps, ab eis institutione & iussu Dei electus. quæ quidem præcellens potestas super omnes alios Apostolos nulli alteri Apostolorum data fuit: & ideò eorum potestas in hunc sensum à Petro deriuatur, licet à Christo fuerit eis data. Sic denique est intelligenda Anacleti responsio, quemadmodum præcitati Docto. frequentiori suffragio adnotarunt: & Ioan. Maior. in 4. sentent. dist. 24. q. 3. Ioan. Lup. de reg. Naua. 2. part. §. 3. Selua de benefi. 1. part. q. 4. ex quibus apparet potestatem à Christo Iesu, quo ad spiritualia, datam fuisse Petro, vt Principi, & cæteris Apostolis, immediatè quidem, sed tamen subordinatam dispositioni Petri Apostolorum principis, atque ita aliorum Apostolorum potestatem hac ex parte dici deriuatam fuisse à Petro, eoq́ue mediatore datam à Christo Iesu. sic inquit Anacletus, c. sacrosancta. 22. distin. inter beatos Apostolos quædam fuit discretio potestatis, & licet omnes essent Apostoli, Petro tamen à Domino concessum est, & ipsi inter se voluerunt id ipsum, vt reliquis omnibus pręsset Apostolus. ad idem text. in c. loquitur. 24. q. 1. & c. dominus. 19. dist. Nec verè dici potest, hanc potestatem spiritualem penes totam Christianam Rempublicam esse immediatè. Quod manifestum est ea ratione, quia cùm hæc potestas supernaturalis sit, tendatque in finem supernaturalem, non potest ab humana Republica, nec ab humanis viribus deriuari: sed oportet fateri, eam à Deo datam lege diuina Petro & Apostolis, sicuti ex Euangelistarum testimonijs constat. At temporalis potestas tota, & suprema, penes ipsam Rempublicam est: idcircò is erit summus princeps temporalis, omnibusq́ue superior toto in orbe, quem ipsa Respublica totius orbis elegerit, & constituerit. Quod discrimen inter Christianam spiritualem potestatem, & temporalem, exponit optimè Caiet. c. 1. tract. 2. de potest. Papæ & concilij, & 2. 2. q. 1. artic. 10. rursus idem Caiet. 2. part. Apologiæ. c. 2. 9. & 10. versi. ad secundam confirmationem. Huic autem potestati temporali, quę circa totum ipsum orbem apud totius orbis Rempublicam ex tanta natura ipsa, dominus Iesus nullum principem diuina lege præfecit, sed tantùm significauit esse in orbe temporalem potestatem distinctam ab spirituali. Hac igitur ratione probatur, Iure diuino non esse Cæsarem, nec Imperatorem vniuerso orbi præfectum ab ipso Deo. Alioqui si quis contendat ab ipso Deo lege diuina commissam esse totius orbis temporalem iurisdictionem Imperatori, eo modo, quo est spiritualis commissa Papæ: is planè necessariò fatebitur, nec vllo temporis spacio, nec consensu, & pacto cum ipso Cæsare inito, nec vllo priuilegio, aliáue causa quenquam posse eximi à iurisdictione Imperatoris: sicut nec potest eximi à iurisdictione summi Pontificis, quod falsum esse, manifesti iuris est, & paulò pòst tradetur. Ergo satis ex prænotatis deducitur, summam vniuersi orbis iurisdictionem, & potestatem, nec Iure naturali, nec diuino Imperatori datam esse. Iure autem humano palàm est non posse quæstionem istam diffiniri: siquidem Iure humano non aliter potest dari totius orbis iurisdictio, aut potestas vni Principi, & sic Imperatori, quàm si totius orbis Respublica in eum, vt Principem, & rectorem consenserit. Nam quòd leges humanæ diffinierint, Imperatorem vniuersi orbis principem esse, etsi in hunc sensum accipiantur, vel sunt declarationes Iuris naturalis, & diuini, de quibus iam satis disputatum est, nullam huic controuersiæ diffinitionem dedisse: cùm ex eis non appareat Imperatorem totius orbis Imperium, & iurisdictionem habere. Idcircò leges humanæ seculares possent in hoc errare: missam enim facio ecclesię auctoritatem, nam eius nulla extat hac de re declaratio, nec id vnquam Ecclesia diffiniuit. vel sunt, inquam, Cęsareæ leges, non quidem declarationem tractantes, sed statuentes, totius & vniuersi orbis principatum, iurisdictionem, & protectionem ad Cæsarem pertinere: & tunc profectò parum hæ leges auctoritatis haberent penes eos, qui existimant se liberos esse à Cæsarum Imperio: qua obsecro ratione poterit Hispaniarum lex statuere, quis futurus sit Gallorum Rex? lex enim nullam vim habet in eos, qui legislatoris Imperio subditi non sunt. l. de quibus. ff. de legib. cap. 2. de constitut. in 6. l. vlt. ff. de iurisdict. omn. iudic. sic denique Romanorum lex non potest æquo iure sancire, totius & vniuersi orbis Imperium ad Cæsarem pertinere: cùm ipsa Romanorum Respublica non habeat iurisdictionem in totum orbem, & ideò nec habet autoritatem ferendi leges in eas gentes, quæ Imperio Romano adhuc subditæ non sunt. Quam ob rem necessarium est, aliundè quàm ex lege humana probare, Imperatorem totius mundi dominum esse, & in eum iurisdictionem habere.

Vltimò, qui probare conantur Imperatorem in totum orbem iurisdictionem, & Imperium habere, id ab auctoritate Romani Pontificis deducere tentant, asseuerantes, Romanum Pontificem habentem spiritualem, & temporalem iurisdictionem in vniuersum orbem temporalem in Imperatorem transtulisse. Et ideò ex translatione Romani Pontificis Cæsar habet in vniuersum orbem iurisdictionem temporalem. Quantum hęc ratio valeat, hi viderint, qui ei plurimum innituntur. ego sanè etsi videam, maximè controuersum esse, an Romanus Pontifex habeat temporalem iurisdictionem, opinor tamen, vtcunque sit, Romanum Pontificem habere iurisdictionem in eos, qui Christianam religionem fuerint professi, & ex eo sub Ecclesia catholica contineantur, cui quidem ecclesiæ ab ipso Deo præfectus constituitur Romanus Pontifex, quippè qui eius Vicarius sit, in eos verò, qui nondum catholicam fidem per baptismum suscepere, ius habet summus Pontifex prædicandi legem Euangelicam, non tamen iurisdictionem nec spiritualem, nec temporalem: nisi ea ex parte qua earum vsus necessarius sit, ne Christianæ religioni iniuria ab infidelibus fiat: de his etenim, qui foris sunt, nil ad nos. 1. ad Corinth. capit. 5. cap. omnis Christianus. 2. quæstio. 3. capitulo, multi. 2. quæstione 1. capit. Gaudemus. de diuortio. cap. 1. de homicid. in 6. traditur in capitulo 1. de constitut. ergo summus Pontifex non potest in Imperatorem transferre aliam in vniuersum orbem temporalem iurisdictionem, quàm ipse habeat, præsertim quòd omninò certum non est, summum Pontificem temporalem iurisdictionem habere in habitu, nec actu, eo modo, quo temporalis potestas à spirituali distincta est: & regibus, ac principibus etiam iure diuino competit. Qua de re tractat eleganter Ioan. à Turre Cremata, libr. 2. de ecclesia. cap. 113. cum quatuor sequentibus, ex cuius disputatione vera constat huiusce quæstionis resolutio, vt salua semper Ecclesiæ catholicæ definitione, constituamus, Romanum Pontificem nec actu, nec habitu vniuersi orbis, nec in ipsos quidem Christianos temporalem iurisdictionem habere, nisi quatenus ea necessaria sit ad spiritualis iurisdictionis, & potestatis, vtiliorem, & faciliorem vsum. In hanc verò resolutionem tendunt quę diligentissimè tradit præceptor meus ornatissimus Martinus Azpilcueta in c. nouit. de iudic. notab. 3. à frequentiori Doctorum opinione discedens. Hæc quidem conclusio probatur ex auctoritatibus & rationibus, quæ ad hanc disputationem vtrinque adduci solent, vnde aliquot inferuntur.

Primùm, an verum sit quod frequentiori nostratum calculo probatum est: nempe summum Pontificem etiam temporalem in toto Christiano orbe iurisdictionem, & potestatem immediatè à Deo sibi commissam habere, habitu quidem: cùm eius vsum, & exercitium in Imperatorem transtulerit, quam sententiam tenuerunt gl. in c. nouit. de iudic. & in c. causam, quæ. in 2. qui filij sint legit. quas vbique Doct. sequuntur, & pręsertim Alexan. in c. quoniam. 10. dist. & in c. cùm ad verum. 95. distin. Oldrad. consil. 81. Florent. 3. part. tit. 26. c. 4. §. 17. Ancha. in c. 1. de constit. 3. colum. in repet. Ioan. Lupi. in tracta. de reg. Nauar. 2. part. §. 6. Bart. in l. 1. §. 1. ff. de requir. reis. dicens contrariam opinionem esse hæreticam, omnium latissimè Aluarus Pelagius libr. 1. de planctu eccles. artic. 37. Alber. Pighius in libr. 5. de ecclesia. Hierarchia. Iacobatius in libr. 1. de concil. articu. 8. Aegidius à Bellamera in capit. solitæ. num. 10. de maio. & obed. & in dicto cap. nouit. num. 9. & sequentibus. Augustinus de Anchona de potesta. eccles. q. 36. arti. 1. & sequentibus. ac rursus quæst. 39. artic. 1. quam itidem opinionem probabilem esse apparet ex his, quæ tradit Iacobus Almain in tract. de potest. ecclesiast. & secul. parte 1. vbi cap. 9. plura pro hac parte adducit: & esse opinionem istam communem canonistarum fatetur Deci. in d. cap. Nouit. de iudi. Abb. in cap. si duobus. de appellat. §. denique. & Gastaldus in tracta. de imperat. quæst. 50. hæc etenim sententia vera est in hunc sensum, vt Papa verè habeat potestatem temporalem, etiam supra ipsum Imperatorem, quatenus ea vtilis, & necessaria sit ad ecclesiæ Catholicæ regimen, & spiritualis potestatis vsum: non equidem aliter. Quamobrem hæc potestas potius erit spiritualis, quàm temporalis. sic sanè sunt intelligendi text. in cap. 1. de homi. in 6. & in capit. per venerabilem. qui filij sint legitimi. & alij plures, quibus probatur, summum Pontificem posse quandoque exercere temporalem iurisdictionem: id etenim procedit, quoties eius vsus vtilis & necessarius est ad quietem ecclesiæ, & spiritualem iurisdictionem: ac tunc adhuc Papa spirituali potestate vtitur. Non me latet, hunc sensum alienum esse à plerisque, qui in fauorem Romani Pontificis præcitatam opinionem probare conati sunt: sed tamen eum referendum esse censui ad hunc finem, vt eorum sententiam defendi aliquo pacto valeat.

Secundò, ex his constat qualiter sit accipiendum, quod post alios maximo conatu defendere conatur Anton. de Rosellis in tractat. de potest. Pap. & Impera. in prin. scribens, Papam nullam habere ex summi Pontificatus officio iurisdictionem temporalem, nec actu, nec habitu, nec eam in Imperatorem transtulisse: sed eam penes ipsum Cæsarem esse, vt distinctam à potestate spirituali: nam & idem latè tradit Almain in dict. tract. de potesta. ecclesi. & laica. est etenim id intelligendum, ita quidem, vt potestas temporalis sit distincta ab spirituali penes ipsum Imperatorem, & principes seculares, habita denique ab ipso Deo, Reipublicę electione, & consensu populorum intercedentibus & mediatoribus: quæ tamen quo ad spiritualis potestatis vsum, & regimen, atque administrationem, subdita est Romano Pontifici: qui & ea quandoque vti potest, tunc scilicet cùm Christianæ Reipublicæ id fuerit conueniens: quemadmodum probatur in dict. cap. nouit. & in dict. c. causam quæ, & alijs plerisque iuris Canonici locis, quibus expressim cautum est, has iurisdictiones distinctas esse regulariter.

Tertiò, hinc colligitur verus sensus constitutionis, Vnam sanctam. inter extrauagan. communes. titu. de maio. & obed. qua Roma. Pontifex profitetur, vtrunque gladium, vtranque potestatem, spiritualem scilicet, & temporalem, esse penes Romanorum Pontificem, ac Petro à Christo datam fuisse, id profectò eam interpretationem habet, vt vtraque potestas sit in ecclesia, vterque gladius sit datus Petro, & Romanis Pontificibus in hunc finem, quòd temporalis existens penes seculares principes spirituali ministret, subseruiat, subordinetur, & subditus sit, vnde inibi inquit Papa, temporalem gladium per principes, & Reges exercendum esse pro ecclesia. Nec tamen ex hoc necessariò infertur, Romanum Pontificem à Deo habuisse potestatem temporalem, eo modo, quo à seculari principe exercetur: sed verè eam habuit Papa à Christo Iesu, vt subditam, & subordinatam potestati spirituali, vtq́ue ea possit vti quoties necessaria sit, aut vtilis spiritualis iurisdictionis exercitio.

Quartò planè inde colligitur, nimis audacter Bartol. in dicta lege prima. §. 1. ff. de requir. reis, dixisse contrariam opinionem communi sententia hæreticam esse, hoc etenim falsum est. nec enim Bart. videtur rectè intellexisse, quid sit hæresis, dum ita properè viros doctissimos hac nota dignos esse censuit. sic & Anto. à Rosellis in d. tract. de potestat. Pap. & Imperator. folio 8. §. ne prolixius. itidem errauit scribens, Hæreticum esse asserere Romanum Pontificem temporalem potestatem à Deo habuisse, & habere, eamq́ue Imperatori tradere. Modestius enim fecissent hi Doctores, si hæresis nomen & notam ecclesiæ diffinitioni relinquerent, siquidem & si opinio communis falsa censeri possit, hæretica tamen dici, donec ab ecclesia contrarium fuerit diffinitum absque temeritatis nota minimè valet. sic & Ioannes Lignianus, quem Bellamera refert in dicto capitulo, nouit. numero 18. existimans ab Ecclesia communem sententiam probatam, & diffinitione explicitam fuisse censet, contrariam opinionem hæreticam esse. idem inibi probat ipse Aegidius à Bellamera. vterque tamen fallitur cum Bartol. Hactenus etenim nihil certum in hac controuersia Ecclesia catholica definiuit: proptereaq́ue disputationi locus est, absque vlla hæreseos suspitione. quod & in hac specie tradit Martinus ab Azpilcueta in dicto capitul. nouit. 3. notab. pa. 86. sed & aduersus communem tenuerunt indistinctè gloss. in capit. quoniam. 10. distinct. Anton. à Rosellis in dict. tractat. Card. in dict. cap. nouit. Bald. in Rubri. ff. 2. colum. Alber. in lege, cunctos populos. numero 19. C. de summa Trinita. & in lege, bene à Zenone. numero 16. C. de quadr. præscrip. Almain in tracta. de potest. eccles. Ioan. Maior. in quart. sent. distinct. 24. quæst. 3.

His tandem, ni fallor, probatur conclusio, qua constanter asserimus, Imperatorem non esse totius mundi dominum, etiam quo ad iurisdictionem, & protectionem. cuius sententiæ auctores fuere Cardi. à Turre Cremat. in dict. cap. in apibus. colum. 1. & 2. Petrus & Ioan. Faber, in lege pri. C. de summa Trinit. & in dict. l. bene à Zenone. Alberi. num. 15. & Fulg. in dict. l. 1. Oldrad. consil. 69. Ioan. Igneus in quæstione, an Rex Franciæ recognoscat Imperatorem. latè Chassanæ. in catalogo Glor. mundi. 5. part. considerat. 28. Alciat. in dict. l. 1. quorum opinio verior est, eamq́ue post huius operis primam editionem multis rationibus probatam legi apud Domin. Sot. lib. 4. de iusti. & iur. q. 4. art. 2. tametsi contrariam tenuerunt gl. in d. l. bene à Zenone. & in c. per venerabilem. qui filij sint legit. & in c. venerabilem. de electi. & vbique Doctor. communiter eandem opinionem sequuntur, quorum Io. Igne. & Chassanæ. meminere. est etenim apud Canonistas, & Iuris ciuilis professores hæc receptissima sententia, quam etiam Bar. tenet in l. 1. §. per hanc. ff. de rei ven. in l. hostes. col. 2. ff. de capti. in proœmio. ff. in extrauaganti ad reprimendam. verbo, totius orbis. & alibi sæpissimè, maximè idem Barto. Paul. Bal. & Salyc. in d. l. 1. & ibi Iason. C. de summa Trinit. Et Castaldus in tract. de imperat. q. 52. vbi ex plurib. hanc esse communem opinionem fatetur.

Hinc infertur, grauiter errare Bart. in d. l. hostes. num. 7. dum is censet hæreticum fortassis esse, asseuerare Imperatorem non esse totius mundi dominum. etenim vt paulò antè dicebam, parum aduertit Bart. quid sit hæresis, quæue sit hæretica assertio: cùm, etsi falsa sit conclusio, quæ dictat Imperatorem etiam quo ad protectionem non esse totius mundi dominum, quod negamus, hęretica certè non est: siquidem nec est contraria manifestè catholicæ fidei, nec diffinitioni Sanctæ matris Ecclesiæ, quod idem ferè significat.

Item, & ex his deducitur intellectus eorum, quæ Barto. scribit in dict. §. per hanc. & in dict. verbo, totius orbis. quibus in locis Barto. censet, Imperatorem verè esse totius mundi dominum, & propriè quo ad verum dominium, non tantùm quo ad protectionem, & iurisdictionem. sunt quidem distinguenda tria dominia, quorum quodlibet ab altero differt, dominium iurisdictionis: dominium locorum pertinentium ad vniuersitatem Iure vniuersitatis: dominium particulare, quod pertinet priuatis personis. dominium iurisdictionis, & protectionis, personæ eam iurisdictionem habenti cohæret. sicq́ue habens iurisdictionem in prouinciam, dominus illius prouinciæ est. dominium locorum pertinentium ad vniuersitatem, est dominium ipsius vniuersitatis, quod potest contingere absque iurisdictione, circa alicuius Castri, ciuitatis, & prouinciæ territorium, & eius terminos, hoc verò penes ipsam vniuersitatem est, eiusq́ue rectorem: nec repugnat dominio particulari priuatorum, qui possunt habere intra hoc dominium vniuersale, dominium particulare agrorum quorundam, & prædiorum, quod dominium, & à dominio iurisdictionis, & à dominio vniuersali distinguitur: tamen comprehendit dominium, quod vniuersitas ad similitudinem priuatorum habere potest in aliquot locis, & rebus. potest enim domus, aut vinea ad ciuitatem pertinere iure eodem, quo ad priuati dominium spectat: quod eleganter explicat Socin. in l. 1. nume. 27. ff. de acquiren. posses. idem consil. 15. expressius consil. 95. colum. 4. libr. 3. deducitur idem à Regijs constitutionibus l. 10. titul. 29. parte secunda. l. 4. 5. & 9. titulo 28. parte tertia. sic denique si Bart. intellexit, Imperatorem esse totius mundi dominum primo dominio, præmissa communi Doctorum opinione, palàm est, verum dixisse: item, si de dominio secundo sensit, adhuc eius assertio vera est: quatenus Imperator rector est communitatis, seu vniuersitatis: nam & hac ratione videtur, quòd is habeat dominium rerum pertinentium ad vniuersitatem, vt communitatem saltem rationem administrationis: quòd si Barto. de tertio dominio intellexit, planè eius opinio adeò falsa est, vt à nemine iure defendi valeat, atque ita ego existimo Bartolum de hoc tertio dominio minimè sensisse, dum scripsit Imperatorem verè esse totius mundi dominum.

Postremò ex prænotatis apparet, iustissimè posse aliquot Christiani orbis principes immunes esse à suprema Imperatoris iurisdictione. Nam, vt Regem Gallorum prætermittamus, de quo ab alijs satis tractatum est, constat Hispaniarum Reges ab Imperatoris iurisdictione liberos, & exemptos esse, vel ex ea ratione, quòd Hispanias maxima Reipublicæ infelicitate ab Arabibus occupatas, ipsi Hispaniarum Reges absque vllo Cæsarum auxilio, immensis laboribus, periculis, & impensis, effuso per septingentos annos proprio, & subditorum sanguine, à Christianæ religionis hostibus liberauerint, & exemerint: vnde meritò à Cæsarum Imperio, quo in hisce laboribus destituti fuere, censentur exempti. glossa in capitul. Adrianus. 63. distinct. Oldrad. in consil. 69. probat textus, vbi glossa in capitulo, & si necesse. de donation. inter virum & vxorem. tenent Ioannes Lup. in introductione ad repetitio. de donationibus. numero 18. Gaspar Lusitan. in l. imperium. ff. de iurisdictione omnium iudicum, fol. septimo. plura ex hoc inferentes, sensit prædictam rationem Regia lex decimaoctaua, titulo quinto, parte prima, cui & alia ratio addi solet, quòd ab Honorio Imperatore fuerit Hispania libera & immunis à Cæsarum Imperio donata Gotthis: quemadmodum in hac specie tradit Ioannes Lupi. de regno Nauar. parte 6. §. 4. & de beneficijs vacantibus in curia. §. octauo, idq́ue adnotare potuit ex Paulo Orosio, qui scribit Honorium Alarico Gotthorum Regi, Gallias, & Hispanias, quas iam penè perdiderat, pro pace optima oranti concessisse, sed & Procopius libro tertio, de bello Vandalico, commemorat, conuenisse cum Vandalorum Rege Gogidisco, vt sedes in Hispania habere, modò cæteris habitatoribus Vandali non nocerent, nec præscriptionis iure vti vllo vnquam tempore possent, idq́ue contigit, si ratio temporis habeatur, anno Domini ferè 412. Imò & præscriptione temporis, cuius initium memoriam hominum excedit, Hispaniarum Reges hanc immunitatem acquisisse, scribit Felinus in capitulo, cùm non liceat. de præscriptionib. & est communis opinio, secundum Antonium Corset. in tractatio. de excellent. Regis, quæstion. 104. Balb. de præscriptio. prima parte princip. 2. part. quæstio. 2. & Aymonem in tractat. de antiquita. tempor. quarta parte, capitul. materia ista. numero 73. quæ deducitur ex Bartol. in dicta l. hostes. ff. de capt. huic etiam Hispaniarum iuri, & priuilegio suffragantur plura, quæ pro Rege Gallorum congessere Ioannes Igneus in dicta disput. Chassan. in considerat. 28. Carol. libro primo regalium Franciæ, iure 6. pro vtroque Hispaniarum inquam, & Galliarum Rege præter alios Castaldus in tractat. de Imperatore, quæst. 53.

Quòd si Imperator totius mundi dominus non est, nec, quo ad protectionem, manifestè fit, ab eo iustè bellum non posse indici gentilibus & infidelibus, ex ea causa, quòd infideles parere & obedire recusent Cæsaris imperio, cuius prouincias minimè occupauerint. sunt igitur aliæ causæ examinandæ, quæ bellum aduersus infideles iustificent.

SVMMARIVM.

- 1 Infideles an possint à Christianis bello impeti, ex eo, quòd infideles sint?
- 2 Jnfidelitas non priuat quem Iure naturali, nec diuino: dominio rerum, nec prouinciarum.
- 3 Infideles quatuor casibus possunt à Christianis bello impeti.
- 4 Bellum iure moueri non potest aduersus eos, qui crimina contra naturam committunt.
- 5 An idolatria sit iusta causa indicendi bellum idolatris?
- 6 Bellum an possit esse vtrinque iustum.

§. DECIMVS.

SOLET à plerisque iusta belli causa censeri aduersus infideles, ipsa infidelitas: quasi ex eo solùm quod infideles sint, nec Christianam religionem velint profiteri, possint à Christianis bello impeti: sic sanè visum est Hostiensi, & Panormita. in capitulo, quod super his. de voto. Aluaro Pelagio de planctu ecclesiæ, libro primo, articulo 37. litera l. Oldrad. consilio 72. Albertino in Rubric. de hæret. in 6. quæstio. 8. conclusio. 1. & conclusione vltima. His plura suffragantur, primùm, quòd ob crimen infidelitatis ab eis aufertur à Deo regnum, quod obtinent, & in Christianos transfertur. iuxta illud Matthæi 21. Auferetur à vobis regnum Dei, & dabitur genti facienti iustitiam. & Ecclesiastic. 10. Regnum à gente in gentem transferetur propter iniustitias: quod ad omnes iniquos, & impios, secundum Augustinum libr. 2. contra literas Petiliani, capit. 43. & capit. si de rebus. 23. quæstione septima. Secundò, diuus Thomas 2. 2. quæstione 66. artic. 8. ad 2. dum scribit, infideles res suas iniustè possidere, in quantum eas secundum leges terrenorum principum amittere iussi sunt, & ideò ab eis bona possunt per violentiam auferri publica auctoritate, non priuata. Hactenus Thomas. Ergo bellum licitè eis infertur. Tertiò, licet infideles cogendi non sint armis & vi, Christi fidem suscipere, cap. de Iudæis. c. qui sincera. 45. distinct. c. sicut, de Iudæ. notat præ cæteris Diuus Thomas 2. 2. quæst. 10. artic. 8. quo in loco illud Lucæ 14. compelle intrare, non de his, qui nusquam Christi fidem susceperunt, intellexit, sed de his qui semel Christianam fidem professi ab ea diuertunt. Potest & ille locus intelligi de coactione, quæ persuasionibus fit. qua de re tractat præter alios Ioan. Arboreus libr. 1. Theosophiæ, capit. 36. tamen tenentur infideles sub mortalis culpæ reatu fidem Christi sibi prædicatam, magnis rationibus, & argumentis propositam, & probatam suscipere, & profiteri: sicuti docet Thomas 2. 2. q. 10. artic. 1. ergo irreuerentiæ, & iniuriæ peccatum, fidem sibi prædicatam detrectantes, in Deum Iesum Christum committunt, sed ratione auertendæ iniuriæ à proximis possumus bellum iure gerere, ne ipsi opprimantur à Tyrannis, iuxta notata in cap. quantæ. de sentent. excom. & in cap. dilecto. eod. titul. in 6. l. culpa caret. ff. de regul. iur. l. 1. §. sed in eo. ff. ad Syllani. pulchrè Ambrosius libro 1. de offic. cap. 27. & 36. cap. fortitudo. & cap. non inferenda. 23. q. 3. notat in hac specie Caieta. in 2. 2. q. 40. artic. 1. ver. in eodem articulo. ad idem illud, Eripite pauperem, & egenum de manu peccatoris liberate. ratione igitur fortiori bellum erit licitum ad propulsandas iniurias, & offensas, quæ diuinæ maiestati per infideles non accipientes eius fidem & religionem, irrogantur.

Quartò, his accedit quod Diuus Gregorius libr. 1. epistolarum 73. epistola ad Gennadium scripsit. & c. si non ex fidei. 23. q. 4. mirè laudans bella, quę Gennadius gesserat aduersus infideles dilatandę causa Reipublicæ, quatenus Christi nomen per subditas gentes fidei prædicatione circumquaque discurreret. quibus sanè verbis probatur, licitè geri bellum à Christianis aduersus infideles, eo ipso quòd infideles sint, vt tandem domiti, & iugo Christianorum subditi prædicationem legis Euangelicæ accipiant, & patiantur liberè exerceri.

Sed nihilominus sit in hac re conclusio, quam veriorem esse censemus. bellum aduersus infideles, eo solùm quòd infideles sint, etiam auctoritate Imperatoris vel Papæ iustè indici non potest. Hæc probantur in l. Christianis. C. de paga. & sacrif. paga. & in c. dispar. 23. quæst. 8. vbi statutum est, bellum aduersus Sarracenos, tunc iustè geri à Christianis, quoties Sarraceni Christianos persequuntur, & eos ex vrbibus pellunt, ergo ex eo solùm quòd Sarraceni sint, & infideles, non geretur iustè aduersus eos bellum. item hoc probatur: nam infidelitas non priuat infideles dominio, quod habent Iure humano, vel habuerunt ante legem Euangelicam in prouincijs, & regnis, quę obtinent. Nam & Danielis cap. 2. extat hac de re præclarum testimonium. erat etenim Nabuchodonosor infidelis, & nihilominus ei à Daniele dicitur: Tu rex regum es, & Deus cœli, regnum & fortitudinem, & imperium, & gloriam dedit tibi. hoc ipsum Thomas adnotauit 2. 2. quæstione 10. articul. 10. & post eum Conrad. in tract. quæstione 7. parte prima. Imò in Concilio Constantiensi damnatus fuit error Ioannis Hus, & Vuicleff. asserentium, dominium rerum ipso iure amitti propter peccatum. idem error est Armachani in libro, cui titulum fecit, Defensorium pacis. quem errorem etiam improbarunt Ioan. Maior. in secundo senten. distinct. 42. & Iaco. Almain in 4. distinct. 15. quæstio. 2. colum. 10. ergo infideles ex eo, quòd infideles sunt, nec volunt Christi fidem suscipere, minimè amittunt dominium rerum, nec prouinciarum, quas obtinent, Iureq́ue humano habuerint, quo fit, vt ex hac causa bellum aduersus eos à Christianis etiam auctoritate publica indici iustè non valeat: quam conclusionem in specie veram esse censent Innocen. & Card. in d. cap. quod super his. Domin. consil. 96. Syluest. in verb. infidelitas, quæstione 7. Caieta. 2. 2. q. 66. artic. 8. Florent. 3. part. tit. 22. cap. 5. §. 8. Diuus Thomas 2. 2. quæst. 12. artic. 2. & Cardi. à Turre Cremat. in dict. capit. dispar. 23. quæstione octaua. & idem in capitulo, quis nos. vigesima quarta quæstione quarta.

Non obstat primùm, quia illud pertinet ad punitionem diuinæ Maiestatis, quæ nobis occulta est: atque ideò licet Deus possit ob scelera & crimina gentium ab eis tollere regna & principatus: nos tamen interim dum hæc Dei voluntas nobis occulta est, non possumus infideles, & sceleratos homines, qui nostro Imperio subditi non sunt, dominio rerum priuare: cùm id adhuc post infidelitatem obtineant: sicuti superiùs adnotauimus.

Item, nec oberit diui Thomæ responsio in d. artic. 8. quia, vt inibi eleganter explicat Caieta. ea est intelligenda, vel de infidelibus, qui de iure tenentur Imperium Christianorum principum agnoscere, & admittere, cùm eorum prouincias occupauerint: vel in infidelibus, qui iure & facto subsunt Christianorum iurisdictioni, & in prouincijs, quas Christiani Principes obtinent, inter fideles habitant. hi etenim infideles, dum infideles sunt, arbitrio principum Christianorum res possident, & ideò possunt eis priuari. præsertim poterunt Reges Christiani edicto cauere, quòd vel Infideles Christianorum prouincias dimittant, & ab eis discedant, vel Christianam fidem suscipiant.

Tertium itidem non obstat. Nam & si possimus, & quandoque teneamur iniuriam à proximo propulsare, & repellere, atque cum lege charitatis ab iniuria defendere: quia ipse proximus alioqui non poterit se defendere, & ideò ab inimicis & Tyrannis opprimetur: non idem esse in iniurijs, & offensis diuinæ maiestati illatis: cùm ipse Deus omnipotens facilimè valeat eas iniurias auertere, propulsare, & sceleratos homines ea ex causa punire, iuxta illud, Mihi vindictam, & ego retribuam: vnde Thomas in dict. quæstio. 12. articu. 2. inquit, ad ecclesiam non pertinere punitionem infidelitatis in illis, qui nunquam fidem Christi susceperunt, secundum illud ad Corinth. Quid enim mihi de his, qui foris sunt iudicare? tametsi ecclesia valeat punire, & bello persequi eos qui semel Christianam religionem professi, ab ea discesserint, quod ibi sanctus Thomas probat. & de iustitia belli aduersus hæreticos eleganter Alfonsus à Castro, libro secundo, de iust. hæret. punit. capitul. decimoquarto. & alij catholici, qui aduersus Lutherum scripsere.

Quartum, quod ex Diuo Gregorio adducitur, de bello aduersus hæreticos, & Apostatas intelligendum est: quemadmodum constat ex eiusdem Gregorij Epistola septuagesimasecunda, ad eundem Gennadium. & in c. sicut. 23. quæst. 4. nam illud bellum laudatum est multis de causis, & præmaximè, quòd hæretici legis Euangelicæ veram & catholicam doctrinam prædicari impediebant per subditas Romano Imperio nationes. Quod apparet ex ipsis diui Gregorij epistolis, si quis velit & hanc Gregorij Epistolam intelligere de bello gesto contra Infideles, qui nunquam nec fidem Catholicam professi sunt, nec subditi erant Imperio Romano: poterit eam intelligere in casibus, quos statim trademus, in quibus licet bellum iustè infidelibus indicere.

Primus casus est, cùm infideles occupant, & detinent prouincias, quæ olim ad Christianorum principum iurisdictionem pertinebant, & ipsorum Christianorum dominio sub erant. etenim ad auferendas prouincias istas ab infidelibus, iustissimè Christiani eos bello & armis impetunt. quod probatur in dict. c. dispar. vbi Cardi. à Turre Cremat. & idem tenet Thom. & Caie. in d. q. 66. art. 8. Innocent. Card. & Docto. in d. c. quod super his, de voto. Oldrad. in dict. consil. 72. Florent. in d. §. 8. Alberti. in dict. Rub. de hæret. in 6. quæst. 8.

Secundus casus, qui bellum hoc contra infideles licitum facit, est, quando infideles Christianos offendunt, & eos persequuntur: licet etenim tunc eos impetere bello defensiuo, & præterea bello vindicatiuo ad satisfactionem, & vindictam iniuriarum, & offensarum, quas infideles Christianis intulere, capit. dispar. 23. q. 8. Thomas 2. 2. q. 10. articu. 8. & tenent omnes paulò antè citati.

Tertius item casus ex eo constituitur, quòd infidelis subditus alicui principi, eius imperium, & leges recuset: nam in eo casu poterit Christianus Princeps eum bello persequi: Thomas in dict. q. 66. articulo 8.

Quarto licitum est bellum aduersus infideles, quoties hi fidem blasphemijs, prauisque persuasionibus impediunt, atque item legis Euangelicæ liberam prædicationem, etiam in eorum prouincijs: quod ipse colligo ex Thoma 2. 2. q. 10. artic. 8. & ibi Caietan. Notant Alberti. in dict. Rubr. de hæret. in 6. quæstio. 8. & Albert. Pius Carpensis contra Erasmum cap. 21. de bello. idem sensit Thom. 22. quæst. 10. artic. 11. & probatur: quia iniuria fit Christianis, qui habent ius prędicandi legem Euangelicam per totum orbem: si prædicare Christianam fidem impediantur, quod quidem bellum ratione propulsandæ huius iniuriæ iustissimum erit.

Cæterùm, vt rationem iusti belli in summa habeamus, obseruandum est, bellum vel esse defensiuum, vel vindicatiuum, vel punitiuum. Defensiuum autem etiam priuatis licet. l. vt vim. ff. de iust. & iure. Vindicatiuum non licet aliàs, quàm publica auctoritate. Punitiuum verò propriè bellum non est, cùm id ad exequutionem iurisdictionis & Imperij pertineat contra subditos. sic & defensiuum bellum propriè dici non poterit, saltem publicum, nisi fiat auctoritate publica. & tandem ad belli punitiui rationem oportet præmitti iurisdictionem indicentis bellum in eum, cui indicitur: siquidem nemo possit punire eum, qui ei subditus non sit. l. vlt. ff. de iurisdict. omn. iudi. cap. vlt. de consti. in 6. l. 1. & totus ille tit. C. vbi de crimi. agi opor. tradit S. Thomas secunda secundæ quæstion. 67. articu. primo. qua ratione bellum aduersus infideles defensiuum, aut vindicatiuum licitè geritur à principibus Christianis: punitiuum verò in eos infideles, qui Christiano Principi subditi non sint, geri iustè non potest, etiamsi ipsi infideles peccauerint: punitio etenim horum peccatorum non pertinet ad eos, qui super infideles imperium non habent. Atque ita quæstio ista est definienda ex diuini & humani Iuris principijs.

Verùm, si iusta belli causa aduersus infideles non est ipsa infidelitas, quæritur, an possit bellum hoc iustificari ex eo, quòd infideles plura perpetrant crimina contra legem naturæ, & contra ipsius naturalis appetitus inclinationem? Et hanc esse iustam belli causam auctoritate Imperatoris, vel Romani Pontificis, expressim asserunt Innocen. in dict. cap. quod super his. Florent. in 3. part. titu. 22. capi. 5. §. 8. Syluest. in verb. Papa. quæst. 7. Albert. in dict. Rubric. de hęret. quæstion. 8. Aluarus Pelagi. de planctu eccles. libr. 1. articu. 37. colum. 5. quorum sententia ex prænotatis expendenda est. Hoc etenim bellum defensiuum dici non potest, vindicatiuum autem dicetur ratione offensæ, quæ fit Diuinæ Maiestati per illa sceleratissima crimina: hęc verò non est sufficiens causa belli, quemadmodum diximus de offensa, quæ Deo fit per infidelitatem: nam cùm ea maxima sit, profectò bellum eius vindictæ ratione indici non potest infidelibus, secundum Thomam & sequaces. Et tamen infideles tenentur lege naturæ vnum Deum colere: nam quemadmodum & lumine naturali eius cognitionem habent, ita naturalem cultum tenentur ei exhibere: cùm in hac vnius Dei veneratione lege naturæ teneatur quis ad agendum id, quod naturaliter cognitum erat. & ideò grauissimè peccant infideles aduersus legem naturæ, non colentes vnum Deum, quem lumine naturali cognoscunt. Sic & de lege Euangelica, quæ supernaturalis est, nec lumine tamen naturali cognoscitur sine prædicante, aut speciali Dei auxilio mouentis intellectum: sicuti viri catholici & doctissimi tradidere ex illo ad Romanos capit. decimo: Aut quomodo credent ei, quem non audierunt? quomodo autem audient sine prædicante? cùm infideles eam legem sibi prædicatam accipere recusant, graue scelus & peccatum in humani generis redemptorem committunt: quod paulò antè explicuimus, sed hac ratione bellum aduersus ipsos infideles iustum non est. At si dixeris, hoc bellum esse punitiuum, profectò id geri à Cęsare non potest in infideles, qui Cæsaris imperio subditi non sunt, quo ad temporalem iurisdictionem: cùm sit iurisdictio necessaria ad punitionem, secundum ea, quæ modò tradita sunt. Nec item auctoritate Romani Pontificis, qui in fideles iurisdictionem non habet temporalem, nec spiritualem, nisi quatenus ea necessaria est ad Christianæ Reipub. quietem, & vtilitatem. Scribit etenim Paulus prima ad Corinthios capit. 5. Si is, qui frater nominatur inter vos est fornicator, aut maledicus, aut ebriosus, aut rapax: cum huiusmodi nec cibum sumere. quasi dicat Apostolus, secùs autem si non sit frater, illum enim non debetis punire. & subdit rationem: Quid enim mihi de his, qui foris sunt, iudicare? nónne de his, qui intus sunt vos iudicatis? Hæc Paulus. ad cuius interpretationem scribit Hieronymus: Nam eos qui foris sunt, Deus iudicabit. & Thomas inquit, Quòd prælati acceperunt potestatem super eos tantùm, qui se fidei Christianæ subdiderunt.

Quid autem de idolatria: an ea sola sit causa iusta indicendi bellum infidelibus? & probatur eam esse iustam belli causam, auctoritate diuina, capit. decimosecundo Deuteronomij, vbi constat, ob hanc causam Deum pręcepisse filijs Israel, vt gentes plurimas subuerterent, & dissiparent. quòd ita præceptum est, secundum Nicolaum à Lyra, ne ex templis idolorum remanentibus, & illis ritib. occasio idolatriæ Iudæis daretur: tantaq́ue Dei iniuria in populo suo vitaretur. atque ita hanc esse iustam belli causam doctissimus vir Alfonsus à Castro censet, in lib. secundo, de iust. hæret. punit. cap. decimoquarto. idem adnotari & colligi potest ex Aluaro Pelagio, de planctu eccle. lib. 1. artic. trigesimoseptimo. colum. quinta. quibus suffragatur Thomas, secunda secundæ quæstion. decima. artic. 11. dicens ritus Infidelium esse tollendos: & inibi dum hoc scribit, non de ritibus Iudæorum, sed de ritibus aliorum Infidelium intelligit. Hæc verò si quis pensitet diligenter, reperiet locum illum Deuteronomij esse intelligendum propter specialem, & expressam Dei iussionem. Potuit omnipotens Deus gentes illas punire, & ab eis prouincias & bona, propter eorum peccata auferre, quam diuinam punitionem imitari non debent principes humani, qui ius puniendi non habent in alios, quàm sibi subditos. Præsertim quòd Deus illam prouinciam filijs Israël promiserat, & ne Idolorum templa eis nocerent, iussit ea destrui, & radicitùs dissipari: deinde idolatria, qua gentes illæ vtebantur, non erat simplex, sed mista cum occisione innocentum, nam & filios idolis sacrificabant: vnde ad subueniendum illis innocentibus, qui iniquissimè occidebantur, quorumque sanguis clamabat à proximis auxilium petens, iustè potuit illis gentibus bellum indici, & potuisset quidem etiam auctoritate humana & publica. Quod autem diuus Thomas scribit in d. artic. 11. intelligendum est de ritibus Infidelium habitantium inter Christianos in prouincijs ipsorum Christianorum, vel cùm Infidelium ritus, & idolorum templa ac sacrificia præstant impedimentum religioni Christianæ, & eius prædicationi. fateor planè aduersus gentes idolatras iustè quidem bellum geri, si monitæ nolint abstinere ab idolorum cultu, quoties is impedimentum affert religioni Christianæ, & legis Euangelicæ prædicationi. At quòd ob ipsum peccatum idolatriæ, vel ad tollenda idola, quæ non sunt impedimento legis Euangelicæ prædicationi, quia fidei catholicæ prædicatione, eiusq́ue diligenti à viris catholicis sanctitate, & moribus, ac doctrina præditis, instructione præmissa, idolorum cultus tolli poterunt, bellum licitè contra idolorum cultores, gentesq́ue idolatras geratur, dubium certè videri potest. Nam iustitia huius belli, vel est propterea, quòd ipsum crimen idolatriæ priuet gentes ipsas dominio rerum & prouinciarum: & hæc ratio falsa est, vel ideò, quia liceat offensam & iniuriam diuinæ Maiestati illatam hoc idolorum cultu bello vindicare, & id non sufficit aduersus eos, qui foris sunt, hoc etenim Deus puniet, secundum Hieronymum dict. capit. quinto ad Corinth. Ad defensionem autem hoc bellum non pertinet, cùm tantùm tractemus an ob ipsum idolorum cultum liceat indicere bellum his, qui fidelibus nullam iniuriam fecere, & ideò non agitur in hoc bello de defensione. Quòd si dixeris esse bellum punitiuum, profectò id non pertinet ad eos, qui nullam in has gentes punitionis ratione iurisdictionem habent: quæ quidem punitio iurisdictionem exigit, etiam in idolatras, quia hoc crimen minimè Christianis submittit eum, qui foris sit, quod constat ex ipso diui Pauli testimonio, manifestè probante, non esse à nobis iudicandum eum, qui foris sit, tametsi is idolis seruiat. Hæc denique adduximus aduersus priorem sententiam, quæ fortassis ab his obiectionibus doctissimorum virorum ingenio, & iudicio facilimè defensa potiores partes obtinebit.

Solet hoc in tractatu examinari, an bellum esse possit ex vtraque parte hostium iustum. Nec tamen iustum hîc accipio in ea significatione, secundum quam sæpissimè à Tito Liuio, & alijs auctoribus dicitur iustum prælium, iusta acies, iustus miles, iustum exilium, id quod omni ex parte plenum est, omnibusq́ue numeris perfectum. Sic Iurisconsultus appellat iustam hæreditatem in lege tertia. ff. pro Socio. eam, quæ legitimo ac plenissimo iure obueniat: quod eleganter Budæus ibi explicat. Sic & Hispani iustam vestem dicimus, quæ ita corpori apta sit, vt nihil ei desit ad ipsius corporis mensuram. sed hîc dictionem istam adsumimus pro eo, quod rationi, iuri, & æquitati, ac iustitiæ conuenit. & Alciat. lib. secundo Parad. cap. vlt. post Fulgo. in l. ex hoc iure. ff. de iustitia & iure. censet, bella vtrinque posse licita esse: idque multis probat contra Doct. frequentissimam sententiam. Ego sanè quantum ad rei veritatem & certitudinem ipsam, falsum esse censeo, quod Alciat. adnotauit, communemq́ue sententiam probo: Nam cùm hostes contrarij sibi sint, contraria iura necesse est habeant, quorum vnum iustum sit, alterum verò iniustum. Nec enim ex duobus principibus bello pugnantibus ob aliquam prouinciam, quam quilibet eorum sibi propriam esse censet, in veritate potest vterque iustitiam habere sibi fautricem: siquidem is iustam habet causam, cuius ea prouincia propria sit, ex quo necesse est, quòd alter iniustam causam foueat, cùm contraria hęc duo sint, iustum & iniustum. vnde planè illud mihi constat, non posse quo ad veritatem iustum bellum vtrinque esse, opinione verò potest bellum ex vtraque hostium parte iustum esse. Nam etiamsi apud alterum tantùm verè existat iustitia belli, bona tamen fidè alter bellum id gerere potest, existimans iustissima ignorantia, se iustam fouere causam. Atque in hunc sensum probari potest, quod Fulgos. & Alciat. voluerunt. vnde Abulensis Iosuæ cap. 11. adnotauit bellum illud, quod Iudæi gerebant aduersus Ammorræos, & cæteras gentes, ex parte Iudæorum iustum esse propter Dei voluntatem, quæ eis erat manifesta: & itidem ex parte Ammorræorum, qui iusta ignorantia ignorantes hanc diuinam iussionem se defendebant ab aggressione Iudæorum, eaque ratione existimabant se bellum iustum gerere. Hæc de iustitia belli compendio quodam prænotauimus, quo facilius intelligi valeat qua ratione capta in bello, vel efficiantur capientium, vel sint omnino in animæ iudicio restituenda, quod sequenti §. non admodum prolixè tractabitur, solùm etenim constituemus aliquot principia, ex quibus hæc res longiùs tradi possit.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Capta in bello iusto efficiuntur capientis, & per totum paragraphum, maximè num. 6.
- 2 Seruitus an sit inducta iure gentium contra ipsam naturam, latè numeris sequentibus.
- 3 Ius naturale an possit tolli in parte, vel ex causa.
- 4 Ius gentium qua ratione à naturali iure distinguatur.
- 5 Seruitus aliqua an fuerit ab ipsa natura instituta?
- 6 Capti in bello apud Christianos non efficiuntur serui: & quid de Christianis captis à Sarracenis vel Turcis.
- 7 Res ab hostibus captæ, quæ prius per hostes fuerant bello quæsitæ, an sint priori domino restituendæ.
- 8 Regia l. penult. titul. nono. part. quinta. examinatur.

§. VNDECIMVS.

AD id verò quod attinet ad restitutionis obligationem eorum, quæ in bello capta fuerint, sit constitutissima conclusio: Capta in bello iusto efficiuntur capientis. c. iusgentium. prima distinct. l. hostes. & l. si quid in bello. ff. de capt. l. naturalem. §. vltimo. ff. de acquirend. rerum domi. gloss. in c. sicut. de iureiurand. notatur in l. prima. in princip. ff. de acquirend. possessione. vbi Ias. numero 8. latè hanc materiam tractat. eandem conclusionem probat Aristoteles, libro primo Polit. capitul. quarto. Thomas libr. tertio, de regimine princip. capit. 11. Theologi passim, præsertim Adr. in quarto sententiarum, tract. de restitu. §. aggredior casus speciales. Flo. 3. part. titul. quarto. cap. 1. Ioan. Maior. in 4. distinct. 15. quęst. 20. Alfonsus à Castro, lib. secundo, de iust. hæret. puni. capitul. decimoquarto. Syluest. in verb. bellum. quæstio. prima. Bartol. in d. l. si quid in bello. & in l. hostes. Martin. Laudensis, in tractat. de bello. secunda col. Andr. Tiraquell. de legibus connubialibus. l. 1. num. 46.

Hinc & illud obtinuit, quòd capti in bello serui efficiuntur capientium, si bellum iustum sit. dict. l. naturalem. in fine. d. l. hostes. §. item ea. Instit. de rerum diuisio. pulchrè Aristot. in d. c. 4. omninoq́;, inquit, nonnulli iure quodam, vt putant, freti & adducti, lex enim quoddam ius est, seruitutem eam quæ iure belli introducta est, & iustam esse aiunt, & negant, quoniam fieri potest, vt initium bellorum sit iniustum, & eum, qui sit indignus seruitute, nusquam quisquam seruum esse fateatur. Hactenus Aristot. atque de his plura Claudius Coteræus, lib. 2. de iure milit. capitul. 24. quo fit, vt seruitus iusta inducta sit iure gentium, cum natura omnes sint liberi. l. manumissiones. ff. de iust. & iur. §. seruitus. Instit. de iure person. quo probatur seruitutem inductam fuisse contra naturam, secundum quam omnes liberi nascuntur. idem probat tex. in l. 4. ff. de stat. hom. Stophilus seruus apud Plautum in Aulularia, inquit: Omnes natura parit liberos, & omnes libertati natura student.

Quòd si contra naturam iure gentium est seruitus personarum inducta, profectò id iure obtinere nequit, cùm iura naturalia immutabilia sint, nec iure gentium tolli possint. §. sed naturalia quidem. Instit. de iure natu. gent. & ciuili. textus in princip. quinta distinct. cui obiectioni Accursius respondet in d. l. manumissiones. dicens, ius naturale non posse in totum tolli iure gentium & humano: sed quo ad aliquam eius parte tolli posse. ego libenter quæro ab Accursio, an hæc pars, quæ tollitur, sit naturale ius: & si dixerit, non esse ius naturale, dubio procul quæstio non est, an tolli possit: siquidem quod non est, tolli non potest. Si verò hæc pars quæ tollitur, iuris est naturalis, sicut est libertas personarum, quæ modò iure gentium tollitur, nondum responsum est obiectioni, ex qua probatur, & ita verissimum est, ius naturale tolli iure humano non posse: præsertim, quòd si semel in specie fatearis aliquid esse à natura institutum, id nullo modo negare poteris, humano iure tolli nequaquam posse, cùm superior sit ipsa lex naturalis hominum institutis, nec eis tolli possit. Quamobrem mihi semper displicuere duo, quæ passim circa ius naturale, & diuinum à nostratibus traduntur. Primùm, dum sæpissimè respondent, ius naturale posse partim tolli, licet non totum: Nam verè si in ea parte ius naturale viget, nullo modo defendi potest, quòd eis iuris naturalis pars tolli humano iure valeat. Etenim dictat naturale ius, non esse innocentem occidendum: poteritne aliqua ex parte iure humano innocens occidi, vel in aliquo casu speciali? certè qui hoc assereret, demens prorsus esset, & rationis naturalis satis inscius. Alterum est, quo frequenter Doctor. vtuntur, dicentes, ex causa posse iure humano limitari, & tolli ius naturale, vel diuinum: hoc denique absurdum est, siquidem vel ea causa sufficiens est, vt opinemur, & constituamus ius diuinum vel naturale tunc minimè obtinere, nec eum casu comprehendisse, & tunc ius naturale vel diuinum non tollitur ex ea causa, quia non permittitur, nec datur lex naturalis, nec diuina, vt ea tolli possit, sed tantùm interpretatio fit legis diuinæ vel naturalis: at si ea causa nihilominus admissa, ad huc viget lex naturalis vel diuina, & planè, nisi quis toto, quod aiunt, cœlo aberret, non poterit inficiari, eam causam minimè sufficere, vt humana auctoritate naturalis lex tollatur: & ideò Accursij responsio congrua non est. Bart. aliter respondere conatur in d. l. manumissiones. ac potius in l. ex hoc iure. ff. eodem titul. scribens, duplex esse ius naturale: primæuum, secundęuum: & addit primum tolli per secundum, quod ius gentium appellatur, atque ita ius gentium quandoque est contra rationem, & ius naturale. vnde licet libertas iuris sit naturalis: potuit tamen ius gentium eam tollere. eandem Bartol. rationem tenuerunt idem Bart. Angel. Paul. & Doct. in l. si id quod. ff. de cond. indeb. Verùm hæc ratio defendi non potest, nec iure valida est. id etenim quod contra rationem naturalem statutum est, non potest firmum esse, nec validum, etiam si à principe supremo statuatur: deinde hæc distinctio iuris naturalis primæui & secundæui falsa omnino est: ius siquidem naturale vnum est, & id temporis successu nec distinguitur, nec variatur, dict. §. sed naturalia quidem iura. Nam quod semel Deus omnia animalia docuit, quodque ideò naturali lumine cognitum est, nec vllo tempore tollitur, nec distinguitur, nec variatur, eius etenim variatio refragaretur naturæ ipsi, atque ideò hanc Bart. rationem verè & eleganter Fortun. improbat in dict. l. manumissiones.

Qua ratione duplicem sensum afferam ad id, quod primò constituimus, nempe, omnes homines esse natura liberos, & seruitutem esse contra naturam, ex quibus manifestè constabit huiusmodi dissolutio. Primùm equidem libertas in hunc sensum est iuris naturalis, & natura homines liberi nascebantur, vt eo primo statu, quo sola lege naturæ humanum genus vtebatur, nondum humana crescente malitia, decuerit omnino homines omnes liberos nasci, idq́ue illi statui expediens fuerit. Non tamen ex hoc negatur, posse iure humano & gentium, hominum crescente malitia, statui seruitutem, vt capti in bello serui efficiantur. Imò id conuenit Reipublicæ ad punitionem eorum, qui finitimas gentes bellis iniustis persequuntur, vnde quo iure ex consensu humani generis bella introducta fuere, eodem & captiuitates ac seruitutes constitutę sunt, quod diuus August. explicat libro decimonono, de ciuit. Dei, cap. 15. Conditio, inquit, seruitutis iure intelligitur imposita peccatori. nomen itaque istud culpa meruit, non natura. & deinde subdit, nullus autem natura, in qua prius Deus hominem condidit, seruus est hominis, aut peccati, verùm pœnalis seruitus ea lege ordinatur, qua naturalem ordinem conseruari iubet, perturbari vetat, quia si contra eam legem non esset factum, nihil esset pœnali seruitute coërcendum: ideoque Apostolus seruos monet subditos esse dominis suis, & ex animo eis cum bona voluntate seruire. Hæc Augustinus, citans Apostolicum ad Ephesios cap. sexto. vnde propter peccatum Chanaan seruus pronunciatur à Noe patre, vt seruiat fratribus suis, Genes. capit. 9. Sic & naturali iure non erant dominia distincta in ipso quidem statu naturæ, & legis naturalis, secundum quam omnia erant communia, sed postea conueniens fuit fieri dominiorum distinctionem lege humana, idque ratione naturali factum fuisse ex eo apparet, quòd vtile valde Reipublicæ sit, quod Conradus doctissimè tradit de contractibus, q. 10. & sequentibus. Igitur iuxta hunc sensum obiectio tollitur, sicuti probant Fortun. in d. l. manumissiones. & Ioan. Dried. de libert. Christ. pagina vigesimanona.

Secundo loco alter sensus aptari potest his autoritatibus, quibus constat hominum libertatem esse lege naturali inductam, vt tandem distinguendum sit inter ius naturale positiuum, quod aliquid positiuè præcipiat, vel prohibeat, & ius naturale negatiuum, quod nihil aliqua de restatuerit, nec percipiendo, nec prohibendo, sed id potius omiserit legis humanæ dispositione. Nam libertas non est iuris naturalis, iuxta primum modum, cùm eam nec pręceperit, nec seruitutem induci prohibuerit. Est verò personarum libertas iuris naturalis, secundo modo accepti, quia ius naturale seruitutem non induxit, nec etiam libertatem prohibuit: imò liberos omnes homines creauit. quòd autem obiecimus ius naturale esse immutabile, est intelligendum de iure naturali positiuo, non de iure naturali negatiuo, secundum Thomam, qui ita rem istam explicat in hac specie 1. 2. q. 94. artic. 5. & Præposit. in cap. ius gentium. 1. distin. num. 9. Martinus Azpilcueta, quem post huius operis primam editionem legi, in cap. ita quorundam. de iudic. gloss. penult. ex his duabus solutionibus, quarum posterior à priori ferè deducitur, plura colliguntur.

Primùm vera interpretatio Iurisconsulti, Iustiniani, & aliorum, qui verè dixerunt, omnes homines natura liberos nasci. ita etenim intelligendi sunt omnes homines eo tempore, quo sola lege naturæ viuebatur, mundusque regebatur, liberos nasci, ac natos fuisse. At hinc non sequitur, hodie omnes liberos natura nasci, cùm alijs legib. præter naturales vtamur: idque maximè sit vtile Reipublicę, ad reprimendam hominum malitiam. Nam vt auctor est Augustinus in d. cap. 15. Seruitus lege humana iustissimè est statuta in pœnam peccati, quod bello committitur iniusto.

Secundò hinc deducitur alter eiusdem auctoritatis intellectus, vt omnes homines natura liberos esse intelligamus, ex prima naturæ intentione, quæ voluit homines liberos creare. At per accidens non prohibuit eos seruos fieri ex aliqua ratione conuenienti Reipublicæ. Sicuti ex prima intentione naturæ est, quòd hominum vita conseruetur, & tamen legibus humanis naturali ratione statuitur ex accidenti, quòd nocentes & criminosi occidantur.

Tertiò inde apparet verum esse, quod scripsere diuus Thomas in 4. sentent. distinct. 36. artic. 1. & Card. à Turre Crem. in d. c. ius gentium. 4. articul. qui existimant seruitutem institutam esse contra primam naturæ intentionem, quia natura prima intentione tendit ad perfectiora: at seruitutem esse secundum naturam, iuxta eius secundam intentionem. Natura etenim prima intentione intendit, vt quis sit bonus: eius verò secunda intentio est, quòd si quis non fuerit bonus, sed malus, ipsiusq́ue legis naturalis rationem prauis moribus contempserit, puniatur quidem. Sic seruitus secundum naturam instituta est ad puniendum peccantem. & licet iure naturæ non sit in specie hæc pœna definita, sed in genere: ius gentium & humanum potuit ex secunda naturæ intentione definire pœnam istam seruitutis in hac specie.

Quartò à prænotatis patet verus sensus §. seruitus. Instit. de iure personar. quo probatur, seruitutem esse contra naturam. id etenim ita accipiendum est, vt sit seruitus contra naturam, id est, contra naturalem libertatem, quæ vna fuit ab initio omnium ante corruptionem generis humani, & nunc quoque esset, nisi malitia hominum aliam conditionem exigeret omnium populorum consensu, qui seruitutem ex causa induxit ad puniendos hostes iniquos, quemadmodum & præter diuum Augustinum tradit Aristoteles 1. Politicorum, capitulo 3. & 4. & probatur in l. naturalem, cum l. sequent. ff. de acquir. rerum dom.

Quintò infertur seruitutem esse contra ius naturale, non ex eo quòd tollat ius naturale affirmatiuum & positiuum, aliquid præcipiens, aut prohibens: sed ex eo quòd additur iuri naturali id, quod ipsum ius non concesserat, atque ita per additionem inducitur seruitus contra ius naturale.

Sextò hinc apparet, hanc personarum seruitutem iure gentium inductam, non esse contra naturalem rationem, imò ex ea procedere, sicuti probatur in d. l. manumissiones. & apertius in §. item quæ ab hostibus, iuncto §. singulorum. Institut. de rerum diui. idq́ue adnotauit Fortun. in d. l. manumissiones. col. tertia. & constat ex pluribus locis sacræ Scripturæ, quibus ostenditur, dominium seruorum iustum esse, præsertim cap. 6. ad Ephesios, inquit Paulus: Serui obedite dominis carnalibus cum timore & tremore, in simplicitate cordis vestri, sicut Christo. Et ad Timoth. prima, capit. sexto: Quicunque sunt sub iugo serui, dominos suos omni honore dignos arbitrentur. Item 1. Petri cap. 2. Serui subditi estote in omni timore dominis, non tantùm bonis & modestis, sed etiam discolis. vnde dominus in seruos naturali ratione dominium habet, sicut & in agros & fundos, qui ad eum pertineant. vti tamen debent domini hoc iure, quod in seruos habent, benignè, non seuerè & crudeliter. quod admonet diuus Augustinus lib. 19. de ciuit. Dei. cap. 16. & iure Ciuili statutum est in l. vnica. C. de emen. seruo. & Instit. de iure person. & de his qui sunt sui vel alien. iur. §. in potestate. & §. sed & maior. vbi Theophilus l. 6. titul. 21. part. 4. & Caius Iurisconsultus lib. 1. Institutionum tit. 3.

Septimò colligitur ex his, seruum à domino fugientem mortaliter peccare, & teneri ad eum redire, secundum glo. in d. c. ius gentium. 1. dist. quam Doctor. inibi approbant communiter, maximè Card. à Turre Cremat. artic. 4. Fortun. in d. l. manumissiones. col. 4. optimus text. in cap. si quis seruum. 17. q. 4. Cæterùm hoc in loco admonendus lector est, me quidem in hac de seruitute controuersia, ius gentium intellexisse, prout id à iure naturali distinguitur, & humanum ac positiuum est. nam & Thom. 1. 2. q. 25. art. 4. ad primum, ius gentium, de quo Iurisconsulti quandoque tradidere, inter iura humana, & positiua censet: quod apertissimè constat. Nam si quis perpendat exempla & casus, qui per Iurisconsultos sub tit. ff. de iust. & iur. iurigentium tribuuntur, planè fatebitur ea non esse iuris naturalis, sed humani, nec procedere necessariò à primis iuris naturalis principijs in vniuersum, nec frequentius, tametsi à ratione propter Reipub. vtilitatem vario temporum successu deducantur & instituantur, vel instituta sint ferè omnium hominum consensu: bella etenim non sunt iuris naturalis, nec manumissiones, nec seruitutes, nec dominiorum distinctio, nec venditiones aut locationes, quę omnia Iurisconsulti iuri gentium tribuenda esse palàm responderunt. Et tamen in l. 1. §. ius naturale. ff. de iust. & iur. Iusgentium naturale quidem dicitur, dum id non alia ratione à naturali distinguitur, quàm quòd illud omnibus animantibus, etiam brutis conueniat, hoc solis sit hominibus commune. vnde deducitur hoc ius gentium hominibus, & sic animantibus ratione præditis naturale esse. Idem apparet euidentiùs auctoritate Caij Iurisconsulti, in l. omnes populi. ff. de iustit. & iur. Quòd verò inquit, naturalis ratio inter omnes homines constituit, id apud omnes homines peręquè custoditur, vocaturque ius gentium, quasi quo iure omnes gentes vtuntur. eadem verba repetit Iustinianus in §. ius autem Ciuile. Instit. de iure natur. gent. & ciuili. vnde diuus Tho. 2. 2. q. 57. art. 3. ad 3. inquit: Ea quæ sunt iuris gentium, naturalis ratio dictat, putat ex propinquo habentia æquitatem: inde est quòd non indigent aliqua speciali institutione, sed ipsa naturalis ratio eam instituit. Quasi velit Thomas hoc, quod Iurisconsulti ius gentium appellarunt, ius esse naturale: cui certè non conueniunt exempla iurisgentium, tradita ab Isidoro lib. Ety. 5. c. 5. & 6. prę sertim prohibitio nuptiarum inter alienigenas.

Quibus prænotatis ego censeo iuris naturale verè esse illud, quòd Deus omnia animalia docuit tam bruta, quàm ea, quæ ratione donauit. Hoc etenim ius lumine naturali hominibus ita cognitum est, vt & brutis instinctu quidem ipsius naturæ: qua ratione quod lumine naturali animalibus ratione præditis notum est, id verè ius naturale dicitur, sicuti & illud, quod brutis Deus per instinctum, & inclinationem propriam constituit. hoc probatur in l. 1. §. ius naturale. ff. de iustit. & iur. c. ius naturale. 1. dist. quo fit, vt principia lumine naturali ab hominibus cognita, & conclusiones, quæ ab eisdem principijs necessariò deducuntur, & quæ animantibus ratione pręditis conueniunt tantùm, ius quidem gentium dici, quodammodo valeant, ad differentiam iuris naturalis, quod simul & brutis & hominibus datum, insitumq́ue est ab ipsa natura. Vtrumque tamen verè est ius naturale: sicque intelligendum est responsum Iurisconsulti in d. l. 1. §. ius naturale, ad fin. vbi ius gentium à naturali distinguitur ex eo solùm, quòd illud hominibus tantum, hoc verò etiam brutis conueniat. Huc pertinet quod Thomas in d. art. 3. q. 57. distinguit ius gentium, quod quidem ratione naturali hominibus tantùm competit, & id quidem naturale esse asseuerat, non secundum absolutam sui considerationem, sed secundum quid, id est, vt est conueniens & vtile humano conuictui, à iure naturali, quod omnibus animantibus commune est, & naturale dicitur absolutè, iuxta sui ipsius considerationem, vt maris & fœminæ coniunctio, filiorum educatio, & his similia. Quo in loco diuus Thomas de iure naturali & gentium, hanc doctrinam optimè tradidit. Quamuis & hæc Thomæ sententia, eiusque distinctio alium sensum habere possit, vt ipse quidem distinguat ius naturale, quatenus omnibus animantibus etiam brutis commune est, & complectitur etiam prima iuris naturalis principia, continentia iustum naturale ex sui natura adæquatum, & commensuratum alteri à iure gentium, quod continet iustum naturale, non iuxta absolutam sui rationem, sed secundum vtilitatem, quæ ex eo deducitur, vt alteri conueniens. Sensitque Thomas ad hoc ius gentium pertinere, seruitutes, bella, dominiorum distinctionem. hanc eandem differentiam constituit Card. à Turre Cremata, in d. c. ius gentium. prima distinctio. artic. primo. Sed huic sensui refragatur, quòd prima principia iuris naturalis procedant à ratione, quæ incognita est brutis. Nihilominus idem Card. in capit. humanum genus. prima distinctione, artic. quinto. post Albertum Magnum, quinto Ethic. respondet, ius naturale, quo ad rationem iuris, brutis minimè conuenire, sed procedere à natura speciali, quæ est ipsa ratio: sed ius naturale, quantum ad actus etiam brutis competere: & sic vt ipsius verbis vtar, ius naturale formaliter sumptum, id est, quo ad rationem hominibus tantùm conuenit: materialiter verò, id est, quo ad actus, etiam brutis commune est, scilicet quo ad maris & fœminæ coniunctionem, filiorum educationem, & similia. atque ita interpretatur d. l. 1. §. ius naturale. vt tandem Deus ius naturale materialiter omnia animalia etiam bruta docuerit: formaliter tamen ipsos homines tantùm, quibus rationis cognitio tradita est. Hic verò sensus cum eo conuenit, quem paulò antè ad Iurisconsulti responsum tradidimus. Sed solum discrimen apud nos est, quanam ratione sit intelligenda Thomæ responsio, in dicto artic. 3. & profectò aptior est vltimus hic sensus, si consideremus, ipsum ius naturale, quatenus absolutè adsumitur, posse quidem assumi formaliter, sicut & materialiter, ita quidem vt formale ius naturale quo ad rationem, & vt continet prima principia, absolutè iustum contineat, secundum sui considerationem, rationemq́ue, non iuxta alterius vtilitatem, nec vt alteri conueniens sit: sic denique procedere illud, ratione viuendum est, nemini est malum faciendum, & similia. quæ quidem iuris naturalis sunt secundum propriam sui rationem, quia continent iustum, & alteri commensuratum, secundum absolutam sui rationem, non iuxta vtilitatem, quæ ex his contingit. Vnde ius naturale authore Thoma, à iure gentium distinguitur, quod procedit à naturali ratione non absoluta, sed quæ alterius vtilitatem, vel quòd conueniens sit, respiciat. ex quibus manifestum sit, quam ob rem ius gentium à Iurisconsultis ius naturale quandoque dicatur. Et quandoque à iure ipso naturale distinguatur. Deinde patet, ex his prima principia, & quę ex eis necessariò deducuntur, non esse propriè iuris gentium, sed naturalis, prout à diuo Thoma hæc iura, dicto art. 3. distinguuntur. inde consequitur, religionem erga Deum, & parentum honorem, esse iuris naturalis, non iuris gentium, secundum Thomæ distinctionem, quamuis à Iureconsultis hæc exempla tradantur, & aptentur iuri gentium in d. l. 1. ad finem. & in l. sequenti. quæ quidem Iurisconsulti responsio poterit defendi, si ius gentium interpretemur naturale ipsis tantum hominib. conueniens, de quo superiùs actum est. verè tamen negare non possumus vtcunque sit, exempla Iurisconsultorum, & Isidori, non omnia conuenire iuri gentium, quod maximè obseruandum est.

Quamuis equidem iuxta præmissam adnotationem ius gentium ad humana iura pertineat, non propriè ad naturalia, attamen ob id quod ex diuo Thoma explicuimus, & quia ius gentium deriuatur à iure naturali, communiq́ue omnium gentium consensu constitutum est, conclusionibus quibusdam non multum remotis à primis iuris naturalis principijs, naturale dici quodammodo homini potest: etiam si à naturali iure, præsertim ab ea lege, quæ communis est omnibus animantibus, differat & distinguatur, secundum Thom. 1. 2. quæst. 95. artic. 4. ad primum. His libenter addiderim quod post primam huius operis editionem legi apud Domin. Sot. lib. 3. de iust. & iur. quæst. 1. articul. 3. nempe hoc discrimen esse inter ius naturale, & ius gentium, quòd ea quæ inferuntur ex absoluta rerum natura, & consequentia necessaria, pertinent ad ius naturale: illa verò, quæ non ex absoluta consideratione, sed modo exposito in ordine ad certum finem, & sub certis circunstantijs, sint de iure gentium, quam sententiam & nos paulò antè probauimus.

Octauò principaliter ex præmissis infertur, an sit aliqua seruitus, quæ verè iuris naturalis, & à natura ipsa instituta? Et sanè constat esse natura ipsa quosdam seruos. Nam secundum Aristotelem 1. Polit. cap. 3. & 4. minus sapientes, minus profecti, natura ipsa serui sunt, & sapientioribus subditi, vt ab eis regantur. Etenim hominum genus Deus sic condidit, vt essent alij inscientes, & virtutibus superiores alijs. Plato item in dialog. 3. de legibus, cuius & Ioan. Stobæus sermone 42. mentionem fecit, scribit, primam dignitatis rectam rationem esse, vt genitores vbique natis imperent: secundam, vt ignobilibus generosi: tertiam, vt iunioribus seniores: quartam, vt domini seruis: quintam, vt potentioribus imbecilliores seruiant: sextam quidem & omnium maximam esse, qua secundum naturam ignorantes sequi iubentur: prudentes autem ducere ac dominari. Hæc Plato, cui & Arist. accedit. lib. 7. Pol. cap. 14. asseuerans, esse natura ipsa seruitutem iuuenis, ad senten. diui August. super Genesim. est etiam inquit ordo naturalis in hominibus, vt seruiant fœminæ viris, & filij parentibus, quia & illic hæc iustitia est, vt infirmior ratio seruiat fortiori. Hæc igitur in dominationibus & seruitutibus clara iustitia est, vt qui excellunt ratione, excellant dominatione. Cic. 5. Paradoxo. proponit, prudentes esse liberos, stultos autem & insipientes seruos esse. quod & diuus Ambr. probat super epistolam Pauli ad Colos. notant ex nostris Dom. Prępos. in d. c. ius gentium. num. 9. & ibi Card. à Turre Crem. art. 4. Imol. in Proœmio Gregor. col. 2. & Cæpol. de seruit. 2. col. Andr. Tiraq. de legibus connubialib. l. 1. num. 49. Hæc tamen seruitus non est eiusdem conditionis, cuius illa, quæ iure gentium ratione belli inducta est, qui enim iure belli seruus est, dominio alieno contra libertatem naturalem ita subiectus est, vt tanquam res quælibet, quæ sua est, à domino abalienari possit. l. 4. & 5. ff. de stat. hom. At seruitus, quam diximus natura ipsa constitui, non pertinet ad coactionem, nec necessitatem, nec dominium, sed ad honorem & reuerentiam, senioribus à iunioribus, generosis ab ignobilibus, parentibus à filijs: marito ab vxore debitam, vel ad vtilitatem ipsius seruientis: qualis est illa, quæ imprudentis ad prudentem: minus sapientis ad sapientem dicitur. Qua de re Io. Driedo. de libert. Christ. lib. 1. pag. 8. in hunc modum scribit: Secundum ordinem conditionis naturæ omnes in Adam à Deo conditi sunt æqualiter, liberi ab omni malo, ab omni seruitutis incommodo, mansissent quoque sub illo statu, omnes homines pares, secundum paritatem libertatis à culpa & miseria, sed non pares secundum paritatem in talentis naturæ in perfectione iustitiæ, scientiæ & prudentiæ. Siquidem alij magis, alij minus extitissent sapientes & prudentes, fuisset quoque dominium quoddam vnius super alios, non pro suo ipsius commodo dominantis in illos tanquam in seruos, nec vt prouidentis & consulentis illorum miserijs & imbecillitati: sed vt consulentis & dirigentis illos ad ampliorem sapientiam, disciplinam, iustitiam & prouidentiam, atque vtentis voluntarijs obsequijs illorum obedientium, non solùm absque omni laboris molestia, sed cum gaudio, cordisque lætitia: quemadmodum & iusti præsides nunc imperant, non cupiditate dominandi, sed officio consulendi, & hoc naturalis ordo præscribit. Sic quoque Deus hominum genus condidit, vt essent alij in scientia & virtutibus superiores alijs, sed à coacta, & vili subiectione, à veroque dominio omnes fuissent æqualiter liberi. Hactenus Drie. cuius verba referre libuit, quia breuiter & compendio quodam retuli diui Thomæ eruditissima responsa, part. 1. q. 96. art. 3. & 4. Sic & Arist. lib. 7. Polit. cap. 14. sensim insinuat, totam hanc seruitutem naturalem ad vtilitatem pertinere eorum, qui minus prudentes sint, vt à prudentioribus regantur, & instruantur perfectiori prudentia & scientia. Tho. item in 2. 2. q. 57. art. 3. ad secundum, inquit, quòd hunc hominem esse seruum absolutè considerando magis quàm alium, non habet rationem naturalem, sed solùm secundum aliquam vtilitatem consequentem, inquantum vtile est huic, quòd regatur à sapientiori: illi, quòd hoc iuuetur, vt dicitur in 1. Pol. & ideò seruitus pertinens ad ius gentium, est naturalis secundo modo, sed non primo modo. Hactenus Tho. qui hanc seruitutem minus prudentis ad sapientiorem institutam esse tradit ad vtilitatem ipsius imprudentis, non ad eius vilem subiectionem, & quamuis ipse hanc seruitutem ad ius gentium referat, ex eodem tamen Tho. in d. q. 96. art. 3. & 4. satis palàm constat, hanc seruitutem minus prudentis ad prudentiorem, minus sapientis ad sapientiorem, iuuenis ad senem, vxoris ad virum, filiorum ad parentes, quæ ad honorem & reuerentiam vel instructionem seruientium pertinet, institutam esse à natura, & statui innocentiæ conuenisse. Quo fit, eam minimè pertinere ad vilem seruitutis conditionem, quæ postea iure gentium stabilita est, cum ea subiectionem & dominium contineat, vtile quidem ipsi dominanti, & molestum ac miserabile seruienti: igitur seruitus à natura ipsa ordinata, quæ & in ipso innocentiæ statu obtineret, & obtinuit, non est miscenda huic miserabili seruituti, quæ iure gentium ob bella & captiuitates inducta fuit, quod & Cardin. à Turre Crema. in d. art. 4. explicat: vnde planè intelligenda sunt, & distinguenda, quæ Plato in d. dialog. 3. de legib. veluti ex iure naturę immiscuit.

Illud hoc in tractatu prætermittendum non est, quòd Christiani capti in bello, etiam iustissimo, à Christianis, non efficiuntur serui capientium. Et ideò nec opus est hoc in casu l. Cornelia, nec postliminij fictione propter charitatem, quæ in Christo omnibus eius religionem professis communis est, sicuti expressim adnotarunt Bart. in l. hostes. ff. de capt. Abb. in c. sicut. in 3. de iureiur. col. 4. & inibi Egidius à Bellame. nu. 20. Salic. in l. ab hostibus. col. 2. C. de captiuis. Ioan. de terra Rubea, contra rebelles, tract. 3. art. 10. Regia l. 1. tit. 21. part. 4. sed apud nos capti bello seruantur, præstitaque pecunia in redemptionis præmium, quam Græci λύτρον appellant, veniam recedendi impetrant facilimè. sensere tamen Alciat. in l. hostes. ff. de verb. signi. & Claudius Cantiuncula, in §. item ea quæ hostibus. Instit. de rer. diui. prędictam communem sententiam inter Christianos obtinere, sicuti Bar. & qui eum sequuntur, probarunt. at secùs esse in Christianis captis in bello à Sarracenis, vel Turcis, qui verè hostes sunt. Nam hi quidem Christiani, dum ab hostibus captiui detinentur, eius conditionis sunt, cuius iuxta ius Ciuile capti ab hostibus Romanę Reip. censebantur. & ideò opus esse fictionib. legis Corneliæ & postliminij, quod est maximè notandum. Nam & Ioannes de terra Rubea idem voluit, dum scribit: Sarracenos veros hostes esse, & cum his bellum geri verè: vt olim Romani aduersus hostes gerebant. Ego sanè video maximam esse discriminis causam inter bella Romanorum, & ea, quæ Christiani aduersus Infideles, qui nos vndique impetunt, gerimus. Quorum quidem infidelium aggressiones, non possunt aliqua ex parte esse licitæ, nec itidem defensiones, cùm prouincias Christiani nominis tyrannicè & perfidè, ac crudeliter occupauerint. Quamobrem nisi aliud lege humana statutum in specie sit, opinor erga Christianos captos à Turcis vel Sarracenis, non esse seruandas leges Romanorum, quæ de captiuis apud hostes loquuntur, nec esse necessarias fictiones legis Corneliæ & postliminij, quamuis in his, quæ possint in fauorem cedere captiuorum, æquissimum sit, imò omni ex parte iustum, easdem leges seruari. Nec enim Reipub. Christianæ conuenit, præter ipsam captiuitatis afflictionem, damnum aliud, aut detrimentum Christianis apud Sarracenos aut Turcas, captiuis irrogari. Ex his etiam apud me dubia est, & falsa quidem opinio Anch. in hac reg. col. 13. vers. 3. quæro. Aretin. in l. qui à latronibus. 3. col. ff. de testam. dum asseuerant, Christiano apud Sarracenos captiuo non licere ab eis fugere, nisi cogatur ad infidelitatem. etenim ego censeo iustè posse captiuum Christianum indistinctè fugere, licet non cogatur ad infidelitatem, cùm tyrannicè & iniustissimo bello captus fuerit. Imò & si captus esset apud hostes iustissimo bello, liceret ei ad suos redire, ac fugere, hostium limites transgrediendo, vt ipse notaui lib. 1. Varia. resol. c. 2. nu. 10. & hæc quidem de seruis iure belli dicta sint, deque his, qui ab hostibus capti seruitutem seruiunt iure gentium, procedente à ratione ipsa naturali.

Res autem captæ in bello iusto, si immobiles sint, principi, & regi bellum indicenti acquiruntur, nec efficiuntur militis aut ducis capientis. l. si captiuus. §. 1. ff. de capti. gl. in l. diuus. ff. de iure fisci. Bart. in l. si quid in bello. ff. de capti. Alexand. & Iason post alios in dicta l. 1. ff. de acquir. poss. in prin. num. 10. & Mart. Laudensis in tracta. de bello. §. 4. quorum opinio communis est. Et probatur in l. 19. tit. 26. part. 2. res verò mobiles capientium efficiuntur, sicuti iam non semel adnotatum extat. debent tamen tradi duci exercitus, vt is ea diuidat inter milites, iuxta cuiuslibet dignitatem & merita. cap. ius militare. 1. distinct. l. si quis pro redemptione. C. de donation. gloss. in capit. dicat aliquis. 23. quæstio. 5. Bartol. & Doctor. modò hac in re citati. Regia l. 1. 17. & 19. titul. 26. part. 2. quo quidem iure regio quinta pars eorum, quæ bello capta fuerint, regi debetur. l. 4. titul. 26. part. 2. l. vltim. titul. 1. lib. 6. ord. quandoque dimidia. l. 19. quandoque tertia pars. l. 20. dict. tit. 26. part. 2. denique in hoc erunt semper diligenter obseruandæ leges, & consuetudines legitimè indictæ, secundum quas vel principum decreta, firmaque & iusta Ducum edicta res bello captæ sunt diuidendæ.

Quid verò dicendum sit de rebus captis ab hostibus, quæ tamen habuerunt dominum verum, priusquam hostes eum spoliauerint, an sint restituendæ priori domino, vel efficiantur eorum, qui modò eas res abstulere à manu hostium? Et profectò quoties non virtute bellica, sed commercio, dato redemptionis precio res aliena fuerit ab hostibus redempta, dominus prior eam petere poterit, soluto precio redemptionis, & ei necessariò restituenda est. l. ab hostibus. in 2. C. de capti. l. in bello. §. si quis seruum. ff. eod. tit. quòd si res virtute bellica ab hostibus sit capta, & immobilis sit, priori domino est restituenda, text. insignis in l. si captiuus. §. expulsus hostibus. ff. de capti. l. Pomponius. ff. de acquirend. rerum dom. notat optimè Francisc. à Ripa, in dicta l. 1. ff. de acquiren. possess. num. 5. sed si res sit mobilis, quibusdam visum est, eam non adquiri capienti: sed restituendam esse priori domino. tex. satis elegans in dict. l. ab hostibus. C. de capti. §. serui autem. cuius auctoritate ita responderunt Ioan. And. in speculo. rub. de raptorib. Alexand. in d. l. 1. idem Alex. in l. id quod apud hostes. ff. de legat. 1. Pirrhus post consuetudines Aurelianenses. cap. incipienti, in l. apud hostes.

Contrarium alijs videtur verius, nempe rem mobilem captam ab hostibus, non esse restituendam priori domino, auctoritate Iurisconsulti in l. si quid bello. ff. de capti. si quid, inquit Labeo, bello captum, in præda est, nec postliminio redijt. Paulus, imò si in bello captus pace facta demùm fugit, deinde renouato bello capitur: postliminio redit ad eum, à quo priore bello captus erat, si modò non conuenerit in pace, vt captiui redderentur. hæc Iurisconsultus, vbi Bar. hanc opinionem ex eo loco deducit, iuxta distinctionem ipsius legis. Quidam tamen distinguendum esse censent ita sanè, vt prior sententia obtineat, vbi res ab hostibus captæ recuperantur statim, priusquam hostes eas deferant tutè intra præsidia: quasi in ea specie nondum fuerint factæ res istæ hostium eas capientium, & ideò cùm ab hostibus auferuntur, sub domino priore sunt: eaque ratione debent ei restitui, argumento tex. in l. 3. §. cùm igitur. ff. de vi & vi arm. & l. vl. C. vnde vi. Quòd si ex interuallo res captæ ab hostibus, fuerint ab eisdem denuò ablatæ, tunc sit vera posterior sententia, secundum Angel. & Salic. col. 1. in d. l. ab hostibus. Iason in dicta l. 1. num. 11. & sequent. eundem Angel. in disputatione incipienti, renouata guerra. 1. dubio. & Marti. Laudens. de bello. §. 7. cui distinctioni suffragatur insignis regia constitutio penult. tit. 9. par. 5. Hanc tamen distinctionem Iason in dicta l. id quod apud Hostes, improbare conatur. & Francisc. à Ripa, in dicta l. 1. num. 5. veram esse censet in militibus non habentibus à Republica stipendium, quasi in militibus habentibus publica stipendia, seruanda sit prima Ioan. Andr. opinio, per l. ab hostibus. parte vltima. C. de capti. & hæc quidem procedunt, nisi in rebus quæ postliminij obtinent, de quibus agit l. 2. ff. de capti. nam hæ res etiam ex interuallo ab hostibus receptæ priori domino restituuntur. ex his patet huius quæstionis difficultas, quæ nondum certam diffinitionem habet.

Ipse denique video iure Ciuili Romanorum statutum esse, vt capta à latronihus, & piratis, quos non esse iustos hostes veteres censebant, minimè efficerentur capientium. l. hostes. & l. latrones. & l. postliminium. §. à piratis. ff. de capti. l. qui à latronibus. ff. de testament. quo fit vt si res, quæ per latrones captæ fuerunt, à nostris militibus recipiantur latronibus fugatis, vel deuictis, priori domino, iure Romanorum restituendæ sint, cùm nusquam eas prior dominus amiserit. dicta l. latrones. & est euidens huius rei argumentum, quia nusquam hæ res hostium capientium propriæ effectæ fuerint.

Hinc mirum est, cur regiam Partitarum constitutio distinctionem præmissam probauerit in his rebus, quæ non ab hostibus, sed à piratis auferuntur, cùm in ea specie iure Romano ea distinctio fieri non posset. Deinde illud constat iure Romanorum ex iure ferè omnium gentium, vt hi cum hostibus æquo marte certarent, ex alijsque rationibus, ac fortasse quòd viri prudentissimi, etiam si existimauerint ab eis semper iusta moueri bella, & cum hostibus geri, censebant ex varijs causis opinione saltem, & bona fide ab ijs, quos verè hostes iudicabant, sibi bella indici, & ab eis indicta geri, statutum esse, vt homines & res à Romanis per hostes bello captæ hostium efficerentur: verè, & statim earum rerum dominium à prioribus dominis ad hostes transiret, quemadmodum & idem erat in rebus, & personis per eosdem Romanos captis ab hostibus. Quod satis manifestum erit si diligenter responsa Iurisconsultorum de captiuis examinemus. Imò & Romani hoc ipsum ius captiuitatis, & postliminij obseruare constituerunt, cum his, qui nec latrones, nec piratæ, nec hostes publici essent, modò cùm eis nullam amicitiam, nullum hospitij ius contraxissent, qua de re est text. elegans in l. 5. §. in pace. ff. de captiuis. in pace, inquit Pomponius, quoque postliminium datum est. Nam si cum gente aliqua nec amicitiam, nec fœdus amicitiæ causa factum habemus, hi hostes quidem non sunt, quod autem ex nostro ad eos peruenit, illorum fit: & liber homo noster ab eis captus, fit seruus eorum. Idemque est, si ab illis ad nos aliquid perueniat. Hoc quoque igitur casu postliminium datum est. Hæc Iurisconsultus.

At hæ leges apud Christiani orbis principes probatæ quidem sunt, & stabilitæ, quo ad res bello iusto captas, nec possumus qui Christianam religionem profitemur inficias ire, quin res bello captæ per hostem iniquè & tyrannicè bellum indicentem, minimè à veris dominis, qui eas iure possidebant, ad hostes iure transferantur, nec lege diuina nec humana in hostium verum dominium transierunt. Omnium etenim consensu receptum est, capta in bello effici capientium, modò id bellum iustum sit. vnde licet in bello per Christianos principes secum inito ob pręsumptam bonam hostium fidem, leges Romanorum sint seruandæ, quo ad opinionem, tamen ex hoc non arbitror in animæ iudicio, res captas in bello, quod hostes sciunt iniustè indictum esse, & mala fide geri, ad eorum dominium pertinere.

Nihilominus tamen mihi iure Romanorum magis probatur Angeli distinctio in hunc sanè sensum, vt res à Romanis virtute bellica quæsitæ, etsi ab hostibus iterum captæ fuerint, rursusque à Romanis militibus è potestate hostium, etiam ex interuallo ablatæ sint, priori domino sint omnino restituendæ, iuxta l. si quid bello. ff. de capti. atque ea ratione non temerè prædicta l. ab hostibus in seruis, qui virtute bellica quæsiti sunt, loquitur, eleganter adijciens horum, quæ bellico labore quæsita sunt, militem Romanum defensorem esse, non dominum.

Nec ad has Romanorum leges quidquam refert Francisci Repensis distinctio, cum hæ decisiones de militibus tractent stipendio publico militantibus. In his etenim militibus, qui non habent publica stipendia, vel non tenentur ex publico stipendio eos defendere, à quibus hostes res acceperunt, opinor adhuc locum esse Angeli distinctioni, & Iurisconsulti responso in d. l. si quid bello. quòd si non hostes, sed latrones, aut piratæ in hac specie res habuerint, & ab his fuerint virtute bellica per milites non habentes stipendia publica, ablatæ, tunc fortassis, cùm res hostium aut capientium factæ non sint, priori domino erunt restituendæ, modò his militibus iustam soluerit laboris, & expensarum mercedem.

Postremò, vt legem Partitarum examinemus, quæ non tantùm de hostibus, sed & de piratis, & latronibus publicis, quibus cùm non est, nec esse potest bellum illud, quod veteres Romani iustum & publicum esse censebant, adnotandum erit, potuisse constitutionem illam statuere, non quòd res illæ factæ fuerint piratarum, postquam hi in tuto eas habuerint, sed quòd demum captæ virtute bellica è potestate piratarum, fiant capientium, ob exercendos militum animos ad piratarum seu hostium publicorum punitionem, & persequutionem. Et licet Regia Partitarum lex admittere debeat iuris Cæsarei interpretationem de rebus, quæ ius habent postliminij, iuxta l. si quid bello, & l. 2. ff. de cap. & fortassis non procedat in militibus habentibus publica stipendia ad defensionem prouinciæ, & prouincialium, tamen lege belli, quæ probanda quidem erit, si qua est, poterit ea constitutio indistinctè seruari absque vlla iuris Romani & Ciuilis interpretatione. Quamobrem in his controuersijs diffiniendis, oportet viros rei militaris peritos, quique satis leges, & iura belli cognouerint, semper consulere: atque ita erit hic tractatus de rebus bello acquisitis in foro exteriori & interiori expendendus. qua de re aliqua tractat præter alios Thomas Grammaticus, in decisionibus Neapol. q. 71. Hæc quidem longiùs, fateor, possent ac diligentiùs, maturiusq́ue tractari, nos tamen vt tractatui de restitutione eorum, quæ iniquè quæsita fuere, seruiremus, hæc lectori breuiter exposuimus.

SVMMARIVM.

- 1 Consilium vel auxilium quando ad restitutionem obliget in conscientiæ iudicio.
- 2 Causa sine qua non, qualiter intelligenda sit, quo ad restitutionis tractatum.
- 3 Pluribus simul committentibus furtum, vel rapinam, an quilibet teneatur insolidum ad restitutionem.
- 4 Pluribus committentibus furtum, si vnus eorum restituerit solidum, an cæteri teneantur huic pro æquis portionibus satisfacere.

§. DVODECIMVS.

HActenus visum est, qua ratione teneatur quis ad restitutionem iure acceptionis iniquæ, cuius tamen acceptionis iniquæ causa solet non tantùm tribui ipsi accipienti, sed & alijs, qui ei consilium, auxilium, vel fauorem dedere, vt iniquè acciperet rem alienam, damnumúe alteri intulerit. de his oportunè quæritur, an teneantur ad restitutionem? sit igitur conclusio hac in re satis iuribus & rationibus probata. Tenetur ad restitutionem non tantùm is, qui iniquè accepit, damnumúe alteri intulerit, sed & is qui consilio, ope, auxilio, vel receptatione dedit acceptioni causam efficientem, quæ ipsam iniustam acceptionem efficiat. Hanc sententiam eleganter tradit diuus Thomas 2. 2. quæstione 52. art. 7. quem Theologi passim sequuntur, præsertim Caiet. inibi Florent. 2. part. tit. 2. cap. 2. §. 4. Adrian. in 4. sentent. tractatu de pœnitentia, & restitutione. cap. secundò dubitatur. Ioan. Maior. in 4. distinct. 15. quæstione 26. Syluest. in verbo, restitutio. 3. §. 6. Ioan. à Medina. de restitutione. quæstione 7. & 8. & probatur ea ratione, quòd qui causam damni dat, damnum dedisse videtur. cap. vltim. de iniur. cap. suscepimus. & cap. de cætero. de homicid. l. nihil interest. ff. de Sicarijs. vbi Bartol. & Doct. quod & alibi sępissimè pro iuris regula traditur. Sed & in specie huic conclusioni accedit communis iuris vtriusque doctrina, qua obseruatum passim est, consulentem ex consilio teneri ad eandem pœnam, quam delinquens pati debet, si alioqui non facturo consilium dederit, cap. nuper. de sentent. excommunicatio. vbi gloss. text. in l. 1. §. persuadere. ff. de seruo corrupt. capit. sicut dignum. §. qui verò. de homicidio. & glossa inibi. cui similis in §. ope. Instit. de obligat. quæ ex delict. nas. quam dixit solennem esse Iason. in §. actiones. numer. 3. de actio. tradunt Bart. in l. sæpe. ff. de verbor. signif. Panor mit. & ibi latè Dec. in capit. 1. de offic. delegat. idem Dec. in l. consilij. ff. de regulis iur. Francus in regul. nullus. de regulis iur. in 6. Felin. in dicto §. qui verò. pulcher text. in l. non solùm. §. si mandato. verb. Attilicinus. ff. de iniurijs. igitur si quis alioqui non facturo consulat, vel iniquam rei alienæ acceptionem, vel dationem damni, ad restitutionem tenebitur. Qua in re quo ad restitutionem potissimum est obseruandum, an consilium mouerit vel induxerit alterum ad delictum.

Hoc item probatur ex alia iuris Pontificij & Cæsarei interpretum traditione, quæ dictat, dantem auxilium vel opem delicto & delinquenti, puniendum fore eadem pœna, qua ipse delinquens, quando ope vel auxilio causam dedit homicidio propinquam, & cooperatus est in delicto, quod colligitur ex l. vnica. C. de raptu virg. & in capit. felicis. vbi glo. in verbo, simplici fauore. de pœnis. in 6. tex. in l. item Mela. §. si alius. ff. ad legem Aquil. l. 10. titul. 8. part. 7. gloss. in l. nihil interest. ff. de Sicar. text. in dicto capit. sicut dignum. §. qui verò. & §. illi etiam. vbi Felin. & Socin. consil. 188. volum. 1. col. 4. Abb. & Dec. in dicto cap. 1. de offic. deleg. Hippo. in l. si in rixa. ff. de Sicarijs. num. 34. Salic. in dicta l. vnica. folio vltim. tradit Parisius consil. 152. & 114. num. 20. lib. 4. Nec temerè in hac conclusione causam efficientem requiro ad restitutionem, consilium scilicet quod moueat, vel auxilium quod cooperetur iniquæ acceptioni, sed vt effugerem Paludani sententiam, qui in 4. sentent. distinct. 15. quæst. 11. colum. 4. existimat, fore necessariam ad restitutionis obligationem, causam, sine qua non contingeret acceptio iniqua: quasi velit non esse restitutioni obnoxium, qui dederit causam acceptioni iniustæ, quæ nihilominus eo non dante causam, contigerat omnino. cui & quidem alij accessere, quos tamen huius opinionis auctores minimè nominauerim, quippe qui videam eos diui Thomæ resolutionem probare, quæ rectè & sincerè intellecta nequaquam iuuat Paludani sententiam, sicuti eruditissimè ostendit Caieta. in dicto artic. 7. & constat apertissimè: nam si quis damnum alteri dederit, tenetur procul dubio ad restitutionem & reparationem damni dati, etiam si eo non dante damnum illud nihilominus alij dedissent. quod Caietan. expressim probat: idemque sensere Thomas & alij, paulò antè nominatim citati. Quid enim refert quòd me non occidente Titium, alter foret eum occisurus, si ipse eum non occiderim? profectò parum. siquidem alter, qui Titium foret occisurus, si illum occidisset, puniendus esset, atque ita ego eodem modo puniendus ero: atque ita video hanc nostram sententiam probari à Dominic. Soto, lib. 4. de iustit. & iure. quæst. 7. articul. 3.

Hinc patet quo in sensu sit accipienda in hac quæstione causa, sine qua non contingeret acceptio iniqua: ea etenim est intelligenda, quando causa mouet ad agendum actum, & in eo quidem agit ita, vt ipsa sola sit causa actus, nullo alio accedente: vnde consulens rapinam aliàs non rapturo, tenetur quidem insolidum, etiam si eo non consulente, non deessent, qui idem ei consuluissent, ac tandem rapina contingeret, cùm satis sit, eam rapinam contigisse, causa consilij dati, quæ causa mouit ad rapinam, & sic egit in eo rapinæ actu, vt sufficiens causa rapinæ per cooperationem.

Secundò ex his erit adnotandum, quòd plures dantes causam damno, aut receptioni iniquæ, quia simul concurrunt in ea causa, tenentur insolidum, etiam si vno eorum deficiente, nihilominus damnum datum fuisset. Nec enim magis potest dici vnus eorum causa damni, quàm alter, eritque huius illationis exemplum in pluribus simul consulentibus rapinam alioqui non rapturo, quorum quilibet consilio mouisset raptorem ad delictum rapinæ, quod quotidie poterit euenire in plerisque etiam ciuilibus negotijs.

Tertiò constat, pluribus concurrentibus simul in actione damni vno eorum consilio, teneri quemlibet insolidum, licet vno eorum non tenente nihilominus damnum datum fuisset. Quod in pluribus militibus contingit, quorum quilibet tenetur insolidum ad restitutionem eorum, quæ in bello iniusto capta fuerint, etiam si vno eorum non eunte in prælium, foret per alios damnum illatum: ita sanè Caieta. explicat, idemque Adrian. & Medina verum esse censent, quibus suffragatur glo. in l. si in rixa. ff. de Sicarijs. ad finem.

Illud tamen prętermittendum non est, quòd si res ipsa furto, rapinaúe ablata, ad eius restitutionem ex pluribus tenetur quilibet insolidum: si penes vnum, ille tenebitur insolidum in foro conscientiæ, & iudiciali, non tantùm ratione iniquæ acceptionis, sed & ratione rei alienæ per eum possessæ. l. si plures. ff. de vi & vi arma. l. 3. §. hæres. ff. commod. notat Bartol. communiter receptus in l. 4. §. Cato. 2. col. ff. de verbor. obligat. Et tamen in hac specie in vtroque foro quilibet sociorum insolidum tenebitur rem furto, aut rapina occupatam restituere. l. vulgaris. §. duo. ff. de furtis. & expressim quo ad forum, & animæ iudicium, hoc ipsum responderunt Adrianus in dict. capit. 2. idem dubitatur. Florent. d. §. 4. & 2. part. tit. 1. cap. 12. §. 12. Maior. in d. quæst. 26. & Ioan. à Medina, quæstione 8. de restitutione. quorum opinio communis est secundum Syluestrum, in verbo, restitutio. 3. quæstione. 6. vno tamen horum restituente insolidum, cæteri à restitutione facienda damnum passo liberantur, auctore Thom. 2. 2. q. 62. articul. 7. quod & in foro iudiciali adeò certum est, vt nulla indigeat probatione. Quid si vnus ex pluribus ad damni restitutionem insolidum obligatis restituerit rem integram, an & cæteri eidem teneantur satisfacere? & sanè si qui restituit, rem ipsam ablatam insolidum acceperit, nihil tenentur socij criminis eidem reddere. Si verò ad alium ex socijs res ipsa insolidum peruenit, is tenebitur omnino restituenti reddere totum quod restituit. At reliqui socij rapinæ, & delicti auctores æquè principales tenebuntur, pro portione damni dati sibi competenti ad restitutionem faciendam ipsi, qui iam restituit, etiam si ad eos nihil peruenit, sicuti deducitur ex Thoma, dicto articulo 7. atque explicat latè Ioannes à Medina, in dicta quæstione 7. idem docet Caietanus, dicta quæstione 62. articulo 6. ex quibus & illud constat, quòd si ex pluribus vnus sit principalis, qui alios non alioqui facturos induxit, hic tenebitur in animæ iudicio restituenti, totum quod restituit ex his, quæ ad eum non peruenere, omnino reddere. Addit tamen Caietanus in eo casu, quo plures vno omnium consilio damnum dederint, tunc vno eorum restituente, cæteros pro portione eidem teneri ad restitutionem, vbi omnium consensus, & congregatio causam efficientem dederit damno, ad damnumúe induxerit, cùm alioqui quilibet ex eis non foret id facinus absque alijs aggressurus. At si plures in datione damni concurrerint absque eo, quòd vnus ab alijs causam mouentem habuerit, etiam si communi consilio, aut simul vt socij facinus fuerint aggressi, licet teneatur quilibet insolidum damnum passo ad restitutionem, non tamen tenebitur nec pro portione ad restitutionem vni ex socijs, qui solidum damnum reddidit, saltem de rigore, quamuis æquum sit omnes pro æquis partibus damnum socio restituenti resarcire. ego tamen hanc Caietani æquitatem ad rigorem referendam esse censeo, & ideò existimo idem ex rigore agendum. Nam ex his pluribus quilibet tenetur insolidum, quia quilibet in ipso actu est eiusdem totius causa, alioqui cùm plures in rapinæ actu conueniunt, nec tamen horum conuentus est totius damni causa, ex eo quod vno ex eis nolente cæteri nihilominus furtum, aut rapinam committerent, tunc non tenetur quilibet insolidum in conscientiæ iudicio, licet in foro iudiciali fortassis aliud obtineat, propter pœnam criminis, & ideò ea pœnalis lex in animæ foro minimè est admittenda, atque ita est intelligendum, quod paulò antè adnotauimus, vers. tertio constat. id etenim quod inibi probauimus obtinet, cùm ex pluribus simul conuenientibus quilibet est causa totius damni, tametsi aliqui eis non conuenientibus ab alijs damnum datum esset, sicuti docet & intelligit Ioannes à Medina, d. quæstione 7. cauendum tamen est, nam oportet rem istam ita exactè accipere, vt semper in iudicio interiori condemnetur consulens, vel auxilium præstans, vel socius in id damnum, vel damni partem, cuius verè causa fuerit efficiens, vel mouens efficientem. argum. cap. vlt. de iniur. Sic denique ad Caietani quæstionem, quoties ex pluribus in conscientiæ iudicio verè tenetur quilibet restituere rem acceptam damnum passo, vel eius partem, si vnus pro alijs soluerit, eidem est ab alijs, quo solutione liberauit facienda pro æqua portione restitutio. Obijcitur tamen his, quæ diximus, quòd humana lex videtur actionem insolidum semel soluenti negare, ad repetendam à socijs, & participibus criminis partem aliquam eius, quod solui, imò & ad repetendum ab eo, qui princeps fuerit criminis, quique alios minimè facturos ad id induxit: hęc autem denegatio fit in criminis pœnam, & ideò ambiguum est, an in foro animæ idem quod in exteriori, quantum ad hanc denegationem sit dicendum, hoc verò examinauimus superiùs, §. 2. num. 7. & 8.

Quartò principaliter infertur, quòd consulens rapturo alioqui centum, vt & alia centum rapiat, non tenebitur restituere ducenta, sed centum tantùm, secundum Adrianum in dicto capit. secundò dubitatur. sed etsi rapturo alioqui centum consulat quis, vt ducenta rapiat, adhuc ad centum solùm, non ad ducenta tenebitur, quemadmodum Ioan. à Medina contra Adrianum adnotauit.

Quintò deducitur ex his, falsam esse distinctionem Panormitani, qui post Innocentium in capit. sicut dignum. de homicidijs. numero 15. scribit: Consulentem teneri ad restitutionem totius damni: at præstantem auxilium, teneri tantùm ad damni partem, quæ eius auxilio processerit. Est etenim hæc differentia omnino falsa, siquidem vel consulens, vel auxilium præstans, absque vllo discrimine tenetur ad damnum, cui consilio vel auxilio, causam dederit. Vnde si consilium fuerit causa totius damni, consulens tenebitur ad totum damnum, si pars ad partem: sic & auxilium præstans tenebitur ad totius damni satisfactionem, si causam auxilio dederit toti damno: si verò parti, tantùm tenebitur ad damni partem, quod perpendit Ioan. à Medina, dicta quæstione 7. tametsi Syluester in verbo, restitutio. 4. §. 6. parum diligenter hanc differentiam examinauerit.

Hactenus de secunda Relectionis parte, à qua tertiam breuiter attingemus, quo perfectior sit restitutionis tractatus.

TERTIAE RELECTIONIS PARS.

SVMMARIVM.

- 1 Tenetur quis ad restitutionem ratione rei per eum possessæ, quia aliena est, licet iniquè non acceperit. Et quid de fructibus bona fide possessoris perceptis?
- 2 Furtiuæ rei emptor mala fide, tenetur ad restitutionem eius, si extet: & ea perempta ad æstimationem, etiam si res sit de his, quæ functionem cum suo genere recipiunt.
- 3 Furtiuæ rei emptor bona fide, tenetur ad eius extantis restitutionem, ea verò alienata, ad id in quo factus sit locupletior.
- 4 Dubitans rem furtiuam esse, an possit licitè eam emere.
- 5 Furtiuæ rei emptor eo tamen animo, vt eam domino restituat, an possit precium à domino repetere.

IN hac denique vltima huius Relectionis parte, secunda regula est exponenda, quæ licet à prima plerumque in eius exemplis deducatur, tamen quia rationem distinctam habet, specialem locum exigere videtur: sit ergo regula satis iure probata, tenetur quis ad restitutionem ratione rei, quæ aliena est. Nam si quis rem alienam possideat, tenetur eam domino restituere, ex eo solùm, quòd aliena sit, quamuis nulla præcesserit iniqua acceptio. & tandem si rei alienæ possessor sciuerit, eam alienam esse, ex eo quidem iam efficitur malæ fidei possessor. l. qui bona fide. & in l. bonæ fidei. ff. de acquir. rer. dom. & ideò iam tenetur hic possessor restituere ratione acceptionis iniquæ, quæ ab eo deducitur, quòd cum ratione rei teneretur rem alienam restituere, & non restituit, iniquè detinet, & illicitè rem accepisse videtur.

Sed tamen ex regula quæritur, an is, qui ratione rei tenetur restituere, idem teneatur ad fructuum restitutionem? cui quæstioni ita respondendum esse censeo, vt possessor bonæ fidei non aliter teneatur in animæ iudicio ad fructuum restitutionem, quàm in foro exteriori per humanas leges tenetur. Hæ siquidem leges, quæ de fructibus restituendis tractauere, quo ad bonæ fidei possessorem, iustissimæ sunt, eaque ratione & in animæ foro erunt omnino seruandæ, quod sentiunt Caiet. 2. 2. quæstione 62. art. 6. Syluest. in verbo, restitutio. q. 7. Ioan. Maior. in 4. senten. distinct. 15. q. 26. ad finem.

Qui autem fructus à bonæ fidei possessore sint restituendi, passim plerisque in locis traditum est, & nos scripsimus lib. 1. Variar. resolut. cap. 3. num. 6. cum sequentib. post Panorm. in c. grauis. de rest. spoliat.

Secundò quæritur de eo, qui rem furto ablatam à fure, vel ab alio habuit, an teneatur eam in iudicio animæ domino reddere, etiam non petenti, nec soluenti precium, quod pro ea furi, vel alteri datum fuerit? qua de re sit prima conclusio.

Qui certò sciens rem furtiuam esse, eam emerit, alióue titulo habuerit, tenetur ad eius restitutionem, ea quidem extante: ea verò perempta, ad eius iustam æstimationem. hoc probatur in l. eos. C. de furtis. in l. seruus. ff. de cond. in d. c. qui cum fure. de furtis. vbi Docto. optimus text. in l. 6. tit. 13. lib. 4. Fori. latè Ioan. Lup. in rub. de donat. §. 65. nume. 53. ratione autem constat hæc conclusio, quia is malam fidem habet, ac particeps est furti, & sic acceptionis iniquæ, sicuti in præcitatis locis expressim constat, notatque diuus Thomas 2. 2. quæstione 62 artic. 7.

Cæterùm Ioan. à Medina, de restitut. q. 10. ferè ad finem, hanc opinionem veram esse censet in his rebus, quæ vsu non consumuntur, nec recipiunt functionem cum genere suo. Nam in his, quæ vsu consumuntur, ac functionem recipiunt, recipiens à fure scienter rem furto ablatam, non tenetur ad eius restitutionem in iudicio animæ, nisi fur ex hac receptione efficiatur impotens, & minus idoneus ad restitutionem. quasi recipiens scienter à fure rem furto ablatam quocunque titulo, si ea res sit de his, quæ vsu consumuntur, & recipiunt functionem cum genere suo, nec per hoc fur maneat impotens ad solutionem, non teneatur ad restitutionem, quia non recipit à fure rem alienam, cùm in ipsum accipientem fiat eius rei translatio domini, quo fit vt hic nec teneatur ratione rei, quòd aliena sit, nec ratione acceptionis iniquæ, quia hæc acceptio iniusta non est, nisi quatenus damnum infert priori domino, quo ad restitutionem & satisfactionem. ego sanè scio à Iurisconsulto in l. 2. §. 1. ff. si certum petatur. vbi mutui dationem expendit, scriptum esse, res quasdam eam conditionem & legem habere, quòd functionem recipiant. Quę quidem sententia variè ab interpretibus intelligitur, sed tamen res dicuntur recipere functionem in genere suo, per solutionem magis quàm in specie, quæ propter naturæ, vel artis similitudinem recipiunt promiscuum vsum, ita, vt vna possit vice alterius fungi, sicuti frumentum cum frumento, vinum cum vino, oleum cum oleo, & his similia. vel planè res dicuntur functionem recipere suo genere, quæ formalem & substantialem habent æquipollentiam, ita quidem vt vna res fungatur vice alterius vniformiter, & substantialiter, sic quòd non eadem res certa in indiuidua specie reddenda necessariò sit: sed eadem res, & certa, secundum veram & realem substantiam genere, & qualitate solui possit, quemadmodum post alios explicat Carolus Molinęus de contractib. nume. 17. Hinc verò non sequitur verum esse quod Ioan. à Medina scripsit: imò ea opinio falsa omninò est, Quia hic recipiens pecuniam (sit etenim de ea exemplum) furto ablatam, tenetur ratione rei, quæ aliena est, quocunque tempore sciat eam furto ablatam fuisse, ad eius restitutionem. Nam etsi fur pecuniam accipienti tradiderit ea quidem traditione, & consumptione furis, non transfertur pecuniæ dominium in accipientem: nec à priori domino discedit. textus insignis, quem itá omnium consensus interpretatur in l. rogasti. §. vlt. ff. si cert. peta. quo in loco apertissimi iuris est, in his rebus quę functionem recipiunt, consumptionem transferre dominium earum, cùm facta fuerit bona fide, alioqui si mala fide facta sit, posse rem apud quemcunque extantem à domino vendicari: item, & contra dolo consumentem dominus agit actione ad exhibendum, quæ dominium agentis præmittit, & realis est. Sic denique Bart. & Doct. Iurisconsulti responsum interpretantur. idem probatur in l. nam & si fur. ff. eod. vbi constat, tunc demum pecuniam furto ablatam effici recipientis à fure, cùm eam is bona fide consumpserit. At si recipiens à fure pecuniam furto ablatam, adhuc, & si bona fide recipiat, pecuniam alienam recipit, profectò nullo iure probari potest, quòd is ratione rei, quæ aliena est, non teneatur ad restitutionem: imò tenebitur planè pecuniam illam extantem domino restituere, & ea consumpta mala fide, ad eius restitutionem: quanto fortius tenebitur is, qui ab initio sciens pecuniam furto ablatam fuisse, eam receperit? Sed & ratione iniquæ acceptionis, & hic tenebitur: quippè qui nummos alienos, atque ita rem alienam, inuito domino contrectauerit, ideoq́ue furtum commiserit. l. qui vas. §. si ego tibi. ff. de furtis. quæ probat, contrectantem mala fide rem alienam furtum committere, etiamsi eam furto non habuerit: cui decisioni maximè locus est, vbi qui contrectat, scit rem illam furto, aut rapina, habitam fuisse, quo fit, vt non admodum vera sit Ioannis à Medina hac in re sententia, cui obstat text. satis singularis in dicta l. Rogasti. §. vltim. Atque inde sequitur præmissæ conclusionis extensio, quæ eam recipiendam esse dictat, non tantùm in rebus, quæ vsu non consumuntur, nec cum genere functionem recipiunt, sed & in his, quæ ad mutui rationem pertinent, & functionem cum suo genere recipiunt.

Hinc etiam patet, comedentem simul cum fure res furto ablatas, scientem quidem & mala fide, teneri in animo iudicio ad æstimationem illius partis, quam comedit, non insolidum: quia criminis particeps non fuit, tametsi in foro iudiciali is condemnabitur insolidum in pœnam illius criminis, quod commisit ex illa furis in re furtiua societate. l. eos. C. de furtis.

Secunda conclusio. Qui rem furto ablatam, bona fide quocunque titulo habuerit, tenetur quidem ratione rei, eam extantem domino restituere: ea verò bona fide consumpta, in id tantùm, in quo factus fuerit locupletior. Hæc palàm deducitur ab hac secunda regula, quam modò constituimus, & rationibus satis frequentissimo Theologorum & Canonistarum consensu probata extat.

Ab ea primùm deducitur, ea re bona fide consumpta in cibum, aliumque vsum necessarium consumentis, teneri eundem ad restitutionem eius pecuniæ, quam ex proprio patrimonio in eum vsum consumpsisset verosimiliter: nam in ea quantitate factus locupletior, quod Caietan. expressim respondet in 2. 2. quæst. 62. articul. 6.

Secundò, ab eadem conclusione probatur emptorem rei furtiuæ, etiamsi bona fide emerit, in foro iudiciali condemnandum esse ad rei extantis restitutionem, nec à domino fore precium ei reddendum. l. inciuilem. C. de furtis. l. si mancipium. C. de rei vendi. l. si debitor. ff. quæ in fraudem credit. idem & in conscientiæ foro seruandum erit eadem ratione: sicuti in specie adnotarunt Caieta. ex Thoma in d. artic. 6. Ioan. Maior in 4. sent. distin. 15. q. 26. ad finem. Syluest. in verb. restitutio. 3. q. 7. Ioan. à Medina de contract. quæst. 10.

Tertiò patet emptorem rei furtiuæ, etiam si bona fide emerit, cùm scierit rem alienam esse, non posse furi venditori eam restituere, vt ab eo precium consequatur, si probabilis sit coniectura, quòd fur eandem rem domino minimè restituet, quod Ioan. à Medina probat d. q. 10. licet Alex. de Hales, cui subscripsere Angel. in verb. restitutio. 1. nu. 1. & Syluest. in verbo, restitutio. 3. q. 6. contrarium responderit. cuius quidem opinio admitti poterit, cùm verisimilis sit coniectura, quòd fur rem domino restituet, vel emptor eum ad id agendum induxerit, aut tandem modum adhibeat, quo tutò res vero domino reddatur.

Quartò hinc procedit, quòd emptor rei furtiuæ, re quidem per eum alienata eo tempore, quo bonam fidem habuit, non tenebitur ad rei æstimationem, sed tantùm ad id, quod è re ipsa ad eum peruenerit, ita, vt factus sit locupletior. l. nam & hoc natura. ff. de condi. indeb. l. si me & Titium. ff. si cert. pet. vnde si rem ipsam alienauerit pro eodem precio, quod ipse furi dederat, in nihilum tenebitur. precium etenim istud furtiuum non est. l. Qui vas in fide. ff. de furtis. quòd si eam rem pluris, quàm emerit, vendiderit, tenebitur ad restitutionem partis eius quæ excedit precium ab eo furi datum. Sic si non emptionis titulo, sed donationis rem furtiuam quis à fure habuerit, eamq́ue vendiderit, precium acceptum tenebitur domino reddere. l. si rem. ff. de peti. hæred. quam distinctionem & in conscientiæ foro recipiendam esse censent Caiet. Syluest. Maior. & Medina in præcitatis locis.

Quid autem de eo, qui dubitat rem sibi donationis, vel venditionis titulo oblatam, furtiuam esse, an poterit is iure eam accipere? & quidem non semper qui dubitat rem ab eo possessam alienam esse, tenetur statim restituere. quia & si dubius sit rem illam propriam esse, vel alienam: certus tamen est, nec dubitat se non esse obligatum ad restitutionem eiusdem rei: atque ideò non habet dubium practicum, licet habeat dubium speculatiuum: quod alibi tractabitur. poterit denique qui dubitat rem furtiuam esse, eam accipere titulo emptionis, aut donationis: modò habeat animum restituendi eam vero domino, quoties eam esse alienam compertum fuerit. itaque rem hanc ratione huius dubij bona fide quæsitam, & præmissa diligenti inquisitione, an furtiua sit: poterit is alteri vendere, aut donare, modò emptorem & donatorem admoneat huius dubij, quodipse habeat: alioqui si non admonuerit, tenebitur ad damnum, quod ex hac emptione, aut donatione emptori vel donatori venerit: cùm fraude videatur vitium rei tacuisse. Hæc Ioan. à Medina d. q. 10. ad exemplum eorum, quæ in materia de euictionibus passim traduntur à iuris vtriusque professoribus. Illud verò adnotandum erit, quòd qui dubitat rem esse furtiuam, poterit eam emere, vt dixi: modò non sit dubius, an licitè possit eam emere absque peccati culpa. Nam si de hoc dubitaret, ageret profectò contra dubium practicum, & sic contra conscientiam: atque ideò peccati culpam dubio procul contraheret.

Cæterùm, si quis certò sciens rem furtiuam esse, eam emerit dato modico precio, eo quidem animo, vt rem ita acquisitam vero domino restituat, qui alioqui eam habere non posset, aut saltem probabili coniectura minimè ea assequuturus foret: quasi re domini vtiliter gesta, precium petere poterit à domino, cui res ipsa restituenda est, non tantùm in foro interiori, sed & exteriori, secundum Hostiens. tit. de pœnit. versi. quid de prædam ementibus. Angel. in verb. restitutio. 1. num. 5. Ioan. Maior. in 4. senten. dist. 15. q. 26. ad fin. Syluest. in verb. restitu. 3. q. 7. Anchar. in huius regulæ commentarijs, colum. 13. Cæpolam cautela 10. & Ioan. Lup. in Rubr. de donatio. §. 65. numer. 57. optimus textus, quem Gratianus diuo Ambrosio tribuit, in c. rapinam. 14. quæst. 5. Rapinam, inquit, emere non licet, nisi ea intentione, vt cui est ablata, restituatur: ex quo patet licere, aut laudandum esse, quòd quis rem furtiuam à fure emat, vt ea domino restituatur, cùm alioqui fortassis fur cum re longè fugeret, nec dominus eam habere posset, re igitur vtiliter gesta, iniquum erit quòd emptor precium amittat, domino rem ipsam euincente. Bald. verò, & Paul. Castrens. in l. 1. ff. de negotijs gestis. in ea sunt sententia, vt opinentur, ementem rem furtiuam, vt eam domino restituat, non peccare: sed tamen non habere eum actionem negotiorum gestorum ad precium contra dominum, nisi dominus ratam habuerit emptionem, quia negotium istud pertinet ad dominum non re ipsa, nec ipso gestu, sed tantùm ratihabitione. Mihi profectò non displicet hæc sententia, præsertim, quòd in foro iudiciali difficilimè probabitur hic animus emptoris: & tamen admitterem in vtroque foro priorem Hostiens. opinionem, si de hoc animo constaret, & emptio cederet in domini vtilitatem, ex eo, quòd precium datum fuisset modicum, essetque probabilis coniectura, quòd dominus rem istam nusquam habuisset, nisi emptor eam à fure emisset. His etenim consideratis etiam iudex in foro exteriori dominum ad precium condem nabit: siquidem negari non possit, emptionem istam factam fuisse in eius vtilitatem: & ideò negotium reipsa ad illud pertinet, ac tenetur negotiorum gestorum actione precium emptori reddere, iuxta Hostiensis opinionem, quę magis communis est.

SVMMARIVM.

- 1 Restitutio rei inuentæ fieri debet, alioqui vel rapina, vel furtum committitur.
- 2 Restitutio rei inuentæ domino fieri debet, vel pauperibus, si dominus facta diligenti inquisitione adhuc incertus sit.
- 3 Res incertæ an sint pauperibus restituendæ: & an possit per principem summum debitor ab earum restitutione liberari?
- 4 Jntellectus Authen. omnes peregrini. C. communia de success. & nu. præcedenti.
- 5 Examinatur iustitia regiarum constitutionum, quæ de rebus inuentis tractauerunt.

§. PRIMVS.

HVIC secundæ regulę opportunè congruit quæstio de rebus inuentis: qua quidem ratione debeant restitui. Est etenim celebratissimus diui Augustini locus sermone 19. de verbis Apostoli: apud Gratianum item 14. quæstione quinta. cap. si quid inuenisti. quo manifestè assertum est, eum qui aliquid inuenerit, nec tamen restituerit, rapinam commisisse, ea namque auctoritate probatur, rem inuentam esse sub peccati mortalis culpa restituendam: & quod grauius est, rapinæ crimen contrahere, qui rem inuentam non restituerit. inquit enim Augustinus, si quid inuenisti, & non reddidisti, rapuisti. sed tamen hac in specie non est propria, & vera rapina: sicuti ostendimus secunda huius relectionis parte, §. 1. numer. 2. vbi rapuisti, exposuimus, id est, illicitè accepisti, ea verò illicita acceptio rapina non est, licet sit rapinę similis. quod probat text. in capitulo, multi. 14. quæstione 5. quem Gratianus tribuere videtur diuo Hieronymo super Leuiticum, cùm sit potius Origenis Homelia 4. ad caput sextum Leuitici. Nam & qui rem inuentam detinet, nec domino reddit, furtum committit. l. falsus. §. qui alienum. ff. de furtis. quod verum est, vbi inuentor rem illam acceperit animo lucrandi sibi, vel quando sciens alienam esse, eam retinet, vel negat, aut ea vtitur. l. inficiendo. ff. de furtis. tradit Iason in l. rem quæ nobis. colum. 3. ff. de adquiren. posses. & Chassanæ. in consuetudine Burgund. Rubric. 1. §. 3. colum. 2. sed & præter hæc potissimùm obseruandum est, tunc rem inuentam restituendam fore, cùm ea res eius conditionis sit, quæ verisimiliter antea fuerit alicuius: quòd si res inuenta sit talis, quæ ex probabili coniectura antea nullius fuerit, adquiritur inuenienti, nec est alteri restituenda. §. item lapilli. Institut. de rerum diuision. Thomas docet, & inibi Caietanus dicto articulo quinto. Florentinus 2. parte, titulo prim. capit. 15. §. 2. igitur ex his apparet, rem inuentam restituendam omninò esse, nec posse ab eo, qui eam inuenit, iustè retineri.

Verùm si contingat, pręmissa diligenti inquisitione, minimè compertum esse, quis sit rei inuentæ dominus, tunc restituenda erit res pauperibus. c. non sanè. 14. quæstione quinta. & in hac specie adnotarunt Thomas 2. 2. quæstione 62. art. quinto. ad tertium. ac post eum Canonistæ, quorum opinio communis est, secundum Syluestrum, in verbo, inuentum. cui suffragatur textus singularis in Authentica, omnes peregrini. C. communia de success. & ei consimilis regia constitutio penulti. titul. 1. parte sexta. quibus statutum est, quòd bona peregrini morientis absque testamento, per Episcopum in pias distribuantur causas, si hæres legitimus non appareat, vnde consequitur, rem inuentam quæ verisimili coniectura fuerit alicuius, nec tamen is certus sit, vt ei restitutio fiat, pauperibus, vel in pias causas distribuendam esse, non me latet viros alioqui diuini, & humani iuris peritissimos, aduersus hanc vulgò receptam opinionem, quandoque disputasse, & denique existimasse, Iuri communi seclusis prouinciarum & regnorum legibus, & consuetudinibus, posse rem inuentam iustè retineri ab inuentore, qui præuia diligenti inquisitione, non potuit scire, quis sit rei inuentę dominus, horum opinioni patrocinatur, quòd si quando pauperibus restitutio facienda est, id non Iure naturali, nec diuino, sed humano tantùm extat statutum: quemadmodum ratione satis sufficienti probauimus, in secunda huius relectionis parte, numer. 6. Ius verò humanum, quod induxit, restitutionem faciendam esse pauperibus, locum obtinet in his, quæ illicitè adquisita sunt: sicuti constat ex cap. cùm tu. de vsuris. & locis similibus. igitur in hoc casu, quem tractamus, Iure humano hactenus non est præcepta restitutio: siquidem rei alienæ inuentor diligenter inquirens, quis sit eiusdem rei dominus, non agit quid illicitum, si eam interim sibi retineat, animo quidem inquirendi dominum, & restituendi ei propriam rem, quod modò diximus: sic denique, nisi Ius humanum aliud statuerit, visum est, non esse necessariam restitutionem rei inuentæ pauperibus faciendam, sed posse eam detineri ab inuentore animo sincero, vt eam domino restituat, vtq́ue diligentissimè eum inquirat. non obstat textus in dict. Authent. omnes peregrini. Nam in eo casu tractatur de bonis à certo eorum domino relictis intestato decedenti, cuius nullus hæres apparet, ideò nimirum, quòd restitutio fiat pauperibus, vel in pias causas bona distribuantur, ad vtilitatem ipsius defuncti. at in præsenti casu agimus de bonis alicuius, quem nescimus, vel viuum vel mortuum esse, vel an habeat certos hæredes. Mihi sanè communis sententia placet, quam gloss. in hac regula, & in capit. cùm tu. de vsur. & vbique Doctores sequuntur. Nec ad eius defensionem considero ipsorum pauperum fauorem: nam hîc minimè sufficeret, sed animaduertendum esse censeo, quòd vbi compertum sit, aliquam rem non esse possidentis, quia eam illicitè acquisiuit, vel quia eam inuenit: & præterea eam rem dominum, licet incertum, habere, facienda est diligens inquisitio ad inquirendum & sciendum, quis sit eius dominus, cui sit facienda restitutio: quòd si ea præmissa is non appareat, tunc Iuris naturalis ratio dictat, rem istam non adquiri possidenti, imò potius expendendam esse in vtilitatem domini, cuius ea pręsumitur mens, vt si ei non possit propria res restitui, expendatur quidem in eius vtilitatem. Ergo in hac specie, quam tractamus, etenim si Iure humano nihil de pauperibus statuissent, nec de causæ piæ fauore, naturali quadam ratione idem dicendum esset: quod ipse deduco à verbis diui Thomæ in dict. articulo quinto, ad tertium. & hanc esse veram rationem existimo Authentic. omnes peregrini. siquidem inibi agitur de rebus quæ certum dominum habuerunt, & quidem nunc habeant, nempe hæredes ipsius defuncti, tametsi ignotum sit, qui sint hi hæredes, ad quos res ab ipso defuncto relictæ, pertineant. vnde nulla mihi videtur congrua discriminis ratio inter hunc casum, & eum quem modò de rebus inuentis tractamus: sic tandem opinor, veram esse communem sententiam. Nec diffiteor hanc rationem minimè conuenire illis constitutionibus, quibus statutum est, illicitè adquisita simul, & illicitè data, quæ & à dante, & ab adquirente ob criminis detestationem auferentur. at existimo per eas constitutiones in pauperum, & pietatis fauorem statutum esse, quòd ea bona pauperibus distribuantur, vel in similem piam causam, potuere enim humanæ leges punire dantem, & accipientem: pœnam ipsam pauperibus, vel pijs causis erogandam, ac distribuendam fore, simul statuere.

Quamobrem obiter hîc quæritur de potestate legis humanæ circa hęc incerta, & profectò in his incertis quæ Iure humano pauperibus, aut operibus pijs distribui iubentur: ex ea causa, quòd nec danti sint restituenda, nec accipiens ea possit retinere, ob vtriusque turpitudinem, mihi apertissimi iuris esse videtur, principem summum, cuius legis auctoritate hæc pauperibus distribuenda sunt, quæ prius, seclusa humana lege, pauperibus non erant debita, posse res istas in alium pium, vel publicum vsum expendere licitè ex causa iusta vel lege naturaliter lata, vel speciali dispensatione. Nam Princeps is, qui veluti Reipublicæ rector, & administrator, hæc pauperibus dari lege iussit, poterit & ab eisdem auferre, in aliamq́ue publicam causam, aut vtilitatem Reipublicæ expendere. Et hæc sit sufficiens huius conclusionis ratio. Hinc planè deducitur in his quidem rebus incertis, quæ hanc legem, & conditionem habent, posse eundem Principem ex causa, per compositionem factam cum debitoribus, eos eximere ab obligatione restituendi pauperibus res incertas: cùm hîc nihil fiat contra legem diuinam, nec naturalem, sed tantùm contra legem humanam, cui princeps derogare potest, in alijs verò rebus incertis, quæ dominum iustissimum habent, nec ab eo derelictæ sunt, nec lege humana ex eius dominio ablatæ: sed tamen quia is dominus ignotus est, nec ei restitutio fieri potest, ratio naturalis dictat, eas res expendendas fore in ipsius domini vtilitatem: nempe, vel pauperibus, vel pijs locis erogandas fore, ob spiritualem ignoti domini salutem, secundum Thomam dicto articulo quinto, ad tertium. tunc sanè opinor à summo principe posse liberè commutari causam, in quam res istæ sint expendendæ: modò ea commutatio adhuc fiat in domini ignoti vtilitatem, aut iuxta ipsius voluntatem, ratione quidem æqua præsumptam: non aliàs. Quid enim obsecro differt, si dominus alicuius rei sit ignotus, an absens, ita, vt ad eum propria res deferri non valeat commodè? nihil profectò: cùm etsi dominus ignotus sit, tamen manifestum est, rem ipsam dominum habere, cui ob incertitudinem restitui non potest: at res domini absentis eo casu, quo ei restitui non potest, nec verisimiliter speratur huius restitutionis tempus opportunum, non potest, etiam auctoritate principis, in aliam causam expendi, quàm quę vel sit vtilis absenti, vel conformis eius præsumptæ voluntati: sic igitur idem erit in re, quæ dominum habet, quamuis ignotum & incertum, quod videtur conueniens menti Thomæ, & Caietan. in dicta responsio. ad tertium. ad hunc, ni fallor, modum est intelligenda sententia eorum, qui censent Romanum Pontificem liberam habere potestatem per compositiones, quas vocant, liberandi debitores ab obligatione restituendi res incertas, id est, quarum domini sunt incerti: quam opinionem defendit Ioannes à Medina de restitut. quæstio. 3. causa 11.

Non tamen inficior aliam esse rationem habendam, circa intellectum Authent. omnes peregrini. Nam mortuo rerum domino ab intestato, cùm is non exposuerit propriam voluntatem ad hoc, vt res post eius mortem distribuerentur, manet penes leges humanas libera disponendi facultas: & sicut humana lex potuit cognatos proximiores ad hęreditatem intestati vocare, ita potest vxorem eiusdem, aut Principem, aut pauperes, aliámue pietatis causam, quod nemo doctus negabit. siquidem hæc successio intestatorum, Iuris ciuilis libero arbitrio relicta est. & ideò poterit princeps ad bona intestati peregrini post eius mortem, vocare fiscum ipsum, vel principem. Imò ex causa poterit in his successionibus princeps statuere, quòd peregrini testari non valeant, in fauorem item peregrinorum, aut alienigenarum, quos lex ciuilis potest efficere incapaces successionis, quo ad bona, quæ defunctus in ea prouincia adquisierit, & ea regi deferre, quod apud Gallos ita statutum est: sicuti testantur Gulielm. Benedict. in capitulo, Raynutius in verbo, & vxorem nomine Adelasiam. nume. 142. de testam. Boërius in consuet. Bituricensibus, Rub. de testam. §. vlt. & Rebuffus in proœmio ad leges regias. glos. 5. nu. 82.

Ex prænotatis examinandę sunt quo ad animæ iudicium regiæ constitutiones, quæ de rebus inuentis tractauerunt. Hæc bona vulgò appellantur monstrenca Hispano sermone, Græco verò dicuntur ἀδέσποτα, auctore Strabone lib. 17. vbi de Aegypto agens scribit, hæc bona ad fiscum publicum, & Cæsaris deferri. cuius meminit & Budæus lib. 3. de Asse. Est etenim apud nos regia l. 1. titu. 12. lib. 6. ordinat. qua cautum est, quòd inueniens rem aliquam, quæ prius alicuius fuerit, eam tradat iudici, vel illi, cui consuetudine aut principis priuilegio, ius competit recipiendi, & seruandi hæc bona, quæ incertum dominum habent: qui tandem rem illam recipiens, quolibet mense, ipso die nundinarum, in loco vbi fuit inuenta, publicè dominum requirat per præconem, vsque ad annum & duos menses, vt si hoc tempore dominus rei certus sit, remque ipsam petierit, eisdem restituatur, alioqui eam vt propriam obtineat, qui eam recepit, dominiumque eius acquirat is, vel Princeps, vel Dux, Marchio, aut Comes, cui ius sit hanc rem acquirendi, propter domini incertitudinem. idem senserat l. 2. titul. 13. libro 4. fori. estq́ue similis ferè consuetudo apud Burgundos, vti refert, & explicat Chassanæ. Rubric. prima. §. primo, & sequenti. item & apud Aurelianenses titul. de fugitiuis & errantibus, vt statuitur, aut potius consuetudine inductum extat, quòd dominus rei inuentæ, possit rem propriam petere etiam post dicta præconia, & menses supradictos, modò nondum sit sententia iudicis lata, quæ ratione legis, vel consuetudinis rem inuentam Principis, Ducis, & Comitis, aut alterius dominio addixerit. Harum fermè consuetudinum meminit Ioannes Faber, in §. examen. Institu. de rerum diuisione. Sic licet Iure Cæsareo statutum sit, res & bona eorum, qui naufragium patiuntur, à nemine occupari posse, nisi eo animo, vt dominis restituantur, non obstante quacunque consuetudine, quæ contrarium fieri permittat, Authen. Nauigia. C. de furtis. tamen apud Gallos dominus Prouinciæ & territorij, ea bona vti oberrantia, & dominum incertum habentia, occupat, & sibi acquirit, secundum Gulielm. Benedict. in dict. cap. Raynutius. in verb. & vxorem nomine Adelasiam. num. 935. de testam. verùm quod ad hanc consuetudinem attinet, ego ingenuè fateor me prorsus, iuxta æquitatis & iustitię rectitudinem, non percipere qua ratione possit ea consuetudo defendi. Nam iniquam esse non dubito, nec video, qua ex causa dubitari possit. Quid enim obsecro naufragus miser fecit, vt dignus sit amissione rerum, quæ ad ipsum lege naturæ pertinent? quid item principem Christianissimum mouere potest, vt tam impiam, & crudelem consuetudinem probauerit, aut eam à iudicijs seruari permiserit? vnde Petrus Rebuffus in proœmio ad leges Regias gloss. quinta, numer. 74. scribit, non esse in conscientiæ foro tutos dominos hæc bona occupantes, plusquam timendum esse Deum, vt verè à Catholicis plus tinendus est, ad præceptorum diuinorum obseruationem, quàm humani legislatoris rigorem, & quidem iniquum.

De legibus verò huius regni solet etiam dubitari, an & hæ tutum reddant in conscientiæ iudicio eum, cui hæc bona fuerint addicta, ita quidem, vt verè dominus effectus sit rei inuentæ, nec teneatur priori domino eam reddere, i is postmodum eam petierit? Et quidem lex humana potest à priuatis rerum dominia tollere varijs ex causis, vel in pœnas criminis commissi, vel ad ipsius Reipublicæ vtilitatem, vel ratione legitimæ vsucapionis, aut quia res à dominis habentur pro derelictis, & ea ex causa potest lex earum dominium liberè alteri dare. Sed in hisce rebus inuentis nulla harum rationum constitui potest ad priuationen dominij: igitur non satis æquè legibus definitum est, quòd hæc bona alicui adiudicentur domino inuito, nec expendantur in eius vtilitatem, aut in eam causam, quæ eius præsumpto consensui conueniat, sicuti modò ex diuo Thoma extitit adnotatum. consequens patet, antecedens verò probatur: quia crimen hîc nullum contingit, nec à domino rerum commissum est, Reipublicæ item vtilitas non pertinet magis ad has res inuentas, quàm ad eas, quæ certum dominum habent. Nec sufficit vtilitas Reipublicæ ad priuationem priuati domini, nisi & eius æstimatio priuata reddatur. l. venditor. §. si constat. ff. commu. prædior. de quo & nos egimus lib. 3. Variarum resolutionum, cap. 14. vsucapionis autem ius dubio procul æquissimum est, ne dominia rerum incerta sint. l. 1. ff. de vsucapio. tamen exigit ex rectitudine iustitiæ, quòd vsucapiens bonam fidem habeat, & existimet rem ad eum pertinere: hæc autem existimatio in hac specie omninò deficit: vnde sufficiens non est vsucapionis causa. postremò autem quod de derelictis diximus, facilimè refellitur, cùm nihil hîc minus congruat. etenim dominus rei inuentæ si posset eam repetere, & habere, maximo cum gaudio eam sibi potius vendicaret, quàm pro derelicta relinqueret, atque ita præsumendum est, nisi res sit adeò modici valoris, vt derelictæ rei præsumptio vsucapi possit. Sic denique video iustius esse, quòd hæ res inuentæ, & quæ certum dominum prius habuerunt, modo verò incertum habent, in vtilitatem domini, aut in eam causam, quæ eius sit verisimilis consensui, expendantur, quàm quod alicuius dominio adiudicentur, domino priori inuito: sicuti diuus Thomas sensit in dict. articu. 6. ad tertium. Quòd si velimus adhuc ex rectitudine iustitiæ leges Regias defendere, quæ fortassis defendi in animæ iudicio possunt, modo priori domino rem inuentam repetenti ius reddatur, fiatque etiam post præconia, & sententia iudicis rei restitutio: est illud potissimùm obseruandum, ne vlla fraus fiat per iudicem, aut per eum, cui lege vel consuetudine, vel principis priuilegio, harum rerum custodia tradita, aut delegata est. Nam & de iustitia harum legum dubitauit Chassanæ. in consuet. Burgundiæ, dict. §. 1. sub Rubric. 1.

SVMMARIVM.

- 1 Thesaurus quis propriè, aut verè dicatur?
- 2 Thesaurus ad quem pertineat, breui quadam distinctione traditur.
- 3 Thesaurus in loco religioso vel sacro inuentus, cuius sit, & inibi conciliantur duo iuris ciuilis contraria responsa.
- 4 Regia constitutio de thesauris defenditur, etiam quo ad animæ iudicium.

§. SECVNDVS.

SVPEREST nunc de thesauris agere, an & pecunia ex thesauro habita sit necessariò restituenda, & cui, & an efficiatur inuenientis? est etenim thesaurus pecunia ab ignotis dominis supra hominum memoriam reposita. l. num quem nuda. §. thesaurus. ff. de adqui. rer. dom. thesaurus inquit Paulus, est quædam vetus depositio pecuniæ, cuius non extat memoria, vt iam dominum non habeat. sic enim fit eius, qui inuenit, quod non alterius sit. Alioqui si quis aliquid, vel lucri causa, vel metus, vel custodiæ condiderit sub terra, non est thesaurus, cuius etiam furtum fit. hæc Iuriscons. ideoq́ue hæc pecunia dicitur thesaurus, quasi reposita sit ἔισἄυριον, id est, in futurum: sicuti deducit Alciat. lib. 4. de verbo. signif. & libr. 7. Parer. c. 1. atque auctore Iurisconsulto hæc pecunia quocunque in loco sit, in nullius bonis est, & ideò capientis, & inuenientis efficitur, naturali quadam ratione, qua ea, quę in nullius bonis sunt, vt auis, & ferę, capientis fiunt. §. Feræ. Instit. de rer. diuis.

His verò de dictionis cognitione præmissis, circa thesauri acquisitionem, sit hæc receptissima, simul & probatissima distinctio, vt thesaurus magica inuentus arte, in proprio etiam fundo, sit Cæsaris, & fisci. l. vnic. C. de thesauris. lib. 19. l. nemo. C. de malef. & Math. absque arte verò magica inuentus, in proprio agro, totus sit inuentoris, in alieno verò, data tamen opera, totus domino fundi competat: fortuitò autem inuentus, pro parte dimidia domino agri, pro alia dimidia inuentori cedat. text. ita communiter intellectus in §. thesauros. Insti. de rer. diuis. idque Adrianus Imperator naturalem rationem sequutus statuit, auctore Spartiano in Adriano Cæsare, quod & Iustinia. refert in d. §. thesauros. eandem distinctionem sequuntur glos. Faber, Angel. & Doct. in dict. §. thesauros. & inibi è iunioribus Claudius Cantiuncula, Ferrarius, & Eguinarius Baro. optimus text. & ibi Docto. in l. 3. §. si in locis. ff. de iure fisci. l. si is qui. §. vlt. ff. de adquir. rer. dom. regia l. 44. tit. 28. part. 3. tradunt idem diuus Thomas 2. 2. q. 96. artic. 5. Floren. 2. part. titu. 1. cap. 15. §. 2. Syluest. in verb. inuentum. glos. & Car. à Turre Cremata in c. si quid inuenisti. 14. q. 5. & Chass. in consuet. Burgundiæ. Rub. 1. §. 1. num. 7. & sequentibus, à quibus variæ hac de re quæstiones traduntur. Potissimùm tamen hoc in tractatu dubium est, quónam modo conciliari valeant duo Iuris ciuilis responsa: quæ de thesauro inuento in loco religioso, contraria planè responderint. siquidem in l. 3. §. si in locis. ff. de iure fisci. Callistratus scribit, thesaurum inuentum in loco religioso, pro parte dimidia fisco cedere: at Iustinianus in d. §. thesauros. respondit, thesaurum inuentum in loco religioso, fortuitò tamen, totum inuentoris esse, idq́ue tribuit Adriano Cæsari: cùm Spartianus hoc subticuerit. Idem quod respondet Callistratus, probatur in libro Feudorum, in c. 1. quæ sint regalia. cæterùm Accurs. in d. §. si in locis. & in d. §. thesauros. hanc antinomiam dissoluere conatus, intelligit Iustiniani decisionem, secundum naturalem æquitatem, ex qua ea quæ innullius bonis sunt, capientis efficiuntur: Callistrati verò sententiam, secundum rigorem iuris procedere censet, qui hoc in casu pręualere debeat æquitati. Ego hanc conciliationem minimè probo, quippè qui non esse verisimile censeam Iustinianum in suis illis Institutionibus, quas edidit, vt iuuenes Iuris principia acciperent, falsam vel Iure ciuili iam derogatam sententiam tradidisse: quam ob rem idem Accursius in d. §. si in locis. intellexit text. ibi, quando thesaurus fuit inuentus data opera. §. verò thesauros. vbi inuentio thesauri fortuitò contigerit. Et profectò ita verum est, quod Iustiniani locus de thesauro fortuitò inuento tractat: sed quòd Callistrati responsio sit intelligenda de thesauro data opera inuento, falsum est, præterquam, quòd hæc interpretatio maximam diuinationem habeat. Etenim in d. §. si in locis, æqualis decisio ponitur in thesauro inuento in loco sacro, religioso, in prædio publico, in prædio Cæsaris patrimoniali, vel fisci: & ideò in omnibus his eadem esse debet determinatio. Et tamen constat thesaurum inuentum in prædio Cæsaris patrimoniali, vel fisci, data opera, non pro parte dimidia tantùm, sed in totum Cæsaris, vel fisci esse, quod & ex ipso Iustiniano apparet, qui semper de thesauris tractat diuidendo, cùm is inuentus sit fortuitò: quasi, vbi sit inuentus data opera, is omninò, & in totum pertineat ad fundi dominum vnde certissimum hinc esse censeo, non posse Iurisconsulti responsum in d. §. si in locis. intelligi de thesauro inuento data opera, sed necessariò procedere in thesauro fortuitò inuerto, quod palàm est.

Tertia igitur ratio ad dissolutionem huius antinomiæ, ita constituitur, vt Iustiniani sententia obtineat in thesauro inuento in loco sacro, aut religioso, proprio tamen ipsius inuentoris. licet etenim cuique locum religiosum propria auctoritate facere inferendo mortui corpus. §. religiosum. Instit. derer. diuis. l. cùm in diuersis. ff. de relig. & sumpt. funer. sacrum autem priuata autoritate feri non potest, sed necessaria est auctoritas publica. §. sacræ. Instit. de rer. diuis. eademque auctoritate publica licebit priuato illum locum obtinere. Sic denique ob id quòd locus ille sacer, vel religiosus paulò antè priuatus fuerat ipsius inuentoris, ab ipsoque possidetur, thesaurus inibi inuentus in totum ei cedit. text. tamen in d. §. si in locis. procedit in loco sacro aut religioso, qui inuentoris non est, nec antea fuerat, nec ab eo detinetur, atque ita Claudius Cantiuncula in d. §. Thesaurus. hanc difficultatem explicat. cui quidem accedendum non est, quia eius interpretatio diuinationem item habet. Et præterea, quia loca sacra in nullius bonis sunt. §. nullius. Instit. de rer. diuis. religiosa autem secundum veterem Iuris ciuilis significationem, quo ad Ius sepulchri, non quo ad alia, in priuatorum dominio esse videntur. sicuti in d. §. nullius, probatur. vnde parum sufficiens hæc ratio est, vt thesaurus in loco sacro, vel religioso inuentus ab eo qui locum religiosum fecit, vel sacrum fieri consensit, in totum adquiratur. deinde apparet, non aliter Iustinianum locum sacrum, vel religiosum accepisse, quàm Callistratus acceperit. quo fit, vt satis nodosa sit hæc Iuris ciuilis antinomia. Fortassis illud potius, ac congruentius est, quòd Iustinianus Cæsar à responso Callistrati Iurisconsulti discesserit auctoritate legis ab Adriano latæ, atque ideò sententiam Iurisconsulti in d. §. si in locis, sublatam esse, & correctam à Iustiniano in d. §. Thesauros. secundum quem thesaurus inuentus in loco sacro, vel religioso ipsi inuentori quęritur, nec eius aliqua pars fisco, aut Reipublicæ debetur. quasi hæc loca in nullius bonis sint, & Iure publico censeantur, quam interpretationem sensit veram esse Ange. Aret in. in d. §. Thesauros. & probat inibi Eguinarius Baro. His accedit opinio Cyni & Bald. in l. item lapilli. ff. de rer. diuisio. & Chassan. in d. §. 1. qui scribunt, Thesaurum inuentum in loco publico, qui in nullius bonis sit, totum fieri inuenientis, nec eius partem aliquam fisco cedere. ergo eadem ratione thesaurus inuentus in loco sacro, vel religioso, quæ quidem loca publica sunt, nulliusq́ue in bonis esse censentur, totus fiet inuenientis. Non obstat quod de prædio fiscali, publico, vel Cęsaris scriptum est in d. §. Thesauros. & in d. §. si in locis. quia id intelligendum est non de locis publicis, quæ in nullius bonis sunt, vt platea, via publica, sed de locis quæ ipsius Reipublicæ, Cæsaris, fisci, aut ciuitatis ita propria sunt, vt est fundus Titij, nec sunt omnibus communia, in his etenim dimidia pars Thesauri aut fisco, aut Cæsari, aut ciuitati Iure dominij debetur, quem sensum probat regia Partitarum l. 44. titu. 24. part. 3. non tamen inficior Doct. sentire contra Baldi opinionem, Thesaurum inuentum in loco publico, qui nullius sit, pro dimidia parte fisco cedere: & id deducere videntur à d. §. si in locis. quo decisum extat thesaurum inuentum in loco religioso, aut sacro pro parte dimidia pertinere ad fiscum: & deinde ab eo quod de thesauro inuento in loco publico, idem ibi & in d. §. Thesauros, statutum est. sed nos de loco religioso Iustiniani sententiam elegimus, de locis autem publicis respondimus, id intelligendum esse in locis publicis, quæ Reipublicæ sunt Iure dominij specialis, non de locis quæ publica, & communia sunt nullius dominio speciali subdita.

Sed apud nos, qui loca religiosa, & sacra alia significatione accipimus, & interpretamur, opinor thesaurum in loco religioso, aut sacro inuentum pro ea parte ad ecclesiam eius q́ue prælatum pertinere, pro qua ad priuatum, qui dominus illius loci fuisset, omninò ex legibus deferendus esset, si locus ille non religiosus, sed priuati domini foret: sicuti adnotarunt Angel. in d. §. Thesauros. Ang. & Syluest. in verbo, inuentum. §. 4. contra gl. in c. si quid inuenisti. 14. q. 5. quæ etiam hodie in locis religiosis seruandam esse censet Iustiniani decisionem.

Postremò, illud est obseruandum lege regia septima, tit. 12. lib. 6. ordina. statutum esse quòd thesauri quocunque in loco inuenti fuerint, regi acquirantur, data quinta eorum parte ipsi inuentori. Et licet in vulgatis codicibus quartæ partis fiat mentio, in antiquis tamen exemplaribus manu scriptis, quinta tantùm pars inuenienti defertur. Sed etsi ea constitutio, vt quidam opinantur, possit iuxta veterem Partitarum legem intelligi, sitq́ue ita intelligenda, vt non de omnibus thesauris quocunque locorum inuentis, sed de ijs tantùm, quæ Iure aliquo ad regem pertinent, accipienda sit: tamen ferè totius orbis consuetudine inductum est, quòd thesaurus ad reges, & ad fiscum pertineat: quod præter alios testantur Palud. in 4. senten. dist. 15. q. 3. art. 5. & Floren. 2. part. titu. 1. c. 15. §. 2. Hanc tamen consuetudinem damnat Syluest. in verb. inuentum. §. 6. dicens eam esse contra naturalem æquitatem, quæ dictat, ea quæ in nullius bonis sunt, primo occupantis fieri. vnde asseuerat, hanc consuetudinem, legesq́ue humanas illi similes in animæ iudicio non obligare. Sed eius sententia falsa est: nam præter alia, profectò si hæc consuetudo in conscientiæ iudicio non ligat, nec in exteriori ligabit: siquidem eadem ratio, quæ eam iniquam esse probat in foro animæ, dictat itidem iniustam esse in foro exteriori. sed consuetudinem istam probandam esse, iusteq́ue induci posse censet Caieta. in d. q. 66. artic. 5. Palud. item & Florent. eiusdem opinionis esse videntur, dum eam referunt, minimè improbantes. Ratio autem, qua eam iniquam esse opinatur Syluest. sufficiens non est: etenim ratione naturali ea, quæ in nullius bonis sunt, primo occupantis efficiuntur, vt satis constat, non tamen ex hoc tollitur potestas principibus, quibus administratio Reipub. commissa est, quin possint ea, quæ in nullius bonis sunt, alicuius priuato dominio applicare, post quam applicationem, qui ea occupauerit, non occupat quæ nullius sunt, sed quæ Iure humano dominum habent: quod Conrad. tradit in tractat. de contract. part. 1. q. 8. & 9. ac potissimè 10. qua ratione thesaurus priusquam inueniatur, poterit per leges humanas alicui applicari, vel insolidum, vel quo ad partem: sicq́ue applicatus dari debet his, quibus lex humana ius sit, & statuit dandum esse. Pręterea contra Syluest. vrget ratio satis firma. Nam si ratione naturali thesaurus fit primo occupantis, quia in nullius bonis est, & pro derelicto habetur, eademq́ue ratione censuit Syluest. iniquam esse legem, quę thesaurum ad fiscum pertinere statuerit in totum: eodem profectò iure deducitur, iniquam esse legem, quæ thesaurum inuentum in fundo alieno, pro parte dimidia statuit ad agri dominum pertinere: non ad inuentorem, cùm dominus fundi non habeat Ius aliquod ad ipsum thesaurum, nec ad eius partem: siquidem is in nullius bonis sit, & ideò primo occupantis fiat, & tamen nemo vnquam damnauit leges, quæ sanxere dimidiam thesauri partem dandam esse domino agri: imò eas probauerunt, & vti iustas admiserunt diuus Thomas d. quæstione septuagesimasexta, articulo quinto, cæteriq́ue Theologi, qui hac de re hactenus tractauere: lege vero naturali nulla thesauri pars domino fundi debetur, non magis quàm si quis rem propriam in agro alieno derelictam dimittat: illa etenim res non pertinebit ad agri dominum, sed ad eum, qui primò illam occupauerit. Quo fit, vt quemadmodum lex potuit dimidiam thesauri partem domino fundi addicere, ita etiam possit eandem partem, vel totum thesaurum fisco, vel regi ad onera Reipublicæ sustinenda, soluendum, ac reddendum esse statuere.

Hactenus de vltima relectionis parte. cætera, quę possent huic tractatui conuenire, diximus 3. Variar. resolutio. libro, dum de contractibus vsurarijs tractauimus: & de rebus adquisitis per vsucapionem, tradidimus in regula possessor malæ fidei, etc.

RELECTIONIS FINIS.

DIDACI COVARRVVIAS A LEYVA TOLETANI, IN GRANATENSI PRAETORIO REGII CONSILIARII, in Clementis Quinti Constitutionem: Si furiosus. Rubrica, de Homicidio, Relectio.

AD MAGNIFICENTISSIMVM AC IVRIS VTRIVSQVE CONSVLTISSIMVM DOMINVM GOMETIVM TELLIVM GINONIVM, CAROLI Cæsaris, Hispaniarum Regis, in Granatensi Prætorio Consiliarium: Didaci Couarruuias à Leyua Toletani, in eadem Curia itidem Regij Consiliarij, in Clementinæ, Si furiosus. Commentarios, præfatio.

MVLTA SVNT IN IVRE PONTIFICIO, ADMODVM MAgnifice & ornatissime vir, quæ à veterum prudentissimorum Jurisconsultorum responsis deducta, propter eorum argutam breuitatem, qua mirè ac perspicuè vsi fuere, atque ob Iuris ciuilis obtensam quandoque, multisque reconditam subtilitatem, difficilimam habere videntur interpretationem, longeque diligentissimum examen exigunt, & requirunt. Huiusmodi sunt quæ Gregorius Nonus de Iurisdictionibus, de caus. posses. & propriet. de Iuribus incorporalibus, de Vsucapionibus, ac de Testamentis in suam illam Decretalium congeriem, maximo Reipublicæ Ecclesiasticæ commodo, visus est transtulisse. In his sanè interpretandis Innocentius, Ioannes Andreas, Ancharanus & Panormitanus ipse egregiam operam hactenus præstitêre, ab ipsis Iuris ciuilis Constitutionibus, Senatusconsultis, Decretis, eorumque veteribus ac nouis Accursij, Bartoli, & aliorum glossematis, multa mutuati, quibus præclaram lucem nostris attulêre sanctionibus. Hos deinde & alij, veluti lampade à prioribus in de cursu tradita, sequuti, non minimam, nec temerè in hoc negotio laudem acquisierunt. Quandoque & nos in eadem palæstra lusuri certandi occasionem nacti, quædam non tanti æstimanda, sed ob animi syncerum votum non omninò contemnenda, ad eiusdem Pontificij iuris examen publicè adnotauimus. Sunt alia, fateor, in eiusdem Iuris constitutionibus, quæ à sanctissimis Pontificibus, veteribusque Ecclesiæ catholicæ Synodis ea pietate & zelo fuêre instituta, vt potius quid cultui diuino, sacerdotibus tanti sacrificij ministris, ac denique animarum spirituali saluti conduxerit, quàm secularis philosophiæ plerumque vana mysteria, mente ipsa, & animo verè Christiano conceperint: in his explicandis non adeo sunt obuiæ ex ipso Dædali Labyrintho quæstiones, vt commentariorum cumulos, nouasque absque vllo scribendi fine lucubrationes sine fastidio admittant. Eiusmodi videbitur fortassè quibusdam tractatus hic, quem olim, dum Salmanticæ titulum de Homicidio, ac deinde Clementinam istam constitutionem palàm interpretarer, examinare conatus sum, multa de sacerdotum irregularitate tradere pollicitus, quæ ipse apud plerosque aduersis quibusdam rationibus comperissem. Non enim diffiteor, rem istam nec difficilem, nec subtilem, nec admodum ambiguam habere cognitionem, si aliquot ex nostris interpretes neglecta superficie, & omissa cute, carnem & succum ipsum interiùs spectassent. Quis enim ferat veteribus quibusdam addictus, & his, qui summaria Iuris, ratione quadam alphabeti non inutili addidêre, tot præter Canonum & Ecclesiasticarum traditionum edicta, ab eisdem expositas irregularitates? cuius erroris ea est profectò causa, quòd dum neruos tendere cupiant, in ipso actu deficientes multa comminiscuntur, quæ nulla vnquam Pontificum auctoritate fuere statuta. Ipse siquidem Marianus Socinus, vir alioqui insignis, nec vulgaris eruditionis, etiamsi diligenter & cautè hac in re veterum sententias expenderit, aliquot tamen admisit, quæ forent omninò improbanda. Qua ratione quandoque opinatus sum, non inutilem futuram breuem quandam huiusce materiæ resolutionem, quæ præcipuas istius tractatus exponeret decisiones ab ipsis Canonibus verè ac propriè ita deductas, vt quæ fuerit ipsa decidendi ratio, lectoribus manifestum fiat, eo quidem compendio, quo possint hac de re varijs in quæstionibus & controuersijs Iure respondere, sibique ipsis consulere, si quando aduersus sanctorum patrum sanctionem in aliquam huiusmodi labem inciderint, quæ ipsos tanti sacerdotij dignitate indignos efficiat. Hos igitur Commentarios prælo tradere cupiens, te primum, omnium officiorum, obseruantissime Gomeci, mente obuium habui, cui labores hosce dicarem, & cui vel aptè, vel confidenter literarij ocij nostri possem reddere rationem. Scis etenim in tam frequenti forensium causarum examine, quantum temporis nobis ad hæc superesse possit. Præsertim te huius magistratus & muneris collega, qui pulcherrimam vitæ tuæ partem esse duxeris, negotia passim agere publica, cognoscere, iudicare, promere & exercere iustitiam, vt tandem qui te præeuntem sequi velimus: cogit equidem & nos Reipublicæ institutum, minimè in his, quæ litium definitionem non attinent, feriari possimus. Habes profectò quem imiteris, integerrimum sanè Fernandum Gironum patrem tuum de Hispaniarum Rege & Republica ita bene meritum, vt quinquaginta annis Regij Consiliarij officio functus apud Reges inclytos & Catholicos Fernandum & Elizabeth, eorumque nepotem inuictissimum Carolum Quintum, maximum fuerit rei bene gestæ nomen adeptus: cuius causa non possum tibi & illi non vehementer gratulari. Hoc ergo munusculum, qua vti solitus ex beneuolentia suscipias obsecro: quandoquidem tuæ humanitatis vis huc me non inuitum omninò adegerit, vt nihil non audendum putauerim, quo tuo propenso in me animo aliqua ex parte responderem: nec enim mihi alia ratione id testari licet, quod apud te impensissimè cupiam testatissimum facere. Quòd si in nobis facultatem desideres, certò scio voluntatem ipsam pro tuo egregio animi candore probabis. Vale. Ex hac inclyta Granata, Mense Februario, Anno Domini 1554.

DIDACI COVARRVVIAS A LEYVA TOLETANI, IN GRANATENSI PRAETORIO REGII CONSILIARII, in Clementis Quinti Constitutionem: Si furiosus. Rubrica, de Homicidio, Relectio.

QVANTA FVERIT APVD VETERES, QVI MISERE SVNT falso deorum cultu obcœcati, religionis cura, longa oratione exponere necesse non est, cùm id testatissimum faciant tot ad sacrificia instituti publici magistratus, tot munera eisdem indicta, tot ad ea obeunda maximo cum examine selecti viri, quibus & sacerdotij sacrosancti titulus, ac Pontificia veneranda dignitas non secùs adscripta fuere, quàm si de vero Deo colendo ageretur, vt vel hinc facilimum sit, apud quoscunque tanti fuisse religionem, & sacerdotium expendere, quod præcipui publici muneris fuerit, sacrarum rerum curam gerere. Nam & religioni summum imperium cessisse, auctor est Valerius Maximus, qui libro primo commemorat, Posthumium Consulem, eundemque Flaminem Martialem à Metello Pontifice Maximo prohibitum, ne ceremonijs Martis desertis in Africam ad bellum gerendum proficisceretur. Quin & Reges ipsi sacris initiati, diuinam simul & humanam curam gerebant: quasi principibus prima debeat esse religionis cura. Sic & lege lata Romulus sanxit, ex ipsa patritiorum nobilitate creandos fore, qui Romæ sacris operarentur, auctore Dionysio libro secundo, magnam equidem sacrorum curam gessisse Romulus videtur, quippe qui existim auerit pręcipuè suam ciuitatem his contineri. Etenim Cicero libro tertio, de natura Deorum scribit, Romulum auspicijs, Numam sacris constitutis fundamenta iecisse Romanæ ciuitatis. Plato libro de regno, apud Aegyptios, inquit, Non licet Regem absque sacerdotio imperare. Quinimò si ex alio genere quispiam vi regnum vsurpet, cogitur post regni adsumptionem sacris initiari, vt Rex denique sit, & sacerdos. Hoc in loco apud Platonem lector comperiet, maximam apud Ethnicos sacerdotum fuisse dignitatem, quæ magnanimitate, intelligentia, & claritate abundat, propter eorum, quæ tractat, magnificentiam. Sacerdotum item meminit Aristoteles in sexto Politicorum libro, capite vltimo. & itidem libro septimo, capite nono. hos esse in qualibet Republica constituendos, ex veteri probans instituto: nec tamen quosuis homines, sed eos, qui ad honorem dijs exhibendum idonei esse censeantur. Apud Athenienses prima erat auctoritate sacrorum nomine Βασιλεύς, id est, Rex, qui cùm ludorum curatoribus Cereri & Baccho sacra fieri pro moris vsu curaret, cui sanè munus hoc demandatum erat, vt præ esset sacris Eleusinijs, Lenæis, & his, quæ ad lampada fiebant. Romani Athenienses imitati post constitutum à Numa maximum Pontificem, exactis regibus, & Regem sacrificulum instituerunt Pontifici maximo subditum, vt is publica obiret sacra, quæ per ipsos reges moris fuerat factitari, auctore Liuio libro secundo, primæ Decadis. Gentiles igitur sic suum sacerdotium venerati sunt, vt Reges & Imperatores sceptra desererent, & sacerdotio fungerentur. In lege veteri sacerdotium solis Aaron filijs concessum esse manifestum est. Et hi quidem sacerdotes oleo, sicuti Reges, vngebantur, capitulo vnico, in princip. & §. 1. de sacra vnctione. Cyprianus in libro de vnctione chrismatis, Hoc oleo, inquit, antiquitus sacrabantur sacerdotes & reges, & ipsi altarium lapides delibuti spiritalem intelligi volebant mysterijs inesse pinguedinem. Hæc Cyprianus. nec tamen hoc in loco multa de veteris legis sacerdotio tractabimus, cùm id ad iam translatum in aliud multò excellentius sit, quo in lege Euangelica vtimur. Quòd si apud Gentiles idolorum cultores, & in illa vmbratica figura veteri, maxima in veneratione fuere sacrorum ministri & sacerdotes, longè maior ratio est apud Christianę legis professores, eam dignitatem multis nominibus pluris, quàm vsquam fuerit, æstimandam fore. Siquidem ea non ad taurorum hostias, hircorum & vitulorum sacrificia, sed ad preciosissimi corporis & sanguinis Domini nostri Iesu Christi hostiam, & sacrificium pertineat, & instituta sit. Quam excellentiam sancti & catholici viri respicientes, nostri sacerdotij dignitatem multis præ illo veteri efferunt encomijs. Nam & diuus Chrysostomus sex hac de re scriptis dialogis tam disertè, tamque orationis vbertate dignitatem istam extollit, vt vel hac in parte aureo facundus ore videri possit. His præclara Gregorij Nazianzeni carmina sunt omnino adijcienda, dum is inquit:

O sacrificia mittentes incruenta sacerdotes,

O animarum custodes gloriosi,
O magni figmentum Dei vestris in manibus ferentes.

Meritò quidem sacri Canones non omnes passim ad dignitatem hanc, nec ad eius ministerium, nec ad alios ei subseruientes ordines absque delectu admisere: imò ab eisdem institutum est non solùm ab hoc ordine repellendos esse, qui moribus iacturam aliquam fecerint, sed & eos, qui eorum culpa, etiam per pœnitentiam remissa, vel sine culpa labem aliquam corporis, aut animi contraxerint, notariúe aliquo defectu possint, qua ratione ab initio catholicæ ecclesiæ ad exemplum veteris legis actum est in ipsis Apostolicis sanctionibus, de iure irregularitatis initio, quod est ad amussim obseruandum, quoties tractabitur de ordinibus ecclesiasticis conferendis, aut semel iam collatis exequendis. Quam equidem materiam scio plerosque ex veteribus & iunioribus diligenter tractauisse: nos tamen, vt operam nostram hac in parte publicæ vtilitati præstaremus, eandem repetere decreuimus, sicuti & olim Salmanticæ fecimus ordinaria lectione constitutionem, Si furiosus. de homicid. eiusque intellectum examinantes. In tres verò partes tractatum istum diuidere libuit, quòd distinctior sit cuiusque quæstionis locus. Prima enim parte de irregularitate generaliter agemus, aliquot eius species explicantes. Secunda, irregularitatem ex homicidio voluntario, vel casuali inductam ita exponemus, vt deinde. Tertia huius operis parte idem prosequuti multa de homicidio necessariò tradentes, constitutionem hanc Clementis Quinti sub hoc titulo de homicidio, interpretemur. Illud profectò sedulò præstabimus, quòd post tot veterum & iuniorum Commentarios, quacunque in quæstione minimè sit hic noster labor ea ex causa reijciendus, quia sinuosis argumentationum cumulis varijsque ac sæpissimè inutilibus rationibus decisionem ipsam prosequatur.

EX PRIMAE PARTIS INITIO.

SVMMARIVM.

- 1 Irregularitatis definitio, & vnde sic dicta fuerit.
- 2 Irregularitas iure tantùm humano Pontificio statuta est.
- 3 Intellectus cap. is qui. de sentent. excom. in 6. & c. ad audientiam. de homicid.
- 4 Irregularitas mentalis an possit contingere.
- 5 Corpore vitiatus, quando sit irregularis.
- 6 Eunuchi, an sint irregulares, & quid de his, qui sibi virilia absciderunt.
- 7 Quis possit dispensare cum corpore vitiatis.
- 8 Rebaptizatus irregularis est, & quid de confirmationis sacramento.
- 9 Expositus, an sit promouendus ad sacros ordines.
- 10 Pœnitentia solennis efficit quem irregularem.

PRIMA PARS.

IRregularitas, (hac enim dictione sæpissimè vsuri sumus) variè à nostris definitur: frequentior tamen eius definitio hunc in modum exponitur: Irregularitas est canonicum impedimentum, ex facto seu defectu proueniens, quo quis prohibetur ad ecclesiasticos ordines promoueri, & in eisdem ministrare. Hanc definitionem ex multis adnotauimus, præ cæteris ex Specul. tit. de legato. §. iuxta. Archid. Ioan. Andr. & Doctor. in c. 1. de re iud. in 6. Host. in c. 2. de cleric. excom. Gonsalo à Villadiego, de irregula. in princip. Syluest. in verbo, irregularitas. Nicolao Plouio in tractat. de irregular. in princip. Alberto Trotio de vero & perfecto cler. lib. 2. cap. 20. Multa quidem sunt iure canonico inducta impedimenta, quæ ad irregularitatem non pertinent, quia minimè impediunt ordinis ecclesiastici susceptionem, nec eius iam suscepti executionem. atque ideò loco generis in hac definitione, canonicum impedimentum traditur: cætera verò ad differentiam spectant, quæ apertissimè constabit ex his, quæ longiùs sunt omninò pertractanda. Est tamen text. opt. in c. significasti. in 1. de homicid. irregularitas siquidem impedit quem à susceptione ordinis ecclesiastici, & quandoque à iam suscepti vsu, sicuti euidentius deinde apparebit. Quamobrem posset ita definiri: Irregularitas vitium est, cuius causa iure humano Pontificio prohibetur quis ordinem ecclesiasticum suscipere, & in suscepto ministrare. Nec tamen hinc sequitur, irregularitatem semper pœnam esse propriè, etenim cùm propria pœna culpam præmittat, secundum August. lib. 1. retract. cap. 9. Gersonem lectione 1. de vita spirituali animæ. Thomam 1. 2. q. 87. artic. 1. l. sancimus. C. de pœnis. c. 2. de constitut. c. quæsiuit. de his, quæ fiunt à maiori part. cap. constat planè, sæpissimè irregularitatem pœnam propriè non esse, nec dici posse: quia frequentissimè contingit absque ipsius irregularis culpa, quod ex hac in relectione explicandis erit notissimum. Dicitur autem irregularitas ex eo, quòd regulare illud dicatur, quod secundum regulam fit. l. regulariter. ff. de pet. hæred. Regula verò iuris Pontificij pertinens ad ecclesiasticos ordines, omnes admittit, qui non fuerint speciali constitutione prohibiti. igitur qui prohibentur, extra regulam sunt, & irregulares appellantur, ipsumque impedimentum irregularitas, c. 1. de re iudic. c. 1. de sent. excom. in 6. sicut regularis dicetur, qui secundum regulam in sortem ministrorum spiritualium fuerit adsumptus. Diuus Augustinus lib. 3. de ciuit. Dei, c. 15. regularis, inquit, solis defectio non nisi lunę fine contingit. Fuit etenim olim ab Apostolis & sanctis Patribus regula constituta de his, qui admittendi erant ad sacrorum ministeria, & ea in specie quosdam ab eo ordine prohibuit. 1. ad Timoth. c. 3. & qui ex prohibitis admittebantur, dicebantur sacris initiati contra regulam. c. quoniam. 44. dist. ex cap. 2. concilij Nicæni. idem Gratianus probat in c. vnum orarium. 25. dist. Sic & Dominicus Nanus in sua Polyanthea, irregularitatem Gręcè dici existimat ὀνα νονικίαν. Nam κάνων regulam Latinè significat. l. 2. ff. de legib. glo. in rubric. de regulis iur. in 6. Isidorus lib. 6. Etymolog. c. 16. Canon, inquit, Græcè, Latinè regula nuncupatur. c. 1. 3. distin. vnde Canonici olim primum hi nuncupati sunt, qui in communi vitam agentes, intra domum publicam, aut ecclesiam collegium ecclesiasticum diuini cultus gratia constituebant, communem habentes mensam, regulamque diui Augustini exactissimè seruantes. Hic etenim vsus adhuc in aliquot Ecclesijs sedem habentibus Episcopalem obtinet: in alijs verò ecclesijs communem vitam omittentes, nomen simplex canonicorum retinent, atque ideò iure Pontificio, vt ab his priores distinguantur, dicuntur illi Canonici regulares. c. quòd Dei timorem. cap. in singulis. §. hoc ipsum. de stat. monach. & canonicorum regularium. Quo rationis discrimine minimè perpenso Ludouicus Viues, in adnotationibus ad diuum Augustinum in dict. cap. 15. canonicos regulares nominis ambitiosi accusare videtur: quasi bis hoc vocari gaudeant nomine, ne non semel putentur regulares, cùm idem canonici & regulares significent: & tamen hac nota omninò liberi existimandi sunt, quia ius ipsum Pontificium nomina hæc distinctè induxerit. Canonicas fœminas apud diuum Chrysostomum legimus in eo sermone, quo scribit & docet, non decere Canonicas, id est, regulares, vt cum viris cohabitent.

Ex hac ipsa definitione constat, irregularitatem iure tantùm humano Pontificio statutam esse. Quod expressim adnotarunt Inno. col. 3. Anto. num. 19. & ibi Doct. in c. nisi cùm pridem. de renunc. idem Innoc. in cap. ad audientiam. de homicid. vbi Doct. quorum opinionem communem esse fatentur eam sequuti Syluester in verb. irregularitas, in fine. Gonsalus à Villadiego, de irregular. in princ. eandem sequuntur Imol. & Doct. in hac Cle. si furiosus. Florent. 3. part. tit. 28. cap. 2. §. 6. Palud. in 4. sent. dist. 25. q. 3. ad finem. cui opinioni non oberunt plura, quæ in contrarium ex veteri testamento, & canonibus Apostolorum, atque ex eorum epistolis adduci poterant: siquidem Apostolorum Canones & Decreta, iuris humani sunt. Vetus verò lex per Christianam & euangelicam legem fuit abrogata. qua ratione hoc sit constitutissimum, irregularitatem non esse iure diuino, sed humano institutam. idem probare in specie cuiuslibet irregularitatis diligenter conabimur, & probat Spec. tit. de leg. §. iuxta. quidquid ex aduerso disputet Maria. Soc. in d. c. ad audientiam. q. 3. principali.

Hinc & illud apertissimi iuris est, irregularitatem nullo in casu esse constituendam, nisi in iure Pontificio id fuerit expressum. text. celebris in cap. is qui. de senten. excom. in 6. quem Doct. ibi maximè commendarunt, præsertim Francus, dicens eum singularem esse. idem Francus, in c. dilectis. col. 4. de appell. Berthachin. in tract. de Episc. c. vlt. num. 8. Nam cùm hoc vitium sit iure tantùm humano Pontificio inductum, consequitur manifestè, nusquam id contingere, nisi expressim sit eodem iure definitum.

Nihilominus aduersus illationem istam solet obijci responsio text. in d. c. ad audientiam. de homicid. vbi constat, in dubio, an quis sit ir regularis, iudicandum esse, ac censendum, quòd is irregularis sit, quia hoc sit iudicium tutius. text. ad idem optimus in c. significasti. in 1. & apertior in c. significasti. in 2. versic. quòd si discerni. eod. titul. igitur non ita certum est, non esse quem censendum irregularem, nisi casus is satis fuerit iure Pontificio decisus. Sed huic obiectioni Ioan. Andr. Card. Abb. Anania. & Socin. num. 46. in d. c. ad audientiam, respondere conantur distinguentes inter forum interius conscientiæ, & exterius iudiciale, vt in priori casu hoc in dubio teneatur quis à diuinis abstinere, & seipsum censere irregularem. c. illud. de cleric. excom. ministrant. in posteriori, vt iudex non possit ipsum irregularem per sententiam pronunciare, nec definire. Sic etenim text. in d. c. ad audientiam. & similes procedunt in conscientiæ iudicio, non in foro iudiciali. Hæc verò differentia nequaquam est admittenda, cùm & decisio text. in d. c. is qui. in animæ & conscientiæ foro itidem obtineat. Et præterea quod responsum est in d. c. ad audientiam. & similibus, ad forum exterius, & iudiciale pertinet, sicuti deducitur ex ipsis constitutionibus. Sed & Inno. in d. c. ad audientiam. indistinctè asseuerat, in dubio non esse quem censendum irregularem, quia iure humano est irregularitas inducta. quæ quidem ratio ita militat in foro conscientiæ, vt in iudiciali: imò fortius obtinet apud interiorem animæ iudicem, quamobrem communem differentiam eleganter improbat Martinus Azpilcueta in c. si quis autem. de pœnit. distin. 7. num. 35. idcircò ipse aliter opinor posse intelligi text. in d. c. is qui. & in d. c. ad audientiam. Nam vbi sit dubium, an in aliqua specie sit inducta irregularitas iure Pontificio, tunc respondendum erit, non esse irregularitatem constituendam in eo casu, nisi expressum id fuerit iure Canonico. At vbi simus certi iure irregularitatem induci certo in casu: & tamen ambiguum sit, an Sempronius irregularis sit ex illius causæ ratione, & an id vitium propter eam causam contraxerit, vt planè non de iure, sed de facto dubitemus, tutior erit in vtroque foro eligenda via, eritque Sempronius irregularis censendus & iudicandus ad hunc effectum, quòd absque dispensatione minimè diuinum officium exequatur. hanc autem interpretationem deduci posse censeo à præcitatis responsis, nempe ex d. c. ad audientiam. c. significasti. in 1. & c. significasti in 2. de homicid. imò quoties ea contigerint, quæ in dictis Decretalibus traduntur, erunt omninò seruandæ earum decisiones adhuc in iudiciali, & exteriori foro: siue forum sit exterius simplex iudicio cœpto per accusationem, aut denunciationem, quod est verè contentiosum, siue mixtum exteriori absque accusatore & denunciatore, licet Fel. in d. cap. ad audientiam. velit eam constitutionem, & similes in hoc vltimo tantùm seruandas fore. idcircò præfata Romanorum Pontificum responsa erunt ad vnguem memoriæ commendanda, ne quis falsa eorum interpretatione deceptus, ab optimis institutis temerè discedat.

Rursus ab eadem definitione constat, qualiter accipiendum sit, quod plerunque in Apostolicis indulgentiarum literis continetur, scilicet, posse priuilegiorum ratione sacerdotem ad sacramentalem electum confessionem absoluere pœnitentem ab irregularitate mentali, & super ea dispensare. Ego planè fateor, me non satis percipere, quæ sit hæc mentis irregularitas, aut denique mentalis. Scio equidem, non posse irregularitatem mente tantùm contrahi absque actu exteriori, quod non semel in hac Relectione probauimus: præsertim ea ratione, quòd lex humana, adhuc Pontificia, qualis est quæ irregularitatem induxit, minimè afficiat actum purè interiorem mentis, quemadmodum ostendimus in regul. peccatum. de reg. iur. in 6. 2. Relectionis parte. nu. 7. Igitur qui mente homicida sit, quique animo deliberato alicuius occisionem conceperit, non erit irregularis censendus, cùm lex Pontificia irregularitatem ex homicidio statuens non comprehendat actum homicidij, mentis equidem interiorem, sed exteriorem. Fit ergo, non posse commodè, aut propriè dari mentis, aut mentalem irregularitatem. Et inde consequitur verba priuilegiorum, quæ de mentis irregularitate tractauere, accipienda esse de illa irregularitate, quæ licet ab actu exteriori procedat, occulta tamen est. De hac etenim inferiùs agemus, an exigat necessariò dispensationem.

Prima tandem irregularitas à corporis vitio, & labe deducenda est, siquidem corpore vitiatus iure Pontificio censetur irregularis, ita vt non possit ad sacros promoueri ordines, nec promotus in eisdem ministrare. Nam & Leuit. c. 21. dixit Dominus ad Moysen: Omnis qui habuerit maculam de semine Aaron sacerdotis, non accedet offerre hostias Domino, nec panes Deo suo. Et paulò antè dixerat: Loquere ad Aaron: Homo de semine tuo per familias suas qui habuerit maculam, non offeret Deo suo, nec accedet ad ministerium eius: si cœcus fuerit, si claudus, si vel paruo, vel grandi, vel torto naso, si fracto pede, si manu, si gibbus, si lippus, si albuginem habens in oculo, si iugem scabiem, si impetiginem in corpore, vel herniosus. Hactenus apud Leuit. apud Ethnicos idem obseruabatur, siquidem auctore Plin. lib. 7. natur. histo. c. 28. Sergius in prætura à sacris arcebatur, eò quòd debilis esset. Senec. lib. 4. Declamationum, Declamat. 2. itidem præmittit apud Gentiles eam legem obtinuisse: Sacerdos integer sit. quasi decens vbique gentium esse visum fuerit, quòd sacerdotes, sacrorumque ministri corpore sint integri, nullam maculam habentes, quique nulla possint corporis fœditate notari. idq́ue obtinuit olim apud Romanos ab ætate Romuli, qui sacerdotes elegit genere excellentes, simul & virtute præstantes, nec tamen inopes, aut corpore vlla ex parte trunco, vt testatur Dionys. lib. 2. Roma. antiquit. idem & apud Persas vsu receptum fuisse tradit Alex. ab Alex. lib. 6. dier. geniali. cap. 14. hac verò in re duas regulas constituendas esse censeo.

Prior regula: Corporis vitium impedit quem sacris ordinibus donari, cùm id vel impedimentum præstat ordinis exequutioni, vel insignem inducat deformitatem. text. in d. c. 21. Leuitic. Cuius seriem egregiè morali quadam interpretatione prosequitur diuus Gregor. c. 11. 1. part. Pastoralis. c. hinc etenim. 49. dist. probatur & isthæc regula in c. 2. & toto tit. de corpore vitiatis. c. 2. & ibi Pan. de cler. ægrot. not. præter alios Alber. Trotius, de vero & perfecto clerico. lib. 2. cap. 16. Host. in Summa, tit. de corpore vitia. Richard. in 4. sent. dist. 25. q. 5. ar. 5. & Palud. ibi. q. 3. ad fin. Gonsal. à Villadiego in tract. de irregular. c. de corpore vitia. idem constat ex Innoc. Card. & Doct. in c. 1. & 2. de corpore vitiat. Henric. in c. Thomas. eod. tit. Regia l. 25. tit. 6. part. 1. quæ verò sit deformitas insignis, arbitrio Episcopi relinquitur. c. 2. & ibi Anto. Card. & alij de corpo. vitia. quod receptissimum est apud omnes, qui quæstionem istam tractauere. Est ad hanc regulam optim. text. in c. si euangelica. 55. dist. aliquot tamen ad eius apertiorem intellectum exponam. Primùm etenim hæc regula vera est quo ad ordines suscipiendos, quia quo ad susceptos tantùm inducitur irregularitas in illo actu ordinis, qui vel ob insignem deformitatem, vel defectum impeditur vitio corporis, quod colligitur ex text. & ibi Abb. in d. c. 2. de cler. ægrot. notant Marian. Soc. in d. cap. ad audientiam. num. 21. Gonsalus à Villadiego, in d. tract. de irregular. c. de corpore vitia. qua ratione qui patitur vitium corporis celebrationem impediens: nempe in his digitis, qui ad consecrationem & eleuationem Hostiæ sunt maximè necessarij, solùm abstinebit à celebratione Missarum, non autem à Diaconatus, aut subdiaconatus ministerio. item & is, qui ob deformitatem insignem ab altari arcendus est, non impeditur absolutionis sacramentum ministrare, qua in re video ferè omnes conuenire in præcitatis locis.

Secundò, illud est notandum, quòd si contingat aliquem inutilem esse membro, quod non constituat eum irregularem eius defectu, minimè tenetur illud membrum abscissum, nec eius partem secum deferre, id enim necessarium non est, nec quidquam prodesset, si ex illius membri abscissione contigisset irregularitas. glo. in c. eunuchus. 55. dist. Panormit. in cap. 2. Henric. in c. vlt. de corpore vitiat. Gonsal. à Villadiego, in d. c. de corpore vitia. Albert. Trotius, in d. c. 16. num. 8.

Posterior erit regula: Si quis membrum sibi culpa propria absciderit, irregularis est, etiam si ea abscissio nec impediat ministerium ordinis, nec insignem deformitatem inducat. hæc conclusio ad eos præcipuè pertinet, qui propria voluntate pudenda vltrò sibi execuerunt. c. pœnitentes. 55. d. c. si quis absciderit. & c. qui partem. ead. dist. ex canonibus Apost. c. 22. c. maritum. 33. d. c. vlt. 87. dist. Est autem deductum, quod in d. c. maritum. Gratianus refert, ex Augustin. in lib. de dogmatibus eccles. c. 72. c. ex parte. & c. significauit. de corpore vitiatis. Regia l. 25. titul. 6. part. 1. item & hi sub hac regula continentur, qui ab alijs passi sunt abscissionem istam culpa tamen sua, ex eo nempe, quòd ob adulterium, adulteræ maritus vlciscens grauem iniuriam virilia eis amputauerit, secundum Io. And. & Host. in d. cap. ex parte. Gonsal. à Villad. in d. c. de corpore vitiat. col. 2. Anno etenim 1537. prope Pinciam filius viduæ cuiusdam, & duo mariti in tres sacerdotes sæuierunt de inimicis membris se vindicantes, quod & nos audiuimus, & acta super his confecta vidisse testis est integerrimus Io. Bernar. Præsul Calaguriensis in pract. criminali. c. 79. sed & regulam istam omnes hi Doct. probant, & veram esse censent, qui ad priorem fuere citati: nec dubium est, eam communi omnium consensu receptam esse. Attamen Host. Card. & Ant. in d. c. vlt. quos sequitur Gonsa. in d. c. de corpore vitiat. censent eam esse intelligendam, quoties culpa ipsius sacris ordinibus donandi notoria est, quasi aliud dicendum sit, vbi culpa eius in abscissione alicuius membri, non sit notoria, vt tunc possit ad ordines promoueri, & in susceptis ministrare: quam sententiam & opinionem communem esse fatentur Gonsalus in d. capit. de corpore viti. de ea sanè dubius: nec ipse eam admitterem, nisi saltem Episcopi dispensatio accesserit, vbi contigerit totius membri abscissio: nam si partem membri quis sibi amputauerit, tunc locus erit opinioni Hostien. qui planè hac in specie loquitur, sicuti constat ex eodem, & Anto. Cardinal. & Aegidio à Bellamera, in d. cap. vltim. eodem Aegidio in cap. ex parte. in 1. eodem titul. col. vltim. Quòd si quis non sua sponte, sed vel à Medicis, casu, aut per vim, & insidias hostium, vel puer in cunabulis sectus fuerit, & virilia, aliudúe membrum amiserit, promoueri poterit, & pro motus, iam, cùm is casus acciderit, in ordinibus susceptis ministrare. capit. ex parte 1. cap. significauit. cap. ex parte 2. de corpore vitiat. c. eunuchus. 55. d. c. 21. ex canonibus Apostolorum. cap. si quis pro ægritudine. cap. si quis in infirmitate. cap. lator. 55. distinct. & licet Gratianus Martino Papæ tribuat textus in dicto capit. si quis pro ægritudine. Iam nos non semel admonuimus eam inscriptionem, & similes falsas esse, cùm referendæ sint ad Martinum Bracharensem Episcopum ex Synodis orientalibus. est & ad hoc ipsum tex. ex concilio Nicæno, c. 1. in c. si quis à medicis. 55. dist.

Quòd autem aduersus posteriorem istam regulam obiecit glos. in d. c. si quis absciderit. de Origene, qui authore Eusebio lib. 5. Eccles. historiæ c. 6. cùm docendi officio apud Alexandriam præesset, sibi virilia execuerit, existimans secundum historiam & literam esse intelligendum Dominicum verbum Matthæi capit. 19. quia sunt eunuchi, qui seipsos castrauerunt propter regnum Dei, parum oberit huic opinioni, quam modò probauimus, multis equidem rationibus. Potissimùm, quòd nulla ex causa, etiam castitatis licuit vsquam, nec licet, etiam religionis ergò sibijpsi quenquam manus inijcere violentas ad occisionem, aut membri mutilationem, quemadmodum nos probauimus libro primo Variar. resolut. capit. 2. nume. 8. & lib. 2. cap. 1. num. 11. cap. si non licet. 23. quæst. 5. omnium latissimè Andr. Tiraq. in tract. de nobilitate, cap. 31. num. 475. & num. 520. est ad hanc rem pulchra Aristotelis sententia. lib. 3. Ethic. c. 7. Mortem, inquit, sibi consciscere ob fugiendam paupertatem vel mœrorem, aliudúe huius generis, non fortis est hominis, sed potius timidi. hoc ipsum & Iurisconsulti reprehendunt in l. qui rei. §. sic autem distinguendum. ff. de bonis eorum, qui sibi mort. consciuerunt. l. si quis filio. §. eius qui. ff. de inoff. test. quibus satis compertum est, illicitum esse sibi quemquam manus inijcere violentas: nec id fieri posse absque culpa, & plerunque mortali, licet fiat prætextu religionis, cùm sit grauis, & supina ignorantia, quòd quis existimet se per eos actus obsequium præstare Deo, cuius leges & præcepta manifestè transgreditur. Secundò in specie probatur, hanc abscissionem grauissimum esse crimen, ex eo quòd & leges ciuiles homicidij pœna censeant puniendum esse eum, qui alteri virilia amputauerit. l. 3. §. qui hominem. & l. 4. §. idem diuus. ff. de sicar. l. 1. & 2. C. de eunuchis. l. 13. tit. 8. par. 7. eademque pœna afficitur, qui se castrandum præbuerit, aut consensum huic abscissioni præstiterit. d. l. 4. ad fin. Igitur non potuit, nec potest actus is adeò reprobus licere, etiam castitatis aut religionis causa. Tertiò vlterius idem euidentius fit ex canonibus Apostolorum. cap. 22. c. si quis absciderit. 55. dist. Quo in loco qui sibi virilia absciderit, appellatur suijpsius homicida: saltem vel ea ratione, quia maximum mortis periculum immineat. quod & Iustinia. asseuerat constitutione Nouella 142. tit. de his, qui eunuchos faciunt. qua ratione fit, vt non possit actus iste religionis causa licitus esse. Quartò, hoc ipsum apparet, quia minimè pertinet ad veram & propriam castitatem, quòd quis sibi absciderit virilia: imò, id est, etsi ea causa fiat, improbandum auctoritate concilij Arelatensis secundi, c. 7. & c. hi qui se carnali. 55. distinct. quo in loco vt ignaui, & nescientes carnis tentationi resistere, reprehenduntur hi, qui scipsos occiderint. Quintò veritas Euangelica eum sensum habet, vt planè potius hæc abscissio vitio quàm virtuti tribuatur. Est etenim locus ille intelligendus in hunc sensum, quòd hi dicantur seipsos castrare propter regnum cœlorum, qui pio proposito ab vxore ducenda se continuerint: ita quidem eunuchi, quos Euangelium laudat, non sunt hi, qui natura spadones sunt, nec ab hominibus execti, nec illi qui amputato corporis membro seipsos execuerint. Nam hi plerunque eo proposito sunt, vt coniuges, si possent, haberent: sed verè illi censentur, qui seipsos castrarunt propter regnum cœlorum deuicto affectu rei vxoriæ, quasi illi, qui à coniugio abstinuerint, vt deuitent præsentem necessitatem molestiarum coniugalium, in regno cœlorum non sint amplius quidquam cæteris habituri, sicuti eleganter Euangelij locum explicarunt diuus August. lib. vnico, de sancta virginitate. c. 23. &. 24. & Basilius Magnus in libro vnico, de virginitate, qui cæteris longiùs huius Euangelici verbi interpretationem exponit, eius aliquot hîc subijciam verba. Sunt enim eunuchi, inquit, qui ex vtero matris sic nati sunt, qui naturæ prærogatiua, eò quòd ad coitum irritat, execti nuptias contemnunt. Et sunt eunuchi, qui eunuchi facti sunt ab hominibus, per doctrinam & obseruationem virginitatem exercere persuasi, quemadmodum sanè & virgo, quæ à patre seruatur, de quo dictum est. Qui verò decreuit in corde suo, vt seruet virginem suam, bene faciet. Et sunt eunuchi, qui seipsos castrauerunt propter regnum cœlorum, qui etiam præstantiores alijs existunt, propterea quòd nec ex natura viaticum & occasionem ad temperantiam habentes, nec ab hominibus seruati, ac detenti, ipsi seipsos propter regnum cœlorum ad virginitatem exercent, nuptias quidem, & vitam propter has contem nentes, in totum verò de regno cum gladiatorio sudore pendentes. Nam qui ex vtero matris eunuchus est, natura castus existens, nullum proprium opus in virginitatis pulchritudine ostendere potest, naturæ, velut dixi, prærogatiua, & non affectu erga virginitatem nuptias auersatus, quemadmodum sanè, & qui ab hominibus eunuchus factus est, obseruatione virginitatem exercere coactus, non proprium rectè factum ipsam virginitatis integritatem ostendit, sed eorum, qui ipsum custodiunt ac seruant: qui verò seipsum castrauit, præcipuum opus per continentiam, & ad omnia exercitationem, virginitatis pulchritudinem faciens, proprijs, & non alienis virtutibus ob regnum se iactat. Hæc Basilius, qui paulò inferiùs Euangelicam castrationem mysticam esse asseuerans scribit: Qui verò non intellexerunt hoc, vt sunt eunuchi, qui seipsos castrauerunt propter regnum cœlorum, absurdè seipsos mutilarunt ipso facto petulantiam suam eminus accusantes. qui enim carnalis amoris instrumentum, vt ne dum præsens est, operetur, abiecerunt, manifestos seipsos faciunt, quòd gliscunt quidem ad coitum, verùm cùm seipsos exarmarunt, non quod non velint, sed quòd non possint, virginitatem agunt. At diuina lex non actionem, sed cogitationem iudicat. Hæc diui Basilij verba manifestè ostendunt, nec lege naturali, nec diuina vnquam licuisse quenquam seipsum mutilare, etiam castitatis causa. Idcircò vlteriùs deducitur, iustissimè sacris Canonibus institutum esse, vt is à sacris repellatur ordinibus. Hæc ipsa virilium abscissio à seipso illata turpis apud Gentiles censebatur: siquidem autor est Valer. Max. lib. 7. c. 7. Mamercum Aemylium consulem, Genutium quendam hæreditatis possessionem ex testamento petentem à tribunali abiecisse, eique bonorum possessionem secundum tabulas petitam negasse, quod ipse Genutius, vt esset Gallus Matris magnæ, amputatis suijpsius sponte genitalibus corporis partibus, neque virorum, nec mulierum numero haberi deberet. olim tamen aliquot eunuchi strenuè pro republica operam impendentes, magnis & insignib. dignitatibus ornati fuere. Narses enim Iustiniani dux spado fuit, & is Gothos Italia expulit. Eutherius item, teste Ammiano Marcellino libr. 16. cubiculo Constantij Cæsaris præpositus inter alios spadones, vt rosa inter vepres, maximi exempli fuit. est & aliorum mentio apud And. Alciat. in l. spadonum. ff. de verb. signif. cui adde l. qui cum vno. in prin. ff. de re milit. l. Pomponius. & l. seq. ff. de ædilit. edict. l. secunda. ff. de adoptionib. Constantinum Harmenop. lib. 2. epitomes, titul. 8. eundem Alciat. lib. 7. Parerg. c. 32. Ludo. Cælium lib. 2. lect. antiq. c. 37. Anto. August. li. 3. emendatio. c. 5. penes quos multa de eunuchis lector comperiet. ex quibus illud erit satis, quòd iuxta Canonicas sanctiones, qui seipsum castrauerit, irregularis est, nec poterit promoueri, nec promotus ad sacros ordines ministrare.

Sed & olim Moyses Deuteronomij cap. 23. iussit, vt eunuchus, & cui sunt execta virilia, non ingrederetur ecclesiam, quasi hîc, vt interpretatur Clemens Alex. in adhortatorio ad gentes, moribus impius censeretur, diuina virtute & genitali priuatus. His adde & quæ Philon Hebræus hac de re in lib. de migratione Abraham scribit. tradit verò Socrat. eccle. hist. auctor lib. 4. c. 23. Ammonium monachum in Episcopum electum, vt id minus recusaret, corporis deformitate, dextram sibi auriculam abscidisse: cumque Euagrius vir sanctitate & doctrina insignis à Theophilo Alexandrię episcopo electus in episcopum, nullam sui corporis partem abscindens, itidem episcopatum effugisset, acioco Ammonio exprobraret voluntariam auriculæ abscissionem, quasi crimini apud Deum foret obnoxius: Ammonium ei respondisse commemorat, tu verò Euagri ignoras te pœnam apud Deum daturum, quod linguam tibi abscideris propter tui amorem, gratia tibi data minimè vsurus. Hæc Socrates, & ex eo Cassiod. lib. 8. tripartitæ, c. 1.

Super hac verò irregularitate impetranda est regulariter dispensatio ab ipso Ro. Pont. non ab alio, secundum Inno. in c. significauit. de corpor. vitiat. Cuius opinio communis est, vt inibi asserit Card. & Gonsa. à Villad. de irregul. c. vlt. licet contrarium sentiat gl. in d. c. significauit. eiusdem capitis auctoritate, quæ minimè obstat. est etenim intelligenda ea decisio de dispensatione episcopi auctoritate Apostolica præstita, ac sibi delegata, vt Panor. & alij communiter inibi tradidere, quo fit, vt ea sit iuris regula, inferiorem prælatum non posse dispensare super hoc corporis vitio, nec super irregularitate contracta à corpore vitiatis. Imò scribit Io. Staphi. de lite. grat. & iust. 2. par. fol. 193. non consueuisse Rom. Pont. dispensare circa vitium corporis, & eius irregularitatem, quoties deformitas tanta est, quæ scandalum maximum generet apud Christianam plebem, quod est semper considerandum in huiusmodi dispensationib.

Secunda constituitur irregularitas ex eo, quòd quis bis vel ter sacrum Baptisma susceperit. Catholica siquidem ecclesia non semel definiuit sacramentum baptismi non esse repetendum, nec iterandum, quemadmodum diuus August. docet in lib. de vnico baptismo: & aduersus Donatistas. Concilium item Carth. 1. c. 1. vbi Gratus episcopus Carth. asserit, rebaptizationes illicitas esse, omnesque episcopi in eod. concil. itidem decreuerunt satis esse alienum à syncera fide, & catholica disciplina rebaptizari. tradit & Alfon. à Cast. lib. 2. de hæresib. c. de baptismo. 5. hære. S. Tho. eleganter in 3. par. q. 66. art. 9. idem & alij Doct. Theologi in 4. sent. dist. 6. Ioan. Faber & catholici viri, qui nostra ætate aduersus Anabaptistas Germanos scripsere, hæresim eorum magnis auctoritatibus improbantes. Paulus sanè ad Ephes. c. 4. inquit, Vna fides, vnum baptisma. Rursus ad Heb. c. 6. contra quosdam rebaptizari volentes ait, rursus crucifi gentes sibimetipsis filium Dei. Sic maximis pœnis iure Pontificio & Cæsareo puniuntur qui rebaptizant, & rebaptizantur. c. 2. de aposta. c. ostenditur. de consecrat. distinct. 4. capit. miramur. §. his auctoritatibus. 24. quæst. 1. l. 1. 2. & 3. C. ne sanctum baptisma reite. in specie autem constitutum est, quòd rebaptizati minimè admittantur ad sacros ordines. capit. qui bis. & cap. sequent. de consecr. distinct. 4. cap. confirmandum est. 50. dist. ex concil. Carthag. 5. c. 11. quib. auctoritatib. hoc satis receptum est, saltem in eo, qui scienter fuerit rebaptizatus, quasi ob scientiam istam puniri iustè debeat hac irregularitatis pœna, & alijs, & idem erit in eo, qui ministrauerit hoc baptismi sacramentum, sciens iterum illud repetens. d. c. 2. de apostat. d. l. 1. & 2. C. ne sanct. baptis. reitere. His accedit canon. 47. ex concil. Lugd. apud Burchard. lib. 4. Decret. c. 56. Episcopus, in quit, aut presbyter, si eum, qui secundum veritatem habuerit baptisma, denuò baptizauerit, aut si pollutum ab impijs, & non rectè baptizatum non baptizauerit, deponatur tanquam deridens crucem, & mortem Domini, nec sacerdotes veros à falsis sacerdotib. iure discernens. At dubium est de eo, qui ignorans fuerit rebaptizatus, an is sit irregularis? Et profectò constat euidenter in d. c. qui bis. eum irregularem esse, qui etiam inscius & ignorans fuerit rebaptizatus. Sic sanè ex pœnitentiali Theodori Iuo Carnotensis, libr. 1. Decret. retulit, & ab eo Gratianus deduxit text. in dicto capitul. qui bis. quo in loco Cardinal. à Turre Cremat. nume. 7. probat, rebaptizantem, aut rebaptizatum ex ignorantia iusta, quæ inuincibilis sit, non esse irregularem. idem tenet Scotus in 4. sentent. distinctio. 6. ne pœnam istam constituamus absque aliqua ipsius rebaptizantis, aut rebaptizati culpa.

Et verè hæc opinio probabilior est, auctoritate text. in dicto capitul. 2. de apostat. quamuis irregularitas sæpissimè contrahatur absque culpa, sicuti iure manifestum est. Conueniunt omnes in hoc, quòd baptizans iam baptizatum ex ignorantia iusta, non sit irregularis. De eo verò, qui rebaptizatur etiam iusta ignorantia, eum esse irregularem tenent Palud. in 4. sentent. distinct. 9. quæst. 4. conclus. 2. & Florent. 3. part. titul. 14. capit. 13. §. 12. qui fatentur, posse episcopum magna ex causa in hac specie dispensare propter iustam ignorantiam. Nihilominus probarem ipse Scoti sententiam, cui non obstat text. in dicto capitulo qui bis. Ea enim responsio nec est Rom. Pont. nec Concilij generalis, nec adhuc prouincialis, nec alicuius, qui habuerit auctoritatem legis condendæ. Nam etsi Theodor. referat, veteribus Canonibus ita statutum fuisse, erit eius testimonium referendum ad Canones, qui prohibent rebaptizatum ad sacros ordines promoueri, qui tamen intelligendi sunt de rebaptizatis scienter, non de his, qui iusta ignorantia rebaptizantur. Aut ita accipiendum est Theodori responsum, vt procedat in eo, qui ex ignorantia culpabili, supina, & crassa fuerit rebaptizatus. Is enim non est admittendus ad ordines sacros, tametsi non puniatur ea pœna, nec sit afficiendus ea pœnitentia, qua afficeretur, qui ex certa scientia rebaptizaretur. Poterit quidem & illud responsum intelligi, vbi rebaptizatus ignoranter, post scientiam ratam habet huius sacramenti repetitionem, quod sensit Florent. 3. part. titul. 28. capitulo 6. §. tert. Tandem Albertus Trotius de vero & perfecto cleric. libro secundo, capitulo 9. post Archidiac. in dicto capitulo, qui bis. existimat tutiùs esse, quòd rebaptizatus iusta ignorantia obtineat, & impetret ab Episcopo dispensationem. Henricus verò in dicto capitulo secundo de apostat. magis probat priorem opinionem, quam ex Scoto retulimus. Facit ad hæc optimus text. in capitul. eos. de consecrat. distinctio. quart. ex Felice Papa tert. iuncta gloss. vbi probatur, eos irregulares esse, qui sua sponte aut metu conditionali, non præciso fuerint rebaptizati. Ergo qui ignorantia probabili, & iusta fuerit rebaptizatus, irregularis non erit, quod sensit Huguitio in capitul. dictum. de consecrat. distinct. 5.

Sed & illud quæritur, quid dicendum sit de confirmationis Sacramento? Et Albertus Trotius pariter de hoc, vt de Baptismo, respondit in hac specie irregularitatis. idem tenent Archidiac. in capitul. primo. 68. distinct. & Richard. in 4. sentent. distinct. septim. quæstio. penultim. Scotus tamen ibi. quæst. 5. tenet contrariam sententiam, defendens non esse irregularem eum, qui bis confirmationis sacramentum etiam scienter susceperit, aut contulerit, quia expressum iure Pontificio id non est, & irregularitas non datur nisi in casib. iure Pontificio expressis. c. is qui. de sent. excom. in 6. eandem Scoti opinionem sequuntur Palud. ibi. q. 2. colum. 1. Florent. 3. part. tit. 14. §. 4. Card. à Turre Cremat. in c. dictum. de consecr. dist. 5. ad fin. Alfons. à Cast. lib. 1. de potesta. legis pœna. cap. 7. documento 3. verb. ex ratione. Nam cùm nusquam inueniatur in iure Canonico pœna irregularitatis expressim statuta pro iteratione confirmationis, sicut pro iteratione baptismi, inde euidenter colligitur, nullam talem pœnam incurri per confirmationis iterationem. Sed & priorem sententiam sequuntur gloss. in d. c. dictum. & Ioann. Maior, in d. 7. dist. ad fin. qui censet, eam omninò probari in d. cap. dictum. cuius ex concilio Terraconensi, c. 6. manifesta est decisio, prohibens confirmationis sacramentum iterari, vt & baptismi: pœnam iterantibus adijciens. vnde cùm ibidem pariter baptisma & confirmatio prohibeantur iterari, deducitur iuxta quorundam sententiam, irregularem esse bis confirmatum, quemadmodum & irregularis est bis baptizatus. Huic inductioni respondetur, non esse satis sufficientem argumentationem istam ad constituendam irregularitatis pœnam, cùm ea necessariò requirat expressam iuris Pontificij constitutionem. Nec mirum est, quòd confirmatio, sicut baptismus, prohibeatur iterari, & tamen non eadem pœna inflicta sit iteranti confirmationem, quę iteranti baptismatis sacramentum: certum equidem est, fuisse olim, vt paulò antè commemorauimus, quorundam hominum hæreses, qui docebant, baptismum ob diuersas causas iterandum esse, & item esse hoc nostro tempore Anabaptistarum dogma, quo tradidere, paruulos semel baptizatos, iterum fore rebaptizandos, cùm ad vsum rationis accesserint. Quæ quidem notanda sunt, licet Florent. 3. part. tit. 28. c. 6. §. 3. non tantùm in baptismo & confirmatione, sed & in sacramento ordinis priorem sententiam probauerit.

Tertiò à quibusdam dubitatur, possit ne ad ordines sacros, aut ad minores promoueri is expositus, cuius parentes adeò latent, vt planè omninò sit incertum, an fuerit ex legitimis conceptus nuptijs, de quo dubius est Anchar. in c. 1. de infantibus exposit. Ratio verò huius dubitationis est, quia in dubio non præsumitur quis legitimus, nec natus ex legitimo matrimonio. text. & ibi Angel. in l. liberorum. ff. de his qui not. infamia. Ias. in l. nec professio. C. de testam. Alcia. in regul. 3. de præsump. 1. pręsumpt. num. 12. nos itidem notauimus in Epitome ad 4. lib. Decret. 2. part. cap. 8. §. 3. illegitimus autem non potest sacris ordinibus insigniri, quod satis manifestum est, atque ideò constat, expositum, qui non præsumitur legitimus, non posse ad ordines promoueri. Hoc ipsum comprobatur ex his, quæ in eadem Epitome tradita sunt. 2. part. c. 1. num. 5. contrarium tamen, imò quòd expositus possit donari ordinibus ecclesiasticis, absque vlla dispensatione, tenent Anania in d. cap. 1. de infantibus exposit. num. 11. Felin. in cap. cùm deputati. de iudicijs. in fin. & Bermondus Choueronius in Commenta. ad tit. de concub. in verb. qui etiam filios. num. 90. col. 363. & Gabriel Paleologus, in tract. de filijs nothis. c. 63. num. 3. qui scribit, hanc opinionem communiter receptam esse, qui ad huius conclusionis probationem aliquot adducunt autoritates, quæ minimè conuincunt eam veram esse. Præsertim opinio prior magis adstruitur, cùm hîc coniecturis sit agendum, quòd non solent filij legitimi, & nati ex legitimo matrimonio exponi, sed potius hi, qui nascuntur ex furtiuis, & fornicarijs congressibus. Quam ob rem ipse consulerem, expositos minimè promouendos esse ad ecclesiasticos ordines, absque dispensatione saltem Episcopi. Quòd si promoti fuerint, non eos prohiberem ordinum vsu, propter authoritatem Ananiæ & Felini.

Quartò est considerandum, à Canonibus institutam fuisse irregularitatem quandam ex pœnitentia solenni, cuius equidem ritum, & distinctionem à publica, explicuimus lib. 2. Variar. resolut. cap. 10. num. 3. is enim qui solennem egerit pœnitentiam, irregularis est, & ideò minimè ordinibus ecclesiasticis donari potest, nec ordinatus ministrare. cap. 68. concilij quarti Carthaginensis. c. ex pœnitentib. cap. in capite. cap. si quis post. cap. Canones. c. pœnitentes. 50. dist. notant S. Thomas in 4. sent. dist. 14. q. 1. art. 5. & ibi Palu. q. 6. Florent. 3. part. tit. 14. cap. 17. §. vlt. Ioan. in summa confess. lib. 3. tit. 15. à quibus plures huius irregularitatis rationes traduntur, quarum etiam post alios meminit Albert. Trotius, de vero & perfect. cler. lib. 2. cap. 14. Harum ea est potissima, quam Hormisda Papa in epistola ad Episcopos Hispaniæ exponit, & Gratianus retulit in c. non negamus. 61. dist. inquit enim: Sed nec de pœnitentibus quidem quisquam ad huiusmodi gradum profanus temerator aspiret, satis illi sit postulanti veniam concedi. qua conscientia absoluat reum, qui se peccata sua scit populo teste confessum? quis enim quem paulò antè iacentem viderat veneretur Antistitem? perferens memorandi criminis labem non habet lucidam sacerdotij dignitatem. Hactenus Hormisda, summus ecclesiæ Catholicæ Præsul. Nec poterat solennis pœnitentia iniungi, nisi causa grauissimi, & admodum publici criminis. Nec clericis olim, cùm ea in vsu erat, iure potuit etiam ab Episcopo infligi cuiuscunque reatus causa, quemadmodum in præcitatis Canonibus constat, maximè in dicto capit. in capite. & c. confirmandum. cap. illud. capit. alienum. 50. distinct. sub qua ad hanc rem oportet expendere text. in capit. placuit.

SVMMARIVM.

- 1 Suspensus ab officio, per quam actum irregularis efficiatur, si in eo ministrauerit.
- 2 Suspensio facit ministrantem irregularem, quando à iure vel ab homine fit propter delictum quo ad se, & quo ad alios in foro exteriori.
- 3 Suspensus ob corporis vitium, etiam si celebret, non est irregularis.
- 4 Suspensus ex eo, quòd ante legitimam ætatem promotus fuerit, non est irregularis, etsi in officio ministret.
- 5 Publicus peccator, an sit irregularis, si celebret, & quid de notorio concubinario.
- 6 Sodomita an sit irregularis, si ante dispensationem celebrauerit.
- 7 Simoniæ crimen, an efficiat quem ipso iure suspensum, ita vt celebrans sit irregularis.

§. PRIMVS.

QVinto loco ea est tractanda irregularitas, quæ à suspensione deducitur. Iuris sanè Pontificij regula illud palàm probat, quòd suspensus ab officio, si eius ministerium exequatur, aut in eo ministret, est irregularis. c. 1. de re iud. c. 1. de sentent. excom. in 6. quibus in locis adeò manifestè probatur hæc conclusio, vt nulla indigeat vlteriùs probatione: imò potiùs oporteat ipsam explicare aliquot propositis, quæ necessaria sunt ad eius intellectum, multa enim requiruntur, vt suspensus ab officio, in eodem ministrans irregularis efficiatur. Primùm equidem exigitur, quòd sit suspensus ab aliquo actu ordinis ecclesiastici, quem habet, sicuti constat in c. is qui. de sent. excom. in 6. ibi, celebrat. & in c. is cui. eod. tit. ibi, in suo officio. atque ita in specie notant Inno. in d. c. 1. de sent. excom. lib. 6. & alij plures, quorum nos mentionem fecimus in c. alma mater. de sent. excom. 2. par. §. 2. num. 3. is igitur, qui aliquem actum ordinis ecclesiastici, à quo fuerit suspensus, egerit, irregularis est, nec ab alio quàm Rom. Pont. poterit dispensationem obtinere, vnde multa in specie possunt adnotari.

Primum hinc constat, nec laicum, nec fœminam esse irregularem ex alicuius ecclesiastici officij actione, tametsi suspensio ab officio præmittatur. Fœmina enim capax non est ordinis ecclesiastici: Laicus verò eodem omnino caret, & ideò verè non potest in hoc casu constitui irregularitas, quemadmodum ex prænotata conclusione deducitur.

Secundum colligitur ab eadem regula, quòd episcopus à pontificalibus suspensus, licet cum eis celebret, non erit irregularis. Quia pontificalia non pertinent ad substantiam alicuius ordinis ecclesiastici: sic sanè ferè omnes fatentur, qui præmissam regulam admiserunt.

Tertiò inde apparet, suspensum à collatione sacramentorum, non esse irregularem, si ea contulerit ea forma & solennitate, quibus laicus potuisset conferre, nempe si baptizaret aliquem secundum ritum, quo laici quandoque solent, & possent baptizare, secundum Innoc. in d. c. 1. de sentent. excom. in 6. quasi secùs sit eo casu, quo clericus suspensus à collatione sacramentorum, solenniter eo modo quo presbyteri solent baptizare, sacramentum baptismi contulerit, quod Henr. in c. vlt. de cler. excom. ministr. ad finem. Nicolaus Plouius de irregularit. regul. 48. adnotarunt.

Quartò, ex præscripta regula infertur, suspensum à perceptione sacramentorum, non esse irregularem, etiam si sacramenta percipat. Perceptio enim sacramentorum non pertinet speciali iure ad aliquem actum ordinis ecclesiastici, siquidem & laicis competit: idcircò irregularitas minimè contrahitur. Quod communi omnium sententia definitum extat.

Quintò, deducitur vera ratio decisionis expressæ in c. si celebrat. de cleric. excom. mi. cuius parte prima responsum est, excommunicatum minori excommunicatione, irregularem non esse, quamuis celebret missarum solennia, & sit suspensus à perceptione sacramentorum. Nam hæc passiua perceptio sacramentorum non pertinet ad aliquem ordinem ecclesiasticum, secundum Abb. col. 1. & Henric. 5. in d. c. si celebrat. Non enim diffiteor, presbyterum minori excommunicatione affectum, dum is suspensus est à perceptione sacramentorum, suspensum itidem esse à celebratione missarum, cùm is actus non possit fieri absque perceptione sacramentorum, atque ideò grauiter peccat excommunicatus minori excommunicatione, si celebret: irregularis tamen non est, quia isthæc suspensio generalis est à perceptione sacramentorum, quatenus ea communis est clericis & laicis. Non erit idem in eo, cui est interdictus ecclesiæ ingressus: siquidem huic est interdictus actus, pertinens ad ordinem ecclesiasticum, intra ecclesiam tamen exercendus, qua ratione irregularis hic censetur, si intra ecclesiam celebrauerit, aliáue officia diuina peregerit. cap. is cui. de sentent. excomm. in 6. tametsi Inno. in dicto capit. 1. eod. tit. asseuerauerit, in hoc casu nullam constitui irregularitatem, quod falsum est.

Secundò, est & illud obseruandum, quòd vt suspensus efficiatur irregularis per actionem, à qua suspenditur, non est satis sufficiens suspensio, quæ à solo Deo fit, propter peccatum mortale. cap. vlt. de vita & honest. cleric. quia hæc suspensio fit quo ad ipsum suspensum, nec item sufficit suspensio, quæ fit à sacerdote confessario in animæ iudicio, quod Innocent. tenet in dicto capitul. si celebrat. & Gonsalus à Villadiego, de irregular. col. 8. sed est necessarium, quòd suspensio fuerit à iure, vel ab homine iudice in exteriori foro propter delictum, quo ad se, & quo ad alios inflicta, sicuti idem Inno. Ioann. Andr. & omnes expressim tenent in dicto capit. si celebrat. vbi Panormit. præ cæteris, & Dec. consil. 141. ad fin. Hæc autem conclusio apparebit euidentiùs ex his, quæ statim ab ea deducemus.

Primum probatur ex hoc, suspensum ab officio, & actu ordinis Ecclesiastici, etiam à iure propter corporis vitium, non ob crimen minimè effici irregularem, si celebret missarum solennia, nec contrahere nouam irregularitatem ob actionem istam, sed tantùm eam, qua ob vitium corporis fuerat affectus, quod plurimum refert. notant in specie Panormit. in dicto capitul. si celebrat. & Gonsalus à Villadiego, de irregularit. capit. de suspensione. colum. 2. quo in loco idem scribit de eo, qui suspensus est ex eo, quòd cùm esset illegitimè natus, ordines susceperit. Et hoc ipsum ipse deducit ab ea opinione, quam communiter post Innocent. probant Doctores in dicto capit. si celebrat. Igitur licet corpore vitiati, nec illegitimi nequaquam possint sacris ordinibus insigniri, tamen si nihilominus ad eos promoti ministrauerint in eisdem, nouam non contrahunt irregularitatem. Idem notat Dominic. in cap. Apostolica. 56. distinctio. & est communis opinio, secundum Rauennam in Alphabeto Aureo, fol. 186. col. 2.

Secundò, hinc definiri poterit quæstio illa, qua solet disputari, an sacris ordinibus ante legitimam ætatem insignitus, irregularis efficiatur in eisdem ordinibus ministrans, eorumque vsum exercens? Cui quidem quæstioni præmittendum est, quòd nemo potest sacros suscipere ordines ante legitimam ætatem iure Pontificio definitam, præsertim in Clem. generalem. de æta. & qualit. vbi gl. in verb. obseruantiam, asserit, promotum ad sacros ordines ante legitimam ætatem, non posse ordines eosdem exercere, donec ætas legitima accesserit, qua quidem accedente, cessat impedimentum: & ideò poterit hic in ordinibus susceptis ministrare. Quod probatur in cap. vel non est compos. de tempo. ordinat. notat Ioan. de Imol. in d. Clem. generalem. nu. 8. Henr. in c. consultationi. col. 4. de temp. ordin. Arch. & Præp. in c. placuit. 76. dist. & est communis opinio in dicto capitul. vel non est compos. Nec tamen ordinatus ante legitimam ætatem est ipso iure suspensus, sed suspendendus. text. optimus in dicto capitulo, vel non est compos. quem ita intellexerunt Archid. Card. à Turre Cremata, & Præpo. in dicto capitul. placuit. Henric. in dicto capitul. consultationi. colum. 4. Albert. Trotius, de vero & perfect. cler. lib. 2. capit. 17. Florent. 3. part. titul. 14. cap. 16. §. 15. quorum opinio communis est, vt asserunt Card. in dicto capitul. vel non est compos, ad finem. Præpos. in dicto capitul. placuit. & Gonsalus à Villadiego, de irregularitat. capit. de suspensione, colum. 2. tametsi non desint, qui expressim tenuerint, hunc ita ad ordines promotum ipso iure suspensum esse ante legitimam ætatem, vtcunque tamen sit, si communem sequamur in hoc intellectum, constabit apertius, celebrantem ante legitimam ætatem, aut in ordinibus sacris ministrantem, non esse irregularem: cùm hoc in casu minimè contingat suspensio iuris, nec hominis. Quòd si quis defendere maluerit, ante legitimam ætatem suspensum esse quem ipso iure, tunc adhuc iure probabilius est, celebrantem non esse irregularem. Quia hæc suspensio non ob crimen, sed ob defectum statuta est à iure. Sic sanè tenuerunt Paulus & Cardin. quæst. 5. & 6. in dicta Clemen. generalem. Albertus Trotius in dicto c. 17. Card. in dict. cap. si celebrat. Dom. in capitul. eos. de tempor. ordinat. in 6. Gonsalus à Villadiego in dicto tract. de irregularit. cap. de suspensione. colum. 2. & est communis opinio, vt asserit Florent. 3. part. tit. 28. capit. 1. §. 1. colum. 2. quam & ipse sequitur eadem. 3. part. titul. 14. cap. 16. §. 15. Hodie tamen extat constitutio extrauagans Pij secundi, nondum typis excusa, qua cautum est, promotum ad sacros ordines ante legitimam ætatem, aut ab alienis Episcopis absque literis dimissorijs, vel extra tempora ipso iure suspensum esse, etsi in eisdem ordinibus ministrauerit, irregularem, cum quo solus Papa dispensare valeat. Huius constitutionis meminere Gonsalus in dicto capit. de suspensione. colum. 3. Syluest. in verb. irregularitas. §. 10. regula, cancellariæ Clementis septimi. 22. Ioan. Bernard. in practica criminali. cap. 22. & eam transcribit Petrus Rebuffus in tractat. de beneficijs, secunda parte, tit. de clericis, ad sacros ordines malè promotis. gloss. 4. quam ob rem cauere debent, qui ante legitimam ætatem, aut extra tempora iure statuta fuerint sacris ordinibus donati, ne in eisdem absque dispensatione ministrent. is verò qui bona fide celebraret, putans id sibi licere, fortassis non foret censendus irregularis: sicuti optimè tradit egregius vir Martinus Azpilcueta, in repet. capit. accepta. de restitutione spoliato. oppo. 8. nume. 34. hoc ipsum intelligens, quo ad forum interius & exterius, modò id factum fuerit probabili ignorantia, atque ita ipse præcitatam extrauagantem constitutionem interpretatur ex his, quæ in simili voluerunt glo. in cap. solet. de sentent. excom. in 6. in glo. penul. & Card. in Clem. 1. de priuileg. quæst. 38.

Tertiò ab eadem ratione deducitur, non esse irregularem, publicum, aut manifestum peccatorem, etiam si ante pœnitentiam publicè in sacris ordinibus ministrauerit. is enim est suspensus quo ad se, non quo ad alios, quod notant præter alios Henric. colum. 6. & Cardinal. colum. 2. in dicto capitul. si celebrat. de cleric. excom. ministra. Socinus in capitul. ad audientiam. de homicid. numer. 23. qui & ibi probat primam huius quæstionis illationem, sic etenim est intelligendus text. in capit. vlt. de temporibus ordinat. sunt tamen qui ab hac tertia illatione excipiant notorium concubinarium, ita eo vitio oppressum, vt nulla valeat excusatione ipsum crimen celare, quasi hic sit ipso iure ante pœnitentiam suspensus, quo ad se, & quo ad alios, textus in capitul. si qui sunt. 85. distinctione. & capit. præter. 32. distinctione. Eaq́ue ratione si ante pœnitentiam hic celebrauerit missarum solennia, nouam contrahit irregularitatem à solo Papa delebilem. Huius sententiæ auctores sunt Panormitanus in capit. vestra. columna 4. de cohabitatione clericorum & mulierum. Chosmas in pragmatica sanctione, titulo de concubinarijs, in verbo, inhabiles. Aluarus Pelagius de planctu ecclesiæ, folio 27. colum. 4. Et Syluester in summa, in verb. concubinarijs. §. 4. Gonsalus à Villadiego, de irregularitate, capit. de suspensione, columna 3. Abulensis Episcopus in tractatu, de concubinarijs clericis, conclusione 7. & Petrus Rebuffus in concordatis, titulo, de publicis concubinarijs, in principio. Guido Papæ, quæstione 558. Florent. in 3. parte, titulo 27. capit. 3. Ioannes Bernar. Diaz de Luco, Episcopus Callagurritanus in Practica criminali Canonica. cap. 73. Paludanus in 4. sentent. distinct. 27. quæst. 4. colum. 2. Hostiens. in dicto capitul. si celebrat. Et Bermondus in tract. de concubinarijs, pagin. 270. qui asseuerat, hanc opinionem communem esse. Quibus suffragatur textus in capitulo vltim. de cohabitatione clerico. & mulierum. quo manifestè constat, hunc notorium fornicatorem suspensum esse ipso iure, quo ad se, & quo ad alios. Fit igitur eum irregularem esse, si ea suspensione extante diuinis officijs operam dederit. His accedit Gratiani sententia, in dicto capitul. præter. §. prohibentur. qua probatur, Clericum notoriè concubinarum suspensum esse, & censeri ipso iure, quo ad se, & quo ad alios. Vnde & irregularis erit: Nam & Hostien. in capitul. tanta. de simonia, scribit, clericum propter aliquod crimen suspensum, quo ad se, & quo ad alios, irregularem esse, si nondum ea suspensione sublata proprio fuerit vsus officio. Idem tenet Archidiac. in c. 1. de re iudic. lib. 6. Idem notant Henricus in dicto capit. si celebrat. col. penult. Ioan. in summa confess. lib. 3. titul. 29. quæst. 5. contrariam equidem opinionem iure veriorem esse censent Innocent. & Ioan. And. in dicto capit. si celebrat. Cardin. in cap. vestra. & capit. quæsitum. de cohab. cleric. & mulier. Speculat. tit. de dispensatione. §. iuxta propositionis. num. 20. Ioan. de Imola, in cap. 1. col. 4. de iudic. Nicola. Plouius de irregularitate, regul. 41. Archidiac. in capit. præter. §. ad hæc verò. 32. distinct. Martinus Azpilcueta in capit. si quando. de rescript. columna 53. Qui tamen fatetur præcedentem, ac priorem sententiam communem esse. Sed & opinio Innocentij ex eo quibusdam placet, quòd irregularitas minimè contrahatur nisi in casibus iure expressis, quod non semel probauimus: nullibi autem in iure decisum est, publicum fornicatorem irregularem esse, si diuina officia celebrauerit. Dices statim, rationem istam tolli, quia fornicator notorius suspensus est ipso iure, quo ad se, & quo ad alios, suspensum autem irregularem esse, si suspensionis tempore celebrauerit. capit. 1. de re iud. in 6. & cap. 1. de sent. excom. eod. lib. tunc sanè respondetur, hoc verum esse de suspensione, quæ directè à iure indicta est propter delictum in eius pœnam, non de ea, quæ ratione cuiusdam honestatis ab ipso Canone fit potius ob decorem, quàm in pœnam directam criminis, & ipsius delinquentis, sicuti paulò antè diximus de corpore vitiatis, & de illegitimis. Ego quidem, & si videam priorem opinionem pluribus placuisse: nam & eam tenent Anania columna 1. & Felin. 2. in cap. cùm dilectus. de accusat. & Anton. numero 32. in c. 1. de iudic. atque eam fore intelligendam, vbi publicus concubinarius diuinis se immiscuerit eo tempore, quo publicè in eodem versatur vitio, non aliàs: quemadmodum intellexere Cald. in d. capit. si celebrat. & Præpos. in d. cap. præter. §. ad hoc. num. 15. 32. dist. idemq́ue à plerisque eiusdem assertionis autoribus deducitur, quicquid alij senserint, adhuc censeo duram esse nimis hanc communem conclusionem, nec auderem secundum eam iudicare quenquam irregularem esse, tametsi consulerem, vt absolutio, aut dispensatio impetraretur à Romano Pontifice. Illud tamen fateor, suspensum ab homine, vel à iure in pœnam directam & propriam, etiam ad tempus certum, vel donec pœniteat, irregularem esse, si tempore suspensionis diuinis rebus operam dederit, quod visum est Innocentio, Ioan. Andreæ, Host. Henric. col. 4. & alijs in d. capit. si celebrat. Speculat. in d. §. iuxta propositionis. num. 21. vers. crassa autem. ac Socin. in dicto cap. ad audientiam. de homicid. nu. 24. quorum opinio, ni fallor, magis communis est, licet quidam contrariam probare conentur. Sunt verò & aliquot crimina, quorum authores iure Pontificio, etiam peracta pœnitentia, etiam occulti, suspensi sunt ab exequutione officij, & ordinis ecclesiastici, in quibus planè seruanda est regula tex. in c. 1. de re iud. &c. 1. de sent. excom. in 6. de his etenim traditur in c. vlt. de tempo. ordin. & in c. nisi cùm pridem. de renunciat.

Solet denique controuerti de sodomita nefandi criminis reo, an is sit ipso iure suspensus ab ordinis ecclesiastici exequutione, adeò vt interim in eodem ordine ministrans sit irregularis, iuxta cap. 1. de re iud. in 6. & profectò receptum est, sodomitam adhuc occultum, etiam peracta pœnitentia suspensum esse ab exequutione ordinis, & ideò interim celebrantem irregularem esse, ea quidem irregularitate, quæ à solo Papa delebilis sit: quemadmodum Antoni. & alij notarunt ex c. nisi cùm pridem. §. 1. de renunciat. & in c. vlt. de temporib. ordina. in specie Bellenzinus in apostillis ad Panor. in c. clerici. de excessib. prælat. Speculat. in d. §. iuxta propositionis, num. 17. Hostien. & Ioan. Andre. in d. c. nisi cùm pridem. §. 1. Archid. Domi. & Præp. in c. de his. in 2. 50. dist. Mari. Socin. in d. c. ad audientiam. nu. 27. quam opinionem asseuerans communem esse defendit Cęsar Lamberti. in tract. de iure patron. 1. part. 2. lib. q. 9. art. 18. nu. 4. & licet Aret. in c. cùm non ab homine, de iud. nu. 90. contrarium probare conetur, nec possit omninò ex iuris rigore defendi communis sententia: cùm nullus sit iuris Pontificij locus, qui hanc irregularitatem induxerit, attamen propter tanti criminis grauitatem tuenda est ea opinio, quę tot doctissimorum virorum auctoritatem habet. Nam & eam sequitur Bertachinus in tract. de episco. 1. part. 2. lib. 30. q. idcircò Rebuff. in tract. de pacif. poss. nu. 208. censet, sodomitam non posse eligi ad ecclesiasticum beneficium, nec validam esse collationem beneficij eidem factam, quod & Lamberti. in d. art. 18. latiùs probare conatus est, quibus multa patrocinantur, quæ de huius nefandi criminis grauitate traduntur, præsertim à S. Thoma 2. 2. quæst. 154. arti. 11. c. vsus. c. adulterij. 32. q. 7. l. cùm vir nubit in fœminam, viros paritura quid cupiatur. C. de adul. c. infames. 3. q. 7. l. 1. §. remouet. ff. de postulan. Auth. vt non luxurientur contra naturam. collat. 6. §. 2. Inst. de pub. iudic. in Archiepiscopatu. de raptorib. c. vt clericorum. de vita & honesta. cleric. l. 2. tit. 21. part. 7. l. 2. tit. 9. lib. 4. fori. pragmatica Regum Catholicorum Fernandi, & Elysabeth. l. 85. Lambertinus multa tradit in d. art. 18. & Matthæus Afflictus in constitut. Neapo. libr. 3. Rubr. 42. num. 10. nos item aliquot adduximus in Epitome ad 4. Decret. 2. part. capitul. 7. §. 5. numer. 6. Paulus Parisius consil. 163. lib. 4. Lucas de Penna in l. 3. colum. 3. C. de exactor. & exceptori. libro 12. text. optimus in d. c. Clerici. de excess. prælat. ad hæc & Valerius Maximus libro 6. capite 1. de pudicitia, quædam veterum exempla commemorat de huius sceleris punitione. Maximè laudat C. Marij Imperatoris disciplinam, cuius & Quintilianus meminit in declamatione, cui titulum fecit, Miles Marianus, & Plutarchus in Mario, alia itidem refert Aymarus Riuallius libr. 3. historiæ Iuris ciuilis. c. de lege Scatinia. quæ lata fuit in huius sceleris Reos: cuius meminit & Tertullianus in libro de monogamia. Huius criminis auctorem non posse facere testamentum, etiam ante accusationem & condemnationem, probare conantur Anastasius Platus inter consilia Barba. consil. vlti. libr. 1. Gulielm. Benedict. in c. Raynutius. de testamen. in verb. mortuo itaque testatore. in 1. nume. 134. Deci. in l. 1. C. de secundis nupt. nume. 8. At Speculat. titul. de instrument. editione. §. compendiosè. vers. 13. asseuerat, sodomitam huius criminis damnatum testari non posse: quasi velit, hunc ante damnationem testari iure posse: sed prior opinio ex eo probatur, quòd sodomita sit ipso iure infamis. dict. l. cùm vir. vbi gl. l. 1. §. remouet. & ibi gl. ff. de postul. c. infames. 3. q. 7. infamis autem ipso iure testari prohibetur. l. is cuius. §. vlti. ff. de testamen. & præterea huius criminis autor ipso iure dominio bonorum priuatur, quod glo. notat in c. cùm secundum leges. de hæreti. in 6. in verbo, naturæ contrarias. quæ confirmatur auctoritate regiæ pragmaticæ sanctionis in d. l. 85. qui verò omnium bonorum, præsentium & futurorum dominio ipso iure priuatus est, testari minimè potest, vt explicat Bald. in Authent. incestas. C. de incest. nupt. quibus tandem rationibus persuaderi poterit ea sententia, quæ dictat, sodomitam, etiam ante condemnationem, testari non posse. Sed & de pœna ignis extat ante Iustinianum elegans constitutio libro 9. Codicis Theodos. tit. 7. in hunc modum, Impp. Valenti. Theodosi. & Arcadi. A. A. A. Orontio Vicario vrb. Rom. Omnes, quibus flagitij vsus est, virile corpus muliebriter constitutum, alieni sexus damnare patientia: nihil enim discretum videtur habere cum fœminis: huiusmodi scelus spectante populo flammæ vindices expiabunt. P. P. in foro Traiani octauo idus Aug. Valentiniano. A. IIII. & Neotherio Coss.

De illo autem, qui simoniæ crimen commiserit itidem dubitatur, an sit ipso iure ab officio suspensus ea suspensione, quæ ipsum efficiat irregularem, si diuinis se immiscuerit, & vbi simonia fuerit in ordine commissa, quoad ipsum, & quoad alios, ipse simoniacus est suspensus ab ordine per simoniam suscepto, & ab alijs ordinibus. text. in c. pręter. §. verùm. 32. distinct. c. reperiuntur. q. 1. c. eos. 81. distin. Innocen. & Doct. in c. tanta. Abb. in c. per tuas. in 2. numero 5. & in cap. de simoniaco. text. in c. si quis. & ibi Panor. de simo. Syluest. verb. suspensio. q. 7. Hostien. in summa, titu. de simonia. §. qua pœna. quorum opinio communis est, nec poterit iure negari: quia in præcitatis locis probatur. atque ideò irregularis erit simoniacus, qui eo tempore nondum sublata suspensione, ordinibus ministrauerit, etiam post pœnitentiam. Quòd si commissa fuerit simonia in beneficio ecclesiastico adquirendo, idque crimen fuerit notorium & publicum, est simoniacus quo ad seipsum, & quoad alios ipso iure suspensus, secundum Innocentium in d. c. tanta. & Panormita. in c. accusatum, de simonia. idcircò irregularitas ab eo contrahitur per solum Romanum Pontificem delenda, si celebrauerit ante huius criminis peractam pœnitentiam: quod ita visum est Gonsalo à Villadiego de irregularitate, cap. de simoniaco. & plerisque alijs, quorum opinio licet dubia olim potuerit esse, hodie tamen constat per extrauagant constitutionem Pauli Vene. de simonia, qua inflicta est ipso iure excommunicatio aduersus simoniacum in beneficio acquirendo. cuius constitutionis ipse memini in reg. peccatum. 2. part. §. 8. num. 7. de reg. iur. in 6. fit igitur, vt simoniacus in acquirendo beneficio, cùm excommunicatus sit, ipso iure irregularis omninò sit, si in ordinibus ante absolutionem ministrauerit, eaque irregularitas à solo Papa delebilis est. c. 1. de re iudi. & c. 1. de sen. excom. in 6. sic etenim sunt intelligenda quæ hoc in dubio solent per Doctores adduci ad huius quæstionis decisionem. Nec mirum hoc cuiquam videri debet, cùm istud crimen grauissimum sit, & in Christiana Republica perniciosum valde.

SVMMARIVM.

- 1 Bigamia quid sit, & vnde originem hæc irregularitas duxerit.
- 2 Bigamus quis dicatur, & quot modis vitium hoc contrahatur.
- 3 Bigamus non est qui à seipso vitiatam vxorem duxerit.
- 4 Romanus Pontifex potest cum bigamo dispensare, non Episcopus.
- 5 Baptismus an tollat irregularitatem ex bigamia vel homicidio antè contractam.
- 6 Religionis professio bigamiam non tollit.
- 7 Neophyti an sint ad ordinis sacramentum admittendi, & ad beneficia ecclesiastica eligendi.
- 8 Neophytus, an sit recipiendus ad officia secularia, & quid de his, qui genus, ac nomen à Judæorum gente deducunt.

§. SECVNDVS.

EST & inter alias irregularitates non postremus bigamiæ locus: cùm & ea vetustissimis decretis & institutis Iure Pontificio fuerit statuta. Ea verò sic definitur: Bigamia est irregularitas ex defectu sacramenti procedens: quemadmodum Hostiens. & Summa, definiuit, quem alij sequuti sunt, præsertim Ioan. Montaigna in tracta. de irregularita. Bigamiæ. in principio. & probabatur multis, quæ statim tradentur. Sacramenti autem, cuius hîc defectus consideratur, notissima est significatio: siquidem id matrimonium est, de quo nos olim Salmanticæ epitomen in quartum Decretalium concinnauimus, eiusq́ue secunda part. c. 1. ad finem explicuimus, quid matrimonij sacramentum significet perfecta eius significatione. Hæc sanè irregularitas originem ducit à veteris testamenti legibus. Leuitici enim c. 21. scriptum est de sacerdote: scortum, & vile prostibulum non duces vxorem, nec eam, quæ repudiata est à marito. apud Ethnicos, auctore Aulo Gellio, libro Noctium Atticar. capit. 15. flamen, si vxorem amisit, flaminio decedebat, eò quòd non poterat secundam vxorem accipere. Septimius item Tertulianus in lib. de exhortatione ad castitatem inquit: Monogamia apud ethnicos in summo honore est, vt & virginibus legitimè nubentibus vniuira pronuba adhibeatur, & si auspicij initium est. item in quibusdam solennibus, & auspicijs, vt prior sit vniuiræ locus. certè flaminia non nisi vniuira est, quæ flaminia lex est. Nam duo ipsi Pontifici maximo iterare matrimonia non licet, quod monogamiæ gloria est. hæc Tertullianus, qui idem repetit in libr. 1. ad vxorem. & in lib. de monogamia, ad finem. & in lib. de præscriptionibus aduersus hæreticos. idem & diuus Hieronymus in Epistola ad Gerontiam de monogamia ita scribit: flamen vnius vxoris ad sacerdotium admittitur: flaminia quoque vnius mariti eligitur vxor. ad Tauri Aegyptij sacra semel maritus adsumitur. hæc Hieronymus. cuius ex nouioribus meminit Ludouic. Cælius lib. lectio. antiq. 15. capitu. 22. primus autem bigamus Lamech videtur fuisse, Geneseos capitul. 4. quo in loco id adnotauit Nicolaus à Lyra. hoc ipsum testatur Tertullianus in lib. de exhortatione ad Castitatem. Pausanias itidem commemorat, Gorgophonem Persei filiam omnium primam mortuo priore coniuge Oebalo nupsisse, atque initium dedisse secundis nuptijs. sed & post legem Euangelicam statim bigamia ab Apostolis instituta fuit, quòd sacris ordinibus, & officijs esset impedimento. Nam ad Timotheum Paulus capitu. 3. inquit: Oportet enim Episcopum irreprehensibilem esse: vnius vxoris virum. idem & in canonibus Apostolorum probatur, capitu. 18. Multis autem modis bigamia contrahitur, quorum mentionem hîc subijciemus, exponentes quid in eorum quolibet considerandum sit. de quibus & Regia lex tractat. l. 13. titulo 8. part. 7.

Primò is est verè bigamus, qui secundas contraxit nuptias, cæteri autem impropriè, & ad similitudinem quandam bigami censentur. glos. communiter recepta in capi. 2. de bigamis, probatur in c. 1. & c. debitum. de biga. c. vnius. c. Acutius. capit. deinde. 26. distinctio. atque idem erit siue quis duas vxores legitimas diuersis temporibus habuerit, siue illegitimam earum alteram eodem tempore. c. nuper. de bigam. quo in loco communis omnium sententia hoc ipsum asserit: est tamen necessarium ad contrahendum hoc bigamiæ vitium in vniuersum, quòd carnalis commistio intercedat. tex. optimus in d. c. nuper. gl. communis in c. vnico. de cler. coniug. in 6. Doct. in 4. senten. distinct. 27.

Secundò bigamus item censetur, qui viduam in vxorem adhuc primam acceperit, & cognouerit carnali commistione. text. in c. si quis viduam. 50. dist. ex synodis orientalibus, quas Martinus Bracharensis Episcopus compilauit tempore Honorij Papæ primi, easq́ue Lucensi Episcopo nuncupauit: earum enim c. 16. continetur, quod à Gratiano in d. c. si quis viduam, exponitur. Idem tradit, & respondet Innocentius Papa primus in epistola 2. ad Victritium Rothomagensem Episcopum c. 5. c. si quis viduam. in 1. 34. distinct. cuius pars prior deducitur ex d. c. 5. posterior autem ex capit. 6. eiusdem epistolæ. est & ad hoc Canon decimusoctauus Apostolorum, à quo Gratianus adsumpsit cap. si quis viduam. in 234. distinct. vbi idem traditur de eo, qui fœminam ab alio repudiatam vxorem duxerit. quod & Hieronymus probat ad Fabiolam de veste sacerdotali. capit. vidua. 34. distinctio. Nec refert quo ad irregularitatem ex bigamia contrahendam, quòd matrimonium sit iure validum, vel nullum: satis equidem est ipse coniugalis affectus: quemadmodum probatur in c. vltimo, & in cap. nuper. de bigamis. ex quibus Doctor. ibi, & in distinctione 27. quarti Sententiarum, ita plenè frequentissimo omnium consensu adnotarunt. Illud tamen exigitur, quòd hæc vidua, aut repudiata, cognita fuerit à priori viro, secundum communem sententiam eorum, quos modò citaui, & statim in hoc tractatu quo ad bigamiæ vitium citabo. vnde infertur verus intellectus ad text. in c. quotquot. 27. q. 1. ex synodo Anchyritana. cap. decimooctauo. ex quo notauit Speculat. titul. de dispensatione. §. iuxta. versic. contrahitur, bigamum esse Clericum, vel monachum, qui cum virgine matrimonium impediente sacro ordine, aut professione, nullum contraxerit. etenim licet hic, vt bigamus puniatur, minimè tamen bigamus est, nec verus, nec fictus, aut interpretatiuus. tex. optimus in c. sanè. in 2. de cleri. coniugat. qua ratione quamuis solus Papa dispenset circa bigamiæ irregularitatem, tamen in hac specie Episcopus dispensabit, etiam quo ad maiores ordines suscipiendos. notat Syluest. in verb. bigamus. §. 7. & sensit Montaigna in trac. de bigamis, quæstione 4. idem docet Panorm. in cap. 1. & 2. ne cleri. vel vouent. & tamen cùm dispensatio necessaria sit, vt probatur in dicto capit. 1. visum fuit quibusdam, hunc bigamum esse saltem quadam similitudine, quod explicat Palud. in 4. sententiarum, distinct. 27. quęstione 4. columna 4.

Tertiò is bigamus est, qui etiam vnicam vxorem habuerit, corruptam tamen, non virginem. c. debitum. vbi Card. & Doct. de biga. c. 1. de Clericis coniug. in 6. c. curandum. c. si quis de Laicis. 34. dist. quod adeò verum est, vt idem vitium locum habeat, si quis inscius, & ignorans corruptam vxorem duxerit: sicuti probatur in d. c. curandum. & est communis opinio, quam sequuntur Card. in Clem. cùm ex eo. colum. 1. de sentent. excom. & Henri. in c. 1. col. 3. de biga. text. in c. qui in aliquo. 51. distin. idem eritsi quis matrimonium, quod nullum est, cum fœmina corrupta contraxerit: adhuc enim bigamus censetur. tex. in d. c. vlt. de bigamis. vbi communis omnium sententia hoc ipsum probat. Quid autem de eo qui fœminam corruptam, ab eodem tamen stupro vitiatam in vxorem duxerit? sunt enim qui censent, & hunc bigamum esse. huius sententiæ auctores sunt Host. Ioan. And. Anch. Anto. & Imol. in c. sanè. de cler. coniug. quorum opinio profectò falsa est. Nec enim hæc fœmina diuisit carnem suam in plures, cùm ab vno tantùm fuerit cognita. c. debitum. idcircò virginem dicitur accepisse in vxorem, qui à seipso corruptam, & stupro vitiatam vxorem duxit: siquidem per matrimonium subsequens, præcedens vitium omninò purgatur. c. tanta. qui filij sint legi. atque ita in hac quæstione opinionem istam tenent gl. in c. qualis. 30. q. 5. & in c. sanè. in 1. de cleric. coniu. & c. vnico, de cler. coniugat. in 6. glos. & communis in d. c. debitum. Abb. in d. c. sanè. Ant. & Ancha. sibi contrarij in d. c. tanta. Ioan. Andr. Domi. & Franc. d. c. vnico. S. Thomas in 4. senten. distin. 27. q. 3. Floren. 3. part. tit. 28. c. 3. Syluest. in verbo, bigamus. in princ. Angel. quæst. 5. Capella Tholosa. 219. & 254. & vtrobique Aufrerius. Archid. in cap. nemo. 32. dist. vbi Domi. fatetur, hanc opinionem esse communem: idem asseuerant Cardin. in d. c. sanè. Henri. in c. 1. de biga. colum. 4. Imola in d. c. sanè. Gonsalus à Villadiego in tracta. de irregularita. q. de bigamia. Ioan. Montaigna in tract. de bigamia. q. 6. & Alber. Trot. lib. 2. de vero & perf. cler. c. 11. num. 3. Ioan. in Summa confess. lib. 3. tit. 3. q. 5. probaturq́ue veritas huius sententiæ ex his, quæ statim explicabimus ad rationem huius irregularitatis.

Quartò, bigamię vitium contrahitur ab eo, qui etsi vnicam, & virginem vxorem habuerit, eam tamen post adulterium ab ea commissum carnali coniunctione cognouerit, etiam adulterij ignorans. c. si quis vxorem. 34. dist. & c. seq. notant Abb. Ana & Doct. in c. 3. de adul. quorum opinio communis est, & obtinet, etiamsi ex pręcepto ecclesiæ adulteram vxorem inuitus cognouerit. Hosti. in summa de bigamis. q. 9. S. Thom. Palud. & alij in 4. sent. dist. 27. q. 4. Florent. in d. c. 3. glos. in d. c. si cuius vxorem. & ibi Doct. Capella Tolosana 255. Aufre. in Clem. 1. de offi. ord. reg. 1. fallen. 8. horum opinio tutior est, secundum Hen. in d. c. 1. de biga. col. 4. & magis communis, vt asserunt Alber. Trotius in d. c. 11. n. 2. & Syluest. verb. bigamia. q. 1. licet contrariam tenuerit Inno. in c. inquisitioni. de sent. excom. & quidam alij, quorum sententiam vltimo loco retulit Ioann. in Summa confessorum, libro 3. titul. 3. c. 9. imò & irregularis est qui adulteram post pœnitentiam sibi reconciliatam cognouerit. Anania in c. 3. de adulter. Felin. in c. ius generale. colum. 6. distin. 1. idem sensit Ancha. consil. 124. & sentiunt omnes, qui proximam opinionem probarunt.

Huius verò irregularitatis plures traduntur rationes, præsertim à gl. in summa. 26. dist. etenim licet matrimonium contractum cum corrupta verum sit sacramentum repræsentans per mutuum consensum coniunctionem Christi & animæ iustæ, non est tamen quo ad significationem omninò perfectum sacramentum: siquidem minimè significat coniunctionem Christi cum vnica, & immaculata sponsa ecclesia. c. acutius. 26. dist. c. debitum. de bigamis. vnde bigamus cùm patiatur defectum quoad significationem in sacramento matrimonij, prohibetur item à sacramento ordinis. deinde pati non debet defectum in sacramento, qui sacramenta ministraturus est. quibus, & alijs rationibus Iure Pontificio hæc fuit irregularitas instituta: quas equidem rationes tradidere Thomas & reliqui theologi in 4. sententia. distinct. 27. Ioan. in Sum. confesso. dict. titul. 3. quæstione secunda. Hostien. & alij Canonistæ paulò antè nominatim citati.

Hinc deducitur & illud dubium, quo quęri solet, quæ sit ratio cur vxor corrupta efficiat maritum bigamum, non sic debetur bigamia ex ipsius mariti corruptione, ita quidem, vt licet ipse vir non sit virginitatis laurea tempore matrimonij pręditus, non ex hoc efficiatur irregularis, si virginem vxorem acceperit. & glos. in dict. capit. debitum, de bigamis. tres vel quatuor rationes exponit, quas improbat eleganter S. Thomas in 4. sentent. distinctio. 27. quæst. 3. scribens eam esse veram rationem: quia actus contrahendi, aut contrahentis matrimonium non cadit super seipsum, sed super alterum coniugem: atque ideò vitium corruptionis nullum efficit defectum quoad corruptum, sed quo ad alterum. eandem rationem sequuntur Antonius in dict. cap. debitum. numero 9. Henri. in cap. 1. de bigamis. colum. 4. & Syluest. in verb. bigamus. quæstio. 5. quæ quidem ratio communi omnium consensu probata videtur.

Patet deinde ex prænotatis, manifestam esse quorundam hæreticorum calumniam, qui Pauli apostoli verba ita acceperunt, vt dicerent ex Pauli testimonio eum esse bigamum, & repelli, qui eodem tempore duas vxores haberet: non autem eum, qui successiuo tempore secundam vxorem legitimè accepit: quasi hic non sit irregularis ex bigamiæ causa. horum impudens error Iuris Pontificij manifesta interpretatione, & ipsius Pauli vero sensu refellitur, quod & præter Canones à me superiùs citatos ostendit Albertus Pighius in controuersia 15. versic. impudens verò calumnia.

Ex his etiam consequitur, Romanum Pontificem posse dispensare, vbi bigamus in susceptis ministret, & ad superiores ordines accedat: cùm hoc vitium, aut impedimentum à Iure humano Pontificio inductum fuerit, tametsi originem habeat hæc institutio à lege diuina veteri, & à gentilium ritu, quam sententiam planè omnium consensus admisit: præsertim S. Thom. in 4. sent. distin. 27. quæst. 3. & inibi alij Doctores, Florent. 3. part. titu. 28. c. 3. gl. & Canonistæ in c. super eo. de bigamis. imò esse hanc opinionem communem fatetur Ioan. Montaigna in tracta. de bigamia. quæst. 7. quæ itidem obtinet adhuc de potestate ordinaria: quia per legem ipsam naturalem, diuinam, & humanam principi legislatori summo, licet per dispensationem humanis constitutionibus derogare. idcircò hæc potestas ordinaria est, cùm lege sit data & constituta, non autem absoluta: siquidem in humano principe potestas absoluta tyrannidi potiùs, quàm legitimæ potestati tribuenda est, quod nos alioqui adnotauimus libro 3. Variar. resolut. cap. 6. nume. 8. Qua ratione mihi non placet hac in controuersia quod quidam adnotarunt, maximè Henric. in c. de bigamis. colum. 5. & Ioan. Staphi. de lit. grat. & iusti. col. vlt. asserentes, posse summum Pontificem cum bigamo dispensare ex potestate absoluta, non autem ex potestate ordinaria. Nam, vt modò explicuimus, poterit Papa hac vti dispensatione potestate ordinaria. Non enim est de necessitate præcisa Iuris diuini, qua ad sacramentum ordinis, vt sacramentum sit, characteremq́ue imprimat, quòd ordines suscepturus bigamus non sit. is etenim bigamus etsi non sit ad ordines promouendus, si promotus fuerit, characterem recipit, & ordinis sacramentum. c. quicunque. in 2. 50. dist. & c. pœnitens. notant omnes, præsertim Host. in sum. tit. de bigamis. §. vlt. Ant. in d. c. debitum. de biga. Alber. Trotius in d. c. 11. nu. 6. quorum opinio communis est Theologorum & Canonistarum, quam & Ioan. Arboreus probat lib. 2. Theosophiæ. c. 16. solus autem Romanus Pontifex dispensat super hac irregularitate, secundum Inno. & communem in d c. super eo. quibus ea ratio suffragatur, quod bigamiæ irregularitas ab apostolis, & à veterib. vniuersalis ecclesiæ concilijs inducta fuit, & in his non est dispensatio expressim permissa, atque ideò Episcopus minimè poterit dispensari, iuxta communem resolutionem traditam in c. at si Clerici. §. vlt. de iudic. & maximis rationibus comprobatam ab eruditissimo, prudentia & moribus ad modum illustri D. Didaco ab Alaua, Episcopo Abulensi, curiæ Granatensis præside integerrimo in l. 1. de concilijs. c. 2. nu. 2. Sic sanè non posse Episcopum dispensare in hac specie & irregularitate asserunt omnes paulò antè citati, quorum opinionem communem esse fatetur Præpo. in d. c. lector. 50. dist. eandem tenent Ang. in ver. bigamus. Gonsalus à Villadiego de irregularit. q. vlt. Ioan. Montaigna in d. tract. de biga. q. 7. qui & hanc esse communem asseuerat. sed Cardin. à Turre Crema. in d. c. lector. post Tho. in d. q. 3. & Sylue. in ver. bigamus. q. 7. probare conantur, posse Episcopum dispensare cum bigamo in minorib. ordinibus. Quæ quidem opinio poterit admitti, quoties maxima subsit dispensandi causa. quemadmodum Ludo. Gomezi. opinatur in tract. breuium, num. 20. aut sanè vbi qui bigamiam contraxit, eo tempore merus erat Laicus, hæc etenim irregularitas quoad minores ordines tolli poterit Episcopi dispensatione, secundum Henr. in c. 1. de biga. in fin. Quasi eo autore sit secùs dicendum in eo, qui post clericatum bigamiæ vitium contraxerit, vt cum hoc nec in minoribus possit Episcopus dispensare. hic enim ex hoc amisit omninò Clerici & Ecclesiastici ordinis priuilegium ipso iure. c. vnico, de biga. in 6. & ideò non potest idem ex Episcopi dispensatione recipere. Non inficior hanc opinionem Henrici probabilem esse: eam tamen dubiam nimis esse censeo: illud certò sciens, etiam summum Pontificem maxima cum difficultate in hoc bigamiæ vitio dispensare. Quod & post alios Ioan. Staphylæ. fatetur in dict. tract. de liter. gratiæ & iustitiæ. ad finem.

Verùm in hoc de bigamia tractatu est considerandum, homicidium commissum ante baptismum minimè efficere quem irregularem. c. si quis viduam. 50. dist. idq́ue omnes fatentur. At bigamia contracta ante baptismum dubiam efficit disputationem, an ex ea detur irregularitas: aut semel data per baptismum tollatur. Nam diuus Hieronymus in epistola ad Oceanum in ea est sententia, vt existimet, bigamiam ante baptismum contingentem minimè irregularem quem constituere. Huius opinionem Gratianus retulit in c. 1. 26. distin. eandem tuetur rursus idem Hieronymus super epistolam ad Titum, cap. 1. Glossa ordi. & Nicol. Lyranus 1. ad Timothe. capitul. 3. hoc ipsum probat textus in c. 1. 33. distinct. ex canonibus Apostolorum capit. 17. & defendunt Ioan. Maior in 4. sentent. distinct. 27. quæst. 6. versi. dubitatur. & Iaco. Almain in distinct. 25. quæstion. 1. & Henri. à Gandauo ab eodem, & alijs citatus. Huius opinionis ea est ratio, quòd bigamiæ irregularitas Iure humano Pontificio statuta sit, & hoc non ligauerit infideles: igitur irregularis non est qui ante baptismum bigamiam contraxerit. deinde Paulus Apostolus cùm scripsit, Episcopum debere esse vnius vxoris virum, dubio procul de fidelibus iam baptizatis intellexit: idcircò de irregularitate à baptizato contracta Apostolus tractat: non de ea, quæ infideli ante baptismum aptari nequit: & præterea constat, per baptismum omnia peccata, etiam mortalia, & actualia tolli, ac dimitti. c. gaudemus. de diuor. cap. deinde. 26. distinct. notat S. Thomas 3. part. q. 68. artic. 3. & 4. & arti. 6. ergo & irregularitas, & si contracta fuerit, cùm sępissimè absque labe & crimine contingat, per baptismum tollitur. in contrariam sententiam itum est à diuo Augustino, qui in lib. de bono coniugali cap. 18. opinatur, irregularem esse eum, qui ante baptismum vnam vxorem habuerit, & ea mortua, aliam post baptismum acceperit. Idem Gratianus refert in c. acutius. 26. dist. quo in loco ad eandem opinionem citat Innocentium primum in epistola 22. ad Ruffum & Eusebium Macedoniæ Episcopos. c. deinde. & in c. penult. diuum Ambrosium, qui lib. 1. de Officijs. c. vlt. eandem sententiam probat, quam S. Thomas & alij sequuntur in 4. senten. dist. 27. q. 3. Canonistæ in d. c. gaudemus. Ioan. Arbor. lib. 2. Theosophiæ c. 16. Iaco. Almain in 4. sent. dist. 33. q. 2. rursus est & ad hoc tex. in c. acutius. 29. q. 3. ex diuo Augustino in d. c. 18. libr. de bono coniugali: cuius sententia recepta est omnium ferè consensu aduersus Hiero. cuius rationibus sic respondendum est, duabus equidem priorib. in hunc modum, quod licet lex Pontificia non afficiat eius vinculo infideles, dum infideles sunt, tamen si ipsi ad catholicam fidem transierint, & velint sacris ordinib. insigniri, non sunt ad eos admittendi, si habuerint ea vitia, & defectus, qui Iure canonico impedimentum pręstant. Cuius rei exemplum sit in corpore vitiatis: maximè quia in specie, quam Hieron. tractat, bigamia contracta fuit post baptismum, cùm iam baptizatus secundas contraxerit nuptias. sic sanè diuus Paulus de baptizatis agit: hi enim, qui nondum Christi fidem susceperunt, non promouentur ad ordines sacros, & tamen baptizatus potest bigamus esse ob matrimonia contracta ante baptismum. postremę autem rationi ex eo satisfaciendum est, quod per baptismum tolluntur peccata omnia vi sacramenti, & interiori confessione, saltem Deo facta cum peccatorum pœnitentia, quo ad culpam, & satisfactionem offensæ diuinæ, secundum Tho. in d. q. 68. art. 3. & 4. non tamen quo ad forum exterius, nec quo ad iudicialem punitionem, quemadmodum ipse tradidi in lib. 2. Varia. reso. c. 10. nu. 4. nec item tolluntur per baptismum defectus sacramenti, quos ipse infidelis patiebatur: nempe in contractu coniugali, cuius causa carnem suam in plures diuiserit. Nam & apud infideles matrimonium est legit imum consensu quidem: imò & id dici poterit sacramentum habitu, licet non actu, cùm absque fide sacramentum ratum contingere non possit. c. quanto. & d. c. gaudemus. de diuor. quorum intellectum & nos explicuimus in Epitome ad 4. decret. 2. part. c. 1. §. vnico. num. 4. Nec opinioni Augustini obstat tex. in d. c. si quis viduam. & c. 1. 33. distin. siquidem inibi probatur, bigamiam post baptismum contingentem efficere quem irregularem, non tamen negatur, quòd idem non sit, si ante baptismum ea contigerit. Quibus tandem fit, opinionem Aug. magis receptam esse, & Innocen. Papæ auctoritate probatam fuisse.

Superest tamen adhuc scrupulus quidam, qui malè iuris vtriusque Doctores torquet. Horum etenim quidam censet, irregularitatem ex homicidio ante baptismum procedentem, tunc per Baptismum tolli, cùm homicidium acciderit cum peccato, quasi in hac specie irregularitas tollatur, vt consequens peccato, quod tollitur per baptismum: secùs autem dicendum sit, vbi homicidium contigerit absque peccato, vt in iudice: eo siquidem casu irregularitas non tollitur per baptismum, quemadmodum probant gl. in d. c. si quis viduam. 50. dist. Arch. Dom. & Præp. gl. Arch. & Præp. post alios in d. c. deinde. 26. dist. Host. Ioan. And. Anto. & Ancha. in d. c. gaudemus. Gonsal. à Villadiego de irregu. c. vlt. regia lex 17. tit. 6. part. 1. contrariam sententiam defendere conantur. Cald. Abb. Card. & Præpo. in d. c. gaudemus. Innocent. in c. presbyterum. de homi. Henri. in d. c. gaudemus. Palu. in 4. sen. dist. 4. q. 1. Ioan. Minor dist. 27. q. 6. & Iaco. Almain dist. 25. q. 1. & dist. 33. q. 2. Hosti. in sum. tit. de homicidio. §. qua pœna, ver. & hoc Syluest. in verb. irregularitas. q. 28. quorum opinio verior est, & eam rationem habet, quòd irregularitas procedens ab homicidio solum oritur ex horrore illo, quo afficitur is qui iustè, aut iniquè alium occiderit, hîc verò horror per baptismum aboletur: & ideò irregularitas ratione homicidij contingens, siue homicidium sit peccatum, siue non, per baptismum aboletur. Non sic in bigamia respondendum erit: nam is defectus minimè per baptismi sacramentum suppletur. Quamobrem posterior sententia magis applaudet, quam fatetur communem esse Syluest. in d. q. 28.

Ingressus autem religionis eam irregularitatem tollit, quæ non procedit à culpa, vel actu ipsius monachi, nempe natalium defectum, non tamen eam, quæ ab actu proprio deducitur, secundum gl. in c. 2. de Aposta. quæ probari videtur auctoritate text. in Auth. de sanctis. episc. §. nullam. & c. vlt. 19. q. 3. quibus constat, ingratitudinis causam quo ad exhæredationem filiorum tolli per ingressum religionis. Qua de re nos aliquot nouiter adnotauimus in c. Raynutius. de testa. in prin. nu. 10. Quidquid tamen sit de ingratorum filiorum Iure, & causis, quo ad præsentem quæstionem illud potiùs obtinet, quod quęcunque irregularitas minimè tollatur per religionis professionem, nisi in casibus iure expressim statutis: tametsi religionis fauore facilior sit dispensatio. quod notat Abb. & Ana. in d. c. 2. Gonsalus in d. q. vlti. & Syluest. in d. q. 18. tradit Socin. in c. ad audientiam. col. vlt. de homicid.

De Neophytis potissimè controuertitur, an hi sint apud sacros ordines, & altaris ministerium admittendi. De clinicis etenim Eusebi. scribit lib. 6. Hist. eccle. c. 33. olim non licuisse Clericum fieri eum, qui in necessitate constitutus, morboque grauatus in lecto baptizatus fuisset: qui vulgo Clinicus dicebatur. id verò ea ex causa prohibitum fuit, vt idem Eusebius sensit, quod nondum reliqua, quæ baptismum subsequi solent, essent in hoc solenniter adimpleta, ne Clinicus hic foret chrismatis signaculo consummatus. ex tat verò de his clinicis elegans Diui Cypriani epistola, quæ septima est lib. 4. Neophytum autem appello nouiter in Christiana religione plantatum, qui equidem multis auctoritatibus excluditur ab huius sacramenti ordinis susceptione. Nam & Paulus Apostolus prima ad Timothe. cap. 3. inquit, non Neophytum, ne fortè elatus in superbiam in iudicium incidat, & in laqueum diaboli, hoc est, in arrogantiam, quæ est diaboli ruina: secundum Gratianum in summa 48. dist. Huc pertinet quod scripsit Innocen. Papa primus epistola 12. ad Aurelium, Miserum est, inquit, eum fieri magistrum, qui nec dum didicit esse discipulus. Nicæna item synodus Canone 2. in specie vetuit, neophytum ad Episcopatum vel presbyterium admitti. c. quoniam. 48. dist. idem diuus Gregorius lib. 7. epist. 111. ad Stagrium episcopum. c. vlti. eadem dist. inquit, Sicut Neophytus dicebatur, qui in initio sanctę fidei erat eruditione plantatus, sic modò neophytus habendus est, qui repentè in religionis habitu plantatus ad ambiendos sacros ordines irrepserit. idem Gregor. lib. 8. episto. 23. ad Fortun. Neapolitanum Episcopum scribit, neminem ad religionem conuersum ante biennium debere tonsurari. c. monasterijs. 19. q. 3. sed & de neophytis concilium Arelatense secundum sub Syluestro Papa primo celebratum statuit, eos non esse ad diaconatus, vel sacerdotij officium ordinandos: quod in eiusdem synodi Canone 1. continetur. Idem prohibuit concilium Laodicense, celebratum sub Liberio Papa. c. 3. apud Laodiceam Phrygiæ vrbem, prouinciale quidem, sed comprobatum in sexta synodo generali. Siritius Papa huius nominis primus hoc ipsum prohibet in epist. 3. ad vniuersos orthodoxos, docens, vt Neophyti sacerdotes non fiant. sic & in Neocæsariensi concilio, c. 12. statutum est, quòd in ægritudine baptizatus ad sacerdotium non admittatur: nulla quidem alia ex causa, quàm quòd nondum sit satis in fide confirmatus. c. 1. 57. dist. cuius inter eius singularia meminit Ludo. Rom. sing. 416. est & optimus tex. in c. si officia. 59. dist. ex Vrbano Papa, qui respondit, officia ecclesiastica gradatim danda esse instructis iam admodum in Christianæ religionis documentis, quemadmodum & secularia. Officia verò ac munera publica reipublicę secularis non esse danda neophytis, probat tex. iuxt. intellectum gl. inibi in c. constituit. 17. q. 4. ex concil. Tolet. 4. c. 63. de Iudæis. etenim id scripsit Gregorius Nonus in c. pen. de Iudæ. idem statutum fuerat in c. cùm sit. eo. tit. c. nulla. 54. dist. ex concil. Toletano tertio, c. 14. quod & in d. c. constituit, expressim traditur, quo in loco idem adijcitur de his, qui ex Iudæis sunt, vt hi apud Christianos officia publica minimè obtineant. Hos glos. intellexit esse Neophytos, quem sensum sequuti sunt Rom in singu. 672. Iason in Rubr. ff. de iusti. & iure. col. 1. qua de relatè disputat Montaluus in l. 2. tit. 3. lib. 4. Fori, contendens non esse Toletanum concilium intelligendum de his, qui ex gente Iudæorum Christi fidem susceperint, quos admitti ad officia secularia non est vetitum, sed de ipsismet Iudæis, & his, qui sunt sub eorum familia. hi etenim non sunt apud Christianos ad munera publica eligendi, ne Christianis præsint: regia lex 3. tit. 24. par. 7. l. 4. tit. 3. lib. 8. ordina. tex. elegans in l. vltim. C. de Iudæ. quæ procedit non tantùm iure ordinario, sed & delegationis ratione, vt nec ex commissione tanquam delegatus alterius possit Iudæus apud Christianos officia publica exercere, sicuti docet Iacob. de Nigris in Rub. de offic. eius cui est mand. iurisd. col. 6. contra Mart. Laudensem ibi. Priuatam verò dignitatem poterit Iudæus obtinere, nempè primogenium familiæ: vt probat Andre. Tiraquel. de primogenijs. q. 66. nu. 40. & seq. Nec oberit text. in l. 3. §. vlt. ff. de decurionib. ex quo constat, Iudæos posse esse decuriones. Nam vel lex illa est correcta, vel tractat de Christianis, quod paulò pòst examinabitur, aut tandem obtinuit in municipio, quod Iudæos incolas, vel gentiles habet, non de eo, quod Christianorum legem obseruat, & eorum Iurisdictioni, ac regimini subditur, & Christi fidem suscepit. Sed quæritur an Iudæus possit esse Christiani tutor? & Fulgos. ac Martinus Laudensis in Rub. ff. de iustitia & iure, tenent id fieri posse, text. opt. in l. spadonem. §. iam autem. ff. de excusat. tuto. iam autem Iudęi quoque non Iudæorum tutores erunt, quemadmodum cætera munera subeunt. Namque eos constitutiones solutos esse volunt solis illis rebus, per quas superstitio eorum pollui videatur. Hactenus Modestinus ex Latina Antonij Augustini traductione. Et tamen verius est, quod Iudæus tutor Christiani esse non possit, ne prauis moribus pupillum, & Iudaicis superstitionibus erudiat, atque ita, licèt varijs rationibus, tenet Bart. & Iason in Rub. ff. de iustit. & iure. Roma. in l. pactum. C. de collat. nume. 11. Anania in Rub. de Iudæ. nu. 7. Angel. Aretinus in §. præterea. co. 25. de exceptioni. Feli. in c. cùm sit. col. 1. de Iudæ. Soci. cons. 70. lib. 1. col. 55. & Bertach. de gabellis. 3. par. q. 8. qui, & Ias. in d. Rub. ff. de iust. & iur. intellexere. d. l. 3. §. vltim. secundum primum & vltimum intellectum, quos paulò antè ipse tradidi. Non me latet hac in controuersia plura posse tradi, quæ de Neophytis discernendis à veteribus, seu veteranis Christi militibus passim obuia sunt, nos tamen aliquot proponemus conclusiones, ad quorundam canonum intellectum.

Prima conclusio. Neophytus is propriè dicitur, qui ex Iudaica lege, aut Mahumetica, vel Ethnica nuper legem Christi professus fuerit, non is, qui ex ipsa natiuitate iam Christi nomen acceperit, genus tamen à Iudęorum gente deducens. hoc probatur ab ipsius dictionis propria significatione, & est communis omnium, quos in hoc tractatu ipse legerim, obseruatio: ita etenim omnes iuris vtriusque Doct. dictionem istam acceperunt, vel ipsius Pauli testimonio, qui non appellat Neophytum eum, qui è gente Iudæorum, iam olim, iam diu legem Christi fuerit professus, alioqui & ipse Paulus Neophytus diceretur, eodemque nomine reliqui apostoli censeri rectè possent. Secunda conclusio. Neophytus non est ad ordines sacros, nec adhuc ad minores prouehendus. Probatur hæc conclusio in præcitatis authoritatibus diui Pauli, Conciliorum, & sanctorum Doctorum, quibus satis constat hanc conclusionem veram esse: nam præter alios eam tradidit Ioan. in sum. confes. 51. 3. tit. 14. & Canonistæ in dictis locis paulò antè, per me nominatim adductis. fuit verò olim, & nunc est maximè vtilis hæc prohibitio multis sanè de causis, quæ eam iustissimam efficiunt.

Tertia conclusio. Neophytus quacunque ex lege Christianam legem professus, tunc demum poterit ad sacros ordines, & ecclesiastica beneficia promoueri, cùm Episcopo visum fuerit, eum iam moribus, & Christiana disciplina satis instructum esse, ita quidem, vt iam veteranus Christi miles censeri iustè possit. text. optimus in c. 1. 57. distinct. ex quo Rom. id notauit in singul. 416. Felin. in capitul. cùm sit, de Iudæ. Deci. col. 3. in c. eam te, de rescrip. vbi est tex. secundum hanc conclusionem intelligendus. Nam ibidem Felyn. & Ripa num. 31. fatentur, posse ad ordines & Ecclesiastica beneficia admitti eum, qui non nuper, sed iam diu relicta gentilium, aut iudæorum lege, Christianam & Euangelicam fuerit professus. Sic denique multi fuere olim ad ordines sacros, & ecclesiasticas dignitates admissi, qui à Iudaica vel gentilium lege fidem Christi susceperint, & tamen ob vitæ, & morum probitatem, atque ideò, quia iam diu Catholicæ religionis institutis fuerant edocti, nomen Neophytorum amiserant. Is siquidem Neophytus non est, qui iam diu Christianam religionem profitetur, vnde non est, nisi fallor, hæc irregularitas quæ ad Neophytos pertinet, alijs omninò similis, cùm non sit expectanda Romani Pontificis dispensatio, sed tantùm sit arbitrio Episcopi considerandum, an sit nouiter conuersus ad fidem, iam dicendus veteranus miles Christianæ religionis, vel ex morum probitate, & integra legis Euangelicæ instructione, vel ex antiqua, & veteri Christianæ legis professione, quod cautè discernendum erit.

Quarta conclusio. Neophytus paulò antè Christianam religionem sacro baptismate professus non est, nec ad secularia officia eligendus, hanc assertionem probat concilium Toleta. in d. capitul. constituit. 17. q. 4. & ibi gl. & Archi. post eos Anania & Feli. in c. cum sit. col. 1. de Iudæ. Iason in Rub. ff. de iust. & iur. col. 1. Roma. in singu. 672. quibus & ea ratio admodum accedit, quòd indecorum sit, veteranis Christi militibus munere publico præfici eum, qui paulò ante Christianam religionem vel idolorum cultu, aut Iudaicis ceremonijs, & superstitionibus insectabatur. Potissimè hęc ipsa conclusio est admittenda, ne in superbiam Neophytus elatus in præcipitium ruat, & diabolica suggestione peior fiat, atque à noua, & vera religione, quæ humilitatem docet, prorsus abstineat: quinimò & ipse Feli. in dicto capit. cùm sit. & in c. Iudæi, de Iudæ. asseuerat, hunc Neophytum non esse testem idoneum, nec ad testimonium admittendum contra Christianum, citat adhoc text. in c. non potest. 2. quæst. 7. ex Concilio Toletano quarto. c. 62. vbi id minimè probatur. Concilium etenim de eo tractat, qui cùm Iudęus esset, Christianus effectus fuit, & tandem pòst in legem Christi est præuaricatus, non autem de eo Neophyto, qui nouam religionem Catholicè obseruat: vnde mihi non omnino placet hæc Felini sententia: licèt eam sequatur Francis. à Ripa in d. c. eam te. nu. 30. libenterq́ue admonitos esse velim iudices, vt in hac opinione ad praxim recipienda cautissimè, proprio ac discreti viri arbitrio vtantur.

Quinta conclusio. Qui iam diu Catholicam fidem relicta falsa religione suscepit, & miles est veteranus militiæ Christianæ, nulla lege prohibetur ad secularia officia eligi & admitti: imò Regia constitutione expressim admittitur. tex. celebris in l. 6. titul. 24. part. 7. cuius meminit latè hanc conclusionem probans Montaluus in d. l. 2. titul. 3. libr. 4. Fori. hoc idem notant Felin. & Ripa in d. capit. eam te. nu. 31. Feli. in d. c. cùm sit. de Iudæ. & licet Regia lex indistinctè admittendos esse censeat ad publica munera eos, qui relicta Iudęorum aut Maurorum lege, Christo nomen dederunt, ipse tamen censeo eam legem esse intelligendam secundum hanc quintam conclusionem, in hoc, qui iam diu legem Christi veteranus profitetur, alioqui indecorum est, quòd apud Christianos præficiatur is in muneribus publicis, qui nuper falsam religionem mordicùs, & animo contumaci obseruauerat.

Sexta conclusio. Satis iure communi constat, nec à beneficijs ecclesiasticis, nec à dignitatibus, nec à sacris ordinibus, nec ab officijs publicis, & secularibus prohiberi eum, qui à tempore natiuitatis, ab ipsa quidem infantiæ ætate Christianus est, tametsi patrem, auum, aut proauum Iudæum, vel Saracenum habuerit. Hic etenim dubio procul Neophytus non est dicendus, secundum propriam huius dictionis significationem, licet vulgò apud Hispanos appelletur Conuersus, aut Marranus. Hinc sanè apparet qualiter sit intelligendum, quod scripsit Io. Staphilæ. de literis gratiæ, & iust. col. vlt. ita enim inquit: Cum Neophytis, qui vulgò dicuntur Marrani, dispensatur ad omnes, & beneficia: dummodò ipsi semper vixerint vt catholici. Nam dispensatio ista necessaria non est in his, de quibus tractat hæc sexta conclusio, vt ipse opinor. Ipsi verò Iudæi, quod paulò antè notauimus, apud Christianos magistratus, & publica munera nequeunt obtinere, præsertim ea, quę infamibus committi non possunt. Nam Bar. per tex. in l. vlt. C. de postu. Ana. in Rub. de Iudæ. col. 2. Ias. in Rub. ff. de iust. & iure. col. 1. & And. Tiraq. in tract. de nobili. c. 29. nu. 12. existimant, Iudęum non posse aduocatum esse, cùm infames hoc officium minimè valeant exercere. l. 1. §. ait prætor. in 2. ff. de postu. cap. infames. 3. q. 7. sic & Diuus Augusti. lib. vno adnotationum in Iob. ca. 30. appellat Iudæ orum gentem ignobilem propter Christi occisionem. Quintilianus idem hoc ipsum testatur lib. 3. c. 9. Est, inquit, & conditoribus vrbium infame, contraxisse aliquam perniciosam cæteris gentem, qualis est primus Iudaicæ superstitionis author. His equidem verbis Quintilianus, & si impiè incusauerit Mosen, & eius leges, quæ ad Christi vsque passionem sanctissimæ fuerunt, gentem tamen Iudæorum infamem apud Romanos fuisse insinuat. Obiter etenim illud est animaduertendum, Iudaicam superstitionem apud Quintilianum intelligendam esse Iudæorum legem, quæ superstitio Iudaica appellatur in l. quoniam multi. C. de hæreti. c. Iudæi. 28. q. 1. capi. augurijs. 26. q. 5. l. 3. §. vltim. ff. de decurionibus. & licèt Alciatus libr. 3. dispunctio. capit. 8. libr. 10. C. locum Quintiliani ita intellexerit, vt Christianam religionem à Quintiliano appellari Iudaicam superstitionem contendat, minimè congruit ea inter pretatio ipsi Quintiliano, qui de Christo Iesu nequaquam egerit, cùm is nullam terrenam vrbem condiderit. Quod aduersus Alciatum adnotarunt Anto. August. de excusat. tutor. pagina 367. & Aemilius Ferrettus in præfatione ad Cornelium Tacitum. Nec inficior quandoque ab Ethnicis Christianam religionem dictam fuisse superstitionem Iudaicam. Quod satis constat ex Arriano de dictis Epicteti capit. 9. Non tamen ita dicta est à Quintiliano, nec ab Vlpiano in d. l. 3. §. vlti. vt constat ex l. spadonum. §. iam autem & Iudæi. ff. de excusatio. tutor. quo in loco relatio fit ad Vlpiani responsum in d. §. vlt. licèt Accursius id non satis perceperit, vnde communis est Bar. & omnium consensus, dict. l. 3. §. vlt. abrogatam esse. per l. vlt. C. de Iudæ.

Hæc verò sint satis pro prima huius operis parte, quæ hactenus de irregularitate in genere, & de quibusdam eius speciebus tractauerit, atque ideo secunda subsequitur pars.

SECVNDA RELECTIONIS PARS.

SVMMARIVM.

- 1 Homicidium quid sit, & de homicidio voluntario.
- 2 Voluntate distingui delicta, qualiter sit aliter intelligendum?
- 3 Maleficia, quo in sensu, fine, & proposito distinguantur.
- 4 Delictum, ex quo fuerit sequuta publica vtilitas, an sit puniendum?
- 5 Jrregularitas ex voluntate occidendi, etiam perfectissima, non contrahitur. Ibique de interioribus actibus quo ad humanam legem agitur.
- 6 Conatus qualiter sit in atrocioribus puniendus.
- 7 Intellectus ad legem, quisquis. C. ad legem Iuliam maiestatis.
- 8 Intellectus ad l. vnicam. C. de rap. virgin. & inibi de raptu monacharum.
- 9 Intellectus ad cap. primum, de homicid. in 6. vbi de Assassinis tractatur.
- 10 Jnterpretatio tex. in l. is qui cum telo. C. de Sica.
- 11 Veneni præparatio, aut ipsius propinatio animo occidendi contingens, an sit punienda, morte non sequuta.
- 12 Parricidij crimen expenditur, & lex Pompeia de Parricidis explicatur.

SECVNDAE HVIVS OPERIS PARTIS INITIVM.

TAndem hic locus exigit, vt latiùs eam explicemus irregularitatem, quæ ab homicidio procedit, siquidem hæc in praxi sæpissimè contingat. Duas verò partes habet, prior de homicidio voluntario, posterior de casuali tractabit. Nam de necessario agemus in specie statim in tertia huius tractatus parte. Vtriusque sanè examen requiret, quòd genericè aliqua de homicidio præmittamus. Est igitur homicidium corporis peremptio, authore August. lib. 19. contra Faustum, c. 23. c. homicidium, de pœnit. dist. 1. Corpus autem hîc humanum intelligo, & animatum, cùm alioqui peremptio non conueniat corpori inanimato, & de hominis occisione tractetur. Idem August. lib. 1. de Libero arbitrio, c. si homicidium. 23. q. 5. scribit, homicidium esse hominis occisionem. Homo autem constat ex anima rationali, & carne, aut corpore, idcircò percutiens hominem mortuum, aut corpori inanimato caput abscindens, non potest accusari homicidij. notat Bal. per tex. ibi in l. 1. num. 19. C. qui accus. non poss. idem in l. sororem. C. de his quib. vt indign. & in l. ex hoc iure, nu. 10. ff. de iusti. & iure. atque eadem ratione constat, non esse irregularem, qui corpori mortui, & vita functi membrum absciderit, animo illum hominem occidendi, si eum viuum comperisset, quod notat. Archid. in cap. periculosè, de pœnit. dist. 1. idem in c. vlt. 5. q. 1. Doct. in c. si aliquis. de homi. & Feli. in ca. sicut dignum, eo. tit. col. 4. Anania in cap. sicut ex literarum, de homicid. col. vlt. nume. 37. ff. de quæst. Albert. Trotius de vero & perfecto cleric. libr. 2. capitul. 20. nu. 7. Ludouic. Carrer. in pract. crim. titul. de homicidio. §. 1. numer. 21. & 22. qui tradit hunc puniendum esse de iniuria mortuo illata, iuxta illius iustam æstimationem, & æquissimam pœnam, argumento deducto ex l. qui sepulchra. C. de sepul. violat. l. 2. §. aduersus. ff. eo. tit. notat Matthæ. de Afflict. in constitut. Neap. lib. 3. Rubr. 56. præter ea, quæ de sepulchro violato traduntur iure regio, in l. 13. tit. 9. par. 7. l. 3. tit. 13. par. 1. l. 1. & l. 3. tit. 18. lib. 4. Fori.

Voluntarium homicidium est, quod dolo malo animo occidendi committitur, leg. 1. in principio. & l. diuus. ff. de Sicarijs. l. in leg. Cornelia. ff. eo. titul. capit. 1. §. si quis hominem, de pace tenend. capitul. sicut dignum, de homicid. docet Angelus in tracta. de malefic. §. scienter, & dolosè. ex hoc autem voluntario homicidio dubio procul contrahitur irregularitas: modò animum ipsum occidendi sequatur actus occisionis. Nam & irregularitas actum exteriorem requirit. tex. elegans in c. vlti. 15. q. & probatur ea ratione, quam superùs exposuimus, in huius operis parte prima, numero 4. Hoc verò in loco voluntarium homicidium intelligo non solùm cùm occidens explicitè tendit ad occisionem, & occidere vult, sed & quoties eius voluntas tendit in eum actum, ex quo de per se, ac immediatè mors sequitur, non per accidens, siquidem voluntas peccantis, & agentis malum fertur in id, quod fit, & in omne illud, quod per se, non per accidens sequitur ex illo. Cuius assertionis sit exemplum in eo, qui Sempronium percusserit prauo animo, volens ei iniuriam irrogare, eiusq́ue faciem cicatrice signare, non occidere, nec tamen potuit manum ita temperare, quin grauiter percusserit, ex eaq́ue percussione mors fuit sequuta. profectò hic erit homicida voluntarius, voluntas enim percutientis fertur in percussionem, & in omne id, quod immediatè, & per se, non per accidens ex ea fuerit sequutum, & sic in homicidium ex percussione per se, & immediatè sequutum. Id manifestè sensit S. Thomas 1. 2. q. 20. art. 5. qui docet, peccata aggrauari ex euentibus, qui posteà succedunt, non solùm, quando illi sunt præcogitati, sed etiam quando pręter intentionem successerunt, si illi euentus per se, & necessariò sequuntur ex priori opere, aut saltem, vt pluribus ita illa eueniunt. probat hoc ipsum text. in capit. vltim. de homi. in 6. & l. quoniam multa. C. ad l. Iul. de vi. l. 1. §. ex incendio. ff. de incen. ruina, & naufrag. notat Caiet. in 2. 2. q. 64. artic. 8. sed quia multa lector passim comperiet, quæ huic nostræ propositioni videantur aduersari, præsertim, quòd voluntate, & proposito delicta distinguuntur. c. cum voluntate, de senten. excom. oportet rem istam longiùs repetere aliquot prænotando, quæ dubitationem istam radicitùs explicent.

Primum enim illud constitutissimum sit, delictum, aut peccatum committi non posse absque voluntate, malitia enim cuiusque actus praui à voluntate procedit, quæ præcipua est in omni peccato: cùm prima causa peccati sit in voluntate, quæ imperat omnes actus humanos, peccatum autem nihil aliud est, quàm actus humanus malus, quemadmodum probatur in capit. 1. 15. quæst. 1. ex Augustino lib. 1. retractat. capitul. 15. qui asseuerat, peccatum non posse esse nisi voluntarium, idem docet Aristot. 3. Ethicor. cap. 1. S. Thom. in 1. 2. q. 71. omnibus eius quæstionis articulis. quo fit, vt qua ex parte in actu humano contigerit inuoluntarium, ex ea quidem malitia absit, & omnino peccatum, quòd & nos de ignorantia disputantes explicuimus in capit. alma mater, secund. part. §. decimo, numero septimo.

Secundò ex proximè dictis constat, maleficia, crimina, & delicta voluntate distingui in hunc equidem sensum, vt voluntarium constituat delictum, inuoluntarium autem ab eo excuset, & liberet, cùm propter inuoluntarium malitia cesset: ea verò ex voluntate procedat, igitur voluntas distinguit delictum à non delicto, & peccatum à non peccato discernit, cap. cum voluntate, de sent. excom. l. qui iniuriæ. ff. de furtis. l. verum, in princip. ff. eo. titulo. l. quod Reipublicæ. ff. de iniur. sunt & ad hæc plures authoritates, quibus passim hoc ipsum confirmatur, delictum siquidem, aut peccatum nequaquam potest accidere, nec constitui absque malitia illud committentis, quæ quidem malitia minimè datur ex inuoluntario.

Tertiò considerandum est, voluntatem ferri quandoque in actum homicidij directè, & per se, quandoque indirectè, & per accidens. Directè quidem fertur voluntas in homicidium, quando quis animum habet occidendi: & hæc est perfecta, propriaq́ue homicidij malitia. l. 1. C. de Sicar. l. 1. §. diuus. ff. eo. tit. Indirectè autem, & per accidens fertur voluntas in homicidium, quoties fertur in id, ex quo immediatè, & per se, non per accidens homicidium sequitur. Nam in id, quod per accidens sequitur, nullo modo fertur voluntas, nec directè, nec indirectè, erit sanè huius assertionis exemplum, quòd S. Tho. exponit in 1. 2. q. 76. articul. 4. dicens, quòd causa peccati non est directè voluntaria, sed indirectè, & per accidens, quando quis vult bibere vinum immoderatè, fertur quidem tunc voluntas directè in potum immoderatum, indirectè autem, & per accidens in ebrietatem, quæ fuit sequuta directè, & immediatè ex potione immoderata. Hęc denique Thom. Cui adijciam libenter Palud. in 4. sentent. dist. 32. q. 1. articul. 3. col. 5. & panorm. in capitul. quia diuersitatem, de conces. pręb. numer. 3. iuncta glos. ibi in verb. suspensus, & numer. 11. ex quibus ipse colligo, voluntatem huius bibentis vinum immoderatè, minimè ferri nec directè, nec per accidens in id, quod ex ebrietate fuerit per accidens sequutum præter spem. Dicitur autem magis, vel minùs in directa voluntas in homicidium, quoties actus per se volitus, aut voluntate comprehensus, magis vel minùs tendit ad ipsius homicidij periculum, sicut deducitur ex diuo Thoma 2. 2. q. 64. artic. 8. ad 2. & ibi Caiet. præsertim in responsione, ad 3. & in versicu. & confirmatur authoritate Augustini. idem apparet ex eodem Tho. 1. 2. q. 20. articul. 5. cuius paulò antè mentionem fecimus. Huic verò propositioni & alia conueniunt, quæ tradentur in 3. huius operis parte, quæstione de Ebrio, & in illationibus statim examinandis.

Interim tamen hac in controuersia expendere conabor duo Iurisconsultorum responsa, quæ mihi videntur pari ferè ratione proposita, dissimillima censeri. Extat enim apud Vlpianum in l. 3. ff. ad l. Cornel. de Sicar. hoc cuiusdam Senatusconsulti testimonium. Sed ex Senatusconsulto relegari iussa est ea, quæ non quidem malo animo, sed malo exemplo medicamentum ad conceptionem dedit, ex quo ea, quę acceperat, decessit. Paulus verò in l. si quis aliquid. §. qui abortionis. ff. de pœnis, ita inquit, Qui abortionis, aut amatorium poculum dant, & si dolo non faciant, tamen quia mali exempli res est, humiliores in metallum damnantur, honestiores in insulam amissa parte bonorum relegantur: quòd si eo mulier, aut homo perierit, summo supplicio afficiuntur. Hæc Iurisconsultus. Vnde cùm in vtroque responso probetur dolum abesse, & excludi: proponatur tamen res mali exempli, mirum fortasse videbitur, cur morte secuta in vno casu delinquens relegatione, in altero vltimo supplicio puniatur. His accedit, quod Aristoteles in libris de Moribus, quæ magna Moralia vocantur, narrat, cùm fœmina poculum amatorium dederat amatori, & eum interemerat illa potione, in iudiciumque Areopagi vocata esset, elapsam illam fuisse seueritatem iudicum nulla alia de causa, nisi quòd planum factum esset, ipsam eo maleficio ex consulto, & dolo non vsam. Dederat enim philtrum amoris causa, quamuis fine suo excidisset. Vnde intelligi poterat, non esse id sponte factum, nec enim obesse voluit, sed prodesse. Hyllus etiam frementi Herculi patri apud Sophoclem in Trachinis apertè rem exponit, dicens, Deianiram, cùm putasset corpori ipsius iniecturam, quod conciliandi amorem vim haberet, reuocandiq́ue abalienatum ipsius animum, peccasse errore quodam, non voluntate. Cicero item in tertio libro, De natura deor. Nec enim, inquit, Herculi nocere Deianira voluit, quum ei tunicam sanguine Centauri tinctam dedit. Sed ad Iurisconsultorum responsa regressus, illud asseuerare constanter non verebor, ideo apud Paulum vltimo supplicio delictum puniri, quód ille actus ex propria vi, ac natura maximè tendat in periculum mortis, aut grauissimæ læsionis: siquidem abortio ipsa, ob corporis dissolutionem valde periculosa est: poculaque amatoria in hoc propinantur, vt iudicium amatoris perturbent, mutent, & euertant. quo fit, vt licèt dolus absit, nec is actus fuerit factus animo occidendi, & ideo per se, & directè non possit dici homicidium voluntarium, indirectè tamen, & per accidens dicatur ea occisio voluntaria magis, quia actus per se volitus, aut voluntate comprehensus, magis tendat ad ipsius homicidij periculum. Vlpianus verò eum casum exposuit, in quo poculum datur ad conceptionem, quod non est ita periculosum, quippe quod confici soleat ex his, quæ vires corporis augent, hominesq́ue, & fœminas natura debiles, medicamine ipso fortiores ad generationem reddit, qua ratione non ita tendit actus hic voluntate comprehensus in periculum mortis, vt tendit ille, quo abortionis, vel amoris causa pocula ministrantur.

Quartò proximè adnotandum erit, tunc verè dolum homicidio voluntario perfectum adesse, quoties voluntas occidentis directè, & per se in actum homicidij fertur: & sic habet homicida occidendi animum. dict. l. 1. §. diuus. l. in lege Cornelia. ff. de Sicarijs.

Quintò illud est omninò animaduertendum, quòd ad punitionem ordinariam homicidij præcipuè attenditur verus animus occidendi, perfectus inquam dolus, & tandem voluntas directa in ipsum homicidij actum, in ipsamq́ue hominis occisionem, ita quidem, vt quoties homicidium voluntarium sit, voluntate tamen indirecta, & per accidens contingenti, tunc pœna ordinaria remittatur, in aliamq́ue commutetur, quasi minuatur peccatum, pro ratione indirectæ voluntatis, & ob imperfectionem voluntarij. Nam authore S. Thoma 1. 2. q. 76. art. 4. voluntas per accidens tendens in peccatum minuit culpam peccati. idem probat text. celebris in d. l. in lege Cornelia. cuius mentionem egimus alibi, ad apertiorem huius quæstionis resolutionem, & deinde ad intellectum c. vlt. de homicid. in 6.

Sextum hoc in loco non incongruè proponitur, peccata & malificia, quo ad exteriorem actum, saltem materialiter, vt ita loquar, minimè distingui ex proposito fine, quemadmodum docet S. Thomas 1. 2. q. 18. artic. 6. cuius hæc sunt verba: Aliqui actus dicuntur humani, in quantum sunt voluntarij, sicut suprà dictum est, in actu autem voluntario inuenitur duplex actus, scilicet actus interior voluntatis, & actus exterior, & vterque horum actuum habet suum obiectum, finis autem propriè est obiectum interioris actus voluntarij, id autem, circa quod est actio exterior, est obiectum eius: sicut igitur actus exterior accipit speciem ab obiecto, circa quod est, ita actus interior voluntatis accipit speciem à fine, sicut à proprio obiecto, id autem, quod est ex parte voluntatis, se habet, vt formale ad id, quod est ex parte exterioris actus, quia voluntas vtitur membris ad agendum sicut instrumentis. Neque actus exteriores habent rationem mortalitatis, nisi in quantum sunt voluntarij, & ideo actus humani species formaliter consideratur secundum finem, materialiter autem secundum obiectum exterioris actus, vnde Philosophus dicit in quinto Ethicorum, quòd ille, qui furatur vt committat adulterium, est per se loquendo magis adulter, quàm fur. Hactenus diuus Thomas, qui in eadem 1. 2. quæstione 72. articul. 1. ascribit, peccata distingui, & differre secundum obiecta, & idem esse distingui secundum obiecta, & secundum finem, quia omnis actus quatenus à voluntate procedit, formalem habet speciem à fine, & sic ab eius obiecto, hic autem finis semper est ad rationem boni existentis, vel apparentis: siquidem malum est præter voluntatem, & voluntas quo ad finem semper habet rationem boni: quemadmodum idem Thomas explicat 1. secunda quæstione octaua articu. primo. ex Dionysio, capitulo quarto, de Diuinis nominibus. & Aristotele secundo Physicorum, actus autem voluntarius semper consideratur ad distinctionem peccatorum, & fit hæc distinctio propriè per se, secundum eundem Thomam prima 2. quæstion. 72. articulo primo, interior verò actus semper distinguitur secundum finem, exterior autem materialiter secundum obiectum, in quo exercetur, idcirco maleficia ex proprosito fine non sunt distinguenda, nec commodè distinguuntur, idem vlterius constat, si actuum humanorum distinctionem exposuerimus, ex Aristotele 2. Ethicorum, capitu. 6. Diuo Augustino libr. contra mendacium, cap. 7. Sancto Thoma 1. 2. quæstione 18. maximè articul. 8. capit. venerabilibus, §. penultimo, de sent. excomm. in 6. sunt enim actus quidam ex propria natura adeò mali, quòd non possunt aliqua ex causa licere, nec ex aliqua circunstantia esse boni, vt adulterium, incestus, stuprum, & in his actibus planè constat, verum esse, quòd ex fine non possint licitè censeri, nec iustificari, sicuti obiter ipse notaui in Epitome ad 4. decret. 2. part. capitulo 3. §. 4. numero 5. & in reg. peccatum. secunda par. §. primo, numero 5. sunt & quidam actus suapte natura mali, qui tamen aliqua ex causa licere possunt, & permittuntur, vt homicidium, quod licèt ex se malum sit, permittitur tandem ad defensionem: in hac actuum specie dictat iuris diuini & humani ratio, quòd in dubio delictum, & prauum agentis animum præsumamus, donec veritas constet. cap. 1. de præsumptioni. Alij actus sunt ex propria eorum natura boni, qui & si possint contingere mali ob aliquem malum finem, ob prauam circunstantiam: attamen in dubio præsumendus est, bonus agentis animus. Sunt denique & alij actus indifferentes, qui possunt esse mali, vel boni ex fine, & propter circunstantiam aliquam, vt risus, deambulatio, & his similes. in his equidem obseruandum est, quòd erit in dubio adsumenda in meliorem partem, & sic in bonum, interpretatio. l. meritò. ff. pro socio. c. estote misericordes, de regul. iur. l. vlt. tit. 10. part. 5. de quo latè tractauerunt è iunioribus Hippo. in Rub. ff. de fideius. numero 45. Francisc. Niconitius in repe. Rub. ff. de noui oper. nunciat. Andreas Alciat. in tract. de præsumptioni. regul. 3. præs. 1. Abb. Anania, & Felin. in cap. cùm dilecti. de accusat. per tex. ibi. qua ratione Bart. eleganter scribit in l. quoties. §. 2. ff. de hæred. instit. quòd si probetur, aliter dictum à contrahentibus, vel testibus, quàm scriptum fuerit à tabellione, præsumendum erit, id errore potiùs quàm dolo scriptum fuisse. Quam sententiam probarunt Andre. Alciat. de præsumpt. reg. 3. præsump. 13. numero 10. & Hippo. in d. Rub. de fideius. numer. 66. Ego verò perpensa hominum malitia, & præsertim his consideratis, quæ frequenter solent à tabellionibus dolo & fraude committi, non facilè admitterem hanc opinionem, nisi apud me probatissima foret ipsius tabellionis rectitudo. Igitur actus exteriores boni per se, aut indifferentes omnes sunt præsumendi boni, nisi ex inordinata voluntate, aut malo fine mali iudicentur: Imò simpliciter hi actus boni dicuntur, mortaliter autem boni, vel mali ex recta, vel inordinata voluntate, ex bono vel malo fine praui, aut boni censendi sunt: actus verò ex sua natura mali, & sic peccata, non possunt esse boni, nec distingui ex fine, aut bona intentione, secundum magistrum sententi. in 2. distin. 40. post Augustinum super Psalmum 31. & in homilia 7. lib. quinquaginta homiliarum. cap. fortè. 14. q. 5. quo fit, vt delicta voluntate distinguantur, id est ex ratione voluntarij, & inuoluntarij: vt paulò antè ostendimus, proposito autem & fine minimè distinguantur, nisi qua ex parte finis refertur per rationem propiam ad actum voluntatis, & ideò quia finis refertur ad actum voluntatis interiorem, cuius obiectum est, actus autem interior habet pro obiecto id, in quo ipse omninò exercetur, & voluntas fertur in obiectum peccati, secundum quod ipsum peccatum distinguitur: ideo idem est id, quòd peccata distinguantur secundum obiecta, & secundum fines: authore Thoma in d. q. 72. ar. 1. ad primum. Ergò proposito maleficia distinguuntur, quatenus propositum ad voluntatis actum spectat, & sic idem est voluntate, & proposito distingui delicta, dicto capitu. cum voluntate. l. qui iniuriæ. ff. de furtis. cum similibus paulò antè citatis. de quo latè Hippol. in l. 1. §. diuus, ad fin. ff. de Sica. & in sing. 176. post alios, quos ipse refert.

Hinc sanè poterit expendi quæstio elegans, qua solet controuerti, an delinquens puniendus sit, si sequatur ex delicto publica vtilitas etenim ex crimine per se nihil bonum sequi potest, per accidens autem poterit bonum aliquod ex malo procedere & deduci: sic sanè fur surripiens alteri proprias res, & eas sibi rapiens inter aliena supellectilia literas proditionis Reipublicæ inuenit, quo factum est, vt detecta proditione salua fuerit respublica, vtrum hic sit furti puniendus, in declamationibus Seneca disputauit. libr. 10. declama. q. vlt. nec Ancha. ausus est definire in c. Canonum statuta, de consti. fol. 19. col. 3. est tamen hæc dubitatio ita definienda, vt si quis alienas res surripuerit animo furandi, & voluntate in furtum directa, & sic in rem illicitam, peccet peccato furti, in cuius obiectum voluntas huius furantis fertur, & omninò puniendus sit: licet ex accidenti proditionis literas inter furtiuas res inueniens maximum Reipublicæ periculum detecta proditione impedierit, & vitauerit. probat tex. in c. relegantes, 23. q. 5. cuius meminit ad hanc ferè quæstionem Panormit. in c. nouit, de iudic. num. 29. quòd si quis res alienas surripuerit, non vt eas furto sibi habeat, & adquirat, sed vt proditionis literas intercipiat in maximum Reipublicæ obsequium, suspicione ductus, quòd proditio à domino rerum tractabatur, vel quòd apud eum erant proditionis literæ, hic maximè laudandus est, non puniendus, nec furti peccatum habet: quippe qui non animo furandi, nec contrectandi res alienas domino inuito hoc admiserit facinus, sed vt interciperet proditionis literas, quod licitum eidem erat. Deducitur hoc ex cap. dixit Sara, ad finem. 32. quæstion. 4. ex l. 2. §. postea cùm Appius. ff. de origine iuris. quem text. mirabilem esse asserit Barbat. in capit. intelleximus, de iudi. columna tertia. commendat Roma. cons. 310. notant in specie hanc distinctionem Felin. in capitulo primo, columna vlt. de præsumpt. & Hieronym. Cagnolus in dict. l. 2. §. his legibus latis, col. 3. ff. de orig. iur. Nec tamen est simile, quod Iurisconsultus scribit in l. 3. §. in bello. ff. de re milit. tex. in capit. vlt. ad finem. 22. quæstio. 2. ex capi. 24. primi Regum. quibus probatur, puniendum fore eum, qui aduersus pręceptum Ducis belli quidquam egerit, etiamsi id in victoriam felicem cesserit Reipublicę. commendat Cremensis in singul. 150. hoc ipsum intelligens, nisi aliquid nouè post Ducis præceptum acciderit, quod suadeat fieri, nec possit commodè ipse belli dux consuli: idem Rochus Curtius in capit. vltimo, de consuetu. folio paruo. 27. colum. 2. est etenim hæc militaris disciplinæ lex iustissima, vel ea ratione, quòd in bello obedientia sit admodum vtilis Reipublicæ, & transgressio Imperio valde perniciosa: quippe, quæ cum maximo Reipublicę periculo plerunque exerceatur: sicuti tradit Felinus in capit. causam. columna penulti. de iudic. idem Felin. in c. illud. de maiorit. & obedient. Accedunt iuri memorabilia maiorum exempla. Posthumius Tiburtius filium fortissimum adolescentem Aulum Posthumium, quòd sua sponte iniussu patris egressus hostes fudisset, capite plecti, & securi percuti iussit, auctore Valerio Maximo, lib. 2. capite secundo, de disciplina militari. quod facinus graui vsus argumento Titus Liuius libro quarto primæ Decadis, non Posthumio, sed L. Manlio Torquato tribuendum esse censet. Is enim L. Manlius, aut T. Manlius Torquatum filium T. Manlius securi coram omni exercitu percuti fecit, quòd inscio & ignorante patre, cum hoste Gemino Metio Duce Tusculanorum prouocatus pugnauerat, & prouocatorem hasta confodijsset. quod & Valerius Maximus refert libro nono, capite de Ira. ex iunioribus hęc & alia tradidêre Erasmus in prouerbio, Manliana Imperia. & Claudius Cottaræus de Iure militari, libro tertio, cap. 7. Plutarchus ex veteribus in Paralellis, c. 25. qui idem de Epaminunda, & eius filio Stesibroto, scribit.

His profectò vtcunque melius potuimus prænotatis circa voluntarium homicidium, quo ad irregularitatem, & quo ad huius criminis punitionem multa in specie deducemus, ex quibus possit commodè percipi, quid in hoc tractatu respondendum sit, præsertim ad intellectum, veramque Iuris Pontificij & Cęsarei decisionum interpretationem, quæ hac in re passim commemorantur.

Primò constat ex his, neminem irregularem constitui, nec decerni ex deliberata valde occidendi hominem voluntate, etiamsi ea ex causa cum telo armatus, insidias alteri intenderit, modò ipsum nec occiderit, nec ei membrum amputauerit. quod probatur in cap. vltim. 15. quæstione prima. capit. sicut. 32. quæstio. 2. text. optimus in c. cogitationis. de pœnit. dist. 1. l. cogitationis. ff. de pœnis. tenet in specie gloss. in capit. si aliquis. de homi. vbi eam sequuntur Doct. communiter, sicuti asserit Albertus Trotius de vero, & perfect. Cler. libr. 2. cap. 20. num. 5. idem tenent Feli. in ca. sicut dignum. colu. 4. vers. tertiò fallit. de homi. Hippo. in l. is, qui cum telo. colum. vltim. C. de sicarijs. idem Felin. in tract. quando conatus. vers. sextò fallit. est ad hoc gloss. singula. in cap. periculosè. de pœnit. distinct. 1. etenim licet Anani. in dict. cap. si aliquis. Trotius, Felin. & Hippol. ex dict. gloss. contrarium adnotauerint, verè iuxta eius integram literam, quę in aliquot codicibus desideratur, communem opinionem probat. ita equidem legitur: Sed nunquid dices irregularem Clericum, qui homicidium voluit facere, nec fecit, quia non potuit? non credo, quòd sit irregularis tanquam de homicidio, licet sit voluntarius homicida, quia lex promotionis potiùs opus considerat, quàm voluntatem. 15. q. 1. cap. si quis non iratus. 32. q. 2. capit. sicut. licet sit homicida quo ad Deum. infrà eodem. c. si cui. vbi tamen factum sequitur, grauius est peccatum. hactenus gloss. quæ manifestam facit pro communi opinione auctoritatem.

Obijcitur tamen huic opinioni, text. in cap. si cui. de pœnit. distinct. 1. capitul. si propterea. ead. distinct. & deinde pręceptum illud: Non concupisces. quo inordinatus mentis, etiam solius appetitus, eiq́ue pręstitus consensus palàm prohibetur. text. ad idem celebris in l. si quis cum telo. C. de sicar. vbi punitur solus occidendi animus cum exterioris actus conatu. probatur idem in l. si quis non dicam rapere. C. de Episcop. & Cleric. & alijs plerisque auctoritatibus. Quibus constat, conatum puniri vtroque iure. His accedit, quòd secundum Sanctum Thom. in 1. 2. quæstione 20. articu. 4. & Card. Caiet. ibi. Card. item à Turre Cremata in capit. si quis non dicam rapere. de pœnitent. distinctio. 1. actus exterior non addidit in bonitate & malitia ex fine actui interiori. tametsi finis consequutus addat in bonitate & malitia voluntati bonæ vel malę ex fine. non enim actus exterior addit aliam malitiam, aut bonitatem actui interiori ex parte finis de per se. eandem tamen malitiam vel bonitatem intendit varijs quandoque modis: imò secundum materiam & circumstantias actus exterior, vt terminus actus interioris, addit aliquid bonitati vel malitiæ ipsius actus interioris. textus ad idem in capit. sed pensandum. distinctione sexta. gloss. optima in capitulo primo. de eo, qui mittitur in possess. caus. rei seruand. Ergo actus interior mentis pręsertim cum exteriori conatu puniendus est, & puniri poterit.

Sed & his rationibus respondendum erit, lege diuina interiorem actum, vtpote eius legislatori cognitum puniri, vel præmio affici, non ita lege humana, quæ in actum interiorem potestatem non habet, quod alibi latiùs adnotauimus. Quòd si actus interior in exteriorem conatum erumpat, is optimè legi humanæ subijcitur. Deinde illud est adnotandum, voluntatem non esse vel in malis, vel in bonis perfectam, nisi sit talis, quæ oportunitate data operetur. Etenim si desit facultas voluntate existente perfecta, vt operaretur quis, si posset, defectus perfectionis, quæ est ex actu exteriori, est simpliciter inuoluntarium. Inuoluntarium autem sicut non meretur pœnam, vel præmium in operando bonum aut malum, ita non tollit aliquid de præmio, vel de pœna, si homo inuoluntariè simpliciter deficiat ad faciendum bonum vel malum, auctore Thoma in dicto articul. quarto. quod Caietanus ibi intellexit accipiendo bonum vel malum moraliter, non tamen secundum hanc vel illam humanam legem, quæ actus interioris exequutionem exigit per exteriorem operationem.

Hinc deducitur, quo ad pœnam irregularitatis non esse animum, voluntatem, nec actum interiorem considerandum, imò nec conatum ipsum, quod modò explicuimus: Cùm ipsa lex Pontificia, quantum ad hoc, verum actum homicidij aut mutilationis exigat. quod & Henric. post alios docet in cap. 1. de eo, qui mittitur in possess. & ibi Card. Secundò in de apparet, idem esse quo ad excommunicationis & censuræ Ecclesiasticæ pœnas. Quibus minimè afficietur, qui deliberatissimum animum habuerit, omniq́ue conatu curauerit agere id, cuius causa excommunicatio est indicta. gloss. elegans in capit. in audientia. de senten. excommunicatio. communiter inibi recepta. Cardi. in Clement. 1. quęstio. 3. de vsuris. Feli. in dicto tract. quando conatus. vers. sextò fallit. de quo & ipse aliqua scripsi in repeti. capit. Alma mater. de sent. excom. in 6. prima parte. §. 10. numero 15.

Tertiò in fertur, in d. l. si quis non dicam rapere, non puniri lege humana interiorem tantùm actum mentis, sed exteriorem, nempe ipsum conatum, qui per exteriorem operationem processit, nam in atrocioribus criminib. conatus ipse puniendus est, secundum Bal. per textum ibi in dicta lege, si quis non dicam. glo. in verb. putamus. ibi communiter probata in l. 1. §. hęc autem verba. ff. quod quisque iuris. vbi Romanus, Regia l. 2. titulo 31. part. 7. & est omnium communis sententia post Cynum in d. l. si quis. probat idem textus elegans in ca. 1. de homic. in 6. lex, quisquis. C. ad leg. Iul. maie. gloss. in l. præsenti. C. de his, qui ad Ecclesiam confugiunt. quam dixit esse peregrinam Felinus in tractatu, quando conatus. versicu. fallit quintò. Nam si homo magnum aliquod scelus, aut eiusmodi tentat patrare crimina, in quibus magna calamitas, aut graue admodum exitium futurum est, procul dubio leges humanæ inceptum facinus, ac si consummatum esset, puniri voluerunt. Non enim secus censuere eum, qui tam atrox dirumúe facinus moliri ausus fuit, quiq́ue ad tam exitiale scelus animum induxit, pœnis affici oportere, ac si illud opere consummasset, quod in leuioris noxæ criminibus, & vbi non est tanta sceleris magnitudo, locum non obtinet. Huc pertinet, quod Cicero in eleganti pro Milone oratione ad exaggerandam inuidiam, ad improbandum grauissimum scelus, tentatum equidem causa occidendi Pompeium illum Magnum, in quo totius Reipublicæ salus & maie stas periclitabatur, incusans Clodij seruum in æde Castoris cum sica, vt Pompeium trucidaret, deprehensum fuisse, in hunc modum loquitur: Nisi quia res perfecta non est, ideò punienda non fuit, quasi exitus rerum, non hominum consilia legibus vindicentur, minus dolendum fuit re non perfecta, sed tamen puniendum certè nihilominùs. Hęc Cicero, cuius ad hanc distinctionem meminit Alexand. ab Alex. dierum genialium, lib. 2. cap. 16. ad idem facit, quod notant Bartol. in l. 1. C. ad legem Pompei. de parricidijs. & Salyc. in l. 1. C. de maleficijs. quòd si & in his atrocioribus affectus fuerit intra animum retentus, nec ad opus aliquod exterius eruperit, nulla pœna humanæ legis huic affectui nocet, nec pro eo constituenda est: quemadmodum Regia lex præcitata, & aliæ, quas ex Iuris Ciuilis responsis adduximus, probant. siquidem, vt inquit Cato, voluntates, nec legibus nec pœnis fiunt obnoxiæ.

Verùm circa illationem istam non leuis est controuersia, an conatus in atrocioribus criminibus sit ordinaria pœna delicti perfecti & consummati puniendus. Sunt etenim, qui censent, conatum in his criminibus etiam deductum ad proximum ipsius consummati sceleris actum, etiamsi non stet per conantem, quin illud peregerit, sed aliquo exteriori impedimento fuerit impeditus, eadem lege, non tamen eadem pœna puniendum. Hanc opinionem probant ex textu in capi. sicut dignum. §. illi autem. de homicid. cui respondere possumus, in eo casu conatum non fuisse deductum ad proximum ipsius perfecti criminis actum, nec conantem fecisse, quicquid agere ad actus perfectionem potuisset. Et nihilominùs eandem sententiam tenent Cynus in dict. l. si quis non dicam rapere. colum. 2. & ibi Salycet. Angel. de maleficijs. in glossa, Sempronium mandatorem. col. 2. Thomas Grammatic. voto 20. & decisione 74. nume. 12. Cæpola in consil. vlti. col. penulti. Andre. Isernia in cap. 1. §. si verò. de capita. qui curiam vendi. Felin. in tractat. quando conatus. colum. vlti. quamuis ipse non ita in specie hoc asseuerauerit: sed & Cyni opinionem probant Thomas Grammatic. decisio. 2. num. 22. Ioan. Bernardi. in pract. capit. 91. & est communis opinio secundum Hippolyt. in consil. 105. colum. 1. tradit in dict. l. is, qui cum telo. C. de sicar. eandem opinionem fatetur communem Thomas Grammat. in voto 8. colum. vlt. & Ludouic. Carreri. in pract. criminali. Rubr. de homicidio. §. 2. num. 19. qui, & Hippo. plures autores ad id citarunt.

Contrariam tamen sententiam, quòd in atrocioribus criminibus puniatur pœna ordinaria conatus ipse ad aliquem proximum actum deductus, ita, vt per ipsum conantem non steterit, quin fuerit scelus omninò consummatum. probat text. elegans in capit. 1. de homicid. in 6. cui accedit text. in dicta l. si quis non dicam rapere. & in d. l. si is, qui cum telo. Nec tamen hîc agendum erit de eo puniendo, qui spontè pœnituerit, & criminis committendi conatu cessauerit, cui parcendum est. l. qui falsam. ff. de falsis. sed tantùm tractabimus de puniendo eo, qui mentis interiorem cogitationem ad exteriorem actum deduxerit, ita, vt per eum non steterit, quin crimen ipsum perageret. qua in re video multa à Iuris vtriusque Doctoribus frequenter tradi adeò perplexè, vt maximo labore opus sit ad discernendum ea, quæ sint ad praxim congrua, & recipienda. quam ob rem ipse conabor iudices admonere, quid mihi visum fuerit, iam sæpissimè hac in controuersia dubitanti.

Primùm admonendum est, quoties de puniendo conatu in atrocioribus criminibus actum fuerit, non omnia crimina, quę grauissima existimantur, pari iudicio censenda fore. ex his etenim vnum erit grauius & atrocius altero. cap. consideret. de pœniten. distinct. 5. l. aut facta. ff. de pœnis. l. quid ergo. §. pœna grauior. ff. de his, qui notant. infamia. c. aut facta. de pœnit. dist. 1. Nam licet Cicero in Parad. ca. 3. & Iouinianus hæreticus probare conati fuerint, omnia peccata esse æqualia: id tamen falsum est, erroneum, & hæreticum: quemadmodum docent Sanctus Thomas 1. 2. qu. 73. Castro de hæresibus. in verb. peccatum. Ioan. Arbore. lib. 14. Theosophiæ. cap. 9. igitur quo ad punitionem conatus in criminib. atrocibus, quo ad pœnam ordinariam, vel extraordinariam, iudex perpendere debet ipsius criminis qualitatem, ne vna & eadem mensura omnia metiri conetur.

Secundò, pręter ipsius criminis grauitatem considerandi sunt actus ipsi, ad quos fuerit conatus ipse deductus, vt ex his, & simul delicti qualitate iudex perpendat, qua pœna conatus puniendus sit. Sunt etenim actus quidam, qui proximi censentur ipsius criminis exequutioni: non tamen sufficiunt hi, vt ex parte conantis delictum perfectum sit: cùm & aliud ad perfectionem eius supersit ab ipso criminis autore agendum. Cuius rei sit exemplum in eo, qui cogitauit ac decreuit patrem occidere, & hoc animo patrem aggressus est, pater autem seipsum defendit, aut aliunde impedita fuit parentis occisio. Sunt alij actus ita propriè ad criminis perfectionem pertinentes, vt nihil his peractis supersit agendum ex parte delinquentis ad criminis perfectionem, licet mors sequuta non fuerit ex eo, quòd adhibitum sit aliquod medicamentum, quo fuerit im pedita. Erit sanè exemplum in propinante alteri venenum causa homicidij: quod quidem venenum minimè nocuerit ad mortem, quia medicamentis sit eius vis extincta. Horum equidem actuum distinctionem præ oculis habere debent iudices, vt in atrocioribus criminibus pœnam ordinariam vel extraordinariam conantibus inferant: nam in aliquot criminibus adeò erit consideranda eorum grauitas, vt sufficiat, conatum deductum fuisse ad priores actus: in alijs verò hoc non erit satis, sed erunt necessarij posteriores, quandoque nec hi sufficient ad ordinariam pœnam.

Tertiò, est omninò considerandum in delictis, quæ atrociora non sunt, conatum puniendum fore pœna extraordinaria, iuxta ipsius conatus qualitatem, non tamen ordinaria, & hoc quidem eo casu, quo conatus est ad exteriorem actum deductus, nec stetit per conantem, quin delictum consummaretur. Etenim arbitror, non debere hunc conatum manere, nec dimitti impunitum: imò puniendum fore iudicis arbitrio, non pœna ordinaria. Hanc conclusionem ipse deduxi ex mente omnium, qui de conatu hactenus scripsêre. præsertim Salyc. in dict. l. is, qui cum telo. col. 2. sensit eandem opinionem Regia l. 2. statim citanda. & l. secularis. ff. de varijs crimini. cuius meminit Bal. in d. l. si quis non dicam rapere. col. 2. & Chassanæ. in consuetu. Burgund. Rub. 1. §. 5. vers. Archidiaconus. nu. 123. eandemq́; ratione ipsa probauerim. Nam hic conatus ad exteriorem operationem deductus, licet criminis speciem, in quam voluntas ferebatur, non perfecerit, dubio procul delictum est, & ad sceleris audaciam pertinet, quæ Reipub. est perniciosa: & ideò expedit, actum istum no dimitti impunitum. quod Plato libr. 9. de legibus elegantissimè docet. eadem sententia probatur auctoritate, præsertim ex l. Imperator Seuerus. ff. de iure fisci. l. generaliter. vbi gloss. & Bart. ff. de calumniat. l. 1. in princ. & ad fi. ff. de extraordi. crimi. vnde fit, vt consuetudo totius Christiani orbis, qua obtentum est, leges punientes conatum abrogatas esse, sit planè intelligenda quo ad pœnam ordinariam. etenim extra ordinem arbitrio iudicantis puniendus est conatus ipse ad exteriorem actum deductus, tametsi huius consuetudinis plures meminerint. maximè Spec. tit. de accusat. §. 1. Iason post Angel. in l. 1. §. vltim. ff. quod quisque iuris. Bald. in l. 3. C. de seruis fugit. Hippol. in l. eiusdem. ff. de sicar. & in dicta lege, is, qui cum telo. numero 12. C. eodem titu. Alexand. & ibi Carolus in consilio 15. libro primo, & plerique alij, quorum iuniores meminêre. & Hippol. in dict. consil. centesimoquinto. nulla autem pœna conatus puniendus erit in his communibus criminibus, quoties sua sponte qui conatur, pœnituerit, & ab opere cessauerit. l. qui ea mente. & ibi gloss. ff. de furt. l. qui falsam. ff. de falsis. Regia l. 2. tit. 31. parte 7. fatentur omnes. & docet Felin. in tract. quando conatus. col. 1. qui eiusdem operis col. vlti. scribit, posse iudicem, licet non teneatur, mitigare pœnam à lege statutam, quoties lex conatum punierit. textus optimus in l. aut facta. §. euentus. ff. de pœnis. notat Salyc. Bald. referens in dicta l. is, qui cum telo. num. 6. quod est intelligendum, ita, vt discretus iudex pœnam moderetur secundum actuum & criminum distinctionem, quam paulò antè tradidimus, & quæ potest colligi ex Salyc. in dicta l. is, qui cum telo. colu. 2. quæ omnia ad varias species deduci possunt: quarum aliquot speciatim subijciam, vt inde possit aliquid certum hac in quæstione proponi.

Primò, infertur intellectus ad text. in l. quisquis. C. ad legem Iuli. Maiesta. vbi probatur, in eo crimine, quod atrocissimum est, conatum puniri pœna quidem ordinaria. oportet enim hîc perpendere criminis grauitatem, eiusq́ue conditionem, cuius proprium est, vt conatus ad actum exteriorem deductus, nempe ad tractatum, & consilium initium cum alijs circa proditionem, vel his equidem simillimum, ad speciem criminis læsæ maiestatis perfecti pertineat, cùm is proditor sit, & huius criminis auctor, qui aduersus Rempublicam, aut Principem fuerit aliquid machinatus per actus exteriores. quorum mentio fit in l. 1. & 2. ff. ad legem Iuli. Maiestat. l. 1. titu. 2. part. 7. est in specie Regia. l. 2. titulo 31. partita. 7. vt planè in hac specie conatus ad actu exteriorem, qui proximus sit, deductus, efficiat eius auctorem criminis huius reum. Quod communi omnium sententia receptum videtur: vt tradit Ludouic. Carreri. in pract. Rubri. de homi. §. homicidij. numer. 15. Angel. in l. 1. §. hęc verba. ff. quod quisque iur. Hippoly. in l. 3. ff. de sicarijs. colum. 4. imò magistratus omnes animaduertere debent in hoc crimine puniendo, quantum periculum toti Reipublicæ ex eo immineat. Multa enim sunt huic atroci delicto specialia, quę commemorat Ioan. Igneus, in quęstione, an Rex Francię recognoscat superiorem. numero 108. Nam & vbi conatus ipse ad exteriorem actum deductus, etiam absque criminis consummatione delicti specialis nomen habet: tunc illius criminis pœna ordinaria puniendus est. quod probatur in l. 1. ff. de effracto. l. vulgaris. §. qui furti. ff. de furtis. notant in specie Salycet. in dicta l. is, qui cum telo. columna 2. & Henric. in capit. 1. de eo, qui mittit. in posses. col. 5. exemplum est satis obuium in eo, qui alterius portas fregerit causa furti, quod minimè potuit peragere: profectò hic punietur pœna ordinaria, non furti, sed effractoris. de quo crimine legito Chassanæum in consue. Burgund. Rubrica 1. §. videndum. numero 51. & l. hi, qui. ff. ad legem Iul. de vi publica. & l. 18. titu. 14. part. 7. l. 6. titulo 5. lib. 4. fori. & l. 74. styli.

Secundò, infertur interpretatio ad l. vnicam. C. de raptu virgin. & ei similem Regiam. l. 3. titu. 20. par. 7. est enim illud crimen grauissimum. idcircò oportet explicare, sitne illius constitutionis pœna admittenda contra eum, qui raptum minimè consummauerit, tametsi conatus fuerit, id agere per actus exteriores, & perfectioni huius criminis proximos. Et Angel. ibi censet, rapientem virginem, si eam stupro non affecerit, nec cognouerit, non esse puniendum illius constitutionis pœna, sed alia mitiori, quasi illa constitutio exigat raptum cum stupro. Idem tenent Anania. in capit. penultim. de raptori. colum. penulti. Deci. in consilio 234. colum. vltim. Hippolyt. in consil. 105. colum. 2. Cæpola. consil. 57. Ludoui. Carreri. in pract. criminali. titulo de homicidio. §. circa. numero 285. idem habet communis opinio secundum Boërium, decisio. 316. colum. 2. quibus adstipulatur l. 1. titu. 10. libro 4. fori. contrarium tamen deducitur ex l. si quis non dicam rapere. C. de Episcop. & Clericis. & idem tenent Andreas Isernia, & Matthæus de Afflictis in constitutionibus Neapolitanis, libro primo, Rubrica decimanona, quæstione secunda. lex enim, quæ punit raptum virginum libidinis causa factum, considerat pro huius punitionis ratione stuprum, & virginitatis vitium, quod frequentissimè ex raptu sequi solet. Hęc verò lex rationem habet continuam, finem communem, & vniuersalem, non particularem: & ideò licet eius ratio cesset in aliquo casu, modò non deficiat in communi, lex non cessat, nec cessare debet: sicuti adnotauimus & nos in 4. Decreta. 2. part. ca. 6. §. 9. num. 8. quamobrem dubia est hæc Angeli & Ananiæ opinio. ipse verò in raptu cuiuscunque virginis simpliciter admitterem sententiam Angeli & Ananię, vbi rapiens, qui poterat à nemine impeditus, virginem raptam stuprare, sponte sua noluit id agere, imò eam illibatam, & integram ad honestum locum duxit. Etenim per eum stetit, quin crimen omninò consummaret. Quo casu video Ananiam & alios loquutos fuisse saltem in exemplis: censeo tamen, esse adhuc raptorem istum grauissima pœna puniendum. Siquidem quo ad speciem raptus, crimen istud perfectum mihi videtur, etiam absque copula, si iuris vtriusque mentem consideremus, cùm propter iniuriam parentibus illatam, tum ob ipsius virginis infamiam. Nec enim potest eiusdem virginis opinio vnquam integrè restitui, tametsi mille testibus probatum fuerit, eam nondum corruptam fuisse à raptore. Quis enim credet hoc, iuxta illud Oenones ad Paridem apud Ouid. de rapta Helena à Theseo:

Aiuuene & cupido credatur reddita virgo?

Quòd si raptor minimè raptam vitiauerit, non propria pœnitentia ductus, sed quia id agere non potuit, nec per eum stetit, quin eam stuprauerit: tunc sanè pœna ordinaria eum puniendum esse opinor, iuxta d. l. vnicam. vbi Hipp. nu. 254. & Lud. Carreri. in d. nu. 285. ita expressim tenuerunt. Quibus adstipulatur Regia l. 2. titulo 31. part. 7. & auctoritas Iserniæ, ac Matthæi de Afflict. & denique ipsius Ananiæ mens, & exemplum.

Sed in raptu alicuius monialis arbitror non esse admittendam distinctionem istam: imò raptor pœna mortis puniendus est, & denique ordinaria, si verè rapuerit libidinis causa, & ex monasterio abduxerit, tametsi eam non stuprauerit, cùm id potuisset agere. Hoc enim crimen grauissimum est, & maius quàm simplicis virginis raptus, cùm in eo non tantùm ipse raptus monialium, sed & conatus sit omninò puniendus. d. l. si quis non dicam rapere. vbi Bal. Paul. & alij hoc tenent. & Andr. Isern. ac Matth. de Afflict. in dict. constit. Neapol. opti. text. in l. 4. titu. 10. libr. 4. fori. licet existimem, conatum ad rapiendam monialem, si rapta non fuerit, nec abducta è monasterio, grauissimè puniendum fore, non tamen pœna ordinaria. Ad hęc optimè conducit, quòd coitus cum moniali sapit incestum, & eius quędam species esse quibusdam, tametsi impropria videtur. glo. in c. virginibus. 27. qu. 1. l. 5. titu. 15. lib. 8. ordi. l. 2. tit. 17. part. 4. l. 13. tit. 2. ead. part. mortisque pœna punitur. Auth. de sanct. Episcop. §. penu. c. si quis rapuerit. 27. q. 1. not. Panor. in c. monasteria. de vita & hone. Cleric. Paul. Grillandus in tract. de pœnis omnifar. coitus. lib. 3. q. 1. num. 18. Clericus verò, nam de Laicis hæc sunt intelligenda, cum moniali carnale commercium habens, officio & beneficio priuatus in arctum monasterium ad perpetuam pœnitentiam detruditur. c. si quis Episcopus. & c. si qua. 27. q. 1. etiam si hæc fornicatio non fuerit publica, nec scandalum dederit. quod not Anania cons. 1. & Ioan. Bernard. in pract. crimi. c. 75. Hinc poterit lector perpendere. l. 2. tit. 19. par. 7. quæ simplicem coitum cum moniali, non pœna mortis, sed pœna simplicis stupri puniendum esse respondit.

Tertiò deducitur ex his intellectus ad text. in dict. cap. 1. de homicid. in 6. ex quo probauimus superius, conatum pœna ordinaria delicti puniendum fore, etiamsi non sequatur effectus, modò per conantem non steterit, quin delictum consummaretur, modò crimen sit grauissimum, vt pote Assasinium, de quo ea constitutio tractat. Etenim hanc opinionem probant in Assasinio communi, id est, vbi quis pactionem cum altero fecerit pecunia promissa, vel data, vt occideret Titium. Ang. cons. 14. & Chassa. in consue. Burgun. Rub. 1. §. videndum. nu. 7. asseuerans, se ita vidisse Mediolani factum. Et tamen contrarium quo ad pœnam ordinariam, licet punitionem extraordinariam admittant, conantur tenere Hippol. in d. cons. 105. & in d. l. is, qui cum telo. C. de sicar. ad finem. & alij paulò antè citati in hoc cap. vers. verùm circa illationem istam. quasi punitio constituta in d. c. 1. extraordinaria sit, non ordinaria, quod mihi non satis applaudit, nam pœnæ in d. c. 1. statutæ, graues profectò sunt, & Iure Pontificio ordinariæ, nec id negari verè potest, qua ratione in hac difficili quæstione constituerem ipse aliquot casus iuxta ea, quæ pręmisimus ad propriam huius materiæ de conatu cognitionem.

Primus casus exponitur in proprio crimine Assasinij, scilicet, cùm tractatur pecunia data, aut promissa de occidendo homine Christiano per ministerium alicuius infidelis ex gente Assasinorum, quemadmodum ipse adnotaui lib. 2. Variar. resolut. cap. 20. nume. 10. nam in hac specie ob tanti criminis immanitatem opinor omninò seruandam prædictam constitutionem, vt illius pœnis, & alijs ordinarijs puniatur ipsum mandatum, etiam non sequuto homicidio, si per ipsum mandantem non steterit, quin homicidium fuerit sequutum. quod mihi manifestum fit ex d. c. 1. vbi Philippus Francis. post Ioan. And. in reg. in pœnis. de regu. iur. in 6. scribit, in ea constitutione mandatum tantùm puniri, vt delictum quidem speciale: atque ideò ad pœnas inibi statutas, mandatum ipsum sufficere: nec tunc probatur, conatum in hoc casu pœna ordinaria puniri, siquidem non conatus, sed crimen consummatum puniatur.

Secundus subijcitur casus secundum communem Assasinij significationem, in eo, qui cum quolibet Christiano, aut infideli pecunia data vel promissa pactionem inierit de homine Christiano occidendo. & sanè in ipso mandatario, si ad actum proximum processerit, & conatum ipsum deduxerit, vt per eum minimè steterit, quin scelus peregerit, notant puniendum fore pœna ordinaria. Ang. in d. cons. 14. & Chassa. in d. nu. 7. Matth. de Afflict. in constit. Neap. lib. 1. Rubr. 12. nu. 16. Ioan. And. in regu. in pœnit. de regul. iur. in 6. Thom. Grammat. in voto 9. asseuerans, ita pronunciatum fuisse in senatu Neapolitano. eandem opinionem sequitur Ludouic. Carreri. in pract. criminali. Rub. de homicid. §. 2. num. 12. & in §. 5. nume. 8. & nu. 100. Bal. & Ang. in l. 1. §. hæc verba. ff. quod quisque iuris. & licet Angel. in d. constit. 14. & in l. item apud Labeonem. §. si curauerit. ff. de iniu. existimet pium esse, quòd iudex pœnam mortis in hoc casu ordinariam, in mitiorem & extraordinariam commutet: ego arbitror, locum fore ordinariæ pœnæ, nec eam minuendam esse, si conatus fuerit deductus ad actum admodum proximum ipsius criminis consummationi, secundum ea, quæ ad hanc controuersiam præmisimus. facit ad hæc, quòd constitutio in dicto capit. 1. à summo Pontifice statuta, non tantùm in mandante locum habet, sed & in ipso mandatario, sicuti nos explicuimus in dicto libr. 2. variarum resolutio. cap. 20. numer. 10. versic. quarto.

Tertiò proponitur, quid dicendum sit de ipso mandatore in hac specie, nam iuri conueniens satis est, quod hic puniatur eadem pœna, qua & mandatarius. Quo fit, vt si mandatarius ad actum processerit ita proximum perfectioni criminis, quòd pœna mortis sit dignus: eadem erit ipse mandator plectendus. Quam opinionem ipse colligo ex text. in dicto capi. 1. secundum eius communem intellectum. Etenim illa constitutio in ipso mandante loquitur verè, & ad mandatarium per Doctores extenditur. Huius etiam sententię auctores sunt omnes hi, qui in crimen Assasini censent, conatum deductum ad actum proximum ipsi sceleri esse ordinaria pœna puniendum. sic sanè Ludoui. Carreri. in d. §. 5. nume. 8. hunc casum ex alijs per eum citatis definiuit. Nec potest congruè iure probari differentia, quam inter hunc casum, & præcedentem constituit Thomas Grammat. voto 8. & 9. ad fin. siquidem actus hic proximus ipsius sceleris consummationi erit sufficiens ad puniendum ordinaria pœna mandatorem, cùm & sit satis ad puniendum ipsum mandatarium, qui crimen iussu ac mandato alterius commisit. Maximè huic opinioni locus erit ex eo, quod frequentissimo omnium consensu receptum est, in d. c. 1. conatum puniri, etiamsi non sequatur effectus. & tamen ea constitutio mandatorem potiùs quàm mandatarium pœnis inibi expressis persequitur, quæ quidem persequutio ad hunc casum potissimè pertinet, cùm de mandato puniendo tractauerit. quemadmodum Francus & Doctor. ibi adnotarunt.

Quartò, si quis pecunia data vel promissa mandauerit alterum occidi, & mandatarius ad exteriorem conatus actum non processerit, ipse mandans non est ordinaria, sed extraordinaria tantùm pœna puniendus, cùm alioqui in alijs criminibus non ita atrocibus, nulla foret pœna in hoc casu mandanti infligenda. quod not. Bart. in l. non solùm. §. si mandato. ff. de iniur. numero 3. Ange. de Maleficijs. in glo. Sempronium mandatorem. col. 2. atque in hac specie loquuntur Hippol. in d. cons. 105. & in d. l. is, qui cum telo. Tho. Gram. in d. voto 8. & in decis. 2. nu. 25. & rursus voto 20. Ludoui. Carreri. in d. §. 5. nu. 8. Dynus & Angel. in d. l. item apud Labeonem. §. si curauerit. cui opinioni facillimè subscribent omnes, qui probare conati sunt, adhuc in atrocibus criminibus conatum non esse puniendum pœna ordinaria, quorum opinio tunc obtinebit, cùm ipse conatus non processerit ad actum exteriorem, saltem eum, qui sit admodum proximus, & directus in delicti consummationem.

Quintò, ex his facilior erit decisio eius quæstionis, quam tradit gl. in d. c. 1. de homici. in 6. in verbo, mandauerit. vbi asserit in hoc crimine Assasinij non esse satis ad effugiendam pœnam illius constitutionis, quòd mandator reuocauerit mandatum ante eius exequutionem, quam glo. sequuntur ibi Domi. & Francus. & profectò vera est, quoties reuocatio mandati minimè nota fit mandatario, atque ideò ipse vel mandatum exequitur, vel ad actum proximum ipsi crimini processerit. Etenim in hoc casu non excusat mandatorem reuocatio mandati, quę, vt eum excuset, debet nota fieri ipsi mandatario re integra. gl. in c. cùm quis. vbi Doct. de senten. excom. in 6. quæ est ordinaria, secundum Feli. in c. ex parte Decani. nu. 6. de rescript. & nota. secundum Alex. in l. si pecuniam. §. 1. ff. de condict. caus. dat. vbi Bartol. idem probat. & Felin. in cap. sicut dignum. de homic. nu. 14. optima glo. & ibi Doct. in cap. mulieres. §. vlti. de senten. excom. quam sequitur & explicat Syluest. in verb. excommunicatio. 6. notab. 3. & Aufreri. in Clement. 1. de offic. ordin. regu. 3. nume. 6. quòd si mandatum fuerit reuocatum, nec aliquis effectus sit sequutus, quia mandatarius fuit certus de reuocatione: tunc non erit locus, etiam in atrocioribus, pœnæ ordinariæ, licet extra ordinem vterque sit arbitrio iudicis puniendus. quod notat Hippol. in d. consil. 105. & in d. l. is, qui cum telo. col. pen. Lud. Carre. in d. §. circa. nu. 78. & idem ipse dixerat nu. 8. constatque ex proximè adnotatis. sed si mandatarius non obstante reuocatione ad mandati exequutionem processerit, videtur sanè, non esse mandatorem pœna ordinaria puniendum adhuc in his atrocioribus criminibus: sicuti apparet ex glo. in d. c. cùm quis. & his, qui eam sequuti sunt. Ipse tamen in hac specie grauiori pœna, quàm in præcedenti, punirem ipsum mandatorem.

Sextò, hinc perpendi poterunt Baldi verba, in l. non ideò minus. C. de accusatio. num. 16. ita enim scribit: Etsi dicas, quòd in istis atrocissimis punitur consilium solum: ergo punitur tractatus & ordinatio: & non est aliquod mandatum, quin sit tractatus & ordinatio. l. & si amicis. ff. de adulter. Respon. quòd solus tractatus, & sola ordinatio non punitur de iure, nisi sit processum ad alium actum ordinatum de per se ad ipsum factum. l. si quis non dicam rapere. C. de Episcop. & Cleri. & ff. de pœnis. l. cogitationis. Hactenus Bald. sentiens, adhuc in grauissimis criminibus mandatum non puniri, nisi processum sit ad actum ordinatum in ipsam mandati exequutionem. Hæc enim Baldi sententia est intelligenda quo ad pœnam ordinariam, vt mandatum ea puniendum non sit, etiam in his grauissimis delictis: nec tamen hinc sequitur, non esse extra ordinem mandatum puniendum, præsertim in Assasinio, cuius criminis pars est præcipua, ipsum mandatum, & ipsa conuentio in id facta, vt pecunia conductus homo alium incautum occidat. quod sensêre Doct. in d. c. 1. de homici. in 6. maximè Francus ibi post Ioan. And. in regu. in pœnis. de regu. iur. in 6. idem erit in his criminibus, in quibus tractatus ipse maximè ad speciem criminis accedit, nempe in crimine lęsæ maiestatis, in quo pœna forsan ordinaria erit mandati iniungenda. Potuit sanè Bal. eum sensum habuisse, vt adhuc in grauissimis sceleribus mandatum solum, nec pœna extraordinaria puniendum sit. vt in casu l. si quis non dicam rapere. Præterquàm vbi mandatum ipsum potissimè sceleris speciem constitueret, sicuti de Assasinorum crimine probauimus. sed Bartol. in dicto §. si mandato. & Angel. in dicta glossa, Sem pronium mandatorem. columna secunda. & plerique alij eum sequuti existimarunt, in delictis atrocioribus solum mandatum puniendum fore pœna extraordinaria. Quorum opinio mihi magis applaudit, quamuis Felin. in tract. quando conatus. col. 2. sequatur Baldi sententia: imò in quocunque delicto æquum est, quòd mandatum ipsum saltem nondum re integra reuocatum pro modo & qualitate criminis, quod mandatum est, puniatur arbitrio discreti iudicis, quicquid Bartol. dixerit.

Quartò, infertur ex præmissis vera interpretatio text. in dicta lege, is, qui cum telo. C. de sicarijs. qua quidem constitutione cautum est, pœna homicidij ordinaria puniendum esse eum, qui cum telo hominis occidendi causa incesserit, tametsi non occidat. Etenim receptum est, consuetudine eam pœnam sublatam esse, quod paulò antè adnotauimus. Nihilominùs vbi conatus quis fuerit proditoriè hominem occidere, & ad actum exteriorem processerit illato vulnere, forsan erit locus pœnę ordinariæ, quemadmodum ex lege Regia deducitur. l. 2. titu. 13. lib. 8. ordina. Ea nempe ratione, quòd homicidium proditorium grauissimum crimen sit. c. 1. de homicid. cuius intellectum nos tradidimus libro secundo Variarum resolutio. cap. vlt. numero 7. Quamobrem in hoc grauissimo crimine satis erit iuxta quorundam opinionem, quòd ipse conatus ad actum omninò proximum consummationi delicti processerit, & quidem ad vltimum actum, qui à delinquente agendus est ad criminis perfectionem, licet non fuerit mors sequuta. Sunt etenim hi actus ferè vltimi maximè considerandi, vt iudex perpendere hinc valeat, an pœna sceleris consummati sit delinquens omninò puniendus, vel minori.

Quintò, non incongruè deducam ipse, quæ modò distinximus ad definitionem illius quæstionis passim controuersæ, an is, qui tentat alium occidere veneno, sit puniendus pœna mortis, quamuis mors sequuta non fuerit, nam Iurisconsultus in l. 3. in princip. ff. de sicar. expressim asserit, hunc puniendum mortis pœna, nempe ipsius legis Corneliæ supplicio. Regia l. 8. titulo 8. part. 7. Sed quia communi totius orbis consuetudine derogatum est legibus, conatum absque vero affectu punientibus, contrariam sententiam: imò quòd pœna extraordinaria puniendus sit, qui venenum causa mortis alteri propinauerit, si vel medicamentis, vel alia via mors sequuta non fuerit. tenent Bald. consilio 443. lib. 3. Cæpola consilio vltimo. Angel. in l. 1. §. fit iniuria. ff. de extraordin. crimin. Floria. in l. item, si obstetrix. ff. ad legem Aquil. Hippolyt. in dicta l. 3. Alexan. ad Bartol. in l. 1. ff. ad legem Pompei. de parricid. Parisius in consil. 177. nume. 13. lib. 4. Matthæ. de Afflictis. in constitutio. Neapol. libr. 3. Rubr. 41. Augustin. Ariminensis in additionibus ad Angel. de Maleficijs. in verb. & ex interuallo. ad finem. Cremens. in singul. 49. Thomas Grammatic. eleganter in decisio. 2. Neapol. qui testatur, ita non semel in supremo Neapolitano prætorio decisum fuisse: & esse hanc opinionem communem asserit eam sequutus Ludouic. Carreri. in pract. titul. de homicidio. §. homicidij. num. 19. sensit Felin. in tract. quando conatus. colum. 4. notat iterum idem Thomas Grammatic. decisione 74. numero 16. & 17.

Verùm hac in quæstione obseruandum est, istud crimen esse grauissimum: quippe, quod ad proditoriam occisionem pertineat, secundum Bald. in l. nemo. column. 3. C. de summa Trinitat. Anani. & Felin. in capit. 1. de homici. text. optimus in l. 1. C. de malefic. & Matthe. Bald. & Salyc. in l. cùm fratrem. C. de his, quibus vt indig. Alexand. in consi. 145. num. 6. lib. 7. Ludouic. Carreri. in pract. criminali. §. homicidij. num. 98. item illud est omninò respiciendum in præmissa specie, vbi quis venenum causa mortis, & animo occidendi alteri dederit, & propinauit, actum istum esse adeò proximum consummationi criminis, vt denique is sit vltimus ab occidente agendus, nec enim ad mortem quidquam aliud superest ab eo agendum, vt planè constat. idcircò censeo, veriorem esse contrariam opinionem, & arbitror, hunc pœna ordinaria puniendum: cui sententiæ suffragantur omnes, qui voluerunt, in his atrocioribus, conatum ad proximum actum deductum ordinaria pœna dignum fore. His accedit Regia lex in proxima illatione citata. deinde & l. 50. tit. vlti. lib. 8. ordina. qua constitutum est, mittentem sagittam in mortem alterius, morte plectendum, etiamsi non percutiat. Maximè tandem si percusserit cum ea. l. 5. titu. 13. lib. 8. quæ quidem leges rationem habere poterunt à gloss. in capit. 1. in ver. ad mortem. & ibi Bal. de præsumptionib hanc itidem sententiam tenent Bart. per text. inibi in l. 1. ff. ad leg. Pompe. de parricid. Ioan. Faber in §. alia. Institu. de pub. iudic. Salyc. in d. l. 1. C. de malefic. & Mathe. Angel. de malefic. in ver. & ex interuallo. col. vlt. Ioan. Igneus eleganter in crimine falsæ monetæ. in l. 1. §. cùm dominus. nu. 23. ff. ad Syllania. nempe in eo, qui falsam monetam in pecuniæ formam ita excuderet, vt statim expendi posset, licet ea vsus non fuerit. l. si falsos. C. ad l. Cornel. de falsis. Postremò facit opinionem istam iustiorem, quòd auctore Thoma Grammatic. in d. 2. decisione, per magnæ Curiæ iudices apud Neapolim fuerit non semel per sententiam approbata, licet in magno consilio, cuius iudices benigniores solent esse, aliud in contrarium sit definitum. Nec tamen probauerim, pœna mortis puniendum fore eum, qui animo alterum occidendi venenum emerit, & parauerit, non tamen propinauerit, nec dederit. Nam in hac specie totius orbis consuetudo est intelligenda, quæ leges hunc conatum punientes, abrogauit. Etenim Bald. Flor. & Cremensis paulò antè citati contendunt, non posse hunc conatum iustè puniri pœna ordinaria, sed extra ordinem puniendum fore, quicquid Bart. Ioan. Faber, & Angel. de Maleficijs, in contrarium responderint. nos equidem aduersus Cæpol. Angel. & alios asseuerauimus, tunc locum esse pœnæ ordinariæ, cùm quis venenum animo occidendi parauerit, & propinauerit alteri. & profectò idem in hoc casu voluerunt Bald. in dicto consilio 443. & Floria. in dict. l. item, si obstetrix. tametsi Thomas Grammati. pro eius sententia hos auctores adduxerit. sensit & hanc distinctionem Salycet. in dicta l. 1. sic sanè si quis falsam monetam cudere cœperit, nondum tamen forma ad eius vsum necessaria signauerit, puniendus non est pœna ordinaria, sed extraordinaria, secundum Ioan. Igneum in dicto numero vigesimotertio, ex alijs, quæ ipse adducit: atque ideò iure optimo in hoc casu idem probat Thomas Grammatic. in dicta decisio. 74. dicens à summo Regio prætorio reuocatum mortis iudicium pronunciatum à iudicibus magnæ vicariæ.

Potissimùm est admittenda, ac probanda mortis condemnatio in eum, qui venenum parauerit animo occidendi patrem vel matrem, & propinauerit eisdem. Nam etsi in dicta l. 1. ff. ad legem Pompeiam. de parricid. & in l. 12. titulo octauo. partit. septima, cautum sit, sufficere ad pœnam ordinariam, paratum fuisse venenum ad patris occisionem, & id forsan esset æquissimum, licet consuetudine sublatum: tamen vbi venenum propinatum sit, dubio procul conatus hic erit puniendus ordinaria pœna ob tanti criminis atrocitatem. De hoc etenim crimine legem non tulit Solon, quia non sperauit futurum parricidam, teste Cicerone in oratione pro Roscio Amerino. idem de Romulo in eius vita Plutarchus retulit, scribens, Romulum homicidium omne vocasse parricidium, nec de eo, qui patrem occidisset, aliam tulisse legem, quòd illud impium & nefarium, hoc impossibile iudicauerit. Sic sanè apud Romanos veteres omne homicidium parricidium vocatum est. siquidem auctore Festo libro 14. Numa Pompilius hanc legem tulit, Si quis hominem liberum sciens morti dederit, parricida esto. Dicitur autem Parricidium, id est, paris, nempe hominis occisio, aut denique quasi parenticidium, per syncopen. Nam & Quintilianus libro 8. capit. 6. existimat, per abusionem parricidam dici matris aut fratris interfectorem. vnde olim fuêre in Romana Republica Quæstores Parricidij, id est, iudices, qui de homicidiorum quorumcunque causis cognoscebant: quorum meminit l. 2. §. deinde. ff. de origine iur. sed tandem anno sexcentesimo ab vrbe condita, L. Ostius primus omnium patre occiso parricidium commisit, auctore Plutarcho in eiusdem Romuli vita: & deinde eo tempore, quo Marius Cymbros vicit, P. Malleolus matre interempta insutus culeo in mare præcipitatus est. In huius verò criminis auctores statuta est olim pœna, quæ nondum satis sufficiens est ad tanti facinoris vltionem. cuius Marcus Cice. meminit in eadem oratione pro Roscio Amerina, qui, cùm Solonis meminisset, inquit: quantò maiores nostri sapientius? qui cùm intelligerent, nihil esse tam sanctum, quod non aliquando violaretur audacia, supplicium in parricidas singulare excogitauerint, vt quos natura ipso in officio retinere non potuisset, magnitudine pœnæ maleficio submouerentur, insui voluerunt in culeum viuos, atque in flumen deijci. O singularem sapientiam iudices: Nónne videntur ex rerum natura hunc hominem sustulisse & eripuisse, cui repentè cœlum, solem, aquam, terramq́ue ademerunt? vt qui eum necasset, vnde ipse natus esset, careret his rebus omnibus, ex quibus omnia nata esse dicuntur. Noluerunt feris corpus obijcere, ne bestijs quoque, quæ tantum scelus attigissent, immanioribus vteremur. Non sic nudos in flumen deijcere, ne cùm delati essent in mare, ipsum polluerent, quo cętera, quę violata sunt, expiari putantur. Denique nihil tam vile, neque tam vulgare est, cuius partem vllam reliquerint. Etenim quid est tam commune, quàm spiritus viuis? terra mortuis? mare fluctuantibus? littus eiectis? ita viuunt, dum possunt, vt ducere animam de cœlo non queant: ita moriuntur, vt eorum ossa terra non tangat: ita iactantur fluctibus, vt nunquam abluantur: ita postremò eijciuntur, vt ne ad saxa quidem mortui conquiescant. Hæc Cicero. Valerius item Maximus lib. 1. capit. 1. Tarquinius, inquit, Rex Marcum Tullium Duumuirum, quòd librum secreta ciuilium sacrorum continentem custodiæ suæ commissum corruptus Petronio Sabino describendum dedisset, culeo insutum in mare abijci iussit: idque supplicij genus non multò pòst Parricidis lege irrogatum est, iustissimè quidem, quia pari vindicta parentum, ac Deorum violatio expianda est. Sed & Dionysius Halicarna. libr. 4. idem commemorans, Marcum Attilium custodem librorum Sibyllinorum hunc Duumuirum appellat. Qui autem olim parentes occiderit, commemorat Ludouic. Cælius libr. 6. lectio. antiqua. capit. 39. & capit. 43. refert Diodorus Siculus lib. 2. cap. 3. in Aegypto parricidas olim eo supplicio affectos, vt articulatim præacutis calamis cædi iuberentur, deinde viuos supra spinarum aceruum comburi. Extat de parricidij pœna pulchra Modestini lex in l. pœna. ff. ad legem Pompe. de parricid. l. vnica. C. de his, qui parent. occid. §. alia deinde lex. Institu. de publ. iud. Regia l. 12. tit. 8. part. 7. qualibet modò tantisper explicare, quando in tanti criminis memoriam incidimus. Igitur parricida primùm virgis sanguineis verberatur, vt Modestinus in d. l. pœna. tradit, quo in loco Accursius in priori glossemate inquit, has virgas sanguineas dictas proprio fruticis aut arboris nomine. Cuius quidem fruicis meminit Plin. libro 16. c. 18. & idem lib. 24. cap. 10. scribit: nec virga sanguinea felicior habetur. cortex eius interior cicatrices, quæ præsanauere, aperit. Deinde huius criminis Reus insuitur culeo, quemadmodum Cice. Valer. Max. Modest. & omnes hac de re constitutiones explicant. Erat autem culeus saccus ex vtere bubulo, vt interpretatur Theophilus in d. §. alia. meminit & Iuuenalis Satyra octaua:

Libera si dentur populo suffragia, quis tam
Perditus, vt dubitet Senecam præferre Neroni?
Cuius supplicio non debuit vna parari
Simia, nec serpens vnus, nec culeus vnus.

Rursus idem Satyra 13.

Et deducendum corio bouis in mare, cum quo
Clauditur aduersis innoxia Simia fatis.

Culeo autem insuitur cum gallo gallinaceo, cane, vipera, & simia: quoniam auctore Theophilo, hæ bestiæ similes mores Parricidæ habere videntur, nam aliæ ex his parentes occidunt, aliæ non se continent, quin cum illis pugnent. Horum autem animalium nec Cicero nec Valerius meminêre: sed Modestinus id moribus maiorum tribuens, & post eum omnes leges, quarum mentionem modò fecimus. Viperam Iuuenalis serpentem dixit, Regia lex colubrum. Specialis autem ratio à quibusdam tradi solet horum animalium in huius criminis punitione. Gallus verò gallinaceus dictus est ex eo, quòd latinæ linguæ auctores propter homonymiam huius dictionis gallus, & quia pluribus rebus eadem est appellatio, secundum Quintil. lib. 7. gallum gallinaceum appellant huius nominis auem: & plerique dicere solent gallinaceum absque adiectione galli, quod Budæus in d. l. pœna. ex Plinio, & Columella notauit. galli verò gallinacei pugnaces admodum secum sunt: quod pręter alios Plinius tradit lib. 10. c. 20. adijciens, Pergami omnibus annis spectaculum gallorum publicè edi seu gladiatorum. idem & Athenis fieri solitum auctor est Aelianus libr. 2. de vari. histor. cuius meminit Lud. Cælius lect. antiq. libro 9. cap. 13. idem scribit Philon in eo libro, cui titulum fecit, quod omnis probus liber. & Lucianus in Anacharsi. Galli verò Tanagręi à Tanagra Bœotiæ vrbe, quòd omnium censerentur pugnacissimi, locum fecere prouerbio, auctore Suida. Rhodios etiam Gallos laudem hac in re consequutos olim fuisse Plinius scribit in d. c. 2. c. 21. idem de Tanagræis, Rhodijs, & Calcidicis, & Medicis, tradit Columella libro octauo cap. 2. præcipuè galli apud serpentes, & viperam pugnant: hoc etenim & ad huius pœnæ rationem adducit Stephanus Forcatulus in Necyomantia. capit. 34. Canis sanè huic pœnæ adhibetur, vt sceleratum ostendat hominem, & immundum, qui parentem occiderit. Nam Vergilius primo Georgicorum canes immundos appellat, quam rationem Forcatulus excogitat. Nos etiam aptari posse opinamur, quòd teste Plinio libro octauo, capite 40. canis sit fidelissimum homini animal. idcircò ad arguendam infidelitatem parricidę statutum est, vt canis cum eo in culeum mitteretur. Simia equidem ea forsan ratione parricidij pœnæ conuenit, vt nulla sit tanti facinoris imitatio apud homines, quo nullum animal perfectius imitatur, quàm simia, aut quia simiarum generi præcipua sit erga fœtum affectio, adeò, vt plerunque magna ex parte complectendo catulos ipsos occidant: vt testatur Plinius libro octauo, capite quinquagesimoquarto. Ex quibus poteris huius rei rationes aliquot conijcere. Aut ea erit optima, quòd simiæ similes sint hominibus, interim deformes, sicuti Parricidæ, qui sub figura hominum immanitatem belluarum gerunt, atque isthęc ratio Forcatulo placuit. Vipera quidem culeo cum parricida insuitur, quippe, quæ simili sit obnoxia delicto, cùm & ipsa exeso parentis vtero proruperit in lucem, parentemq́ue ipsum occiderit: iusto profectò irrogato supplicio: siquidem, vt enarrat Plinius libro 10. capit. 62. fœminam coêuntis maris præ dulcedine caput prærodere traditum extat. Hinc & Orus Apollo scribit, apud Aegyptios viperam fuisse notam Hieroglyphicam, quæ filium matri insidiantem repręsentaret, cùm vipera non nisi per parricidium in lucem veniat, vtero matris prærupto. Huius rationis meminêre Forcatulus in dicto capitulo trigesimoquarto. & Ludouicus Cælius libro antiquar. lectio. tertio, capite vigesimoseptimo. quo in loco disputat, sitne certum, quod Plinius de conceptu, & partu viperæ scripsit. His denique sociatus animalibus parricida insutus culeo, ea ratione, quam Cicero refert, in mare proximum mittitur. Nam de mari hac in re meminêre Modestinus in dict. l. pœna. & Valer. Maximus, non fluminis. Cicero verò de flumine ita loquitur, vt & ad mare eandem iactationem referat, quam ob rem in dict. §. alia. & in dict. l. vnica. promiscuè maris & fluminis mentio fit. Nec ratio abhorret, cùm & eadem vbique sit: præsertim, quia mare significat quancunque aquarum congregationem. gloss. in dicta l. pœna. Bartol. in tractatu de Insula. in princip. & Ioannis cap. 6. lacus Tyberiadis mare appellatur: quasi peculiare sit Hebręis quancunque aquarum congregationem mare appellare. quod constat ex Plinio lib. 5. c. 15. Iosepho libr. 18. antiquit. c. 4. Hegesippo de excidio Hierosol. libr. 4. c. 16. à quibus mare Tyberiadis appellatur lacus Genesaræ, quem ipse Iordanis facit. ad cuius occidentem in gratiam Tyberij Herodes Tetrarcha condidit vrbem, quam Tyberiadem dixit. idem ex Pausania Heliacorum primo adnotauit Ludo. Cælius libro 14. lectio. antiq. capit. 14. neque solis Hebræis licuit lacus, & flumina maris nomine nobilitare, nam & Seruius in 1. Aeneid. super illis versibus:

Vnde per ora nouem vasto cum murmure montis
It mare præruptum, & pelago premit arua sonanti:

Mare, inquit, id est, flumen, quod, vt Varro testatur, accolæ mare vocant. Loquitur etenim Virgilius de Timauo, quod est nomen fontis & fluuij, secundum Melam libr. 2. capit. 4. Philon item Iudæus de Essæis refert, in Aegypto stagnum esse, quod vocant Maria, sicut ex eo adnotauit Forcatulus: tametsi verius illud sit, Philonem non de mari, aut congregatione aquarum, quæ ab ipso mari dicantur Maria, sed de lacu Mariæ intellexisse. quod constat ex eodem Philone in lib. de vita contemplat. Eusebio lib. 2. Histor. Eccles. c. 17. Arriano de gestis Alexandri libr. 3. qui quidem Lacus & Mareotis dictus est ex Q. Curtio lib. 4. Hieronymo in Esaiam cap. 19. Theodoreto lib. 1. Eccles. histor. cap. 30. meminit & Athenæus lib. prim. fontis, quę in Aegypto apud Alexandriam dicta fuit Maria, à qua vinum in signe nomen accepisse tradit, vt dictum fuerit Mareoticum. obtinuit tamen apud Hebræos prænotata loquutio. Sic & mare mortuum dicitur alter Iordanis lacus. Hæc sanè de lege Pompeia de Parricidis, ad cuius interpretationem addit Modestinus eos esse bestijs obijciendos, si non sit propè fluuius, nec mare, in quod iactentur. dict. l. pœna. Paulus in receptis sententijs lib. 5. ad l. Pompeiam, refert, pro regionis qualitate parricidas, vel bestijs obijci solitos, vel viuos exuri. Lege autem Pompeia occisores parentum, liberorum, & aliorum quorundam à latere cognatorum, affiniumque eadem pœna plectebantur, nempe ea, quæ legis Corneliæ de sicarijs fuit. l. 1. ff. ad l. Pompe. hac tamen distinctione obseruata, vt occisores parentum, more maiorum speciali pœna culei punirentur: alij verò legis Cornel. de sicarijs ordinaria quidem, cuius mentio fit in l. 3. ad fi. ff. ad l. Corn. de sica. & hoc satis explicitè traditur in d. l. pœna. postea equidem in l. vnica. C. de his, qui parent. occid. & in d. l. Regia, latior est culei pœna, cùm ea plurib. alijs cognatis à latere & affinibus inducitur: eaq́ue punitio per Iustinianum in dicto §. alia deinde lex. legi Pompeiæ tribuitur, quasi ad eius extensionem pertineat: quod & ipse obiter adnotaui in Epitome ad 4. decret. 2. part. capit. 7. §. 7. nume. 16. Sed & Cyrenenses olim, nempe Mithridatis tempore, Leandrum quendam fratricidam, simul & Tyrannicidam culeo insutum, in mare proiecerunt, teste Plutarcho libro de claris mulieribus. In hos verò parricidas, aut sanè in eos, qui nouercam occiderant, extat lib. pri. Græcum & elegans Epigramma in hunc sensum: Ne sepelias hoc cadauer: sit enim cibus, & rapina canibus. Nam omnium mater terra non recipit matricidam. Ex quo facillimè intelliges, qua ratione parricidæ non sepeliantur, lege quidem hoc prohibente.

Scribit sanè Suetonius in Augusto. c. 33. pœnam istam culei non solere inferri parricidis, nisi confessi fuissent hoc ipsum crimen. Multa pręter hæc de parricidis tradit Ludoui. Carreri. in pract. §. homicidij. num. 128. Platonis autem sententiam circa huius criminis punitionem, si quis nosse cupit, legat ipsius dialogum nonum de legibus.

Hæc quidem obiter de lege Pompeia tradidimus ad conatus puniendi tractatum, cui finem ponimus, lectorem admonentes, vt Nico. Boêr. legat decis. 316. disputantem, an conatus sit puniendus in crimine grauissimo, quod luxuriæ causa cum brutis animalibus perpetratur, iuxta c. mulier. 15. q. 1. & Matthæ. de Afflict. in constitut. Neapol. lib. 3. Rubr. 42. numer. 12. idem ferè tractantem de conatu Sodomię, cuius distinctio conducit maximè ad intellectum Regiæ pragmaticæ de puniendis Sodomitis. item Ioan. Igneum in l. 1. §. cùm dominus. ff. ad Syllanum. nu. 21. & præcedentibus, latè examinantem, an sint aliquot delicta, quę ex animi tantùm cogitatione quo ad forum exterius considerentur, saltem aliquot exterioribus signis contingentibus, & præmissis, nempe in vitio fugitiui. l. quis sit fugitiuus. §. item apud Iulianum. ff. de ædilit. edi. l. si quis seruo. C. de furtis. cum pluribus, quæ ad id citari & adduci possunt: quæ tamen cautè sunt intelligenda, iuxta notata per Baldum, consilio 250. numero octauo, libro primo. & consilio 382. libro quinto, numero nono.

SVMMARIVM.

- 1 Homicidium non punitur pœna ordinaria, si defecerit animus ad occisionem. & inibi traditur, ex quibus hic animus colligatur.
- 2 Intellectus ad text. in c. vlt. de homicid. in 6.
- 3 Mandatum tacitum homicidij facit quem irregularem.
- 4 Ratihabitio homicidij an efficiat quem irregularem?
- 5 Ratihabitio in delictis quid operetur, & qua pœna punienda sit?
- 6 Ratihabitio criminis non commissi nomine ratum habentis, an sit peccatum mortale an veniale?

§. PRIMVS.

SECVNDO principaliter hoc in tractatu infertur, homicidium voluntarium esse, & irregularem eius auctorem constituere, etiamsi in id voluntas non feratur directè, sed indirectè: tametsi non debeat pœna ordinaria puniri. Prior pars huius illationis probatur ex his, quæ diximus in præcedenti c. versic. tertiò considerandum. sub numero secundo, & num. primo. versic. voluntarium. Posterior autem pars constat, quia homicidium commissum absque animo vero occidendi, & directa voluntate in ipsum homicidij actum, non punitur pœna ordinaria huius criminis. quod obiter attigimus in d. num. 2. ad fin. text. elegans in l. Cornelia. l. 1. §. diuus. ff. de sicarijs. l. 1. & l. eum, qui. C. de sicar. l. cùm autem. versic. capitalem. ff. de ædilitio edict. quem text. dixit esse meliorem iuris Ias. in l. non dubium. C. de legibus. 7. colu. ad idem plurimum conducit. l. in actionibus. §. sed in his. & ibi Iaso. ff. de in litem iur. text. optimus in l. 5. titu. 8. part. 7. & in l. 15. tit. 13. libro 8. ordinat. eandem conclusionem tenuerunt Bald. in l. 1. colum. 5. C. de seruis fugi. & in l. data opera. colum. 4. C. qui accusa. non poss. Bald. in cap. 1. §. si quis hominem. de pace tenenda. Abb. in simili quæstione. in cap. olim. in 1. de restit. spol. & plures, quorum statim mentionem agemus. Est etenim huius assertionis quo ad istam vltimam partem ea propria ratio, quòd ille defectus voluntatis directè & deliberatè in homicidium culpam minuat, & ideò pœnam: quemadmodum ex Thoma in dict. nume. 2. explicauimus. Hæc verò imperfectio voluntatis ex multis poterit præsumi: sed præcipuè deducitur ex ipso instrumento, quo fuerit vulnus illatum: sicuti probatur in c. significasti. in 2. de homici. cuius præter Docto. ibi meminêre Bald. in l. solam. C. de testi. colu. 3. & alij statim citandi. text. similis in l. 1. §. sed si claua. ff. de sicar. l. eum, qui. C. eodem tit. l. 1. C. de emendat. seruo. l. equos. & ibi Bart. C. de cursu publico. libro 12. tradunt multa Felin. num. 11. & Anania vlt. notab. in dict. c. significasti. Aretin. consilio 80. & consilio 147. Alciatus libro 1. dispunct. c. 17. Carol. Molin. in Alex. cons. 15. lib. 1. Dec. consil. 9. & consilio 134. Cæpola consilio 33. cum tribus sequ. Ang. de maleficijs. glo. scienter & dolosè. Hipp. in d. l. 1. de sicar. num. 2. & 32. & nume. 9. idem in l. nihil interest. ff. de sicar. nume. 15. Lud. Carrer. in pract. crim. §. homicidij. nume. 22. est & ad hæc optima glo. in Auth. de armis. quæ pen. est. tradit Catellia. Cotta in memorabilib. dictione, armorum. igitur iudex quo ad remittendam pœnam ordinariam exactè perpendet actus ipsius qualitatem, vt hinc coniecturam habeat, quantum defuerit animo ad directam occidendi voluntatem: quo denique iuxta eam imperfectionem, & iuxta voluntarij defectum pœnam ipsam moderetur. voluntas enim directa ac perfecta fuit ad percutiendum, non tamen ad occidendum, tametsi ex percussione præter animum percutientis sequuta fuerit immediatè occisio. qua ratione considerandum est ex ipso percutiendi modo, ex instrumento, quo illatum est vulnus, qua culpam percutiens in homicidio habuerit, nempe quantum fuerit indirecta, aut minus directa voluntas ad occisionem, ex eo, quòd vel instrumentum aptius erat, vel qualitas vulneris promptior ad homicidium, quod ex ipso vulnere immediatè fuit sequutum. Etenim ex hoc adsumitur pręsumptio voluntatis, vel magis vel minus indirectæ in ipsam occisionem. Nam cùm delicta non possunt absque voluntate perfici nec committi, operæprecium est omnibus rectè pensitatis voluntatem istam coniectare, vt culpam delicti deprehendamus. Quod apparet in d. l. 1. §. diuus. versic. quòd si claua. ff. de sicar. quo in loco Budęus, Claui. non Claua, legendum censet. à quo discedit Stephanus Forcatulus dialogo vigesimoseptimo, nume. 4. in Necyomantia iuris, vbi & de Cucuma tradit, sensumque communem Iurisconsulti probat & sequitur.

Tertiò deducitur vera ratio ad textum c. vlt. de homicid. in 6. cuius hæc sunt verba, Is, qui mandat aliquem verberari, licet expressè inhibeat, ne occidatur vllatenus, vel membro aliquo mutiletur, irregularis efficitur, si mandatarius fines mandati excedens mutilet, vel occidat, cùm mandando in culpa fuerit, & hoc euenire posse debuerit cogitare. Hactenus prædicta constitutio, quę videtur irregularem constituere quem ob homicidium, in quod eius voluntas minimè fuit directa, imò ab eo abhorrens: & nihilominùs mandator in hac specie irregularis est ratione homicidij voluntarij, ac si ipsemet occisum percussisset fuste, nihil minùs quàm occisionem cogitans, & percussus fuerit ex eo vulnere mortuus. Fertur siquidem voluntas in id, ex quo immediatè mors fuit sequuta: atque ideò est indirecta voluntas ad homicidium propter illam culpam, quam habuit mandator, non præcauendo, quòd ex his percussionibus & actibus soleat immediatè mors contingere. idcircò non omninò eius incauta incuria excusare debet eo prætextu, quòd non habuerit animum occidendi. Nec enim excusandus foret, qui malo animo ense alterum percuteret in capite, nolens eum occidere, si ex vulnere foret sequuta mors. Hanc rationem decidendi ipse veram ac propriam esse censeo, ac demum colligo ex ipsamet decisione in dicto c. vlt. & ex his, quę adnotaui in principio huius secundæ partis, numero primo & secundo: illud maximè contendens, hoc homicidium non casuale, sed voluntarium esse, non directa, sed indirecta occidendi voluntate commissum.

Quibus ita prænotatis, lectorem admonendum censeo, aliquot esse menti tenenda in prædicti Pontificij responsi adnotationem, & verum intellectum, pręsertim cauendum est, ne quis existimet, irregularitatem in ea specie constitui ex homicidio casuali. verè quidem, si quis potestatem haberet dispensandi circa irregularitatem ex casuali homicidio contractam, non posset, vt arbitror, eam tollere irregularitatem, quæ in casu præscripto contracta fuisset. est etenim homicidium voluntarium, tametsi non fuerit perpetratum directa voluntate ad occisionem, nec animo occidendi: imò fuerit voluntas ad homicidium in directa. quod Bartol. optimè sensit in l. diuus. ad fin. ff. de sicarijs.

Deinde ob eandem rationem quidam verè censent, in eo casu mandatorem non esse puniendum mortis pœna, nec homicidij voluntarij ordinaria, sed extraordinaria tantùm. huius opinionis auctores sunt Anton. de Rosellis, Franciscus de Capitibus Listæ, & Angelus à Castro, Pauli Castrensis filius apud Cæpolam consilio 35. 36. & 37. singulis ad hanc rem additis responsis. argument. l. in lege Cornelia. & in l. prima. §. diuus. ff. de sicar. ex quibus omnium consensu solet colligi, & nos paulò antè deduximus pœnam ordinariam homicidij non esse admittendam, vbi homicidium commissum fuerit absque vero animo, & directa occidendi voluntate. Denique eandem opinionem quo ad mandatorem sequuti sunt Decius consilio ducentesimo trigesimoquarto. & consil. 482. Hippol. consil. 7. nume. 54. & consil. 67. & in singul. 176. Thomas Grammat. consil. 20. Paul. Paris. consil. 161. lib. 4. quorum opinio humanior & tutior est secundum Ludo. Carre. in pract. titul. de homicidio. §. circa. numero 73. quamuis Bartol. Cæpola in consilio 34. probare multis rationibus nitatur, hunc mandatorem puniendum fore pœna ordinaria homicidij. Ego potiùs probarem priorem sententiam, nisi percussio mandata maximè ostenderet eius qualitate in specta voluntatem mandantis in homicidium directè ferri, aut saltem ita proximam fuisse homicidio, vt vel nulla vel modica ordinariæ pœnæ remissio sit indulgenda, ex his, quæ Bald. eleganter notauit in l. cùm mandati. C. mandati. & in l. non ideò minus. vltim. colum. C. de accusat. Angel. de Maleficijs. in gloss. Sempronium mandatorem. q. 10. Iaso. post Paul. Aret. Roman. & Alexand. in l. si quis mihi bona. §. sed quid si mandauit. colum. vlt. ff. de acquir. hæredi. etenim si mandatur, percussionem eo instrumento fieri, vt difficillimum sit, modum adhibere, aut manum temperare, quin homicidium sequatur, constabit planè mandatorem maximè voluntatem in homicidium direxisse. Ex quibus illud, lector optime, tibi sit constantissimum, in casu d. c. vlti. homicidium esse voluntarium, non casuale.

Solet tamen ad illius cap. decisionem adnotari, mandatorem non teneri de actu per mandatarium perpetrato contra mandati formam, aut pręter illam, vbi facillimum illi fuit mandati limites & fines obseruare, nempe, si mandator iusserit mandatario, quòd Sempronium extra prætorium, & publicam domum percuteret: is verò illum intra prętorium percusserit. tenebitur quidem mandator de percussione illata extra prætorium, non autem de ea, quæ intra prętorium contigerit, si diuersa foret pœna constituta. quod notant Bald. in d. l. non ideò minus. colu. vlt. Felinus in c. sicut dignum. colu. 2. de homicid. post Anani. ibi. Hippol. in d. consil. 67.

Sic sanè, vbi delictum alteri demandatum non tendit ad homicidium, nec potest tendere in id per se, aut immediatè, non tenebitur mandator de homicidio sequuto. Huius conclusionis erit exemplum in eo, qui iusserit aliquam fœminam rapi causa libidinis: attamen mandatarius in raptu ipsam fœminam occidit, non tenebitur de hoc homicidio mandator, licet teneatur de raptu. siquidem raptus causa libidinis fit, nec dirigitur ad ipsius mulieris occisionem immediatè, nec per se, licet per accidens fuerit ipsa fœmina occisa. ita equidem respondit eleganter Dec. in consilio 234. colum. vlti. Thom. Grammat. consil. 20. idem colligitur ex Bart. in d. l. Diuus. ff. ad l. Cornel. de sicar. ad finem. Nec refert, quòd hoc in casu danti operam rei illicitæ imputari debeat, quicquid fuerit ex eo actu, etiam præter eius intentionem sequutum, propter eius culpam, quam habuit, minimè præcauens, quæ poterant inde accidere. c. tua nos. in princ. c. sicut ex literarum. c. suscepimus. de homicid. illud enim procedit, quantum ad subiectum, circa quod versatur ipsa malitia illicitè operantis, & quantum ad ea, quæ illi obiecto per se, & immediatè iunguntur, aut necessariò sequuntur, non autem quo ad illa, quæ per accidens oriuntur à re illa mala, cui opera datur, quia illa, quæ per accidens eueniunt ex opere aliquo, & tanquam effectus remoti proueniunt ab illo, non imputantur agenti, nec ad malitiam, nec ad bonitatem, quemadmodum inferius tractabitur, vbi de homicidio casuali agemus, & superius tantisper attigimus. Atque hæc quo ad pœnam ordinariam, & ciuilem, aut criminalem procedunt, quia quo ad irregularitatem fortassis non erit ita planè hæc interpretatio admittenda. Cùm eius ratione debeat attendi non tantùm opus illicitum, cui datur opera: sed ipsius operis periculum ad homicidij euentum, quem mandator ex qualitate personarum, loci, & actus cogitare debuisset. Huius enim culpæ causa profectò irregularis erit censendus, & quo ad istam irregularitatis pœnam eidem imputatur, licèt casu contigisset, quod alibi hac in relectione examinabimus.

Cæterùm ad latiorem intellectum textus, in d. c. vlt. est aduertendum, non tantùm procedere in mandato expresso, sed & in mandato tacito, vt mandatori homicidium imputetur quo ad irregularitatem, etiam si præmissa fuerit protestatio de non occidendo quenquam, secundum Mathesilla. notab. 188. & sensit Corse. in sing. in verb. præceptum, erit exemplum huius conclusionis, quod solet adduci ex Bart. in l. si quis mihi bona. §. sed quid si mandauit, aliàs §. pater Seio. ff. de acquir. hæredi. de illo, qui passus iniuriam dixit filio, vel famulo, non regrediaris in dom um meam, donec ipse aliquid nouum audiam de te. Nam Bart. & plerique alij censent, subesse hîc mandatum tacitum de offendendo illum, à quo dominus accepit iniuriam. text. opt. in capit. ex literis, de excess. prælat. vbi Anch. & Abb. Roma. in singul. 711. Maria. Socin. in capitul. ad audientiam, de homicidio. nu. 74. quorum opinio communis est, vt testatur Ludouic. Carrer. in pract. crimina. tit. de homicidio. §. circa. nu. trigesimoseptimo, quo in loco latissimè hanc opinionem explicat post Ias. in l. 1. C. de seruis fugit. nu. 28. vbi Bald. Dec. in consil. 234. ad finem. Hippol. consil. centesimo trigesimo secundo, column. 3. Anania consilio 59. idem Ias. post alios in dict. §. sed quid si mandauit, quos legito: sed præcipuè Lud. Carreri. Etenim & in hoc mandato præsumpto locum obtinet responsio text. in d. c. vltim. de homicid. in 6.

Postremò illud obseruandum est, an Bartolus in consilio 188. congruè satis induxerit textum, in dicto capitulo vltimo, ad probationem eius assertionis, qua ipse asseuerat, posse impunè occidi eum, qui poterat impunè offendi, quasi sub permissa, vel mandata offensione, & homicidium mandatum censeatur. Ego equidem existimo, non esse certam hanc inductionem: siquidem in dicto capitulo vltim. non est mandator irregularis ex eo, quòd mandatum censeatur dedisse ad òccisionem, sed quia homicidium sequutum fuit immediatè, & per se ab illo actu, qui mandato continetur, aut saltem propter culpam quam mandator habuit directam vel indirectam ad ipsum homicidium, quod sequutum est. Qua ratione non probatur in dicto capitulo vltimo, opinio Bartoli, quam & ipse tenet in l. 3. §. vltimo. ff. de adimendis legat. Imola, & ibi fusius Alexander in l. in suis, columna prima, & secunda. ff. de liberis & posthumis. poteritq́ue eadem opinio probari ex his, quæ notantur in cap. primo, de homicid. in sexto, & in c. felicis, de pœnis. eod. lib. ca. primo, de schismat. Authent. nauigia. C. de furtis. Authentic. item quæcunque. C. de Episcopis & Clericis. regia l. tertia, titulo 27. partit. septima. l. 3. §. vltimo. ff. de Sicarijs. notant Cynus in l. reos. C. de accusatio, quæstione 6. Angelus consilio 14. & plerique alij tractantes de bannitis.

Quartò ex præmissis ipse infero quid dicendum sit in hoc tractatu irregularitatis de eo, qui homicidium, cui mandatum non dederat, nec consilium, nec auxilium, nec fauorem, ratum habuit, an hic sit censendus irregularis? & planè, hunc non esse irregularem tenent glossa in c. si quis viduam, in verb. consilio 50. dist. Speculator tit. de dispensatio. §. iuxta. versic. quid si agenti. nume. 51. Hippolit. in singular. 184. qui quidem indistinctè, & generaliter hanc opinionem exponunt. Nihilominus Felinus in capi. sicut dignum, columna quarta, hanc sententiam probat, vbi homicidium commissum non est nomine ratum habentis: etenim vbi homicidium esset perpetratum nomine ipsius, qui ratum habet, tunc is foret irregularis, secundum eundem: & idem sequuntur Albert. Trotius de vero, & perfecto clerico, libro secundo, capit. vigesimo secundo. Ludouic Carrer. in practica criminali, titulo de homicidio. §. circa. numero 196. sensit Nicolaus Plouius de irregularitate. 26. regula, quibus suffragatur textus in cap. cùm quis, de sententia excommunicationis, in sexto, quo decisum est, excommunicationem Canonis comprehendere eum, qui iniuriam illatam eius nomine Clerico ratam habuerit. Ego potiùs probarem glossæ, & Speculat. sententiam, indistinctè asseuerans, non contrahi irregularitatem ex sola ratihabitione eius homicidij, quod iam commissum ab alio fuerit, siue nomine ratum habentis, siue alterius cuiusque, ad cuius opinionis probationem vtar aliquot rationibus, quæ rem istam faciliorem efficiant. Et primùm constat, irregularitatem non contrahi, nisi in casibus expressis in iure. capit. is qui, de sententia excommunicationis, in sexto. in iure verò Pontificio nullibi expressum est, ex ratihabitione homicidium committi, & ita commissum irregularitatem inducere, igitur non contrahitur in hoc casu irregularitas. Quòd si dixeris, ratihabitionem mandato comparari, & eidem æquipollere, regula ratihabitionem, de regulis iuris in sexto. l. vigesima, titulo quinto, parte tertia. est enim ratihabitio facti nostro nomine gesti comprobatio. regula, ratum. de regulis iuris. l. quo enim. versi. 1. ff. rem ratam habe. responderi satis poterit, eam regulam procedere in vniuersum, quoties specifica decisio minimè requiratur: tunc etenim non est satis argumentatio ex ratihabitione, quæ mandato per æquipollens, non in specie comparatur, nec idem est cum mandato. l. Męuius. l. si hæredi. §. vlt. ff. de condit. & demonst. vnde licet ex mandato irregularitas contrahatur, non idem erit in ratihabitione: cùm ad irregularitatem iure requiratur specialis, ea de re constitutio. Quod semel adnotauimus, & iterum modò admonemus. Deinde, quò manifestior sit hęc opi. illud constitutissimum esse censemus, ad irregularitatem esse necessariam homicidij culpam. ca. si aliquis, de homicidio. is verò, qui ratum habet homicidium iam commissum, verè nullam habuit culpam homicidij, quo ad ipsum actum. Nam licet peccauerit per ratihabitionem peccato homicidij, animo tantùm, & voluntate peccatum commisit: cùm actus iam præcesserit, nec potuerit habere causam ab animo, aut voluntate postea sequuta, animus autem solus sufficiens, non est ad irregularitatem constituendam eo casu, quo in exteriorem operationem non fuerit deductus, nec item eò, quo actus exterior ab eo animo non potuit procedere, nec causam deducere, qualis casus hic noster est, de quo agimus. Non tamen diffitemur, quandoque ius pontificium, hunc animum ad punitionem considerasse propter fictionem, ex qua ratihabitio mandato æquipollet, & trahitur retrò, vt in dicto cap. cùm quis. de sententia excommunicationis, in sexto. verùm, quia idem nondum est, quo ad irregularitatem constitutum, opinamur, non esse quenquam ob ratihabitionem irregularem.

Cæterùm ad huius argumenti apertiorem vim oportet expendere, cuius effectus sit ratihabitio in delictis. Nam Dinus in regula ratihabitionem, de regulis iuris, in sexto, distinguendum esse censet inter delicta, quæ ex mandato possunt mandantis nomine per alium fieri, & quæ per alium mandatoris nomine fieri non possunt: in primis etenim scribit, ratihabitionem mandato æquipollere, & similem esse, atque omninò maximum effectum operari, non sic in vltimis, in quibus ratihabitio nullum effectum operatur. Qua de re est optima glo. in l. hoc iure. §. deiecit. ff. de regulis iuris. gloss. in l. prima. §. deiecisse, alias. §. sed & si cùm quis, in verbo, Mandato. ff. de vi & vi armat. & in cap. sciant cuncti, de electione, in verbo, alios. libro 6. quas sequuntur Abbas in capitul. mulieres. numero 8. de sententia excommunicationis, Ioannes Andre. & Francus in dict. regula, ratihabitionem, idem ferè Bartolus sensit in l. sed si vnius. §. si seruus. secunda colum. ff. de iniurijs, & alij plerique, quorum specialem hoc in loco mentionem omittimus, quia Bartolus idem in dicto §. sed & si cùm quis, hanc differentiam improbat, ex eo, quòd & homicidium semel commissum ab occidente, non potest à ratum habente committi, & ideo idem in eo erit, quod in adulterio: præsertim, quia in adulterio, & homicidio potest fieri iniuria, & quo ad istam ratihabitio satis in vtroque operatur: cùm iniuria hæc nomine alterius fieri possit, quippe quæ & eius causa ob iniuriam scilicet inferendam poterat mandari ab eo, qui adulterium ratum habuit. Sed quid Dinus post glossam senserit, ita accipiendum est, vt sciamus, esse quædam delicta, quæ procedunt à libidine, & appetitu ipsiusmet delinquentis, & ideò committuntur ad explendam ipsius auctoris libidinem, nec hac ratione possunt nomine alterius fieri, vt adulterium, stuprum, fornicatio, sunt & alia crimina, quæ perpetrantur quandoque, & perpetrari possunt, non solum ad explendum ipsius delinquentis appetitum, desiderium, & libidinem, sed & ad satisfaciendum alterius voluntati, vt homicidium, furtum, & his similia. Priora equidem crimina secundum glos. Dinum, & alios, non pertinent ad ratihabitionem, posteriora verò pertinere possunt, si alterius nomine fiant. Hic planè est sensus gloss. Dini & eorum, qui eos sequuntur, vt explicat Salycetus in l. non ideo minus. numero 32. C. de accusationibus.

Non autem in hac controuersia illud iure probatissimum esse censemus, in quocunque crimine non esse ratihabitionem puniendam pœna ordinaria, & criminali ipsius delicti. quod Salycetus sensit in dicta l. non ideo minus, & probatur ea ratione, quæ constat, ratihabitionem mandato æquipollere per fictionem, vt omnes Doctores fatentur, præsertim Bartholus in l. si is, qui pro emptore. ff. de vsucap. numero quarto, fictio autem ab æquitate procedit. l. postliminium. ff. de capti. igitur cessante æquitate, fictio cessabit, & ita ratihabitionis retrotraductio, sicuti in specie ista notant Alexander consilio 78. libro quinto, numero vigesimoprimo, & Decius in l. semper qui non prohibet, in fine. ff. de regulis iuris, quamobrem adhuc in atrocioribus criminibus censeo, non esse locum pœnæ ordinariæ propter ratihabitionem, siquidem omnes auctoritates, quibus probatur, ratihabitionem in delictis puniendam esse, non in ordinaria pœna, sed in extraordinaria loquuntur, quidquid aliquot Doctores scripserint in capitulo primo, de homicidio, in sexto, & tradiderit perplexè Ludouic. Carreri. in practic. crimina. titul. de homicidio. §. circa. numero 195. etenim æquitas, quæ dictat, ratihabitionem in delictis retrotrahi, eadem persuadebit, non debere ordinaria pœna ipsius delicti puniri eundem ratum habentem ex hac legis fictione.

Secundò existimo ex mente Bartoli & aliorum deduci, quòd ratihabitio idem operetur in crimine adulterij, & similibus, quod in alijs, si ad iniuriam inferendam potiùs, quàm ad satisfaciendum libidini committantur: sic ipse ratum habens, non punitur pro adulterio, vt adulter, sed pro iniuria ex adulterio illata. idem explicant Salycet. & Baldus in d. l. non ideo minus. 12. q. Lud. Carreri. in d. §. circa. nu. 190. notat Feli. in d. c. mulieres. col. 2. vbi asserit, punitionem istam ad extraordinariam pœnam arbitrio iudicis pertinere.

Quibus illud libenter adijciam, maximam esse discriminis rationem inter censuram excommunicationis, & irregularitatem. Nam excommunicatio fertur in percutientes clericum ob iniuriam ipsi percusso, & ordini ecclesiastico illatam, hæc verò iniuria etiam infertur per ratihabitionem eius percussionis, quę nomine ratum habentis fuerit illata, atque ideo in dict. c. cùm quis, iustè excommunicatio statuitur aduersus ratum habentem percussionem Clerico illatam. Secùs autem, quo ad irregularitatem, quæ in hac materia homicidij requirit actum occisionis, vel mutilationis membri culpa præuia contingentem: sicuti passim in Rub. de homicid. probatur. Qui quidem actus non contingit per ratihabitionem verè, nec vera culpa eum præcedit. His accedit, quòd ratihabitio nusquam in criminibus operatur affectum principalem, aut culpa dignum notabili, quoties ad ipsum crimen requiritur præuia machinatio, tractatus, aut dolus. Etenim in hoc casu non est ad pœnam sufficiens ratihabitio. cuius assertionis probatio constat in c. 1. vbi glo. & Panor. de conuers. infidel. non enim ratihabitio habet effectum machinationis in mortem coniugis ad impediendum matrimonium, quia ea machinatio præcedere debet, atque actum præuium requirit. atque ideò ratihabitio non potest eandem punitionem inducere. quod notat Domin. in c. cùm quis, de senten. excommunicationis in 6. & est communis opinio in dicto cap. 1.

Illud prætermittendum non est, quòd si quis ratum habeat crimen eius nomine non commissum, minimè incurrit excommunicationem, nec irregularitatem: licèt peccet. Nec enim est dubium, hanc ratihabitionem peccatum esse, quod probat text. in d. c. cùm quis. secunda eius parte. vbi Ioann. Andre. Domin. & Francus existimant, hoc peccatum esse veniale, non mortale, quæ quidem interpretatio falsissima est, quia delectatio actus mortalis mortale peccatum est: sicut & veniale erit, si sit ipsa delectatio de actu veniali. text. opt. in cap. sed pensandum. 6. distinct. cap. sicut, de pœniten. distinct. 1. c. presbyteri. 34. dist. non oportet. in secundo. de consecrat. distinct. 5. not. S. Thom. & Caiet. 1. 2. q. 74. artic. 8. & 2. 2. quæst. 154. artic. 4. demum in hac specie, quam tractamus, hoc ipsum tenet Caiet. in summa, in verbo, spectacula. & aduersus Io. And. & alios expressim Martin. ab Azpilcueta in c. inter verba. 11. q. 3. col 46. quod notandum est, ne quis decipiatur frequentissima Canonistarum opin.

Hęc igitur explicare libuit in tractatu ratihabitionis, quo ad pœnam irregularitatis, scio etenim plerunque in ea errari, ex eo, quòd pœna ista cæteris similis existimetur: cùm tamen passim compertum sit, eam non esse omninò ad aliarum pœnarum rationem censendam: siquidem proprias, ac peculiares habet conditiones, ex quibus est quælibet hac in re controuersia definienda.

SVMMARIVM.

- 1 Consilium, quando irregularitatem inducat, & quid quo ad alias pœnas commissi criminis?
- 2 Auxilium, vel opem præstans homicidio, quandoque irregularis censetur.
- 3 Pluribus eundem hominem vulnerantibus, an omnes sint irregulares, vel homicidæ?
- 4 Vulnus ab vno illatum, quando ei imputetur ad homicidium, si vulneratus ab alio exanimatus fuerit.
- 5 Vulnus mortiferum ab vno tantùm illatum: an omnes præsentes conflictui efficiat irregulares?
- 6 Animus occidendi an consideretur, vbi vulnus mortiferum non est: & tamen vulneratus ab alijs occiditur?
- 7 Qui non obuiat homicidio ab alijs committendo, an sit irregularis?
- 8 Homicidium commissum à famulis, vel consanguineis, an imputetur ei, cuius gratia perpetratum fuerit.
- 9 Mors sequuta ex imperitia medici, vel culpa vulnerati, an efficiat vulner antem irregularem?

§. SECVNDVS.

QVintò colligitur irregularem esse eum, qui consilium homicidio, aut mutilationi dederit. text. in cap. si quis viduam. 50. distinct. c. 2. de Cler. pugnant. in duello. c. sicut dignum. §. Clericos. de homici. quod probatur, quia regulariter ex consilio in delictis quis tenetur. c. nuper, de senten. excom. l. 1. §. persuadere. ff. de seruo corrup. l. sæpe. ff. de verbo. significat. vbi hoc tradi solet, quibus in locis omnes iuris vtriusque interpretes in hoc conueniunt, quòd ex consilio quis teneatur ad pœnam criminis, & irregularis sit, si consilium datum fuerit ei, qui alioqui non erat illud crimen commissurus. etenim in eo tota versatur controuersia, qui consilium dedit ei, qui nihilominus erat facturus. Nam text. elegans in l. non solum. §. si mandato. vers. Attilicinus. ff. de iniur. probat, ex consilio quem non teneri, vbi is, cui præstitum est, erat delictum illud alioqui facturus. ad idem opt. text. in l. sæpe. ff. de ver. signi. gl. in c. sicut dignum. §. qui verò. & ibi tex. de homi. gl. in c. nuper, de sent. excom. gl. in §. ope. Inst. de obli. quæ ex delict. nascun. Bar. in d. l. sępe. & Franc. in reg. nullus. de reg. iur. in 6. Dec. in l. consilij. ff. de reg. iur. Fel. in d. §. qui verò. Abb. Fel. & Dec. in capi. 1. de offic. deleg. quorum opinio communis est, eamq́ue Ias. sequitur in §. actiones. numer. 3. de actionib. Attamen in d. §. qui verò, in princip. constat, etiam hoc consilium puniendum fore: siquidem & inibi puniuntur, qui regi alioquin facturo consilium dederunt. Dinus item in d. regu. nullus, ex consilio Bart. in d. §. si mandato. col. pen. Imola in Clement. 1. de pœnis. col. 5. Angel. de maleficijs, in verbo, Sempronium mandatorem. q. 22. in specie tenent, ex consilio quem puniendum esse, siue ille, cui præstitum fuit, erat alioqui facturus, vel non. Hoc ipsum Bal. in criminibus atrocioribus saltem admittit in l. 1. col. 2. C. de seruis fugit. per text. in c. felicis, de pœnis. in 6. cui opinioni refragatur Feli. in d. c. 1. de offic. deleg. contrarium probans ex d. c. sicut dignum, vbi cùm ageretur de homicidio, Archiepiscopi fit distinctio quo ad punitionem, an ille, cui consilium datum est, esset alioqui facturus, vel non. Et profectò prior Baldi sententia minimè probatur in d. c. felicis. quidquid dicat Dec. in d. c. 1. nu. 9. sequutus Baldum, quem etiam sequuntur Hippol. in singul. 665. & Ludouic. Carreri. in pract. crimi. tit. de homicidio. §. circa. numero 164.

Verùm distinctio præmissa communi omnium ferè consensu recepta est, nam & eam esse communem opinionem fatentur Alber. in l. ob hæc verba. ff. de his, qui notan. infam. nu. 3. Dec. in d. c. 1. nu. 9. & in d. l. consilij. ff. de reg. iur. numer. 4. Felin. in dict. ca. sicut dignum. nu. 7. Ludo. Carrer. in d. §. circa. nu. 163. & verè hæc sententia iure magis probari poterit in hunc equidem sensum, quòd dans consilium alioqui non facturo eadem pœna puniatur, secundum omnes, is verò, qui consilium dederit alioqui facturo, puniatur sanè, sed mitiori pœna, iudicis arbitrio, quemadmodum Dec. in d. l. consilij, & in d. c. 1. expressim tenet post Angel. in l. is qui opem. ff. de furtis, & in l. in furt. §. ope. ff. eod. Cæpolam consil. 27. col. pe. idem notant Lud. Carrer. in d. §. circa. nu. 163.

Quamobrem etiam in atrocioribus eadem distinctio admittenda est, ita tamen, vt in his criminibus consulens alioqui facturo. non ordinaria pœna delicti, sed extraordinaria, maiori tamen, quàm in alijs communibus delictis puniendus sit. Atque hoc ipsum ex mente Bal. & aliorum ipse deduco, tametsi quidam expressè contrarium notauerint. Sic sanè textus in dict. §. ope. dum dixit, ex consilio non teneri quem furti, est intelligendus, quòd pœna ordinaria non teneatur, sed mitiori, qui furti committendi consilium dederit ei, qui alioqui furtum commissurus erat.

Sed si quis consilium dederit alioqui facturo, & is non commiserit crimen in eam personam, cui consilium datum est, sed in aliam, non est consulens aliqua pœna puniendus, secundum Bal. in c. 1. col. 4. quib. mod. feu. amit. cuius opinio est de pœna ordinaria intelligenda, quasi velit Bald. post Iserniam ibi, aliud dicendum fore, vbi quis consilium dederit ad crimen committendum in ipsamet persona, cui consilium datur, vt eo casu consulens teneatur pœna ordinaria, etiamsi esset alioqui facturus, qui consilium accepit. Nempe si quis consilium dederit seruo vt fugiat à domino, vel alicui fœminæ coniugatæ, vt adulterium committat. l. 1. §. persuadere. ff. de seruo corrup. qua in re ipse censeo inuestigandum esse, an pœna sit certa per legem statuta contra consulentem, vt tunc ea sit consulens puniendus, alioqui arbitrio iudicis: quemadmodum paulò antè explicuimus: sit igitur, non esse Baldi sententiam omninò certam. In eo verò dubio, an alioqui facturus esset delictum is, cui consilium præstitum est, præsumitur eum absque consilio non esse facturum, quod notant Angelus in l. 1. ff. de eo, per quem factum erit, in princip. Bald. in l. 1. C. de seruis fug. Felin. & Dec. nu. 10. in d. c. 1. idem Dec. in d. 1. cons. nu. 9. Felin. in d. c. sicut dignum. nu. 12. Bal. in l. data opera. nu. 79. C. qui accus. non possunt. & in c. 1. §. iniuria, de pace iur. firm. Hippo. in sing. 218. idem in l. 1. §. Diuus. ff. de Sicar. & probatur ex eo, quòd in dubio nemo pręsumatur delictum commissurus. l. meritò. ff. pro socio. gloss. in l. qui iurasse. §. si pater. ff. de iureiur. Hæc verò distinctio, an esset quis alioqui facturus, vel non: minimè habet vim, nec est admittenda in mandante. is etenim tenetur, etiamsi mandatarius alioqui sine mandato esset delictum illud commissurus, quia fit hoc in casu crimen ipsius mandantis causa, & respectu: quemadmodum in specie notat Bart. in dict. l. non solum. §. si mandato. col. vlt. ff. de iniur. cuius opinionem asserit eam sequutus communem esse Ias. in l. 1. C. de seruis fugit. nu. 22. idem in l. si quis mihi bona. §. sed quid si mandauit. nu. 16. ff. de acquir. hæred. Ludoui. Carrer. in d. §. circa. nume. 75.

Est igitur in hoc tractatu obseruandum, irregularitatem contrahi ex consilio, quando non esset alioqui facturus, nec homicidium commissurus is, cui consilium præstitum fuerit, quod not. Hostiens. & Abb. in c. ex literis, de excess. pręl. col. vlt. Fel. in d. c. sicut dignum, de homi. nu. 12. & in d. c. 1. de offic. deleg. nu. 13. text. opt. in d. c. ex literis, & est communis opinio Docto. in c. ad audientiam, de homicid. not. Albertus Trotius de vero & perfecto cleri. lib. 2. c. 21. nu. 7. latè tractat de consilio Maria. Soci. in d. c. ad audientiam. nu. 70. vbi quo ad irregularitatem plures quæstiones examinat, quas & Albertus Trot. atque alij tradidere. Quòd si quis consilium dederit alioqui facturo, ita tamen, vt ex iniquo is sit deterior factus, videtur fortasse, hunc irregularem esse propter homicidium inde sequutum. Nam Innocent. & Doct. communiter in c. nuper, de sent. excom. probare conantur, hoc consilium sufficere ad iuris Canonici excommunicationem. idem Syluester in verb. Excommunicatio. 8. q. vlt. & in ver. excommunicatio. vlt. q. 4. quibus suffragatur text. optimus in d. c. sicut dignum. §. qui verò, in eius priori parte.

Quòd si ex prauo ad homicidium consilio non fuerit occisus is, aduersus quem tractatus præcesserit, sed ipsemet, cui consilium datum est, nihilominus erit consulens irregularis, secundum Cardin. in c. ad audientiam. nu. 3. de homicid. Ioan. Andr. Ancha. Domin. & Francum in c. vlt. de homicidio. in 6. Felin. in d. c. 1. & in d. c. sicut dignum. Albertum Trotium in d. c. 21. numero 9. quam opinionem censet veriorem esse Maria. Socin. in d. c. ad audientiam. num. 80. tametsi Specul. in tit. de dispensatione. §. iuxta. nu. 43. contrarium notauerit. multa equidem de consilio lector percipiet ab his, quæ à præcitatis auctoribus traduntur. & à Ludouico Carre. in d. §. circa. nu. 140.

Sextò subsequitur ex his, an præstans opem, vel auxilium homicidio, sit irregularis? Et quo ad aliam punitionem generaliter obseruandum est, auxilium, & opem tunc pœna ordinaria criminis puniri, cùm ipse auxiliator cooperatur simul in ipso delicto, quod apertissimi iuris est: siquidem in hoc casu potiùs est quis dicendus criminis auctor, quàm auxiliator. idem erit vbi præstat quis auxilium, vel opem per eum actum, qui proximam dedit crimini causam, & immediatam: ita quidem, quòd absque eo auxilio delictum non fuisset effectum. l. 1. C. de rapt. virg. l. nihil interest. ff. de Sicar. c. felicis. de pœnis. in 6. l. si quenquam. C. de episcop. & cler. ca. 1. de offici. deleg. cap. sicut dignum. §. illi autem, de homicid. l. 10. tit. 8. part. 7. optimus text. in l. item Mela. §. si alius. ff. ad l. Aquil. quòd si quis ita opem, vel auxilium præstiterit delicto, vt non dederit proximam facinori causam, puniendus erit pœna extraordinaria. probat tex. in l. vnica. C. de raptu virgin. ibi: eos comitati. & in d. c. felicis. ibi: simplici fauore. & in dicto capitul. sicut dignum. §. illi etiam. l. is qui opem. ff. de furt. l. 1. & 2. C. de his, qui latro. occult. quam distinctionem tenent Salicet. in d. l. vnica. C. de raptu virg. fol vltimo. Felin. in d. c. sicut dignum. Gandinus in Rub. de homicid. colum. 2. Abb. Fel. & Dec. in c. 1. de offic. deleg. Hippo. in l. si in rixa. ff. de Sicar. nu. 34. post alios veteres, quorum hi Docto. meminere: atque ita esse hanc opinionem communem fatetur Socin. consil. 188. libr. 1. column. 4. eandem sequitur Ludo. Carrer. in pract. criminali. §. homicidium. nu. 69. Hippo. in singu. 15. apud hos auctores. & glos. in d. l. nihil interest. comperiet quis varia, & plura huius distinct. exempla, de quo & Paulus Parisius tractat in cons. 152. & cons. 154. nu. 20. lib. 4.

Quatenus verò ad irregularitatem pertinet, ipse opinor, fauorem præstitum, seu auxilium datum post commissum delictum, minimè considerandum fore, nisi fuerit causa proxima, vel inducens ad committendum delictum. Alioqui etenim illud sit constitutissimum, auxilium tunc irregularitatem inducere, quando id fuit causa proxima delicti committendi, sic sanè, quòd delictum eo auxilio, vel ope cessante, nec præstita nequaquam foret perpetratum, aut quando quis verè cooperatur delinquenti: quemadmodum apud omnes est in confesso. idem ergo censerem, quoties auxilium, faciliorem aut tandem audaciorem efficeret ipsum delinquentem ad criminis executionem. quod probatur in dicto capitulo sicut dignum. §. qui vero. & §. clericos, de homicidio.

Septimò hac eadem ratione agendum erit de vero, & proprio intellectu tex. in c. significasti. in 2. de homicid. quo in loco tractatur de pluribus eundem hominem vulnerantibus, qui mortem tandem obierit, an omnes percussores sint censendi irregulares?

Primus casus hac in quæstione proponitur: quoties plures consultò eundem hominem fuerint aggressi, & is ex vnico tantùm vulnere mortuus sit, tenentur omnes, etiam qui non percusserint, de homicidio, & eius pœna erunt puniendi. notat eleganter Bart. in l. si in rixa. colum. 1. ff. de Sicar. & ibi Ang. Cynus & Salyc. in l. quoniam. C. de vi pub. vlt. q. Gandinus tit. de homic. & Caro. Moli. Alex. in cons. 15. lib. 1. Thomas Gramma. cons. 4. & Decis. 15. Lud. Carreri. in pract. crim. tit. de homicidio. §. 2. num. 68. ac nu. 75. & §. circa. nu. 445. & est §. sextus. quibus adde Matthæ. de Afflict. in constitutionibus Neapo. lib. 1. Rub. 13. num. 28. & Alber. in d. l. si in rixa. atque ibidem Hippoly. à Marsilijs, qui tenent hanc opinionem Bartol. idem probant Innoc. & Doct. in d. c. significasti. ex quibus ipse opinor, esse hanc sententiam communem. idem erit, vbi vnus percusserit, & occiderit, cæteri autem auxilium, & opem homicidio proximam dederint: sicuti paulò antè explicuimus. & sanè hic primus casus manifestè ostendit, omnes istos irregulares esse, quod probatur ex ipsa Bar. & aliorum sententia, quę magis communis apparet: & hos omnes censet homicidas esse, pœnaque homicidij puniendos fore.

Secundus casus exponitur: cùm vnus fuerit à pluribus in rixa subitò contingenti, non præmisso consilio, vulneratus, & constet, quod ex tot vulneribus sit lethale, & quis id intulerit: in hac equidem specie tenebitur qui vulnus lethale intulit de homicidio, cæteri de percussione. tex. celebris in l. item Mela. §. sed si seruum. ff. ad l. Aquiliam. & in d. l. si in rixa. vbi omnes hoc ipsum adnotarunt. & idem tenent Canonistæ in dict. capi. significasti. l. Styl. 57. & item hi D D. quorum in proximo casu mentionem egimus. Zasius lib. 2. singular. intellect. cap. 6. Pyrrhus Anglebermæus post consuetudines Aurelianenses. c. 1. col. 3. & tandem hæc est omnium ferè communis opinio, ex qua deducitur, quid dicendum sit, quo ad pœnam irregularitatis, etenim qui tenetur de homicidio erit irregularis, cæteri vero ab ea erunt immunes, quod potest colligi ex d. c. significasti, & ex his quæ inibi traduntur.

Tertia subijcitur species, quando quis ab vno fuit lethali vulnere affectus, & demum ab alio exanimatus, & occisus. Nam priorem percussorem de vulnere, posteriorem de homicidio teneri. probat text. in dict. l. item Mela. §. Celsus scribit. ff. ad l. Aquil. d. l. Styl. 57. text. ad idem optimus in l. huic scripturæ. §. si seruus. ff. ad l. Aquil. quibus opponitur ex aduerso tex. in l. ita vulneratus. ff. ad l. Aquil. & in d. c. significasti, quibus in locis constat percutientem lethaliter, & irregularem esse, & de homicidio teneri, licèt ab alio fuerit percussus exanimatus priusquàm euentus prioris vulneris appareret, qua ratione gloss. in dict. l. ita vulneratus, in verb. teneri. Flor. post alios ibi. idem Floria. & Albert. in d. §. Celsus. Matth. de Afflict. in constit. Neapo. lib. 1. Rub. 13. numer. 26. distinguere conantur ita, vt si constiterit, ac certum sit, primum vulnus esse lethale, & ex eo percussum moriturum, tunc teneatur vulnerans de occisione, etiam si postea vulneratus ab alio fuerit exanimatus, ita etenim processit tex. in d. l. ita vulneratus. quod si dubium sit, primum vulnus esse lethale, ita quòd non sit certum ex eo mortem sequuturam, licèt appareat mortiferum, & percussus fuerit alijs illatis vulneribus exanimatus, hoc casu non tenebitur primus percussor de occiso, sed de vulnerato. atque ita intelligendus est text. in d. §. Celsus, cum similibus, eandem distinctionem sequitur Ias. in l. si ab hostibus. ff. solut. matr. numer. 9. Cæpola caute. 5. Ludouic. Carrer. in pract. crim. tit. de homicidio. §. 2. nu. 68. & seq. gl. in dict. l. huic scripturæ, in verbo, mortiferè. Ioan. Igneus in l. 1. §. si quis in villa. nu. 66. ff. ad Syllani. quorum distinctio videtur frequentiori Doctorum calculo recepta, idcircò & secundum hanc distinctionem erit iudicandum de irregularitate, vt quoties vulnerans teneatur de occiso, etiam irrigularis sit, non sic in alio casu, quod not. in specie Card. & Anan. nu. 31. in d. ca. significasti. Contrarium tamen in pœna irregularitatis tenuerunt glo. Ioann. Andre. & Abb. ibi, quos sequitur Gonsalus à Villadiego in tracta. de irregularitate. cap. de percussore. colum. 3. quasi iuri pontificio quo ad irregularitatem per text. in d. c. significasti, certum sit, quòd percutiens mortiferè sit irregularis, etiamsi vulneratus ab alio fuerit exanimatus, quamuis certum non sit, imò dubium, ipsum vulneratum ex priori vulnere moriturum, si ab alijs non foret iterum percussus, & exanimatus. quam opinionem, dicens eam esse communem, sequitur Ioan. Igneus in dict. §. si quis in villa. & profectò hæc sententia tutior est, tametsi verè decisio tex. in d. c. significasti. sit intelligenda secundum iuris Cæsarei distinctionem, ex qua poterit perpendi, quòd in d. c. significasti, quo ad istum tertium casum clericus minimè censetur irregularis, quoties apparet, vulnus ab eo illatum non fuisse lethale: irregularis verò censetur, vbi constat, vulnus ab eo illatum fuisse lethale, vel de hoc extat dubium, attamen neutro casu discerni potest, quo ex vulnere percussus perierit, ex primóne, an ex secundo, vel tertio, tunc enim iustissimè constituitur irregularitas: quemadmodum statim dicemus. At si primum vulnus fuerit lethale, & constiterit, ipsum percussum, extinctum fuisse, & exanimatum ex secundo vulnere: hæc quæstio minimè definitur in dict. c. significasti. secundum Anan. ibi, & ideo est definienda ex prima distinctione, quam adduximus ad iuris Ciuilis intellectum.

Est tamen adnotandum, quod Zasius lib. 2. sing. intellect. c. 6. aduersus communem distinctionem existimat, minùs congruam esse illam differentiam, quæ in vulnere ipso lethali sit, nempè, vt sit aliud vulnus lethale simplex, aliud vulnus lethale, ex quo mors certa sit. Scribit etenim, paria iure censeri, quòd vulnus sit lethale, & quòd certum sit aliquem ex vulnere mori. textus singularis in dicta lege, ita vulneratus, in versiculo, sed & hi, & versiculo, igitur. Nec requiritur secundum eum in iure, quoad naturalia ea certitudo, quæ non fallat, sed ea sufficiat, quæ communiter contingere solet. l. Iura. ff. de leg. glossa in lege iurisgentium. §. pactorum. ff. de pactis, versiculo, vt personale. Potest igitur in iure certum esse, quòd vulnus sit mortale certitudine positiua, & ciuili: potest tamen vulneratus ex vi naturæ superuiuere. l. prima ad finem. ff. ad Syllani. non igitur consideramus certitudinem, quæ per occulta naturæ fundatur, sed quæ ex communiter accidentibus veniat, & ex verisimilibus procedat. Idcirco ipse Zasius aliter hanc controuersiam dirimere conatur, existimans, vulnerantem mortiferè non teneri de occiso, sed tantùm de vulnere, quoties vulneratus demum fuerit ab alio percussus, ex eaq́ue percussione statim exanimatus. d. §. Celsus, teneri autem vtrunque de homicidio, si ex percussione posteriori non fuerit statim mors sequuta, & percussus exanimatus. d. l. ita vulneratus. Ex quo hoc procedit, vbi non potest apparere, nec apparet, an ex posteriori, vel ex priori vulnere sit vulneratus extinctus: licèt constet, quod posterior ictus mortem à primo vulnere illatam accelerauerit, sicut in eadem l. ita vulneratus. probatur, & hæc quidem de posteriori vulnere manu hominis illato. Nam si mors sit sequuta post priorem percussionem, non manu hominis, sed alio euentu: primus percussor tenebitur de vulnere tantùm. l. huic scripturæ. §. si seruus. ff. ad legem Aquiliam. quia casus fortuitus postea contingens non patitur apparere, an hic vulneratus ex priori vulnere occiderit. Hæc Zasius: cuius sententia non omninò mihi certa est. Nam & in hoc vltimo casu, sicut fortuitus casus non patiebatur apparere, an hic vulneratus occiderit ex priori vulnere: ita & posterior percussio manu hominis illata minimè permittit scire, an primum vulnus percussum exanimauerit, & occiderit. igitur par ratio parem constituit vtrunque casum: deinde iuris certitudo sufficiens non est ad punitionem ordinariam homicidij, nisi sequatur verè mors. Etenim etiamsi vulnus lethale sit, non licet pœna homicidij punire vulnerantem priusquam mors fuerit sequuta: poterit enim contingere, quòd vulneratus lethaliter non moriatur, vt modò dicebamus: & probat hoc ipsum tex. in d. l. huic scripturæ. §. si seruus. Nec erit in hoc casu percussor irregularis, si mors non fuerit sequuta, licet vulnus apparuerit mortiferum, ex quibus mallem ipse communem opinionem sequi: tametsi videam eam satis dubiam esse.

Quarta constituitur species, quando vnus est à pluribus percussus, & tandem ex vulneribus illis mortem obierit: nec constet, eum potiùs ex vno quàm ex alio vulnere mortuum esse: tunc equidem omnes percussores de homine occiso tenebuntur. d. l. item Mela. §. sed si seruum. versiculo, si plures. & in d. l. ita vulneratus. in prin. glos. in l. si in rixa. ff. de Sicar. & ibi Bart. col. pen. ver. si verò non potest. Andr. de Isern & inibi disputat Matth. de Afflict. in constit. Neap. in lib. 1. Rub. 13. nu. 27. Ludo. Carre. in d. §. 2. nu. 69. Ioan. Igneus in d. l. 1. §. si quis in villa. numer. 59. Card. Anan. & Fel. in d. c. significasti. nume. 10. l. styli. 57. & idem quo ad irregularitatem probat textus in d. c. significasti. versi, quod si discerni. textus optimus in c. vlt. 23. quæstione 5. notat Soc. in c. ad audientiam, de homicidio. num. 46. sed quòd omnes percussores in hoc casu puniantur pœna extraordinaria, non ordinaria, ob incertitudinem, notant Alex. cons. 15. lib. 1. & Hippo. cons. 110. qui tamen rem istam confusè nimis tractarunt. Nec potest verè probari eorum opinio: cùm illud certum sit, omnes hos percussisse, & percussum ex his vulneribus mortem obijsse. qua ratione certum est, omnes percussores eum occidisse. Non me latet, quibusdam videri, hanc opinionem, quam ipse probaui, à multis damnatam esse, sed contendam libenter, eos non huius quarti casus quęstionem, sed sequentis definire, licet Matthæ. de Afflict. ad finem quæstionis videatur probare opinionem Alexand. & itidem Ancha. cons. 216. cuius verba Anania in d. c. significasti. refert. nu. 24.

Quintus casus proponitur: quoties quis vno tantùm vulnere lethali fuerit percussus, nec appareat à quo: cùm tamen plures in conflictu rixæ cum eodem contenderint, vel fuit à pluribus multis vulneribus, quorum vnum tantùm est mortiferum, vulneratus, nec constat, quis id vulnus intulerit. & sanè in hoc casu, omnes puniendos fore pœna extra ordinem arbitraria, & neminem ex eis ordinaria: probat regia l. Styl. 55. optimè tenent Ancha. in d. consi. 216. Anania in d. num. 24. & ibi Felin. nume. 9. gl. in d. §. sed si seruum. in verb. plures. Alex. in d. cons. 15. lib. 1. & cons. 14. libro 3. Hippol. in singul. 227. idem in Rub. C. de probatio. num. 418. & in cons. 110. Ioan. Igneus in dict. §. si quis in villa. numer. 50. Paul. Parisi. in cons. 148. lib. 4. num. 3. dicens, hanc opinionem communem esse. idem fatetur eam sequutus Ludo. Carrer. in dict. §. 2. numer. 75. hoc ipsum tenent Gandinus tit. de homicid. 4. col. Alberi. in d. l. vlt. ff. de Sicar. & ibi Hippo. numer. 4. Speculat. titul. de homicid. §. 1. vers. pone. Bonifacius tit. de homicid. Rubrica de insult. & percusso. colum. 6. & tit. de pœnis. colum. vlt. Ioan. de Imola in hac constitutione, si furiosus. colum. vltim. Dec. in l. si fauorabiliores. nu. 6. ff. de reg. iur. & licet gl. in d. §. si seruum. velit simpliciter neminem puniendum in hoc casu, est intelligenda quoad punitionem ordinariam, secundum omnes. Sic gl. in cap. cupientes. in verb. qui culpabiles, de elect. in 6. & in c. quiescamus. 42. distinct. quæ sentiunt, omnes hoc in casu puniendos: & Bar. in d. l. vlt. obtinebunt, quoad pœnam extraordinariam.

Quo ad irregularitatem verò, etsi glos. in d. cap. quiescamus. sentiat hanc quæstionem expressim decisam esse in d. c. significasti. tamen Ioann. Andre. ibi: & plerique alij dubitarunt. Nam & Speculat. in tit. de dispensatione. §. iuxta. num. 52. hanc quæstionem indecisam reliquit. Sicut & Hostien. in tit. de homicidio. §. qua pœna. tenentes, quemlibet relinquendum, & obligandum suæ conscientiæ, vt ipse qui scit, se vulnus lethale dedisse, irregularem seipsum censeat & iudicet. idem tenent Hostiensis, & Card. in d. c. significasti. vbi Ioan. Andre. atque Anania numero 22. & ferè omnes hoc ipsum probant, & sequuntur. Idem Nicol. Plouius, de irregularita. reg. 28. Maria. Socin. in dict. capit. ad audientiam. numero 46. qui tamen post alios admonet, in dubio quo ad forum conscientiæ consulendum esse, quòd quilibet ex his abstineat à diuinis, & se existimet irregularem esse, quod videtur admodum rationi consentaneum. ex dict. cap. ad audientiam. cuius intellectum non attigimus in prima huius operis parte. numer. 3. & profectò secundum inibi tradita ipse in hac controuersia potiùs accederem, etiam in foro exteriori, opinioni eorum, qui probant hos omnes irregulares fore censendos: sic etenim placuit glos. in d. c. quiescamus. & hanc opinionem tutiorem appellat Bartho. Brixiensis in q. dominicali, aliàs veneriali. 15. præsertim hanc sententiam ipse admitterem eo casu, quo constat, omnes istos percussisse occisum. c. vlt. 23. q. 5. & in hoc casu expressim ita tenent Ioan. Andr. Goffred. Anania. nu. 22 Card. col. penult. Anto. Abb. & Henri. in d. c. significasti. quorum opinionem sequitur asserens eam magis communem esse Albert. Trotius de vero, & perfect. cle. libro 2. capit. 26. numero 6. licet præcitati Doctores, quorum ad prioris opinionis auctoritatem memini, in specie ista contrarium, præter Ioan. ab Anania. Card. & Ioan. Andre. voluerint. & glo. in c. nolite. in 1. 11. quæstione 3. Sitq́ue ab eis citata extrauagans quædam constitutio Gregorij Noni pro huius quæstionis decisione: quam Henric. censet reuocatam fuisse.

Octauò infertur ad eiusdem cap. significasti. veram interpretationem, quid dicendum sit in eo, qui animo occidendi aliquem percusserit, & is ita vulneratus fuerit ab alijs occisus statim. Nam Romanus pontifex in dict. c. significasti. inter multa quæ considerat ad hoc vt percussor sit liber ab irregularitate propter homicidium statim ab alijs commissum, perpendit, quòd is non habuerit voluntatem occidendi, quasi is sit censendus irregularis, si ab eo vulneratus animo occidendi, non tamen mortiferè, statim fuerit ab alijs exanimatus: quòd notat Innocent. in dict. cap. significasti. vbi glos. in verb. habuerit. adnotauit ex eo capite, quòd voluntas imputatur in homicidio quo ad irregularitatem, cuius contrarium non semel in hac relectione adnotauimus. Igitur non est ita indistinctè probandum, quod Innocen. & gloss. in dicto capit. significasti. ex eo textu deduxerunt à contrario sensu: cùm is sit receptissimæ sententiæ maximè contrarius. quam ob rem Panormita. & Anania ibi, & Socin. in dict. cap. ad audientiam. num. 45. censent textum in d. c. significasti. intelligendum fore, quoties habens voluntatem occidendi, opem, vel auxilium, aut fauorem occisoribus dederit: iuxta textum in cap. sicut dignum. §. vlti. de homicid. hic idem intellectus colligitur ex Ioann. Andre. eodem Innoc. Hostiens. & Henr. in capit. significasti. colum. 3. aut sanè procedit opinio Innocen. vbi quis potuit occisum à morte liberare, & noluit, nec liberauit: quasi reus sit homicidij, qui potuit hominem liberare à morte, & non liberauit. capit. sicut dignum. §. illi etiam. de homicid. quod in specie notat Hostiens. in d. c. significasti. cuius opinioni suffragatur textus in capit. quantæ. de sentent. excommuni. vbi probatur, non tantùm esse excommunicatum eum, qui clericum percussetit, sed & eum, qui, cùm posset, noluit manifesto facinori obuiare. Qua in re illud est obseruandum, iure Pontificio teneri quem ab altero, si commodè possit, iniuriam propulsare, & eum ab ea defendere, ac liberare. cap. non inferenda. & cap. vltim. 23. quæstione tertia. capit. dilecto. de sentent. excommunic. in 6. versi. & quidem alioqui reus erit ipsius commissi criminis, quod non ita iure ciuili obtinet, secundum quod non erit reus iniuriæ illatæ, nec tenebitur, qui proximum commodè potuit defendere ab iniuria, & homicidio: nec tamen defendit. l. 1. §. sed in eo. ff. ad Syllan. vbi glo. & Bart. in l. culpa caret. ff. de regu. iur. Abbas, & Doct. communiter in c. 1. de offic. deleg. ego verò in regul. peccatum, de reg. iur. in 6. 2. par. §. 3. nu. 4. probare conatus sum nullam in hoc constitui posse differentiam inter ius Canonicum, & Ciuile: Imò vtroque iure verum est, quòd quis teneatur proximum ab iniuria defendere, si commodè id fieri possit: licèt pœna statuta non sit aduersus eum, qui id agere omiserit, saltem ordinaria regulariter: sicuti tradidere Dec. in dict. cap. 1. de offic. delega. Alber. in l. metum. §. sed licet. ff. quod metus caus. Fortun. in l. vt vim. ff. de iust. & iur. ad finem. Ioan. Igneus. in l. 1. §. serui appellatione. ff. ad Syllan. num. 125. Gratus consilio 1. numero 47. libr. 1. Adrian. quodlibet. 1. art. 2. colum. 4. eademq́ue opinio probatur à sensu argumenti ex contrario, in d. l. culpa caret. potest autem quis commodè iniuriam à proximo repellere, & propulsare, quando secundum bonos mores, sine dedecore, ac sine rubore hoc agere posset, vt not. Feli. in d. c. quantæ. & sine scandalo, ex his quæ idem Felin. tradit in cap. 2. de hæreticis. quod est arbitrio boni viri maturiùs iudicandum. Sic denique ipse punirem saltem pœna arbitraria extra ordinem istam desidiam, aut negligentiam, etiam in foro seculari. Nihilominus dubium erit, non ita facilis solutionis, an ex hac omissione oriatur obligatio ad restitutionem: id verò in d. regul. peccatum. nos explicuimus. Superest igitur exponere, sitne quis propter culpam istam censendus irregularis. Nam Canonis excommunicatione afficitur is, qui clericum potuit à percussioe, & iniuria defendere, nec tamen defendit: vt probatur in d. c. quantæ. vbi gl. Abb. & Henri. post alios, id responsum intellexere, quoties quis habet potestatem publicam, aut priuatam iure familiæ in ipsum percussorem. Etenim communi omnium sententia decisum extat, in his casibus locum fore excommunicationi: atque eis omninò conuenire rationem textus in d. capit. quantæ. idem erit in eo, qui dolosè desinit obuiare percutienti clericum: Nam ex eo dolo, cùm posset commodè à clerico iniuriam auertere, excommunicatus erit propter manifestam percussionis culpam: sicuti Innoc. Panor. & Henri. voluerunt post alios in d. c. quantæ. Aufreri. in Clem. 1. de offi. ordin. reg. 3. declarat. septima. tradit latè Ludo. Carrer. in pract. tit. de homicid. §. 4. numero 19. & §. 6. nume. 63. ex quibus poterit defendi Host. & aliorum opinio. vt denique in his casibus, quibus constat, excommunicationem Canonis locum habere, in eisdem etiam pœnam, & vitium irregularitatis constituamus propter eandem rationem, & authoritatem. tex. in d. c. sicut dignum. §. illi etiam.

Nono subsequitur hîc oportunè verus intellectus ad text. in c. Petrus, de homicid. vbi proponitur quæstio elegans, an homicidium ab aliquibus perpetratum imputetur eorum consanguineo, cuius causa homicidæ ipsam occisionem aggressi sunt: nempè in vindictam iniuriæ illatæ? qua in controuersia aliquot distinguam ad faciliorem eius intellectum.

Primum etenim potest contingere, quòd quis dederit causam rixæ, & eius amici, famuli, vel consaguinei alterum cum eo contendentem, & pugnantem occiderint, præter eius voluntatem, imò contra eius prohibitionem: & tunc esse istum irregularem, not. communiter Doct. in c. Petrus. Gonsalus à Villadiego de irregular. c. de percussore. col. 8. Maria. Soc. in d. c. ad audientiam. de homi. num. 50. pro hoc citantes tex. in d. c. Petrus. vbi ab irregularitate excusatur, qui ignorauit vel prohibuit, quia non dedit causam contentioni, nec rixæ: imò ipse occisus fuit in culpa illius inimicitiæ, & pugnę. Hæc tamen communis opinio contrariam habet gl. in c. vlt. quam sequuntur Bal. in l. data opera. C. qui accus. non poss. col. pen. & in l. 1. col. 4. C. de seruis fugit. Hippol. in l. vnica. C. de rapt. virg. nu. 81. nisi dixeris sequutus Felin. in d. c. Petrus. hanc gl. procedere quo ad pœnam exteriorem ordinariam, non quo ad irregularitatem. Aut forsan glos. illa procedit, vbi quis non dedit causam rixæ, nec fuit in culpa, quia alter fuit pugnæ, aut contentionis aggressor. & licèt communis opinio dubia sit, tutior tamen apparet ex eo, quòd is, quem communis sententia iudicat irregularem, dederit rixæ causam, eiusq́ue culpam habuerit.

Secundus casus posset constitui, quando potuit prohibere, & prohibuit, & profectò cum ipsius causa, & ob iniuriam ei illatam homicidium fiat, possetq́ue id commodè prohibere, visus est maximè consentire, si non prohibuit, & culpam inde homicidij ad irregularitatem contraxit, quod mihi probat text. in d. c. Petrus. ad finem. quidquid glos. ibidem senserit. hoc ipsum probat ex his, quæ in proxima illatione diximus.

Tertius proponitur casus, quum quis dedit causam rixæ, eoq́ue pugnante inimici alterius accesserunt, & eum occiderunt ratione propriæ inimicitiæ, non vt negocium istius agerent, & Gonsalus à Villadiego in d. c. de percussore. colum. 8. tenet, hunc esse irregularem. Cuius opinio admodum dubia est, tum propter tex. in c. significasti. in 2. de homicid. qui tamen tractat de causa rixæ iustissima: tum etiam, quia hac in specie Panorm. contrarium probat in dicto capitulo. Petrus. & Socinus in dicto capitulo ad audientiam. numero 50.

Quartò illud constituitur, quoties quis pręsens fuit tractatui habito super occidendo eius inimico ab eius seruis, aut consanguineis, & tamen tacuit. Nam ipse censeo, hunc esse irregularem, non enim est hæc simplex taciturnitas, sed ita contingens, vt ad consensum accedat, proptereà, quòd tractatus fiat eius causa. argument. capit. constitutis, de testib. in primo. l. qui patitur. ff. manda. Clem. 1. de procur. l. filius familiâs. ff. ad Macedonia. atque ita in hoc casu definire videntur gl. in vers. contra prohibitionem. Abb. Fel. & alij in d. c. Petrus. quibus accedit quod Ias. notat in l. de pupillo. §. si quis ipsi prætori. nu. 14. ff. de noui oper. nunc. scribens, quòd si dominus, vel consanguineus sit, quid facturi sint famuli, vel consanguinei in vindictam iniuriæ sibi illatæ, aut eius causa, & non prohibuerit, consentire delicto videtur.

Quintò in eadem specie mihi probatissimi iuris est, teneri illum, cuius gratia homicidium fieri paratur, eo meliori modo & forma, quibus potuerit crimen hoc impedire, etiam si nec fuerit præsens tractatui, sed tantu scientiam eius habuerit, & fuerit ad vitandum crimen necessaria eius tractatus reuelatio, alioqui erit irregularis, præsertim si malo zelo hanc reuelationem omiserit, quod cautè est considerandum ex Henric. in dicto cap. Petrus. tametsi variè Innocentius, & alij ibidem hac in quæstione responderint, etenim semper est culpa istius inspicienda, vt eum iudicemus irregularem.

Imò & in omnibus his casibus non tantùm erit locus irregularitati, sed & alijs criminis commissi pœnis: quod deducitur ex d. c. constitutis. & in c. sicut tuis, de Simonia. Fel. in d. c. Petrus. Bald. in ca. veritatis, de dol. & contu. licet non omnino sit pœna ordinaria infligenda, saltem corporalis, aut criminalis.

Decimò ex his poterit examinari, quod notat Guliel. Laudunensis in hac Cle. 1. in gl. vlti. scribens, irregularem esse eum, qui alterum percusserit, licèt non mortiferè, si propter eam percussionem ex imperitia medici, aut ex malo corporis regimine obierit. hoc ipsum tenet Lud. Carrer in pract. crim. tit. de homicidio. §. 6. numer. 322. vers. vbi limitat. idem notat Henric. in d. c. significasti. in 2. de homi. columna 2. quibus aduersus Caiet. in 2. 2. q. 64. articulo 8. ex hoc, inquit, excusatur non intendens occidere percussor ab homicidio, quando mors ex mala cura, vel regimine sequitur, sed quia quo ad irregularitatem superùs diximus esse voluntarium homicidium, quod sequitur ex vulnere illato, licèt percutiens non habuerit animum occidendi, cùm habuerit animum vulnerandi: saltem hæc voluntas fertur in homicidium magis, vel minùs indirectè, iuxta percussionis, & instrumenti qualitatem: ipse veriorem esse opinor opinionem Guliel. & Henr. nec enim negari potest, hunc vulneratum mortem obijsse ex vulnere, vt ferè causa propinqua. Nam ex eo sequuta fuit mors: siquidem non illato illo vulnere percussus minimè ea ex causa mortem obijsset. Quod præmissa percussoris culpa satis est ad irregularitatem ex homicidio constituendam. c. de cætero, de homicid. text. ad hanc decisionem in specie singularis in c. tua nos. in princip. de homicidio. etenim quòd non fuerit adhibita diligentia in medicamine vulneris, per accidens ad mortem pertinet: ipsum autem vulnus directè, & per se mortem intulit. At in capit. exhibita, de homic. nullam habuit culpam is, qui ab irregularitate excusatur, quia si culpam aliquam habuisset in ipso vulnere inferendo, profectò irregularis foret iudicandus, si ex vulnere, etiam culpa medici, vel incuria infirmi, mors foret sequuta: sicut inibi sentiunt Innocent. Abb. Anan. & Felin. post Hostien. quorum opinio communis est, in hunc sensum, quòd illa decretalis contineat ius commune, non dispensationem: & idem tenet glos. ibi vltima, & in verb. corruens, ex multis quidem, quia culpa defuit, & propter imperitiam medici, & negligentiam ipsius parentis in filij vulnere medendo, & curando. attamen Hostiens. Henric. & Felin. sentiunt plurimum excusare medici imperitiam, & incuriam parentum, etiamsi aliquam culpam habuisset is, de cuius irregularitate inibi agitur, & prætereà ætatem eius puerilem fuisse consideratam existimant, & deinde causam vulneris remotam esse. Inno. Panor. & Ana. opinantur, non satis esse sufficientem excusationem ipsius medici imperitiam, si culpa præcessisset propinqua ipsius vulneris. quidquid sit, omnes mihi in hoc conuenire videntur, vbi contigerit culpa propinqua vulneris, ex quo fuerit sequuta mors, non excusari quenquam ex imperitia medici, nec ex inordinato regimine ipsius vulnerati. Quòd si vulnus illatum esset adeò leue, quòd nullo, vel modico medicamine percussus posset liber, & sanus euadere, & tamen vulneri appositum est venenum: tunc percussor, ni fallor, non esset iudicandus irregularis, quia ex veneno potiùs, quàm ex vulnere percussus moritur.

His tamen addendum est, non imputari quo ad legem Aquiliam, nec quo ad pœnam ordinariam homicidium vulneranti non mortiferè, si id fuerit sequutum culpa medici, vel vulnerati. l. qui occidit. §. vlt. ff. ad l. Aquil. notatur in l. quòd si non lit. §. si mancipium. ff. de ædil. edict. gloss. quam ibi notant Bald. & Doct. in l. si ab hostibus. §. 1. ff. solut. matrim. quam dixit esse auream Felin. in c. presbyterum. de homic. est & ad hoc glo. in d. §. si mancipium. quam commendat Aret. in §. vlt. Inst. de emptio. & venditio. tradunt Bologni. consil. 5. col. 3. & Hippo. in practica. §. & quia nu. 18.

Cæterùm Angel. in d. §. si mancipium. scribit, quòd vbi vulnus est in dubio, an sit mortiferum, vel ne, & ipse vulneratus vocauerit ad medelam medicum imperitum, præsumendum erit, mortem contigisse culpa medici potiùs, quàm ex ipso vulnere. idem sentiunt glo. Bart. & Docto. in d. l. si ab hostibus. §. 1. Floria. in l. ait lex. §. 1. ff. ad legem Aquiliam. textus optimus in l. si ex plagis. in prin. ff. eod. tit. vbi probatur, percussorem non teneri de morte, sed de vulnere, si percussus adhibuit ad medelam incantatorem: quod Socin. notat in cons. 178. col. 4 lib. 2. Vnde illud est constituendum, vulnerantem in his casibus semper teneri de vulnere, sed quo ad hanc decisionem Ange. oportet aliquot casus distinguere.

Primus equidem casus constat, quando est dubium, an vulnus sit mortale, aut appareat, illud non esse mortale, tunc etenim obtinent ea, quæ modò adnotauimus in ver. his tamen. & in vers. cæterùm.

Secundus casus proponitur, quoties constat iudicio medicorum, vulnus fuisse, & esse mortiferum, & in hac specie, siue percussus medicum non adsciuerit, aut tandem imperitum, & moriatur, homicidium percussori imputatur, non tantùm vulnus: sicuti sensit Alexand. in d. l. si ab hostibus. §. 1. col. 2 eleganter Socin. in d. consilio 178. col. 2. gl. & Alb. in l. huic scripturæ. ff. ad legem Aquiliam.

Tertius casus constat ex primo. Nam vbi apparet, vulnus non esse mortiferum, & tandem mors fuerit sequuta: præsumitur, eam ex culpa medici, vel infirmi processisse. quod notat Platea in l. nec semel. C. de re milit. lib. 10. Feli. in d. c. presbyterum. colum. 2. Socinus in d. consil. 178. col. 2. sensit Baldus in dicta l. si ab hostibus. §. 1. & in dicta l. qui occidit. §. vlt.

Quartus casus contingit, quoties quis moritur ex febri, & morbo accidenti ratione vulneris, tenebitur etenim percussor de homicid. non tantùm de vulnere. tex. in d. c. presbyterum. vbi Felin. post gl. & alios, & licet inibi tractetur de irregularitate, idem erit propter eandem rationem, quo ad alias pœnas: quemadmodum docet Alber. secunda parte statu. q. 37. Ludo. Carrer. alios allegans in pract. tit. de homicid. §. 2. nu. 74. idem latius in §. 6. nume. 322. tametsi existimet, etiam in hoc casu non esse percussorem puniendum pœna ordinaria: quod eleganter tradit Cæpola cons. 62. Qua in re iudicio medicorum maximè standum erit, secundum eosdem, & Ripam, in tracta. de peste, in vltim. parte. §. Medicorum auxilio. nu. 138. Alexand. in l. si ita stipulatus essem abs te. vlt. col. ff. de verb. oblig. Bologni. consilio 5. col. 3. text. ad hæc, & similia in l. mortuis. & ibi Bartolus. ff. locat. Abbas & Anania in dicto c. presbyterum.

Quoties verò diximus, præsumi vulneratum obijsse ex culpa medici, aut ipsius infirmi: atque ideò non teneri percussorem de homicidio, sed de vulnere: id est intelligendum, quo ad mortis pœnam, non quo ad alia. vt explicant Hippo. in consilio 7. Ludoui. Gom. in reg. cancellariæ de infirmis. q. 11. vbi tractat de iudicio medicorum, post Bartol. in l. vlt. ff. de Sicarijs. num. 12.

Quòd si constet, vulneratum ex percussione mortem obijsse, tunc nihil refert ad punitionem, quòd ex interuallo, vel intra breue tempus decesserit. Bart. in d. l. vlt. ad finem, & ibi Hippo. num. 63. & in d. consil. 7. Ancha. Card. Abb. & Felin. in d. c. presbyterum. Anania in c. 2. de cler. percuss. textus in l. ait lex. & in l. si plagis. in princip. ff. ad l. Aquil. notat Panorm. in d. c. 2. de cler. percuss. tametsi præsumptio non leuis sit, mortem ex vulnere non esse sequutam, quando percussus ex interuallo mortem obierit: præsertim postquam semel conualuerit. text. optimus in d. c. presbyterum. & in cap. sequenti. & in d. cap. si qua fœmina. 50. distinct. glo. singul. in l. 1. C. de emendat. seruo. sed hoc est semper iuxta medicorum iudicium censendum: vt Bart. & alij notant in d. l. vlt. Anchar. in consil. 283. Bologn. in dicto consilio 5. column. 2. & denique ita visum est omnibus his iuris vtriusque Doctoribus, quorum ad hanc decimam illationem mentionem fecimus. Nec enim aliter poterit commodè quæstio ista definiri, quæ omnino notanda est quoad irregularitatis pœnam, & quoad homicidij, vel vulneris illati ordinariam aut extraordinariam punitionem.

SVMMARIVM.

- 1 Jrregularis est, qui abortioni causam dederit: & ibi de huius criminis pœna.
- 2 Bellum iustum, vel iniustum, an efficiat quem irregularem: & an clericus possit pugnare propria manu?
- 3 Dispensare quis possit super irregularitate contracta ex homicidio voluntario?
- 4 Episcopus potest dispensare cum homicida voluntario, occulto tamen.
- 5 Quis possit dispensare cum homicida casuali, quo ad irregularitatem?
- 6 Episcopus potest dispensare cum homicida voluntario, quoad retentionem beneficij.
- 7 Homicida beneficio ecclesiastico priuandus per sententiam, an possit interim ante priuationem eidem beneficio renunciare.

§. TERTIVS.

VNdecimò, ad hunc irregularitatis tractatum admodum pertinet inquirere de eo, qui abortioni causam dederit: an & homicida sit, qui abortionis crimen commiserit, eidem causam exhibens? cui quæstioni prænotanda sunt pulchra Ciceronis verba in oratione pro Aulo Cluentio, cuius pars refertur à Iureconsulto in lege, Cicero. ff. de pœnis. Etenim cùm actum esset de punitione fœminæ cuiusdam, quæ ob pecuniam fœtum nondum animatum potionibus sumptis abegit, subdit Cicer. Nec iniuria, quæ spem parentis, memoriam nominis, subsidium generis, hæredem familiæ, designatum Reipub. ciuem sustulisset. Hæc Cice. cui & Tertull. concinit in Apologetico, cap. 9. Nobis verò, inquit, homicidio semper interdicto, etiam conceptum vtero, dum adhuc sanguis in hominem delibatur, dissoluere non licet. Homicidij festinatio est prohiberi nasci. Nec refert, natam quis eripiat animam, an nascentem disturbet. Homo est, & qui est futurus, etiam fructus omnis iam in semine est. Hæc inibi. Nihilominus quo ad irregularitatem necessarium est, quòd fœtus tempore abortionis sit iam in vtero animatus, alioqui non est propriè homicidium, quod irregularem efficiat dantem abortioni causam. tex. in capitul. sicut. vbi glos. & Docto. de homicid. glo. in cap. si aliquis. eo. titu. quam ibi sequuntur Doct. & esse hanc opinionem communem fatetur Albertus Trotius de vero & perfecto cleric. lib. 2. cap. 14. numer. 6. idem colligitur ex multis, quos ad hoc citat Ludouicus Carreri. in pract. criminali. tit. de homicid. §. 1. nu. 21. & probatur in cap. Moyses. & sequen. 32. quæst. 2. Homicidium etenim à cæde hominis dicitur. capi. homicidium, de pœniten. distinct. 1. cap. homicidium. 23. q. 5. Homo autem non dicitur sine anima. ca. in quadam, de celebr. mis. c. cùm Christus, de hæretic. l. in lege Falcidia placuit. ff. ad l. Falcid. fœtus autem dicitur animatus, si masculinus sit, die quadragesimo â conceptione: si fœmineus, die octuagesimo ab ipso conceptu glos. in summa. 5. distinct. quam sequuntur communiter Doct. ibi: & in d. c. sicut. & in d. c. si aliquis. Alberic. in 3. parte statutor. quæst. 59. & glos. in Clement. 1. de summa Trinita. in verb. simul. Plinius verò libro septimo, capitu. 6. in fœmineo scribit partum esse animatum nonagesimo die: in masculo quadragesimo. & hæc quidem de anima rationali. Anima etenim nutritiua, seu vegetatiua, qualis est in plantis, adest fœtui, etiam ante diem quadragesimum: quia crescit, vt explicat sanctus Thomas in prima parte, quæstio. 76. artic. 3. scribens, quod fœtus prius habet, vt est animal, animam, quæ est sensitiua tantum, qua ablata aduenit perfectior anima, quæ est simul sensitiua, & intellectiua: anteà verò, quam sit animal habet animam nutritiuam, seu vegetatiuam: & priùs est animal quàm homo, secundum Aristotelem de generatione animali. libro 2. c. 11. id est priùs habet animam, quę est sensitiua tantùm, quàm adueniat perfectior, quæ sit intellectiua.

Non oberit communi opinioni tex. in d. c. si aliquis. vbi responsum est, teneri vt homicidam eum, qui abortioni fœtus nondum animati causam dederit. Nam verè homicida non est, nec propriè homicidium ex hoc contrahitur: licèt punitio locum habeat extraordinaria, nempè exilij. l. si mulierem. ff. de Sicar. vbi Hippo. Feli. post alios in d. c. si aliquis. l. diuus. ff. de extraord. crimin. nos item hac de re tractauimus lib. 2. variar. Resolutio. c. vlt. nu. 10. qui in loco diximus, pœna ordinaria, & sic morte puniendum fore eum, qui abortioni fœtus animati causam dederit. l. penul. C. de Sicar. d. l. diuus. secundum alium intellectum. Igitur qui abortioni fœtus nondum animati causam dederit, homicida verus non est, ei tamen admodum similis, & ideò punitur vt homicida, pœna quidem extraordinaria, & mortale crimen, ac peccatum committit, secundum Abb. & communem in d. cap. sicut, de homicid. eaq́ue ex culpa homicida quodammodo dicitur à Tertulliano: & in dicto capitul. si aliquis.

Quòd verò adnotauimus, morte esse puniendum, qui abortui fœtus animati causam dederit, tunc obtinet, quando id dolo fecerit, alioqui, si non eo animo quis fœminam prægnantem percusserit, vt abortus sequatur, qui tamen præter intentionem percutientis contigerit, non erit locus pœnæ ordinariæ, sed extra ordinem is puniendus erit pro modo culpæ. arg. l. in lege Cornel. ff. de Sicar. quod not. Feli. in d. cap. sicut. & Albericus in 3. parte statut. q. 59. vbi expressim explicat, animum, & dolum ad abortionem colligi ex ipsamet percussione, & eius qualitate. idem in specie ista euidentiùs Caiet. deducit in 2. 2. q. 64. art. 8. in responsione ad 3.

Hinc est omninò pensitandum, quod scribit Ioan. à Neapoli, quolibet. 10. etenim respondet, non esse homicidam, imò à culpa excusari, qui vel potionibus, vel alio remedio abortioni fœtus nondum animati causam dederit, ad ipsius pręgnantis salutem: cùm certum sit, eam ex puerperio morituram, quasi liceat impedire fœtus nondum animati lucem ad effugiendam mortem matris, iam equidem animatæ. Quod non ita licèt, si constet fœtum iam animatum esse, vel de hoc dubium sit, quemadmodum ipse Neapolit. not. & Floren. 3. part. tit. 7. c. 2. §. 2. ex quibus erit intelligendum quod Mari. Soci. & Feli. probare tentarunt in d. c. si aliquis. asseuerantes, licitum esse abortioni causam dare ad effugiendam mortem prægnantis ex puerperio morituræ.

Duodecimò ex præcedentibus colligitur, quid tenendum sit in ea quæst. qua quæritur, an sit irregularis, qui neminem occiderit, fuit tamen præsens in prælio, in cuius conflictu aliquis occisus est. cui quæstioni & illa proxima est, an clericus possit in bello pugnare? & profectò ex sanct. Thom. & ibi Caiet. 2. 2. quæst. 40. artic. 2. Abb. Card. Henric. Anania. Feli. & ex alijs in cap. penult. de homicid. Flor. 3. part. tit. 28. capit. 2. §. 6. potest hac in quæstione primùm responderi, clericum posse pręsentem esse bello iusto, & hortari milites ad pugnam. text. in d. ca. petitio. de homicid. vbi gl. in c. quod in dubijs, de pœnis, non tamen pugnare: imò peccaret grauiter, si pugnaret propria manu, cùm hoc non sit ei licitum. c. clerici. & c. sequen. 23. quæst. 8. c. ex multa. de voto. quòd si esset clericus in minoribus constitutus, posset absque peccato in bello iusto propria pugnare manu, sicut & laicus, nec esset irregularis, etiam si propria pugnaret manu, modò aliquem nec occideret, nec membro mutilaret: siquidem Clericus adhuc in sacris constitutus, & cui non licet propria pugnare manu, irregularis non est, si pugnauerit in bello iusto, nec tamen quenquam occiderit, aut mutilauerit, etiam si in eo conflictu fuerint plures occisi, aut membris mutilati. text. opt. in d. c. petitio. quo in loco adparet, esse quem irregularem, si adhuc in bello iusto propria pugnauerit manu, & aliquem occiderit, aut membro mutilauerit. idem probat gl. in c. sciscitatis. 7. q. 1. & est communis omnium opinio. Quòd si Rom. Pont. alicui clerico permitteret, vt propria in bello pugnaret manu, & is in conflictu belli aliquem occideret, non erit irregularis censendus, secundum omnes, quia is id permisit, qui potest super irregularitate contracta ex homicidio dispensare, quemadmodum statim dicemus.

Sed & id, quod modò probauimus, nempè, posse clericum absque irregularitatis pœna in bello iusto hortari milites, quidam verum esse censent, vbi hæc exhortatio fiat ante belli conflictum: quasi minimè liceat absque irregularitatis periculo in ipso belli iusti conflictu milites exhortari ad pugnam, ex qua homicidia & mutilationes membrorum sequantur: sic sanè visum est Inno. & Hosti. in d. c. quod in dubijs. Henri. in d. c. petitio. & Syluest. in ver. bellum. 3. §. 2. à quibus ipse dissentio aliorum mentem sequutus: quippè qui videam, hanc differentiam verbalem esse, non realem. Nam & præter alia tex. in d. c. petitio. ad irregularitatem constituendam expressim definiuit, non esse satis, quòd quis fuerit præsens bello iusto simul cum ipsis militibus, & pugnauerit: sed requirit, quòd aliquem ex hostibus manu propria interfecerit, membroúe mutilauerit, & tamen non potest quis in prælium, & pugnæ conflictum exire, quin & in ipsa pugna alios eius socios ad strenuè pugnandum hortetur. Igitur etiam si clericus in bello iusto hortetur ad præliandum in ipso conflictu pugnæ, non erit irregularis: imò & si hostem percuteret, immunis adhuc esset in hac specie ab irregularitate, sicuti in d. c. petitio. palàm constat.

Sed si quis in bello iusto propria pugnaret manu eo casu, quo sibi liceret, nempè, vbi si non pugnaret, patria euerteretur ab hostibus, vel exercitus deleretur, essetq́ue ea pugna in bello iusto meritoria: & aliquem occideret, aut membro mutilaret, irregularis erit censendus, si Clericus sit, secundum Caiet. in 2. 2. q. 40. artic. 2. Attamen Panor. Anani. & Doct. in d. c. petitio. dum ad illius c. responsum rationem decidendi reddidêre, contrarium præmittunt: & denique huius quæstionis vera decisio pendet ab his, quæ statim in 3. huius relectionis parte dicentur super glo. in verb. suum.

Quòd si bellum iniustum sit, qui in eo pugnauerit, auxilium, aut opem dederit, irregularis erit, si inde secuta sit mors hostis, aut membri mutilatio. c. sicut dignum. §. vlti. de homici. vbi hoc notant omnes. idem Abb. & Doct. in d. ca. petitio. Maria. Socy. in d. c. ad audientiam. nu. 60. Gons. à Villad. de irregularit. c. de homicidio, col. 4.

Postremò de homicidio quo ad irregularitatem illud superest examinare, quis possit per dispensationem hoc vitium tollere? & sanè de homicidio voluntario vel casuali acturus, quod generaliter de omni irregularitate iam præmisimus, & de hac itidem in specie adnotabimus, scilicet irregularitatem homicidij, etiam voluntarij causa contractam, iuris esse tantùm humani & positiui. capit. non inferenda. 23. quæstione 3. vbi Ambr. refert, Moysen Aegyptium quendam interfecisse. idem constat Exodi cap. 2. & tamen is Altare Deo erexit & consecrauit. Exod. c. 31. & c. 1. de consecrat. dist. 1. vnde gloss. in summa. 21. distinct. scribit, lege diuina veteris testamenti homicidam non prohiberi Sacerdotio. idem gloss. in dict. c. de consecrat. distin. 1. Nec quicquam refert, quòd Dauid Rex 2. Reg. cap. 7. à Domino audierit: Non ædificabis mihi templum, quia vir sanguinis es. Nam etsi Moyses sanguinem per homicidium effuderat, non tamen ita sanguinolentus, vt Dauid dici potuit, propter multum sanguinem effusum à Dauid Rege. quod apparet ex capit. 2. Paralipomenon. Et præterea Dauid præparabat ædificare illud vnicum Templum apud Iudaicum populum, quod præfigurabat Ecclesiam Christianam, quæ in pacis vnione & concordia, ac charitate fundata est. capit. 4. ad Ephesios, Solicitè, inquit Paulus, seruate vnitatem spiritus in vinculo pacis. vnde constat, irregularitatem ex homicidio non esse, nec fuisse inductam lege veteri diuina: quòd si veteris testamenti lege diuina fuisset instituta, hodie post legis Euangelicæ institutionem minimè vim legis ea institutio haberet, nec ex ea dici posset, hanc irregularitatem iure diuino inductam esse. Ius diuinum legis Euangelicæ nihil hac de re statuit: idcircò sequitur, hanc irregularitatem Iure Pontificio humano statutam fuisse: quemadmodum voluerunt Innocent. & Docto. in capit. nisi cùm pridem. de renunciat. idem Innocen. & alij in cap. ad audientiam. de homicid. Palud. in 4. sententia. distinct. 15. q. 3. col. vlt. Florent. 3. part. tit. 28. capi. 2. §. 6. & esse hanc opinionem communem fatetur Syluest. in verb. irregularitas. in fin. tametsi Panormit. in dict. cap. ad audientiam. & ibi Maria. Soci. 3. quæstio. principali. teneant irregularitatem propter homicidium iure diuino fuisse inductam, quæ quidem opinio minimè potest iure probari.

Hîc plenè constat, Romanum Pontificem posse dispensare super hoc vitio irregularitatis ex homicidio contractę, sicut dispensare potest aduersus alias humanas leges, & Pontificias. quod probant Innoc. Hosti. Abb. Anania, & communiter Doct. in c. sicut dignum. §. vlt. de homicid. & in d. c. ad audientiam. vbi Socy. num. 95. Floren. in d. §. 6. Gons. à Villadi. de irregular. c. vlti. dicens, hanc opinionem communem esse, quam etiam sequuntur Syluest. in d. ver. irregularitas. ad fi. Alber. Trotius in tracta. de vero & perfecto Clerico. 2. li. c. 26. Tho. Ferra. cautela 44. Ludoui. Gomes. in tract. expectatiuarum, num. 88.

In hoc tamen conueniunt omnes, difficillimè obtineri hanc dispensationem à summo Pontifice, nisi pro eo, qui religiosus sit, vel esse velit in aliquo mendicantium religiosorum monasterio. quod ita fieri asseuerant Ludouic. Gomes. in dicto numero 88. & Ioannes Staphilæus de literis gratię & iustitiæ, folio 193. columna 2.

Idem in praxi receptum est, quoties homicidium voluntarium sit occultum omnino. Nam Roma. Pont. consueuit cum hoc homicida dispensare, saltem vt in susceptis ordinibus ministret: quemadmodum fatetur Lud. Gomes. in d. nu. 88. id verò mirum non est, siquidem Episcopus dispensare potest cum homicida voluntario, si is sit omninò occultus, quoad ministerium Altaris in susceptis ordinibus. auctore Archi. in c. de his. 50. dist. & Frede. cons. 168. Ancha. in reg. peccati venia. de reg. iur. in 6. col. 3. tex. opti. in c. nisi cùm pridem. de renun. vers. si tamen culpa latet. eandem opinionem quo ad susceptos & suscipiendos ordines sequitur Ange. in verb. homicidium. 5. q. 1. ex Panormi. eam deducens in c. ex tenore. col. 3. de tempor. ordi. eandem Abb. sententiam veriorem esse censet Alfons. à Cast. lib. 2. de potest. leg. pœn. c. vlt. vers. 3. principal. conclus. qui dum egregiè quæstionem istam explicat, tandem probare conatur, nullam in hac specie contrahi irregularitatem, quasi iura Pontificia statuentia irregularitatis pœnam homicidis, minimè eos homicidas complectantur, qui omninò sunt occulti, & quorum homicidium probari non potest aliter, quàm per eorum confessionem: quo fit, vt iuxta eius rationes necessaria non sit in hoc casu dispensatio Episcopi. adducit ad hoc tex. in c. ex tenore. de tempo. ord. cui censet non obesse tex. in c. vlt. eo. tit. & in c. inquisitionis. in prin. de accus. quippe, qui loquantur in eo casu, quo crimina omninò occulta non sunt, sed possunt in iudicio saltem paucis testibus probari.

Nos verò arbitramur, posse humana Pontificia constitutione induci irregularitatem in pœnam criminis exterioris, etiam occultissimi, quod nullis probari testibus valeat. Nec video in hoc quidquam vrgere grauiter, vt contrarium defendi possit. hanc opinionem multis probarem, nisi & eam alioqui iam non semel in his, quę hactenus scripsimus, doctissimorum virorum auctoritate communitam tradidissem.

Deinde illud mihi constitutissimum est, Ius Pontificium irregularem constituere, & efficere homicidam exteriorem, etiamsi is occultissimus sit, adeò quidem, vt nullis testibus homicidium exterius probari queat. Hoc enim ipse deduco ex omnibus Iuris Canonici locis, quibus hæc fuit statuta irregularitas: etenim propter homicidij actum inducta fuit absque distinctione, an is occultus, vel publicus sit.

Hoc ipsum euidentius fit, si consideremus, esse quædam crimina grauia quidem, & ideò digna depositione ab ordinis ministerio: eaque perpetua, quæ tamen siue occulta, siue publica sint, non efficiunt eorum auctorem irregularem, nempe adulterium, falsi crimen, simonia in beneficio acquirendo commissa, periurium: vt not. in c. tuæ. de pœnis. c. at si Clerici. §. vlt. de iudic. in his equidem criminibus est intelligendus text. elegans in d. c. ex tenore. quo decisum est, non esse quemquam prohibendum à ministerio suscepti sacri ordinis, nec ad alios promotione: si crimen occultum sit, id est, nondum in iudicium deductum per probationem, nec notorium aut publicum alioqui. quasi Roma. Pont. responderit, non esse puniendum quem ob delictum occultum in his, quæ pertinent ad sacros ordines, ea pœna, qua puniretur, si id crimen notorium aut probatum in iudicio foret. idem constat in c. de his. in 1. 50. dist. & probatur in regula expressim tradita in c. vlt. de tempor. ordin. quas responsiones, & Iuris Pontificij decisiones ipse procedere censeo, etiamsi hæc crimina non essent omninò occulta, sed possent duobus testibus, aut trib. probari, modò notoria non sint, nec in iudicio probata: sicuti satis in specie probat text. in d. c. vltimo. Alia verò crimina sunt, quæ ipso iure impediunt ordinis suscepti exequutionem, & ad maiores promotionem, vt homicidium, simonia in ordine commissa, & his similia: in his profectò criminibus, & si ea omninò sint occulta, nec possint testibus probari, irregularitas adhuc Iure Ponteficio contrahitur. Hoc constat ex his, quæ prima huius operis parte de Sodomiæ crimine diximus. & deinde in d. c. vlti. de temp. ordi. vbi apparet, homicidium post peractam pœnitentiam adhuc impedire suscepti ordinis ministerium, & ad maiores promotionem, etiamsi nec notorium sit, nec in iudicio probatum: sub hoc autem homicidio & illud continetur, quod est omninò occultum, modò exterius sit. igitur & hoc impedit sacri ordinis ministerium, & promotionem ad eundem. eadem opinio constat in c. nisi cùm pridem. §. personæ. de renunciat. quo in loco glo. in verb. latet. & Anto. à Butrio hoc ipsum planè adnotarunt, & post alios Gonsal. à Villadi. de irregularitate. c. dixi etiam. & c. dixi vlterius. Henric. in c. vlt. de tempor. ordinat. sentiunt omnes in c. inquisitionis. de accusat. Nec refert, posse delictum probari, vel non, modò ad actum exteriorem suapte natura probabilem processum sit, vt lege humana & Pontificia is actus comprehendatur, tametsi referat quandoque, an sit occultus, vel notorius, quo ad plures iuris effectus. Præter hæc mihi sat erit, quòd ex homicidio exteriori contrahatur Iure Canonico irregularitas. qui autem dixerit, hæc iura humana non esse intelligenda de homicidio omninò occulto per accidens, id necesse quidem erit, vt probet. Ex quibus ipse colligo exauctoritate adhuc Panor. Ang. & sequacium, ex homicidio vtcunque occulto contrahi irregularitatem, ab Episcopo tamen delebilem. Etenim ipse Panor. in hac specie contractam esse irregularitatem fatetur, licet ea sit ab Episcopo delebilis per eius occultam dispensationem. quod Ange. & alij ita intellexerunt. tametsi Syluest. in verb. homicidium. 3. q. 8. opinatur, hanc irregularitatem & in hoc casu non posse tolli per Episcopi dispensationem. Sed & Synodus Tridentina sess. 4. sub Iulio 3. can. 7. statuit, homicidam voluntarium non esse promouendum ad sacros ordines, nec ad beneficia, etiamsi homicidium non fuerit in iudicio probatum, nec alia ratione publicum, sed occultum. Videtur enim tollere sacrosancta Synodus dispensationem Episcopis. quamuis & ille Canon fortassis intelligendus sit in homicidijs, quæ licet sint occulta, possunt tamen probari, nec sunt omninò occulta. Ipse etenim omninò occulta hac in quæstione appello facilioris intellectus gratia, quæ nullis testib. probari possunt, nec aliter, quàm per confessionem ipsorum delinquentium, tametsi exteriori opere contigerint.

Hinc illud mihi dubium est, quòd idem vir doctissimus Alfons. à Castro in d. cap. vltim. 3. conclusi. vers. ex hac. opinatur asseuerans, filium presbyteri ex coniugata ita occultè genitum, vt non possit aliunde probari, quàm per parentum assertionem, posse sine dispensatione promoueri, & beneficium curam animarum habens recipere. Contrarium siquidem tenent Anto. in c. 1. de filijs presbyter. & Gonsalus à Villadiego in tract. de irregul. c. dixi vlterius, quòd illegitimi. Atque ideò super hac decisione cogitandum amplius esse censeo.

Solet tamen Romanus Pontifex quandoque dispensare cum voluntario homicida, etiam publico, quo ad altaris ministerium: hoc demum addito, quòd intra triennium minimè altari ministret, & deinde extra locum, in quo homicidium perpetrauit. Sic sanè referunt & testantur Ludo. Gomes. in d. tract. expectatiuarum. nu. 88. & Ioan. Staphil. in d. fol. 193. qui etiam scripsêre, consueuisse summum Pontificem absoluere Clericum à reatu homicidij, ac omnis labis, & infamiæ macula eius occasione contracta, vt in pristinos honores restituatur. poteritq́ue hic homicida obtinere ex vi huius absolutionis beneficium simplex, si id sibi conferatur. capit. 2. de Cleric. pugnant. in duello. non tamen huic licebit, nisi aliud in absolutione fuerit expressum, etiam in obtentis ordinibus Altari ministrare, quod ipse Ioan. Staphilæ. adnotauit.

Dispensat verò solus Papa cum homicida casuali, vt in sacris ministret, vel ad sacros ordines promoueatur. Panorm. in cap. continebatur. de homicid. idem & Docto. maximè Maria. Socyn. num. 95. in capi. ad audientiam. eodem titul. Regia l. 51. titulo 6. part. 1. licet tamen Episcopo dispensare cum quocunque homicida, vt in minoribus ordinibus iam susceptis possit ministrare. quemadmodum ex capit. ad audientiam. & cap. continebatur. de homicid. & capit. 2. de Cleric. pugnant. in duello. notant in dicto capit. 2. Hostiens. Ioan. Andre. Innocent. Cardinal. & Anania, quorum opinio magis communis est, tametsi quo ad homicidium voluntarium nullibi probetur: & ita eam in homicidio casuali tantùm admittunt Abb. in dicto capit. 2. Socyn. numer. 95. & Feli. col. vlti. & ibi quoque Anania in d. cap. ad audientiam.

Cæterùm hæc intelligenda sunt quo ad ministerium ordinis. Nam quo ad beneficium simplex obtinendum, potest cum homicida etiam voluntario Episcopus dispensare. tex. in d. c. 2. de Cler. pugnant. in duello. vbi frequentissimè eius interpretes hoc adnotarunt, Socyn. item & Felin. in d. c. ad audientiam. Ioan. Staphilę. de literis grat. & iust. fol. 78. qui secus esse censent, quo ad beneficium curam animarum habens. argum. text. in c. 1. de filijs presbyte. in 6. tametsi Anania in d. c. 2. etiam quo ad hoc teneat, posse Episcopum dispensare.

Quòd si quis beneficium simplex habens, homicidium commiserit, possetq́ue ex dispensatione Episcopi illud retinere: tamen si etiam nondum mota lite, nec accusatione instituta, alter hoc beneficium impetraret in euentum priuationis, non posset Episcopus dispensare, vt homicida illud beneficium retineret, quia ex præmissa impetratione ius quoddam alteri iam sit quęsitum: nec ipse Papa absque huius iuris derogatione visus foret, alteri præiudicium facere. quod Domi. voluit in consilio 105. columna vltima. vbi hoc aliquot rationibus probat. & sequitur Ioan. Staphilæ. de literis gratiæ & iusti. folio 78. columna 2.

Verùm ad huius conclusionis intellectum præmittendum est, homicidam etiam voluntarium non esse ipso iure priuatum beneficio Ecclesiastico, sed priuandum per sententiam. text. in cap. Clericis. ne Cleri. vel Monach. notat Innoc. communiter receptus in capit. cùm nostris. de concess. præbend. nam & eius opinionem communem esse asserunt Anania & Felin. in capit. inquisitionis. colu. 1. de accusat. Antoni. Corset. in sing. verb. sententia. notant Capella Tholosana. 207. Felin. in c. 2. col. 3. de rescript. & in cap. sciscitatus. col. 1. eo. tit. Præpo. in c. studeat. 50. dist. Ioan. Bernar. in pract. cap. 98.

Item est ad hoc ipsum adnotandum, eundem voluntarium homicidam, quiq́ue per sententiam priuandus est beneficio, posse interim adhuc pendente accusatione eidem beneficio renunciare, priusquàm condemnetur. gloss. elegans in capit. 2. vt lite penden. in verb. finita. libro 6. quam Doctor. inibi sensim probant. & Ferrari. cautela 44. gloss. in regu. Cancel. 27. Rebuff. in tract. de pacificis possess. nu. 261. Felin. in d. c. inquisitionis. colu. 3. Rota in antiquioribus, quinta. de re iudic. Ludo. Gomes. in regu. de annali possessore. quæstio. 42. numero 3. Chassanæ. in consil. 44. numero 22. Philippus Probus in additionibus ad Monachum. in capit. Alma mater. de senten. excom. num. 6.

Quidam tamen existimant, hanc renunciationem impediri, si quis prius impetrauerit à summo Pontifice beneficium homicidæ in euentum priuationis. quod Domi. in d. consil. 105. tenet in hac specie opinatus, renunciationem istam nullam esse in hunc sensum, vt possit postea lis tractari, & lata priuationis sententia renunciatio fiat inutilis. Contrarium tamen in hoc ex dicta gloss. probare conati sunt gloss. in dicta regu. Cancella. 27. colum. 4. Chassanæ. in dicto consilio 44. numero 22. Ioan. Staphil. de literis gratiæ & iustit. folio 64. Probus in dict. nume. 6. Rota præcitata 5. in antiquioribus. titu. de re iudicat. Anto. Butrius in consil. 43. Aufreri. in additionibus ad Capellam Tholosanam, decisi. 436. Ludo. Gomes. in reg. de Annali. q. 42. num. 4. quibus multum accedit decisio Aegidij à Bellamera. decisione 739. Horum opinio magis recepta est, sicuti ex prædictis autoribus apparet. Nec iure admittendum est, quod ipse Dominic. probare vult, nempe post hanc renunciationem, aut aliam vacationem beneficij, aliter quàm per priuationem contingentem posse iudicem procedere ad priuationem. Etenim hic processus iam inutilis erit, cùm ipse, aduersus quem priuationis sententia ferenda est, non obtineat, nec possideat beneficium: atque ita visum est Rotæ in nouis, 491. & Lud. Gomes. in d. reg. de annali. q. 42. nu. 5. sic nec ipsius Dominici altera ratio vrget, scilicet quòd non possit fieri renunciatio nec dispensatio in præiudicium eius, cui ius quæsitum est. Nam illud est verum, vbi agitur de præiudicio iuris purè quæsiti: non autem vbi ius quæsitum est conditionale & incertum. secundum Rom. cons. 256. Lud. Gomes. in d. q. 42. & in reg. de reg. de non tollendo iure quæsito. q. 3. quo in loco multa ad hoc allegat.

Cæterùm quòd Ant. à Butrio in d. cons. 43. addit, hanc renunciationem esse nullam, quoties ea facta fuerit post scientiam prioris impetrationis, quasi ea in fraudem fiat. cap. 2. de renunciatione, in 6. mihi dubium est, imò falsum videtur. licet Aufrerius in d. decis. 436. & Felin. in cap. in nostra. num. 38. de rescript. idem scripserint Antonium sequuti, nam qui renunciat, iure suo vtitur, & ideò nullam fraudem committit: quippe, qui sibijpsi consulturus, vel amico, vel consanguineo, eidem beneficio renunciet, non vt noceat impetranti. Etenim in dicto capit. 2. manifestè colligitur fraus renunciantis, qui non, vt sibi consuleret, sed vt impetranti noceret, maximis coniecturis ad id existentibus, renunciat beneficio. atque ideò in ea specie fraus excluditur, habetque rationem aliquam illa decisio à l. filiæ meæ. vbi Bal. ff. solut. matr. not. Boêr. in tract. de legat. fol. paruo 26. quib. addendus est Barb. in cons. 60. lib. 4. col. 1. & 2. Potissimè hæc Butrij opinio non sibi satis constat: siquidem ipsemet opinatur, renunciationem istam factam ab ignorante, validam esse, etiamsi prior impetratio haberet decretum irritans: & tamen hoc decretum adhuc ignorantes afficit. c. dudum. de pręben. in c. 1. §. adijciebatur. de concess. præb. eo. lib. vbi hoc communi omnium consensu receptum est: & traditur in c. si eo tempore. de electio. in 6. in glo. ignoranter. & in c. si postquam. de pręb. eod. lib. per Card. in Clem. 1. q. 18. de electio. & alios, plerisque locis.

Igitur Dominici responsum non est ita simpliciter admittendum, sed tunc demum, quando in prioris impetrationis literis expressim sit appositum, quòd renunciatio lite pendente facta ab ipso priuando cedat in vtilitatem impetrantis, cuius clausulæ meminêre Ioan. Staphilæ. in d. fol. 64. & Probus in dict. cap. Alma mater. Soletque concedi, at literis clausula ista adscribi post primam priuationis sententiam, non antea: vt ipse Staphilæus testatur, & nisi fallor, ex hoc minimè tollitur Episcopo dispensandi potestas, ipsiq́ue dispensatio impediet priuationis sententiam, quicquid contrarium senserint Domi. & Ioannes Staphilæ. in dict. fol. 78. Nuper tamen Carol. Moli. in reg. cancel. 18. nu. 55. communem opinionem improbat, vbi ea renunciatio fit in fauorem certę personæ: cuius sententia fortassis iure & æquitate præualet ob fraudem, quæ in hac specie manifesta videtur. idcircò lector optime, cogitabis.

His verò, quæ de dispensatione super hac irregularitate diximus, illud libenter adiecerim, quod in proximam confert vtilitatem, nempe posse dispensare in hac irregularitate contracta ex homicidio, quod per iudicem, aut iustitiæ ministros fuerit commissum, eum, qui potestatem habuerit dispensandi super irregularitate contracta ex homicidio casuali. Nam quo ad hoc, homicidium istud casuale censetur, quippe nullam culpam, imò meritum habeat. quod Caiet. adnotauit in summa, in verbo, irregularitas. in fine. tametsi hoc homicidium voluntarium verè sit, licitum tamen, vt satis constat. Atque hæc dicta sint de homicidio voluntario, de irregularitate ex eo contracta, & de dispensatione super hoc impedimento impetranda, à quo scilicet petenda sit. Reliquum erit de homicidio casuali tantisper agere ad pleniorem huius tractatus examinationem.

SVMMARIVM.

- 1 Homicidium casuale quid sit?
- 2 Irregularitas oritur ex homicidio casuali, cum distinctione operis illiciti, & liciti, quæ in hoc §. latiùs explicatur, quàm fuerit à Doctorib. tradita.
- 3 Chirurgus an irregularis sit, & de medicis, chirurgisque Clericis: & an medicus imperitus puniatur de morte ægroti?
- 4 Intellectus c. sicut. de homici. & nu. 10.
- 5 Intellectus c. dilectus. de homici. & nu. 10.
- 6 Intellectus c. exhibita. de homicid. & ibi de iactu disci, perpensus Homeri locus.
- 7 Spheræ ludus apud Homerum exponitur ad Iulij Pollucis interpretationem, aduersus Erasmum.
- 8 Jntellectus c. continebatur. de homici.
- 9 Latissima culpa, an efficiat quem irregularem?
- 10 Multa aduersus communem Canonistarum distinctionem de opera licita & illicita ad casuale homicidium traduntur, & inibi vera resolutio.
- 11 Habens in domo leonem, aliámue feram, an sit irregularis, si ea hominem occiderit.

§. QVARTVS.

HOMICIDIVM autem casuale illud dicitur, quod casu præter intentionem committentis, vel causam dantis contigerit. Nam secundum Aristot. 2. Phy. casus est causa agens pręter intentionem. cuius rei gratia subijciam hoc in loco S. Tho. di. 2. 2. q. 64. artic. 8. ea inquit, quæ casualia sunt, simpliciter loquendo non sunt intenta, nec voluntaria. Et quia omne peccatum est voluntarium secundum August. consequens est, quòd casualia in quantum huiusmodi non sunt peccata. contingit tamen id, quod non est actu, & per se voluntarium, vel intentum, secundum quod causa per accidens dicitur remouens prohibens. Vnde ille, qui non remouet ea, ex quibus sequitur homicidium, si debeat remouere, erit quodammodò homicidium voluntarium. Hæc Thom. qui statim sequitur, & probat communem Canonistarum distinctionem, quę solet in homicidio casuali adhiberi in hunc sanè modum, vt, qui dederit operam rei illicitæ, si casuale homicidium sequatur, irregularis sit, siue adhibuerit diligentiam, quam potuit, ne sequeretur, siue negligens fuerit. Is verò, qui dederit operam rei licitæ, tunc denique sit irregularis, cùm non adhibuit eam diligentiam, quam potuit, & debuit adhibere, ne homicidium casuale sequeretur. Hanc opinionem ex pluribus Iuris Pontificij decisionibus exponit gloss. in capit. sicut dignum. §. vltim. in verbo, consilium. & in ca. continebatur. de homicid. & vbique Doctor. communiter Caieta. post sanct. Thom. in dicto articu. 8. vbi eleganter scribit, hanc distinctionem quo ad irregularitatem esse admittendam, non tamen quo ad peccatum: siquidem ille, qui dat operam rei illicitæ, si adhibuit diligentiam, quam debuit & potuit, ne homicidium casuale sequeretur: & nihilominùs casu id contigerit, erit reus illius actus illiciti, cui dabat operam, non tamen homicidij, sicut nec quo ad peccatum erit homicidij Reus, qui dedit operam rei licitæ, & aliquam absque dolo culpam habuit: tenetur tamen pœnitere. gloss. Abb. Anani. & Felin. in capit. presbyterum. de homicid. textus optimus in capit. vltimo. 15. quæstione prima. Alfonsus à Castro. libro 2. de potestat. legis pœnalis, capit. 14. versic. secunda propositio. Et Domi. Soto lib. 5. de iustit. & iure. q. 1. articu. 9. Eandem Canonistarum distinctionem sequuntur Alber. Trotius de vero & perfect. Cler. lib. 2. c. 27. Gonsal. à Villadiego de irregular. c. de percussore. col. 6. Socy. in c. ad audientiam. de homicid. nu. 48. & post alios Syluest. in ver. homicidium. 2. col. 1. cui equidem distinctioni ad eius probationem aptanda sunt aliquot Iuris humani responsa.

Primùm ad prioris partis exemplum adduci solet text. in cap. tua nos. in princ. de homic. etenim monachus, qui tumorem pietatis causa ferro aperuit, quia vulneratus mortem obijt, irregularis censetur: & tamen omnem diligentiam adhibuit, quam chirurgus peritissimus adhibere tenebatur. Etenim, vt medicus non teneatur de morte infirmi, aliquot sunt necessaria. Primum, quòd sit peritus in ea professione & arte. l. illicitas. §. sicuti. ff. de offi. præsi.

Secundum, quòd admoneat infirmum, vt præcaueat ab his, quę sibi sunt nocumento futura. text. in dict. cap. tua nos. Nec tamen tenetur semper & continuò adesse ægroto, secundum Hosti. Anchar. & Docto. in dicto cap. tua nos. nisi ægrotus propter maximum ægritudinis periculum custodia indigeret: tunc equidem tenetur medicus vel præsens esse, vel admonere, vt diligenter custodiatur. Sic Hosti. censet in summa de ætat. & qualit. §. ordo. versic. ex post facto. quem refert & sequitur Ripa in tracta. de peste. parte vlti. §. Medicorum. num. 48. quo in loco multa adducit de medicis imperitis, an & hi teneantur, si infirmus ob eorum culpam moriatur. Est enim text. in dicto cap. tua nos. qui probat, his mortem ægroti imputari. idem constat in dicto §. sicut. vbi Alberic. existimat, medicum imperitum, cuius causa ægrotus mortem obierit, pœna extraordinaria, non ordinaria puniendum fore. l. 3. §. 1. ff. de sicar. notat Ripa in dicto §. Medicorum. Regia l. 6. tit. 8. part. 7. vt hinc meritò Iouianus Pontanus dixerit in Charonte: Liberiùs Medici viuunt, vt quibus permissum sit, hominem impunè occidere. Medicos enim non modò lex absoluit ab homicidio, verùm mercedem quoque eis statuit. Hæc Pontanus. Igitur cum in specie dict. capit. tua nos Monachus fœminam illam admonuerit, vt à vento caueret, & ipsa vento exponens seipsam, mortem obierit, apparet, non alia ratione monachum illum censeri irregularem, quàm quòd operam dederit rei illicitæ, non simpliciter, sed sibi, quia chirurgus esse non poterat. textus est in capi. sententiam sanguinis. ne Cleric. vel monach. Nullus, inquit, Clericus ruptarijs, vel ballistarijs, aut huiusmodi viris sanguinum præponatur, nec vllam chirurgię artem Subdiaconus, Diaconus, vel Sacerdos exerceat, quę adustionem vel incisionem inducit. Qua ratione Panormit. ibi columna penultim. & finali. ac Paulus Parisius consilio 96. columna vltima, libro quarto, tenent, Clericum in minoribus constitutum beneficium Ecclesiasticum habentem irregularem esse, si ex chirurgiæ officio, cui operam dat, aliquis mortem obierit absque eius culpa. quippe, qui artem sibi interdictam exerceat. Hic est ergo verus intellectus ad text. in dicto capit. tua nos. sicuti gloss. subobscurè, & Docto. manifestè inibi tradiderunt. Quorum opinionem ipse censeo veram esse, quoties ægrotus moriatur ex causa alicuius adustionis vel incisionis à chirurgo illatæ: nam si chirurgus nullam adustionem nec incisionem fecerit, & tamen ab alio vulneratus, aut alioqui ægrotus moriatur absque culpa chirurgi, vel si à chirurgo adustus aut incisus, non ex occasione incisionis, vel adustionis, sed ex ipsa graui ac lethali ægritudine mortem obierit, nulla contrahitur irregularitas: quod satis constat ex constitutionibus ad hanc rem paulò antè citatis. His omnibus illud libenter addiderim, quòd Clericus in minoribus constitutus ordinibus chirurgiæ artem exercens, poterit coram seculari iudice conueniri pro negligentijs, & culpis commissis in eius artis vsu. notat optimè Ioan. Gallus in quæst. 150

Hinc in fertur, quòd si Laicus aut Clericus in minoribus chirurgus esset, & iuxta artis peritiam chirurgiæ operam daret, atque ex aliqua incisione absque eius culpa ægrotus periret, non esset irregularis censendus. notant Cardin. in d. c. tua nos. & Maria. Socyn. in c. ad audientiam. de homicid. nu. 31.

Sic & idem Cardi. in d. c. tua nos. 1. col. scribit, quòd si monachus aut Clericus exercet medici artem, & peritus esset, attamen absque eius culpa casu infirmi & ægroti moriantur, non esset is irregularis, quippe operam daret licitæ rei, & quæ non est ei indirecta. c. ad aures. de ætat. & qualit. Nam ibi consulit Romanus Pontifex, quòd hic ad ordines non promoueatur, si is conscientiam habet læsam alicuius culpæ, quasi liberè permissum iure sit ad ordines sacros promoueri, vbi medicam artem absque culpæ suspicione exerceat.

Ex his etiam apparet, eum irregularem esse, qui infirmi & ægroti curam habens, dederit ei aliquam potionem absque medicorum mandato, aut contra eorum prohibitionem, si ægrotus ex hoc mortuus fuerit: notant Inno. & Docto. in d. c. tua nos. & Mari. Socy. in d. c. ad audientiam. num. 32.

Pari sanè ratione, qui ægrotum in mortis agone nimis anxium in aliud reuoluat latus, vt citiùs moriatur, & ne magis crucietur mortis tormentis, irregularis erit. quod Socy. in dicto nu. 32. scribit. ac Panormi. in c. sententiam sanguinis. ne Cleric. vel Monach. Gonsal. à Villadiego de irregu. c. de percussore. colum. 5. post Spec. tit. de dispensatione. §. iuxta. vers. quid si alius infirmum.

Hi verò auctores etiam irregularem esse opinantur eum, qui à vulnerato sagittam extraxerit, si ex hoc ipse vulneratus moriatur. Quorum sententiam ego admitterem, vbi in extrahendo sagittam aliquam culpam habuerit, quia non seruauit modum ab huius rei viris peritissimis præscriptum, vel operam dederit rei sibi illicitæ & interdictæ, alioqui non est omninò vera prędicta opinio.

Secundò in eiusdem prioris partis probationem expenditur text. in cap. sicut. de homicid. vbi illicitè ludens cum fœmina prægnante, censetur irregularis, si ex hoc lusu casu contigerit fœtus animati abortio, tametsi nullam culpam in eo ludo homicidio præstiterit: sic etenim communis omnium Doctor. sensus illud responsum interpretatur, ex eo, quòd ludens cum muliere prægnante commercium carnale cum ea haberet, aut habere consueuisset, quasi hæc irregularitas minimè contraheretur à fratre vel consanguineo, qui cum fœmina prægnante licitè eodem lusisset modo. Sed & hanc posteriorem sententiam horum auctorum non aliter veram esse opinor, quàm si quis cum muliere etiam consanguinea, prægnante tamen, cautè luserit: alioqui irregularis erit propter culpam in ipso ludendi modo commissam, quod boni viri arbitrio necessariò est committendum.

Tertiò ad idem conducit tex. in c. dilectus. de homici. quo decisum est, non esse Clericum irregularem, qui cùm equitaret, absque eius culpa puerum equi impulsu occiderit, quia operam dabat rei licitæ: igitur, si operam rei illicitæ dedisset, & is casus contigisset, foret irregularis. eadem ferè responsio traditur in c. significasti. in 1. eo. tit. vnde, si quis contra prohibitionem equitaret, ac denique daret operam rei illicitę, & accideret, quod in præcitatis responsis continetur, foret planè irregularis. quod Caie. scribit in dict. quæstione 64. artic. 8. versic. vnde si religioso. de quo paulò pòst disputabitur. Obiter tamen est adnotandum, hanc opin. Caieta. deduci ex mente omnium Canonistarum in d. c. dilectus. & in d. c. significasti.

Posterior autem distinctionis pars constat ex eodem cap. dilectus. & cap. significasti. quibus apparet, dantem operam rei licitę non esse irregularem, si absque eius culpa hominis mors casu sequatur. Hinc sanè fit, vt casus contingens ex feritate equi non imputetur sessori, qui nullam culpam habuit. idem probatur ex l. 1. in prin. ff. si quadrup. paup. fecis. dicatur. notat Bald. text. in dict. cap. dilectus. ad hoc in consil. 443. lib. 4. l. idem iuris §. 1. ff. ad l. Aquil. §. impetu quoque. Inst. de lege Aquil. Regia l. 4. & 5. titu. 8. part. 7. l. 7. titul. 17. libr. 4. Fori. l. 15. titulo 13. libro. 8. ordinat. & l. 6. titulo 15. part. 7.

Ad eandem partem pertinet text. in c. presbyterum. de homi. vbi magister operam rei licitæ præstans & exhibens, si discipulum percusserit, culpam habens in excessu correctionis, est irregularis morte inde sequuta: propter culpam enim tenetur, quia excessit in correctione. l. præceptoris. ff. ad l. Aquil. l. sed & si. §. vlt. ff. eod. titul. l. item quæritur. §. idem Iulianus. ff. locati. l. 9. titu. 8. part. 8. tenebitur enim iuxta modum culpæ, vt in dictis legibus probatur. at si nullam habuerit in excessu culpam, nequaquam tenebitur de homicidio casuali inde sequuto. quod Doct. omnes videntur in d. c. presbyterum, adnotare, etiam quo ad irregularitatem. quicquid Feli. ibi contrarium probare conetur. nu. 3.

Tertiò eadem posterior pars probatur in capit. ex literis. in 2. & capit. Ioannes. de homicidio. quibus in locis non est irregularis, qui dum pulsaret campanas, aut eas tolleret, casu quodam absque eius culpa homicidio causam dederit. etenim non est irregularis: quippe, qui operam daret rei licitæ, quòd si pulsatio campanarum esset aliqua ex causa illicita, profectò fatentur omnes vtrobique irregularitatem contrahi, si absque culpa pul santis vel campana, vel tintinnabulum ceciderit, & aliquem ad mortem læserit. Id verò mihi satis dubium est, sicuti statim tradetur: constat tamen, irregularem esse, qui ad seditionem & arma pulsauerit campanam, & inde fuerit ex prælio inito aut pugna sequuta mors, cùm maximam huic morti causam dederit.

Nec tamen admiserim, eum irregularem esse, qui campanam pulsauerit in signum, quod aliquis est furca suspendendus, aut à ministris iustitiæ iugulandus: tametsi contrarium notauerunt DD. in d. c. Ioannes. & Soci. in d. c. ad audientiam. de homi. n. 58. falsum enim id est, cùm hic nec causam propinquam, nec remotam dederit morti, aut homicidio: sie nec ille erit irregularis, qui ligna, aut stramenta dederit ad comburendum hæreticum iam mortuum, qui si viuus foret comburendus hæreticus, esset irregularis: qui ligna ad combustionem ministraret. Card. in hac Cle. ad fi. idem & Fel. in c. sicut dignum. de homi. §. hi quoque. Soc. in d. c. ad audientiam. de homi. nu. 62. Palu. in 4. sent. dist. 25. q. 4. Spec. tit. de dispen. §. iuxta. nu. 44.

Quartò, hinc deducitur intellectus ad tex. in c. exhibita. de homi. vbi non censetur irregularis ille, qui misit ludendo lapidem in alium, & is à lapide fugiens, ac demum procidens in alterum lapidem caput offendens, culpa medici mortem obierit. Nam qui misit lapidem, operam dabat rei licitæ, nec aliquam culpam habuit, quam ipse præuidere potuisset: idcircò homicidium casu contingens ei minimè imputatur, quòd si culpam habuisset, quia lapidem ita grauem misit, vt non fugienti vulnus posset inferri periculosum, tunc irregularis esset qui lapidem misit: sicuti notant Innocent. Abb. Anania, & DD. ibi, quibus suffragatur in simili decisio Bart. in l. si gemma. ff. arbor. furtim cæsar. de quo tantisper egimus in hac parte. §. 2. nu. 9. quidam tamen, præsertim Abb. & Ana. in d. c. exhibita. censent, ludum illum proijciendi lapides esse licitum inter pueros, licet inter maiores esset reprobus, quia noxius. l. nam ludus. ff. ad l. Aqui. ego verò quoties agitur de ludo proijciendi lapides ad offensionem, opinor nec inter pueros, nec inter maiores licitum esse, quia noxius est, tametsi qui eo in ludo alterum occiderit, aut percusserit, non sit puniendus pœna ordinaria, si consuetudine is ludendi modus, eáue pugna fuerit inducta: quod notant Anchar. in c. cùm venerabilis. de consuet. idem in consil. 283. Cremens. in sing. 149. Cæpola in consil. 30. facit ad id gl. in d. c. cùm venerabilis. & in c. denique. 4. dist. vbi Præpo. gl. in c. sanè. de tempor. ordinat. & quæ latè tradit Rochus Curtius in c. vlt. de consuet. folio paruo 14. Hippo. in l. 1. limit. 19. ff. de sicarijs. Ias. & Purpur. num. 113. post Bart. in l. singularia. ff. si cert. peta. ex quibus ipse colligo consuet udinem prauam non excusare, etiam in foro iudiciali à tota pœna: sed bene ab aliqua parte pœnæ, nempe à pœna ordinaria. notat & Martin. Azpilcueta in c. consideret. §. tanto. de pœnit. distinct. 5. licet prædictæ glossæ voluerint simpliciter consuetudinem iniquam excusare à pœna, non à peccato.

Potuit sanè ludus proijciendi lapides licere, si is contigerit ad vires corporis, & industriam experiundas, non quidem ad nocendum, sicuti de iactu disci, solet adnotari, cuius Homerus meminit Odysseæ θ & sic libro octauo.

τὸνῥα περιςέψας ῆκε ςιβαρῆσ ἀπὸ χειροὐσ.
Βόμβησεν δέλίθοσ, κατὰ δ' ἔπτηξαν ποτι γαίῃ
φαίκκεσ Δολιχκρετμοι ναυσίκλυτοι ἅνδρεςw
λαὸτ νπαί ῥιπτ. όδύπέρπτoτo σκματα πάντωμ.

Quem locum ita Latinè tradidit Erasmus, Chiliade 3. centuria 5. Prouerb. 41. Rex aut asinus.

Versatum hunc valida submisit in aẽra dextra.
Intonuit lapis, ast in humum formidine sidunt
Phæaces gens gnara maris, ratibusque superba
Ob saxi iactum. verùm id procul omnia signa
Transuolat.

Erat autem discus lapis orbicularis, quem exercitij gratia iactare solebant plerunque. scribitque Didymus in commentarijs ad Homerum, discum habuisse in medio funem, quo contorquebatur, vt maiori impetu emitteretur. huius ludi meminit & Martialis lib. 14.

Splendida cùm volitent Sparthani pondera disci,

Este procul pueri: sit semel ille nocens.

Item & Plautus in Bacchidibus:

Ibi cursu, luctando, hasta, disco, pugillatu, pila.

Hoc autem in loco libenter lectorem admoneo, Erasmum virum alioqui Græcæ, & Latinæ linguæ peritissimum, in dicto prouerbio non satis diligenter Homeri locum expendisse. Etenim cùm Iulij Pollucis ludum de pilæ iactu explicaret, qui lib. 9. ita inquit: Vrania verò sic habet, aliquis resupinans sese sphæram in cœlum mittit, reliquis autem certamen erat, vt eam, priusquam in terram recideret, raperent: id quod in Phæacib. significare videtur Homerus. hæc Pollux. Erasmus existimat, Pollucem Homeri locum citare, quem modò de iactu disci nos tradidimus, cùm satis differat à disci iactu, ludus sphæræ, cuius Pollux meminit: est igitur locus, quem Pollux indicat, apud Homerum in eodem libro octauo Odysseæ.

οιδ' ἐταί οῦν σφάιραν καλὴν μετὰ χερσὶνελοντο
Γορφυρέην τὴν σφιν πόλυβοσ ποίησε δαι φρωνι
Τὴν ἐτερος ῥίπτακεμωoτἐ νἐφεα σκιόεντα
Iδνωθεὶς όπίσω. ὀδ' ἀπὸ χθονὸσ ὑψύσ' ὀερςείς.
Pὴίδίας μετὲλεσκε τωάρoσ πoσὶν oὺδασ ίκέατρ.

Hæc latinè ad verbum:

Hi igitur postquam pilam pulchram in manibus acceperunt

Purpuream, quam ipsis Polybus fecerat prudens:
Hanc alter iaciebat ad nebulas vmbrosas
Flexus retrò, alter autem à terra in altum eleuatus,
Facilè accipiebat, antequam pedes ad pauimentum
venirent.

Vtebantur autem & veteres disco ad hoc exercitium ferreo, isq́ue appellabatur, auctore Eustachio, Solos. idem commemorat Ludoui. Cælius li. lect. antiq. 13. c. 12. Hispani dicimus Herron. Tametsi innominatus Homeri interpres Iliad. libr. 23. has duas dictiones ita distinxerit, vt Discus planus sit ac latus. solos verò rotundus, & orbiculatus.

Quintò, ex eadem conclusione deducitur vera interpretatio ad tex. in c. continebatur. & in c. lator. de homicid. etenim in priori casu homicidium casu contingens, irregularitatem induxit, in posteriori verò minimè, & tamen vtrobique dabat quis operam rei licitæ. est igitur discriminis ratio ex culpa constituenda: siquidem eo casu, quo irregularitas inducta est, qui dabat operam rei licitæ culpam habuit, quia non adhibuit diligentiam, quam debuit in præcauendo homicidij casum: at in altera specie eam diligentiam adhibuit, atque ideò non efficitur irregularis, secundum communem omnium sententiam, post glos. ibidem. quo fit, vt ex dict. capitul. lator. satis probetur, palestræ ludum licitum esse, etiam Clericis. Constat sanè hunc ludum, & ei similes exercendæ virtutis causa licitos esse. l. solent. ff. de aleæ lusu, & aleat. imò si quis hoc in ludo vsus defensione, & natura ludi, ne victus euadat, alterum occiderit, non tenebitur de homicidio. l. qua actione. §. si quis. l. si ex plagis. §. cum pila. ff. ad leg. Aquil. glos. Alberic. & Ias. in l. in exequutione. §. vltim. ff. de verbor. obligat. Deci. consilio 9. Socin. consilio 16. libr. 1. Hippo. in pract. §. vlterius. num. 9. qui ad hanc rem multa tradidere.

Ipse quidem opinor, ludos causa exercendarum virium tunc clericis saltem constitutis in sacris licere, quoties hi ludi non sunt communi hominum iudicio periculosi ad vulnera, vel mortem, quod ex multis probatur, quæ notari solent in c. 1. & c. sententiam sanguinis. ne cleri. vel mona. & in c. 1. de torneament. Atque hæc dicta sint de his, qui operam dederunt rei licitæ: & tamen censentur irregulares propter culpam commissam in non præcauendo ea quæ poterant homicidio causam dare. Nec tamen culpa leuissima in hoc casu est sufficiens ad irregularitatem: sicuti probat text. in c. quæsitum. de pœn. & remiss. vbi Panor. hoc notat & Gonsalus à Villadiego de irregularit. c. de percussore. col. 7. Rauenna in d. c. quæsitum. Angel. in ver. irregularitas. §. 3. Syluest. in verb. homicidium. 2. colum. 2. & in §. 23. & licet glo. in cap. significasti. in primo, de homicid. teneat, culpam leuissimam eius, qui rei licitæ operam dabat, imputari ad irregularitatem: exempla tamen, quæ illi opinioni aptauerunt Hosti. & Ioan. Andr. potiùs pertinent ad culpam leuem, quàm ad leuissimam, atque ita ipse opinor veriorem esse opinionem Abb. qui eam intelligit, vbi culpa leuissima contigerit in omittendo: nam si in committendo contigisset, sufficeret ad irregularitatem. tex. optimus ad hoc in c. consuluisti. 2. q. 5. & ibi glo. quibus accedit, quòd leuissima culpa contingens in committendo, ad leuem culpam pertinet, gl. in l. lege Cornelia. ff. ad Syllani. cuius nos meminimus in Epitome ad quartum Decret. 2. part. capi. 6. §. 8. numero 13. posset etiam leuissima culpa sufficere ad irregularitatem, licet ad omissionem pertineret, vbi quis mercede conductus teneretur ad diligentiam exhibendam. quod probatur ex ratione text. in l. qui mercedem. & ibi Bart. ff. locat. Bart. & Paul. in l. domus. ff. eod. titu. ex quibus constat, teneri eum de leuissima culpa, qui mercede conductus tenebatur ad diligentiam adhibendam. sic & in hac specie irregularitatis visum est Syluest. in dic. verb. homicidium. 2. §. 15. secundum quæ sunt intelligenda quæ tradita fuere ab Anania, in cap. dilectus. de homicid. colum. vlt. & versi. considera.

Ex his ipse infero homicidium à persona priuata commissum, nusquam imputari ad irregularitatem, nisi habeat aliquam peccati malitiam, & culpam. Nam qui omninò excusatur à peccato homicidij priuati, etiam excusabitur à pœna irregularitatis prouenientis ex homicidio priuato. c. ad audientiam. de homicid. cui accedunt & omnia, quæ paulò antè explicuimus. notat in specie illationem istam Palud. in 4. sent. distin. 35. q. 1. artic. 4. & Alfonsus à Castro libr. 2. de potest. leg. pœnal. c. 14. versic. prima principalis conclusio. & in versi. secunda propositio. & rursus col. vlt. quia irregularitas homicidij, licet in persona publica constituatur sine peccato, cum nihilominus sit voluntarium, in persona tamen priuata semper peccatum aut culpam aliquam exigit: siquidem alioqui esset omninò inuoluntarium homicidium, saltem casuale sine culpa, quod non inducit irregularitatem, vt constat ex toto titulo de homicidio.

Hinc etiam constat, quòd licet alioqui causa propinqua, non remota, sit consideranda, gloss. communiter recepta in cap. de cætero. de homicid. gloss. in l. si mulier. ff. rer. amotar. & causa propinqua sit illa, quæ damnum dat, non accedente alia extrinseca causa. l. qui domum. ff. locati. notat Abb. in c. discretionem. de eo, qui cogno. consang. vxor. suæ. quæ quidem causa dicitur aliter immediata, vt explicat Deci. in Authen. præterea. C. vnde vir & vxor. col. 8. Bart. in l. 1. ff. de actio. & obliga. Cagnolus in Rubr. ff. siue in Proœmio Pandectarum, col. 1. omnium latissimè Andr. Tiraquel. in libello, de causa cessante. limitatione 20. Eleganter Cicero ex Medeæ fabula libro 2. ad Herennium. num. 68. & in libr. de Fato. ex eadem fabula longiùs idem explicat Clemens Alexandrinus libr. 8. Stromatum. attamen ad culpam aliquam, saltem eam, quæ sufficiat ad irregularitatem constituendam, non est semper necessaria causa immediata, aut propinqua: imò sufficiet alia causa, modò sit non admodum, vel omninò remota, quod bonus vir arbitrabitur.

Cæterùm de homicidio casuali contingenti ex eo, quod quis dabat operam rei illicitę, illud est omninò communi omnium sententia definitum, vt irregularitatem inducat, etiamsi id casu & præter voluntatem, ac intentionem acciderit, & adhibita fuerit diligentia, quæ ad id pręcauendum adhiberi potuit, ac debuit. Cuius conclusionis veritatem libenter quadam argumentatione expendam. Etenim aut hæc irregularitas oritur ex illa culpa, quam quis habet in eo, quòd operam dat rei illicitæ: aut ex illa, quæ contingit in negligentia non præcauendi quæ homicidio casuali poterant causam dare, non oritur ex posteriori, vt omnes fatentur: quia itidem constituitur irregularitas, etiamsi qui dabat operam rei illicitæ adhibuerit diligentiam, quam debuit pręcauendo, quæ nocere potuissent, & quæ præcauere potuit, ac tenebatur. Igitur irregularitas oritur ex priori culpa. Quòd si ex priori culpa oritur id, mirum est, cùm ea culpa nullo pacto ad homicidium pertineat: sicuti diximus in principio huius paragraphi. etenim qui illicitè, & contra iuris prohibitionem equitaret, ac omninò adhibuerit diligentiam, quam debuit, ne equus alicui noceret in ipso incessu, & cursu: atque nihilominus casu minimè præcogitato aliquem occiderit equus: erit hic Reus illius contumaciæ, quam commisit: non tamen homicidij quo ad culpam. vnde sit, vt debeat hic liber censeri ab irregularitate prouenienti ex homicidio à persona priuata commisso. Quod paulò antè probauimus. Rursus si ex priori culpa hæc irregularitas datur, patet multis in casibus eam esse constituendam, de quibus viri vtriusque iuris peritissimi meritò dubitabunt, & plerique planè censebunt, non posse iure irregularitatem dari.

Primus in eo proponitur, qui aduersus prohibitionem illicitè chartas ad ludendum conficeret, ac demum qui eisdem ludebat, alterum orta contentione occiderit. Etenim qui chartas fecit lusorias, operam dedit rei illicitæ, ex qua pręter eius cognitionem mors contigerit, quam ipse non potuit præcauere maiori adhibita diligentia, & tamen in illa constituitur priori culpa, sed hunc non esse irregularem, probat optimè Soci. in d. c. ad audientiam. de homi. nu. 49. igitur prior illa culpa simpliciter non est sufficiens ad irregularitatem.

Secundò, idem accidere potest in eo, qui cùm artifex esset ex ferro furto sublato ensem fecerit, & qui ab eo illum emerit, hominem occiderit, hic siquidem artifex non erit irregularis, vt notauit Alfon. à Cast. in d. lib. 2. de potesta. leg. pœna. c. 14. versi. hîc tamen admoneo. Quòd si prior illa culpa sufficiens foret ad irregularitatem, profectò hic esset censendus omninò irregularis, quod est omninò falsum.

Tertiò ad idem traditur exemplum de eo, qui vxorem alicuius per adulterium polluerit, & ea ex causa maritus eam occiderit: non enim erit irregularis adulter. & sanè non esse hunc irregularem idem vir doctissimus Alfonsus à Castro censet in d. versi. his tamen admoneo, quia homicidium hoc non sequitur per se, nec necessariò ex adulterio: sed solùm præter intentionem adulteri occasionaliter. Attamen si illa prior culpa ad irregularitatem sufficeret, dubio procul esset hic adulter irregularis.

Quartò ipse considero in specie c. dilectus. de homici. & c. significasti. eod. tit. quòd si quis esset à iudice, vel superiore domum exire prohibitus, & is contempto hoc præcepto, extra domum equitaret, atque absque eius alia culpa equus calce aliquem occiderit: profectò hic non erit irregularis, quòd si illa prior culpa, scilicet opera illicita esset sufficiens ad irregularitatem, dicendum foret hunc irregularem esse, idq́ue Caiet. notauit, & asseuerat in d. articu. 8. cuius nos paulò antè meminimus: nec tamen eius opinionem probamus.

Quintò, eadem est consideratio facienda ad tex. in c. ex literis. in 2. & c. Ioannis. de homici. siquidem qui tempore interdicti ecclesiastici campanas pulsaret ad officij diuini signum, daret operam rei illicitæ, & tamen licet contingeret casu tintinnabuli aliquem occidi absque culpa aliqua ipsius pulsantis campanas: ita quidem, vt nulla posset alia notari culpa, quàm qui illicitè contra prohibitionem campanas pulsauerit ad rem diuinam: non esset meo iudicio censendus irregularis, tametsi contrarium respondendum foret, si diceremus, priorem illam culpam sufficere ad irregularitatem. multa his similia possent exponi, quæ communem istam distinctionem quo ad eius posteriorem partem dubiam reddunt. idcircò nos conabimur in medium nostram hac de re sententiam adducere, & eam lectoris iudicio libenter committere.

Illud sanè constitutissimum sit, euentus ex aliquo secutos opere, minimè quidem ab operante præcogitatos, sed præter eius intentionem contingentes, imputari operanti, si illi euentus per se, & necessariò sequuntur ex priori opere, aut saltem, vt in pluribus ex illo eueniunt, & euenire solent. hoc deducitur ex S. Thom. 1. 2. q. 20. art. 5. cuius nos mentionem fecimus in prin. huius secundæ part. num. 1.

Deinde illud est prænotandum casus euenientes ex aliquo opere præter operantis intentionem & ab eo non præcogitatos, esse per accidens, & indirectè voluntarios, aut ab ipso operante volitos, non per se, & directè: secundum Thomam in 2. 2. q. 64. art. 8. cui cęteri consentiunt.

Item erit hinc obseruandum, hoc voluntarium esse magis, vel minus indirectum, ac plus vel minus habere voluntatis, aut volitionis, vt interim sic loquamur, directæ, secundum quod ipsum opus per se volitum magis, vel minus est aptum, aut ordinatum, seu periculosum, vt illi euentus sequantur: iuxta hoc etenim plus, vel minus erunt censendi euentus contingentes ex eo voluntarij, quod constat ex his, quæ in d. n. 1. adnotauimus, & item n. 2. Hoc ipsum & ipse Thomas sensit in q. de ignorantia 1. 2. q. 76. art. 4.

Ex quibus deducitur euentus ex hoc opere, non per se, nec necessariò, nec vt pluries contingere solitos, sed per accidens succedentes, minimè imputari, nec directè, nec indirectè comprehendi sub volitione operantis, atque ideò minimè fore considerandos: quemadmodum ex S. Thom. & Palud. nos tradidimus in d. nu. 2. in principio huius secundæ partis.

Igitur his ad amussim inspectis, & diligenter obseruatis consequitur, Homicidium casuale tunc demum ad irregularitatem imputandum fore danti operam rei illicitæ, quando actus ille illicitus est ordinatus sua propria natura ad mortis læsionem, vel ad homicidium, vt explicat Socin. in d. c. ad audientiam. de homi. nu. 49. sentiunt Anch. & Francus in c. vl. de homi. in 6. Gonsal. à Villadiego in tract. de irregularitate. c. de percussore. col. 3. aut quoties homicidium illud procedit ab illo actu illicito, per se quidem, & necessariò, non per accidens. sicuti Alphon. à Castro probat in dict. c. 4. aut saltem, vbi illicitum illud opus per se volitum est periculosum ex natura sua, aut saltem sępè inde mors sequatur, aut frequenter. Quod post huius operis primam editionem legi apud Domin. Soto lib. 5. de iust. & iur. q. 1. art. 9. Huc etenim tendunt omnes iuris Pontificij decisiones, quæ statuerunt irregularitatem propter homicidium casuale sequutam ex opere illicito, etiam præter intentionem operantis, etiam adhibita per eum diligentia, quæ adhiberi potuit. idem plurimum confirmatur ex ratione tex. in c. vlt. de homicidio. in 6. dum inquit, illud homicidium sequutum pręter intentionem imputari danti operam rei illicitę, id est mandato inferendæ iniuriæ, quia mandando in culpa fuerit, & hoc euenire posse debuerit cogitare.

Qua ratione infertur inter dantem operam rei licitæ, & illicitè operantem, hoc esse discrimen quo ad homicidium casuale: quòd posteriori homicidium imputatur ex eo, quia culpam maximam habet, & contrahit dando operam rei illicitæ, simul & ad homicidium, vel membri mutilationem periculosæ saltem frequenter, aut ex propria natura ad id ordinatæ per se quidem, & necessariò: priori verò non aliter imputatur, quàm ex culpa commissa in hoc, quòd non adhibuit diligentiam, quam adhibere tenebatur, & poterat ad præcauendum, ne homicidium sequeretur. Hæc differentia constat ex his decisionibus & constitutionibus, quæ Iure pontificio hac de re sunt statutę.

Secundò deducitur, in hac controuersia, eum actum dici illicitum, qui prohibitus fuerit ratione huius periculi ad homicidium, vel mortem, aut membri abscissionem. ita enim ipse colligo ex c. tua nos. in prin. de homi. iuncto c. sententiam sanguinis. ne cleri. vel mona. & c. sicut. eo. tit. de homi. Alioqui si actus non prohiberetur ratione huius periculi, sed ex alia causa, profectò huius prohibitionis transgressio nullam nec minimam haberet homicidij culpam, quæ tamen vel aliqua necessaria est, vt homicidium priuato imputetur ad irregularitatem, quemadmodum superiùs attigimus.

Tertiò subsequitur ex his, quòd si Laicus chirurgus peritissimus, aliqua ex causa, quæ non respiceret imperitiam artis, sed pœnam aliundè inflictam prohibitus foret à iudice ad tempus vti chirurgi officio, & is non obstante hac prohibitione secretò eadem vteretur arte, atque ob aliquam incisionem peritissimè factam culpa ęgroti mors sequuta sit, non erit hic irregularis. etenim hæc transgressio illicita præcepti iudicis non pertinet ad culpam homicidij casualis: quia prohibitio non fit propter periculum homicidij, vt fit in d. c. sententiam sanguinis. quo Clerici in sacris constituti prohibentur exercere chirurgieam artem, quia ex incisionibus & adustionibus solent homicidia euenire. Huius autem dubij decisio lectoris correctioni, vt & multa alia in hac materia per me definita, Doctoribus plerunque refragantibus, committenda est.

Quartò in fertur quid dicendum de Clerico, qui venationi illicitæ operam dedit, & absque eius culpa, omni diligentia præmissa iaculo hominem confixerit & occiderit, existimans esse feram. Quemadmodum & Phocrin vxorem Cephalus olim telo volatili confixit, autore Ouidio lib. 7. Metamorph. & lib. 3. de arte amandi: an hic sit censendus irregularis? Nam si hic casus contigisset ei, qui venari poterat, nec dabat operam venationi illicitæ, profectò responden dum foret, nullam contrahi irregularitatem: quod in specie colligitur ex eleganti consi. 58. Socin. Iunioris, lib. 1. & tradit Alfons. à Cast. in d. l. 2. de potest. leg. pœna. c. 14. ver. nec refert. qui, & So. sensere, in hac specie contrahi irregularitatem, si daretur opera venationi prohibitæ, & illicitæ, etiamsi omnem venator adhibuerit diligentiam ad præcauendum homicidium. Quam sententiam ipse admitterem dubio procul, vbi venatio esset prohibita ob pericula homicidij, mortis, aut vulnerum, quæ solent contingere ex simili venandi modo. At vbi venatio esset interdicta propter honestatem, vt clericisinterdicitur, aut propter custodiam animalium: tunc non probarem, nec admitterem hanc opinionem, si nulla alia culpa in ipso actu contigerit, quàm quòd operam venator dabat interdictæ venationi. Quod rationem habet ab his, quæ modò notauimus in ver. 2. deducitur. Non enim illa culpa illicitæ venationis ad homicidium pertinet, sed tantùm ad transgressionem præcepti de non venando constituti: quæ non sufficit ad irregularitatem ex homicidio priuato constituendam, vt paulò antè dicebamus, & id patet, quia si non esset interdicta venatio, vt omnes fatentur, nulla contraheretur ex hac specie irregularitas: igitur irregularitas non est deducenda ex illa culpa, quæ nulla ex parte ad homicidium fertur, sed ad transgressionem præcepti: cuius violatio iuxta Canonicas sanctiones non producit irregularitatem.

Quintò, libenter hinc deducam intellectum ad text. in c. sicut. de homi. inquirens, an irregularitas in ea specie deducatur ab ea culpa, quam inibi habuit qui cum fœmina ludebat inhonestè, & libidinis causa: an ab ea, quæ commissa fuit ludendo cum fœmina prægnante, ita quidem, vt periculum abortionis possit inde timeri? & verè irregularitas non oritur à priori culpa, sed à posteriori. Non à priori, quia illa minimè propria natura ordinatur ad homicidij, aut abortus periculum, nec ea quicquam pertinet ad homicidij, vel abortionis euentum: & ad irregularitatem priuati homicidij aliqua est culpa necessaria, vt paulò antè probauimus, aut planè hæc culpa remota est admodum ab homicidio, seu abortione, quæ postmodum euenit. Deinde si prior hæc culpa foret sufficiens ad irregularitatem, sequeretur, eum irregularem esse, qui libidinis causa, aut lasciuiæ, luderet cum fœmina, quam ignorantia inuincibili ignorabat prægnantem esse, si abortus ex eo lusu foret sequutus, quod mihi admodum est dubium, nec iuri consonum videtur. Scio etenim hunc propter iustam & inuincibilem ignorantiam omninò immunem esse, & liberum à culpa abortionis. siquidem eam qualitatem ignorauit, quæ ad delicti culpam est necessaria, vt sciatur: ne actus sit omninò inuoluntarius. Igitur irregularitas non deducitur à priori culpa, procedit autem à posteriori, quia lusus ille cum fœmina prægnante periculosus est, saltem frequentissimè occasionem præbet abortioni. Et idcircò illicitus, & incautus, ac proinde reprobus. Quamobrem irregularitas ex homicidio casuali hac in specie oritur ex eo, quòd quis dat operam actui ad mortem & occisionem, periculoso, atque ideò prohibito.

Sextò, si illa prior culpa non est in hoc tractatu irregularitatis imputanda, dubia profectò videtur communis omnium interpretatio, ad tex. in d. c. sicut. quam nos retulimus hoc in §. versic. secundò in eiusdem prioris partis. Etenim etiamsi frater, aut consanguineus cum fœmina prægnante incautè lusisset, vt lusit presbyter ille, cuius Romanus Pontifex meminit in d. capit. sicut. foret hic irregularis censendus: quia operam dabat rei illicitæ, & prohibitę, ex eo, quòd sit actus ad abortionem periculosus, nec potest absque aliqua culpa contingere, propter periculum inde verisimile.

Hæc sanè sint in medium proposita, non equidem contumaci asseueratione, sed vt lector ex his valeat, sublatis difficultatibus, frequentiorem Doctorum sententiam probare, ac defendere.

De eo autem, qui habet vrsum, leonem, vel canem, an irregularis sit, si aliquod ex his animalibus hominem occiderit: respondendum erit, non contrahi irregularitatem, si hęc animalia cautè, & bene ligata custodiat. l. 2. §. vltim. ff. si quadrup. pau. fecisse dicatur. l. item Mela. §. item cum eo. ff. ad l. Aquil. notant Innocent. Abb. & Doctor. in capitul. ad audientiam. de homicid. Attamen ipse opinor, hunc esse irregularem, si hæc animalia habeat etiam ligata in via, vel in itinere, aut in alio loco publico. l. hi enim. l. & generaliter. l. qua vulgò. ff. de ædilit. edict. quarum meminit Ludo. Rom. in singul. 704. ad hoc, quòd hic vltimus casus puniendus, & legibus illis punitur pœna pecuniaria ducentorum solidorum.

Postremò, in hac re obseruandum est, quod voluit glos. in c. dilectus. de homi. in verb. nec actu. dicens, homicidium actu commissum, & tamen absque voluntate & culpa, imputari committenti quo ad ordines suscipiendos, non tamen quo ad susceptos. Cuius assertionis exemplum in iudice proponitur. idem sensit Felin. in c. presbyterum. num. 3. de homici. sed tenenda est contraria opinio: imò iure verius est, nullam in hoc esse differentiam inter promotum, & promouendum. Nam ex homicidio contingenti absque voluntate & culpa, nulla oritur irregularitas. cap. si duo. & capit. hi qui arborem. 50. distin. c. significasti. in primo. & c. dilectus. de homicid. Illud verò homicidium, quod à iudice committitur, voluntarium est, tametsi culpa caret. atque ideò prædictam glo. reprobat Abb. & Anania in d. c. dilectus. idem Abb. & Anania in d. c. significasti. illum text. ad hoc adnotantes. Quorum opinio mihi videtur frequentiori Doctorum consensu recepta. Quamobrem quoties irregularitas ex homicidio oritur, ea impediet promotum in susceptis ministrare, & ad maiores ordines ascendere. At in eo casu, quo nulla deducitur, nec contrahitur irregularitas, non impeditur quis ad maiores ordines ascendere, sicut nec impeditur in susceptis ministrare.

Hæc verò dicta sint de homicidio voluntario, & de casuali à priuata persona commissis. Etenim, vt sæpiùs admonui, necessaria est ad irregularitatem ex eo contrahendam aliqua culpa. De homicidio à iudice commisso statim dicemus, priùs præmittendo, quid dicendum sit de homicidio, cui accusator, vel testis, aut aduocatus causam dederit.

SVMMARIVM.

- 1 Laicus, vel Clericus absque protestatione, criminali iudicio aliquem accusans, irregularis est, si accusatus à iudice occidatur.
- 2 Protestatio accusatoris, etiam animum habentis, quòd occidatur Reus, eum liberat ab irregularitate.
- 3 Protestatio ista excusat, etiam si iudex iniquè Reum morti tradiderit.
- 4 Protestatio ista an excuset accusantem pro aliena iniuria?
- 5 Aduocatus in causa sanguinis, an præmissa protestatione, efficiatur irregularis? & quid de teste.
- 6 Jnquisitores hæreticæ prauitatis qua ratione excusentur ab irregularitate, tradentes Reos iudici seculari.
- 7 Iudex, an ex duro carcere morte sequuta, sit irregularis?
- 8 Episcopus, vel sacerdos, an possit esse delegatus principis secularis in causa criminali?

§. QVINTVS.

VLTIMO quidem loco huius secundæ partis oportet expendere irregularitatem illam, quæ solet procedere ab accusatione criminali, ex qua mortis condemnatio, & eius exequutio sequitur. Est etenim celebris constitutio, tit. de homicid. libro sexto, secunda: quæ statuit, ex hac accusatione, etiamsi mors sequatur, non oriri, nec induci irregularitatem, si accusator protestetur, quòd ad vindictam sanguinis ad mortem quidem, vel membri mutilationem non procedatur: ea verò protestatione omissa inibi probatur accusatorem effici irregularem, ad huius verò quæstionis examinationem, & perfectiorem intellectum libet hac in parte aliquot proponere, quæ mihi vtilia visa fuere pro totius huius tractatus resolutione.

Primò illud proponitur, quòd licet Laicis licitum sit, pro delicto publico, vel priuato ad mortis pœnam aliquem accusare, sicut ex S. Thom. & alijs probauimus lib. 2. Variar. resolutio. c. 10. nu. 7. tamen vbi ex ea accusatione mors sequuta fuerit publica auctoritate erit hic accusator censendus irregularis. Etenim si iudex irregularis est, qui cogitur iustitiam vnicuique ministrare & punire nocentem: fortiori ratione accusator ipse, qui poterat eam accusationem quandoque piè omittere, irregularis erit. Nec denique refert, quòd accusare teneatur quandoque, quemadmodum & iudex punire: siquidem homicidium autoritate publica contingens, ad irregularitatem iudici, & accusatori imputatur absque vlla peccati culpa: imò plerunque eo casu, quo meritoria sit ea accusatio, & publica punitio. Alioqui nec Clericus ad mortem accusans, irregularis censendus foret, si publica punitio mortis non imputaretur Laico ad irregularitatem, cùm hoc homicidium voluntarium sit, licet ad vindictam publica auctoritate consequendam pertineat. Nec alia ratione Clerici prohibentur accusare simpliciter absque protestatione, quam quòd eorum voluntas per eam accusationem manifestè feratur ad homicidium, vel membri mutilationem, hanc vindictam per accusationem petentium. Quod probatur in capit. tua nos. §. vlti. de homicidio. vbi scholaris ille non iudicatur irregularis, etiamsi signa dederat, vt cognosceretur fur, qui postmodum mortem obierit ex punitione iudicis, quia illa signa nullum genus probationis induxerunt, sed tantum aliquod leue indicium: quæ quidem causa remota fuit ad homicidium, quasi contrarium foret respondendum, si scholaris ille ipsum furem indicaret, sciens quòd quærebatur ad mortem, tunc enim contracta fuisset irregularitas, secundum Card. & Anani. in dict. capi. tua nos. §. vltim. Socin. in cap. ad audientiam. de homicid. numer. 52.

Secundò adnotandum est, hanc accusationem criminalem Clericis prohibitam esse, vbi in ea tractanda est causa sanguinis. cap. postulasti. de homicid. & probatur in dicto capit. secundo. eod. titul. in 6. quod obtinet in causa publica, vel priuata. Idem secundum quorundam intellectum probat text. in capitul. accusasti. de accusat. vbi præter alia Clericus accusator pœnitentiam agere tenetur: non tamen ita grauamen, si pro bono pacis accusauerit. Hæc autem prohibitio Iuris humani Pontificij est non diuini, nec naturalis: quemadmodum deducitur ex his, quæ docet Sanctus Thomas secunda 2. quæstione 64. articu. 4. notant in hac specie Domini. à Soto in relectio. de secreto membro 2. q. 5. conclus. 3. & Martinus Azpilcueta in relect. c. inter verba. 11. quæst. 3. Corollario 60.

Tertiò, eodem Iure humano Pontificio statuta est irregularitas propter hanc accusationem criminalem simpliciter propositam à Clericis, quod constat in dicto capitul. secundo. & in dict. capit. postulasti. vbi est omnium hac de re communis sententia, poterit tamen summus Pontifex per dispensationem hanc irregularitatem tollere: imò licitam facere Clerico huius causæ sanguinis actionem, & tractatum.

Quartò, Iure ipso Pontificio statutum est, Clericum causæ criminalis accusatorem, etiam si iudex ad mortem processerit, liberum esse ab irregularitate, si in ipsamet accusatione protestetur, in ipsóue iudicio, non petere ipsum eiusce criminis vindictam, quæ mortem, aut membri mutilationem inferat. text. singularis in dict. cap. secundo. de homicid. in 6. qui procedit, etiam si nihilominus certum sit, iudicem mortem illaturum accusato: quemadmodum notant Ioann. Andr. Abb. & Felin. in dict. cap. postulasti. Soc. in d. c. ad audientiam. num. 54.

Quintò, hæc protestatio tunc necessaria est, cùm clericus alicuius criminis aut sceleris accusat quempiam apud iudicem secularem, nec tamen est omninò præmittenda, vbi causa ciuilis per clericum apud iudicem secularem tractaretur, licet ex accidenti contigerit, quòd iudex secularis, eiusúe ministri pro iustitiæ exequutione aduersarium contumacem & resistentem occiderint. text. celebris secundum intellectum Ananiæ & Doct. ibi in d. c. postulasti. quo in loco Anchar. Abb. & omnes hoc ipsum fatentur.

Sextò, hæc ipsa protestatio ab irregularitate reddit accusatorem immunem, etiam si accusator animum habeat protestationi contrarium, etenim irregularitas iure humano positiuo inducta est, nec ab interiori tantùm animo procedit, quod iam sæpè admonuimus. actus verò in hac specie exterior eius est conditionis, vt iuxta pontificias sanctiones, nullam inducat irregularitatem, sicuti probatur in dicto capit. 2. atque ita Felin. tenet in dicto capitulo, postulasti. ex Ioan. Andr. in dicto capitulo 2. licet Anania in eod. capit. postulasti. contrarium notauerit, pro se citans Ioan. Andre. in dicto capit. 2. qui tamen potius contrarium probat, cùm senserit ad consilium propriùs, quàm ad necessitatem pertinere, quòd accusator animum habeat liberum ab hac mortis inferendæ voluntate, quo ad forum iudiciale exterius.

Septimò, eadem ratione accusator irregularis erit, si non præmiserit prædictam protestationem, etiam si in animo gerat, & voluntatem habeat, quòd ille accusatus non occidatur, nec membro mutiletur. Nam sicut animus prauus non inducit irregularitatem, ita nec ab ea quenquam liberat, cùm actus exterior ad homicidium tendens irregularem agentem constituat, quod in hac specie visum est glo. communiter receptæ in d. c. 2. & procedit in conscientiæ foro adhuc, sicut & in iudiciali, secundum Calder. & Franc. in d. c. 2. licet contrarium notauerit Andr. Tiraq. de legib. connubialib. post ipsas leges in gl. quinta. vbi contendit, & conatur excusare hunc clericum accusatorem quo ad Deum. id verò refragatur veritati, iuxta quam qui est irregularis in exteriori iudicio, & itidem irregularis erit in interiori.

Octauò, si ab accusatore protestatio præmissa sit, iuxta text. in d. c. 2. non imputatur ei quo ad irregularitatem homicidium, nec mors accusato illata per iudicem iustitiæ limites, & ius ipsum excedentem. glo. communiter probata in dicto capit. 2. in verb. iustitia. cui opinioni obijcitur quod notant Doct. in cap. significasti. in 2. de homicid. tenentes, quem esse irregularem, si ipse videns furem fugientem cum rebus sibi furto ablatis clamauerit, & vicini accesserint, ac furem occiderint, etiam contra clamantis protestationem. Hæc enim opinio communis videtur ex his, quæ notat Anania in d. c. significasti. nu. 36. igitur eadem ratione & irregularis foret censendus, qui apud iudicem secularem aliquem ob crimen detulit, etiam præmissa protestatione, si iudex iniquè ipsum accusatum morti tradiderit. Sed Anania colum. 3. & Felin. in d. cap. significasti. non omninò consentiunt communi opinioni, siquidem de ea maximè dubitant, vt & Soc. dubitauit in d. c. ad audientiam. num. 51. Ego verò, licet vera sit opinio communis, quæ mihi satis est incerta, opinor maximum esse inter hæc duo discrimen. Etenim qui clamauit aduersus furem, & priuatos homines interpellauit vt sibi subuenirent, maiorem sequuti homicidij culpam habet, quàm qui apud iudicem de homine scelerato conqueritur: Nam multò minor præsumptio constat, quòd iudex leges, & iura minimè transgrediatur, quàm quòd priuati homines contra furem interpellati ab homicidio temperabunt: qua ratione mirum non erit, si priori casu nulla contrahatur irregularitas: posteriori verò ea iure pontificio contracta sit.

Nonò, ad eiusdem capitis interpretationem illud magis erit obseruandum, quod Anania in d. c. postulasti. notat, existimans, non imputari accusatori, etiam non protestanti, mortem à iudice accusato reo contra ius, & iustitiam illatam. Satis enim iustè, & syncerè protestationem omittit accusator, qui secundum leges, & iura optimè censet, mortem accusato nequaquam fore inferendam.

Decimò, adeò protestatio excusat irregularitatem, vt nec irregularis sit accusator, nec clericus ex morte per iudicem reo illata, etiam si ipsemet clericus reum capiat, detineat, & iudici tradiderit ad punitionem. secundum Francum, & Ioan. Vanchelium post alios in dicto capitul. 2. Socin. in d. capit. ad audientiam. numero 52. & 53.

Vndecimò, præmissa protestatio non prodest accusatori, nec eum liberat ab irregularitate, vbi ipse reum accusauit pro furto, vel iniuria non sibi, sed alteri illata: quasi constitutio prædicti cap. secunda, tunc locum habeat, cùm accusatio proponitur pro iniuria ipsi accusanti illata, aut saltem suis, & propinquis, secundum communem in d. c. 2. vt sensit Felin. in d. c. postulasti. quæ quidem opinio ita posset intelligi, quòd nihilominus clericus protestatione facta possit absque metu irregularitatis delictum aliquod præcogitatum, & denique tractatum in graue Reipublicæ dispendium, aut proximi damnum, cautè deferre, ac denunciare in medelam potius, quàm ad punitionem. Etenim etiamsi ex huius criminis inquisitione mors sequatur, iure & iustitia illata, non erit delator irregularis, modò aliter quàm per denunciationem huic malo obuiam iri non valeat. Quod in specie adnotarunt Caieta. secunda secundæ quæstio. trigesimatertia. art. septimo. Mart. Azpilcueta in c. inter verba. vndecima quæstione tertia. Corollario 58. quibus aliqua ex parte adstipulatur textus in cap. accusasti. de accusat. ibi, nisi pro pace. Quo in loco significatur ab eius capitis auctore, non esse illicitum nec dignum Canonicis pœnis, quòd quis etiam clericus, deferat reum sanguinis, & mortis, pro quiete aut pace Reipublicæ: huius verò inductionis argumentatione modò vtimur ad apertiorem conclusionis probationem, tametsi aliter intellexerimus paulò ante tex. in d. c. accusasti.

Duodecimò, est adnotandum non sufficere prædictam protestationem ad liberandum ab irregularitate aduocatum, qui aduersus reum in causa sanguinis patrocinaretur, eandem protestationem præmittens, sicuti omnium consensu receptum est. & notat post alios Ioannes de Imola, in capit. primo. de postuland. secùs tamen erit in aduocato ipsius rei accusati. Nam etiam si accusator talionis pœna damnatus fuerit, non erit irregularis, nisi esset clericus, qui ex hoc operam daret rei illicitæ, vt visum est Abb. in cap. sententiam sanguinis. ne cler. vel mona. eidem in dicto capit. primo, de postuland. Gonsalo à Villadiego de irregular. capit. de percussore. Et sanè si rectè perpendatur quod Ioan. Andr. Anton. & alij tradidere in dict. cap. primo, de postulando. est huius quæstionis non facilis resolutio, idcircò ipse opinor hoc in casu considerandum esse, quòd licitè quis accusat, & tamen siue clericus sit, siue laicus, non præmissa protestatione, irregularis est, ea verò præmissa, liber est ab irregularitate. Sed & si quis accusatus non tantùm se defenderet, imò petierit itidem accusatorem calumniantem puniri absque sæpe dicta protestatione, & accusator ex talionis pœna per iudicem occideretur, mihi placet eadem ratione, hunc accusatum irregularem esse. Sic denique sicut aduocatus accusatoris, etiam protestatione facta, esset irregularis, eandem pœnam contrahit aduocatus rei accusati, si petierit accusatoris calumniam puniri talione, & accusator fuerit per iudicem occisus. Quòd si accusatus tantùm se defendat, nec petat accusatorem talione puniri, nec eius calumniam pœna legis coërceri, non erit hic irregularis, quamuis nulla sit vsus protestatione. Etenim non video aliquam iuris Pontificij decisionem, quæ contrarium efficaciter probet. igitur tota huius quæstionis controuersia in hoc est expendenda, an aduocatus ipsius accusati petierit accusatorem talione puniri. Nam si hoc ab eo petitum sit, & iure talionis accusator sit per iudicem damnatus ad mortem, & occisus, erit aduocatus irregularis: siue sit clericus, siue laicus, etiam si protestationem præmiserit. Nec refert, defensionem accusati licitam esse, quia & accusatio licita est, & nihilominus aduocatus accusatoris adhuc protestatione vsus censetur irregularis. Item nihil conducit, quòd clericus aduocatus defendens reum accusatum, dederit operam rei illicitæ, cùm irregularitas in hac specie non procedat ex eo, quòd datur opera rei illicitæ, vel ex culpa accusatoris, sed ex eo, quòd ad eius petitionem iudex processerit in causa criminali, & mortem publica auctoritate inflixerit, vel intulerit. Idcircò illud est obseruandum, an accusatus, eiusúe aduocatus petierit calumniam accusatoris puniri, vt accusatus præmittens protestationem irregularis non sit: aduocatus verò, etiam ea præmissa irregularitatem contraxerit. Quòd si non fuerit hæc punitio petita, sed tantùm detur opera defensioni iustæ ipsius accusati, non erit mors per iudicem ex talione accusatori illata ad irregularitatem imputanda, licet clericus sit aduocatus rei, nec vllam protestationem præmiserit. Siquidem defensio accusati per se non tendit ad mortem accusatoris, nec ad eam ordinatur, sed ad tutelam innocentiæ ipsius accusati. Damnatur autem ipse accusator ex eo, quòd per calumniam alterum in iudicium sanguinis detulerit.

Decimotertiò his omnibus est adijciendum, irregularitatem contrahi ab eo qui testimonium in causa criminali dixerit, si ex eo mors fuerit illata, etiam præmissa protestatione, quod Felin. post alios notat in dicto capitulo, postulasti. gloss. ad hoc optima, quæ in laico loquitur in capit. 1. 51. distin. & in clerico. glo. in cap. testimonium. 11. q. 1. notant Abb. in capitul. de cætero. colum. 1. de testibus. & ibi Felin. vbi hæc est communis omnium Doctor. opinio. idem notat Ioan. Crottus in tract. de testibus, num. 69.

Decimoquartò, ex his deducitur praxis illa, qua hæreticę prauitatis inquisitores vtuntur, cùm post condemnationem hęreticorum eos tradunt iudici seculari, eum rogantes, ne morte, aut membri mutilatione eos afficiat, quod text. probat in capit. nouimus. de verb. significat. Regia l. 60. titul. 6. part. 1. cuius praxis meminit directorium inquisitorum, dum refert sententiarum formulas, idq́ue satis tutum est, tametsi tutius foret, quòd inquisitores non traderent sic damnatos iudici seculari, sed eos condemnarent coram iudice laico, atque ita damnatos à propria iurisdictione dimitterent, vt denique statim iudex secularis eos morti & igni traderet, sicuti Henric. notat in cap. ad abolendam. de hęret. quem sequitur Ioannes Igneus in l. 1. §. cùm domus. ff. ad Syllanian. nume. trigesimoseptimo. Etenim licet iudex iustissimè aliquem morti tradens proprio iudicio & sententia, dubio procul irregularis sit. cap. sententiam sanguinis. ne cleri. vel monach. tamen iudex, qui delinquentem iuxta iuris pontificij constitutiones tradit iudici seculari, protestans ne eum morti tradat, aut mutilatione membrorum puniat, irregularis non est. Cuius rei exemplum constat in his omnibus casib. quo ecclesiastici iudices post actualem degradationem clericos seculari iudici tradunt & dimittunt, vt apparet in d. c. nouimus. & idem erit in hac hæresis causa. Nec quidquam ad hanc rem pertinet, quod Specula. voluit in tit. de dispensatione. §. iuxta. num. quadragesimoquarto. qui inquisitores ex eo ab irregularitate excusat, quòd licitum sit absque metu irregularitatis mortem alteri consulere martyrio pro fide suscipiendam, quam sententiam probant Innoc. Anto. Card. num. quinto. Soc. num. septuagesimonono. Felin. in d. c. ad audientiam. idem Felin. in cap. sicut dignum. de homic. §. clericos. Nam etsi hæc opinio vera sit, vt profectò vera est, distinctam rationem habet ab ea quæstione, quam tractamus, cùm in eo casu de martyribus consulat quis, & hortetur Christianum, & fidelem, vt pro defensione ac confessione fidei morti sese offerat. Nec consulit quòd seipsum occidat, nec quòd alter eum occidat, esset enim tunc irregularis: sed quòd omnia tormenta, & cruciatus patiatur potiùs, quàm fidem Christi abneget, aut deserat, ac tandem vt pro eius testimonio, & defensione iuxta temporis, & rei necessitatem cuicunque periculo mortis, & tormentorum seipsum offerat. Hoc siquidem consilium catholicum, & pium est, nec ex natura sua, nec per se ad mortem tendit: imò nec periculosum est, nisi per accidens propter infidelium ac tyrannorum malitiam, præsertim, quia potest quis absque irregularitate in bello iusto hortari ad pugnam etiam periculosam ipsos milites, quemadmodum hac in secunda parte diximus. At inquisitores, qui hæreticum iudici seculari tradunt, tantùm tractant de puniendo illo homine, qui perfidè Christi fidem, quam semel est professus, hæresi contracta reliquerit. quæ quidem punitio licet pertineat ad defensionem fidei catholicæ, non tamen est similis illi defensioni, & testimonio, cui martyres seipsos exponunt, mortem propter hoc etiam subituri. & sanè si argumentatio Speculatoris foret valida, sequeretur ex ea, posse absque metu irregularitatis inquisitores iudici seculari consulere, vt hæreticos ei traditos, morte afficeret. Quod verum non est, nec iure pontificio probari potest.

Decimo quintò, iudex ipse ecclesiasticus, maximo irregularitatis periculo se exponit, cùm aliquem criminis reum in eum detruserit carcerem, qui mortem sit breui tempore illaturus, vel ob eius humiditatem, fœtorem & squalorem, vel ob alimentorum subtractionem. Quemadmodum notant Guiliel. à monte Laudino, in Clementi. prima, de pœnitent. & remis. Abb. in capit. ad audientiam. de crimine falsi. Anania in capit. de cætero. de homicidio. col. vlt. Soc. in capit. ad audientiam. eod. tit. num. 57. Florent. tertia parte. titul. 28. cap. 2. §. sexto. Ioann. Bernar. in practic. criminal. capit. 129.

Præter hæc omninò est obseruandum posse prælatum absque vllo irregularitatis metu, si iurisdictionem habeat temporalem, committere causarum, vel alicuius causæ criminalis cognitionem alteri, vt is iustitiam faciat. Etenim etsi hic iudex delegatus, aut ordinarius accusatum, vel reum morti tradiderit, non erit episcopus nec prælatus, qui hanc legationem fecerit, irregularis. text. celebris in c. vlt. ne clerici vel monachi. libro 6. ex contrario tamen quæritur, an possit pręlatus vel clericus cognoscere de causis criminalibus ad puniendos laicos, ex commissione principis secularis, & profectò textus in cap. in Archiepiscopatu. de rapto. probat hanc commissionem validam esse, cùm eius ratione possit delegatus de his causis cognoscere, ac sententiam ferre, modò à pœna sanguinis abstineat. quem textum præter ordinarios eius interpretes censet singularem esse Aretin. consil. quingentesimo octauo. col. 3. qui rursus colum. 5. ex eo adnotauit, censeri huic delegato commissam causam quo ad pœnam etiam ordinariam criminis iuxta eius qualitatem, licet ea sanguinis sit, quia tunc punitionem dimittet committenti & deleganti, si ipse non valeat de hac pœna iudicium dicere, non enim ipse princeps visus est pœnam sanguinis remittere ex eo, quòd causæ cognitionem delegauerit ei, qui eandem pœnam per sententiam infligere non potest, & tamen responsio textus in d. c. in archiepiscopatu, procedit, quia ea commissio facta fuit in vtilitatem & commodum religionis Christianæ, ad tollendum opprobrium illud, quod à Sarracenis Christi fidelibus fieri solebat, vt Panor. & Anania ibi explicant. aut quia ex ea commissione imminebat vtilitas ecclesijs, sicuti Panormita. notat in cap. decernimus. de iudic. col. 3. tandem potest & tertiò dici, hanc delegationem validam esse, quando est vnius tantùm causæ, secundum eundem Abb. in cap. clericis. ne cleric. vel monach. 2. colum. sensit Innoc. in cap. vnico, de obligat. ad ratiocin. & est communis opinio, vt Ripa testatur in d. c. 2. de iud. num. 106. Quartò vtcunque fiat hæc delegatio, valida erit in hunc sensum, vt iudicium teneat, licet delegatus commissione vsus peccet grauissimè, quemadmodum latè notant Abb. & Decius, numero 7. in d. capit. de iudic.

TERTIA HVIVS RELECTIONIS PARS.

SVMMARIVM.

- 1 Expenditur huius constitutionis ratio.
- 2 Furiosus committens crimen ante furorem, an possit in furore puniri?
- 3 Ebrius hominem occidens, an sit puniendus, & an sit irregularis?
- 4 Ebrius, an sit irregularis, vbi culpa sua inciderit in ebrietatem?
- 5 Infans, an sit irregularis si hominem occiderit, & an sit puniendus pro delicto, & quid de minori ætate?
- 6 Dormiens, an sit irregularis, si hominem occiderit?
- 7 Pollutio nocturna quando inducat abstinentiam à celebratione, & communione Eucharistiæ?
- 8 Mutilatio membri æquipollet homicidio quo ad irregularitatem, & quod dicatur membrum?
- 9 Percussor alterius, membrum efficiens debile, an sit irregularis?

TERTIAE PARTIS RELECTIOnis initium.

SI furiosus, aut infans, seu dormiens hominem mutilet, vel occidat, nullam ex hoc irregularitatem incurrit, & idem de illo censemus, qui mortem aliter vitare non valens, suum occidit, vel mutilat inuasorem. Hactenus constitutio Clementis Quinti, in concilio Viennensi, cuius interpretationem eo ordine explicabimus, vt quodlibet eius verbum ad sensum verum pro viribus deducamus.

Prænotandum tamen est, ignorantiam, quę priuat vsu rationis, excusare omnino ab irregularitate, præsertim ea, quæ ab homicidio procedit. Nam licet nullum peccatum exigeretur ad incurrendam irregularitatem, requiretur tamen vt operationes illæ, à quibus oritur irregularitas, sint humanæ, ex iudicio rationis, & non ex sola sensualitate procedentes. Homo etenim quatenus rationalis est, non quatenus sensualis, irregularitatem incurrit, idcircò necessarium est ad eam, quòd operationes illæ, propter quas infligitur, sint rationales, hoc est, ab homine habente vsum rationis factæ. Maximè ista consideratio obtinet in homicidio commisso, à quo priuata auctoritate non aliter irregularitas procedit, quàm aliqua culpa præuia ipsius committentis illud: si verò homicidium sit publica auctoritate commissum, cùm id voluntarium sit, ea voluntas satis est sufficiens ad irregularitatem, quo fit, vt semper ad irregularitatem contrahendam ex homicidio, sit necessarium, quòd id contigerit ex vsu rationis, quemadmodum ex hac constitutione deducitur, vbi eius interpretes hoc ipsum sensere, ac notat optimè Alfonsus à Castro, libro secundo, de potestate legis pœnal. cap. 14. vers. prima principalis conclusio.

Igitur furiosus hominem occidens, irregularis non est, quippe qui nullum habeat vsum rationis, & ideò omnino est inuoluntaria ea actio, denique absque vllo consensu procedens, ab omnique culpa immunis. Cùm voluntas minimè possit dari, nec constitui absque intellectu & cognitione. Deinde culpa, quæ malitiam mixtam habet, non contingit absque voluntate, quibus constat, satis iustam esse constitutionem istam, quæ furiosum censet liberum esse ab irregularitate, etiam si hominem occiderit, aut membro mutilauerit. Idem probatur multis auctoritatibus, quibus palàm est, furiosum nequaquam puniri ob delictum, & crimen ab eo commissum furoris tempore. text. in l. illud. ff. de iniur. capit. illud. 15. quæstio. 1. l. sed & si quæcunque. §. 2. ff. ad legem Aquil. l. penult. §. vlt. ff. de parricidijs. de quo nulla est controuersia.

In hoc verò solet versari quæstio, an qui ante furorem crimen commisit, possit iustè furore affectus pœna corporali puniri? & Bald. in l. furiosum. C. qui testamen. facere possunt. & in l. humanitatis. C. de impub. & alijs. asseuerat hunc non esse puniendum: nam ratio potissima pœnæ in hoc extat, quòd afficiat afflictione ipsum puniendum, quæ quidem ratio in furioso deficit manifestè, atque ideò eandem opinionem plures sequuti sunt, eamq́ue communem esse fatentur Iason in l. ex facto. num. 30. & seq. ff. de vulgari. idem Iason in d. l. furiosum. col. penult. & fin. Ludo. Carreri. in pract. crimina. tit. de homicidio. §. 6. num. 14. qua ratione idem erit dicendum, etiam si processus legitimè factus sit cum delinquente sanæ mentis tempore, si ante iudicij executionem furor adueniat. Non enim conuenit potissima ratio pœnæ huic punitioni, quæ in furiosum furoris tempore fit: sic denique & in hac specie Bald. & alij probant, & est communis opinio adhuc in hoc casu, secundum Ias. in præcitatis locis, qui aduersus hanc sententiam opponit text. in l. diuus. ff. de offic. præsid. quo in loco Marcus, & Commodus Cæsares responderunt, furoris morbo non esse dandam veniam in criminibus puniendis, ea verò responsio tunc obtinet, quando furor simulatur, & fingitur ad euadendam punitionem, vel vbi ob dilucida interualla maxima est præsumptio, crimen commissum esse tempore ipso, quo aderat illi sana mens, vt constat ex eiusdem responsi serie. de præsumptione tamen furoris, vel sanæ mentis, & eius probatione obiter nos tradidimus in epitome in quartum Decretal. part. 2. cap. 2. num. 5. & sequentibus.

Huic autem quæstioni proximè accedit quod de ebrio solet disputari, an is sit censendus irregularis, si hominem tempore ebrietatis occiderit? Nam & Zenzelinus Card. num. 9. Imola in hac Clem. existimant, eum irregularem esse. quos sequuntur Gonsalus à Villadiego, de irregularit. capit. de percussore. col. 11. Syluest. in ver. homicidium. 3. quæst. 4. quibus suffragatur tex. in cap. inebriauerunt. & c. sanè. 15. q. 1. vbi probatur ebrium delinquentem in ipsa ebrietate, non esse omninò à culpa liberum, nec à pœna, quia saltem ex ebrietate vitium contraxit culpamque commisit. irregularis autem satis procedit à culpa homicidij, licet ea non sit omninò perfecta, vt de casuali homicidio sępissimè diximus. Hoc ipsum comprobatur ex auctoritate Iurisconsulti in lege, respiciendum. §. delinquunt. ff. de pœnis. quo in loco Bart. & Doct. ex eo adnotarunt, ebrium delinquentem non esse omnino à pœna liberum, imò puniendum aliqua punitione propter culpam, quam habuit in ebrietatis causa, eritque locus pœnæ extraordinariæ, gloss. in d. c. sanè. Rom. in l. 1. in princ. ff. de verb. oblig. optimus tex. in d. cap. sanè. & cap. inebriauerunt. Regia l. 5. tit. 8. part. 7. ex quibus auctoritatibus hoc vnum satis constat, ebrium non puniri propter culpam criminis ab eo commissi, sed propter ipsius ebrietatis causam, in qua culpam habuit. Quod in specie post Rom. asseuerant Card. Alex. in cap. denique. 4. dist. Abbas in c. vlt. de maledict. text. optimus in l. omne. §. per vinum. ff. de re milit. Abb. in cap. sicut nobis. de testibus. & ibi Doct. Ripa in l. vlt. q. 22. C. de reuoc. donat. qui Bart. & alios subobscurè loquentes ita intellexit, quo pacto & intelligendi sunt plures, quos ad hanc rem citat Ludou. Carre. in pract. tit. de homic. §. 6. num. 22. sed quo ad irregularitatem illud sit constitutissimum, eam ab ebrio occidente non contrahi, cùm absque eius culpa, dolo quidem alterius inebriatus est, quod varijs ex causis accidere potest, & in specie fatetur Marian. Socin. in capit. ad audientiam. de homic. nu. 15. Rursus & hoc sit expeditum, eum esse irregularem, vbi ea intentione se inebriauerit, vt ebrius occideret. Hoc etenim homicidium voluntarium est, & ideò irregularitas ex eo contrahitur, quod Car. asserit in hac Clem. q. 8. & idem verum esse censet Alfonsus à Castro de potest. leg. pœnal. lib. 2. cap. 14. versic. prima principalis conclusio. Ludo. Carrer. in d. §. 6. nume. 23. idem constat ex his, quæ de dormiente statim dicentur.

Superest igitur difficultas in eo, qui culpam habuit ebrietatis, an is ex hac simplici culpa sit irregularis, si aliquem occiderit? & ipse censeo, hunc non esse irregularem, quod multis probatur: primùm quia ebrius furioso similis est. c. venter. 35. dist. sed furiosus non est irregularis per hanc constitutionem: ergo nec ipse ebrius. Nec refert, quòd per nimiam potentationem acciderit ebrietas, & sic ex culpa ipsius ebrij, posset enim & furor contingere ex culpa furiosi. quod præmittunt Doctores quidam, quorum Card. hic q. 6. meminit, licet ab eis dissentiat. & probatur in c. si quis insaniens. 15. q. 1. & nihilominus haberet locum hæc constitutio. Secundò eandem sententiam comprobamus euidenter ex eo, quòd homicidium ab ebrio commissum processerit ab eo, qui vsu rationis caret: & idcircò irregularitatem non inducit, quemadmodum manifestè constat in hac constitutione, quę non aliam decidendi rationem habet, quàm quod furiosus, infans, & dormiens nullum habeant prorsus rationis vsum, & sint à mente alienati. deinde, vt contrarię opinionis potissimam rationem effugiamus, est considerandum, puniri ebrium non propter delictum commissum in ebrietate, nec de ipso delicto, sed de illa ebrietate, quæ maiori est digna pœna, ex eo quod criminis causa fuerit, licet remota, vt statim dicam. Hoc patet in c. inebriauerunt. 15. q. 1. ex August. lib. 22. contra Faustum Manichęum. c. 44. inebriauerunt, inquit, Loth filiæ eius, & se nescienti miscuerunt. quapropter culpandus est quidem, non tamen quantum ille incestus, sed quantum illa ebrietas meretur. Hæc Augustinus. idem testatur Ambrosius lib. de Abraham Patriarcha. c. 6. ita scribens, Ideoq́ue si qui per vinum deliquerunt, apud sapientes iudices, venia quidem facta donantur: sed leuitatis damnantur auctores. Hactenus Ambros. quem Gratianus refert in c. sanè. 15. q. 1. idem ex Hieron. ad Eustachium, de custodia virginitatis. & Origene Homil. 5. in Genesim probat Ioan. Arbor. lib. 10. Theosophiæ, cap. 3. quòd si quis dixerit, ebrietatem per se non puniri, sed crimen ab ebrio commissum, tametsi leuiori pœna, quia si illud crimen non contigisset, foret ebrietas impunita. huic rationi respondemus, delicta commissa in ebrietate puniri non ex ratione propria, nec secundum se, quia tunc sunt omninò inuoluntaria, sed ratione causæ, quæ voluntaria fuit, & ab illa denominationem accipere. Non enim culpatur coitus Loth ratione, & nomine incestus, sed nomine ebrietatis, velut circunstantia quædam ebrietati coniuncta, quod diuus Augustinus manifestè fatetur, ac explicat beatus Bonauentura in 2. sent. dist. 22. artic. 1. quæst. 3. vbi ait, nec furiosum, nec ebrium, quamuis vterque illorum sit sua culpa vsu rationis priuatus, posse committere nouam culpam, sed omne malum, quod durante furore, vel ebrietate factum fuerit, scribit, esse circunstantiam, quæ aggrauat ebrietatis, aut furoris peccatum. quem locum, tenens hanc opinionem in specie irregularitatis, citat optimè Alfonsus à Castro lib. 2. de potest. leg. pœna. cap. 14. versic. prima principalis conclusio. Tandem quartò ad huius opinionis probationem oportet expendere, quòd in homicidio ab ebrio commisso sunt tres euentus, aut tres actus omnino inspiciendi. primus, ipsa potatio. secundus, ipsa ebrietas. tertius, ipsa hominis occisio. in primum autem actum fertur voluntas directè, nempe quia ebrius voluit bibere vinum immoderatè. in secundum fertur voluntas indirectè, & per accidens, non equidem directè, & perse, quemadmodum docet sanctus Thomas 1. 2. q. 76. art. 4. in tertium autem, hoc est, in ipsam hominis occisionem, nec per se, nec per accidens voluntas fertur, alioqui si adhuc indirecte fuisset voluntarius, actus contingens in ipsa ebrietate, profectò imputaretur ebrio, cuius contrarium probatur in d. c. inebriauerunt. & c. sanè. 15. q. 1. Hoc ipsum nos adnotauimus in 2. huius operis parte, in prin. num. 2. his omnibus accedit, quòd ebrius, etiam si culpa sua inebrietur, illa culpa, quæ fuit in illa voluntate, volendo inebriari, aut non adhibendo diligentiam debitam ad vitandam ebrietatem, non est causa proxima, nec immediata illius occisionis, sed causa mediata & remota. Nam illa culpa fuit causa ebrietatis, ebrietas verò causa occisionis, igitur culpa illa prima fuit causa mediata occisionis, & inde fit, vt constet homicidium non oriri proximè, nec immediatè ab illa culpa, sed ab ebrietate. Ex quibus aduersus Cardinalem, & alios, probatur, non esse irregularem ebrium, qui durante ebrietate hominem occiderit, etiam si culpa eiusdem fuerit inebriatus, quia immoderatæ potioni vini operam dederit.

Ad hæc præterea facit text. in capit. quia diuersitatem. de concess. præb. vbi excommunicato sua culpa non imputatur, quòd non possit conferre beneficium, nec interim ei currit tempus datum à iure ad beneficij collationem: quem text. præter Docto. ibi commendant, & notant Felin. in c. 1. de præscriptio. Ias. in §. rursus. num. 26. de actioni. & ibi Ludou. Gomeci. nume. 15. Balbus de præscript. 1. part. 6. partis principal. casu 22. Rochus Curt. de iure patronat. in verb. competens. nume. 23. Dec. in cap. 1. de iudic. colum. 4. in lectione 2. licet prædicta decisio procedat in impedimento iuris, in quo tollendo nulla sit culpa, nec negligentia, vt Fel. & Gomeci. tradidere, atque Balb. post gloss. in dicto capit. quia diuersitatem. Attamen illud sit huic quæstioni maximè commodum, quòd culpa in eo casu minimè imputatur ad euentum postea sequutum, quia ea fuit admodum remota & mediata, sicuti Abbas explicat, tametsi non examinet in specie quæstionem istam, de ebrio occidente, an sit irregularis, quoties ipse culpam in ebrietate contraxerit.

Postremò est illud ad hanc rem obseruandum, quòd culpa præcedens ipsam ebrietatem non solùm est remota, & mediata, atque ideò nec per se, nec per accidens, inducens voluntarium homicidium, aut volitionem ad illud, sed & præterea non est ad homicidij euentum periculosa, secundum ea quæ diximus huius operis parte 2. §. 4. nume. 10. ex quibus consequitur hac in quæstione respondendum fore, non contrahi ab ebrio irregularitatem ob homicidium commissum durante ebrietate, cui ipse causam ex propria culpa dederit.

Posset quidem vera censeri prior opinio Card. & aliorum, vbi ebrius consueuisset in ebrietate arma sumere, & homines percutere, atque offendere: etenim tunc ipse ebrius per ipsam potionem immoderatam operam dat rei illicitæ, & ad occisionem, ex his, quæ solent accidere, periculosæ, idcircò irregularis erit, secundum ea, quæ in d. §. 4. latiùs scripsimus. & in specie ista notat Soc. in d. c. ad audientiam. num. 15.

Hinc deducitur qualiter sit accipiendum, quod scribit Arist. lib 3. Ethico. cap. 5. vnde inquit, Ebrijs duplices pœnæ institutæ sunt. Nam, vt inibi Eustatius tradit, Pittacus vnus è septem Græciæ sapientibus, ebrio delinquenti, duplicem pœnam infligendam esse constituit: Alteram propter ebrietatem, alteram propter crimen in ebrietate commissum. Vtraque verò pœna propriè ratione ebrietatis infligitur, siquidem secunda pœna adijcitur ob circunstantiam ex delicto in ebrietate commisso prouenientem, quæ circunstantia ipsam ebrietatem aggrauat, vt ex diuo Bonauentura adnotauimus.

De infante itidem hæc constitutio apertissimè statuit, eum non esse irregularem, si hominem occiderit. Cuius decisionis ratio est manifesta, quia hic non habet rationis vsum, & ideò non imputatur ei homicidium adhuc ad irregularitatem. Vnde constat, homicidium priuatum nusquam imputari ad irregularitatem, nisi aliqua culpa homicidij præcesserit, quemadmodum nos semel in hac Relectione admonuimus. At in homicidio publica auctoritate commisso, satis est sufficiens ipsa occidendi voluntas, animusque in ipsam occisionem, licet iustam destinatus, quod sensit Panor. in c. 1. de delict. pue. quo in loco Hostien. existimauit infantem irregularem esse, si etiam nondum doli capax aliquem occiderit. cuius opinio reprobatur per hanc constitutionem, & meritò, cùm infans nullum habeat intellectum, nec vsum rationis ad discernendum id, quod agit. l. infans. ff. de sicar. l. 1. C. de falsa monet. l. 1. C. si aduers. delict. notat gloss. hîc in verb. infans. Card. post alios, 1. opposi. qua ratione infans nec pœna criminali, nec alia pro delicto punitur, sicuti explicant omnes in d. l. infans. Ang. de malefic. in verb. scienter, & dolosè. Bonifacius in rub. de homicidio. in tract. de maleficijs. etenim cùm in hoc homicidio non adsit voluntas occidendi, nec detur culpa aliqua homicidij causam inducens, sequitur non posse iure irregularitatem constitui. Est tamen hæc constitutio intelligenda, nisi infans esset doli capax, tunc enim propter culpam vtcunque homicidio præuiam esset irregularis, & deinde quia ratione doli voluntarius fuit homicida. sic sanè hanc constitutionem intellexere Ioan. And. & Abb. in d. c. 1. de delic. pueror. Hipp. in l. si quis te. C. de sicar. Gonsalus à Villad. de irregulari. c. de percussore. col. 12. Lud. Carreri. in pract. tit. de homicidio. §. 6. num. 3. Hippol. in d. l. infans. & in singulari. 628. & Soc. in d. capit. ad audientiam. nu. 12. optimus text. ad hoc in l. impuberum. ff. de furt. tradit Dec. in l. pupillum. & in l. ferè. ff. de reg. iur. hinc sequitur, maiorem infante non esse irregularem, si contigerit ei hominem occidere, modò non sit eo tempore doli capax, etsi puer sit, secundum gl. in hac Clem. in verbo, infans. quam sequuntur Doct. hic communiter, præsertim Ancha. Bonifa. & Imola, quorum opinionem defendit, asseuerans communem esse Gonsalus noster, in d. c. de percussore. col. 12. & Ioan. Ign. in l. 1. §. impubes. num. 18. ff. ad Sylla. eandem opinionem tenet Soc. in d. c. ad audientiam. num. 12. de homicidio.

Quis autem dicatur doli capax, iudex prouidus, & discretus ex signis, ac varijs circunstantijs arbitrabitur, quod & nos ostendimus in epitome ad 4. lib. Decret. 2. par. cap. 5. illud verò non est prætermittendum, quòd puer doli capax delinquens in ætate minori, non est puniendus pœna ordinaria criminis, sed extra ordinem arbitrio iudicis. tex. in l. auxilium. §. in delictis. ff. de minori. l. diuus. ff. de termin. mot. glo. in l. 3. C. de infamib. & in l. quid ergo. §. pœna grauior. ff. de his qui not. infam. textus optimus, vbi glo. & Doct. in c. 1. de delict. puero. notant Dec. in l. ferè. ff. de reg. iur. Bald. in l. etsi seuerior. C. de infam. gloss. in c. 1. de sent. excom. & ibi Doct. Card. in c. 2. de delict. puer. Ludo. Carre. in d. §. 6. num. 4. Thomas Grammat. decis. 23. Dec. consil. 535. est ad hanc rem pulchra Regia lex 8. tit. 31. part. 7. quæ constituit, minoribus intra decimumseptimum annum delinquentibus, minuendam fore pœnam ordinariam. Hoc ipsum obtinet adhuc post maiorem & perfectam ætatem, si crimen fuerit intra minorem ætatem commissum, non enim est inspiciendum tempus punitionis, sed commissi criminis. gl. not. in l. sciant. C. de legit. hæred. quam inibi Doct. probant. & Hippo. in d. l. infans. & idem in l. de minore. in princ. num. 62. ff. de quæstioni. & in l. si quis te. C. de sicarijs. Ludo. Carreri. in d. §. 6. num. 8. quibus suffragatur text. in c. vlt. de sentent. excomm. vbi Panormit. idem insinuat Iurisconsultus in l. 1. ff. de pœnis. & ibi Bart. idem Bart. in l. omnes populi. ff. de iustit. & iure. num. 48. Lud. Roma. in singul. 574. Abb. in consil. 56. lib. 2. satis tamen est ad irregularitatem contrahendam, quòd maior infante hominem occiderit, modò sit doli capax, quemadmodum omnes fatentur in huius constitutionis commentarijs.

Subsequitur statim in hac constitutione, dormientem ipsius homicidij tempore, nempè, quia dormiens aliquem occiderit, minimè fore irregularem, quia is intellectu & ratione caret, ac furioso similis est. cap. merito. cap. sanè. 15. quæst. 1. cap. maioris. §. item quæritur. de baptismo. l. si seruus seruum. §. si fornicarius. vbi Floria. ff. ad l. Aquil. qua ratione dormientis delictum minimè punitur, nisi eo casu, quo ipse vigilans satis cognitum habebat, quòd dormiens arma capiebat, & homines persequebatur. tunc enim si non adhibuit diligentiam, quam debuit in præcauendo, ne dormiens alicui noceret, profectò puniendus erit, licet non pœna ordinaria, vt notant Ancha. & Card. hîc. Alex. colum. 2. & Iason post Roma. & alios in l. 1. §. adipiscimur. ff. de acquirend. posses. Barto. in l. penult. ff. de parricidijs. Hippol. in l. 1. 10. limitatione. ff. de sicar. Bonifacius in tractat. de maleficijs. rubr. de insultis, & percuss. Doct. in l. vt vim. ff. de iustit. & iure. Ludouic. Carreri. in practic. criminal. rubr. de homicidio. §. 6. numero 25. quorum opinio communis est, & inducit optimum intellectum huius constitutionis, siquidem & in hoc casu erit irregularitas planè contracta, vt notat optimè Maria. Soc. in d. c. ad audientiam. num. 14. & idem sensere Card. Anchar. & Doct. hîc. potest autem contingere, vt quis vigilans adeò irascatur vehementer contra alium, vt illum occidere conatus fuerit, aut optauerit, licet efficere non potuerit, & hac occisionis cupiditate affectus dormiat, & postea plenè soporatus somniet ea, quæ in vigilia acciderunt, & ab hac phantasia motus, surgat adhuc dormiens, & capiat ensem, atque accedat ad lectum, in quo alius dormit, & illum occidat. quidam etenim censent, hunc irregularem esse, quod visum est Paluda. in 4. sentent. distinct. 32. quæst. 1. artic. 3. quia ex illa vehementi occidendi cupiditate aucta est imaginatio sensus, & creuit appetitus sensualitatis, quæ omnia cùm maneant in dormiente, possunt tunc membra ad opera illa exteriora exercenda mouere. huic verò euentui constat, causam dedisse ipsum homicidam in vigilia: igitur ipse irregularis est. sed Doctor. communiter in hac constitutione contrarium verius esse opinantur, vt fatetur eos sequutus Gonsalus à Villadiego de irregularit. capitul. de percussore. colum. 13. eandem sententiam sequuntur Maria. Socin. in dicto capit. ad audientiam. de homicid. numer. 14. & Alfonsus à Castro lib. 2. de potest. legis pœnal. c. 14. vers. prima principalis conclusio. quibus accedit, quòd homicidium commissum ab ebrio, qui causam dedit ebrietati, non efficiat eum irregularem, secundum ea quæ paulò antè diximus. præter quæ facit ad hoc, quòd ita præcedens in vigilia causa non omnino certa, nec semper efficiens imaginationis postmodum sequutæ, ab ea verò imaginatione processit actus ille occisionis exterior: idcircò ira contingens in vigilia est admodum remota causa, & ideò non est sufficiens ad irregularitatem. sic & pollutio nocturna dormientis, & somniantis per se peccatum non est, nec mortale, nec veniale: omne etenim peccatum dependet ex iudicio rationis, quia etiam primus motus sensualitatis non est peccatum, nisi inquantum iudicio rationis reprimi potest: igitur sublato iudicio rationis, tollitur ratio peccati: in dormiente autem ratio non habet liberum arbitrium, nec iudicium. idcircò quod agit homo dormiens, qui non habet liberum iudicium rationis, non imputatur ei ad culpam, sicut nec illud, quod agit furiosus, aut amens. Hæc S. Thom. in 2. 2. quæst. 154. artic. 5. qui de pollutione nocturna tractans scribit, eam non esse peccatum per se, nec mortale, nec veniale, quamuis procedit ab ingluuie, aut à praua vigilantis cogitatione, quia dormientis actus est. Erit tamen ac poterit esse nocturna pollutio peccatum vel mortale, vel veniale, per rationem ad suam causam, à qua processit, quia rationem habet culpæ ex parte causæ. quod S. Thom. explicat, in dicto artic. 5. & in 3. part. q. 80. artic. 7. Ioan. Maior in quarto senten. distinct. 9. quæstio. 2. post Thomam ibi, quæstio. 4. & Paluda. quæst. 3. Florent. 3. part. titul. 15. cap. 6. §. 10. & Theologi communiter, quibus suffragatur text. & ibi gloss. elegans in verbo, rea. atque ibi Doctor. in cap. testamentum. 6. distinct. ex diuo Gregorio, cap. 11. interrogationum Augustini. atque ideò propter hanc rationem culpæ, quam habet, dormientis pollutio quo ad eius causam, debet abstinere sacerdos eo die à celebratione Missarum, quoties culpa est mortalis, idque necessariò, ex consilio autem vbi causa fuit culpæ venialis, secundum Thomam, in dicto artic. 7. Florent. in d. l. 10. Paluda. in 4. sentent. distinct. 9. quæst. 3. & ibi Thoma. q. 4. Syluest. in verbo, eucharistia. 3. q. 10. tex. celebris in dicto capit. testamentum. vbi glo. in verbo, humiliter. indistinctè non est intelligenda, sed relata ad ipsum text. sentit, ratione pollutionis nocturnæ à veniali culpa procedentis abstinendum esse à communione, consilio quidem, non præcepto. addit tamen Paludan. in dict. quæst. 3. quem Syluester sequitur, & probare conatur Ioan. Maior in dict. quæstione 2. non esse mortale crimen, celebrare ac communicare post pollutionem nocturnam contingentem ratione causæ, quæ mortalem culpam habeat, etiam intra decem horas, modò præmittatur communioni contritio, & confessio illius mortalis culpæ, & pollutionis ex ea sequutæ, quasi nullibi sit hoc præceptum, siquidem Gregorij responsio pertineat ad consilium reuerentiæ, non ad præceptum necessitatis. horum autem opinio mihi non placet, nec est probanda, cùm ex ea sequeretur posse sacerdotem, qui nocte præterita dormierit cum fœmina, statim celebrare præmissa confessione & contritione, quod impium censeri solet, & iure censetur. & fortassis cùm ante pollutionem pœniteret quis eius culpæ, à qua procedit, posset admitti opinio Palud. & aliorum: imò adhuc in hac specie ipse admonerem, vt quis, si commodè fieri posset, abstineret eo die à communione propter honorem, qui maximè debitus est sacrosanctæ eucharistiæ sacramento. Hanc & Theodorus Archiepiscopus Cantuariensis, qui testibus Beda lib. 5. Hist. Angli. & Rhenana in arg. in lib. Tertulliani, de pœnitent. constitutiones edidit ad modos obseruandos, quibus expurgarentur peccata, idq́ue opus pœnitentiale Theodori à Gratiano, & alijs nuncupatur, pœnitentiam indixit ei, qui in somnis pollutus absque vlla eius culpa fuisset, sicuti Burchardus tradit lib. 17. c. 40. & 41. Eundemque æquum esse, vt eo die à communione abstineat, admonet Iustinus Martyr, si eius est id opusculum,, de quæstionibus à Gentibus Christianis positis. q. 21. Igitur sicut nocturna pollutio per se peccatum non est, nisi per rationem ad suam causam, quæ frequentissimè solet pollutionis euentum efficere, atque ideò imputatur, ita homicidium dormientis, qui in vigilia animum habuit occidendi, per se peccatum non est, nec imputatur: ratione autem causæ itidem imputari non debet, quia ea est admodum remota, & quæ non solet hos effectus producere, quamobrem opinio communis, quo ad intellectum huius constitutionis, verior est.

Hac verò in parte adnotare libet actum dormientis non esse peccatum per se, nisi ad rationem causæ, à qua processit, quoties quis somno vtitur, vt vinculo naturali liberi iudicij & arbitrij. At si quis somno vtatur, vt instrumento liberæ malitiæ ad exequutionem mali ab ipso vigilanti deliberati: ita vt per somnum vt instrumentum exequatur scelus pręcogitatum, tunc actus contingens in somno peccatum est eo modo, quo actus exterior in exequutione est peccatum. Peccatum enim incipitur in vigilia, & consummatur per instrumentum somni exequutiuè. Hoc autem peccatum per accidens est ratione exequutionis in vigilia imperatæ. quemadmodum eleganter docet Caiet. 2. 2. q. 154. art. 5. ex hoc deducens, nocturnam dormientis pollutio non esse peccatum, vbi quis data opera ideò sic dormit, vt polluatur. Eodem modo qui ita irasceretur in vigilia, & demum somno dat operam, vt aliquem occidat, vel offendat dormiens, profectò erit homicidij & offensionis reus, atque ideò puniendus, vt homicida dolosus, sicuti vult in hac specie Bonifa. in tract. de malefic. rub. de insult. & percuss. ad fin. quem sequitur Lud. Carreri. in d. §. 6. nu. 25. quæ quidem sententia maximè probatur ex ratione Card. Caie. vnde in eo casu non obtinet huius constitutionis decisio, quia irregularis esset, qui sic dormiens hominem occideret, quod superiùs de ebrio etiam probauimus. Sed & dormientes moueri, & ea quandoque facere, quæ fieri solent à vigilantibus, testis est Aristoteles in libro de somno & vigilia.

Deinde constat ex priori huius constitutionis parte, quo ad irregularitatem mutilationem membri alicuius homicidio comparari, & æquipollere, vt quemadmodum hominem occidens dubio procul irregularis est, ita & irregularis erit, qui hominem membro mutilauerit. idem probatur in c. 1. de cler. pugnanti. in duello. c. in archiepiscopatu. de raptori. c. clericus. ne cleri. vel mona. alijs in locis. quorum meminit gloss. hic, quæ singularis est in hoc, secundum Angel. in verb. homicidium. 5. q. 3. & Syluest. in ver. homicidium. 5. q. 3. ad cuius rei cognitionem oportet examinare quod dicatur membrum. Bart. etenim in l. publicorum. nu. 13. ff. de pub. iud. vbi Imol. & Doct. illa propriè dici membra censent, quibus diuerso & proprio officio corpus mouetur, aut iuuatur, vt oculo, visu: pedibus, ad progessum: auribus, ad auditum: manibus, ad palpatum: naribus, ad odoratum: lingua, ad sermonem. idem Bald. asserit in c. 1. de noua forma fidelit. nu. 5. quod satis constat auctoritate Aristot. lib. 1. de partibus animalium, cap. 5. & lib. 4. Meteororum, c. vlt. opt. text. apud Iurisconsultos in l. idem Offilius. ff. de ædilit. edi. & in l. non sunt liberi. ff. de statu hom. Membrum enim corporis particula est, quæ nec omnino circunscriptionem habet propriam, nec omnino alijs coniuncta est, secundum Galenum, quem citat Lud. Cælius lib. lect. antiq. 2. c. 21. Diuus Paulus 1. ad Corinth. cap. 12. idem insinuat, dicens, membra in corpore distinctam operationem habere. idem Apost. ad Rom. c. 12. Omnia autem membra, inquit, non eundem actum habent. Hoc ipsum omnes planè fatentur, quorum statim mentionem in hac quæstione faciemus. Igitur abscissio membri tunc fieri dicitur, cùm corpus mutilatur, & membri proprium officium impeditur, vt not. Bal. in l. serui fugit. ad fin. C. de seruis fugit. sic ex eodem Bar. in d. l. publicorum. apparet, in humano corpore quasdam partes esse, quæ propriè membra non sunt: membris tamen opem ferunt, vt digitus manui: dens linguæ & gutturi. Aliæ verò partes sunt, quæ decorem tantùm corpori humano inducunt, vt barba, viri mento: coma, capiti: auricula, auri. Aliæ item membrorum officia, & ornatus sunt, non membra, secundum Bar. & communem. quidam tamen has partes indistinctè membra appellant. Nam Cicer. lib. 3. de finib. bonor. & malor. partem quamlibet corporis, etiam quę corpori peculiare, & distinctum non præstat obsequium, membrum esse dicit. membrorum, inquit, id est, partium corporis, alia videntur propter eorum vsum à natura esse donata, vt manus, crura, pedes: vt ea, quæ sunt intus in corpore, quorum vtilitas quanta sit, à medicis etiam disputatur. alia autem nullam ob vtilitatem, quasi ad quendam ornatum: vt cauda pauoni, plumæ versicolores columbis, viris mammæ, atque barba. Hæc Cicero. Ex vera tamen, ac propria membri cognitione, aliquot hoc in loco speciatim inferam.

Primùm, non esse membri abscissionem, cùm auricula scinditur & amputatur, siquidem auris membrum est propriè: illa autem cartilago, quæ circa aurem est, & auricula dicitur, potiùs ad ornatum auris, & membri tutelam, quàm ad peculiare corporis obsequium pertinet, & ideò membrum non est, nec eius abscissio efficeret quem irregularem, quod Bal. sensit, dum in d. l. serui fugitiui. ad fin. scribit, tunc tantùm dici membri ascissionem, cùm corpus mutilatur, & membri proprium officium impeditur in totum. Abscissio autem auriculæ, & cartilaginis parum impedit auris officium: nec enim fit auris vis quo ad auditum debilior: idcircò membri abscissio non est: cui sententiæ suffragatur ratio text. in d. l. idem Offilius. ff. de ædilit. edict.

Secundò, dubium ex his videtur, quod scribit Bal. in l. data opera. nu. 75. C. qui accus. non possunt. dicens, mammillam in fœminis membrum esse. Etenim ea opinio vera est, quo ad significationem latam, non quo ad strictam & propriam. Nec esset irregularis, qui mammillam fœminę abscinderet, vt ipse opinor, tametsi sciam, hoc dubium quibusdam visum iri.

Tertiò, ab eadem radice procedit, non omnino certum esse quod Caiet. docet 2. 2. q. 65. art. 1. existimans, abscissionem digiti efficere irregularem ipsum abscindentem, quia digitus sit membrum. cuius contrarium constat ex Bar. in d. l. publicorum. Imol. & alijs ibidem asserentibus, digitum non esse membrum. idem tenuerunt Bald. in d. c. 1. de noua forma fidelit. num. 5. Fel. in c. ego N. de iureiurand. col. 2. & idem in c. cùm illorum. de sent. excom. Anto. Rube. cons. 83. Chassan. in consuet. Burgund. rub. 1. §. 5. vers. per hoc. idem not. Card. & omnes in hac Clem. Gons. à Villadieg. de irregul. c. de percussore. col. 1. & Doct. in c. 1. qui cleric. vel vouentes. quorum opinio aduersus Caiet. communis est, cui patrocinatur tex. in d. l. non sunt liberi. & in d. l. idem Offilius.

Quartò, proximè deducitur, non esse cum irregularem, qui alteri eos absciderit digitos, sine quibus ipse mutilus sacerdos esse non potest, nempe tres digitos ad consecrationem necessarios propter honestatem. Nam qui hos digitos non habet, irregularis est ob defectum maximum eius partis, quæ necessaria est ad honestè & decorè celebrandum. qui verò eam partem absciderit, non habet eam deformitatem, nec defectum, nec membrum abscidit, & ideò irregularis non est. Hanc conclusionem proponimus aduersus Bonifac. hic col. 6. Anani. in cap. cùm ex iniuncto. de hæret. col. 4. & Syluest. in verb. homicidium. 3. q. 3. part. 3. qui conantur probare, percussorem irregularem esse, quoties ex percussione percussus manet irregularis, aut non potest esse sacerdos. Imò Caiet. in d. q. 65. art. 1. faciliùs existimat, contrahi irregularitatem à mutilante, quàm à mutilato. Siquidem secundum eum qui mutilat digitum alteri, est irregularis: non tamen semper est irregularis qui ipsius digiti mutilationem passus est. Quod constat ex his, quæ diximus de corpore vitiatis in priori huius operis parte. Et tamen hanc opin. Caiet. quo ad eius argumentationem minimè probamus. Nam qui alteri digitum absciderit, irregularis non est, quia membrum non abscidit. Is verò qui pollicem abscissum habet, impeditur ministrare in altari, & sacris ordinibus insigniri, ob deformitatem & defectum digitorum.

Quintò, hinc poterit expendi, an is irregularis sit, qui licet membrum alteri non absciderit, tamen id membrum debile ex vulnere ac percussione reddiderit? Et Panor. in cap. cùm illorum. de sent. excom. scribit, hunc irregularem esse: & id deducit ex hac constitutione, quasi Rom. Pont. hic, vt diuersa subiecerit mutilationem & detruncationem, vt mutilatio pertineat ad vulnus, quod efficit membrum debile: detruncatio verò ad percussionem, quæ omninò membrum absciderit. idem not. Syluest. in verb. homicidium. 5. q. 5. ego verò satis manifestum esse opinor, in hac constitutione non probari hanc inductionem Panor. cùm in ea tantùm mentio fiat mutilationis, non autem detruncationis. & præterea Fel. in d. c. cùm illorum, asserit, nu. 12. idem esse detruncationem & mutilationem. hoc ipsum probat glo. vbi Panor. in c. accusasti. de accusa. in verb. debilitatus. quæ sensit, mutilum dici, cui membrum aliquod fuerit omnino abscissum. Sic apud Latinæ linguæ auctores mancus dicitur, qui membrum habet debile, & aridum: mutilus autem, cui membrum est abscissum. Atque ideò frequentiori Doctorum sententia obtentum est, non esse irregularem eum, qui alterum mancum percussione effecerit, sicut not. Cald. Abb. Card. & Præposit. in c. 1. qui cler. vel vouent. Card. hîc. q. 31. Gons. à Villad. de irregul. c. de percussore. col. 1. & Stepha. Aufreri. in capella Tolosana. 207. quorum sententiam opinor communem esse, & procedere, etiam si membrum corpori adhærens omnino inutile sit. Etenim adhuc hoc in casu nulla afficitur percussor irregularitate. Quidquid Syluest. contrarium tenere conetur in d. §. 3. vers. tertium. Hæc autem diximus ad veram huius constitutionis interpretationem, quo facilius percipiamus, quid velit hæc constitutio, dum mutilationem similem esse vult occisioni quo ad irregularitatem: nam post gl. hic Doct. varias hac in re quęstiones tradidere, ex quibus has, quas modò exposuimus, elegimus: reliquas lector facilimè obuias habebit, easque contingentibus casibus iuxta prænotatam resolutionem aptare commodè poterit.

SVMMARIVM.

- 1 Defensio iure naturali, diuino & humano licita est, nec imputatur homicidium ex ea.
- 2 Irregularis non est, qui aggressorem occiderit ad defensionem, ne membro aliquo mutiletur.
- 3 Excessus defensionis non punitur pœna ordinaria, licet irregularem efficiat ipsum homicidam.
- 4 Irregularis est, qui poterat mortem fuga vitare, & occiderit aggressorem.
- 5 Jrregularis an sit, qui ad alterius defensionem hominem occiderit?
- 6 Homicidium commissum ad rerum defensionem, an efficiat quem irregularem? quod latè disputatur, simul & an liceat occidere furem aut raptorem ad defensionem rerum.

§. VNICVS.

HVius constitutionis pars secunda, & quæ vltima est, definiuit nullam contrahi irregularitatem ab eo, qui ad eius necessariam defensionem suum occidit inuasorem, qua quidem decisione sopita est veterum hac de re controuersia, siquidem ante hanc constitutionem quidam contrarium tenuere, censentes hunc homicidam irregularem esse. quorum meminit gl. in c. sicut dignum. in verb. consilium. isto titul. & in c. de his. 50. dist. sic & S. Tho. 2. 2. q. 64. art. 7. ante hanc constitutionem asseruit, irregularem esse eum, qui ad eius propriam ac necessariam defensionem, inuasorem aut aggressorem occiderit.

Horum autem opinio est hodie antiquata, omninoque per hanc constitutionem sublata, cùm occidens inuasorem aliter mortem vitare non valens, irregularis non sit, nec quo ad suscipiendos, nec quo ad susceptos ordines. Cuius canonis ea est ratio, quòd ad irregularitatem contrahendam propter homicidium priuatum necessaria sit culpa homicidij saltem aliqua, sicuti superiùs non semel à nobis responsum est. Is verò qui ad necessariam vitæ defensionem aliquem occiderit, nullam culpam homicidij contrahit, ergo nec irregularis erit, quippe qui priuatum homicidium absque aliqua culpa commiserit. Naturali etenim ratione vnicuique permissum est, seipsum ab aggressore defendere. l. vt vim. ff. de iustitia & iure. vbi Accursius non considerans, hanc defensionem iure naturali permissam esse, addit, Iurisconsultum intelligendum fore iure fori, non cœli, qua in re refellitur per Paul. Castrens. Fortun. & alios. Non enim patitur humana cognitio iuris naturalis non ignara, quidquam naturali ratione permitti, quod apud Deum, qui ipsamet natura est, non sit idem permissum. Atque ita S. Tho. in d. art. 7. inquit: Nec enim est necessarium ad salutem, vt quis actum moderatæ tutelæ prætermittat ad euitandam occisionem alterius, quia plus tenetur homo vitæ suæ prouidere, quàm vitæ alterius. idcircò apud Theologos hæc est receptissima sententia, quam tradit & explicat Dom. Soto. libr. 5. de iust. & iur. quæst. 1. artic. 8. Cui suffragatur quod Cicero pro Milone scribit: Est enim hæc, iudices, non scripta, sed nata lex, quam non didicimus, accepimus, legimus: verùm ex natura ipsa arripuimus, hausimus, expressimus, ad quam non docti, sed facti: non instituti, sed imbuti sumus, vt si vita nostra in aliquas insidias, si in vim, in tela aut latronum, aut inimicorum incidisset, omnis honesta ratio esset expediendæ salutis. silent enim leges inter arma, nec se spectari iubent, cùm ei, qui spectare velit, antè iniusta pœna luenda sit, quàm iusta repetenda. Hæc Cicero. idem probatur in cap. significasti. 2. de homicid. c. dilecto. de sent. excom. l. 1. §. vim vi. & in l. 3. §. cùm igitur. ff. de vi & vi armat. l. 1. §. cùm arietes. ff. si quadrup. paupe. fecis. dicat. tradidere multa Bart. & Docto. in d. l. vt vim. l. scientiam. §. qui cùm aliter. ff. ad l. Aquil. l. is qui aggressorem. & l. si quis percussorem. C. de sicar. notant Ang. de Malef. in glos. & dictus Titius se defendendo. Hip. in l. 1. 9. lim. ff. de sicar. Ludouic. Carrer. in pract. crim. tit. de homicid. §. 6. nu. 26. ex quibus aliquot hac in parte repetam ad huius constitutionis interpretationem. Illud sanè præmittens, posse inuasum, etsi diligenter animi conscientiam examinauerit, eaq́ue fecerit, quæ ad salutem spiritualem sunt à fidelibus agenda, occidere inuasorem, quem scit esse in peccato mortali ob illam inuasionem, quod verum esse manifestè constat ex prænotatis. & tradit Dom. Soto in dict. art. 8. licet contrarium falsò responderint Gerson in tract. de Eucharistia. Abulens. Matthæi capit. 5. q. 109. & Gonsalus à Villadiego, de irregularita. capitul. de percussore. Horum etenim opinio falsa est, quam & Ioann. Maior reprobat in 4. sent. dist. 15. q. 20.

Primò ex his infertur, non esse irregularem eum qui alium occiderit, non tantùm ad defensionem necessariam propriæ vitæ, sed & si se defendat ab alicuius membri mutilatione, quod in specie notat Card. hic, & Syluest. in verb. homicidium. 3. q. 4. cùm mors & mutilatio membri æquipollentia sint hoc in tractatu. & quamuis Gonsal. à Villadie. de irregularita. cap. de percussore. col. 14. discedat ab hoc intellectu Card. profectò verior est hæc interpretatio, quippe quæ descendat ab ea naturali defensione, quæ iure diuino, ac ipsius naturæ instituto licita fuit & est. Potest enim contingere, quòd ex abscissione membri mors sequatur: & ideò qui defendens seipsum ab abscissione membri aggressorem occiderit, puniendus non est, nec irregularis censetur, cùm ei licitum sit propriam propulsare iniuriam, modò non excedatur moderamen culpatæ tutelæ. Nam hic excessus defensionem ipsam culpabilem, ac punibilem reddit, quemadmodum constat in l. 1. C. vnde vi. & in c. vt famę. §. vlt. de sen. excom. c. signific. in 2. vbi gl. & Docto. isto. tit. qui tex. probat irregularem esse, qui modum excesserit in defensione. Idemque in hac constitutione apparet, dum dicitur, mortem aliter vitare non valens, tametsi quo ad alias pœnas semper sit remittenda pœnæ ordinariæ pars propter defensionem ab aggressione, etiam si modus defensionis excedatur. tex. optimus in l. si adulterium, cum incestu. §. imperatores. ff. de adult. quem dixit singul. Ias. in d. l. vt vim. colum. 3. Ioan. Baptista de S. Seuerino, in tract. de debit. suspen. & fugit. col. 1. Aret. consil. 43. col. 3. commendarunt eandem conclusionem Antoni. & Abb. in c. olim. 1. de restit. spoliat. col. 7. Dec. in d. l. vt vim. Abb. & Rauen. in c. 1. de iniur. Felin. in d. c. significasti. col. vlt. Hippol. in l. 2. num. 15. C. ad legem Cornel. de sicar. in singul. 100. hoc ipsum probat tex. elegans in cap. significauit. de pœnit. & remiss. cuius ad idem meminere Felin. in cap. dilecti. de except. col. penult. & Bolognius consil. 37. col. 2. est & ad hoc glo. in summa. 23. q. 1. & est communis opinio, vt fatetur Lud. Carreri. in pract. crim. tit. de homicid. §. 6. num. 153. quibus omnibus libentissimè adijciam l. 58. & 59. styli. & Alexan. idem tractantem consil. 119. nu. 12. lib. 7. Thomam Grammatic. decis. 5. & decis. 23. & 98. ex quibus aliquot hoc in loco libet inferre, quo aliquantulum pateat, quanam ratione sit consideranda hæc propriæ vitæ defensio, ne tutelæ moderatæ modum excedens, saltem quo ad pœnam irregularitatis, aliamúe, quæ non sit criminis ordinaria, idcircò primæ illationi & secundam subijcio.

Secundò hinc deducitur, quid dicendum sit de illo, qui sibi insidiantem interfecerit? Nam glo. in c. 3. de homicid. in verb. secularibus. respondit, hoc homicidium non esse imputandum occidenti. quam opinionem probare videntur Doct. ibi. Bald. in l. multis. C. de liber. caus. idem in l. lege. ff. locat. glo. in l. 1. C. vnde vi. quod latè examinant, quo ad pœnas temporales, Iason in d. l. vt vim. num. 9. Ang. in d. glo. & dictus Titius. Hippol. in singul. 640. Ludo. Carreri. in d. §. 6. num. 62. ex quorum dictis resolutionem ipse colligo, esse hac in quæstione considerandum mortis periculum ex alterius insidijs imminens ipsi occidenti, vt tandem ex hoc deprehendamus, quota pœnæ pars sit ei remittenda, vel an omnino sit ab ipsa pœna liber, denique à culpa, quo possimus etiam iudicare, an sit hic censendus irregularis. Atque ita intelligenda sunt quæ Bart. not. in d. l. 1. C. vnde vi. & Carreri. in d. §. 6. num. 91. Bart. in l. si ex plagis. §. tabernarius. ff. ad leg. Aquil. illud item Cicer. pro Milone: Obliuisci non potestis, iudices, insidiatorem iure interfici posse.

Tertiò apparet, eum esse irregularem, qui percussorem ab eo fugientem occiderit. Etenim licet hic non sit pœna ordinaria criminis puniendus, quod omnes ferè fatentur, attamen excessus hic necessariæ defensioni minimè tribuendus irregularitatem inducit. Quod ipse colligo ex glo. in d. c. 3. isto tit. & Docto. hîc & inibi. siquidem satis est ad irregularitatem non esse homicidium commissum ad necessariam occidentis defensionem, sicuti omnes fatentur, præsertim Card. hic. q. 26. licet quo ad pœnas sanguinis, & alias temporales, possit asseuerari, hoc homicidium non esse omnino puniendum pœna legis ordinaria.

Quartò deducitur ex his, an ille sit irregularis, qui poterat mortem vitare fugiendo, si omissa fuga inuasorem occiderit? & glo. in hac Clem. Card. q. 26. post alios tenere, ac probare conantur, hunc esse irregularem. idem glos. & ibi Doct. in c. suscepimus. de homic. Panor. in c. significasti. in 2. eodem tit. idem in cap. 2. de vita & honest. cler. Syluest. in verb. excommunicatio. 6. q. 9. quasi clericis non sit ignominiosum sugere ab aggressore, sicut constat in d. c. suscepimus. & hæc est communis opinio, maximam accipiens auctoritatem ab huius constitutionis secunda parte. quæ tamen ita accipienda est, si fuga non sit periculosa. Nam si fuga periculum induceret mortis propriæ, vel ex eo, quòd inimici instarent à tergo, vel quia ipse aggressor facilius fugientem sequutus, & ex fuga maiorem capiens audaciam & animum, ipsum occideret. Hoc etenim in casu non teneretur clericus fugere, nec foret irregularis, si omissa fugę tutela occideret aggressorem. ita quidem visum est Felino in d. c. suscepimus. Syluest. in verb. homicidium. 1. q. 9. & in verb. homicidium. 3. q. 4. Hipp. cons. 25. num. 44. Card. in d. q. 26. idem sensere Abb. & Anania in d. c. suscepimus. quos sequitur Ludo. Carreri. in d. §. 6. nu. 131. Hanc distinctionem veram esse censeo, adhuc in ipsis clericis. Sed in eo, qui cùm esset laicus tempore aggressionis, poteratque fuga mortem effugere, & nihilominus aggressorem occiderit, maius dubium videtur. Laicus siquidem non tenetur fugere, quia fuga est ei ignominiosa, secundum ea, quæ not. Bart. Sal. Bal. & alij, in d. l. 1. C. vnde vi. Imol. & Card. hic, quorum opinionem asserunt communem esse Alex. in consil. 109. nu. 4. lib. 1. Ias. & Dec. in d. l. vt vim. ad fin. & Lud. Carreri. in d. §. 6. nu. 131. & probatur ex eo, quòd potest quis aggressorem occidere ad vitandam iniuriam, quam vel alapa, vel fustibus sibi inferendam aliter vitare non poterat, vt notat post alios Alex. in cons. 119. lib. 7. Hippol. in l. 1. 9. limit. ff. de sicar. & Lud. Carreri. in d. §. 6. num. 94. Igitur poterit quis fugam omittere, quę sibi iniuriosa est, & aggressorem occidere. Hoc autem obtinet quo ad pœnam temporalem, & quo ad eius diminutionem ac moderamen. Nam quo ad irregularitatem mihi verius videtur, quòd & laicus, cui ignominiosum esset fugere, homicidij culpam aliquam habeat, quæ etsi grauis non sit ratione honoris, nihilominus culpa est, quæ quo ad irregularitatem sufficit: præsertim quòd hæc constitutio tunc tantùm liberat ab irregularitate, cùm aliter mors vitari non potest. Quamobrem etiam in laico opinamur communem sententiam glo. & Doct. hîc veram esse, quemadmodum & ipsimet Doctores explicant. Huic opinioni accedit, quod in specie tradita per Alex. in d. cons. 119. Carol. Mol. ibi existimat esse illam defensionem immoderatam & inhumanam, Barbaris potiùs, quàm viris ratione praditis, & religione Christiana institutis conuenientem, & sanè præter ipsum ego considero, iniquam esse hanc commutationem, saltem non omnino æquam, quòd ob tutelam honoris proprij, vitam quis adimat alteri: præsertim ob honorem ad mores probos minimè pertinentem, nec Reipub. vtilem, aut religioni catholicæ commodum, quod poterit ex S. Tho. probari. 2. 2. quæst. 131. art. 1. Adhuc tamen dubius ipse sum hac in controuersia ex his, quæ inferiùs à me tractabuntur, in quæstione de rebus defendendis.

Quintò, hinc perpendi poterit huius constitutionis intellectus, quem gl. hîc in verb. suum, tradit, scribens, non esse locum huic constitutioni, si quis occiderit aggressorem patris, fratris, aliusúe cognati, aliter mortem illius vitare non valens. Nam, vt inquit glo. hæc constitutio tantùm excipit ab irregularitate occidentem aggressorem suum, aliter mortem propriam effugere non valentem, idcircò non obtinebit in eo, qui alterius mortem impediens inuasorem occiderit. Huius glo. opinionem sequuntur Doct. hîc, maximè Card. quæstio. 28. dicens eam esse singularem. eandem sequuntur Abb. & alij, in c. si verò. in 1. de senten. excom. col. vlt. idem Abb. in c. clerici. in 1. de vita & honest. clerico. Aufreri. in Clem. 1. de offic. ord. reg. 3. Fallent. 5. Abb. in c. olim. in 1. de restitut. spoliat. num. 18. Paul. de Cast. in l. 1. §. ius autem gentium. ff. de iust. & iure. Ias. in l. vt vim. nu. 30. ff. eod. tit. Soc. in c. ad audientiam. de homic. nu. 36. Gonsal. à Villadie. in tract. de irregul. c. de percussore. col. 15. glos. in summa. 23. quæst. 8. quorum sententia communis est, & tamen ex pluribus difficultatem habet. Nam excommunicatus non est qui defendens consanguineum, clericum percusserit, sicut notant Innoc. Abb. Henric. col. 2. Ancha. Felin. & alij. in d. c. si verò. de senten. excommunicationis. imò idem erit de defendente extraneum. cap. non inferenda. & capit. fortitudo. 23. quæst. 3. capit. dilecto. de sententia excommunicationis. in 6. gloss. optima in dicta summa. 23. quæstio. 8. quibus in locis probatur, licitum esse cuique proximum & vicinum, ac denique eadem ratione extraneum ab iniuria inferenda defendere. textus optimus in l. deuotum. C. de metallis. lib. 12. c. olim. in 1. de restitu. spoliato. vbi Abb. idem Abb. Henric. & Doct. communiter in d. c. si verò. hoc ex eo capite deduxerunt. Eiusdem sententiæ auctores sunt Barto. col. pen. & alij communiter, vt ibidem testantur Ias. & Dec. in d. l. vt vim. tradit latissimè Ludo. Carreri. in pract. crimina. d. §. 6. nu. 41. & sequentib. quod si licet cuiquam amicum, agnatum, & patrem defendere ab iniuria inferenda, vt impunè possit aggressorem occidere: mirum profecto videtur, quòd irregularis sit, qui absque vlla culpa priuatum homicidium commiserit: quemadmodum hac in re superiùs admonuimus. Ad hęc accedit text. in l. 1. §. item diuus. ff. de sicarijs. vbi Iurisconsultus refert, homicidium illud esse impunitum, quod quis commiserit, aut perpetrauerit ad defensionem propriam, vel suorum: aut ad propulsandam iniuriam à se, vel à suis. deinde in d. c. dilecto. de sent. excom. in 6. Romanus Pontifex tractans, & præmittens, licitum esse defendere proximum ab iniuria, & morte inferenda, etiam occidendo aggressorem, vtitur ratione illa, scilicet, Vim vi repellere licet: quæ quidem ratio, vt constat, communis est ad defensionem propriam, proximi & extranei, quod ibidem summus Pontifex insinuat, ex quib. aduersus communem sententiam probabilius est, quòd non sit irregularis, qui ad defensionem necessariam alterius, amici quidem, consanguinei, vel extranei hominem occiderit. quam opinionem defendit, & probat Fortu. in d. l. vt vim. ff. de iust. & iur. col. 9. vers. sed aduerte. vnde apparet admodum dubiam esse Caietani sententiam, quam ipse retuli in 2. huius Relectionis parte. §. 3. numero 2. versicul. sed si quis in bello iusto.

Sextò, ex his oportet expendere, an ille sit irregularis, qui hominem occiderit, non ad propriæ vitæ necessariam defensionem, sed ad patrimonij, & rerum tutelam: & sanè probatur, hunc non esse irregularem: quia licitum est cuique defendere proprias res, & ad earum necessariam defensionem hominem inuasorem occidere: nempe eo casu, quo res aliter defendi non potest ab inuasione, & rapina. glos. Bart. & Doct. in l. furem. ff. de sicar. tex. optimus ad hoc in l. 1. C. vnde vi. vbi Bart. idem Bar. & Doct. in d. l. vt vim. gl. in c. 1. §. si quis hominem. de pace tenenda, & eius violat. Angel. in l. quoniam multa. C. ad leg. Iul. de vi. Hippol. in d. l. furem. nume. 5. Regia l. 4. titu. de los homezillos. lib. 8. ordin. l. ita que. §. lex duodecim tabularum. ff. ad leg. Aquil. & in c. 3. ad finem. de homici. vbi probatur, licitum esse occidere furem diurnum, si se telo defenderit: igitur pro defendendis rebus, pro capiendo fure, ne cum eis aufugiat, licitum erit eundem occidere. Pertinent & ad hoc aliæ auctoritates, quarum meminit Chassanæ. in consuetu. Burgun. Rub. 1. §. 5. vers. quæro quomodo. nu. 11. quam opinionem esse communem ex Iure ciuili asserunt Iason & Deci. in d. l. vt vim. Ludouic. Carre. in pract. Rub. de homici. §. 6. nu. 29. tradit Ias. in princ. de actionib. nu. 69. imò idem erit Iure canonico, cùm absque expressa auctoritate non sit constituenda differentia inter Ius Canonicum & Ciuile: & præterea sicut Iure Ciuili licet cuique res proprias defendere, ita & Canonico, vt probat text. in d. c. olim. in 1. de restitut. spol. licet quidam, præsertim Doct. in cap. 2. de homicid. per text. inibi velint constituere discrimen maximum in hac re inter Ius canonicum, & Ciuile: quos sequitur Ludo. Carre. post alios in d. §. 6. nu. 30. Rursus nec iure defendi poterit quod alij probare conantur, asseuerantes, hanc defensionem ad occisionem vsque licitam esse in foro exteriori, non autem in conscientiæ iudicio: quemadmodum sit gloss. in princip. 23. quæst. 3. not. Abb. Anania & Felin. in dict. cap. 2. idem Abb. in c. olim. colum. 7. paulò antè citato. Nam si non licet pro defensione rerum aliquem occidere in diuino iudicio, eadem ratione non licebit in exteriori humano. Nec enim occisio iniusta ex Dei & naturæ instituto, potest licere, aut licita esse in iudicio exteriori, vel lege humana. Atque ita non placet hęc differentia: licet Ias. & Deci. in d. l. vt vim. eam sequi, & admittere videantur. Sed & Caieta. in 2. 2. quæst. 64. arti. 7. multis rationibus contendit ostendere adhuc in animæ iudicio, & ex diuino instituto licitum esse hominem priuatum occidere pro rebus defendendis. idcircò qui contrarium ex nostris tenuerunt, habent non admodum sibi proprium Theologum magni profectò nominis.

Contrarium sanè pluribus rationibus & autoritatibus magis probabile quibusdam visum est: potest enim illud primò constitui, quòd etsi sit hæc defensio rerum ad mortem vsque Iure naturali minimè licita, fieri tamen potuit, vt lege humana non puniatur in exteriori iudicio, saltem ordinaria pœna, atque in hunc sensum defendi posset quod est à plerisque proximè nominatis adnotandum. Sed hanc defensionem Iure naturali contrariam esse, itidem Iure diuino, & humano, probatur in d. c. 2. de homicid. quo in loco licita censetur occisio aggressoris ab eo commissa, qui se & sua simul defendebat. Igitur foret illicita, si tantùm sua & sic res proprias defendens hominem occidisset.

Huic opinioni adstipulatur ratio tex. in c. 3. de homici. cuius hæc sunt verba ad interpretationem legum ciuilium, quibus permissum est, furem nocturnum occidi, non sic diurnum. Hoc est enim, inquit, quod ait, si orietur super eum sol: quia poterat discernere, quòd ad furandum, non occidendum venisset, & ideò non debet occîdi. Hactenus diuus Augustin. super Exod. cap. 84. quæstionum in vetus Testamentum libro 2. ex quo deducitur, furem diurnum occidi non posse, nisi se telo defendat, quia manifestum esse potest, quòd non accesserit ad occidendum, sed ad furandum. Ergo pro rebus defendendis non potest quis licitè occîdi.

Tertiò, hanc eandem sententiam probat ratio quædam, qua S. Thom. vtitur 2. 2. quæst. 64. articu. 7. ex diuo August. in lib. 1. de libero arbitrio. quomodo, inquit, apud diuinam prouidentiam liberi sunt à peccato pro his rebus, quas contemnere oportet, humana cæde polluti sunt? Igitur non licet pro rebus defendendis aliquem occidere. Ipse verò S. Thom. huic rationi satisfacit aliam quæstionem tractans in responsione ad primum: dum inquit, auctoritatem Augustini accipiendam esse in eo casu, quo quis intendit hominem occidere pro his rebus temporalibus: non autem cùm quis hoc ipsum agit, vt se vel sua defendat. Actus autem occisionis ad conseruationem rerum temporalium procedens, non videtur illicitus. Quia vnicuique licet res proprias defendere.

Quartò, idem vlteriùs coadiuuatur ex eo, quòd vita hominis sit preciosior rebus. c. suscepimus. de homicid. l. sancimus. C. de sacrosan. eccles. d. c. 2. sed sicut tenetur quis seipsum plus diligere, quàm alterum: ita par est, quòd teneatur plus diligere proximum, quàm proprij patrimonij defensionem, & tutelam: ac tandem maiorem debeat habere rationem vitæ alterius, quàm proprij patrimonij. Fit igitur, non esse licitum pro rebus defendendis aliquem occidere. Hæc verò argumentatio fit à Fortunio in d. l. vt vim. eademq́ue poterit sequenti ratione confirmari.

Quintò, tenetur quis proprias res dare ad subueniendum periculo vitæ alterius. c. pasce. 85. distin. cùm his, quæ in simili argumento adduci solent. quasi teneatur præferre vitam proximi proprijs rebus, ergo tenebitur quis proprias res dimittere potiùs, quàm pro eis defendendis alteri vitam adimere. His verò rationibus Caiet. in d. artic. 7. respondet concedens, teneri quem potiùs diligere, & rationem habere vitę alterius, quàm proprij patrimonij in communi: non autem in particulari casu, quo cuiquam incumbit cura proprij patrimonij, non autem vitæ alterius. Et ideò non tenetur quis omittere defensionem rerum, quæ sibi propriæ sunt, & quarum particularis cura sibi imminet propter vitam alterius conseruandam: nisi itidem esset specialis casus, quo propter extremam alterius necessitatem incumberet eidem vitæ alterius tutela, vt in d. c. pasce fame morientem.

Sed & ad tex. in d. c. 2. de homicid. respondetur, eam decisionem ita intelligendam fore, non excludatur defensio rerum absque periculo personæ: siquidem in priori illius capitis parte responsum est, non licere cuiquam furem occidere, cùm absque occisione capi cum rebus poterat: posteriori autem parte decisum extat, licitam esse occisionem, vbi fur aliter capi non poterat, quàm per occisionem: & ideò dum ibi dicitur: te, & tua: est text. ille intelligendus alternatiuè: te, vel tua: si aliter capi non poterat. Hunc enim sensum ratio illius decisionis insinuat, sensitq́ue inibi Felin.

Præterea non oberit ratio deducta ex d. c. pasce. quippè quæ obtineat, cùm alter est in extrema necessitate, quàm ipse vitare aliter non valet, quàm ex rebus meis, qui teneor tunc largiri eleemosynam. At in præsenti quæstione qui meas res inuadit, nullam necessitatem vitæ patitur, vt ipse tenear dimittere proprias res potiùs, quàm eas defendens possim occidere inuasorem. Sic sanè Syluest. in verbo, excommunicatio. 6. quęst. 9. huic obiectioni respondet, sequutus communem: & idem sensit Caietan. in dict. articulo 7.

Verùm quo faciliùs hæc quæstio expediatur, oportet memoria repetere, quæ de furibus occidendis leges humanę priuatis permiserint. Extat etenim lex duodecim tabular. in hæc verba: Fur manifesto furto prehensus, si aut cùm faceret furtum nox esset, aut interdiu se telo, cùm deprehenderetur, defenderet, impunè occiditor. Hæc sunt legis verba, cuius quidem legis Cicero pro Milone meminit, sic loquutus: Quòd si duodecim tabulæ nocturnum furem quoquo modo, diurnum autem, si se telo defenderit, interfici impunè voluerunt. Eiusdem meminit Quintil. libr. 5. Oratori. Institutionum cap. 10. Hanc legem & Iurisconsultus commemorat in l. 4. ff. ad legem Aquil. quo in loco Caius Iurisconsultus addit, permissum esse cuiquam furem nocturnum occidere, modò id cum clamore testificetur. Sic & Vlpianus in l. furem. ff. ad legem Corne. de sicarijs. eandem legem ita interpretatur, vt hæc occisio licita sit ita demum, si parcere furi sine periculo vitæ quis non potuit. Ex quibus apparet, furem nocturnum occidi posse, cùm sine periculo ei parcere non possumus: denique vbi dubium est, an accesserit ad furandum, an ad occidendum: sicuti Augustinus interpretatur in d. c. 3. de homicid. Idem notat Fortunius in d. l. vt vim. colum. 8. ad hoc allegans gl. in d. l. furem. Et in dicta l. 4. ex hoc aduersus communem opinatus, non licere cuiquam alterum occidere pro rerum defensione, etiam si is Laicus sit. Nam licet plerisque placuerit, non licere Clericis aliquem occidere pro rebus defendendis: Laicis autem hoc licitum esse. ex c. suscepimus. de homicidio. vbi Abb. hoc voluit. Idem Abb. in c. olim. in 1. de restit. spolia. col. 7. Ludo. Gomezi. in princip. de actionib. nume. 54. tamen hæc differentia non satis constat: quia nullam veræ iustitiæ rationem habet, præsertim quia in d. c. olim. probatur, licitum esse Clericis proprias res defendere, & in earum defensione aliquem occidere. Quòd si constiterit, nocturnum furem accessisse ad furandum, non ad occidendum: tunc non aliter poterit is occîdi, quàm posset diurnus fur impunè occîdi: quemadmodum constat ex præcitatis auctoribus. Fur autem diurnus occîdi potest, si se telo defendat, non aliàs: idq́ue constat in dicto 3. cap. & in dicta l. 4. idcircò hoc in loco est obseruandum, quanam ratione sit ad vnguem intelligendum, quod leges passim constituerunt, posse scilicet furem diurnum occîdi, si se telo defendat.

Nos verò huius quæstionis resolutionem breuiter expediemus, planè veriti, ne quid ex varia Doctorum sententia supersit, quod rem istam difficiliorem efficiat. Quamobrem constituam aliquot casus pietate quadam in hoc iudicium Iurisconsultorum interpretatos.

Primus sit huius concertationis casus: cùm quis occiderit furem nocturnum, dubitans an ad occidendum, vel furandum accesserit, & non potuerit ei parcere absque proprię vitæ periculo: hæc etenim occisio licita est apud Deum, & in iudicio exteriori, quemadmodum ex lege duodecim tabularum apparet, simul & ex diui Augusti. interpretatione: idque fatentur omnes, qui quæstionem istam disputarunt. Plato item dialogo 9. de legib. inquit, qui noctu furem domum suam ingressum interemit, mundus sit. Hoc & Solonis lege licebat, autore Demosthene in oratione contra Timocratem.

Secundò, proponitur ea species, in qua contingit homicidium ad necessariam defensionem rerum, ne ab aggressore capiantur: & profectò licitum esse hoc homicidium deducitur ex multis, quæ superiùs adducta fuere: pręsertim vbi raptor bonorum defendentem res proprias à rapina vult offendere quo ad personam: quemadmodum frequentissimè accidere poterit. Nam cùm quis à raptore defendit res proprias, aut raptor abstinet à rapina, & tunc iam nullius occisionis adest casus, aut ipse contendit adhuc inuito defensore res rapere, non potest ea contentio expediri absque iniuria, & damno personali defensoris. idcircò homicidium inde sequutum pertinet ad defensionem personæ, simul & rerum. Quæ quidem defensio ipso Fortunio teste licita est: idemque notant Felin. in d. c. 2. Deci. in d. l. vt vim. nu. 31. & probatur ex eiusdem diui Augustini sententia in d. c. 3. & Iurisconsultis asserentibus post ipsam legem duodecim tabul. diurnum furem occîdi posse, si se telo defendat. Hoc ipsum communis opinio probat, ac denique Caietan. in dict. articulo 7. textus optimus in d. c. olim.

Tertiò, hinc deducitur, licitam esse occisionem raptoris, quoties ea fit ad defensionem rerum, & personæ easdem res defendentis, quam ipse raptor offendere conatur, ne rerum occupationem impediat. Nec satis percipere valeo, quo pacto mihi licitum sit res meas defendere, ne à raptore capiantur, & sit illicitum pro rerum defensione raptorem occidere. Nam si ipse defendam res meas, & raptor hanc defensionem impediat per vim, non potest id aliter contingere, quàm meipsum offendendendo, quo casu iam defensio rerum ad defensionem personæ pertinet.

Quartò, ex his & illud manifestum fit, licere cuiquam furem diurnum res auferentem capere, & eum se defendentem à captione itidem occidere: hoc probat textus in dicto capitulo 4. ex August. text. item dict. l. 4. ff. ad legem Aquil. & fatentur Fortun. & alij. Siquidem iustè quis capit furem, & is iniquè fe defendit: quam ob rem occîdi poterit, si se defendat, ne in ea defensione occidatur ab eo is, qui eum iustè capere conatur, qua argumentatione & ipse Fortun. vtitur.

Quintò, inde constat sensus eius, quod Plato scribit dialogo 9. de legibus, dicens, licitum esse cuiquam spoliatorem in defensionem suam occidere. Hæc etenim sententia est intelligenda secundum ea, quæ ad legem duodecim tabularum hoc in loco tradita fuere.

Sextò ipse verè, ni fallor, opinor, furem nocturnum, vel diurnum, de quibus manifestum sit ad furandum, non ad occidendum accedere, tunc occidi posse, cùm seipsum defendit telo ne capiatur. Occiditur enim tunc ea ratione, ne volentem eum apprehendere ipse fur occidat. Quæ omnia constant ex his, quæ paulò antè tradidimus.

Septimò, vt discrimen furis nocturni à diurno constituatur, infero: nocturnum furem posse occîdi nondum expectato, an se velit defendere, ne capiatur. forsan enim propter noctis tenebras non posset hic conatus cedere in commodum, & vtilitatem, nec in tutelam ipsius, cuius domum fur nocturnus ingressus fuerit, & deinde propter audaciam eius, qui forsan ad occidendum, domum alterius ingreditur: de quo præsumendum non est, quòd sit permissurus, se tutè capi: idcircò eius occisio licita censetur, nisi posset ipse fur absque periculo capi, vel posset quis ei parcere, nullum ex hoc salutis dispendium subiturus.

Octauò apparet, diurnum furem, qui capi posset tutè, quique non se defendit telo, occîdi non posse licitè, constat enim, hunc ad furandum, non ad occidendum accessisse: & ideò, nisi se telo defendat, timendus non est, tutè enim potest eius captio tentari. facillimè enim fures capi solent cùm deprehenduntur, quippè qui animo sint timidi admodum.

Nonò, si rectè & penitissimè tractentur, quæ modò ex Iurisconsultis adduximus, dubium erit quod Syluest. notat in verbo, excommunicatio. 6. q. 9. cuius verba subijciam, Si tamen non me inuadit, & tamen rem meam tenere nequeo, nisi occidam: puta, quia fugit in equo meo, quem aliter habere nequeo, nisi illum sagitta occidam: fortè non licet mihi in conscientia occidere, nisi vt dicam limitando dicta Panormit. quamuis etiam dici possit, hoc casu non esse contra legem Dei, aut naturæ, occidere, quia quotidie de licentia Principis mouentur arma pro temporalibus. Hactenus Syluest. cuius posteriorem opinionem ipse opinor falsam esse. siquidem hic fur telo non se defendit, nec nocturnus est, nec alium aggreditur, imò fugit: igitur occîdi licitè non potest. Imò ipse Syluest. in verbo, bellum. 2. §. 7. hoc in casu censet contrahi irregularitatem à Clerico, qui homicidium hoc commiserit.

Decimò, non est prætermittendum etiam præmissa communi sententia non licere, nec licitum esse quenquam occîdi pro defensione rei, quæ modici valoris sit: quemadmodum notant Mathesilanus notab. 135. Abb. & Felin. in d. c. 2. Ias. & Gome. Institu. de action. in princ. nu. 55. Hippo. in d. l. furem. nu. 8. ff. de sicar. argumento tex. in l. si ex plagis. §. tabernarius. ff. ad legem Aquiliam. quæ sententia maximam æquitatem habet.

Vndecimò, ad propositam huius constitutionis interpretationem adnotandum est, esse nihilominus irregularem Clericum, qui pro necessaria rerum defensione hominem occiderit. quod, vt quibusdam placet, probatur in c. 2. de homicid. & in c. suscepimus. eod. tit. atque ita tenent Pan. & Doct. c. 2. Nicolaus Plouius de irregularitate. reg. 37. Sylu. in verbo, bellum. 2. §. 7. Maria. Soci. in c. ad audientiam. de homici. nu. 40. Gonsalus à Villadiego de irregulari. c. de percussore. col. 14. quorum opinio videtur maiori ac frequentiori Doct. calculo recepta. Hæc verò sententia non probatur in d. c. 2. quod superiùs ostendimus in versic. sed & ad tex. multò minus in d. c. suscepimus. quo in casu maximus contingit defensionis rerum excessus: cuius equidem ratione non potuit illud homicidium nec ob defensionem personæ, aut rerum necessariam, & moderatam à culpa excusari: saltem ea, quæ sit sufficiens ad irregularitatem, vt gl. Abb. & DD. ibidem tradidere. quam ob rem hæc opinio communis non potest habere certam autoritatem ex prædictis iuris Pontificij decisionibus.

Postremò igitur mihi magis placet non esse censendum irregularem eum, qui ad necessariam defensionem rerum, furem, aut raptorem occiderit his in casibus, quibus ea occisio iure licita sit, iuxta ea, quæ modò distinximus: quam sententiam existimo probari ex eo, quod hoc homicidium priuatum sit, & nullam culpam habeat, ex quo nulla oritur irregularitas, secundum ea, quæ non semel hac in Relectione probauimus. & præterea quia occidens aggressorem ad defensionem mistam personæ & rerum, irregularis non est. c. 2. nec occidens furem nocturnum, cui sine periculo parcere non poterat. c. 3. nec itidem occidens furem diurnum, qui se telo defendit, vt in eod. c. constat. His etenim casibus non contrahitur irregularitas ex priuato homicidio, sicut nec in multis alijs, maximè in his, quę hac constitutione continentur, non alia ratione, quàm quòd ipse occidens nullam habeat, nec contraxerit culpam in hac priuata occisione: quamobrem vbi defensio rerum iustam, ac licitam faciat occisionem priuatam, consequens erit minimè contrahi irregularitatem.

Hæc de irregularitate ad huius constitutionis intellectum olim Salmanticæ publicè dictauimus: quę & nunc prælo committimus, benignè, ac facilè nostram sententiam mutaturi, si quid à iure deuium viris doctrina & eruditione præstantibus visum fuerit.

RELECTIONIS FINIS.

DIDACI COVARRVVIAS A LEYVA TOLETANI, EPISCOPI CIVITATENSIS, DVM IN INSIGNI DEI MAX. SALVATORIS COLLEGIO SALMANTICAE IVra Pontificia publico munere profiteretur, in titu. de Testamen. interpretatio.

AD ILLVSTRISSIMVM, AC REVERENDISSIMVM DOMINVM, DOMINVM FERNANDVM VALDESIVM, HISPALENSEM ARCHIEPISCOPVM summum in Caroli Cæsaris hæreditarijs prouincijs de fidei Catholicæ negotijs cognitorem, censoremq́ue diligentissimum: Didaci Couarruuias Toletani, Regij in Granatensi prætorio Iudicis, in Commentarios de Testamentis. Præfatio.

QVANQVAM MAXIME SCIREM, PRAESVL AMPLISSIme, illustrissimeque Princeps, magnis te, & his grauissimis, Reipublicæ nostræ curis atque negotijs impeditum esse, non sum veritus tibi magistratuum omnium antistiti laborum meorum primitias, de Sponsalibus & Matrimonijs Epitomen, summo certoque animi iudicio dicare. Is enim es, qui studiosos omnes, honestas, ac publico regimini admodum vtiles disciplinas magno fauore prosequeris: qui prudentissimum exploratissimumque consilium, & in rebus gerendis dexteritatem nactus, propensissimo affectu, iuris vtriusque consultissimos viros maximo in honore habueris, eosque ad publica munera ingenti omnium applausu euexeris, benigneque susceperis, si quid ex priuatis vigilijs tuo nomini consecratum fuerit. Fit enim ea ratione, vti facilius acti labores, & hi in re literaria, nostraque Juris Pontificij & Cæsarei professione omninò indefessi obliuioni tradantur: nec ocio indulgere commodè posset is, cui hæc scribendi alea feliciter cesserit. Expertus equidem ipse sum, postquam iam ante annum opus illud exacto diuturno Iuris studio & continuæ lectionis exercitio, tuo nomini altissimo nuncupatum emisi, plausibilius quàm par meis studijs fuerit, tui nominis ergô ab omnibus susceptum fuisse. Quamobrem periculum priuati studij industriæque facturus, nec laboribus frangor, nec assiduis meditationibus cedo: quin Heroicas virtutes tuas eodem animi iudicio considerans, in Gregorij Noni tractatum de Testamentis breuem quandam interpretationem concinnare, eamque amplissimæ tuæ dignitati nuncupare constitui, non ignarus quantum hinc decoris & ornamenti eisdem lucubrationibus sit accessurum. Nec tamen ab institutis animum auertam, reuerendissime Præsul, quòd magno Christianæ Reipublicæ commodo Hispalensis Archipræsulis dignitate Caroli Cæsaris nutu insignitus, eodem iudicio omnibus ipsius Cæsaris regnis, ac prouincijs, summus de rebus fidei censor à Pontifice Maxi. electus, nullum ocium habiturus esse videaris, quo possis quandoque hosce nostros Commentarios legere. Scio etenim ea te præditum benignitate, eoque animo ergame affectum esse, vt planè inter tot, ac tanta negotiorum vndique confluentium examina his nostris, vel tantillum temporis sis præstiturus. Quòd si id minimè contigerit, nec tamen hoc coniectari possum, quæ tua humanitas est, illud tandem consequar, eritque mihi pro impari munere satis iustum præmium, quòd liber hic candido animo à viris & doctis & acerrimo ingenio præditis, manibus versabitur, beneuoloque iudicio eam, quam opto, censuram accipiet: vnde mihi illud nec præter spem obueniet, vt cauere possim, ne ad eundem lapidem offendens, iterum corruam. Huius sanè audaciæ eo liberius timorem excussi, quòd certò sciam tibi molestum esse, quenquam à tuo præclarissimo conspectu timore auerti. Nostrum enim est excelsam tuam dignitatem reuerenter adire: tuum verò alacri, atque iucundo vultu nos ipsos admittere. Ea namque comitate Augustum Cæsarem imitaris, qui libellum ipsi trepidè porrigenti, qui manum nunc proferret, nunc retraheret. Quid, inquit, an putas te dare assem elephanto? quasi molestum esset optimo principi, quòd timeretur. Eoque magis venia dignus sum, Præsul reuerendissime, quòd hos qualescunque labores tibi obtulerim, cùm ob meam erga te plurimam ac perpetuam obseruantiam, meumque tibi deditissimum animum: tum ob tuam clementiam, benignitatem atque animi candorem, quibus virtutibus ita emines, vt iure ac meritò tota Hispania te ipsum suspiciat ac veneretur. Verùm si hac quoque in parte Catonum aliquis & is rigidus in me censor insurgat, meumque conatum accuset, satiùs esse, inquiens, culpa vacare, quàm deprecari: grauiter ac molestè ferat, me nondum senem, sed in ipsa iuuenili ætate ausum esse interpretis officium assumere, quem potiùs iure optimo deceret ex aliorum scriptis, vel mediocrem eruditionem adquirere: ea excusatione me tueri nitar, pro viribus & facultate fecisse, quo magnis laboribus, non absque propriæ valetudinis graui periculo, continuis viginti annis in hac Juris vtriusque disciplina absoluerim ea, quæ alioqui si consuetis ocijs vacandum esset, perpensa humani ingenij imbecillitate, atque prolixa perplexaque interpretum traditione, triginta annis minimè confecissem. Hoc verò studiorum compendio paulò diligentiùs vti eò propensius deliberaui, quòd vita breuis, ars verò longa sit: eaque ratione oporteat hæc nostra studia ita disponere, vt summo labore quantò breuior esse possit, hæc ipsa legalis professio efficiatur. Si verò & hac excusatione minimè satisfecerim, hi certè mihi veniam dabunt, qui sciunt quòd hominis est errare: atque hi præcipuè, qui & ipsi hisce scribendi, edendique scripta fluctibus fuerint aliquando agitati. Jngenui siquidem animi est, vulneribus, atque ipsa plerunque morte velle Reipublicæ literariæ prodesse. Atque his tandem rationibus, quibus me ipsum tutari conabor, veluti tutissimum asylum constanter adijciam tuum amplissimum nomen, cui hæc ipsa meritissimè dedicaui. Accipe igitur, Illustrissime Princeps, hæc nostra qualiacunque tuo nomini consecrata, quæ tuis auspicijs tuta obtrectatorum calumnijs fore speramus. Vale. Ex Granatensi prætorio idibus Martijs. Anno 1554.

DIDACI COVARRVVIAS A LEYVA TOLETANI, EPISCOPI CIVITATENSIS, DVM IN INSIGNI DEI MAX. SALVATORIS COLLEGIO SALMANTIC AE IVra Pontificia publico munere profiteretur, in titu. de Testamen, interpretatio.

EX PRIMA RVB. PAR.

SVMMARIVM.

- 1 Dictionis testamentum, vera etymologia.
- 2 Defenditur Iustinianus à calumnia Vallæ.
- 3 Testamenti definitio ex Vlpiano.
- 4 Eadem definitio integra ostenditur aduersus Accursium, & Paulum Castrensem.
- 5 Iusta sententia qualiter in definitione intelligatur.
- 6 Testamentum Græca lingua, quam dictionem habeat? & quid Græcè & Latinè significet.
- 7 Sacra scriptura cur nouum & vetus Testamentum dicatur?

PRIMA RVB. PARS.

NIHIL est, optime Lector, quod nodosos, atque perplexos iuris vtriusque locos tractanti sit ipsius disserendæ rei cognitione conducibilius, præstantiúsue: cùm ob facilem, expeditam, & seipsam qualibet in dubitatione offerentem simplicitatem, tum ob legentis continuam, eandemq́ue beneuolam in hisce libris euoluendis operam minimè pœnitendam.

Hinc etenim Iurisconsulti quoties rem difficilem aggrediuntur, eandem ab etymologia, & definitione auspicantur: in quo video non ita passim Iuris Pontificij conditores hanc diligentiam nobis exhibere. Vnde sit, vt potissima laboris pars in ipsis explicandis præludijs frequentissimè contingat. Qua ratione de Testamentis acturus ipsius dictionis notitiam à Iurisconsultis quàm libentissime petam. Siquidem Iustinianus testamentum ideò dictum fuisse existimat, quòd testatio mentis sit: sicuti ipse asserit in princ. Instit. de testa. vbi Accursi. & alij hanc esse dictionis etymologiam, apertissimè fatentur, Seruium Sulpitium Iurisconsultum sequuti, qui lib. de testam. 2. testamentum duplex esse verbum, scripserit: compositum inquam à mentis contestatione. Cui tamen Aulus Gelli. lib. 6. c. 12. & Laur. Valla, Latinæ linguæ acerrimus assertor libr. Elegan. 6. c. 36. omninò refragantur, deductionem hanc deridentes: cùm non magis à mente dicatur testamentum, quam calciamentum, salsamentum, & ornamentum, quib. consentit Catellianus Cotta in memoriali dictione, testamentum. Verùm si etymologiam, quam Cicero veriloquium appellat, spectemus, planum est, non rectè à Sulpitio nomen hoc deductum fuisse, indeque à vero abhorret, dictionem hanc duplicem esse. Est enim simplex, eaque à testor deriuatur, ac testamen fit, & tum, syllabam assumit, diciturque testamentum, vt vestimentum: velamen, velamentum: nutrimen, nutrimentum: regimen, regimentum: qua dictione vtitur Iurisconsultus in l. 1. ff. de off. præf. præt. Testamentum ergo dicitur, quasi vltimæ voluntatis testimonium. Hinc Vlpia. in l. qui testamento hæres. §. fi. ff. eo. scribit, Et veteres putauerunt eos qui propter solennia testamenti adhibeantur, durare debere, donec suprema contestatio peragatur. Quo fit, vt testari sit etiam testamentum facere: cùm testari sit propriè testes nominare, & vocare: quasi testator iudicio ordinato sit solitus dicere. Testes estote huius vltimæ voluntatis. Potest etiam testari in hoc sensu intelligi, pro denunciare, ac palàm facere, illam esse propriam ipsius testantis voluntatem. Quòd si non tam etymum inspiciamus, quàm vocis similitudinem, quam Fabi. tractat lib. 9. c. 3. non abhorrens erit huius nominis appellatio, quod mentis contestatio sit: quod & ipse Gellius animaduertit: idq́ue probat, Iustinianum ab hoc crimine defendens, Alcia. lib. 4. de verb. sig. & in l. tabernæ. ff. eo. tit. Clau. Cantiun. in prin. Insti. de test. potissimùm etenim in testamentis dominatur mens. Sic possessio dicitur quasi pedum positio Labeoni, & Paulo in l. 1. ff. de acq. pos. in prin. cùm Celsus dicat in l. quod meo. §. si venditorem. ff. de acqui. poss. si vicinum mihi fundum mercatum venditor ex mea turre demonstret, vacuamque possessionem se tradere dicat, non minus possidere cœpi, quàm si pedem finibus intulissem. Tametsi Alcia. non à pedibus, sed à sedum positione deduci possessionem existimet, lib. 1. dispunc. c. 1. Sic non etymologiam, sed vocis similitudinem attendens dixit Trebat. lib. 2. de religionib. sacellum, quasi sacram cellam denominari: cùm sacellum sit diminutiuum à sacro. Nec decet ob id Iurisconsultos calumniosè insectari: cùm & veteres Latinę linguæ diligentissimi censores in his deriuationibus, & etymologijs luserint, quandoque à vera nominis deductione longè discedentes.

Potest etiam non incongruè dici Iustinianum in hac etymologia testamenti, solam testationem considerasse, adiectumque, mentis, ad maiorem expressionem: sicuti in explicando nouationis etymo Vlp. adiecit obligationem dicens in l. 1. ff. de nouat. nouationem deduci quasi à noua obligatione. Idem fit in donatione. Donatio, inquit Paul. in l. senatus. §. donatio. ff. de donat. caus. mort. dicta est à dono, quasi doni datio, vbi cùm à solo dono donatio dicatur, additur ad declarationem maiorem, quasi doni datio: sic ergo dicitur à testatum testatio: & à sola testatione testamentum, adiecta tamen vox mentis est, nec temerè: nam & Theodosius in nouellis titu. 7. illud, inquit, propriè testamentum est, quod testantis meram obtinet voluntatem, atque ita Viglius hanc Iustiniani deductionem tutatur.

Definitio verò testamenti ab Vlp. traditur in l. 1. ff. eo. dicente, testamentum est voluntatis nostræ iusta sententia de eo, quod quis post mortem suam fieri vult. Dixi autem testamentum esse voluntatis sententiam, loco generis: nam præter testamentum plures actus dici possunt sententiæ voluntatis, atque intelligere oportet definitionem de voluntate regente intellectum: quia sententia est actus intellectus, quod sensit Bal. in d l. 1. in fi. sed tamen voluntas quandoque regit intellectum, ita vt ipse aliquid intelligam, quia id velim: ex his, quæ Thomas explicuit in 3. senten. distinct. 23. quæst. 1. artic. 2.

Dicitur verò iusta sententia, eo quòd perfecta sit, secundum Bart. & Aret. in d. l. 1. & Marcum Anton. in prin. Insti. de test. num. 40. non enim est perfecta voluntas ante hæredis institutionem. §. ante hæredis. Insti. de legat.

Iustam ergo voluntatis nostræ sententiam Vlp. illam appellat, quæ hærede instituto decernitur. Nulla enim alia morientium dispositio actiones directè in successores vniuersales transmittit. l. quis ergo casus. ff. de pecul. Cui interpretationi accedit l. cùm filiofamiliàs. §. fin. ff. de leg. 3. quæ ætatem perfectam iustam appellat. ad idem l. quod Seruius. ff. de cond. caus. data. verùm huic definitioni ita intellectæ illud oberit, quòd codicilli, donatio causa mortis, ac similes vltimarum voluntatum actus, testamentum dici possint, cùm sententiæ perfectæ sint. quod Paul. Castr. in d. l. 1. animaduertit. Perfectum enim vnumquodque secundum suum genus dicitur. Nec ideò imperfectum animal musca dicitur, quòd sit minor elephante, vti Viglius in princ. Institu. de test. num. 24. argumentatur. Quamobrem ipse Viglius nu. 29. hunc nodum aliter dissoluit, intelligens testamentum esse sententiam iustam, id est, solennem. Cuius intellectui Iurisconsultus patrocinatur in l. 1. ff. de iniust. rupt. dicens non iure factum testamentum, cui solennia iuris defuerunt. In codicillis verò ordinandis nulla videtur solennitas introducta. §. fin. Institu. de codicillis. vbi testamenti solennitatem substantialem in hæredis institutione consistere, probatur ex Theophili interpretatione. Quo fit, vt si iusta, id est, solennis intelligatur, congrua fit Vlpiani definitio. Sed & ante Viglium Accurs. ita definitionis verba intellexit in d. l. 1. in princ. quibus minimè concinit Theoph. in princ. Instit. de hæred. quæ ab intest. dum dicit, Aut enim non Iure ciuili factum omissis his, quæ ad solennem testamenti ordinationem spectant. idem Theophil. in princip. quibus mod. test. infirm. dicens, Sed si quid eorum, quæ ad solennitatem, obseruatio nemq́ue spectant, omissum fuerit, dicitur testamentum non Iure ciuili factum, aut verbi compendio iniustum, quamuis idem Accurs. in d. l. 1. & in princ. Instit. de testam. quem Pau. Castr. in d. l. 1. sequitur, addiderit definitioni, Cum hæredis institutione.

Potest etiam dici testamentum, ex eo ab Vlp. appellari iustam sententiam, de eo, quod quis etc. quod per excellentiam illud nomen, de quo agitur, mereatur. Est enim vera atque omnib. modis absoluta animi destinatio, cùm nihil possit esse hac in vita iucundius, quam vt voluntas regnet in bonis à testatore relictis etiam extincto corpore, siquidem moriens testamento sententiam suam ita fortiter exprimit, vt post mortem perpetua sit. Nam etsi sint alij modi, quibus vltimæ voluntates enunciantur, hic tamen qui testamento fit, potissimus est, & ob id iustæ sententiæ nomen meretur. Sic apud Iuriscons. in l. 3. §. fi. ff. pro socio. iusta hæreditas dicitur illa, quæ iure sanguinis, & sic iure legitimo obuenit, id est, verè, & ita planè hæreditas, vt hoc nomen præcipuè habeat. Iusta item vxor ea dicitur, quæ verè vxor, & solenniter ducta est, & omni iure coniugij prædita: non occulto consensu, aut simplici. l. si vxor. vbi Bud. adnotauit. ff. de adul. Cice. lib. 1. Tusc. quæst. Metellus, inquit, honoratus quatuor filijs, at quinquaginta Priamus, quib. decem & septem iusta vxore natis, in vtroque eandem habuit fortuna potestatem, sed vsa in altero est. Caius etiam Iuriscons. in l. 2. ff. de adop. iustum filium appellat eum, qui omnib. partibus filiationis, veri filij vicem obtineat. Ad idem plurimum conducit. l. Paulus. ff. de statu homi. vbi probatur, non esse iustum filium eum, qui natus sit ex coniugio à filia patre ignorante contracto: cùm natus non sit ex nuptijs solenniter peractis, pluraq́ue his similia Guli. Budę. congessit in d. l. 3. §. fi. & Alcia. in l. lege obuenire. ff. de verb. sig. Et etiam frequentissimus apud Liui. hic sensus, vt iustum dicat illud, quod omni parte plenum est, atque perfectum, & quod propriè nomine illo, de quo agitur, censeri possit. Hinc apud eum, iustum pręlium, iustus dux, iustus miles, iusta classis, iusta pugna, iustæ stationes, iusta obsidio, iustus exercitus, iustus item comploratus, lib. 5. decad. 3. iusta legio. lib. 8. eiusdem decad. iustum etiam pondus, eodem sensu, apud Ouid. 2. Metamor.

Vtque labant curuæ, iusto sine pondere naues.

Iusta igitur sententia in testamenti definitione intelligitur plena, perfecta, & solennis, cuique maior diligentia addi non possit: quod & Alciat. probat lib. 4. para. c. 7. Sed & Pet. Lori. de iuris arte. tract. 1. axiomate 2. iustam sententiam ex eo dici existimat, quòd testamentum omni iure verum, & firmum fuerit. quod Theophil. exposuit de Iure naturali. §. 1. codicilli autem ante Augustum admissi non erant. in princip. Instit. de codicillis. Cæterùm quam interpretationem in conuentionibus, & alijs actibus verba hæc: iusta, seu legitima hæreditas, admittant, quo ad quæstionum definitionem, non obstante stricta Alciati, Budæi, & aliorum differentia, tradit diligenter Arius Pinellus Lusita. in l. 2. nu. 4. C. de bon. maternis.

Subdit præterea Vlpianus in definitione de eo, quod quis post mortem suam fieri vult, ad discrimen constituendum inter testamentum, & contractus, qui inter viuos celebrantur, vt nondum expectata contrahentium morte effectum sortiantur. Ex quibus constat testamentum à codicillis maximè differre. Nam in codicillis hæres institui non potest. Distat etiam testamentum à cæteris vltimis voluntatibus, nempe à mortis causa capione, donatione causa mortis, de quibus in vltima huius Rubricæ parte tractabimus, vt manifestiùs horum omnium differentia constet.

Dicitur autem testamentum Græcè διαθήκη, quasi dispositio, à verbo Græco διατίθημι, dispono, testamentum facio, quo in hoc sensu vtitur Iurisconsultus in l. cùm quis decedens. §. Titia testamento. ff. de lega. 3. & in l. ex ea scriptura. ff. de testam. l. 4. ff. de alimen. & ciba. leg. l. qui filium, & filiam. ff. ad Trebel. in cuius significationis testimonium ex Isocrate, Demosthene, & Aeschine plures auctoritates adduxit Budæus in commentarijs linguæ Græcæ, pagina 428. ex prælo Ascensiano. Vtraque verò dictio, tam Latina, quàm Græca, non tantùm morientis vltimam testationem, sed & viuentium pacta significat: sicuti de dictione Græca probatur in l. fin. de colleg. illicit. atque inde factum est, vt in sacris monumentis pollicitatio diuina ab ipso Deo Patriarchæ Abrahamo facta Acto. Apost. capit. 3. testamentum dicatur. idem ex cap. 26. Genes. adnotauit August. lib. 1. locutionis de Gen. nume. 93. Amant, inquit, scripturæ pro pacto ponere testamentum. Idem August. libr. 16. de ciuit. Dei, capit. 27. Idem in enarratione Psalmi 82. col. 3. idem libr. 5. locutionis de Deuteronomio, num. 22. Testamentum, inquit, pro pacto posuit. Quo in loco adhuc in codicibus Parisiensibus mendosè, facto, legitur. Nam & Malachiæ 2. vbi Hebræi habent, vt esset pactum meum cum Leui. Septuaginta interpretes legunt, vt esset testamentum meum apud Leuitas, vbi Hierony. profitetur, id in plerisque scripturarum locis contingere. Idem Hierony. in epist. ad Galat. capit. 3. sic illud Pauli intelligit. Hoc autem dico testamentum confirmatum à Deo. Assumitur etiam testamentum in sacra scriptura quandoque pro præcepto, Iosue cap. 7. Peccauit populus, & transgressus est testamentum meum, ita enim illum locum interpretatur Augusti. libr. 6. locutionis de Iesu Naue, quamuis in vulgata editione ita legatur, Et transgressus est pactum meum.

Ex his facilimum erit intelligere, qua ratione diuinæ scripturæ nouum & vetus testamentum appellentur. Potest & alia ratio colligi ex sacræ paginæ interpretibus. Qua in re Lactantij verba adscribere libet: is inquam libro 4. diui. insti. cap. 20. Idcircò, inquit, Moyses, & idem ipsi Prophetæ legem, quæ Iudæis data erat, testamentum vocant, quia nisi testator mortuus fuerit, nec confirmari testamentum potest, nec sciri quid in eo scriptum sit, quia clausum & obsignatum est. Itaque nisi Christus mortem suscepisset, aperiri testamentum, id est, reuelari & intelligi mysterium Dei non potuisset. Verùm scriptura omnis in duo testamenta diuisa est: illud quod aduentum Domini, passionemq́ue antecessit, id est, Lex & Prophetæ, vetus dicitur. Ea verò, quæ post resurrectionem eius suprà scripta sunt, nouum testamentum nominatur. Iudæi veteri vtuntur, nos nouo. Sed tamen diuisa non sunt, quia nouum veteris adimpletio est, & in vtroque idem testator Christus, qui pro nobis mortem suscepit, nos hæredes æterni regni fecit, abdicato & exhæredato populo Iudæorum: sicuti Hieremias propheta testatur. Hactenus Lactantius. Cui conueniunt quę diuus Augustinus scripsit lib. vno de spiritu & litera, cap. 19. & 20. idem lib. 21. de ciuitate Dei, cap. 15. atque alibi sæpissimè. idem Augustinus & Hieronymus hoc ipsum manifestissimè docent. Græca item dictio διαθὴκη, auctore Budæo, ipsam hæreditatem quandoque significat.

EX SECVNDA PARTE RVBRICAE.

SVMMARIVM.

- 1 Primum testamentum coram viginti testibus factum, per secundum, cui adsit solennitas iure ordinario sufficiens, reuocatur.
- 2 Testamentum coram Cæsare factum, per secundum sublatum censetur.
- 3 Testamentum an sit irreuocabile ex decreto, aut priuilegio principis.
- 4 Donatio omnium bonorum cur non valeat, & an iuramento firmetur?
- 5 An sit contrarium Iuri naturali tolli libertatem testandi.
- 6 Donatio omnium bonorum ecclesiæ facta, an teneat?
- 7 Intellectus ad l. 44. Tauri.
- 8 Primogenium à duobus constitutum, an ab altero tantùm reuocari possit.
- 9 Primum testamentum iuratum an possit reuocari.
- 10 Donatio inter coniuges an iur amento firmetur, & qualiter sit intelligenda?
- 11 Donatio causa mortis iuramento confirmata, an possit reuocari?
- 12 Jntellectus ad l. fin. C. de non num. pec. & ad l. quæro. §. inter locatorem. ff. locati
- 13 Donatio causa mortis an liberè possit reuocari, quibuscunque verbis contractui appositis.
- 14 Verba quæ ex vsu notariorum contractibus adscribuntur, quem effectum habeant.
- 15 Actus contra iuramentum gestus an teneat?
- 16 Jntellectus ad l. stipulatio hoc modo concepta. ff. de verb. oblig.
- 17 Intellectus ad l. Titia. ff. de verb. oblig. & c. Gemma. de sponsal.
- 18 Excommunicatus an possit testari.
- 19 Latè tractatur, qualiter testamentum habens clausulam derogatoriam, possit mutari, aut reuocari.
- 20 Clausula illa, quorum tenor pro expresso habeatur, quem effectum habeat?
- 21 Testamentum solenne per secundum minus solenne, & inutile, an reuocetur.

INTER alia verò, quę testamentis & vltimis voluntatibus conueniunt, illud maximè aduertendum est, testamenta vsque ad mortem mutari, minui, corrigi, ac reuocari posse. c. vltima voluntas. 13. q. 2. l. 4. ff. de adimend. lega. cap. cùm Marthæ. de celebra. missa. vbi gloss. in verbo, non valet. l. si quis in principio testamenti. ff. de leg. 3. l. omnium. C. de testamen. l. si quis. C. qui testam. face. possunt. pulcher textus in l. cùm hic status. §. pœnitentiam. ff. de donatio. inter virum & vxorem. Vnde primum testamentum per secundum reuocatur, etiamsi in primo sint viginti testes: in secundo autem solùm sit numerus testium à iure requisitus, vt notat Bart. quem ibi sequuntur Doctor. in l. hæredes palàm. §. si quid post. ff. isto titu. num. 3. optimus text. in l. militis codicillis. §. fin. ff. de test. milit. Alexan. consil. 103. 4. volumi. incip. viso, & diligenter considerato. Paulus Castrens. consil. 327. dubium facit. 1. volum. dicens in specie testamentum ad pias causas factum coram septem testibus, per secundum tolli, etiamsi secundum ad pias causas factum sit coram duobus testibus. quam sententiam sequitur Ias. in l. si ita scriptum. nume. 29. ff. de legat. 1. & Alex. consil. 146. viso themate suprascripto. in 2. volum. optimus text. iuncta gloss. secundum Abb. in cap. ex insinuatione. de procura. vbi mandatum per literas concessum solo verbo reuocatur. Imò testamentum factum præsente ipso Cæsare, vel Rege supremo, & si validum sit absque solenni testium numero. l. omnium. C. de testamen. regia l. 5. titu. 1. part. 6. qua quidem decisione probatur opinio Paul. Fulgos. & Ias. in dict. l. omnium. dicentium nullum testem esse necessarium in testamento facto coram Cæsare, aduersus Bartol. Bald. & Alexand. qui duos in eo testes exigunt præter Cæsarem. quorum opinio communis est, auctore Socin. iunio. consil. 138. colum. fin. 1. volum. reuocari tamen hoc testamentum liberè potest. quod probat text. in d. l. omnium. versicu. voluntates. vbi hoc notant eiusdem legis interpretes. Bald. etiam in cap. 1. col. 2. de confir. vti. Felin. & Deci. in c. cùm accessissent. de constitut. 2. colum. ipsum probantes, etiam quando Cæsar non tantùm præsens fuisset actui testamenti, sed & ipsam testantis voluntatem principali autoritate confirmasset. quod sensit Bar. communiter receptus in d. l. omnium. Nec oberit text. ibi, quia locum habet, vbi princeps ita confirmaret testamentum, vt expressim prohiberet id mutari aut reuocari, sicuti respondens Ias. animaduertit Decius in d. c. cùm accessissent. 2. colum.

Verùm Archid. in c. vltima voluntas. 13. q. 2. ausus est asserere ex priuilegio Principis fieri posse, ne testamentum semel ab aliquo conditum mutari queat. cui consentit Bartol. à Bellenzinis, in additionibus ad Abb. in dict. cap. cùm Marthæ. notab. 6. ex eo, quòd Princeps consensu testantis derogauerit omnibus legibus hanc libertatem testandi concedentibus. & idem sensim notauit Deci. in d. colum. 2. Sed si hæc libertas testandi ad mortem vsque naturalis est, ab ipso Principe auferri non potest, & ideò dubius est de hac Archid. assertione Guliel. Bene. in c. Raynutius. isto tit. verbo testamentum. 2. nume. 25. Nam & pacto hanc libertatem tolli non posse, constat ex l. si fratres. §. idem respondit. ff. pro socio. l. pactum quod dotali. C. de pact. l. illo institutio quos. ff. de hære. insti. l. ex eo. C. de inutil. stip. Ex quibus omnium bonorum donatio à Iure omninò improbatur: quippè quæ liberam testandi potestatem donanti adimat. l. stipulatio hoc modo concepta. ff. de verb. oblig. vbi Bar. & Doct. hoc notant communiter, & in l. fi. C. de pact. l. hæreditas. C. de pact. conuent. adeò vt regia l. 69. Tauri prohibita sit, & nulla omninò iudicetur donatio omnium bonorum, etiam præsentium. Qua in re illud omittendum non est, omnium bonorum donationem adeò irritam esse, vt nec iuramento donantis valida sit, cùm bonos mores, quibus testandi libertas innititur, prorsus euertat. c. non est obligatorium. de reg. iur. in 6. l. si quis inquilinos. §. fin. ff. de leg. 1. & in hac specie Bart. hoc asserit in d. l. stipulatio hoc modo. quem cæteri Doct. ibi sequuntur. Abb. cons. 48. 2. vol. Bart. in l. si quis in principio testamenti. col. fin. ff. de leg. 3. Corne. consil. 66. vol. 2. 3. col. dicens hanc sententiam Bart. communem esse. idem asserit eum sequutus Curt. iunior in l. fin. C. de pact. num. 57. Paul. Castrens. consil. 82. in fin. 2. vol. Ripa lib. 3. resp. cap. 14. Hieron. Cagno. in d. l. final. num. 220. & ibi Iacob. num. 37. Purpur. num. 240. Curt. iunior consil. 25. Claudius in l. licet. C. de pact. Io. Lup. & Dida. à Caste. in d. l. 69. Tauri. fatetur etiam eandem opinionem communem esse Aymon Sauilli, consil. 139. colum. fin.

Hîc tamen oportet perpendere, an libera testandi facultas, ita à iure naturali procedat, vt contrarium bonis moribus sit, quenquam eam sibi auferre, quod proculdubio dicendum non est. Imò nullum vitium committit is, qui sibi tollit liberam testandi potestatem. Si enim contra bonos mores esset libertatem testandi tolli, mortale crimen, aut saltem veniale committeret, qui animo deliberato seipsum hoc iute testandi priuaret, quocunque ad id quæsito colore, quod dicendum non est, siquidem voluntati humanæ potest quis renunciare. capit. si religiosus, de elect. in 6. capit. fin. isto titul. eod. lib. cap. non dicatis. 12. q. 1. Nec proderit dicere, id ex causa religionis permitti, cùm ea quæ contra bonos mores fiunt, vel illicita censentur, minimè permittantur ob quamcunque piam causam. capit. super eo. de vsur. Eadem etiam conclusio probatur ex eo, quòd quis potest iure naturali bona omnia. quæ habet, quæq́ue habere vnquam poterit & habuerit, omnino donare, Auth. ingressi. C. de sacrosan. eccle. l. Deo nobis. C. de episc. & cler. Præterea clausula, quæ futuris testamentis derogat, non iudicatur turpis: imò tanquam licita testamentis adiecta, vtroque iure defenditur ex his, quæ notantur in l. si quis. in princ. ff. de leg. 3. & in l. si mihi & tibi §. fin. ff. de leg. 1. etsi turpis esset talis adiectio, nequaquam iure probaretur. His ergo rationibus Fortu. in tractat. de vlt. fine. illat. 20. ver. tertius casus, asserit non esse contra bonos mores naturales tolli testandi libertatem, quo fit posse iuramento firmam esse omnium bonorum donationem, non tantùm præsentium, sed etiam futurorum, quod parum sibi constans asserit Panor. cons. 18. 1. vol. vers. plus dico. Corne. consil. 252. 3. col. vol. 3. Dec. cons. 655. num. 12. idem Dec. in l. pactum quod dotali. C. de pact. col. 1. dicens hanc opinionem veriorem esse, quam probat Bart. Cæpo. consil. ciuili. 8. col. 4. Aymon Sauilli. consil. 129. col. fin. Soci. iunior consil. 65. num. 49. & consil. 143. num. 36. 1. vol. Bald. licet rem magis dubiam explicet in c. 1. §. moribus. si de feud. fuer. controuer. inter dom. & agnat. vas. His accedit, quòd donatio omnium bonorum facta ecclesiæ valida est, autore Bart. in d. l. fin. col. pen. C. de pact. cui consentiunt Fulgos. Ias. Iacob. Lancel. & alij, quos ibi referunt Dec. num. 31. Cagnolus. num. 203. Purpur. nu. 242. dicentes, hanc sententiam communem esse, quam & Bald. admisit in authentic. si qua mulier. colum. fin. C. de sacrosan. eccles. autoritate text. in l. iubemus nulli. §. 1. C. eodem titul. Abb. per text. ibi in c. fin. de success. ab intesta. Fel. in cap. in præsentia. de probat. num. 5. dicens eam in praxi recipiendam fore, atque inibi Dec. nu. 5. eam tutatur, existimans communem esse, licet non desint, qui ab hac creberrima omnium assertione discedant. Sed si ecclesiæ donatio omnium bonorum fieri potest, ex eo quidem apertissimè constat eam non esse contra bonos mores, vel saltem illos, qui turpitudinem præ se ferunt, si violentur, quod præfati Doct. passim fatentur: igitur quid vetat hanc donationem ex iuramento vires accipere? Imò donationem simplicem omnium bonorum præsentium & futurorum iure validam esse, etiam refragante Barto. tenuerunt, Dinus in reg. quod semel. de reg. iur. in 6. col. fin. Angel. & Bald. in d. l. stipulatio hoc modo. Sal. in d. l. fin. quibus subscribunt ibi Alciat. & Cosmas Guimier in pragmat. sanctio. titul. de subla. cle. literis. verb. cuicunque. quorum rationes expendit Alexand. in d. l. stipulatio hoc modo concepta. nume. 16. Verùm his omissis minimè discedere licet à frequentissima Doctor. sententia, qua omnium bonorum donatio inualida censetur, quæ & regia l. ita confirmatur, vt etiam locum obtineat in præsentium tantùm bonorum donatione. Contendimus tamen non temerè, ni fallimur, eandem donationem iure communi, vel regio improbatam, iuramento præstito admittendam esse, nec iure naturali vetitum opinamur posse libertatem testandi tolli ex consensu rerum domini. Nam & statuto liberam hanc testandi potestatem posse tolli, & pacta, quibus hæc libertas aufertur, approbari, expressim scribit Bald. in l. cùm archimedoram. fin. col. C. vt in posse. legat. idem in l. de quibus. 2. colum. ff. de leg. Imol. in l. illæ autem. ff. de hęred. inst. in fin. Decius in l. pactum quod dotali. C. de pact. colum. 1. idem consil. 655. 2. col. idem adnotauit Viglius per illum text. in §. accessit, in fin. Inst. de testa. hoc autem fieri non posset, si id iure naturali contrarium foret. Ex quibus, vt rem cœptam diffiniamus, verum apparet, quod ex Archid. retulimus, nempe ex priuilegio, & expressa Principis concessione fieri posse, accedente consensu testatoris, vt testamentum semel conditum mutari nequeat. Pro quo satis constanter adduci potest l. omnium. C. de testam. voluntates, inquit Imperator, hominum audire volumus, non iubere, nec post sententiam nostram, inhibitum videatur commutationis arbitrium. Vnde si Princeps ex consensu testantis in specie prohibuisset commutationis arbitrium, omnino esset mutandi testamentum sublata libertas.

Hinc deduci potest intellectus ad Regiam legem Tauri. 44. qua sancitum est, constitutionem primogenij, etiam auctoritate Principis factam, reuocari liberè posse, siue fiat in vltima voluntate, siue in actu viuentium. Cui accedit & alia l. 17. inter easdem Taurinas leges, statuens, meliorationem, hac etenim dictione interim vtar, à patre filio factam in tertia & quinta bonorum parte, etiam inter viuos, reuocari liberè posse. Est enim prædicta regia ordinatio intelligenda, quando Princeps simplicem auctoritatem primogenio præstitit, secùs verò, si Rex, præstito consensu constituentis primogenium, statuerit actum illum irreuocabilem esse, atque eius mutationem vetuerit expressè, tunc equidem minimè posset auctor illius primogenij pœnitere. Quod ex eadem Regia lege coadiuuatur, quæ in tribus casibus non admittit præfati actus reuocationem: Nempe, si possessio rerum, ex quibus actus ille constat, tradita fuerit ei, qui ad primogenium vocatur, vel instrumentum ipsius actus eidem traditum fuerit, aut ex causa onerosa idem actus sit gestus. Non ergo erit mirum, si idem dicamus ex Principis auctoritate expressim ad hoc accedente, consensu etiam illius, qui eundem actum rescindere potuisset, in id præstito.

Porrò, vt id obiter agamus, aliqua prænotanda sunt circa leges illas regias, quæ pœnitentiam in prædictis actibus ipsis agentibus concedunt. Primùm, constituto à duobus primogenio, ex vtriusque patrimonio, vel facta melioratione, posse alterum, quo ad propria bona, alio inuito pœnitere, cùm & idem in testamento permissum sit, in quo Oldrad. sic respondit, consil. 174. dicens eandem reuocationem fieri posse, etiam altero mortuo, quia sub vna scriptura hîc duo testamenta continentur. idem Cornel. præmittit, consil. 159. 4. vol. col. 2. & in hac specie, quam tractamus, hoc ipsum sensit Rodericus Suarez in repet. l. 9. tit. 5. lib. 3. Fori. 5. limit. colla. 12. vers. ad prædicta. idem insinuat Alciat. in l. licet. C. de pact. Contrariam tamen sententiam in constitutione primogenij apertè probat Ludouic. Bologni. consil. 62. col. 4. dicens: Primogenium à viro & vxore ex communi patrimonio factum, altero vita functo, non posse à superstite reuocari, etiam ex ea parte, quæ ad superstitis bona spectat, ne illusio fiat ipsi mortuo, qui ratione illius communis consensus, illum actum egit, alioqui minimè acturus. eandem opinionem probat And. Tiraq. in tract. de primogenijs. q. 8. Cui adstipulatur egregia Baldi opinio, in l. pro hæreditarijs. col. fin. C. de hæredit. actio. dicentis donationem causa mortis à duobus simul factam, altero inuito non posse reuocari, quia illius interest, ne illa dispositio mutetur. & idem notat Ias. in l. quæ dotis. num. 45. ff. solut. ma. quamuis Alex. ibi. num. 8. de Bald. sententia dubitauerit. Sed Bald. si Ias. credimus, ea ratione scripsit, quòd ex dicto contractu, etiam facta mentione mortis, sit donatio inter viuos. Et tamen licet in quæstione nostra idipsum fateamur, actum præfatum inter viuos gestum censeri, lex tamen regia eius liberam permutationem permittit. Et præterea Bald. loquitur, quando ex causa matrimonij talis pactio fit, quo casu & lex Regia actum irreuocabilem constituit, quibus adducor, vt existimem, primogenium, ac meliorationem factam à duobus simul ex vtriusque bonis, ab vno eorum, altero vel mortuo, vel inuito posse liberè mutari. Nec iniuria cuiquam fit, cùm notum sit omnibus eam conditionem actum illum, quem gerunt ex lege regia sortiri, atque ita idem Tiraq. in tract. de primogenijs. q. 68. diligentius rem istam examinans à Bolognino discedit. Aliud deinde considerandum est circa earundem legum interpretationem, vt si maritus ex legitimo consensu vxoris maioratum, (ita enim in hoc tractatu loquimur frequentissimè) instituat, bonis vtriusque in illud vinculum deductis, actus iste à morte mariti confirmationem recipit, nec viro mortuo ab vxore disiungi potest, solus enim vir pœnitere potuisset, si viueret, auctore Rod. Suarez in d. lim. 5. coll. 15. cui suffragatur Iurisconsultus in l. sicut. §. venditionis. ff. quibus mod. pig. vel hypo. solua. quem text. Bald. commendat in l. nec fratris. C. de donat. caus. mort. Ias. in l. cùm alienam. 2. colum. C. de legat. idem in l. cùm proponas. in 1. colum. fin. C. de pact. ex eo notantes testamentum, quoquis de re aliena ex consensu domini disponit, morte testantis confirmari, etiam inuito ipsius rei domino.

Ex quibus insinuat sese quæstio illa, num primum testamentum, quod testator iurauit se non reuocaturum, per secundum reuocari valeat, & subinde an ipse testator ex hac pœnitentia sit periurus. Qua in re libet tres opiniones referre, quarum prima auctores habet Guliel. Durand. in Specul. tit. de instru. editio. §. compendiose. versic. quid si quis iurauerit. numero 25. & Hostien. in summa. tit. de sepult. §. an licitum. versic. quid si quis eligat, dicentes adeò non posse primum testamentum iuratum reuocari, vt secundum inualidum omnino sit, nec subsistere possit, quia iuramentum actum alioqui mutabilem, firmum & irreuocabilem efficit. c. cùm contingat. de iureiurand. Nam & pactum, quo iurisdictio prorogatur, libera voluntate paciscentis ante litis contestationem dissoluitur. l. si conuenerit. ff. de iurisdict. om. iud. ex creberrima omnium interpretatione, quam modò exactè perscrutari non licet. Et tamen si pactum illud iuramento præstito fiat, mutari voluntas paciscentis non potest. Ang. Fulg. Paul. Alex. Ias. in dicta l. si conuenerit. Imol. Barb. Fel. num. 6 & Ripa. num. 57. in c. 1. de iud. quam opinionem fatentur ibi esse communem ipse Rip. Dec. num. 23. & Alcia. num. 45. idem Dec. in d. l conuenerit. nu. 9. Anto. Cors. in rub. de iureiur. priuilegio 16. & Thom. Ferra. cau. 30. tametsi Abb. & Anto. in d. c. 1. refragentur. quorum sententiam defendi iure posse ibi asseruit Dec. Huic etiam Speculat. assertioni, & illud concinit, quod licet in contractibus innominatis re integra locus sit pœnitentiæ: si tamen iuramentum in eisdem contractibus præstitum fuerit, minimè licet, etiam re integra pœnitere. glo. insignis, in l. si pecuniam. verb. necesse. ff. de condict. ob caus. quam Docto. ibi recipiunt communiter, & dixit sing. esse Imol. in cap. 1. de iud. col. penult. Ias in §. actionum. Inst. de action. num. 47. eamq́ue defendit Fortun. in cap. 1. de pact. num. 16 & 17. ex his ergo constat, iuranti non licere pœnitere in eo actu, in quo non præstito iuramento à lege permissa foret pœnitentia. Vnde Specul. opinio probari videtur, cui etiam accedunt, quæ Fortu dict. illat. 20 tradit, versicul. tertius casus. Eandem Spec. sententiam sequitur Ioan. Corasius, in præludijs ad l. admonendum. num. 31. ff. de iureiur. Hæc tamen Specu. assertio falsa apparet, ex eo quòd iuramentum sortitur naturam illius actus, cui adhæret. l. fin. ff. de lib. cau. c. quemadmodum. de iureiur. l. fin ff. qui satisd. cog. l. sed etsi possessori. §. item si iurauero ff. de iureiur. tex. celebris in l. fin. C. de non numerat. pecunia. quem existimat singul. esse Abb. in c. cùm contingat. nu. 14. de iureiur. Bal. in c. cùm omnes de constit. pen. col. & Tiraq. in princ. l. si vnquam. C. de reuoc. dona. num. 160. explicant eius intellectum, Bal. in d. c. cùm contingat. 2. col. Alex. consil. 89. 2. vol. col. 7. Fel. in cap. si cautio. de fide instru. nume. 58. idem Fel. in c. inter monasterium. de re iud. num. 23. Igitur iuramentum in testamento præstitum non reddit eum actum irreuocabilem, cùm eius propria natura sit, vt ad mortem vsque liberè mutetur. Qua in re duo potissimè sunt expendenda, vt alia omittamus, quæ non ita huic disputationi congruerent. Primùm equidem constat donationem inter virum & vxorem à lege vetitam, iuramento præstito validam esse, vti Bart. adnotauit in l. si quis pro eo. fin. col. ff. de fideiuss. idem Bart. in l. Seius. ff. ad l. Falcid. Feder. consil. 140. Abb. consil. 95. 2. vol. Aret. consil 74. 3. col. Cæpol. cons. ciuili. 8. Imol. in c. cùm contingat. de iureiur. numero 85. Paul. & Ias. in l. pacta, quæ cont. C. de pact. quam opinionem fatentur communem esse, & eam sequuntur Abb. & Præp. in c. fin. de don. inter vir. & vxor. Alex. cons. 8. lib. 2. Corne. in Auth. sacramenta puberum. C. si aduer. vend. num. 41. Ioan. Lup. in rub. de donat inter vir. & vxor. §. 51. col. 2. Fort. in tract. de vlt. fine. illat. 20. col. 3. Deci. consil. 202. Francis. à Ripa. libr. 3. respon. c. 6. & 17. & Roder. Suarez in l. 1. tit. de Arris. foro legum. q. 3. Dec. consil. 232. col. pen. Alex. in d. l. Seius. Ias. in d. l. pacta quæ contra. Guido Pap. consil. 204. col. 3. Quin & Alciat. parum huic conclusioni propitius, eandem asserit communem, in d. c. cùm contingat. num. 198 Nec enim hoc iuramentum contra bonos mores præstatur, vt Fort. eleganter explicat, licet moribus ciuilibus Romanorum aduersetur. l. 1. ff. de dona. inter vir. & vxo. quæ hanc donationem his verbis prohibet. Moribus apud nos receptum est, ne inter virum & vxorem donatio valeret. Hoc autem receptum est, ne mutuo amore se inuicem spoliarent, donationibus non obtemperantes, & profusa erga se facilitate vtentes. Hactenus Vlpianus ad Sabinum. Cui & illa ratio addi potest, quod nefas esse putatur, videri aliquid inter virum & vxorem, quod commune non esset, vti Alcia. adducit lib. 3. disp. c. 14. ex Plutarcho in pręceptis connubialibus. cap. 20. Vnde Bar. in l. quod meo. ff. de acquir. pos. dicebat, hanc prohibitionem non carere ratione naturali, non tamen isthæc prohibitio iuris naturalis est eo sensu, quo ius naturale à Iurisconsultis, & Theologis assumitur. Posset etenim lege seu consuetudine talis donatio permitti, ergo non est hæc donatio contra bonos mores, quos frangere absque turpitudinis nota minimè liceret, seclusa lege humana, atque in d. l. 1. non dixit Vlpianus, eam donationem bonis moribus improbari, sed moribus Romanæ vrbis receptum esse, ne fieret inter coniuges donatio, sicut in l. 2. ff. de vulg. inquit Iurisconsultus, moribus receptum est. & idem in l. morę. ff. de acquir. hæred. Igitur iuramento hæc donatio confirmatur, quamuis Bart. contrarium asserat in d. l. 1. vbi Sal. Fulg. & Bald. idem Bart. in l. cùm quis decedens. §. Titia. ff. de legat. 3. Angel. in l. si quis pro eo. ff. de fideiuss. Henr. in d. c. fin. Soc. in consilio 65. 1. vol. dicens hanc opinionem communem esse, eamq́ue defendat Chassa. in consuetud. Burgund. rubr. 4. §. 7. vers. sed tamen istud. eademq́ue opinio impetrata absolutione placeat Alciat. in d. cap. cùm contingat. num. 98. & eandem iure Ciuili probet, quamuis iure Pontificio non admittat Pyrrhus post consuetudines Aureliæ. q. de pactis. Nam his omissis primam opinionem sequutus, eam intelligo ex sententia Philippi Decij, quando donator ante donatarium moriatur, secùs verò si superstite donatore, is cui donatio facta fuerit, decesserit, quia proprium est huius donationis, vt morte donantis præcedente traditione confirmetur, superstite donatario. cap. fin. de donatio. inter vir. & vxor. l. cùm hic status. in princip. & in §. si ambo. ff. de donat. inter vir. & vxor. l. si is seruus. l. Papinianus. ff. eod. l. si inter. ff. de rebus dubijs. l. à marito. C. de donat. inter virum & vxor. regia l. 4. tit. 11. part. 4. Hanc ergo conditionem non excludit iuramentum, imò secundum eam est intelligendum, sicuti in hac specie respondit Dec. consil. 240. Sed eius opinio ex eo corruit, quòd donatio inter vir. & vxorem hanc conditionem habeat & recipiat, quando est inualida, vt in dictis iuribus probatur: si autem valida sit, qualis est ex communi sententia iuramento firmata, nullibi in iure hanc conditionem patitur, imò purè valet, quo fit, vt præmissa communi sententia, minimè sit admittenda Decij opinio, auctore Alci. in d. c. cùm contingat. num. 204. eandem opinionem aduersus Dec. præmittit Paul. Castr. consil. 82. in 2. volum. quo non citato optimè Dec. conuincit Aymon. Sauilli. consil. 102. dicens eandem assertionem contra Dec. tenuisse Francis. Purpura. & Ant. à Ripa. Ex quo ipse Aymon deducit, donationem inter coniuges iuramento præstito reuocari non posse, quod ipse fateor ex communi Doctor. conclusione. Item infert ipse donationem inter patrem & filium, si ex iuramento vires assumat, non exigere illam conditionem, si donator præmoriatur, quod est contra Dec. consil. 536. 2. colum. quem ipse Aymon pluribus rationibus refellit. Secundum, quod in hanc controuersiam adducere libuit, ab eodem Decio petendum est, is, inquam, consil. 305. 2. col. scribit, donationem causa mortis, etiam factam præstito iuramento, posse ex donantis pœnitentia reuocari, habet enim dicta donatio tacitam conditionem, nisi donantem pœniteat, ergo iuramentum est intelligendum secundum illam, ex d. l. fin. & iuribus similibus. Et in hanc sententiam aduocat Dec. Corne. cons. 126. col. 2. 1. vol. tex. in l. quæro. §. inter locatorem. ff. locati. vbi locator promittens conductorem à domo non expellere, poterit hoc facere, si conductor per biennium cessauerit à pensionis solutione. Ad id etiam adducit Bald. in l. cùm quis. ff. de condict. ob caus. qui eandem opinionem probat. & idem Dec. in l. non omnis. ff. si cert. pet. Ex quibus omnibus apparet, promissionem non reuocandi donationem causa mortis, oportere intelligi nisi totius voluntatis pœniteat, quod & Ang. asserit, consil. 254. col. 2. post gloss. in l. si alienam. §. Marcellus. ff. de donat. caus. mort. verb. acceperit. quam dicit ordinariam Ias. consil. 6. 3. vol. col. 7. & in l. quæ dotis. ff. solut. matr. num. 33. Hîc tamen insistendum est perpensis Martiani verbis. ff. de donatio. caus. mortis. l. vbi ita donatur mortis causa, vt nullo casu reuocetur, causa donandi magis est, quàm mortis causa donatio: & ideò perinde haberi debet, atque alia quæuis inter viuos donatio. Nam ex his Bart. ac cæteri communiter adnotarunt, promissionem non reuocandi donationem causa mortis efficere, vt ipsa donatio censeri debeat facta inter viuos, & ita illum tex. commendat Aret. in l. nemo potest. col. 3. ff. de lega. 1. dicit sing. Corne. consil. 158. 4. vol. Commendant Alex. & Ias. in l. quæ dotis. ff. solut. mat. latiùs Guliel. Bened. in cap. Raynutius. isto titul. verb. testamentum. 4. num. 25. atque erit satis promittere non reuocare donationem causa mortis factam, cùm ex hac clausula actus ipse transeat in donationem inter viuos, cuius propria est. Nec verba illa causa mortis hoc impediunt, quia illum intellectum patiuntur, vt donatio fiat inter viuos, & irreuocabilis, sed ex causa mortis donator ad donandum inducatur, sicuti Bartol. notat in d. l. vbi ita donatur, cuius intellectum Doct. ibi, & alibi sæpissimè approbant, licet Ioan. Crot. repet. l. stipulatio hoc modo concepta. ff. de verb. oblig. nume. 48. aduersus hanc communem teneat, esse necessariam ad hoc, vt ista donatio inter viuos facta, censenda sit, donantem promittere nullo casu reuocare, nec sat esse si promittat non reuocare: ex verbis d. l. vbi ita donatur. & in l si alienam. §. Marcellus. & in l. Senatus. §. donatio ff. eod. Cui opinioni ipse non assentior, quippe qui existimem donationem inter viuos irreuocabilem simpliciter dici, non quòd nullo casu reuocari nequeat: id etenim verum non est, sed quòd regulariter rescindi non possit ex donatoris contraria voluntate. Sic ergo promissio non reuocandi donationem, ita simpliciter facta, potius conuenit donationi inter viuos, quàm donationi causa mortis, à qua abhorret plurimum: igitur ex hac simplici promissione transit donatio causa mortis, in donationem inter viuos. Nec verba Iurisconsultorum Croti opinionem adiuuant, quia intelliguntur in eo sensu, vt ex eis constet secùs esse, si exprimatur aliquis casus, ex his, quibus donatio causa mortis reuocatur, nam quo ad illum erit perpetua, quo ad alios verò mutabilis omninò manet, & donatio causa mortis adhuc est iudicanda, quod ipse colligo ex d. §. Marcellus. adiuncta Bart. interpretatione. Quibus omnibus animaduersis, quod Dec. in d. cons. respondit, falsum videri potest, & contra Dec. est Franciscus Aret consil. 74 col. 3. quem Ias. sequi videtur in l. non omnis. ff. si cert. pet. idem præmittit Guido Papæ, cons. vlt. 2 col. Illud verò quod ex l fin C. de non num pecun. adduci solet, facillimè soluitur, quia iuramentum in illius l. decisione intelligitur iuxta iurantis consensum, nec vnquam præter iurantis intentionem iuramentum interpretandum est. Vnde intra consensus limites iuramentum obligationi addit religionis vinculum, vti in simili quæstione respondet Bar. in l Titia. § Imperator. ff de leg. 2. Cyn Bal & Sal. in l 1 C commod Bart. in l. si quis pro eo. ff. de fideiuss. num. 15. Andr. Tiraquel. in l. si vnquam. C. de reuoc. donat. in princ. num. 142. idem in tract. de legibus connub. in glo. 5. in 4. genere expres. qui omnes, & alij à Tiraquello citati. d. l. fin. ad hoc ipsum expressim notant, siquidem iurans contractum literarum, & promittens pecuniæ solutionem, quamuis obligationi consentiat, sub spe tamen futuræ numerationis consensit, & ob illam causam, quòd si causa illa cessauerit, nec numeratio sequuta sit, rectè absque labe periurij non numeratæ pecuniæ exceptionem obijciet, cùm ipse minimè iurauerit, nec consenserit in illam obligationem eo casu, quo pecunia numeranda non esset, quod apertiùs cæteris ostendit Fortun. in l. si vnus. §. pactus. ff. de pact. num. 11. senserat Ias. in l. si conuenerit. colum. 3. ff. de iurisdict. om. iud. At in nostra quæstione constat, iurantem consentire omninò in perpetuam & irreuocabilem donationem, igitur eam reuocare non poterit. Eodem ferè pacto tollitur obiectio facta ex l. quæro. §. inter locatorem. cùm ibidem promittens conductorem non expellere, in hanc promissionem consentiat, propter futuram pensionis solutionem, quæ si per biennium cessauerit, ab hac promissione promittentem liberat: hæc enim fuit eius intentio, hic eiusdem consensus est, nec contractus ipse aliud conijcere patitur. Nec tamen superflua est existimanda dicta promissio. Nam ea non facta conductor præsens, & non soluens pensionem ante biennium expelli posset, ea tamen facta expectandum est biennij tempus. Bart. & alij in d. §. inter locatorem. & Doct. in l. ædem. C. locati. vbi Angel. alium effectum huius promissionis adnotauit, cuius ipse memini lib. 2. Variar. resol. cap. 15. num. 14. Aliter tamen quàm Bart. leges regiæ distinguunt intellectum §. inter locatorem. in l. 5. & 6. titul. 8. partita. 5. Ideò est considerandum ex Bart. sententia, conductorem ad biennium statim expelli posse à domo conducta, eo ipso quòd à solutione pensionis statuto tempore cessauerit: si verò conductio sit facta ad longius tempus, breuius tamen decennio, idem erit dicendum, hoc addito, quòd facta promissione à locatore non expellendi conductorem, expectanda est cessatio à solutione per biennium, etiam si conductor sit præsens, atque hoc ipsum operatur pactum illud de non expellendo conductorem, ex d. §. inter. is autem qui ad decennium conduxerit absque pacto expectari debet etiam præsens per biennium, sicuti & quicunque conductor absens per id tempus expectatur. l. cùm domini. ff. locati. Hæc etenim est Bart. in d. §. inter huius quæstionis dissolutio, cui accedere videntur Abb. 3. col. & latiùs Imol. num. 23. cap. propter. de locat. dicens hanc esse communem opinionem. & idem fatetur Ias. in l. 2. C. de iure emphyt. num. 37. & probatur ex gloss. in d. §. inter. Regiæ tamen leges absque vllo pecto statuerunt conductorem cessantem à solutione pensionis expectandum esse per biennium, quando conductio fuit facta ad quadriennium, vel longius tempus: si verò facta fuerit ad breuius tempus, expectabitur per annum, quod magis accedit ad intellectum & opinionem gl. in d. c. propter. §. verùm. tametsi tex. ibi, indistinctè sanxerit expectandum esse conductorem per biennium. vnde ne ille text. communi sententiæ aduersetur, potest commodè intelligi secundum præmissam distinctionem, vel erit à communi opinione discedendum. Sed & gl. in d. §. Marcellus. nihil obstat, quia aduersus Iurisconsultum ibidem loquitur, & ab Oldra. Dyno, Alber. & Bartol. reprobatur, & est contraria gloss. in l. senatus. §. mortis. ff. eod. quam Paul. Castr. approbat in consil. 75. & consil. 82. in 2. vol. glo. etiam in d. §. Marcellus. reprobat Ias. in d. l. quæ dotis. nu. 33. & in d. l. non omnis. 3. col. His igitur perpensis, perplexa adhuc apparet huius nodi dissolutio, & propterea, vt nostram in hac re sententiam, & liberiùs ac distinctiùs explicemus, quinque assertiones non inutiles proponemus.

Prima conclusio: Donatio causa mortis, quam donator voluit irreuocabilem esse, eamque promisit non reuocare, in ea clausula, quæ donationem inducit, transit in donationem inter viuos, nec illam patitur conditionem, nisi totius voluntatis donantem pœniteat, etiam nullo adiecto iuramento. text. insignis in d. l. vbi ita donatur. vbi Bart. & cæteri Doct. idem Bart. in l. final. C. de pact. vbi Dec. id notat ex Bartol. num. 21. Angel. consil. 189. numero 6. Alex. cons. 14. 1. vol. Paul. Cast. cons. 138. vol. 1. & cons. 6. in 2. vol. Ias. in l. non omnis. ff. si cert. petat. col. 3. gloss. rectè intellecta in l. senatus. §. mortis. verb. decesserit. ff. de dona. cau. mor. quam paulò antè retuli. Socin. consil. 53. 1. vol. Curt. iunior consil. 39. num. 6.

Secunda conclusio: Donatio causa mortis, quam donator promisit ratam habere, nec ei refragari, in ea clausula, quæ donationem inducit, transit in donationem inter viuos, nec donator pœnitere poterit. text. in dicta l. vbi ita donatur, quem in specie ita intellexere Paul. dicto consilio 75. numero 7. 2. volum. & in consil. 61. eod. vol. Ias. in l. non omnis. colum. 3. ff. si cert. petat. Dec. in d. l. fi. de pact. nu. 21. Ias. in l. quæ dotis. num. 33. ff. solut. mat. Nihil etenim refert an donator velit donationem esse irreuocabilem, an promittat eam ratam habere, nec vllo tempore se ei refragaturum. quam sententiam Bald. asserere videtur in l. cum quis. ff. de condict. caus. data. tametsi Alexand. in d. l quæ dotis. num. 11. ex Bal. notauerit contrariam opinionem, dicens, non esse donationem inter viuos, si facta donatione causa mortis, illa clausula sit adiecta: quæ omnia promisit rata habere omninò seruare, nec vnquam eis contradicere. idem notat Guliel. Bened. in c. Raynutius. infrà, eod. ver. testamentum. 4. nu. 27. Cæterùm Dec. in d. l. non omnis. col. 3. idem in d. l. fin. de pact. num. 21. & in cons. 305. præfatam Alex. opinionem veram esse opinatur, quando dicta verba, quibus donator promittit non reuocare donationem, apponuntur inter verba exequutionem contractus inducentia, secùs verò si apponerentur in ipsius donationis dispositione, tunc etenim secundam hanc conclusionem, quam tractamus, procedere existimat, quod altius repetere oportet. & ideò,

Tertia conclusio, auctore Decio, sit: Promissio non reuocandi donationem causa mortis factam, adiecta exequutioni contractus, non reddit ipsum actum irreuocabilem, nec operatur effectum donationis inter viuos. Quæ quidem assertio primò ea ratione comprobatur, quòd ea, quæ in exequutione exprimuntur, ipsius actus dispositionem minimè augere videntur. tex. celebratissimus in Cle. 1. de præb. quem tex. dicit aureum Fel. in c. licet. col. 4. de offic. ord. commendat Dom. cons. 92. & cons. 86. Abb. in c. cum nostris. nume. 21. de conces. præb. Dec. in consil. 500. col. 4. Imol. in c. quoniam Abbas. col. fin. de offic. deleg. Hierony. Grat. consil. 111. 1. volum. & singul. Curt. iunior consil. 3. 1. col. & Ias. consil. 6. 3. vol. col. 6. notat eundem text. Imol. in l. qui Romæ. §. duo fratres. col. 4. ff. de verb. oblig. Dec. consil. 2. num. 9. & consil. 413. col. fin. optimus text. in l. quidam testamento. in prin. ff. de legatis. 1. quem præter Doct. ibi, notat Rom. singul. 430. Bald. in l. etiam. C. de falsa caus. adiecta legat. Paul. Castrens. in l. sed si fideicommissum. §. 1. ff. de iudic. Hæc ergo verba in exequutione donationis expressa ipsius actus naturam nequaquam mutare debent, quo fit, vt hac prima ratione tertia conclusio procedere possit. Sed & alia ratio eandem confirmat: prædicta etenim verba potius ex tabellionum voluntate, quàm ex contrahentium consensu adijciuntur ipsis contractibus, vt in simili specie fatentur Bart. in l. 1. 6. q. ff. de iure codicil. Bald. in l. quoties. C. de hæred. instit. col. 1. Imol. in l. vlt. ff. quemadmod. testa. aperi. Dec. cons. 180. col. pen. Abb. in c. cùm contingat. de iureiur. num. 24. Dec. consil. 399. col. pe. & plures alij, quos ad nauseam vsque citat Tiraq. in l. si vnquam. C. de reuo. dona. in princ. num. 122. dicens hanc opinionem communem esse: idem fatetur Thomas Grammatic. decis. 62. num. 22. Et quamuis non desint, qui contrariam sententiam sequantur ex eo, quòd consueta opponi in instrumentis censentur ex contrahentium voluntate à notarijs expressa. Bald. per tex. ibi, in l. fin. C. de fideiussori. Soc. col. penult. in l. Gallus. §. idem credendum. ff. de lib. & posthu. vbi Alex. 3. col. dicit sing. text. in d. l. fin. & meliorem iuris Ias. in l. certi condictio. §. si nummos. ff. si cert. petat. num. 24. Soc. consil. 101. 3. volum. Fel. notat in c. cum M. de constit. num. 6. & ibi Dec. col. 2. Ias. in l. fin. C. de iure emphyt. 10. notab. Alexan. in l. huiusmodi. ff. de legat. 1. in fin. princip. Catel. Cott. in vltimis memorialibus dictione, Notarius. Et Ioan. Arelatanus in l. generaliter. part. 1. C. de secun. nuptijs. nume. 61. qui omnes cateruatim asserunt, notarium à contrahentibus rogatum, vt conficiat certi contractus instrumentum, censeri omnino rogatum consuetas clausulas eidem actui adijcere. optimus text. in d. c. cum M. quem existimat meliorem iuris Bald. 4. col. & sing. Fel. ibi. idem Fel. in c. ex literis. colum. 5. de fide instru. quod disputari longius poterat ex his, quæ dicti Doct. scribunt. & Ripa in d. c. cum M. 27. notab. Ias. in l. vt liberis. C. de colla. Hippo. sing. 123. Socin. consil. 85. 1. vol. num. 5 Dec. in l. semper in stipulationibus. ff. de reg. iur. Euerard. in locis legalibus. c. 63. Alex. consil. 1. col. 6. vol. 5. & ex Iurisconsulto in l. quod si nolit. §. qui assidua. ff. de ædilit. edict. Verùm quæstionem istam nimis à re, quam tractamus, remotam omittentes, id tantùm admonemus lectorem, verba contractui adiecta, quæ tamen notarijs communia, ac frequentissimè obuia sunt, tunc demùm præter voluntatem contrahentium adiecta censeri, quando ipsum actum, qui geritur, mutant, inque aliam speciem transferunt. Nam si clausulæ solitæ apponi in contractibus, à notario scribi possunt, absque contrahentium expressa iussione, quia earum adiectio ex præsumpta contrahentium mente fit: quis vnquam dicet easdem clausulas ex hac præsumpta voluntate contractibus addi, quando ex his verbis plurimum ipsius actus vis mutatur, aliamque naturam assumit, quàm ex verbis principalibus à contrahentibus prolatis præ se ferat? Hinc etiam procedit quod Anto. & Abb. in c. quinta vallis. num. 32. de iureiur. scribunt, dicentes, per quæcunque verba etiam amplissima compromisso adiecta, non videri renunciatum reductioni ad arbitrium boni viri ratione valde enormis læsionis, quia potius ex notariorum facili calamo, quàm ex compromittentium consensu solent scribi, nec compromittentes consentire censendi sunt in tantæ læsionis licentiam, arbitris concedendam: idem, licet in dissimili specie, probat Abb. in c. cùm contingat. num. 24. de iureiur. non alia ratione, quàm quod consueta exprimi à tabellionibus, si in contractu scribantur, illum effectum inducunt, qui non abhorreat à verisimili contrahentium intentione, sicuti existimat Lancel. Galiaul. in l. 1. col. 2. ff. de verb. oblig. Alciat. in ea. l. 1. §. si quis ita. 3. notab. Ex quo fit, vt quamuis procurator habens generale mandatum cum libera potestate, ea, quæ exigunt speciale mandatum, possit agere. cap. qui ad agendum. in fin. de procura. in 6. l. procurator, cui generaliter. ff. eod. l. transactionis. C. de transact. Regia l. 19. titul. 5. part. 3. id tamen non procedit in valde præiudicialibus, propter abusum notariorum, qui passim absque mandatorum consensu, & eis prorsus ignorantibus dicta verba inserunt, quæ magis ad stylum communem, quàm ad actus dispositionem spectant, quod pulchrè animaduertit Carol. Molin. in consuetud. Parisiens. titul. 1. §. 10. q. 3. Idem Carolus in Alexandri consilio 28. libro 2. ex Angelo in l. licet. col. 1. C. de locat. Bald. in rubr. C. de his quæ in fraud. credit. Abb. in cap. 1. vt lit. non contest. numero 28. à quibus auctoribus, & eorum sententia tria Carolus infert, quæ apud eum legi facilimè possunt. His ergo iure admitti potest, hæc tertia & principalis conclusio, quam Ias. optimè explicat & admittit in consilio 6. 3. volum. & secundum hanc declarationem potest defendi opinio Alexand. in d. l. quæ dotis. & aliorum, quos in principio huius quæstionis citauimus.

Quarta conclusio: Donatio causa mortis facta in donationem inter viuos transit, si donator etiam in verbis exequutionem actus inducentibus, promittat iuramento præstito eandem donationem seruare, firmamque habere, & eam ipsum non reuocaturum. Iuramentum etenim non potest à notario absque contrahentis expresso consensu adscribi. c. penult. de iureiur. & ideò in iuramento cessat ratio, quam in præcedenti conclusione adduximus ex abusu notariorum. Præterea ratio ex Clem. 1. de præbend. non vendicat sibi locum in iuramento, cùm id, quacunque in parte contractus fiat, semper maturè fit, ac deliberato animo, & ea mente, vt effectum sortiatur, atque ita in specie hanc conclusionem tenet Ias in l. non omnes. col. 3. ff. si cert. pet. Aret. in consil. 74. col. 3. Guid. Pap. consi. vlt. 2. col. Ias. in l. quæ dotis. ff. solut. mat. num. 33. & Ludo. Goza. cons. 87. num. 9. Ferrar. caut. 30. Paul. consil. 75. 2. vol. licet contrarium notauerit Dec. d. consil. 305. Corne. consil. 126. 1. vol. 2. col. Ias. consil. 6. in 3. vol. colum. 7. Parisius consil. 6. nume. 17. lib. 2. quibus non possum assentire, attenta vi iuramenti.

Quinta conclusio: Donatio causa mortis reuocabilis est, nec transit in donationem inter viuos, etiam si donator simpliciter iuramentum addiderit eidem, non tamen promisit eam non reuo care: hoc enim iuramentum simpliciter præstitum iuxta ipsius actus naturam est intelligendum, vti in specie opinatur Bald. in repet. l. 2. ff. de iureiur. col. 42. versic. iuxta prædicta. quem refert & sequitur Didacus à Segura, in l. vnum ex familia. §. sed si fundum. ff. de leg. 2. fol. 9. col. 3. ex quo, si testator simpliciter iuramentum præstitit, nec promisit testamentum non reuocare, absque periurij metu liberè poterit, quæ primò disposuerat mutare: censetur enim iurasse illam esse propriam, liberam, & non coactam eius voluntatem. Hactenus ergo de donatione causa mortis, quam quis non reuocare iurauit: in testamento verò dicta verba, etiam iuramento præstito, non impediunt eius reuocationem ex opinione, quam aduersus Spec. probamus.

Nec ex his verbis hic actus transit in aliam speciem, nec in contractum inter viuos, quia verborum significatio non patitur, vt testamentum transeat in donationem irreuocabilem, sicut patitur donatio causa mortis facta, potuit enim fieri donatio occasione mortis, quia mortis causa induxit donatorem ad donandum, & tamen inter viuos, & ideò diuersum censeri debet, vt explicat Bart. in l. vbi donatur. ff. de donat. caus. mort. & Ias. in cons. 6. col. 1. in 3. volum. & probatur in l. cum precario. ff. de precar.

Est & alia ratio aduersus Specul. actus siquidem contra iuramentum factus, etiam si agens periurus sit, validus est, si prior actus, cuius causa iuramentum præstitum fuit, nec perfectus est, nec ex iuramento eam perfectionem assumpsit, vt mutari nequeat, ex glo. percelebri. in cap. fin. de procur. in 6. quam præter Doctor. ibi, dicunt sing. Soc. consil. 58. vol. 3. Ias. in l si non sortem. §. si centum. col. 3. ff. de condic. indeb. idem in l. si ita quis promiserit. §. ea lege, nu. 24. ff. de verb. oblig. idem in l. duobus. §. fin. 2. col. ff. de iureiurand. commendat Fel. in cap. edoceri. num. 7. & in c. ex parte decani. numero 12. de rescript. cuius & nos meminimus in epitome 2. parte. cap. 4. num. 9. & c. 6. num. 2. & ad istam quæstionem mirè conducit: si quis etenim testamentum fecerit, idq́ue iurauerit non reuocare, si postmodum pœnitentia ductus, id testamentum mutauerit, hæc correctio aut mutatio seruanda erit, cùm ad mortem vsque primum testamentum perfectionem non accipiat, ac omninò pendeat, & ideò dum ita penderet, potuit optimè tolli ab ipso testante, ex c. cùm Marthæ, de celeb. mis. nam & testamentum in mortuis ratum est, quandoquidem nec valet dum viuit testator, & vbi testamentum est, mors testatoris intercedat necesse est, teste Paulo ad Hebræos cap. 9. Iure etiam compertum est, mortem testantis ratum facere testamentum, quod nondum certum habet robur quamdiu viuit qui condidit, cui liberum est, si velit mutare. l. si quis in principio. ff. de leg. 3. cum similibus. Hanc verò opinionem, vt secundum testamentum teneat, & præferatur primo, quod testator iurauit non reuocare, asserunt Bart. in d. l. si quis in princip. ff. de legat. 3. col. fin. idem in l. si quis inquilinos. §. fi. ff. de leg. 1. & in l. cum duobus. §. idem respondet. ff. pro socio. Oldrad. cons. 126. Bal. in repet. l. 1. C. de sacrosanct. eccle. col. fin. Sal. in l. sancimus. C. de testam Ioan. Andr. in reg. quod semel. de reg. iur. in 6. glo. in cap. vltima voluntas. 13. q. 2. Bald. consil. 148. in 1. vol. Alberic. in d. l. si quis in principio testamenti. col. pen. Ias. in l. si conuenerit. ff. de iurisdict. om. iud. nu. 5. idem Ias. in l. si ita quis promiserit. §. ea lege. nu. 23. ff. de verb oblig. Guliel. Mayne rius in l. quamdiu. num. 117. & in l. nemo potest mutare. num. 93. ff. de reg. iur. And. ab Exea. in rub. ff. de pact. nu. 524. & est communis opinio secundum Alex. in l. stipulatio hoc modo. nu. 5. ff. de verb. oblig. & Corne. consil. 294. vol. 4. eandem sequitur Ripa in c. 1. num. 58. de iudic. Quæ quidem sententia adhuc vera est, etiam si primum testamentum, quod iurauit testator non reuocare, ad pias causas conditum fuerit. Bald. consil. 21. 1. vol. Stepha. Bertrand. in consil. 388. 2. volum.

Secunda opinio, partim ex præmissis constat, quibus probatur in hac controuersia, secundum testamentum primo præferendum esse, partim à Bartol. augetur, qui non tantùm hoc tenet, sed & addit nec periurum esse reuocantem primum testamentum, cui iuramentum accessit. ita ipse in d. l. stipulatio. & in d. l. si quis in principio testamenti. col. fin. dicens: iuramentum quo quis promisit non reuocare testamentum, esse contra bonos mores. & ideò iurantem ex eo minimè obligari. quod probatur in d. l. stipulatio hoc modo concepta, secundum eum, cui adhærent Boatinus, quem Alber. refert in d. l. si quis in principio. col. penult. Ang. in l. si quis pro eo. ff. de fideiuss. Bald. in consil. 22. & 148. 1. vol. & esse hanc communem sententiam fatentur Cynus in l. 1. col. fin. de sacrosanct. eccle. Alex. in d. l. stipulatio. nu. 5. Angel. Aret. in tractat. de testament. verbo, & iurauit non reuocare. & eam defendunt Ioan. Crott. in d. l. stipulatio. num. 18. & Guliel. Mayneri. in d. l. quamdiu. num. 121. & eandem asserit gloss. in cap. 1. de pace tenenda, & iuramen. firman. §. ita sacramenta. verbo, super contractibus. quasi hoc iuramentum non tantùm sit contrarium bonis moribus ciuilibus, sed & canonicis, cùm iure Pontificio votum captandæ mortis reprobetur. c. 2. c. ne captandæ. de conces. præb. in 6. c. nulla eod. tit.

Sed hæc opinio omissis aliorum argumentis ex eo conuincitur, quòd contra bonos mores non est promissio non reuocandi testamentum, quod suprà probauimus ex Fortunio. Nam si promissio non reuocandi testamentum absque iuramento toleratur, cur iureiurando eadem promissio firmari nequit? Dices fortasse non esse ita periculosum animæ promissionem simplicem frangere, sicuti iuratam, & ob id magis tolli adiecto iuramento testandi libertatem, quàm simplici promissione: id etenim fateor, nego tamen bonis moribus repugnare, vt quis sibi ipsi tollat testandi libertatem, tametsi pacta, per quæ hæc libertas aufertur, à iure Ciuili improbentur ea ratione, quòd leges ægrè ferant, ac odio habeant, esse quem solicitum de viuentis hæreditate. l. fin. l. pactum quod dotali. C. de pact. l. pactum dotali. C. de colla. Quòd si dixeris occasionem captandæ mortis à l. tolli, vtq́ue improbam, bonisque moribus contrariam refelli: fatebor vtique occasionem hanc lege improbari, quasi hoc ipsum legum latoribus vtile visum fuerit reipublicæ, ne priuatim vitæ humanæ insidiaretur, nec confestim sequitur id ita contra bonos mores esse, vt peccatum sit pacta prædicta iniri, cùm dicta occasio non sit admodum crimini proxima, quippe quæ praui animi præsumptionem maximam exigat, quæ in Christiana religione non est faciliter admittenda. Constat etenim ex substitutionibus, ac bonorum vinculis, quę ex primogenijs oriuntur, vt post mortem vnius alteri bona obueniant, occasionem captandæ mortis quodammodo prauis, ac scelestis hominibus exhiberi, & tamen passim prædictæ substitutiones, & primogenia licitè fiunt, & honestissimè permittuntur. Nam licet in d. l. vlt. C. de pactis. ex eo pactum contrarium bonis moribus iudicetur, quod occasionem præbeat captandæ mortis, ea tamen ratio non est principalis ad hoc, sed illa, quod turpe sit agere de bonis illius, cui succedendum forsan est, eo viuente, ac non consentiente, vt in eadem constitutione probatur. Siquidem iuxta illius constitutionis sententiam pactio illa turpis non sit, si accesserit consensus illius, cui succedendum est, eademque ratione est intelligenda decisio text. in l. ex eo. C. de inutilib. stipul.

Præterea, nónne maior libertas in matrimonio exigitur, quàm in testamento. c. cùm locum. de spons. Et tandem iuramentum, quoquis aliquam fœminam accipere in vxorem pollicetur, validum est, & periurio irretitur is, qui id non seruauerit. c. sicut ex literis. de sponsalib. quibus rationibus Bart. opinio, quæ à iuris Ciuilis professoribus crebrò recipitur, falsa apparet.

Tertia igitur opinio, licet concedat testamentum secundum primo præferri, testatorem tamen periurum esse profitetur, ex prædictis rationibus. quam sententiam asserunt Ioan. And. in reg. quod semel. de reg. iur. in 6. Arch. in d. c. vltima voluntas. Anchar. in cap. cùm esses. col. pen. infrà. eod. Ioan. ab Imol. in c. dilecto. 2. col. de præb. Sal. in d. l. sancimus. col. fin. Corne. cons. 294. vol. 4. Franc. in c. 1. de sepul. in 6. col. 1. Bal. in l. 1. in repe. col. fin. C. de sacro. eccle. Fort de vltimo fine. illat. 20. ver. tertius casus. Alex. consil. 16. col. 2. vol. 3. idem in d. l. stipulatio hoc modo concepta. col. 2. Oldr. consil. 127. Imol. in ca. cùm contingat de iureiur. num. 33. Fel. in c. in præsentia. de probat. num. 6. Soc. iunior consil. 65. nume. 50. vol. 1. & hæc est communis opinio secundum Alciat. in d. cap. cùm contingat. num. 77. Philip. Probum in c. fin. de procurat. in 6. colum. fin. & Guliel. Mayner. in l. nemo potest. nu. 93. & in l. quamdiu. ff. de regul. iur. num. 121.

Quid ergo dicemus ad l. stipulatio? vbi Iulianus Iurisconsultus ita scribit: Stipulatio hoc modo concepta, si hæredem me non feceris, tantum dare spondes, inutilis est, quia contra bonos mores est. Verùm lex illa pœnalem stipulationem contra libertatem testandi adiectam, bonis moribus contrariam esse asserit, siquidem illicitum & inhonestum est, pœnæ adiectione quenquam velle alterum adstringere ad certam hæredis institutionem. Et huic auidæ ambitioni eorum, qui aliorum hæreditates & patrimonia consequi nimia cupiditate contendunt, lex occurrit, quo eorum insatiabilem auaritiam reprimat, non tamen ex his sequitur, promissionem simplicem vel iuratam absque pœnæ adiectione bonis moribus aduersam esse, sicut in simili specie promissio matrimonij contrahendi licita est, siue fiat simpliciter, siue cum iuramento, & tamen promissioni huic pœnam addi bonis moribus refragatur l. Titia. ff. de verb. oblig. Ex quo infero pœnalem stipulationem, cuius meminit d. l. stipulatio. iuramento firmari non posse, quod ibidem Bart. & cæteri Doctores concedunt.

Secundò infero, promissionem pœnalem, quæ in d. l. Titia. & in c. Gemma. de sponsal. reprobatur, nequaquam iuramento vires accipere, auctore Bart. in d. l. Titia. num. 11. & in l. si quis pro eo. ff. de fideiuss. nu. 6. licet Corn. contrarium consulendo responderit cons. 294. in 4. vol. & Fortun. dubitauerit in dicta illatione 20. versic. vnde etiam singulariter. & versic. dico ergo. Hinc probari poterit, donationem factam in pœnam mutationis, aut reuocationis testamenti minimè valere, ex communi omnium sententia in dicta l. stipulatio. sicut asserit & probat Alex. consil. 25. lib. 3. Imò quamuis Bald. in l. sancimus. C. isto tit. Paul. & Alex. in dicta l. stipulatio. Francus in regul. quod semel. de regul. iur. in 6. & plerique alij frequenter dixerint, hanc pœnam posse adijci reuocationi certi legati, licet non possit apponi reuocationi totius testamenti, perpensa declaratione Claudij in dicta l. stipulatio. nume. 5. Et licet itidem eandem pœnam fauore piæ causę admittat Ias. in dicta l. stipulatio. & consilio 169. volum. 4. nihilominus Carol. Molin. in dicto cons. 25. communem opinionem etiam in his duobus casibus nouissimè sequitur, cuius opinio satis ex præmissa consideratione defenditur.

Porrò illud erit præter alia & hîc considerandum, quod Cæpola animaduertit cautela 117. dicens, posse in prædicto casu fieri, vt testamentum secundum sit nullum, si is, qui iurauit primum testamentum non reuocare, à iudice ecclesiastico admoneatur, petente hærede scripto in primo testamento, trina canonica monitione, vt testamentum illud seruet illæsum, & ne illud reuocet, in dicta excommunicatione aduersus eum, si id testamentum mutauerit: tunc etenim testamentum posterius erit nullum, quippe quod factum sit ab excommunicato, qui testari non potest, vt existimant Ioan. Mona. in cap. quanquam. de vsur. Hosti. in cap. pia. de excep. in 6. glo. in c. decernimus. de senten. excom. eod. libr. quam dixit singul. Franc. in rub. ista. lib. 6. casu 16. quasi deportato æquiparetur excommunicatus. Hoc tamen non est admittendum, quia falsa ratione iuuatur, cùm excommunicatus testari possit regulariter, quod probatur ex eo, quòd omnes testari possunt, qui iure expressim non prohibentur. l. si quæramus. ff. eodem. §. final. Instit. quibus non est permiss. facere testamen. l. 1. C. de sacrosan. eccles. Sed excommunicatus non prohibetur testari, igitur potest testamentum facere. Præterea speciale est in excommunicato propter hæresim. cap. excommunicamus. §. credentes. de hære. Authen. credentes. C. de hære. is enim testari non potest, sicuti nec excommunicatus ex percussione cardinalium. cap. Felicis. de pœnit. in 6. ergo cxcommunicatis ob alias causas, non est interdicta testandi potestas: atque ita hanc sententiam veriorem esse opinantur Archid. in d. c. pia. Ioan. Andr. ac cæteri in d. cap. decernimus. Freder. consil. 74. Bart. in dict. l. si quæramus. Bal. in l. fin. col. 3. C. si à non comp. iudice. Abb. in c. veritatis. de dolo & contu. num. 32. Abb. hic 2. col. Imol. in cap. 2. infrà eod. post alios Guliel. Bened. in capit. Rainutius. verbo, mortuo itaque testatore. in 1. num. 288. eod. titul. Ioan. à Sel. de beneficio. 3. par. quæst. 4. col. 1. quam opinionem sequuti, fatentur communem esse Fel. in cap. cum voluntate. de sent. excom. idem in cap. ad probandum. de re iud. col. 2. Barba. in d. cap. 2. Franc. in d. rubr. casu 16. Aret. in d. l. si quæramus. & Guald. in libello de arte testandi. tit. 1. caut. 10. nec refert an sit publicè vel occultè excommunicatus, secundum eos, quibus accedit glo. in c. pastoralis. §. verum. de appell. quæ excommunicatum similem esse ait relegato, & tamen relegatus testari potest. l. relegatorum. §. 1. & seq. ff. de interdict. & releg. Huius etiam communis sententiæ autor fuit Inno. in d. c. cum voluntate. qua perpensa Cæpolę cautelam reprobat And. ab Exea. in rub. ff. de pact. nu. 525.

His verò, quæ de libertate mutandi testamenta diximus, aptissimè conuenit disputare, quo pacto secundum testamentum, cui testator in primo derogauit, validum sit, quam quidem rem egregiè tractauit Bart. in l. si quis in principio testamenti. ff. de legat. 3. cuius verba varijs in locis adnotarunt, qui post eum scripsere. Nec tamen verebimur nos ea pro viribus explicare, quasdam ex Bart. cæterisque conclusiones colligentes, quibus hic tractatus, ni fallimur, apertissimè expedietur.

Prima conclusio: Primum testamentum simpliciter sequentibus derogans tollitur per secundum, in quo specialis sit reuocatio primi, licet in eo nulla mentio fiat clausulæ derogatoriæ. Atque exempli gratia fit derogatio in primo testamento in hunc modum concepta.

Quòd si aliud testamentum fecero, nolo illud valere. Specialis autem mentio primi in secundo hoc modo fit, non obstante priori testamento, quod præsente F. Notario condidi. Est enim hæc mentio necessaria & sufficiens, vt notat Bart. in d. l. si quis in principio. num. 8. per text. ibi, & licet Paul. Cast. consil. 182. 1. vol. col. 3. aduersus Bart. exigat in secundo testamento verba illa. Non obstantibus quibuscunque verbis derogatorijs in priori testamento appositis, tamen sententia Bar. verior est, cùm in specie & nominatim primum testamentum tollatur. Eadem verba Bart. Ias. retulit, nec ausus est improbare in l. si mihi & tibi. §. in legatis. 2. lectione. col. pen. ff. de legat. 1. & subdit Corn. consil. 86. 3. vol. col. pen. hanc esse communem opinionem post Cyn. in l. sancimus. C. de testamen. Imò satis erit in secundo testamento hæc apponere verba, Non obstante quocunque alio testamento, sub quacunque verborum forma concepto. ex Aret. in c. 1. de rescript. col. 6. hanc opinionem in derogatione legum, & canonum asserente per text. quæ sing. appellat in c. alma mater. §. fin. de sent. excom. in 6. quem Fel. sequitur in c. nonnulli. col. 7. vers. secundò fallit. de rescript. additq́ue ipse Aret. hanc esse communem opinionem.

Secunda conclusio: Testamentum primum cui adiecta fuit clausula derogatoria potestatis testandi, seu reuocandi illud testamentum, per secundum tollitur etiam simpliciter factum, nulla adhibita mentione, nec generali primi testamenti. quod probatur, quia derogatio potestatis testandi à iure Ciuili improbatur, & inutilis censetur. l. stipulatio hoc modo concepta. ff. de verb. oblig. qua ratione Bar. in d. §. in legatis. hanc conclusionem probat, eamq́ue cæteri communiter recipiunt, vt ibi testatur Ias. 1. lect. & Soc. 2. col. eandem tenent Cyn. Fulg. & Doct. communiter in d. l. sancimus. & Corne. communem hanc professus dicto consil. 86. 3. vol. col. pen. Accurs. tamen in d. §. in legatis. & in d. l. si quis in principio. verbo, nemo enim. nullam in hac re differentiam constituit inter verba derogatoria voluntatis & potestatis: imò idem vtrobique seruandam fore apertissimè censet. Cuius opinionem Ioan. ab Imol. in d. §. in legatis. defendit, & Sal. in d. l. sancimus. Disputat etiam Soc. in dicto §. in legat. quod iure verius esse apparet ex eo, quod ratio, cui innititur communis sententia, minimè procedit, perpenso intellectu vero dictæ l. stipulatio hoc modo concepta. quem paulò antè tradidimus.

Tertia conclusio: Primum testamentum habens clausulam sequentis derogatoriam, non tantùm simplicem & generalem, sed & specialem, certisque limitibus circumscriptam, per secundum tollitur, in quo fit generalis mentio primi, & illius clausulæ derogatoriæ commemoratio indefinita. Fit enim tunc mentio specialis primæ voluntatis, quod est necessarium, & sufficit, quamuis in specie verba clausulæ derogatoriæ minimè repetantur. quod Bar. not. in d. l. si quis in principio. 3. col. quem ibi cæteri Doct. in d. l. sancimus. communiter sequuntur, sicuti fatentur Corne. cons. 86. 3. vol. Albe. in d. l. si quis in principio testamenti. nu 7. & 16. Alex. cons. 134. vol. 1. Soc. & Ias. in d. §. in legatis. 2. lect. col. 3. Card. cons. 102. Alex. & Ias. in d. l. sancimus. Barb. in c. cùm esses. isto titul. nu. 18. Ant. Rub. cons. 24. Soc. cons. 163. vol. 12. pen. col. quam etiam probat Domin. cons. 115. & asserit esse communem Soc. iunior. cons. 124. vol. 1. col. 2. & 4. super qua disputant Barb. in d. nu. 18. idem cons. 72. vol. 3. & Ias. in d. §. in legatis. inquirentes, an ex vera iuris ratione sit necessaria in præsenti dubio specialis mentio verborum clausulæ derogatoriæ, quam testator primo testamento adiecerat. Sed Doct. sententia ex illis amplissimis verbis defenditur, non obstante quocunque testamento à me condito, quæcunque verba derogatoria habente. Hîc enim fit mentio specialis clausulæ derogatorię, quamuis ad verbum non repetatur, quod sufficit & probatur in l. omnes. C de præscript. 30. vel 40. ann. & in l. Titius. ff. de lib. & posth. Ex quibus sequentia corollaria deducuntur.

Primùm, in quæstione præcedentis assertionis, quæ tertia est, minimè sufficere primi testamenti mentionem, nisi & clausulæ derogatoriæ saltem in genere testator meminerit. Nec enim sat erit dicere, volohoc testamentum valere, non obstante alio quocunque testamento per me facto, seu cassum & irritum faciens quodcunque aliud testamentum, oportet siquidem addere, sub quibuscunque verbis derogatorijs conditum, ex mente gloss & Doctor. in dicto §. in legatis. Bartol. & aliorum in dicta l. si quis in principio testamenti. 3. colum. & probatur per textum, ibi, licet Iacob. de Aret. cuius opinionem aduersus vulgò receptam veriorem esse existimat Alberic. in dicta l. si quis. numero 7. & 16. asserat, non esse necessariam mentionem clausulæ derogatoriæ, nec in specie, nec in genere. & Bald. expressim teneat in l. humanum. C. de legi. colum. penult. sufficere, testatorem in secundo testamento scribere illa verba, cassum & irritum faciens quodcunque aliud testamentum: quæ quidem dicta reprobat Soc. in d. §. in legatis. col. 4. & Paul. Castren. con. 206. vol. 1. Nam reuocatio primæ voluntatis præcipuè in ipsa testatoris consistit contraria voluntate, quæ non pręsumitur, nisi in specie prioris actus mentionem fecerit, vt in ead. l. si quis in princip. testamenti Iurisconsultus scribit, cuius verba hanc communem opinionem acerrimè tutantur.

Secundum, non esse necessariam clausulæ derogatoriæ ita specialem mentionem, vt ad verbum referatur ipsius derogationis qualitas, quod communis omnium sententia probat, vti Soc. refert in d. §. in legatis. col. 4. præter alios, quos nominatim citauimus. Tametsi refragentur glo. in d. §. in legatis. Sal. in d. l. sancimus. col. penul. Dynus in reg. quod semel. de regul. iuris. in 6. Barbat. in d. c. cùm esses. col. pen. & fin. eodem tit. Ias. & dubitet in d. §. in legatis. 2. lect. col. 3.

Tertium, hanc tertiam conclusionem procedere opinamur, etiam si vnicum tantùm testamentum præcesserit, nec erit satis in secundo in genere irritum facere, casumque decernere quandocunque aliud præcedens testamentum, nisi saltem generalis verborum derogantium mentio fiat, contra Bart. in d. l. si quis. in prin. 3. col. cuius verba si sensum perpendimus, ac Doctorib. eum allegantibus, exhibenda fides est, deprauata circumferuntur. Nam dum dicit num. 9. cassans omne aliud testamentum meum, in quo sunt verba derogatoria, vel sunt hæc vltima verba, in quo sunt verba derogatoria omninò delenda, vel referenda ad Bart. non ad ipsum testantem: & contra Bar. tenent Ang. Pau. Imo. Alex. & Aret. in l. 2. ff. de lib. & posth. Maria. Soc. cons. 163. in 2. vol. Bar. Soc. in d. §. in legatis. col. 4. Paul. Cast. cons. 284. 1. vol. col. 4. Bal. in auth. hoc inter liberos. C. de test. Alex. consil. 25. vol. 3. col. 2. Gul. Bened. in c. Raynutius. isto tit. verb. testamentum. 2. nu. 22. Anto. Rub. consil. 24. col. 4. & esse eam communem asserunt ipsam sequuti Ias. in d. l. sancimus. col. 3. Curt. iunior consil. 26. col. 2. & Alex. in dicto consil. 25. Nec enim hîc prioris fit voluntatis specialis mentio, licet vnicum testamentum præcesserit, cùm sit necessaria mentio non tantùm testamenti, sed & clausulæ derogatoriæ in eo contentæ, quod non est necessarium in d. l. 2. quam Bar. pro se adducit, quia ibi requiritur solùm certa & nominata expressio. Vnde verior apparet communis opinio, licet Bar. conentur defendere Socin. & Ias. in d. l. 2. idem Soc. consil. 2. in 3. vol.

Quartum ex his constat, primum testamentum habens clausulam derogatoriam specialem, non tolli per secundum, in quo nominatim fiat primi testamenti mentio, nisi testator saltem in genere clausulæ derogatoriæ meminerit, cùm eius clausulæ reuocatio requiratur omninò, ex tertia conclusione, ex qua licet dubius hoc infert Soc. in d. §. in legatis. col. 5. contra Bald. in l. humanum. C. de legi. dicentem, satis esse si in secundo testamento dictum sit. Non obstante alio testamento per me coram F. notario condito. quæ quidem verba nequaquam sufficiunt, si aduertamus ad text. in d. l. si quis in principio testamenti. & ad prædictam omnium Doct. sententiam.

Quarta conclusio: Primum testamentum habens quæcunque verba derogatoria, etiam admodum specialia, per secundum tollitur, nulla prioris voluntatis, nec speciali, nec generali mentione facta, modò constet ex coniecturis testantem prioris voluntatis pœnituisse. Bald. communiter receptus in d. l. sancimus. vbi post alios Ias. 2. col. Et probatur ea ratione, quod reuocatio primi testamenti vtcunque facti à voluntate testantis pendet, ipso Iurisconsulto teste in d. l. si quis in principio testamenti. Igitur si eius voluntas coniecturis deprehendi potest, minimè dubia erit actus mutatio. quod & Bar. ipse in d. l. si quis in principio. sæpissimè fatetur. Cui opinioni, quam communem esse fatentur, aliquot adducunt coniecturas Paul. Paris. cons. 10. vol. 3. nu. 21. & Soc. iunior consil. 124. vol. 1. nu. 52. & seq. vltra eas, quas Docto. in d. l. sancimus, adnotârunt, eandem sententiam probantes, ex quibus & ex alibi consideratis, sequentes illationes explicare libuit.

Prima, testamentum primum habens quæcunque verba derogatoria, etiam specialia, per secundum, adiecto iuramento tollitur, nulla facta mentione prioris voluntatis. Bald. in d. l. sancimus. cui cæteri Doct. assentiuntur ibi. & Soc. consil. 163. vol. 2. col. fin. Guid. Pap. decis. 128. Ant. Rub. cons. 24. col. 3. Corse. in rubr. de iureiur. 24. & 26. priuilegio iuramenti, quorum omnium concors est ratio illa, quæ à præmissa conclusione colligitur, siquidem is, qui iuramento præstito secundum testamentum condit, ob religionem iuramenti, videtur cuiuscunque prioris voluntatis contrariæ pœnitere: atque hæc est maxima coniectura, quæ hanc mutationem manifestam facit. Quo fit vt isthæc prima illatio sit admittenda, etiam si in testamento secundo nec generalis primi reuocatio fiat, illis verbis, cassum & irritum decernens, quodcunque aliud testamentum per me factum, aduersus Ias. in d. §. in legatis. 1. lect. col. pen. & Socin. dubitantem ibi, pen. col. Ant. Rub. d. consil. 24. nu. 9. & Gul. Bened. in d. c. Raynutius, verbo, testamentum. in 2. nu. 19. Nam & ipse Ias. ingenuè fatetur sibijpsi communem sententiam obstare, à qua recedendum non esse Soc. admonet in d. col. pen.

Secundò infertur ex eadem ratione. Primum testamentum, quod testator iurauit reuocare, vel cui iuramentum addidit, ex hoc clausulam derogatoriam sequentis, & specialem habere. Bart. in d. l. si quis in principio. fin. col. Alex. & Iuniores in d. l. sancimus. & in d. §. in legatis. Ias. in §. item si quis postulante. Inst. de act. nu. 14. Quorum opinio plurimum probatur ex glo. in d. c. cùm non deceat. de elect. in 6. quæ asserit, generalem canonum, vel statutorum derogationem minimè tollere statutum iuratum, quam gl. existimant esse sing. Rom. sing. 7. Alex. in l. 1. col. pen. ff. ad l. Falc. Ias. cons. 173. in 4. vol. col. 9. & Rom. cons. 436. col. 3. & cons. 404. Ias. in fin. C. si contra ius. col. fin. commendant Abb. col. 3. Fel. col. 2. in cap. constitutus. de rescript. Alex. consil. 38. in 3. volum. optimè Lud. Gom. post Crot. in c. 1. de consti. in 6. num. 286. Feli. in c. 2. nu. 20. de sponsal. Notant Bart. & Ioan. Crot. in l. omnes populi. ff. de iustit. & iur. 3. q. princip. Ioan. Staph. de liter. gra. & iust. fol. 99. col. 2. & plures alij, quos Rebuff. citat in forma mandati Apostolici, verbo, iuramentum. qui post alios ad hanc rem meminit glo. in Cle. dudum. §. fin. de sepul. verb. pacta. quam dicit sing. Cremen. sing. 39. hoc tamen procedit in iuramento speciali, non in generali, secundum Domi. in consil. 83. Carol. in consil. Alex. 27. libro 1. ad fin. quibus exactè perpensis, ita erit necessaria in secundo testamento mentio iuramenti, vt non sufficiat mentionem facere primi testamenti, & derogatoriæ clausulæ specialiter per illa verba, cassum & irritum decernens quodcunque aliud testamentum, quibuscunque verbis derogatorijs à me conditum, quod expressim notant Paul. Castr. consil. 284. vol. 1. col. 2. & Fulg. cons. 36. Cæterùm si in secundo testamento ita scriptum sit: non obstante quocunque alio testamento à me facto, & habente quæcunque verba derogatoria, quæ hîc forent ad verbum referenda, ea etenim pro expressis habeantur, vt hac clausula interim vtamur, poterit quibusdam videri adhuc non esse sufficientem prioris voluntatis mentionem, quia vbi expressio specialis exigitur, prædicta clausula non sufficit. Paul. Cast. consil. 278. vol. 1. Card. consil. 136. Calde. cons. 11. tit. de priuileg. Frederic. consil. 233. & alij, quos retulit Felinus in cap. accedentes. de præscriptio. est enim mentio specialis necessaria, quæ in dictis verbis non est ex notat. in Clem. appellanti. de appella. & in l. certum. ff. si cert. peta. & fatentur hanc esse opinionem communem Fel. in d. c. accedentes. idem in cap. nonnulli. num. 6. de rescript. Ias. in consil. 121. & 155. vol. 4. Selua de Benef. 3. part. q. 14. Deci. consil. 165. col. 2. idem consil. 373. fin. col. And. Tiraq. de iure maritali. in gl. 5. ad finem. Thom. Gram. decis. 20. quibus accedit tex. optimus, in cap. qui ad agendum. de procurat. in 6.

Rursus erunt, qui contrarium respondere non dubitent, eo quòd prædicta verba satis tollant priorem derogationem, cuius specialis expressio requiratur l. omnes. C. de præscript. trig. vel quadrag. annor. vbi Bald. & Ang. hoc notant, eamque legem miris laudibus efferunt, quotquot hac in re scripsere. idem Abb. in c. cum instantia. de censi. Anto. Butr. consil. 49. Collect. & Bald. in c. cum dilecta. de rescript. Alber. in l. 1. C. quando imper. inter pupil. & vidu. Bal. con. 409. vol. 5. Soc. in tract. de visita. num. 45. Anto. consil. 2. Paul. consil. 3. vol. 1. Felin. in cap. humanum genus. 1. distin. col. 4. & in hac specie testamentorum Albe. Brunus in tractat. de forma. coll. 24. & esse hanc opinionem communem asserit Freder. consil. 47. Anani. consil. 55. & idem Tiraq. in dict. gloss. 5. Rebuff. in forma mandati Apostolici, verbo, pro expressis. Aymon Sauilli. consilio 126. colum. fin. Bart. Soc. consil. 3. volum. 3. col. 4. Chosmas in pragmat. sanctio. tit. de collationibus. §. quod si quis. verb. ad verbum. ac cæteris diligentiùs insigni breuitate Præceptor meus obseruandissimus Martinus ab Azpilcueta Nauarrus in cap. si quando. de rescrip. colum. 4. Qua in re oportet maximam hanc controuersiam quibusdam explicitis, quæ confusè traduntur, distinctam lectoribus exhibere.

Primum equidem constat, hanc vltimam sententiam frequentiori calculo receptam esse, atque seruandam fore, absque dubio si Curiæ Romanæ praxis eam admiserit. Nam huius styli sunt testes Anto. consil. 2. Collecta. in d. cap. cum dilecta. Probus in c. collatio. col. 3. de offic. leg. in 6. Ludouic. Gomez. in Proœmio reg. Canc. quæst. 6. nu. 8. Dom. consil. 65. col. 6. & consilio 120. col. 2. Ioan. Staphil. de liter. grat. & iusti. fol. 103. colum. 2. quod probari videtur in cap. 1. de transact. & cap. quia sæpè. de elect. in 6. c. alma mater. de sent. excom. eo. libr. in fine. extrauag. rem non nouam. de dolo & cont. Fel. in d. c. nonnulli. num. 6. & in d. c. accedentes. col. 3.

Secundum etiam ex iuris ratione secluso stylo procedit, nempe dicta verba priorem clausulam, cuius specialis, & ad verbum expressio requiritur, omninò tollere, si in lege, canone, vel constitutione exprimatur: sic enim procedunt iura, quæ modò citauimus, & fatentur Ang. Alex. & Ias. in l. sed & si quis. §. quæsitum. ff. si quis caut. & ex his qui priorem sententiam approbant. Fel. in d. c. nonnulli. nu 6. & in d.c. accedentes. Dec consil. 165. & consil. 273. Iaso. And. Tiraq. Rebuf. quos superiùs adduximus, in quo video Doctor. omnes consentire: sic & idem erit si in secundo rescripto, aut priuilegio principis, prædicta verba motu proprio apponantur, vt fatentur Fel. in d. c. accedentes. Decius in dictis locis. Cald. cons. 11. de priuil. Roman. cons. 327. Angel. in d. §. quæsitum. in fin. vbi Alex. & Ias. & Fel. in d c. sedes. col. 8 de rescript. Ripa in c. 1. de rescrip. num. 80. Socin. cons. 3 vol 3. col. 4.

Tertium ad disputationis discrimen recidit, & tamen iuris ratione examinata verius esse arbitror in priuilegio secundo, aut rescripto ad petitionem alicuius concesso, non sufficere præfatam clausulam, vt tollantur priora, & ita specialia verba derogatoria, in quo sequor priorem illam sententiam, quam ex Calder. & alijs autoribus retuli, tam etsi refragentur hi, qui posteriorem opinionem frequentius sequuntur, eamq́ue in hoc ipso casu procedere existimant.

Quartum nostræ quæstioni propius accedit: Nam hæc verba non obstante quacunque alia dispositione, cuius ad verbum esset mentio facienda, eam expressam censentes, non tollunt priorem actum iuramento firmatum, ex glos. in d. c. cùm non deceat. adiunctis his, quæ ad eam notauimus in hac ipsa quæstione: nisi reuocatio prioris actus fiat per legem, aut constitutionem, vel addatur in reuocatione clausula, motu proprio, vt notant Ias. in l. fi. C. si contra ius vel vtili. pub. fi. col. & Felin. in c. constitutus. col. 3. de rescri. hi tamen loquuntur in generali clausula, non obstantibus: non autem in ista, qua expressa finguntur ea, quæ in specie exprimenda forent. Vnde Ias. in d. l. fin. in fine. sensit iuramentum per eam tolli, & apertè notat Socin. consi. 196. vol. 2. col. 2. qui huius opinionis rationem constituit, & deducit ab illa sententia, quam in praxi, & vsu receptam esse diximus, & communiorem fecimus, & ideò quæ in ea dicta sunt, etiam ad derogandum iuramento erunt pręno tanda: atque ex his satis fieri potest dubitationi, quæ proposita fuit circa derogationem primi testamenti iurati.

Quintò, ea quæ diximus, intelligenda sunt in principe, qui potest supplere illam specialem mentionem in actu requisitam, ac fingere eam factam fuisse: inferior verò contractum gerens non potest fingere expressum fuisse id, quod ex lege nominatim est exprimendum. text. admodum singu. in cap. qui ad agendum. de procurat. in 6. l. sed & si quis. §. quæsitum. ff. si quis caut. vbi Angel. Alexan. & Ias. 2. colum. hoc ipsum notant Ias. in consi. 173. volu. 4. col. fin. Alex. in l. quicquid. 2. col. ff. de verb. oblig. Tiraqu. & Rebuff. paulò antè citati: quorum opinio in testamentis non procedit circa verba derogatoria, ex eo, quòd eorum mentio principaliter ex hominis, non legis dispositione requiritur. Atque de his satis.

Tertiò, ex principali conclusione deducitur, testamentum primum, cui iuramentum accessit, non tolli per secundum item iuratum, nisi primi, eo modo, quem diximus, mentio fiat: quando per reuocationem primi tendit testator ad periurij crimen, quod probatur. Non enim est præsumendum, quenquam velle mortale crimen committere, nisi euidenter hoc constiterit. l. merito. ff. pro socio. maximè in actu, qui prope mortem fit. c. literas. & ibi glo. verbo, tam graue. de præsumpt. Vnde cùm reuocatio prioris voluntatis consistat in præsumpta, vel euidenti testantis intentione, dicendum est, non videri primum testamentum sublatum per secundum, in casibus, quibus ex hac reuocatione testator periurus esset, nisi id appareat manifestè.

Quartò constat ex eadem assertione, primum testamentum habens clausulam derogatoriam specialem, non censeri per secundum sublatum, etiamsi in secundo fiat mentio specialis derogatoriæ clausulæ, si testator in primo dixerit, velle primum illud testamentum reuocari non posse, aut irritum minimè censeri per secundum, etiamsi in eo specialiter primo derogetur: est enim necessarium, non tantùm prioris clausulæ derogatoriæ reuocationem adscribere, sed & addere derogationem secundæ clausulæ, vel vberrima verba, ex quibus manifestum fit, testatorem à priori voluntate discessisse, cuius illationis sit exemplum primi testamenti. Et volo meum hoc testamentum firmum, ac perpetuum esse, nec censeri reuocatum per aliud, quod fecero, testamentum, nisi in eo ad verbum scripta sit angelica salutatio, etiamsi nominatim huius primæ voluntatis meminero. Oportet enim ad hæc verba derogatoria tollenda, in secundo mentionem facere huius derogationis in hunc modum, non obstante quocunque alio testamento per me facto, quæcunque verba derogatoria habente, quacunque verborum forma concepta. Nam per illa verba: quæcunque verba derogatoria habente: tollitur prima clausula derogatoria, & per sequentia reuocatur secunda, vt animaduertit Paul. Castren. in consil. 284. colum. pen. volum. 1. Anto. Rub. consi. 24. colum. pen. & fin. Sic ergo erit intelligendus Bart. in d. l. si quis in principio testamenti. colum. 3. & 4. dicens: testamentum primum habens derogatoriam clausulam, & derogationis futuri testamenti reuocationem, tolli per secundum, in quo fit specialis mentio prioris derogationis.

Hinc scribit Paul. in Auth. hoc inter liberos. C. de testa. Primum testamentum factum inter liberos, adiecta speciali clausula derogatoria, non tolli per secundum, in quo dictum sit. Non obstante alio quocunque testamento, etiam inter liberos facto, nisi additum sit, etiam si in eo sit clausula derogatoria: quia duplex derogatio tolli debet specialiter. Nec sat erit reuocari derogationem, quæ ex liberorum priuilegio insurgit, nisi alia secunda tollatur. idem notat Curti. iunior consil. 189. colum. 3. & est communis opinio, auctore Rubeo, dict. consil. 24. colum. 3. qui ex hoc. illud considerat, testamentum habens iuramentum, & clausulam derogatoriam specialem, non tolli per secundum, in quo iuramenti mentio fiat, nisi & in eo prior clausula derogatoria expressim retractetur. quod etiam Fulg. adnotauit consi. 39. ex diuerso hanc dubitationem expendens.

Quintò ex præmissis apparet, voluntate testantis perpensa, primum testamentum, quamcunque specialem derogationem habens, per secundum reuocari, in quo generalis tantùm mentio primi fiat, si post primum testamentum orta sit inimicitia inter testatorem, & hęredem in primo testamento nominatum l. 3. §. non solùm. l. ex parte. iuncta gloss. ff. de adimen. legat. l. si cùm Cornelius. ff. de solu. notat in specie Bald. in d. l. sancimus. Socin. in d. §. in legatis. col. fin. Guli. Bene. in c. Raynutius, verbo, testamentum 2. num. 20. eleganter Maria. Socin. consil. 163. vol. 2. col. 6. Bart. Socin. consil. 2. vol. 3. col. 3. idem dicens in quacunque alia causa post primum testamentum contingenti, ex qua mutatio prioris voluntatis præsumi possit. quod explicant latè Paul. Pari. consi. 10. vol. 3. num. 21. Socin. iun. consi. 124. num. 52. vol. 1. atque erit hoc arbitrio iudicis relinquendum, vt Barth. Soc. existimat in d. §. in legatis. Cæterùm & hac in re aduertendum est, nam hæc quinta illatio vera erit, quando inimicitia orta fuerit culpa hæredis: quòd si culpa testatoris sequuta fuerit, non erit locus huic præsumptioni. ex Bart. in l. cum tabulis. §. 1. ff. de his, quib. vt indi. quem sequuntur Roma. singu. 196. Hippo. in l. 1. §. præterea. nume. 59. ff. de quæst. & in §. cùm quis. eiusdem legis. Thom. Grammat. voto 30. num. 19. à quo tamen discedunt Ias. in l. si filiam. C. de inoffic. testa. & in l. hæreditas. 2. col. C. de his, quib. vt indig. Ripa in l. vlti. C. de reuo. dona. q. 45. Ioan. Lup. in Rub. de don. §. 78. n. 27. idem Ioan. Lup. in eadem Rub. §. 70. nu. 9. rursus idem Ripa in c. 1. de iudi. nu. 14. Gerard. sing. 5. Ioan. ab Amicis consi. 4. quibus accedo ob præsumptam testatoris voluntatem, quæ locum sibi vendicat, inimicitia eius etiam culpa sequuta, quod probat tex. in l. 4. ff. de adim. legat. verbo, pœnituerit. Etiamsi Bart. opinio à multis recepta fuerit, quorum meminit diligenter Catellianus Cotta dictione, Inimicitiæ. versi. secunda dubitatio. Qui sorori propriæ patrocinatus eam sequitur asseuerans communem esse.

Sextò deducitur ex præsumpta voluntate, mutandi primum testamentum non inutilis assertio, qua profitemur, primum testamentum habens specialem clausulam derogatoriam per secundum inter liberos factum, mutatum penitus censeri non facta prioris clausulæ speciali mentione, gl. iunct. tex. in Auth. de testa. imper. §. & siquidem. ver. perfecta. in fin. quam dicit singul. Ias. in d. §. in legatis. 1. lectio. colum. penult. & idem notauit Bald. in Auth. hoc inter liberos. C. de testament. quem frequentius Doctor. ibi, & in d. §. in legatis. sequuntur: & Gulielmus Benedict. in dict. verbo, testamentum. 2. numero 29. Ias. in l. sancimus. 7. fallent. C. eodem titulo. Socin. iunior consil. 124. nume. 31. quorum opinio probari videtur in d. Authen. hoc inter liberos. cui conuenit Regia l. 8. tit. 1. part. 6. vbi statuitur, primum testamentum inter liberos factum, habere ad sequentia testamenta clausulam specialem derogatoriam: quod tamen locum habet, quando in sequenti testamento instituuntur extranei, secùs verò, si idem testamentum solùm liberos testantis hæredes habeat: tunc etenim dato pari fauore in vtroque testamento, posteriori standum erit. glos. sing. in Authen. de testamen. imperf. in princ. & §. & siquidem, verbo perfecta. quam Bald. Salyc. & communiter Doct. sequuntur in d. Auth. hoc inter liberos. Alex. consil. 134. vol. 1. colum. 7. Roma. cons. 179. col. 6. Crotus in c. 1. col. 8. de constitu. in 6. dicens hanc opinionem esse communem, licet dubitet ibi Lud. Gomez. nume. 171. eandem opinionem, quam communem esse diximus, probat & explicat Socin. iunior dict. consil. 124. numero 33. & consil. 127. num. 10. 1. volum. & Roman. consil. 385. Verùm dicta decisio Authen. hoc inter liberos. ita fauorabilis est, vt procedat, etiamsi testamentum inter liberos sit factum per nuncupationem coram duobus testibus. Ias. consil. 223. 2. vol. Roman. consil. 179. col. 6. Crot. in d. c. primo. colum. 9. Docto. communiter in d. Authen. hoc inter liberos. vbi hanc esse communem fatentur Angel. Alexand. & Iason. idem post eos asserit expressè Gulielm. Benedict. in dicto verbo, testamentum 2. numer. 20. Barb. consil. secundo. volum. pri. colum. secunda. quam conclusionem probare videtur glos. in dict. verbo, perfecta. in Authent. de testament. imperfe. quamuis contrarium asserant Ang. & Barbat. in dictis locis, qui omnes latè tractant dictæ Authen. hoc inter liberos. intellectum. & Decius consilio 264. Igitur si testamentum factum inter liberos censetur habere specialem sequentium testamentorum derogationem, eadem ratione idem erit dicendum in testamento secundo inter liberos condito, vel derogationem specialem habeat cuiuscunque præcedentis testamenti.

Hanc verò opinionem improbant Socin. consil. 163. col. pen. vol. 2. Bart. Socin. in d. §. in legatis. col. pen. Alex. consi. 146. vol. 2. Anton. Rub. consi. 24. non enim secundum eos sequitur testamentum inter liberos habere derogationem præcedentium testamentorum, eo quòd sequentium derogationem ex lege habeat. Item derogatio, quæ fauore liberorum conceditur, non est ita efficax, vt illa, quæ ex clausula speciali derogatoria insurgit: cùm hæc sit expressa, illa tacita. l. fin. in princi. ff. de legat. 2. Sat etenim est ad euitandam priorem derogationem, dicere, non obstante quocunque testamento, etiam facto inter liberos: at in derogatione expressa reuocanda oportet vti illis verbis, non obstante etiam clausula derogatoria in primo testamento expressa: sicuti frequentissimè Doct. fatentur.

Præterea d. Authen. hoc inter liberos. exorbitans est, & ideò restringi potius debet, quàm extendi. His ergo rationibus ab ea sententia, quæ communi consensu recipitur, Socin. & cæteri discessere.

Sed adhuc communis opinio verior apparet, ex præsumpta testantis voluntate, quæ in hoc semper consideranda. Nec in contrarium adducta procedunt, si voluntas testantis attendenda est: nam ex ea Doctorum opinio comprobatur, atque l. fina. ff. de legat. 2. non loquitur in clausula derogatoria legis, qualis est ista, & iuramenti siquidem à lege hæ derogationes sunt constitutæ. Alia etiam ratio cessat, quia ita expressa est illa derogatio, non obstante quocunque testamento facto inter liberos, vel iuramenti religione adhibita: sicut illa, non obstante quocunque testamento & clausula derogatoria in eo expressa. Et si testamentum primum factum inter liberos cum derogatione speciali, non potest tolli per secundum, in quo fiat mentio testamenti huius facti inter liberos, nisi etiam tollatur expressa prior derogatio, hoc procedit, quia est isthæc derogatio duplex: non ex eo, quòd sit fortior derogatoria hominis, quàm derogatoria à lege, fauore filiorum, & ex præsumpta mente testantis inducta.

Septimò, eadem ratione existimant quidam, testamentum primum habens specialem clausulam derogatoriam, tolli per secundum ad pias causas factum, etiamsi in eo primæ derogationis specialis mentio non fiat. quod sensit Oldrad. consil. 129. expressit Socin. consil. 229. volum. 2. colum. final. Alexand. consilio 103. volum. 4. Ias. in dict. Authent. hoc inter liberos. 2. col. quibus accedit, quòd testamentum inter liberos, & ob piam causam, æqualia in iure censentur. capit. relatum. in 1. isto titu. iuncta l. hac consultissima. §. ex imperfecto. C. eodem. Et potissimè ratio præsumptæ voluntatis mutandi primum testamentum hanc sententiam defendit, licet dubitauerit in hoc Ioan. Crottus in dict. cap. 1. de constitu. in 6. colum. 9. & contrarium asserat Anton. Rube. consil. 24.

Octauò idem ius erit, si in testamento secundo instituatur hæres aliquis valdè dilectus testatori, nam per hoc tolletur prima clausula specialis derogatoria, etiamsi in secundo testamento huius specialis derogationis mentio non fiat. quod notat Roma. consil. 179. col. pen dum allegat gl. sing. in l. in testamento. ff. de fideicom. liber. & quamuis hic displiceat Iasoni, in l. non dubium. C. de testamen. in fin. & Guliel. Bened. in verbo, testamentum, 2. nu. 21. Defendi tamen iure potest pensata testantis voluntate ex prædicta coniectura: quæ maximam amicitiam aut dilectionem requirit erga hæredem in secundo testamento nominatum, quod iudex prudenter arbitrabitur, secundum Thom. Grammati. decis. 62. num. 27.

Nonò, non erit his dissimile, testamentum primum habens specialem derogationem, minimè tolli per secundum, in quo prioris derogationis sufficiens mentio non fit, etiamsi post primum testamentum decennium sit elapsum. Aret. & Ias. in l. sancimus. C. eod. Guliel. Benedict. dicto verbo, testamentum 2. numer. 29. Anto. Rube. consil. 24. quasi non præsumatur mutata derogatio prima ex decennij transcursu: quod probari potest in dict. l. sancimus. vbi non censetur ex solo transcursu decennij mutatum primum testamentum. Rursus ex eadem lege quibusdam contraria sententia placuit, dum ibi probatur, primum testamentum solenne tolli per secundum, minus solenne factum post decennium à primo testamento. Ex quo Bald. Fulg. Paul. & cæteri, in d. l. sancimus. notant, primum testamentum habens clausulam derogatoriam specialem, tolli per secundum, in quo mentio specialis primi non sit facta, si id testamentum post decennium à primo conditum fuerit. idem notat Soci. in d. §. in legatis. fin. col. quod est memoriæ commendandum propter Baldi auctoritatem. secundum Corne. in d. l. sancimus. Baldum etiam sequitur Alex. vol. 4. cons. 103. col. 2. & Pau. Paris. dicens, hanc sententiam communem esse, consil. 10. vol. 3. col. 3. ex ea item ratione, quòd testator post longum tempus immemor præsumatur prioris derogationis. l. peregrè. ff. de acquir. poss. qua ratione ego mallem primam opinionem sequi, quia si memor esset testator primæ derogationis, forsan secundum testamentum minimè fecisset. Nec vrget ex aduerso. d. l. sancimus. cùm ibi euidenter constet voluntas mutandi primum testamentum.

Decimò, sunt qui existiment, primum testamentum habens specialem derogationem, per secundum sublatum censeri, nulla facta mentione prioris derogationis: modò testator in eo dixerit, velle hoc testamentum præcisè valere. ita Iaco. Areneus in l. omnes populi. ff. de iust. & iure. Ioan. Bapti. & Ias. in d. l. sancimus. colum. 3. Socin. in d. §. in legatis. col. fin. Gulielm. Benedict. in dicto verbo, testamentum 2. num. 22. ea ratione, quòd dictio, præcisè, habet vim specialis derogationis. Abb. Felin. & Deci. in c. 2. de rescrip. vltimo notab. Barbat. consi. 6. colum. 12. volum. 4. quod perpensa voluntate testantis ex eadem coniectura admittendum est, non aliàs.

Vndecimò, quando sic libuit interiorem testantis mentem ex signis exterioribus coniectari, idem dicendum erit, si in secundo testamento dictum fuerit: cassum & irritum decernens quodcunque aliud testamentum à me conditum, quo non obstante hoc testamentum volo omninò valere. per hæc enim verba prima clausula derogatoria tollitur, absque expressa eius mentione. ita Baptis. de sanc. Seuerino in d. l. sancimus. quem sequitur Soc. in d. §. in legatis. Bal. referens, vt opinor, consi. 389. volum. 5. qui tamen non loquitur, quando in primo testamento esset specialis clausula derogatoria, sed simplex, cuius in prima conclusione memini. Quin & ipse Bald. scribit dicta verba eundem effectum habere, quem illa. Non obstantibus quibuscunque testamentis quacunque verborum forma conceptis. Et tamen per hæc vltima non censetur sublata prior specialis derogatio, vt Pau. Castren. existimat consi. 284. volum. 1. neque sequitur, testator vult omninò valere testamentum, hoc ergo vult derogare prius facto testamento maxima cum solennitate, & speciali clausula derogatoria. Vnde ab hac illatione discedunt Ias. in d. l. sancimus. & Gulielm. Benedict. dict. nume. 22. oportet ergo exactissima diligentia voluntatem testantis perscrutari.

Duodecimò, ab eodem fonte procedit quod Maria. Socin. scribit in consi. 173. col. fin. vol. 2. atque item eius filius Bartho. Soci. in d. §. in legatis. col. penult. dicentes, primum testamentum non tolli per secundum, in quo sit adiecta clausula codicillaris, nisi fiat mentio in specie derogatoriæ clausulæ, quam habet primum testamentum. Si quidem testator apponens clausulam codicillarem vult id testamentum ratione deficientis solennitatis minimè perire: non tamen ex hoc profitetur illud, nec periclitari posse ex defectu voluntatis, qui præsumitur eo ipso, quod prioris derogationis non meminerit.

Decimotertiò, si quo casu probari, aut pręsumi possit, derogationem specialem primo testamento adiectam fuisse præter consensum testantis, id testamentum per secundum omninò reuocatum censebitur, etiamsi in eo mentio non fiat specialis prioris derogatoriæ orationis clausulæ: sicuti eleganter Barb. respondit consil. 72. vol. 3. & notat Gulielm. Benedi. in d. verbo, testamentum 2. num. 16.

Decimoquartò, eodem iure & pręsumpta voluntate testantis consuluit Domini. consil. 115. Primum testamentum habens specialem clausulam derogatoriam, per secundum mutatum censeri, in quo expressa fue reverba hęc: volo istud testamentum penitus valere, non obstante quocunque alio testamento per me facto, & imprecor mala quæcunque hanc meam voluntatem impugnanti. hoc etenim præsumpta testantis intentione procedit, & iure defendi potest.

Decimoquintò, hinc pensitari potest quod scribit Salyc. in l. 2. C. de codic. dicens, sublata aut reuocata speciali clausula derogatoria primi testamenti per codicillos, tolli id testamentum per secundum, in quo nulla fiat mentio illius clausulæ derogatoriæ, quæ per codicillos sublata nullum pręstat impedimentum futuris testamentis. refert & sequitur Salyce. Ias. in dict. l. sancimus. colum. 4. idem Ias. in l. si ita scriptum. numer. 24. ff. de legat. 1. Angel. in §. penulti. Insti. de codicil.

Decimosextò, ex eadem conclusione principali, quæ præsumptæ testantis voluntati innititur, defendi potest sententia Bal. qui in d. l. sancimus. dixit: Primum testamentum habens specialem derogationem, tolli per secundum conditum coram principe, vel apud acta iudicis, licet in eo nulla in specie mentio fiat prioris clausulæ derogatoriæ: quasi qui sic testatur velit ita firmiter testari, vt & specialem derogationem prioris testamenti tollere præsumatur. idem asserunt Fulgo. & Castren. in d. l. sancimus. & Socin. in d. §. in legatis. colum. fin. Tametsi dissentiant Alexand. & Ias. in d. l. sancimus. idem Ias. in l. omnium. C. de testamen. colum. 3. Gulielm. Benedict. in dict. verbo, testamentum 2. nume. 20.

Decimoseptimò, ex præmissis necessariò admittendus est intellectus Bart. ad l. diuus. §. licet. ff. de iure codi. vbi cùm testator in primis codicillis dixisset, Nolo secundos codicillos aliàs valere, quàm si mea manu signati, & subscripti sint, scribit Iurisconsultus per secundos codicillos etiam non signatos, nec propria manu subscriptos tolli primos: quia ea quæ postea geruntur, prioribus derogant. Hoc etenim intelligendum est, modò in secundis codicillis prioris derogationis meminerit, ita vt illud Iurisconsulti responsum sit supplendum, ex dict. l. si quis in principio testamenti. ff. de legat. 3. vbi Barto. hunc intellectum approbat col um. 1. & ibi Fulg. eum asserit esse communem. Iaso. in dict. §. in legatis. 2. lectione. Deci. in l. 1. numer. 55. ff. de offic. eius, cui est mand. iuris. eundem intellectum videtur sequi Albe. in d. §. licet. quamuis Oldrad. & And. Pisa. quos Socin. & Ias. in d. §. in legatis. sequuntur, ab hoc intellectu discedant, aliam Iurisconsulto interpretationem exhibentes, quæ, ni fallimur, nimis abhorret à vera huius materiæ cognitione.

Decimo octauò, ex his quæ scripsimus, inferri potest, testamentum primum habens specialem derogationem sequentis, non tamen expressam, sed tacitam, & per sensum à contrario inductam, tolli per secundum: etiam non facta speciali mentione prioris derogationis. tex. in l. fin. in princip. ff. de legat. 2. quem dicit notabilem Bal. in l. humanum. col. 2. C. de leg. singularem Socin. consi. 163. penul. col. 2. vol. Areti. in l. 1. ff. de testa. 6. col. Ias. in l. filio. col. 2. ff. de libe. & posthu. Idem Ias. in l. seruum filij. §. si idem. ff. de legat. 1. col. fin. Ioan. Crot. in c. 1. de consti. in 6. col. 8. vbi Ludo. Gomez. nume. 15. alios prædictæ legis intellectus explicans hunc esse communem fatetur: sic eundem veriorem, & communem esse asserit Iacob. à Nigris in l. 1. ff. de offi. eius, cui est mand. iuris. colum. 29. vbi Alexand. colum. 2. tenet eandem opinionem: atque etiam Ias. nu. 54. dicens tex. in d. l. fin. esse singu. cui similem esse in c. dilectus in 2. de præbend. existimat Crot. in d. colum. 8. in quo libenter ab ipso dissentio, quippè qui existimem in d. c. dilectus. hoc non probari. Et erit huius tacitæ derogationis exemplum: si quod testamentum fecero inserta in eo salutatione Angelica, id volo huic meo testamento præferri.

Quinta conclusio. Prima voluntas etiam nullam habens derogationem specialem, tollitur quo ad legata, & alia præter hæredis institutionem per secundam minus solennem & inualidam, si in ea fiat mentio primę expressa, ita vt tacita non sufficiat. cuius assertionis pars prima probatur in l. si transferam. ff. de adimen. lega. l. planè. in princ. ff. de lega. 1. quibus iuribus probatur, legatum primum reuocari per translationem rei legatę in alium, quamuis incapacem legatarium. Secunda pars probatur in l. si iure. ff. de legat. 3. qua expressim constat, testamentum primum in dubio non reuocari, per secundum minus solenne, & inualidum. & Bart. vbi hanc conclusionem probat, quem sequuntur Paul. & Alex. & Ias. in d. l. plane. 2. col. Ex quibus constat, translationem legati esse expressam reuocationem primi legati: non tacitam. Obstat tamen text. in d. l. sicut. ff. de adimen. leg. qui probare videtur legati translationem, tacitam potius, quàm expressam reuocationem censeri. Vnde Cuma. in d. l. si iure. & Ias. in l. re coniuncti. ff. de legat. 3. numer. 165. à Bart. discedunt, quibus tamen non assentior: cùm videam expressè, & in specie reuocari legatum primum ex translatione: siquidem testator dicens, quod Sempronio legaui, transfero in Titium, satis apertè primum legatum tollat. Nec oberit d. l. sicut. cùm ibi non transtulerit testator legatum à primo in secundum, sed dixerit, quod legaui Sempronio, lego Titio: & licet Iurisconsultus appellet illam translationem, non tamen est propria & vera translatio, quippè quæ totum legatum à primo legatario non adimat, sed illi constituat socium in legato, qui quidem socius re coniunctus partem habebit legati. Hæc verò pars tacitè à primo fuit adempta, vti verba illius legis probant, ita intellecta ab Accursio & Bart. ibidem Bar. col. 1. Ange. de Periglis, in re coniuncti. ff. de legat. 3. Paul. in l. non ad ea. & ibi Cuman. ff. de conditio. & demonst. Bald. & Alexand. in l. si Fortidianum. C. de lega. Areti. in l. si pluribus. ff. de legat. 1. vbi Alexand. hanc opinionem fatetur communem esse, sicuti Ias. in dict. l. re coniuncti. nume. 14. & ibi Crottus colum. 3. idem Ias. in l. si legata. C. de lega. eandem opinionem sequitur Alexand. consi. 169. vol. 5. cui suffragantur tex. in §. si eadem res. Instit. de lega. & in dict. l. planè. §. si coniunctim. versicu. sed etsi in pupillari. optimus text. in l. Iulianus. ff. de hæredi. institu. vbi cùm testator dixisset, Ex qua parte Seium institui, ex eadem parte Sempronius hęres esto, respondit Iurisconsul. Sempronium & Seium coniunctim institutos videri: atque ibi Ioan. Imol. Bart. opinionem sequitur. Ad idem etiam condicit plurimum. l. si pluribus. ff. de legat. 1. qua constat eadem re disiunctim duobus legata, non esse præsumendam ademptionem, nisi euidentissimè constet adimendi voluntas. Verùm hac in re aduersus Barto. tenet Dynus, quem ipse Bart. retulit per legatum eiusdem rei alteri factum, sub commemoratione primi legati, rem legatam in totum à primo legatario ad secundum transferri. ex d. l. sicut. & l. non ad ea. ff. de conditioni. & demonstratio. Cynus, Faber, Salyc. Fulg. Paul. & Corne. in d. l. si Fortidianum. C. de lega. Crot. col. 3. in d. l. re coniuncti. Alciat. in l. triplici. ff. de verbo. signifio. Christopho. in §. 1. Institu. de ademp. legat. vbi Theophi. eandem sententiam manifestissimè probat ex eodem text. qui, si rectè consideretur, conuincit omninò Bart. opinionem, quæ etiam à d. l. sicut. euertitur prorsus. & à l. sequenti. vbi si testator quod à Titio hærede legauit, id à Mæuio det, à Titio ademptum onus legati censetur: sic ergo si quod Titio legauit, Sempronio leget, cur non videbitur, & id ex euidenti testantis consensu à Titio totum legatum in Sempronium translatum esse? Nec mihi persuaderi potest communis opinio, cui non suffragantur textus in d. §. si eadem res. & in dict. §. si coniunctim, quia non loquuntur quando in secundo legato fit commemoratio primi. Item nec d. l. si pluribus. cùm ex translatione legati satis euidenter voluntas testantis appareat. Nec etiam eandem sententiam communem adiuuat. dict. l. Iulianus. ibi etenim fit commemoratio primæ institutionis per illa verba: ex eadem parte, quæ videntur coniunctionem potius, quàm ademptionem, aut translationem inducere, vt respondent Iacob. Butr. Salyc. & Petrus Besutio. quos in d. l. re coniuncti. Ias. retulit. nu. 24. sic etiam respondet Alcia. in lib. 7. Parerg. c. 8. quasi verba concepta per illud relatiuum potius repetitionem, quàm ademptionem significent. Hęc tamen solutio displicet Iasoni in d. numer. 24. & meritò: siquidem in dict. l. triplici. ponitur eadem Iurisconsulti responsio, quæ in d. l. Iulianus. nec tamen ibi concipiuntur verba per illud relatiuum, ex eadem, vel eandem: quamobrem nullum discrimen constituens inter hæredis institutionem, & legatum, existimo communem sententiam veram esse ita conceptis verbis: in qua parte Seium institui, in ea Titium instituo: non enim inconuenit in eadem parte duos institui hæredes. Idem erit si dixero, Quam rem Sempronio legaui, eam Titio lego: cùm eandem rem duobus legari posse manifestum sit. At si dixerit testator, Quod Sempronio legaui, Titio do, erit locus opinioni Dyni, cùm illa res dari Titio non possit, nisi prius à Sempronio adimatur. quod maximè conuenit dictæ l. sicut. & id Alciat. adnotauit in dict. l. triplici. Verùm, vt ad institutum redeam, in d. l. sicut ademptio. quæ fit per translationem, tacita appellatur, quoad verba adimendi specialia: expressa tamen censeri debet, quoad mentem testatoris.

Secundò, huic quintæ conclusioni repugnat tex. in §. ex eo. Instit. quibus modis testament. infir. quo constat, primum testamentum solenne non posse tolli per secundum minus solenne, & inualidum, quem text. dixit esse meliorem iuris Ias. in dicta l. planè. in princip. Sed tamen assertio principalis est intelligenda quoad legata, quę licet relicta sint in testamento, possunt adimi in codicillis postea factis. gl. recepta ab omnibus in l. fideicommissum. C. de fideicommis. tex. in princip. & §. 1. Instit. de ademp. legat. Barto. Bald. & Aretin. in l. hæredes palàm. §. si quis post. ff. de testament. Aretin. in l. si ita scriptum. ff. de legat. 1. vbi Alexan. & Iason, hanc esse communem sententiam asserunt, contra gloss. ibi. idem Alexand. in l. datum legatum. C. de legat. & Paulus Castrens. in dicto §. si quis post. hanc esse communem profitentur.

Quòd si codicilli sint solenniter facti, ademptio fit ipso iure, secundum communem: si verò solennes non sint, ope exceptionis censentur legata adempta. glo. in dict. l. fideicommissum. & in l. datum. C. de lega. notant Imol. Alexand. & Areti. in dict. l. si ita scriptum. arg. l. 4. in fine. ff. de adimen. lega. notat Albert. Brunus tracta. de effect. formæ. 24. effectu. Dicuntur autem codicilli non solennes quoad istum effectum illi, quibus legata adimuntur, non tamen dantur. Codicilli etenim minus solennes censentur, si in eis legata non dentur. l. militis. §. veteranus. ff. de testament. milit. ex intellectu Alexand. & aliorum, in dicta l. si ita scriptum. 2. colum. Constat etiam ex origine codicillorum, quæ extat in princip. Institu. de codicil. vbi Theophil. Oportet tamen coram quinque testibus hanc ademptionem legatorum fieri, ita, vt in numero testium integri & solennes codicilli dici valeant: alioqui non esset hic actus, per quem ademptio fit vltima voluntas. l. fin. in fine. C. de codicil. Requiritur verò ad expressam ademptionem vltimæ voluntatis actus, ex mente legum, quæ rem istam tractauere. Vnde in specie Paulus Castren. in d. §. si quis post. versi. secundò est videndum. & idem in d. l. datum. & in d. l. fideicommissum. asserit hanc expressam ademptionem quinque testibus probandam esse, licet tacita ademptio, quæ ex inimicitia vel simplici actu inducitur, duobus probari possit, iuxta communem Doctor. sententiam, in d. §. si quis post. quam Bart. etiam probat prædicto modo distinguens in dict. l. fideicommissum. quamuis idem Bart. in d. §. si quis post. ex Dyno adnotauerit, causam tacitę ademptionis, & sic inimicitias, esse probandam omninò quinque testibus. Cuius contrarium expressim Bald. scribit in l. errore. C. isto tit. & in eandem sententiam tendit Areti. in d. §. si quis post. col. 2. vbi idem asserit, quod in prædicta distin. ex Paulo retulimus. Quo fit, vt à vero deuiet Salyc. in d. l. fideicommissum. dicens, expressam ademptionem legatorum duobus tantùm testibus posse probari, falsò hoc tribuens Azoni in summa huius tituli. Nam huic opinioni Salycet. Bart. Paul. Areti. & ni fallor, communis omnium interpretum mens refragantur.

Tertiò principali, & quintę assertioni obijcitur tex. in l. legatum. §. pater. ff. de adim. legat. vbi auctore Bart. probatur, per actum inualidum, inutilem, vel minus solennem tacitè non tantùm expressè fieri ademptionem legatorum, ita vt non sit necessaria expressa reuocatio primę voluntatis. quem tex. commendat Lud. Roma. singul. 137. Ias. in l. certi conditio. §. quoniam. num. 8. ff. si cert. peta.

Aduertendum igitur est, contractum non tolli per sequentem inualidum actum, nec ex tacita nec expressa reuocatione. l. 1. ff. de noua. l. certi conditio. §. quoniam. ff. si cert. petat. l. si quis ante conduxit. ff. de acquir. posses. in quo contractus ab vltimis voluntatibus differunt. Bartol. in l. si transferam. ff. de adimen. legat. Imo. & Alexand. 3. colum. in l. si cùm dotem. in princip. ff. solut. matrim. Ias. in l. quæ delegato. col. 2. ff. de legat. 1. & in l. planè. in princip. ff. eod. titu. Fortior etenim est actus, qui contrahendo geritur propter duorum consensum, quamuis, qui vltima voluntate vnius tantùm consensu fit. Quin & ex ea ratione deducitur, vltimam voluntatem, etiam tacitè per actum inter viuos, non solùm vtilem, sed & inutilem, ac infirmum, omninò tolli: atque hoc ipsum est, quod in d. §. pater. Iurisconsultus respondet. & idem in l. cùm dominus. §. fi. ff. de pecu. lega. vbi Barto. idem Bart. in l. fin. ff. de auro & argen. leg. Alexan. in l. planè. in prin. Ias. in l. re coniuncti. num. 166. ff. de legat. 3. idem Ias. dubius tamen in d. l. planè. Et hic est communis omnium intellectus. vnde etiam intelligi potest text. in l. fin. §. fin. ff. de auro & argen. leg. ibi etenim species legata inutiliter per secundum actum, non aufertur à legato generis prius vtiliter facto, quia tractatur de derogatione prioris actus per vltimam voluntatem, non per actum inter viuos. Sic ergo est intelligenda d. l. fin. §. fin. quam dicit singu. Alexan. in l. si pluribus. ff. de lega. 1. Hinc ergo & illud apparet, primum testamentum quoad hæredis institutionem, non tolli per secundum inualidum, & ex quo hæreditas adiri nequeat. §. ex eo. Instit. quib. mod. test. infir. l. sed & si in conditione. §. fin. ff. de hæred. instit. siue sit secundum inualidum, quia deficiat hæredis institutio, siue quòd desit testium numerus à l. requisitus. quod probatur argum. ab speciali. in l. sancimus. C. ist. titu. notat Bart. communiter receptus in l. si iure. ff. de legat 3. Bald. consil. 354. volum. 5. etiamsi secundum expressim primum reuocauerit, secundum eos, & Ias. in d. l. planè. in princip. optimus text. in l. militis. §. veteranus. ff. de milit. testament. Tametsi Barbati. aduersus hanc opinionem communem responderit, consil. 60. volum. 2.

Sexta conclusio. Prima hæredis institutio solenniter facta, per testamentum secundum itidem solenne, absque tamen hęredis expressa institutione reuocatur, si testator primo derogauerit, & addiderit, velle decedere intestatum. l. 1. §. si hæres. iuxta vnum sensum glos. ff. si tabu. testa. nullæ extab. Bartol. in d. l. si iure. Alexand. consi. 104. volu. 2. idem Alex. in l. si ita scriptum §. regula. ff. de lib. & posth. col. 3. vbi Aret. & idem Aret. in d. l. hæredes palàm §. si quis post. col. 3. ff. isto tit. Corne. consil. 39. volum. 2. Lauren. Calcan. consil. 91. col. 5. Corne. 2. col. & Riminal. singul in l. sancimus. C. isto titu. vbi Alex. hanc esse communem opinionem profitetur. & idem Alex. cons. 30. vol. 3. & Dec. consil. 582. colum. 1. videtur etenim hæredes instituere eos, qui eidem successuri erant in testamento, sicuti prædicti doct. asserunt frequentissimè.

Sed etsi in primo testamento instituti essent hæredes extranei, sat esset reuocare primum testamentum, & prædicta verba addere coram quinque testibus. Bart. in d. §. veteranus. Barb. consil. 60. vol. 2. nu. 12. Alex in d. §. regula. col. 3. & in d. l. sancimus. Corne. consi. 39. vol 2. ex text. in l. hac consultissima. §. si quis autem. C. de testam. qui ex prædictis extenditur, vt procedat etiam si successores ex causa intestati tacitè instituantur hæredes.

Septima conclusio. Quo ad hæredis institutionem, primum testamentum minimè reuocatur per secundum inualidum ex alia, quàm præteritionis, vel exhæredationis causa, etiam si in eo fiat expressa reuocatio primi, adiecta clausula codicillari, quod probatur ex eo, quòd virtute huius secundi testamenti hæreditas non potest adiri. Est etenim necessarium vt primum testamentum, quo ad hæredis institutionem tollatur per secundum, posse hæreditatem adiri iure secundi testamenti, licèt non adeatur verè, & actu. l. cùm in secundo. ff. de iniust. rup. l. pater filio. ff. de hæred. instit. Paul. & Alex. col. fin. in d. l. sancimus. Bald. & Imo. in l. sed si in condictione. §. fin. ff. de hære. inst. idem Alexan. in consil. 37. vol. 1. col. 2. dicens hanc opinionem communem esse.

Hi verò omnes Bartol. reprobant, qui dixerit ad confirmandam reuocationem primi hæredis, oportere actu hæreditatem adiri ex secunda vltima voluntate, cùm satis sit, secundum eos, posse hæreditatem adiri ex secundo testamento, quamuis actu non adeatur, cui censuræ ansam præbuere verba ipsius Bartol. malè concinnata in dicta lege, si iure. & in d. l. sed si in conditione. §. fin. cùm tamen Corn. in d. l. sancimus. 2. col. animaduertat Bart. in sensu & intellectu minimè discessisse à vera & communi Doctor. sententia. Ex quo deducitur primum testamentum, etiam quo ad hæredis institutionem, per secundum, in quo sit expressa vel tacita hęredis institutio omnino reuocari, si ex eo hæreditas adiri possit, licèt adita non sit. Quòd in secundo testamento desit hæredis institutio, saltem tacita, vel solennitas testium, primum non tollitur quo ad hæredis institutionem, tametsi hæredes defuncti, qui ex causa intestati succedunt, ipsam hæreditatem adierint: qua in re illud est aduertendum, ex clausula codicillari apposita in testamento solenni, quod tamen ex causa præteritionis aut exhæredationis rumpitur, nihilominus successores ex causa intestati vocari, & tacitè institui: cùm illa clausula ex recepta ab omnibus sententia, per Authenticam, ex causa. conseruetur. sicut asserit Alexan. in dicto consil. 37. colum. 2. volum. 1. ex quibus vltima hæc assertio planè intelligitur. His omnibus adde quid dicendum sit in illa quæstione singulari profectò, & egregia: an legatum traditione rei legatæ, vera, vel ficta, scilicet per constitutum, quia testator constituit seipsum nomine legatarij possessorem, fiat ex hoc irreuocabile, & non possit à testatore reuocari. Nam gloss. in l. legatum. in §. 1. ff. de leg. 2. scribit in hac specie legatum irreuocabile esse. allegat ad hoc duos textus, qui parum eius opinionem probant: & sanè dubia est admodum eius opinio. Donatio etenim causa mortis, quæ similis est legato, quo ad eius reuocationem, & aliquanto fortior, etiamsi à traditione incipiat, reuocari potest. l. senatus. in princip. l. si mortis causa res donata. cum l. sequ. ff. de donat. caus. mort. l. non omnis. ff. si cert. pet. l. videamus. § idemq́ue est si mortis. ff. de vsur. atque ideo Alber. post Rainer. Accursij sententiam falsam esse existimat in d. l. legatum. quibus accedit Bal. in l. 1. C. si quis omis. caus. testam. num. 8. & in l. vlt. C. de vsur. & fruct. lega. dicens hoc legatum, cuius traditionem testator fecerit, censeri donationem causa mortis, quę reuocabilis est. idem adnotauit Cremen. singul. 15. Dinus tamen glo. ex eo sequitur, quòd traditio hæc rei legatæ mutet omninò legatum ipsum in donationem inter viuos, quæ irreuocabilis est, quod minimè probatur iure. Quamobrem satis erit, si glos. & Dini sententiam veram esse arbitremur, quoties traditio post testamentum fit simpliciter, nulla mentione vltimæ voluntatis facta, nec eius ratione: quòd si traditio facta fuerit ex causa vltimæ voluntatis, proculdubio adhuc legatum reuocabile est, & vltimæ voluntatis naturam obtinet. sic Bar. Bal. Imo. & Cum. controuersiam istam diffiniere in d. l. legatum. idem Paul de Castr. in l. Lucius. col. 2. ff. de legat. 2. Ferdi. Loazes in repet. §. diui. ff. de legat. 1. numer. 12. dicens hanc opinionem communem esse: cui illud est adijciendum, traditionem rei legatæ, etiam simpliciter factam, & ideò irreuocabilem iuxta prænotatam resolutionem, effectum habere extinguendi ipsum legatum, ita quidem, vt pro eius executione facta censeatur. sicuti probat tex. in d. l. Lucius. Nec prædictis oberit pulchra Alberici decisio, qui in Rub. C. de donat. scribit, traditionem rei legatæ veram, vel fictam, ita irreuocabilem esse, vt prior hæc traditio posteriori ex vi secundi testamenti factæ præferenda sit. quod Ias. commendat in l. quoties. C. de rei vend. col. 5. Nam verè Alber. & Iason loquuntur in re donata inter viuos, ipsa donatione in testamento facta, sicuti fieri potest, ex glo. & communi in l. hæredes palàm. §. vlti. ff. de testam. non autem in re legata, & iure vltimæ voluntatis relicta: sic enim intellexit Alberici sententiam Andr. Tiraquel. in libello de constitut. parte 1. numer. 23.

EX TERTIA RVB. PARTE.

SVMMARIVM.

- 1 Donatio causa mortis quo ad eius initium contractui potius, quàm vltimæ voluntati accedit.
- 2 Causa mortis donatio an permissa sit inter virum & vxorem.
- 3 Donatio inter coniuges traditionem præuiam exigit, vt morte confirmetur.
- 4 Donatio causa mortis an pereat deportatione, aut pœna capitali donantis.
- 5 Donatio inter coniuges morte confirmata, an trahatur retrò, & inibi intellect. l. si mortis. ff. de donatio. causa mortis.
- 6 Patris consensus sufficit & requiritur, vt filiusfamiliàs possit causa mortis donare.
- 7 Filiusfamiliâs an ipsi patri possit donare causa mortis, absque Iudicis autoritate.
- 8 Filiusfamiliâs non potest absque consensu patris donare causa mortis, etiam illa bona, quorum vsusfructus patri non quæritur.
- 9 Filiusfamiliâs vtrum possit testari de bonis aduentitijs, quorum vsusfructus patri non quæritur.
- 10 Consensus patris in donatione causa mortis, debet esse specialis.
- 11 Vsurarius manifestus an possit donare causa mortis? & ibi intellect. capit. quanquam, de vsur. in 6.
- 12 Intellectus ad l. 55. Tauri.
- 13 Donatio causa mortis an exigat præsentiam, & consensum expressum illius, cui fit.
- 14 Donatio causa mortis nudo pacto fieri potest.
- 15 Donatio causa mortis quo ad effectum vltimæ voluntati similis est.
- 16 Dominium rei donatæ causa mortis, quando transeat in eum, cui facta fuit absque traditione.
- 17 Actio quænam competat pro donatione causa mortis.
- 18 Actio competens pro donatione causa mortis, an sit bonæ fidei.
- 19 Donatio causa mortis an reuocetur sequuta alienatione rei donatæ.
- 20 Falcidia an deducatur à donatione causa mortis.
- 21 Solennitas à testamento, vel codicillis remissa, an censeatur in donatione causa mortis sublata.
- 22 Donatio causa mortis quoad confirmationem contractibus similior est, quàm vltimæ voluntati.
- 23 Donatio causa mortis quo pacto reuocetur.
- 24 Intellectus ad l. 1. ff. qui sine manumis. ad libertat. peruene.
- 25 Qualiter cognoscatur donatio causa mortis.
- 26 Mortis causa capio quid sit.
- 27 Damnatus ad mortem, vel ad perpetuum carcerem, an possit testari.
- 28 Filiusfamiliâs an testari possit, & ibi tractatur an testari valeat ad pias causas.

EX ipso huius tractatus titulo id apertè constat, non tantùm de testamentis hîc esse agendum, sed & de cæteris vltimis voluntatibus, quibus donatio causa mortis adnumeratur: cùm id expressim constet ex §. 1. Instit. de donat. l. fina. C. de codicil. adiuncta l. fina. C. de donat. cau. mor. l. non videtur. ff. de donat. causa mort. Rursus hanc donationem actibus viuentium, & eorum contractibus similem esse, probat textus in l. tam is. ff. de donatio. causa mortis. l. post legatum. §. fina. ff. de his quib. vt indignis. gloss. insig. in l. 2. ff. de dot. prælega. quam præter Docto. ibi dicunt singular. Alexan. in l. 2. ff. de leg. 1. Bal. in l. 2. ff. de pactis. idem Bald. in l. cum hi. in 2. lectio. ff. de transactio. & not. Ias. in §. omnium. de actionib. Quæ quidem controuersia sequentibus assertionibus est diffinienda.

Prima assertio, Donatio causa mortis, quo ad eius initium, & ordinationem, potius contractui, quàm vltimæ voluntati accedit, ita vt non omnia, quæ in agenda aut constituenda vltima voluntate exiguntur, in actu donationis causa mortis sint necessaria: ea tamen, quæ in contractibus ineundis requiruntur, in eadem donatione adhiberi oporteat. Bald. communiter receptus in dicta l. 2. vbi Ias. scribit à nemine non recipi hanc sententiam. Ex qua plurima à iuris vtriusque professoribus deducuntur.

Primùm, Donationem causa mortis factam inter coniuges minimè valere, atque in hoc similem esse donationi inter viuos. l. mortis. ff. de donatio. inter virum & vxorem. gloss. ab omnibus probata in dicta l. 2. ff. de dote præleg. vti constat ex Doctor. in dicta l. 2. ff. de legat. 1. vbi Francis. à Ripa à communi sententia discedens asserit, potiùs in hoc casu donationem causa mortis vltimæ voluntati, quàm actui inter viuos similem esse, ex eo, quòd sicut legatum factum à viro vxori valet, & morte confirmatur, ita donatio causa mortis facta à viro vxori, valebit, ac morte confirmabitur. l. mortis. in 4. ff. de don. caus. mor. Ergo magis conuenit donatio causa mortis hoc in exemplo legato, quàm donationi inter viuos coniuges, vt constat. Fallitur tamen ipse Ripa, an licet donatio causa mortis inter non coniuges facta morte confirmetur: non sic facta inter coniuges, nisi traditio præcesserit: sicuti Iurisconsultus præmittere videtur in l. sed interim. per totam legem. cum sequentibus. ff. de donat. inter virum & vxor. Bald. in l. executorem. nu. 34. C. de execu. rei iudi. qua in re Ioann. Lupi. diuersum opinatur in Rub. de donation. §. 77. Sic etiam cæterę donationes inter viuos coniuges factæ traditionem exigunt, vt morte confirmentur. l. 1. iuncta gloss. C. de donatio. inter virum, & vxor. l. Papinianus. ff. eo. titu. vbi glo. quam esse communiter approbatam fatetur Iaso. in l. frater. ff. de condictio. indebi. colum. penulti. notat Boëri. in consuet. Bituricen. titu. de consuetu. concernente matri. §. 1. colu. 2. Bal. in l. 1. C. de summa trinita. num. 18. Paulus Castren. consil. 138. dicta donatio. nume. 1. volum. 1. dicens hanc esse communem sententiam, cui accedit text. in l. si seruus. ff. de donatio. inter virum & vxorem. Idem notat Ferdinan. Loazes Iserdensis præsul in l. filius familiâs. §. diui. nume. 81. ff. de legatis 1. Paul. consil. 93. volumi. 2. & consil. 82. Hæc verò traditio in legato non requiritur, igitur aduersus Ripam Doctorum opinio recipienda est. Hinc infertur, donationem causa mortis à viro vxori factam, nulla existente suspicione pœnæ, ipsius viri deportatione non extingui, imò quo ad dominium confirmari, licet reuocari possit à donante, vsque ad mortem naturalem. l. sed si mors. vbi gloss. ff. de donatio. inter virum & vxorem. Bald. in dict. l. executorem. Paul. in l. post contractum. in fin. ff. de donation. Ias. in l. si stipulatus fuerim. §. 1. penul. colum ff. de verb. obligat. idem Ias. in Authen. ingressi. C. de sacrosan. eccles. nu. 30. licet ipse nimis extendat sententiam Baldi: quod etiam locum habet in donatione facta inter viuos coniuges. l. res vxoris. C. de donatio. inter virum & vxorem. Imola in l. si aliquis. ff. de donation. causa mortis. Cùm tamen donatio causa mortis inter extraneos facta per capitalem sententiam euanescat, etiam facta absque metu pœnæ: dicta leg. si aliquis. vbi hoc notant Paul. Castren. Imola, & Doctores communiter. Ioannes Hannibal post Bartolum, ibi in l. post contractum. ff. de donatio. numer. 349. Ex his etiam deducitur, donationem causa mortis inter coniuges factam præmissa traditione, ac morte donantis secuta retrotrahi ad tempus traditionis, quo ad fructus, licet non quo ad dominium: cùm in his quæ diximus, donationi inter viuos coniuges factæ similis sit, in qua mariti donantis deportatio non rescindit donationem, licet ad mortem vsque eam valeat maritus reuocare. l. res vxoris. C. de donation. inter virum & vxorem. Et prætereà donatio inter coniuges facta præuia traditione morte secuta, retrotrahitur ad tempus traditionis quoad fructus, non tamen quoad dominium. l. donationes quas parentes. C. de donatio. inter virum & vxorem. vbi glos. Bart. in I. nec vtilem. ff. ex quibus causis ma. idem Bartolus in l. sub conditione. col. 2. ff. de solu. Ioannes Lup. in Rub. de donation. inter virum & vxorem. §. 72. glos. & ibi Saly. in l. 2. C. de inoffic. dona. quorum opinio communis est, secundum Alexan. in l. talis scriptura. col. 3. ff. de leg. 1. & Ioan. Crottum in l. si is qui pro emptore. col. 11. ff. de vsuca. apud quem est huiusce quæstionis diligens disputatio. Quo fit vt in hoc sensu sit intelligendus Papi. dicens, si mortis causa inter virum & vxorem donatio facta sit, morte secuta reducitur ad id tempus donatio, quo interposita fuit. l. mortis. ff. de donat. cau. mor. Est enim id verum quoad fructus à tempore traditionis perceptos, non quo ad dominium, ex l. sed interim. in princ. & per totam legem. ff. de donatione inter virum & vxorem. Nec rectè à glos. Paulo, & alijs intelligitur d. l. si mortis. dum Doctores eam intelligunt, quando in donatione causa mortis apponitur promissio non reuocandi, quia tunc esset donatio inter viuos, non causa mortis, esset etiam prohibita inter coniuges. l. vbi ita donatur. ff. de donatione causa mortis. Porrò ante orationem diui Marci, qui obtinuit donationem inter coniuges morte donantis præuia traditione effectum sortiri, donatio mortis causa inter coniuges valebat, quia in tempus dissoluti coniugij conferebatur. l. si cum vxori. in fine. & l. quia. ff. de donation. inter virum & vxorem. atque morte donantis confirmabatur, nulla reuocatione ex pœnitentia donantis præmissa.

Secundò, hinc potest perpendi ratio ad l. tam is. §. fin. ff. de don. caus. mort. & Regiam l. fi. tit. 4. part. 5. quibus expressim decisum est, filium familiâs posse patre consentiente donare causa mortis, quamuis testari etiam ex patris consensu non possit. id etenim contingit, quia donatio causa mortis quoad initium contractui æquiparatur, secundum communem Doctorum sententiam, cui illud oberit, quòd filiusfamiliâs quemlibet contractum agere potest sine consensu patris, præter contractum mutui & voti. l. tam ex contractibus. ff. de iudic. Igitur hac in re differt donatio causa mortis à contractibus. Nec prodest respondere cum Ias. in l. senium. C. qui testament. facer. poss. col. pe. consensum patris in donatione causa mortis exigi à lege propter patris præiudicium, non ad solennitatem actus, cùm id falsum sit, siquidem consensus patris requiritur in donatione causa mortis ad autoritatem, & solennitatem actus, vti fatentur Doctores communiter, teste Socino in l. 1. §. fuit quæsitum. col. 4. ff. ad Trebel. Et constat ex hoc, non posse filium causa mortis ipsi patrifamiliâs donare, cùm authoritas cuiquam patrocinari nequeat in causa propria. l. 1. ff. de authori. tut. vbi gloss. & Bart. in hac specie donationis causa mortis à filio patri factæ, eandem opinionem tenent, quam esse communem asserunt Imo. in dict. §. fuit quæsitum. & Soci. ibi in dict. 4. col. Corn. cons. 294. volu. 1. Dec. cons. 245. col. 3. & cons. 279. colu. 2. idem in l. senium. C. qui testament. face. poss. col. fin. & licet ibi quadam distinctione vti velit post alios, asserit tamen esse hanc opinionem communem, dicens debere fieri hanc donationem authoritate iudicis. quod & Crot. commendat in l. frater. q. 11. ff. de condi. inde. vbi refert Alex. in dict. §. fuit quæsitum. & alios doct. qui aduersus Bar. tenent prædictam donationem à filio patri factam ex consensu patris validam esse, quos etiam retulit Deci. in d. cons. 279. & in dict. l. senium. vbi Pau. Castren. eandem approbat, & profitetur esse communem. Franciscus à Ripa in dict. §. fuit quæsitum. numer. 2. à priori tamen sententia non arbitror esse recedendum. Nam hic consensus patris, vt filius donet causa mortis, ab initio actus debet præstari, vt authoritas Bald. in l. si vxor. C. de condi. insert. col. 2. idem Baldus in c. cùm consuetudinis. 2. col. de consuetu. Franc. Cremen. sing. 69. consensus etenim, qui ad actus solennitatem requiritur, est præstandus ante actum vel in ipso actu. Alex. & Ias. post Imol. ibi in l. si quis mihi bona. §. iussum. col. pen. ff. de acqui. hæredi. Bald. in l. 1. C. qui admitti. colu. penultima & fin.

His verò & illud est adiungendum. Cuma. in d. l. tam is. §. fin. dixisse, filiumfamiliâs bona ipsius filij, etiam patre consentiente, non posse donare causa mortis, atque text. illum procedere in donatione bonorum ipsius patris, quam sententiam defendit Crot. in dict. l. frater. colum. penul. & disputant de ea Ias. in d. l. senium. num. 8. & Dida. à Segu. in l. Imperator. folio 9. ff. ad Trebell. admonentes contrariam esse veriorem & communem, à qua non video cur sit diuertendum. Igitur dicendum erit donationem causa mortis à filiofamiliâs factam, nec omninò esse similem vltimæ voluntati: cum nec ex consensu patris testari possit filius familiâs, nec contractui: siquidem contrahere filius familiâs potest absque consensu patris, sed assumit in hac specie donatio causa mortis mediam viam: & ita lex requirit parentis consensum, vt explicat optimè Soci. in dict. §. fuit quæsitum. ad fin. & idem in l. 2. ff. de legat. 1.

Cæterùm, nec bona aduentitia, in quibus vsusfructus patri non competit, donare potest filiusfamiliâs causa mortis absque patris consensu, cùm patris consensus ad autoritatem & solennitatem actus exigatur. ita expressim notat Alex. in l. pen. C. qui testamen. face. poss. Ioan. Crot. in d. l. frater à fratre. 13. colum. Dicit tamen contrariam opinionem magis communen esse, quam tenuere Paul. & Ias. in d. l. senium. colum. fin. Riminal. & Ias. in d. l. pen. Lud. Roma. in Authentic. similiter. C. ad Falcid. speciali 19. Cuma. in d. l. tam is. §. final. quasi patris consensus exigatur in donatione causa mortis ob ipsius patris præiudicium, non ad solennitatem actus, quod superiùs improbauimus. Vnde verior videtur Alexand. opinio, quæ maximè coadiuuatur ex leg. filius familiâs. §. fina. ff. de donationibus, vbi filiusfamiliâs Castrensia bona donare potest causa mortis, sine patris consensu, quia testamentum facere ex eis potest. Igitur illa bona, quorum dispositio in testamento ei minimè permittitur, donare non poterit causa mortis absque consensu patris. Bona verò aduentitia, etiamsi eorum vsusfructus patri non competat, minimè subiacent testamento filijfamiliâs, qui nec de eis testari potest, vt est concors omnium sententia in l. pen. C. qui testa. facere poss. vbi Bar. Corne. Rimi. Alexand. & Ias. glos. Bar. & communis in l. qui in potestate. ff. isto tit. glo. & Doct. in l. 1. §. in filijs. ff. ad Trebel. & probatur in dict. l. penult. iuncta l. fin. §. filijs autem. C. de bo. quæ lib. pulchrè Viglius in §. qui alieno. nu. 16. quib. non est permis. facere testa. quamuis contrarium teneat Zanetinus in dispu. 1. col. 17. vers. vel dic. in responsione ad 7. & defendat eius opinionem Decius in dict. l. penult. & Crot. in l. frater à fratre. col. fi. ff. de condict. indeb. Potest tamen filiusfamiliâs hæc bona aduentitia, in quibus pater non habet vsumfructum, donare inter viuos sine patris consensu. Auth. vt liceat matri aut auiæ, in princ. vbi Bart. Paul. & Ias col. 8. in dicta l. senium. Cuma. in d. l. tam is. §. 1. Roma. cons. 512. quam opinionem esse communem asserit Aymon Sauilli. cons. 92.

Est autem in donatione causa mortis, adeò necessarius expressus consensus patris, vt non sufficiat filium patre consentiente testari, adiecta clausula codicillari. Nec enim valeret hæc dispositio, vt testamentum, nec vt codicillus, nec vt donatio causa mortis, cuius nulla mentio facta fuit. Cyn. Angel. & Rapha. in d. l. senium. Ias. in lege prima. §. si quis ita. num. 22. & ibi Alciat. 18. optimus text. in l. filiusfamiliâs. vers. nisi specialiter. l. fin. de donat. Bart. in dict. l. tam is. §. fin. Abb. cons. 40. volum. 2. Nec sufficiet clausula generalis in modum testamenti, codicilli, seu cuiuscunque alterius vltimæ voluntatis: donatio etenim causa mortis, vt vltima voluntas sub his verbis non includitur, ex eo, quod à filiofamiliâs fieri non potest, etiam consentiente in specie patre, si vt vltima voluntas iudicatur. Quod si dictum esset, valet hic actus iure testamenti, seu cuiusuis alterius vltimæ voluntatis, vel dispositionis, patre consentiente, ipso etiam præsente, in quem actus dirigitur, donatio causa mortis censeretur validè facta. ex Imol. in d. l. tam is. §. fin. Corn. & Alex. in d. l. senium. Quo casu non est necessaria stipulatio, vt prædicti Doctor. sentiunt. licèt Deci. consil. 245. col. pen. & Aymon consil. 130. fi. col. existiment necessariam esse in prædicto casu stipulationem, quod paulò pòst diligentiùs tractabitur.

Tertiò, hinc ego infero intellectum ad textum in capit. quanquam. §. fin. de vsur. in 6. quo vsurarius manifestus testari prohibetur: poterit enim causa mortis donare. Bal. in l. executorem. num. 11. C. de exec. rei iudic. Imol. in d. l. tam is. in principio. quamuis dubius. & idem notat Deci. cons. 196. Probus in dicto c. quanquam. num. 15. & est communis opinio, teste Ripa. in l. 2. ff. de legat. 1. numer. 7. & verior secundum Soci. ibi numer. 9. Sed gloss. in dicto cap. quanquam. tenet text. illum procedere, in qualibet vltima voluntate, quam approbant Doctor. communiter, vt fatetur Imol. in d. l. tam is. Vnde idem Bald. parum sibi constans. cons. 294. vol. 2. voluit donationem causa mortis à manifesto vsurario factam, non seruata Canonis forma, nullam esse. idem Lapus allegat. 125. Laurentius de Rodulphis, in tracta. de vsuris. quæst. 100. Ioan. Anani. in capitul. quia in omnibus. col. 16. de vsur. Fran. in Rubric. ist. tit. in 6. numer. 34. à qua opinione recedendum non est, authore Socin. in d. l. 2. nu. 6. eo quòd fauorem animarum concernat dicta prohibitio testandi, in dict. cap. quanquam. à consilio generali facta. Vnde nimirum si extendatur: tametsi prior opinio maxima ratione iuuetur, cùm in his, quæ initium donationis concernunt, hæc ipsa donatio contractui accedat potius, quàm vltimæ voluntati. Atque ideò donatio causa mortis à manifesto vsurario facta, valebit, nisi fiat isthæc donatio omnium bonorum, vel maioris partis: tunc etenim præsumitur in fraudem Canonis facta, ex mente omnium. arg. l. omnes. §. Lucius. ff. quæ in frau. cred. vel nisi fiat in testamento, quia eo ipso vltima voluntas verè iudicatur. Soci. & Hip. in d. l. 2. Domin. in c. quanquam. §. fina. post Paul. Lap. & Imol. ibi. quibus accedere videtur Ab. cons. 40. col. 2. vol. 2. Hic tamen vltimus intellectus procedit, quando nec donatarij, nec notarij eius nomine intercessit stipulatio, alioqui donatio causa mortis etiam facta in testamento, vti facta in contractu censenda foret. Deci. cons. 196. Illud verò, quod dici solet, eum, qui testari non possit, nec donare causa mortis posse. gloss. & Bar. in d. l. tam is. in princ. quod singu. esse existimat Calca. cons. 12. col. 2. locum habet in eo, qui ex defectu naturali testari non valet. l. 1. §. 1. ff. de iur. & ra. distr. Imol. & Rip. in d. l. 2. num. 13. ff. de lega. 1. Qui nec inter viuos donare posset. gloss. sing. in l. qui id quod. §. mutus. ff. de donat. secundum Alexand. & Ias. in l. discretis. C. qui testa. face. poss. Notat Præpo. in c. cùm apud. de spons. col. 2. quod maximè notandum esse censemus.

Hinc infero intellectum ad Regiam l. 55. Tauri, qua vxor prohibetur contrahere absque mariti licentia, idem enim erit in donatione causa mortis: cùm hæc contractui similis sit, quo ad ordinationem, & initium. Is igitur, qui contractum agere absque certa solennitate non potest, nec donare causa mortis poterit. Anchara. consil. 384. Abb. consil. 40. in volum. 2. Alexand. & Areti. in l. 2. in princip. ff. de verb. oblig. Ias. in §. 1. de actio. col. 4. Alex. in dict. l. 2. col. fin. ff. de lega. 1. vbi Rip. nu. 10. idem probat, dicens hac opinionem esse communem, licet Ias. ibi ab ea velit discedere.

Quartò, in hanc eandem disputationem incidit ratio text. in l. inter mortis. ff. de donatio. causa mortis. vbi Iurisconsultus, vt valeat causa mortis donatio, exigit præsentiam donatarij, sicuti & in donatione inter viuos requiritur, quæ si absenti fiat, nemine eius nomine eam acceptante, minimè valet ante absentis acceptationem: siquidem tunc reuocari poterit. gloss. communiter ibi probata in l. illud. C. de sacro. eccl. in fin. quæ loquitur etiam in donatione, quæ in piam causam, vel in ecclesiam confertur, & eam dicit ordinariam Rom. consi. 295. & Ant. Rub. consi. 132. sic eam intelligens post Aret. consil. 17. col. 6. vers. ex nono. notat Socin. in l. 1. ff. si ex noxa. causa aga. in princip. & Ias. in l. qui Romæ. §. Flauius. nume. 21. ff. de verb. oblig. & probatur in l. absenti. ff. de donat. l. si ego. & ibi Dec. ff. si cert. pet. l. in omnibus. in fin. ff. de actio. & obliga. l. si quis. in 1. C. de donatio. atque hanc esse communem sententiam, & frequentissimum prædictæ glo. intellectum fatetur Rub. in d. consi. 132. & Pau. Paris. consilio 77. numer. 15. lib. 1. Vnde intelliges, qua ratione Rom. in d. consilio 295. dicat sufficere absentis acceptationem donationis, vtcunque ab initio factæ. Sed si notarius nomine absentis eam donationem acceptauerit, acquiritur absenti actio vtilis sine cessione. Bar. in l. 2. ff. rem pupilli saluam fore. Roman. consil. 513. Aretin. consil. 74. colu. 3. Corne. consil. 50. volum. 1. col. 4. Alexan. consil. 32. numer. 16. vol. 6. Dec. cons. 293. Lud. Gozad consil. 87. col. 3. Nec reuocari hæc donatio poterit. Pau. consil. 195. volu. 2. col. 3. Gozad. in d. consil 87. Aufre. in decis. capel Tholos. 453. Bal. in l. cùm à socero. C de iure dot. Dec. in consi. 266. col. fin. Aret. dict. consil. 74. col. 3. Socin. Iuni. consi. 118. vol. 2. colum. penult. dicens hanc opinionem communem esse. & idem est ex mente omnium, quos allegaui, quicquid tenere velit Hierony. Grat. consil. 25. volum 1. colum. penult. & fina. non intelligens exactè, quid hac in re dictet communis opinio.

Est tamen necessaria, vt actio vtilis absenti sine cessione acquiratur ex notarij acceptatione ipsius donatarij ratihabitio. Bald. in l. nec ei. §. satisdatio. q. 6. ff. de adoptioni. Idem notant Albe. in l. illud. C. de sacro. eccle. & ibi Paul. de Cast. colum. 2. Alexan. in l. quod meo. colum. 2. ff. de acquir. possessio. Paul. Parisi. in dict. consil. 77. nu. 26. libr. 1. latè Andre. ab Exea. in Rub. de pact. num. 188. optimus text. in d. l. si ego. ff. de negot. gest. Quorum quidem opinio in Franciæ regno constitutione Regia comprobatur. teste Carolo Molinæ. in dict. Alex. cons. 31. & in additionibus ad Dec. in l. contractus. num. 22. ff. de regul. iur. ipsa verò lex manifesta est inter Francisci primi constitutiones. nu. 133. Paul. dicto consilio 195. col. 3. Deci. cons. 198. colum. 2. & cons. 226. in quo Pau. & Deci. expressim notant, ante ratihabitionem absentis, posse dictam donationem, quam notarius absentis nomine acceptauerit, cuiusque ratione, ficta traditio facta fuerit per constitutum, omnino tolli, si per donatorem alteri fiat, & rei donatæ traditio in secundum donatarium secatur. idem Deci. in l. contractus. nu. 16. ff. de reg. iuris. Curt. Iun. consi. 55. col. 3. argumento l. quoties. C. de rei vendica. quam opinionem sequitur Galiaula in Rubr. ff. de verbo. obligatio. fol. 12. col. 2. dicens ita respondisse in quadam controuersa quæstione. idem Socinus in l. 1. §. si iusserim. col. fi. ff. de acquir. posse. Et omnium latissimè Andr. Tiraquel. in tracta. de constitut. 3. parte. limita. 30. nume. 8. & 51. quo in loco pluribus autoribus citatis asseuerat opinionem præcedentem in vers. est tamen necessaria. quam ex Baldo, Paul. Alberico, & alijs adnotauimus veram esse, eamq́ue frequentiori calculo probari. Eandem opinionem tenet Alberic. in l. non enim. ff. de adoptionibus. col. 1. & Alciat. eam esse communem asseuerans in cap. cùm contingat. de iure iurand. nume. 234. licèt Corne. in dicto consil. 50. & consilio 2. libro 4. colum. 2. probare conetur, per stipulationem notarij acquiri absenti actionem vtilem, etiam ante acceptationem: nec reuocari posse prædictam donationem, etiam nondum sequuta ratihabitione, quod est notandum: nam & idem tenent Ant. Rube. consilio 117. numero 4. & Galiaula in d. Rubric. conclusione 12. atque esse hanc opinionem communem fatetur Carolus in dict. l. contractus. numer. 22. Hi verò, qui ab eo citantur, non tenent in specie opinionem istam: sed quòd facta absenti donatione stipulante notario, sola reuocatio donatoris minimè impediat donatarij acceptationem. quod item tenet Paulus Castrens. in dicto consil. 195. colum. 3. versicu. prætereà non interest. Bald. in l. cùm à socero. versicu caue tibi. C. de iure doti. Deci. consilio 58. colum. 2. & d. consil. 226. in fine. Alexand. Are. & Ias. in dicta l. qui Romæ. §. Flauius. & alij, quorum Andre. Tiraqu. meminit in dicta limita. 30. num. 49. ex quibus dubio procul communis opinio in hunc sensum deducitur, quòd nomine absentis stipulante notario, etiam ante ratihabitionem, hoc ius quæritur absenti, vt nec donatio, nec venditio reuocari possit, sola voluntate donatoris aut venditoris. Idem & nos tradidimus libro primo variar. Resolut. capit. 14. numer. 11. licèt Andre. Alciat. in dict. capit. cùm contingat. numer. 238. existimet, ante acceptationem absentis posse donationem reuocari ab eo, qui donauit, etiamsi stipulatio notarij in fauorem absentis præcesserit. Verùm si donatarius tempore donationis præsens sit, & taceat, scribit Dec. in Rub. C. de pact. minimè valere donationem. idem asserit Tiraquel. in l. si vnquam. C. de reuoc. dona. verbo, libertis. nu. 54. Est enim necessaria ipsius donatarij acceptatio, quod falsum est: cùm hæc sit donatio expressa ex parte donantis, nec sit tacita, nec præsumpta, & ideò sat erit præsentem donatarium tacere. l. qui patitur. ff. mandati. nec gl. in d. l. illud. exigit aliud quàm præsentiam donatarij, qui tacens consentire censendus est in his, quæ ad eius vtilitatem spectant. d. l. qui patitur. Vnde sufficit præsentia sola ipsius, cui donatio fit. Ang. cons. 183. colu. 2. Curt. Iun. in Rub. C. de pact. 1. col. & Francis. Purpur. ibi, & idem in l. rogastis. §. 1. ff. si cert. pet. nu. 64. Galiaula in Rub. ff. de ver. obl. fol. 5. col. 1. Ex quibus constat, donationem, quæ hodie fieri potest pacto nudo. ex l. si quis argentum. C. de dona. posse fieri præsenti, & tacenti, nec talis est donatio præsumpta, sed expressa. contra Dec. in d. Rub. & in cons. 245. col. pe. & in l. senium. col. 4. C. qui testam. facere poss. & eundem in l. semper. qui non prohibet. ff. de reg. iur. & Are. in l. 2. col. 2. ff. de legat. 1. & Alcia. in Rub. ff. de verb. obligat. num. 3. Et esse opinionem Ang. communem asserit Cur. Iuni. in d. Rub. C. de pact. & Andre. ab Exea. in Rubr. de pact. nu. 98. & Alciat. d. num. 3. & Ias. in ea Rub. de verbo. oblig. col. 3. idem Alcia. in Rub. C. de pact. quam etiam Soc. sequitur consil. 112. colu. 4. vers. aliquando. vol. 1. Illud profectò prætermittendum non est, quòd Paulus Castr. in d. consil. 195. lib. 2. colum. 3. scripserit, donationem absenti stipulante notario factam, & ideò ab initio validam, minimè posse à donatario acceptari post mortem donatoris, quia iam alteri, id est hæredibus donantis res est acquisita, atque ideò in pręiudicium iuris alteri quęsiti, donationis acceptatio fieri nequit. hoc ipsum probatur in l. si ego. §. si res. ff. de iure dotium, & in leg. secunda. §. sed si quis. ff. de donat subscripsere Paulo in hac specie Anthoni. Rube. consilio 133. Chassanæ. consil. 7. nu. 38. &. Andre. Tiraquel in tract. de constitu. limi. 30. numer. 73. Quibus minimè accedendum esse censeo, quippè qui existimem eorum sententiam falsam esse ea ratione, quòd ante acceptationem absentis præfata donatio quo ad donatorem omninò perfecta sit, nec reuocari ab eo possit, licèt absenti quæsita non sit. c. si tibi absenti. de præbe. in 6. l. Aristo. ff. de donatio. l. per fundum. ff. de seruit. rusti. prædi. Et fatentur expressim idem Paulus Castrens. in d. consil. 195. Ant. Rube. cons. 117. num. 4. Corne. & Galiaula paulò antè citati, sentiunt, ac præmittunt Doct. quorum ipse memini d. lib. 1. variar. resolut. c. 14. num. 11. Ergo & quo ad donantis hæredes perfecta donatio censebitur, cùm hi defuncti personam repræsentent. l. 2. §. ex his. ff. de verborum obligatio. Quamobrem hęredes isti non poterunt donatario acceptanti refragari, imò donationi stare tenebuntur, sicuti & defunctus teneretur. Non obstat d. l. si ego. §. si res. nam ibidem agitur de donatione conditionali, & ad alium effectum, quem ipse explicui in d. c. 14. numero 16. Similiter in l. 2. §. sed si quis. tractatur de mandato ad donandum, quod morte mandantis expirat. Hîc verò disputamus de donatione pura, cui nulla conditio apposita fuerit. Nec item refert, quòd ante acceptationem fuerit in re donata ius alteri quæsitum, quia id procedit, quando ex titulo speciali esset dominium rei donatæ in alterum translatum, vt in singularem successorem. l. quoties. C. de rei vendic. tradunt Deci. in dict. consil. 226. & alij à me nominatim relati superius. ver. est tamen necessaria. non idem erit, vbi ante acceptionem dominium translatum fuerit in successorem donatoris vniuersalem, qui saltem actione personali tenetur omninò contractus, & donationes à defuncto factas, exactè seruare. Hinc etiam diffiniri poterit altera quæstio huic similis, quam Tiraquell. tradit in dict. limit. 30. numero 73. & 74. scribens ad eius decisionem, non posse donatarij hæredes, etiam viuente donatore acceptare donationem defuncto facta absenti, notario pro eo stipulante, & accipiente constitutum: ex eo quidem, quòd hæres non possit quo ad possessionem ratificare factum nomine defuncti, quamuis eo viuente id actum fuerit. l. 3. §. acquirere. ff. de bonor. poss. l. si is, cui. & l. bonorum. ff. rem rat. habe. Ange. in l. eius, qui. col. 2. ff. si cert. pet. idem quod Tiraq. notat etiam Anto. Rub. in l. non solùm. §. morte. num. 59. ff. de noui oper. nuncia. qui hac in re citat Paul. Cast. in d. consi. 195. qui in admodum diuersa specie loquitur: ipse verò hanc sententiam probo quo ad possessionem, & dominium ex ea acquirendum: etenim mortuo donatario ante acceptationem, fateor ex hęredis ratihabitione, nec dominium nec possessionem acquiri. Dominium quidem in defunctum translatum non est, quia mortuus est, priusquàm ratum haberet, quod eius nomine gestum fuit: nec item possessio, vnde hæres eius acquirere sola ratihabitione eam non poterit. dicto §. acquirere. eadem ratione nec dominium, quod præcedente possessione acquirendum est. At quantum ad hoc, vt donatio valeat, nec reuocari possit à donante, vtque actio vtilis sine cessione acquiratur, opinor posse hæredes donatarij ratam habere acceptationem notarij nomine defuncti factam. Nam in re, quę ad hæredes pertinet, poterit hæres ratum habere, quod nomine defuncti fuerit actum. l. si sine. §. si procurator. ff. rem rat. hab. Dyn. in reg. ratum. pe. q. de regu. iur. in 6. Deci. in l. eius, qui. §. placebat. col. vlti. & Cur. Iunior col. 4. ff. si cer. peta. post alios ibi Bart. in l. bonorum. & in d. l. si is, cui. ff. rem rat. hab. Ex quibus infertur in quæstione hac posteriori tradita per And. Tiraqu. eius responsionem veram esse in his donationibus, quæ ad earum vim requirunt præcisè possessionem & traditionem, cùm ea minimè contingat per ratihabitionem hæredis, mortuo iam donatario.

Quibus omnibus addendum est, donationem causa mortis posse fieri hodie pacto nudo, & ex hoc sequitur d. l. si quis argentum. in donatione causa mortis locum habere. glo. in l. cùm pater. §. Mæuio. ff. de leg. 2. quam Bart. & Doct. ibi approbant. & dicit esse singu Bald. in l. vna. §. sin autem. in fi. C. de cadu. tol. Paul. in l. qui in potestate. ff. de testam. Alex. in d. l. 2. ff. de leg. 1. Corn. cons. 107. in 4. volu. 2. colu. Ias. in d. §. in personam. de actio. nu. 61, dicit. nota. Bal. in l. cùm hi. 2. lect. ff. de trans. & videtur similis gloss. in l. 2. C. de iure doti. & in l. vt hæredibus. ff. de leg. 2. quas Bald. allegat consi. 248. vol. 5. quam opinionem fatentur esse communem Alex. & Are. in d. l. 2. col. 2. idem Alex. in l. in tempus. ff. de re iud. Ias. in d. nume. 61. & ibi Gomes. num. 43. Corne. in d. consi. 107. & eam defendit Fortu. in l. iuris gentium. §. quinimò. ff. de pa. col. pe. & fi. licet dissentiat Ioan. Igne. in l. 3. §. quod ad causam. ff. ad Syllani. num. 26. Quinimò sufficit, donatarium esse pręsentem, & tacere, sicuti Curt. Iunior tradit in Rubr. C. de pac. colu. 2. & alij, quos paulò antè adduxit aduersus Dec. qui cons. 245. col. pen. & fi. contrarium probare conatur. Regia verò l. 13. ti. 8. lib. 3. ordin. nec in donatione simplici, nec in donatione causa mortis, præsentia donatarij requiritur.

His tandem constat, quo ad initium actus donationem causa mortis similiorem esse contractui, quàm vltimæ voluntati. Tametsi quandoque etiam in his assumat vltimæ voluntatis conditiones, cùm 5. testes exigat, nec insinuationem requirat. l. fi. C. de dona. caus. mor.

Secunda principalis conclusio. Donatio causa mortis quo ad effectus, potiùs vltimis voluntatibus quàm contractib. accedit. Bal. in d. l. 2. quem sequuntur frequentissimè iuris vtriusque professores, ex quo plura deducuntur.

Primum, Dominium rei donatæ causa mortis statim à die mortis transit in donatarium sine vlla traditione. l. 1. & 2. ff. de publ. in rem act. quam dicit singu. Ana. in c. quia in omnibus. colum. 15. de vsur. Io. Lupi. in Rub. de dona. inter vir. & vxor. §. 77. commendant Alexand. & Iaso. in d. l. 2. ff. de leg. 1. Quòd si tradita fuerit res donata à donante ipsi donatario statim transfertur dominium. l. senatus. in prin. ff. de donat. caus. mor. redit tamen ad donantem, eo ipso, quòd causa donandi cessat, vel ipsa donatio perit & euanescit, saltem quo ad vtilem actionem in rem. l. si mortis causa res donata. & l. seq. ff. de dona. cau. mor. vbi Bar. & Pau. hoc notare videntur, & Fran. à Ripa in d. l. 2. in tertia conclusione.

Secundò, ex eadem conclusione perpendi potest, quænam actio competat ex donatione causa mortis: qua in re communis est Doctor. sententia, competere actionem ex testamento, si donatio fiat in testamento, vel codicillis. l. 1. C. de donati. causa mortis. Si verò fiat extra testamentum, vel codicillos, præmissa stipulatione competit actio ex stipulatu: ea verò non pręmissa condictio ex l. si quis argentum. C. de donatio. in quo video non omninò etiam quo ad effectum hanc donationem causa mortis se qui naturam vltimę voluntatis. Imò si donatio hæc fiat in testamento accedente stipulatione, vt contractus iudicatur, & actionem habet ex stipulatu, non ex testamento. Salycetus in d. l. 1. Deci. cons. 196. ad finem. & est ex mente Bartoli in l. tam is. §. fi. ff. de donatione causa mortis, siquidem & in testamento contractus fieri potest. gloss. Bar. & alij, in l. hæredes palàm. ff. de testamen. Bar. in l. cùm quis decedens. §. codicillis. ff. de legatis tertio. Romanus consilio 513. & est communis opinio, teste Nicolao Boêrio, decisione 353. col. 2. Non tamen competit tacita hypotheca legis primæ. C. commu. de lega. pro donatione causa mortis, cùm id non sit in iure expressum. Bald. cons. 248. vol. 5. quem sequitur Franciscus à Ripa. in dict. leg. 2. numero 16.

Tertiò, eadem ratione dicendum est, actionem ex donatione causa mortis competentem in pluribus bonæ fidei actioni parem esse, licet verè stricti iuris sit. gl. in l. Seia. §. bonæ fidei. verb. constituto. ff. de don. cau. mor. quam vltra Doctor. ibi dicit singularem Rom. singu. 117. Ias. in dicto §. actionum. numero 14. de actio. dicit notab. Dec. in c. cùm venerabilis. de except. columna 5. Sicuti actio ex testamento, quamuis sit stricti iuris. In multis tamen actioni bonæ fidei similis censetur. l. in minorum. C. in quibus caus. in integr. restitutio. non est necessar. Bartol. in l. si hęres. ff. de eo, quod certo loco.

Quartò, his proximè accedit quæstio illa, an donatio causa mortis per alienationem rei donatæ factam, à donatore reuocetur. Nam legatum, quamuis per alienationem à testatore factam, rei familiaris inopia cogente non reuocetur: tamen si alienatio voluntariè fiat, censetur eo ipso ademptum. l. rem legatam. & ibi Doct. ff. de adi. lega. l. fideicommissa. §. si rem. ff. de lega. 3. Regia l. 17 titu. 9. par. 6. Iason. in l. qui post. C. de lega. col. 1. etiamsi alienatio prędicta, quæ ex voluntate facta fuit, inualida & inutilis sit. l. legatum. §. pater hortos. ff. de adi. lega. etiamsi rem ipsam post venditionem testator redemerit. l. cùm seruus. & Barto. ibi. ff de adim. legat. Ange. Paul. & Ias. in d. l. qui post. Nec refert, an legatum sit expressim factum, quia etiam voluntaria alienatione, & si inutilis sit, reuocatur. Imo. Alex. & Aret. in l. seruum filij. §. si idem seruus. ff. de legat. 1. licet dissentiant ibi Ange. Paul. & Iaso. in hoc vltimo. Sic ergo donatio causa mortis expirat per eandem voluntariam alienationem. l. illud. ff. de donatio. caus. mort. Dyn. in l. Stichum, qui meus erit. ff. de leg. 1. vbi Bal. Imo. Raph. Aret. Alexan. & Ias. idem Ias. in d. l. qui post. 2. col. idem in d. l. 2. col. fin. post Alex. ibi. Hipp. in sing. 136. dicens text. in l. 3. in fin. ff. de adi. leg. locum sibi vendicare, etiam in donatione causa mortis. Hanc verò opinionem Dyni sequitur eam professus communem esse Alcia. in l. non omnis. ff. si cert. peta. contra Dec. ibi. Nec tamen indistinctè vera est sententia communis, siquidem procedit in dispositione speciali de re donata, nam si facta donatione causa mortis alicuius rei fiat generalis hæredis institutio, non censetur ex hoc derogatum donationi causa mortis: atque idem dicendum erit in qualibet alia generali dispositione. ex Are. consilio 74. columna penultima. quem sequitur Aymon Sauilli. consilio 144. numer. 10. quibus illud suffragatur, quòd facta à viro vxori alicuius rei donatione, quæ morte viri confirmari potest, non reuocatur illa donatio per generalem omnium bonorum viri hypothecam, tametsi per specialem illius rei donatæ reuocaretur, ita, vt per mortem confirmari nequiret. l. 3. C. de leg. l. cùm hic status. §. si maritus. ff. de donatio. inter vir. & vxor. & in hac specie Barto. in l. rem legatam. ff. de adi. leg. Iaso. in d. l. 3. 2. limit. Anto. à Fano. in tract. de pign. 2. parte. membro 1. num. 4. Quibus, vt propositam materiam vlterius explicemus, addendum est, legati reuocationem tacitè fieri, non tantùm per alienationem subsecutam ex contractu oneroso, sed etiamsi alienatio, fiat ex contractu gratuito, nempe donatione. l. si rem legatam. ff. de adim. lega. etiamsi donatio eiusmodi sit, vt ex ea dominium per traditionem minimè transferatur. l. legatum. §. 1. ff. de adim. leg. Nam alienatio vtcunque inutilis facta per testatorem inducit tacitam legati præcedentis ademptionem, vt paulò antè adnotauimus, & latiùs in 2. huius Rubric. parte. numero 21. Nec refert quo ad hanc reuocationem, quòd possessio rei legatæ tradita non fuerit virtute alienationis secutæ. tex. optimus in dict. l. legatum. §. pater hortos. ff. de adimend. leg. vbi traditio facta virtute donationis, non transtulit dominium in donatarium: & tamen remanente dominio apud donatorem, existimat Iurisconsultus legatum rei donatæ ex donatione ipsa reuocari, quinimò & in causa libertatis manumissio data seruo in testamento, reuocata censetur per ipsius serui alienationem, venditionem, aut donationem alteri post testamentum factam. l. verum est. ff. de manumiss. testa. quòd si libertas data fuerit in testamento verbis directis hoc addito, quòd seruus manumissus ab illo die testamenti facti sit liber, adhuc libertas ista effectum non habebit in vita testantis, donec ipse mortem obierit: atque imò expressè vel tacitè reuocari poterit, sicuti probat text. fina. iuxta intellectum gloss. Iaco. de Are. Oldr. Alber. & Plumbini in l. qui duos. §. vlt. ff. de manu. testa. quo in loco Alber. censet, eam esse rationem, quia hæc manumissio facta fuit in testamento, cuius hæc est propria natura, vt ante diem mortis nullam habeat firmitatem. Hinc sanè non incongruè quæritur ad interpretationem tex. in l. nostram. C. de testam. an ea constitutio admittenda sit in testamento inter liberos, vel ad pias causas. Nam agitur inibi de quadam tacita reuocatione testamenti, quoties testator testamentum iam clausum, sigilloq́ue signatum ipse aperuit, tollens ab eo sigilla, vel scindens linum: videtur etenim testamentum illud reuocare, ac velle intestatus decedere, illudq́ue rumpere testamentum: qua in re est considerandum secundum Alex. Iaso. & alios in dict. l. nostram. quod plus operatur, factum illud ad reuocationem testamenti, quàm cancellatio, inductióue, quia per hoc factum totum testamentum rumpitur: nec est tractandum in hac specie, an hoc testator fecerit, vt aliud testamentum testator conderet, quod tamen perficere non potuit: etenim tunc nihilominùs intestatus morietur, nullusq́ue locus erit decisioni Bar. in l. si iure. in fi. ff. de legat. 3. cùm in casu tradito per Bar. diuersa ratio sit ex eo, quòd reuocatio testamenti nec perficitur, nec probari potest, plenè ea forma, quæ requiritur in §. ex eo. Institu. quib. mod. test. infirment. Deinde si ruptis sigillis iuxta prædictam constitutionem nostram testator coram sufficienti ad testandum nuncupatiuè numero testium dixerit, vel coram tabellione solenniter, se velle decedere cum illo priori testamento, cuius sigilla ruperat absolutè vel conditionaliter, illud testamentum erit adhuc seruandum, secundum ea, quæ hoc titu. scribimus in c. cùm tibi. num. 5. His denique præmissis, quo ad propositam dubitationem. Angel. & Alexand. in dict. l. nostram. existimant eius decisionem non procedere in testamento inter liberos, ex ea ratione, quòd testamentum conditum inter liberos non tollatur per secundum, nisi in eo fiat mentio primi. text. optimus in Auth. hoc inter liberos. C. de testamen. Huic sententiæ suffragatur text. optimus. in l. proximè. ff. de his, quæ in testamen. delent vbi gloss. Bart. & Doct. anotarunt, cancellationem vel inductionem fauore piæ causæ præsumi, inconsultè factam fuisse: atque ideò minimè præiudicare causæ piæ, vt causæ libertatis. idem notant Abb. in capi. 3. col. 1. de fide instru. & Corset. in singu. verbo, cancellatio. Ex hac tamen inductione non omnino conuincitur, idem esse in casu dict. l. nostram. quia factum, de quo inibi, magis vrget ad significandam mutationem voluntatis, consulto quidem, non temerè factam, quàm testamenti cancellatio. Nec Authen. inter liberos. concludit, cùm loquatur in secundo testamento, ex quo fauore liberorum, & piæ causæ, non pręsumitur mutatio primi: sed in præsenti casu fit eiusdem testamenti mutatio per eius incisionem, aut sigillorum fractionem per actum sanè facti, qui potentior est quàm actus verbi. Item in hac specie. l. nostram. factum specialiter pertinet ad testamentum conditum inter liberos. in d. Auth. hoc inter liberos. verbalis actus generalis est, vnde mihi verior videtur opinio Pauli Castrensis, & Cornei in d. l. nostram. qui existimant, eam constitutionem procedere, etiam in testamento inter liberos, & ad piam causam. quod probatur ex eadem ratione, & quia testamentum illud per factum, de quo inibi mentio fit, rumpitur.

Quintò, ex his deducitur, locum esse Falcidiæ in donationibus causa mortis. glo. per tex. ibi in l. in donationibus. C. ad l. Falci. vbi Bald. Saly. & alij Rom. consil. 75. Ex ea tamen l. iuncta l. donationes quas parentes. C. de donatio. inter virum & vxo. §. penul. id intelligendum est, quando donatio causa mortis fit in testamento, vel codicillis, non autem, si fiat extra testamentum & codicillos, ex his, quæ notat Ioannes Hannibal in l. post contractum. ff. de donatio. num. 348.

Sextò, hinc etiam oritur ratio text. in l. Marcellus. in princ. ff. de donatio. caus. mort. vbi solennitas testamento vel codicillis remissa, censetur & à donatione causa mortis sublata, non tamen augetur in donatione causa mortis, tametsi in vltimis voluntatibus aucta fuerit lege noua dicit singu. Roma. sing. 523. Ex quo infero Regiam l. 1. tit. de testament. libro 5. ordina. adiuncta l. 3. Tauri procedere in donatione causa mortis. Sed si remittatur à testamentis certa solennitas, vel pars solennitatis iure requisitæ, non censetur pro portione eadem, vel tanta pars remissa à solennitate, quæ in codicillis, vel in donatione causa mortis requiritur. Quo fit, vt si lege noua in testamento sufficiant quinque testes, non ex hoc in codicillis, vel donatione causa mortis sufficient tres. Bar. in l. 2. ff. de lega. 1. cuius opinio communis est, vt fatentur nouiores ibi. & Alber. Brunus in tract. de forma & solenni. §. vlt. q. 10. cui mirè conuenit Regia l. 3. Tau. ex qua manifestum ex solennitate iuris à testamento nuncupatiuo remissa per d. l. 1. tit. de testamen. lib. 5. ordin. nihilominùs in codicillis solennitatem eandem, quæ in testamento nuncupatiuo requiritur, seruandam esse non minorem. Verùm Franc. à Ripa, in d. l. 2. in fi. & in tract. de peste. 2. par. partic. 2. in fine. Bart. conatur reprehendere ex d. l. Marcellus. quæ ipsi minimè patrocinatur, cùm id tantùm probet, solennitatis remissionem factam à testamentis, videri eandem factam à codicillis, non tamen minorem proportione. Vnde licet tempore pestis testamentum fieri possit coram quinque testibus. l. fi. C. de testam. ex qua hoc argumentis quibusdam deducunt Bal. Salyce. & Iaso. ibi Deci. consilio 284. Rube. consil. 165. & consil. 72. Ripa in dict. particula 2. col. 2. licet Paul. Aretin. & Alexand. ac Riminal. in d. l. fi. contrarium opinentur, & id frequentiori Doctor. calculo recipi Alex. Ripa, & Rub. fateantur: quod non est admodum expeditum, nec iure admittendum, si pestis ita grauis sit, vt facta diligenti inquisitione maior testium numerus reperiri non valeat, donatio tamen causa mortis tempore pestis ritè non fit coram tribus testibus, in quo fallitur Ripa contrarium opinatus.

Tertia principalis conclusio. Donatio caus. mort. quo ad eius confirmationem potiùs contractibus, quàm legatis accedit, nam legata requirunt hæreditatis aditionem, vt confirmentur. l. nemo. ff. de regu. iur. Donatio verò causa mortis sola morte absque aditione confirmatur. glo. in l. legatum. §. pen. ff. de his, qui. vt indig. quam Bar. ibi probat. Dicit sing. Alex. in l. 2. col. 2. ff. de leg. 1. Imol. in l. fi. ff. de donat. caus. mor. Alex. in l. qui Romę. §. Flauius. num. 10. ff. de verbo. oblig. dicit, esse hanc opinionem communem Paul. à Monte Pico, in l. quartam. col. 12. ff. ad l. Falci. Ripa in d. l. 2. col. fin. dicens post Imol. in d. l. fi. hoc esse verum, quando donatio fit extra testamentum, nam si in testamento fiat, aditionem hæreditatis requirit. atque ita intelligenda est communis assertio, quam existimant dubiam esse Imo. in d. l. fi. & Anani. in c. quia. in omnibus. de vsur. 14. col. Eo autem casu, quo aditio hæreditatis necessaria non est, donatarius agere debet aduersus curatorem hæreditati iacenti petitum & datum, vel contra hæredes intestati. Bal. in l cùm virum. C. de fideicom. Ripa in d. col. fin. Iure autem Regio, etiamsi donatio causa mortis fiat in testamento, non requirit præcisè aditionem hæreditatis, iuxta regulam l. 1. tit. de testamen. lib. 5. ordina. in fine.

Reuocatur verò donatio causa mortis per pœnitentiam donantis. l. mortis causa. in 4. ff. de dona. caus. mor. etiamsi sit per donatarium accepta. sicuti probatur ibi. & in l. 2. iuncta gl. ff. eod. titul. etiamsi non conualuerit donator, quod ex d. l. mortis. constat. quamuis Barb. consil. 54. vol. 2. tenere velit, donationem causa mortis ab ipso donatario acceptatam, vel cui stipulatio accesserit, reuocari per pœnitentiam non posse.

Secundò, reuocatur donatio causa mortis secuta donantis valetudine. l. si mortis causa res donata. ff. de donatione caus. mortis. quod procedit, quando donatio fuit facta occasione instantis periculi. l. tertia. cum gloss. & legibus sequentibus. ff. de donatio. causa mortis. quod si donatio fiat nullo instante periculo, est necessaria expressa reuocatio, vel mors donatarij contingens, priusquàm donator decedat. Paul. Cast. in d. l. 3. Nec satis erit, donatorem in aliquod mortis periculum incidere, ac demum ab eo inuadere. Paul. Ias. & Deci. in l. non omnis. 2. col. ff. si cer. pet. vbi Alciat. per text. vbi asserit ex sequenti valetudine reuocari donationem causa mortis factam instanti periculo, eamque opinionem communem esse fatetur, Decio paululum refragante.

Ex quibus est intelligenda Regia l. fin. tit. 4. par. 5. quæ expressim probat, donationem causa mortis reuocari, sequenti donatoris valetudine, vel per pœnitentiam, aut donatario præmoriente. Est verò notandum, contingere posse donationem causa mortis, nec per pœnitentiam, nec præmoriente donatario reuocari, si facta & concepta sit donatio ab existenti in aliquo mortis periculo in hunc modum, vt donata res omninò non reddatur, donatore ex illo periculo moriente. tex. à glo. & Doct. ibi ita intellectus in l. si alienam. §. Marcellus. ff. de donat. caus. mort.

Item, donatio hæc causa mortis, etiamsi expressim donator pœnituerit, minimè cessat, nec reuocatur donatore ipso decedente sine aliquo hærede ex testamento, nec ab intestato. arg. l. 1. ff. qui sine manumiss. ad liber. perue. vbi, si serui venditor cum pacto, vt post certum tempus liber fiat, absque hærede decesserit, seruus liber post tempus efficitur, licet venditor illam voluntatem mutauerit. & in specie ista hoc asserunt Angel. in disputatio. Astensis miles. idem Ange. Imol. Areti. & Alexan. num. 10. in l. qui Romæ. §. Flauius. ff. de verbo. oblig. idem Alexan. in l. 2. ff. de lega. 1. idem & Socy. fi. col. in l. non omnis. ff. si cer. peta. Hippo. in singu. 63. Alexan. in l. quoties. colu. 3. ff. de lega. 1. Sed ex aduerso oppositam sententiam probant Ias. in dict. §. Flauius. numer. 31. Idem Ias. & De ci. in d. l. non omnis. col. 3. Ripa in dict. l. 2. col. fin. & præ cęteris Corne. cons. 68. colum. 5. volum. 3. quamuis dicat in praxi durum esse à sententia Angel. recedere: manifestè tamen ostendam Cornei disputationem, secutus opinionem Angel. quam frequentiùs receptam esse existimo, minimè veram esse, imò prorsus aduersam Iurisconsulto in d. l. 1. cui ipsa communis opinio innititur. Scribit enim Paulus: Si seruus venditus est, vt intra certum tempus manumittatur, etiamsi sine hærede decessisset, & venditor, & emptor seruo libertas competit, & hoc diuus Marcus rescripsit. His me herclè verbis includitur casus, quo venditor cum hęrede decesserit: siquidem dictio, etiam, includit & implicat casum minus dubium. l. si contendant. ff. de fideiuss. gloss. in Clem. 2. ver. Ecclesiæ. de hæred. Subdit statim Paulus Iurisconsul. in d. l. 1. Sed & si mutauerit voluntatem venditor, nihilominùs libertas competit. Igitur hic versiculus est intelligendus, siue venditor decesserit cum hærede, vel sine hærede, sicuti principalis eiusdem legis pars loquitur. Dictio etenim, sed & si, aduersatiua est, & in specie præcedenti intelligenda. glo. & Bar. in l. mariti. §. fi. ff. de adul. vnde constat vendito seruo, vt post certum diem manumittatur, eum seruum manumissum censeri post diem illam, decedente ante diem venditore cum hærede, vel sine hærede, licet voluntatem mutauerit, quia mutatiovoluntatis debet adesse eo tempore, in quod manumissio confertur. text. elegans in l. 1. C. si mancip. ita fue. aliena. Cuius hæc sunt verba: Si Patroclus, postea quàm te Hermiæ donationis causa dedit lege dicta, vt, si quindecim annis continuis seruisses, ad libertatem perducereris, si modò Patroclus non contrariæ voluntatis fuerat, aut etiamsi iam decesserat, ad libertatem peruenisti. Quibus verbis constat, perpensa alternatiuæ dictionis conditione, decedente venditore vel donatore ante diem manumissionis, mutationem voluntatis minimè obesse manumissioni. idem probat text. in l. mancipia. ff. qui sine manumiss. Mancipia, inquit Papinianus, mater filiæ donauerat, vt filia curaret, ea post mortem suam libera esse, cùm donationis legi non esset obtemperatum: ex sententia constitutionis diui Marci, libertatem obtingere matre consentiente respondi, quòd si ante filiam mater decesserit, omnimodò. vbi Accur. addit, etiamsi mater mutauerit voluntatem. Ergo in dict. l. 1. siue cum hærede, siue sine eo decesserit venditor serui, idem erit, nullaq́ue constituitur differentia, atque ideò communis opinio probatione destituta refellitur, & eam nouissimè reprobat Andr. ab Exea. in Rub. ff. de pact. num. 159.

Fit autem donatio causa mortis expressim, ita, vt dubitari necesse non sit. Quod si non dicatur eam fieri causa mortis, fiat tamen ab existenti in aliquo periculo, ita, vt donet post mortem: his quidem verbis donatio causa mortis censetur. l. 2. ff. de dona. caus. mort. & Bart. ibi Bal. & præ cæteris Alex. num. 6. in l. quę dotis. ff. solut. mat. & Guli. Bene. in c. Raynutius. ist. tit. verbo, testamentum. 4. num. 23. Sed si fiat ab eo, qui nullo periculo conterritus est, his tamen verbis, dono post mortem, esse donationem inter viuos. Oldra. opinatur consilio 139. ex §. post mortem. Institu. de inutilibus stipulat. l. nam & si cùm moriar. ff. de condict. indebi. Bald. in l. 2. C. de iure doti. Guli. Bened. in d. num. 23. Hæc tamen opinio procedere non potest ex l. 2. ff. de dona. caus. mor. & probatur ea ratione, quòd donatio causa mortis dicitur, vbi donator vult magis ipsum quàm donatarium, rem donatam habere, ipsumque donatarium magis quàm hęredem. l. 1. ff. de donat. caus. mort. & l. Senatus. ff. eo. titu. qua ratione hanc vltimam opinionem tenent Alber. in d. l. nam & si cùm moriar. Ias. in l. quę dotis. num. 43. ff. solu. matrim. idem Ias. consi. 6. vol. 3. col. 5. Prima verò opinio locum habere potest, quando mors esset dilationis causa adiecta, ex iuribus ibi allegatis, vtpote si verbis executionem donationis inducentibus mentio mortis fieret. Socyn. consilio 53. volu. 1. colum. 3. Alex. cons. 14. vol. 1. col. 2. Bal. in d. l. 2. Boërius decisio. 353. num. 12.

Ex quibus apparet, non omninò esse eam donationem causa mortis, in qua mentio mortis facta sit, nempe, si fiat mortis mentio, in verbis executionem actus inducentibus, quod etiam probauimus in 2. huius Rub. par. nu. 13. Erit & alius casus, in quo etiam facta mentione mortis in ipsa dispositione, erit donatio inter viuos, si fiat alicui, & eius hæredib. Hæc enim adiectio donationi causa mortis non conuenit, cùm illa donatario præmoriente ad hæredes minimè transmittatur. ergo est hæc donatio inter viuos. Bal. in l. 2. C. de iure doti. col. 3. Alex. consil. 14. volu. 1. nume. 12. Aret. consil. 74. col. 3. Claudicol. 4. & Ias. num. 48. in dict. l. quæ dotis. Ferrar. caut. 30. in fine. Boëri. decis. 353. numer. 12. Ias. & Deci. in l. non omnis. ff. si cert. peta. Bald. consil. 108. volumi. 3. Andre. ab Exea. in Rubr. ff. de pact. nume. 504. quorum opinio in praxi frequentissimo autorum consensu potiùs obtinebit, quàm contraria, quę ab eodem Bal. probatur cons. 391. 3. vol. & Alci. in d. l. non omnis. 3. col. & eam defendit Deci. consilio 470. colum. pen. quasi prædicta adiectio hæredum hunc sensum habeat, vt præmoriente donatore, donatio ipsi donatario, & eius hæredibus competat.

Cęterùm donatio, in qua mentio mortis non fit, etiam si ab ægroto vel constituto in aliquo periculo fiat, inter viuos est censenda. l. Seia. §. cùm pater. & ibi Barto. & Paul. hoc existimans esse singulare. ff. de dona. cau. mor. Imol. Alex. num. 7. & Ias. num. 26. in d. l. quæ dotis. & Socyn. consil. 53. col. 1. volumi. 2. Roma. consilio 229. Hoc tamen est verum, si talis donatio inter viuos valere potest. Nam si, vt donatio causa mortis procedere valeat, non tamen, vt donatio inter viuos, præsumenda erit potiùs donatio causa mortis. l. apud Celsum. §. Iulianus. ff. de doli except. quam dicit sing. Socy. consil. 13. colu. pen. volum. 1. Roma. in d. l. quæ dotis. notat Corn. consilio 124. volu. 4. & Ripa in tracta. de peste. 2. par. num. 170. Socy. Iunior consilio 21. vol. 2. in addit. tametsi glo. in d. §. Iulianus. existimet, ibi factam fuisse mentionem mortis, quam Ias. sequitur in l. quæ dotis. & ibi Alex. num. 13. dicens, in iudicando & consulendo ab eius intellectu non esse recedendum. Est tamen prima opinio maximè notanda. Porrò & coniecturis quibusdam, nulla facta mentione mortis, possumus deprehendere donationem causa mortis, nempe, si donator vtatur verbo, relinquo. Dynus in l. 1. C. de reuocat. donat. & Guid. Pap. singu. 457. vel si facta donatio sit ab infirmo, vel ab existenti in aliquo periculo, facta ipsius infirmitatis, vel periculi mentione. Corne. consilio 124. volum. 4. & Ripa in dict. 2. par. num. 175. optimus text. in l 2. ff. de dona. caus. mor.

Est & alia vltima voluntas, cuius meminit l. licet. C. de pact. vbi Docto. omnium consensu eam appellant vltimam voluntatem innominatam, & in genere. atque ita Accur. eam legem intellexit. & Ang. in l. 3. §. gener. ff. de acqu. pos. col. 1. licet Deci. in d. l. licet. colu. fi. contendat, illam legem loqui de donatione causa mortis respectu militum, in quo à communi sententia discedit.

Mortis autem causa capio est acquisitio occasione mortis alicuius, quæ speciale nomen non habet. l. quiprecio. l. mortis causa capitur. l. inter mortis. ff. de donat. caus. mor. Bar. in d. l. qui precio. Bal. in Authen. si quas ruinas. C. de sacrosanct. Eccle. nume. 7. is etenim mortis causa capit, qui aliquid consequitur causa conditionis implendæ ab hęrede vel legatario, aut statu libero. Ex quo Bart. infert in d. l. mortis causa capitur. patre accipiente rem aliquam in emphyteusim pro se & filijs, mortuo patre filios aliam emphyteusim consequi à domino directo ex mortis causa capione, & ideò inter eos esse locum iuri accrescendi, quod alioqui in contractibus proprijs locum non habet. l. si mihi & Titio. ff. de verb. oblig. competit tamen in mortis causa capione. l. Thais. §. Stichus. ff. de fideicom. libert. quam opinionem mirè exaltat Ias. in l. 2. C. de iure emphy. num. 210. ex ea colligens, non posse patrem priuare aliquem filium hoc iure emphyteutico, cùm id non à patre, sed à vero domino filius occasione mortis patris capiat. quam illationem Bar. asseruit in l. & iurisiurandi. §. si liberi. ff. de oper. liber. Federic. consil. 228. factum tale est. & alij, quos adducunt Ioan. Crot. in l. si constante. 2. lectio ne. col. 7. ff. solu. matrim. & Ias. d. num. 210. dicens, hanc opinionem esse communem, quam latissimè omnium explicat Andr. ab Exea. in Rubr. de pact. num. 211. Curt. in tract. de feudis. 4. parte, prima reg. q pen. versic. ex prædicta. Zasius titul. de feudi aliena. fol. 6. id verò, quod Bart. opinatur, hanc esse mortis causa capionem, falsum est manifestè, quia filij hanc emphyteusim capiunt ex vero, speciali, & nominato titulo emphyteusis: sicuti & in feudo vocati censentur, & inuitati ab ipso primo concedente ipsi filij positi in dispositione, & ab ipso domino titulum, ius, & causam capiunt. text. in c. vnico. & ibi Isernia & Bald. de feudo Marchiæ. c. vnico, de gradibus success. in feud. & in c. vnico. de natura. success. feud. Et licet idem Barto. consil. 58. & in d. l. si mihi & Titio. num. 5. eandem decisionem repetat, quam ipse in d. l. mortis. scripserat, ab ea tamen recedere videtur, dicens in prædicto contractu filios emphyteusim consequi ex prima concessione, & ex illo contractu, quod pulchrè animaduertit Carol. Molin. in consuet. Parisi. tit. 1. §. 22. q. 25. Quod verò Bartol. dixerat, inter filios esse locum iuri accrescendi, id recipiendum est omninò, non ex proprio iure accrescendi, sed vi taciti pacti, & lege concessionis: vti notat Alexan. in d. l. si mihi & Titio. colum. 5. Curt. senior consil. 49. colum. 3. & in 2. artic. fundamento 11. & consilio 50. colum. 7. & 8. Curt. Iunior in tractat. de feudis. 2. par. q. fin. versic. secundò principaliter. Iason consil. 117. colum. 7. volumi. 4. idem in l. re coniuncti. de lega. 3. nume. 230. & sensit Bart. in d. l. si mihi & Titio. nume. 5. vbi Aret. & Ias. eandem materiam explicant. Imò satis dubium est, an in mortis causa capione sit locus iuri accrescendi: nam id falsum esse censet Matthę. Matthesil. not. 153. quod modò non disputo.

Postremò illud omittendum non est, quemlibet testari posse, atque in vltima voluntate bona propria post mortem distribuere, nisi speciatim à lege prohibitus sit. l. si quęramus. ff. isto titu. Abb. in hac Rubr. Anchar. Imol. & Barba. in capit. 2. eod. titul. latiùs Francisc. in Rubr. huius titu. libro 6. Regia l. 13. titul. primo. part. 6. ex quibus plures personæ colligi possunt, quibus est interdicta libera testandi potestas.

Iure autem antiquo damnatus ad mortem, in metallum, ad bestias, vel deportatus, libertatem & ciuitatem amittebat, & ideò testari non poterat. l. qui vltimo. ff. de pœnis. l. eius, qui. §. 1. qui à latronibus. §. fi. ff. ist. tit. l. si quis filio exhæred. §. sed & si quis. ff. de iniust. rupt. quod in his, qui ingenui nascuntur, iure Codicis abrogatum est, cùm nemo bene natus seruus pœnæ efficiatur. Auth. sed hodie. C. de dona. inter vi. & vxo. quæ procedit etiam in damnatis ad mortem naturalem. glo. in d. l. eius, qui. §. fi. & in d. §. sed & si quis. Saly. in d. Auth. sed hodie. Hæc tamen opinio minimè placet, quia Auth. sed hodie. non loquitur in damnatis ad mortem. quod apertiùs apparet ex Authen. de nupt. §. quod autem. quę est in nouellis constitutionibus. numero 22. quo fit, vt receptum sit etiam hodie iure Cæsareo, damnatum ad naturalem mortem minimè testari posse. Barto. in d. l. qui vltimo. & idem in dicta l. eius. §. fin. & ibi Paul. Imo. & Areti. dicens, hanc esse communem opinionem. quam probat glo. in dicta Authent. sed hodie. & repetit Bart. in dicta l. si quis filio exhæredato. §. irritum. Regia l. 15. titulo 1. part. 6. Prima verò opinio recepta fuit lege lata in Taurino conuentu, à Regina Ioanna, Caroli Cæsaris matre. l. 4. Ex qua cessat & illa dubitatio, an damnatus in perpetuum carcerem testari possit: qua in re Bartol. in l. 2. ff. de his, quæ pro non scrip. asseruit, eum testari non posse. tex. l. 1. C. qui non poss. ad libert. perue. vbi hoc notat Baldus. & idem Imol. in l. 2. column. 3. ff. de publi. iudic. Bald. cons. 448. volu. 1. Guli. Benedict. in capi. Raynutius. verb. mortuo testatore. 1. nume. 129. Barb. colum. 10. Imol. num. 23. in c. quia ingredientibus. ist. tit. Hippo. singul. 565. quam sententiam in Laicis communem esse existimat Abb. in hac Rub. 2. colu. dicens etiam in Clericis veriorem esse. lege autem Taurina ab hac opinione prorsum disceditur, quod in specie asserit Ioan. Bernar. à Luco, vir moribus & doctrina excellens, atque Calagurritanæ Ecclesiæ antistes ornatissimus in pract. crim. c. 129. in fi. Quin & ipse opinor ante præfatam legem damnatum in perpetuum carcerem testari licuisse, secutus Alberi. in l. aut damnum. §. fi. ff. de pœnis. Ancha. & Franc. in cap. quamuis. de pœnis. in 6. Bal. in l. prima. in repetitio. colum. 4. C. de sacrosanct. Eccles. Abb. in c. tuæ. de pœnis. Franc. in Rub. ist. titu. in 6. vers. decimo. quorum opinio manifestissimè comprobatur, ex eo, quod frequentissimo omnium consensu hodie nemo intestabilis ratione pœnæ efficitur, nisi ad mortem damnetur. Igitur, si damnatus in metallum testari potest, cur damnatus in perpetuum carcerem non tenebitur? Nec quidquam facit d. l. 1. C. qui non poss. cùm in seruis loquatur, & præterea statuta fuit ante iura Authenticorum, & Iustiniani Nouellas.

Præmissa tandem Taurina lege dubium est, an damnatus ad mortem naturalem testari possit circa illa bona, quæ cùm alioqui fisco Regio competerent, reseruantur tamen filijs, ac descendentibus ab ipso delinquente, alijsq́ue personis, quarum meminit Authen. bona damnatorum. C. de bonis proscript. l. 5. titu. 31. l. 8. titu. 10. l. 6. titu. 7. part. 7. in quo illud iure respondendum est, posse hunc damnatum inter illos, quibus prædicta bona præseruantur à lege testari, ita, vt prælegare minimè possit, nec vnum ex vocatis à lege hæredem instituere, cæteris exclusis, vti probat efficaciter Rode ric. Suares in repe. l. 9. tit. de leg. lib. 3. Fori. 10. limit. ad fi. cuius responsum coadiuuatur ex eo, quòd nec damnatus ad mortem poterit ad piam causam testari de illis bonis, quæ per Authen. bona damnatorum. quibusdam ibi nominatis deferunt. Bartol. & alij Doctor. in l. 1. C. de sacrosanct. Eccles. in repeti. 4. q. num. 26. & est communis opinio, teste Panor. in hac Rub. fin. col.

Prohibetur etiam testamentum condere filiusfamiliàs, circa bona aduentitia, etiam consentiente patre. l. qui in potestate. l. filius familiàs. ff. ist. tit. l. senium. C. qui testa. fac. poss. Regia l. 13. tit. 1. par. 6. etiamsi in his bonis pater vsumfructum non habeat, secundum communem opinionem in d. l. senium. cuius & nos superius meminimus. Imò nec in piam causam testari poterit filius familiàs, patre non consentiente, si circa bona aduentitia velit testari, licet eorum vsusfructus patri non sit quæsitus, tametsi in piam causam patre consentiente indistinctè testari valeat. capit. licet. de sepult. in 6. Calde. consil. 10. huius titu. Abb. hic numer. 10. Domi. in d. ca. licet. Ange. Saly. Roma. Alexan. Dec. & Corne. post Bald. in dict. l. senium. Freder. consil. 298. Bal. in l. 1. colum. 2. & in repe. colu. 6. C. de sacros. Eccles. quorum opinio communis est, vt asserunt Alex. l. 1. §. hoc autem Senatusconsultum. ff. ad Trebellia. Ias. & Dec. in d. l. senium. & verior de iure secundum Laurent. Calca. consi. 12. col. pen. Et licet res sit digna disputatione, communis tamen opinio defendi potest, rectè perpensis verbis dict. cap. licet. §. fina. iuncta gloss. ibi. atque ita in consulendo & iudicando erit exactè seruanda, etiamsi refragentur Ioan. Andr. in capit. si pater. ist. titu. in 6. Franc. in Rub. col. 21. Anchar. in d. cap. licet. & in cap. 2. infrà eo. & alij, quos Alexan. Ias. & Deci. referunt. Nec admittenda est distinct. Bar. qui in l. in potestate. ff. eo. communem intelligit, in bonis aduentitijs, quorum vsusfructus patri non quæritur, non in alijs, nam & si non desint, qui in eandem iuerint sententiam Barto. commentum ratione omninò destituitur, & ideò hactenus nondum est receptum. Hîc profectò sistendum est, siquidem l. 5. Tauri cautum extat, filiumfamiliàs testari posse liberè, patria potestate non impediente de bonis illis, quorum proprietas patri non sit iure quæsita, nec patris consensus est necessarius. Vnde in his regnis non est anxiè inquirendum de testamento filijfamiliàs, modò filiusfamiliàs testetur seruata iuris solennitate, ex Bartol. in l. 1. 5. q. principa. C. de sacrosanct. Eccles. Alexan. in l. si quis priore. colu. 3. ff. ad Trebell. notat Ias. col. 1. per text. ibi. in l. si quando. C. de inoffic. testamen. Regia l. 5. titu. 1. part. 6. Nihilominùs de filiofamiliàs Clerico dicemus aliqua in c. quia nos. infrà eod. titu.

FINIS.

HACTENVS TRACTAVIMVS EA, QVAE AD HVIVS TITVLI QVALEM QVALEM COGNITIONEM PERTINERE VIdebantur. Nunc verò, Deo duce, ipsas Constitutiones interpretabimur.

Ex Cap. primo.

SVMMARIVM.

- 1 Presbyter propria bona habens, in Episcopum eligi potest, & illa bona iure retinet: atque inibi explicatur, quis fuerit autor Canonis, manifesta 12. q. 1.
- 2 Clericus habens patrimonium, potest id conseruare, & reditus Ecclesiasticos in proprios vsus expendere.
- 3 Episcopus habens patrimonium, potest in eo, quem voluerit, hæredem instituere, etiam omissa propria Ecclesia.
- 4 Restituitur litera Canonis, Episcop. qui filios. 12. q. 2.
- 5 Res empta ex pecunia Ecclesiæ, non tamen eius nomine, an Ecclesiæ dominio acquiratur.
- 6 Bona per Prælatum acquisita, an præsumantur ex reditibus Ecclesiæ habita, & quid de acquisitis per vxorem matrimonio constante.
- 7 Bona relicta per Prælatum, an censeantur acquisita ab eo, post dignitatem obtentam.
- 8 Textus in c. 1. 12. q. 5. & in hoc c. 1. ex Epistolis diui Gregorij restituuntur.
- 9 Prælatus an teneatur inuentarium de rebus Ecclesiæ facere.
- 10 Judicis arbitrium plurímum versatur in inquirendo, an bona per prælatum quæsita ex eius industria, an ex reditibus Ecclesiæ obuenerint.
- 11 Quæsita per prælatum ex eius industria, & causa personæ, an subijciantur testamento, & liberæ dispositioni.
- 12 Verba consilij quandoque præceptum inducunt.
- 13 Ecclesia instituta hæres à Prælato, an teneatur alienationem rei Ecclesiæ per eum factam approbare, & quid in filio hærede.
- 14 Ecclesia instituta hæres an teneatur eo modo, quo extraneus inuentarium facere.
- 15 Hæres non conficiens inuentarium, non tenetur ad legata vltra vires hæreditarias, de quib. constat ex confessione legatariorum.
- 16 Hæres non conficiens inuentarium, an in foro animæ teneatur vltra vires hæreditarias.
- 17 Testator an possit remittere hæredi confectionem inuentarij.
- 18 Monachus factus Episcopus, an liberetur à religionis regulis, & statutis.
- 19 Qui se & sua obtulit Ecclesiæ seculari, an possit ad aliam Ecclesiam transiens, bona illa secum deferre.
- 20 Monachus à primo monasterio ad secundum recedens, an deferat secum bona primo monasterio iam quæsita.
- 21 An monasterio acquiratur hæreditas, quæ monacho defertur sine ipsius monachi aditione.

PRIMO, ex hoc ca. colligere licet post Panor. posse Clericum habere proprium, ac licitè in Episcopum eligi, & denique electum ad tantam dignitatem illud retinere. quod Gratianus ex concilio Agathensi, c. 48. comprobat in c. Epis. 12. q. 1. plures ad id autoritates doctissimè congerens. idem probatur in c. manifesta. ea. q. ex Gręcis Synodis, quas Mart. Bracharen. Episcop. collegit sub Honorio, Papa primo. c. 15. à quibus plurima decreta per eundem Gratia. desumpta fuêre, quæ tamen falsò in vulgatis codicibus Gratiani, Martino Papæ tribuuntur, atque is error frequentissimus est in eo libro, & maximè in dicto capitu. manifesta. Cæterùm, quamuis nouus ille populus Ecclesiæ Catholicæ, sub fortissimis Ducibus felicissima Apostolorum charitate, res omnes communes haberet, earumq́ue distributio fida synceritate perageretur, vti perhibet testimonium liber Actuum Apostolorum, cap. secundo, & capit. 4. non tamen damnandus est, imò ad Clericatum recipiendus is, qui propria bona habere curat, & retinere contendit. capit. certè. & sequent. 12. quæstio. 1. Diuus Augustinus sermone 52. & 53. ad fratres in eremo. Quinimò Clericus habens Ecclesiasticum beneficium, & patrimonium potest in proprios vsus beneficij reditus expendere, & licitè propria bona conseruare, autore Innocentio in capit. Episcopus. de præben. quem Abb. ibi sequitur. idem Abbas in disputatione incipienti, Titius Clericus. 4. dubio. & in capit. 3. de pigno. idem Abbas & Cardinalis colum. final. in cap. postulasti. de rescript. & ibi Felinus numero 6. Socyn. consilio 91. volumine 3. hoc ipsum ex verbis Thomę deducere conatur Caietanus in 2. 2. quæstione 185. articulo 7. respon. ad 3. dignè etenim Sacerdos seruiens altari, & Ecclesiæ, illam mercedem percipit, quæ à Canonibus aut Prælatis sibi distribuitur. c. penul. 1. q. 2. ex concilio Agathensi. c. 36. & c. cùm secundum. de præb. igitur potest stipendia sanctis laboribus debita, & in præmium concessa in alimenta, vsusque necessarios ipsius, Sacerdos Ecclesiam habens, licitè expendere. Nec oportet ab hac sententia discedere, nam & eam esse communem fatentur Decius in d. c. Episcopus. Feli. & Barb. col. penul. in d. ca. postulasti. quo in loco idem Barb. & Deci. ab opinione discedunt. quibus suffragantur duo. Primum, quod ex Hieronymo ad Damasum Gratianus retulit. 2. q. 2. c. Clericos. Is enim inquit: Clericos autem illos conuenit Ecclesiæ stipendijs sustentari, quibus parentum & propinquorum nulla suffragantur bona. Qui autem bonis parentum, & opibus suis sustentari possunt, si quod pauperum est, accipiunt, sacrilegium profectò committunt. Idem ex Hieron. repetitum est in regul. monach. c. de paupertate. Alterum ex Prosp. adducitur 12. q. 1. c. illi autem. dum Prosper scribit: Jlli autem, qui tam infirmi sunt, vt suis rebus renunciare non possint, si ea, quæ accepturi erant, dispensatori relinquunt, nihil habentibus conferenda, sine peccato possident sua, quia & ipsi quodammodò sua relinquunt, quando proprijs contenti rebus, nihil eorumque labori vel ordini suo deberi arbitrantur, accipiunt. His igitur sententia communis improbatur, quibus satisfacere oportet, ne tot Sacerdotum animas in discrimen conijciamus, tutissimam assertionem anxiè nimis omittentes.

Prima etenim autoritas Hieronymi vel consilium potiùs quàm præceptum exprimit, vel probat illa bona, quæ ex reditibus Ecclesiasticis pauperum alimentis vetere instituto destinantur, non debere distribui in alendis Clericis, qui ex parentum bonis, vel à propinquis commodè victum & vestitum, aliaq́ue sibi necessaria consequi possint, non tamen loquitur de his bonis, quæ in obsequij & laboris mercedem dignè presbyteris debentur. Iustus etenim eorum labor pro operis mercenarijs hæc stipendia petit, quo fit, vt apud Hieronymum ipse accipiam stipendia, pro decimis, oblationibus, & alijs rebus, quæ à Christianis viris in Ecclesiam conferuntur, non autem pro mercede, quæ ab Ecclesia Clerico ministranti & seruienti in cultu diuino exhibenda est. Aut si malis ita accipienda sunt verba Hiero. vt verè locum habeant, data maxima & extrema in pauperib. inopia, vt intellexit Thom. 2. 2. q. 185. arti. 7. ad 3. quo casu Clerici peccarent in abusu, non subuenientes pauperibus ex illis bonis, nec tamen tenerentur ad restitutionem. quod Caieta. ibi probat, & nos alibi dicemus. Prosperi verò dictum est referendum ad illud tempus, quo incipiebat florescere Catholica Ecclesia, & Apostolicis consilijs perpensissima erga Deum religio vtebatur spretis mundani fastus cupiditatibus, quo Clericorum vita mundissima, nullis labefactata vitijs Euangelicam doctrinam referebat: sicuti diuus Hieronymus ad Nepotianum pientissimè admonet: & idem in Epistola ad Pammachium de morte vxoris. & Grati. in c. pastor. 1. qu. 2. eandem Innoc. opinionem asserit communem. & eam sequitur Sylue. ver. Clericus. 4. q. 16. Socy. consil. 91. vol. 3. colu. 4. Abb. in disput. 4. dubio 4. Eandem probat Domi. Soto. lib. 10. de iust. & iure. q. 4. articu. 3. ad fin.

Secundò, ex eodem capite colligo Episcopum in bonis patrimonialibus, & in his, quæ ab Ecclesia non habuit, testamentum facere posse, & hæredem, quem velit instituere, ita, vt Ecclesiam non teneatur hæredem relinquere. Abb. hic probat hoc ipsum Canon. 40. Apostolorum, à quo Gratia. assumpsit. c. sint manifestæ. 1. q. 1. ibi, sicut voluerit. quæ verba sunt etiam in c. quia nos. ist. tit. & in c. 1. tit. prox. infrà, vbi idem in Episcopis & presbyteris statuitur. ad idem text. in c. fixum. 12. qu. 5. & in c. quicunque. 12. q. 3. notat gloss. in c. Episcopus qui filios. 12. q. 2. etiamsi Episcopus filijs & propinquis careat. quam opinionem Imo. præ cæteris asserit in d. c. quia nos. vbi Barba. num. 7. & hic col. 3. asserit, eandem communem esse. & in tract. de peste. Cardi. 1. parte. q. 3. num. 76. eandem sententiam sequitur Abb. in ca. si quis Episcopus. de hæreti. vbi glo. Anto. & cæteri Doct. communiter hoc ipsum approbant. His tamen refragatur text. in d. c. si quis Episcopus. dum disiunctiuè dixit, Episcopum instituentem hęreticos aut extraneos à sanguine, esse excommunicandum post mortem. ergo non potest extraneos à sanguine instituere hæredes. Is verò text. ita intelligendus est, vt in eo Episcopo locum habeat, qui hæreticos consanguineos, aut extraneos hæreticos hæredes instituit. gloss. recepta communiter ibi. & Roma. singu. 735. dicens idem esse in quocunque alio Christiano, quod in Episcopo text. optimus in c. sanè profertur. versic. item multi. 24. q. 2. gloss. insignis in cap. Iudæi. in 2. de Iudæis. Præterea aduersus communem opinionem tex. est in c. Episcopus, qui filios. 12. q. 2. Inquit enim ille Canon: Episcopus, qui filios aut nepotes non habuerit, alium quam Ecclesiam non relinquat hæredem. Ergo Ecclesiam tenetur instituere hęredem. Sed ille text. consilium, non necessitatem inducit, secundum glo. & communem. Quòd si attendamus ad verba illius text. quæ multò integriùs extant in consil. Agathensi. cap. 33. parum oberit ille Canon opinioni iam diu receptæ, Ita enim legitur: Episcopus qui filios aut nepotes non habens alium quàm Ecclesiam, reliquit hæredem, si quid de Ecclesia, non in Ecclesiæ causa aut necessitate insumpserit, quod distraxit aut donauit, irritum habeatur. Qui verò filios habens, de bonis, quæ reliquit ab hæredibus eius indemnitatibus Ecclesiæ consulatur. Hactenus igitur ille text. non cogit præcisè Episcopum filijs carentem Ecclesiam instituere. Vnde sententia Doct. verior est, & expressim optimè Henri. sequitur in d. c. si quis Episcopus.

Tertiò ex vltimis huius c. verbis probatur, res emptas à Prælato è pecunia Ecclesiæ dominio ipsius Ecclesiæ acquiri, etiamsi proprio Prælati nomine fiat emptio. Abb. & Docto. hîc & idem ferè statuitur in c. fixum. 12. q. 5. c. 1. c. inquirendum. de pecu. Cleric. Verùm in his iurib. id tantùm dicitur, debere prædictas res in iura Ecclesiæ conferri: non tamen esse à die emptionis, & in Ecclesiæ dominium translatas: & ideò Hosti. in d. c. inquirendum. fatetur hanc tertiam conclusionem apertè in iure non probari, licet Doctorum maxima autoritate satis sit præmunita. Communis tamen assertio ex verbis huius c. etiam refragante Hostien. optimè colligitur. & in Auth. licentiam. C. de Epis. & Cler. Nec oberit Iuris Ciuilis regula, dictans, emptum ex pecunia aliena ementi acquiri, non ei, cuius est pecunia. l. si ex ea. C. de rei vendi. quia in Ecclesia erit speciale, vt emptum ex eius pecunia, non ementis, sed Ecclesiæ dominio acquiratur. gl. sing. secundum Cardi. & Barb. ibi col. 1. in d. c. inquirendum. quo in loco cæteri Docto. idem approbant, quib. accedit Reg. l. 40. tit. 5. par. 5. gl. in c. Apostolicos. 11. q. 2. Cors. in sinver. empt. Rom. in Auth. similiter. C. ad l. Falc. col. 6. Bal. in l. si quis presbyter. C. de Episco. & Cler. Aret. in l. cùm hæredes. in prin. ff. de acq. poss. gl. in l. vxor marito. ff. de donat. inter vir. & vxo. & in l. 2. ff. quando ex fact. tut. & in l. si vt proponis. C. de rei vend. vbi idem dicitur in re empta ex pecunia militis, sicuti in re empta ex pecunia pupilli, aut minoris. l. 2. ff. quando ex fact. tut. l. 3. C. arbitr. tute. Idem videtur in Pręlato, qui emit ex pecunia Ecclesiæ. glo. in l. 1. C. si quis alteri, vel sibi. cuius opinionem asserit communem esse Ripa in l. Senatusconsulto. num. 16. ff. quib. in caus. pig. vel hypoth. Est tamen dubium, an id sit dicendum, quando res pecunia Ecclesiæ emitur, suppresso nomine Ecclesiæ, ab eo, qui Ecclesiæ Prælatus non est, nec administrationem rerum Ecclesię tractat: & ex argumento minoris ad Ecclesiam. c. 1. & c. auditis. de in inte. rest. l. Orphanotrophos. C. de Episco. & Cler. Regia l. fi. tit. vlt. par. 6. Cy. Bar. Alb. Bal. Saly. & Paul. in d. l. si vt proponis. asserunt, non esse idem: imò rem ex pecunia Ecclesiæ emptam ab eo, qui rerum Ecclesię administrationem non gerit, effici ementis, non Ecclesiæ, nec vendicari ab Ecclesia posse, nisi in subsidium: sicuti in re empta ex pecunia minoris. idem est l. 3. ff. de reb. eo. in prin. l. filiæ. & ibi Bar. ff. de sol. Paris. cons. 75. li. 1. num. 19. quo in loco hanc dubitationem explicat Regia l. 46. tit. 5. part. 5. quæ expressim in Ecclesia & minore Bart. Cyni, & aliorum opin. recepit, licet in pecunia militis absque vlla distinctione probet, rem ex ea emptam, etiam ab eo, qui militis res non administrat, effici ipsius militis, quod Cyn. Bar. & alij, exceptis Guliel. de Cun. & Bal. in d. l. si vt proponis. in specie adnotant. Et quamuis præfatis in locis Berna. & Accur. à milite ad Ecclesiam argumententur, atque latiùs Euerard. c. 27. Id tamen argumentum ita recipiendum est, vt nimium à regulis Iuris non discedamus, quo fit, Bar. sententiam in d. c. inquirendum. col. 2. à vero dissentire, dum idem in Ecclesia, quod in milite dicendum fore existimat.

Quartò, ex eodem c. colligo, omnia bona, quæ Prælatus habet, pręsumi acquisita fuisse ratione bonorum Ecclesiæ, & ob id pro Ecclesia esse maximam iuris præsumptionem, & Episcopi hæredes probare debere, bona ab Episcopo relicta ex patrimonio, alióue titulo, quàm Ecclesiæ causa obuenisse, quod suaderi potest ex l. Quintus. ff. de dona. inter vir. & vx. l. etiam. C. eod. titu. Regia l. 2. tit. 14. part. 3. quibus constat, res, quæ penes vxorem mortuo marito reperiuntur, præsumi esse ipsius mariti, & ideò oportet ipsam vxorem contrarium probare: qua in re sunt, qui id intelligant verum esse in his rebus, quas constat: vel probat mariti hæres fuisse acquisitas matrimonio constante. Hæ etenim res pręsumuntur acquisitæ ex bonis mariti, ne sit locus suspitioni libidinis & adulterij, cuius causa eas vxor acquisierit, vt inquit ipsa lex. Hac verò probatione cessante, non est locus pręfatę pręsumptioni: ita visum est Bald. in l. si vxorem. C. de condict. inser. Saly. in dict. l. etiam. & in d. l. Quintus. Aymon Sauil. consilio 61. numero 7. Alex. consilio 42. volum. 5. Alciatus de pręsumptionibus, regula tertia, præsumpt. 26. numero 6. Quibus tamen obstat Aret. qui contrarium respondet consilio 31. post Albericum in dict. l. etiam. dicens, pręsumi illa bona constante matrimonio quæsita fuisse, & ex mariti bonis, nam cùm bona reperiantur tempore dissolutionis matrimonij penes vxorem, præsumendum est, bona illa esse mariti, cui subdita fuit in coniugali consortio ipsa vxor: ex eo etiam, quòd fœminę non ita honestè ac licitè patrimonium ex industria solent acquirere, sicuti viri. Et pręterea, cùm ad maritorum consortium accedunt, res, quas secum deferunt, in libellum & repertorium redactas, maritis tradunt. l. si ego. §. fi. ff. de iur. dot. Ex quibus, quamuis cesset ratio pręsumptionis dict. l. Quintus. adsunt tamen aliæ coniecturæ, quibus opinio Areti. potiùs quàm contraria placet. Nec sequitur, res matrimonio constante acquisitæ, pręsumuntur ex bonis esse mariti: ergo bona, quæ vxor possidet, acquisita fuerunt ante matrimonium. Id verò consequitur optimè, igitur ante matrimonium res habitas ab vxore ipsius esse, non mariti, censendum est. Atque in his regnis, omnia bona, quæ reperiuntur tempore, quo matrimonium soluitur, iudicantur eodem matrimonio constante acquisita, & ob id communia sunt. l. 203. styli. Minimè tamen inficior, Sal. opinionem posse admitti ex aliquot coniecturis, quæ animum iudicantis inducerent ad credendum, vxorem bona illa, quæ possidet, ante coniugium habuisse. quod Alciat. post Are. animaduertit. In Prælato tandem id apertissimi iuris erit, res acquisitas post dignitatem adeptam, præsumi causa Ecclesiæ habitas fuisse. tex. glo. & Doct. in c. 1. de pecu. Cler. id etiam in hoc capite omninò probatur. Ad id tandem disputatio tendit, an in dubio res præsumantur acquisitæ ante dignitatem, an post. qua in re Gofredus in sum. tit. de success. ab intest. scribit, Episcopi hæredibus incumbere probationem Ecclesia possidente: at è contrario possidentibus ipsis hæredibus oportere Ecclesiam probare, res illas acquisitas fuisse post dignitatem. idem Abb. hic & in c. 3. de pecu. Cleri. in fin. Barb. in cap. 1. col. fin. de pecul. Cler. text. elegans in c. 1. 12. quęst. 5. vbi hęc assertio Gofredi probari videtur. Obiter tamen admonendus lector est illius Canonis inscriptionem deprauatam esse: siquidem is Canon est apud diuum Gregorium in Epistola ad Theodatum Episcopum Mediolanensem libro Epistolarum 10. Episto. 43. in li. verò decretorum Gregorio ad Lucidum Episcopum falsò tribuitur: constat item ex eadem Epistola, luminosam, cui bona quædam Constantius Episcopus reliquerat, fuisse filiam fratris eiusdem Episcopi. Nam dum legitur apud Gratianum, Luminosæ ancillæ Dei, & fratribus suis, apud Gregorium multò rectiùs legitur, luminosæ ancillæ Dei filiæ fratris sui, siquidem de sola luminosa in eadem epistola tractatur. Item ex Epistola apparet, bona, quæ Episcopus ille luminosæ reliquit, immobilia fuisse, cùm ex Gratiano mobilia esse colligatur. Addit præterea diuus Gregorius, bona illa non esse auferenda à legataria, nisi Ecclesiæ actores probauerint, post ipsam dignitatem ab eodem Episcopo acquisita fuisse: quibus verbis adhuc Gofredi sententia fortior redditur, quam Abbas etiam sequitur in repe. cap. cùm esses. isto tit. num. 24. Salyce. in d. Auth. licentiam. gloss. in c. sint manifestæ. 12. q. 1. & in d. c. 1. 12. q. 5. Bertac. de Episcopo. 4. lib. 4. par. nu. 6. Rom. cons. 159. fi. col. Ecce qua ratione Gofre. nitatur ad concordiam reducere canonem illum, & huius primi cap. verba, quę eiusdem autoris sunt, diui nempe Gregorij Papæ primi, lib. Epist. 7. Epist. 52. ad Anthemium Campanum subdiaconum de testamento importuni Attellanæ ciuitatis Episcopi: cùm tamen inscriptio vulgaris caput hoc dictet esse Gregorij Papæ tertij ad Antonium subdiaconum. Nec eadem omninò litera est vtrobique. Scriptum enim est in hoc c. Hortamur igitur, vt solicitè discutias, & quicquid ipsum habuisse patuerit, à qualibet persona detineri nullatenus patiaris, nisi hoc solum, quod eum ante Episcopatus ordinem proprium habuisse constiterit. Apud Gregorium verò: Hortamur ergo experientiam tuam, vt solicita inquisitione discutias: & quicquid Ecclesię ipsius esse patuerit, à qualibet persona detineri nullatenus patiaris, nisi hoc solum, quod eum ante Episcopatus ordinem proprium habuisse constiterit. Quòd si hæc litera verè est ipsius Gregorij, minimè in hoc tex. probatur quarta hæc Doct. adnotatio. Cæterùm Io. And. in c 3. de pecu. Cle. omninò contendit in dubio bona ab Episcopo vel Prælato dimissa, ex præsumptione Iuris Canonici censeri post ipsam dignitatem acquisita fuisse, siue possideat Ecclesia eadem bona, siue Prælati hæres. Idem Ant. Card. & Io. ab Imo. in d. c. 3. vbi Abb. hanc esse communem sententiam profitetur. quam puram sibi constans sequitur Barbat. hic. numero 2. Henric. in cap. fina. de pecul. Cleric. Anchara. col. 2. Imol. colu. 3. in cap. cùm in officijs. isto titu. Bald. & Alberic. post glo. in Authen. licentiam. C. de Episco. & Cleri. Areti. consi. 31. col. pen. quam opinionem etiam fatentur communem esse Corne. cons. 314. volum. 3. Socy. cons. 91. col. 3. vol. 3. & Albe. in d. Authent. licentiam. vbi pro hac communi opinione est text. insignis. & in Authen. de Eccle. tit. §. interdicimus. collat. 9. & in c. sint manifestæ. 12. q. 1. Eandem sententiam coadiuuat ratio illa, nam licet sit dubium, an Episcopus vel Pręlatus teneatur repertorium, seu inuentarium rerum Ecclesiæ facere, quibusdam dicentibus eum ad hoc teneri, quia tutori similis est. glo. in cap. qualiter. in 2. verbo, redde. de accusatio. & in c. auditis. de in integ. resti. & in c. nulli. de rebus Eccles. & in cap. ea, quæ. de offi. Archi. & in specie glo. in c. manifesta. 12. q. 1. Paul. Castren. in l. Orphanotrophos. C. de Episco. & Cleric. Bertachi. de Episcopo, libro 4. part. 4. num. 28. sentiunt Anch. Imola, & alij Doctores in dicto ca. cùm in officijs. Areti. in d. consil. 31. colu. penul. Alijs verò contrarium asserentibus, eo, quòd nullibi in iure cautum sit, prælatum teneri ad conficiendum inuentarium rerum Ecclesiæ. ita Abb. eleganter in q. 3. dubio 4. Felin. in c. cùm deputati. colum. fi. de iudi. Barb. in dict. cap. cùm in officijs. num. 10. Nec omninò procedit similitudo prælati, & tutoris. vti notat gloss. in capit. fi. 5. q. 3. Abb. in dict. c. auditis. idem in ca. 2. de donat. nouiores, maximè Deci. in c. reprehensibilis. de appellatio. Anani. in dict. c. qualiter. in princip. col. penul. Baldus in l. fi. ff. de tutor. & curato. datis ab his. Felinus in d. ca. cùm deputati. Tamen Episcopus tenetur tempore, quo dignitatem illam consequitur, inuentarium facere rerum, quas ipse ex patrimonio, alióue titulo acquisiuit. text. in ca. de Syracusanæ. 28. dist. c. manifesta. & c. sint manifestę. 12. quæst. 1. quod Abbas in dict. dubio 4. concedere videtur. Igitur, si prædictum inuentarium non fecerit Episcopus, pręsumptio fraudis minimè cessat: & ob id opinio Ioannis Andr. potiùs quàm Gofredi mihi placet. Non obstat text. in c. 1. 12. q. 5. quem pro Gofredo Abbas & cæteri eius sequaces allegant, quia, vt constat ex Epistola diui Gregorij, non tantùm præsumptio possessionis pro ipsa legataria, sed & fama detulit ad Romanum Pontificem, illa bona, de quibus erat controuersia, ante Episcopatum quęsita fuisse: & hic est verus intellectus illius Canonis.

Secundò, potest Gofredi opinio maximè procedere, quando constaret tempore promotionis ad Episcopatum ipsum promotum bona aliqua habuisse, ita, vt ex hoc, & ex possessione oriatur præsumptio quædam ad transferendum probandi onus in Actorem, qui Ecclesia non possidente nomine Ecclesiæ illa bona petit, secundum Ioannem Andr. & alios, qui communiter sic intelligunt opinionem Gofredi. Est denique maxima Iuris Canonici præsumptio pro Ecclesia, vt bona relicta à Prælato censeantur causa Ecclesię, seu ex eius bonis acquisita. quod & Dynus notauit in regu. ratum. in fin. de regu. iur. lib. 6. Hæc verò pręsumptio alijs aduersus præsumptionibus eliditur. Nam si Episcopus, tempore, quo habuit dignitatem, habebat patrimonium, iudex arbitrabitur attenta quantitate & qualitate patrimonij, & rerum Ecclesiæ, an bona postmodùm acquisita, sint Ecclesiæ, aut Episcopi hæredibus adiudicanda, vel inter Ecclesiam & hæredes diuidenda. text. quem glo. ibi ita intellexit in cap. Sacerdotes. 12. quęst. 4. dicit singu. Roma. singul. 267. Barb. in tract. de præst. Cardi. 1. part. quæstione 3. numero 47. commendat Abb. in cap. 3. de pecul. Cleric. & in rep. c. cùm esses. ist. titul. numero 24. Item, si prælatus gessit negotia publica in aliquo magistratu, ex quo percipiebat aliquot reditus. His perpensis iudex arbitrabitur, an bona per eum acquisita fuerint ex illius reditibus empta. arg. text. in c. quia nos. & c. relatum. in 2. ist. tit. quod prędicti Docto. fatentur, & explicant alias notantes coniecturas Corne. consilio 314. volumi. 3. Cardin. consilio 79. in fine. Socy. consilio 91. vol. 3. Nicol. Boëri. decisione 20. Quibus illud addere non omittam, quod Andr. Alciat. scripsit. reg. 1. de præsumpt. 29. præsumpt. ad finem. dicens res emptas à fratre, vel consanguineo Episcopi, quem ipse Prælatus procuratorem constituerat ad percipiendos reditus Ecclesiasticos, non præsumi emptas fuisse ex reditibus Ecclesiæ. Ratio enim præsumptionis, quæ in ipso Episcopo consideratur, cessat in consanguineo Episcopi, qui quidem consanguineus potuit ex proprio labore industria, aut patrimonio res illas acquirere. Erit tamen à iudice attentè ac discretè perpendendum, an ex hoc fraus fiat Ecclesiæ.

Cæterùm, dubium illud explicare oportet, an quæsita per Episcopum post dignitatem, ex propria tamen industria sint eiusdem, ita, vt liberè valeat de eis testari? & in presbyteris, qui curam habent animarum in aliqua Ecclesia, aliáue obtinent beneficia Ecclesiastica, expressim id est statutum, eisq́ue permissum est, liberè de ita acquisitis bonis testamentum facere. c. quia nos. c. relatum. in 2. ist. titu. etiamsi presbyter ea bona fuerit consequutus ratione ordinis sacri, nullo tamen prætextu beneficij, vel bonorum Ecclesiæ, nempe pro celebrandis missarum solennibus, aut ex stipendio alicuius prælati, alteriúsue, cui presbyter vti capellanus seruit. Cynus & Docto. in Authent. licentiam. C. de Episcop. & Cler. Hostien. Anto. Ancha. Cardina. & Imol. in dict. c. quia nos. Abb. in c. cùm in officijs. col. 2. & ibi Barb. col. 4. ist. titul. Boêri. decis. 20. Syluest. verb. Clericus. 4. §. 8. Abb. in repe. c. cùm esses. ist. tit. nume. 29. Domi. in c. præsenti. de offic. ordi. in 6. Bolog. in consil. Ananiæ 87. ex quibus constat, hanc opinionem esse communem. quod Barb. fatetur in dict. cap. quia nos. colum. fi. Corne. & Socy. paulò post citandi. In Episcopis verò Iaco. Butri. in l. sacrosanctæ. C. de Episcop. & Cleric. diuersum opinatur, dicens, ipsos testari non posse de bonis post Episcopatum, etiam ex propria industria personæ vtcunque acquisitis. Cui suffragari videtur textus in dicta Authentica, licentiam. dicens, Episcopo acquiri bona, ei post Episcopatum obuenientia à cognatis, cæteris bonis ipsi Ecclesię reseruatis. Præterea textus hic & in capitulo primo, duodecima, quæstione quinta, solum permittit, Episcopis testari de bonis, quæ habuerunt ante Episcopalem dignitatem: acquisitis postea negant, omninò iura Pontificia testandi licentiam, nisi bona illa iure sanguinis acquisierit. Eandem opinionem Iacobi defendit Bar. hic, & latiùs idem in tract. de peste. Cardi. part. 1. q. 3.

Sed si rationem prędictorum Canonum consideremus, idem erit dicendum in Episcopis, quod in presbyteris Ecclesiarum Rectoribus. Ea etenim, quę post dignitatem à Pręlatis acquiruntur, ex eo Ecclesiæ à Canonibus adiudicantur, quod præsumatur ex bonis, ac reditibus Ecclesiæ acquisita fuisse. text. iuncta glo. in c. 1. de pecul. Cler. quam rationem iam superiùs notauimus, & probatur efficaciter in c. fixum. 12. q. 5. Vnde textus in hoc c. & in d. Auth. licentiam. ita intelligendi sunt, vt idem dicamus de rebus, quas constat, Episcopum ex industria propria nactum fuisse, quod de illis, quæ manifestè ei iure sanguinis obuenerunt: atque ita idem prorsus in Episcopo, quod in cæteris presbyteris notat Abbas hic in fi. ex glo. vltima idem Abb. in d. c. cùm in officijs. Corne. consilio 314. col. 3. vol. 3. dicens communiter reprobari opinionem Iacobi Butrig. idem testatur eandem communem secutus Socyn. consil. 91. 3. vol. & Syluest. verb. Clericus. 4. q. 6. Ex qua opinione in fert Socy. posse Cardinalem testari de illo stipendio, quod à Romano Pontifice datur ratione Cardinalitij galeri, cùm id non detur respectu alicuius Ecclesiæ, sed personæ ipsius Cardinalis, qui ipsum Romanum Pontificem in regimine Ecclesiæ, consilio & industria coadiuuat. Hinc etiam ipse infero, Episcopos testari posse de his bonis quæ acquirunt ex his, quæ ipsis offeruntur, & dantur ab his, qui sacris ordinibus initiantur & insigniuntur.

Glo. in verbo, Hortamur. dum exponit præcipimus, est prænotanda. quia licet verba exhortationis non inducant præceptum. capit. quod præcipitur. 14. q. 1. aliàs in cap. fi. §. quod præcipitur. optimus text. in cap. 2. de spons. ex quo colligunt ibi Anton. Abb. Præpos. & Feli. per hæc verba, moneas, & inducas, simpliciter in rescripto Principis apposita, non concedi potestatem compellendi ei, qui nullam ad compulsionem iurisdictionem habebat. capit. ex literis. in 2. de spons. idem notat vltima glos. in capitul. cum nostris. de conces. præbe. Ioann. Andre. Ancharan. Domini. & Franc. in capit. si pauper. de præb. in 6. & Ioann. de Imol. in dict. capit. cum nostris. pe. colu. asserit hanc opinionem mente tenendam esse, contrariam tamen magis communem cum Archid. in dict. cap. si pauper, quod ipse non habeo expeditum. Nam & Card. in Clem. 1. q. 11. de offic. deleg. primam sententiam sequitur. Verùm si verba exhortationis sint adiecta rei aut dispositioni, quæ ex propria natura necessitatem obtemperandi præ se fert, pro præceptis assumuntur. ita glo. hic. cui simil. in Cle. 1. de testi. vbi Card. & Imol. alia in c. ad aures, de æta. & qualit. Felin. colum. 6. Deci. numero 13. in cap. 1. idem Felin. in c. nam & concupiscentiam. col. 1. de constitutio.

Glossa in verbo, patiaris, probat ecclesiam prælati hæredem omninò debere approbare pro ea parte, qua sit hæres alienationem rei ecclesiasticæ factam ab ipso prælato absque iuris solennitate, vel eo casu, quo alienari res illa non poterat, nisi inuentarium fecerit: tunc etenim ecclesia alienationem ratam habebit ex ea quantitate, quam ab hæreditate accepit. glos. in capitul. episcopus qui filios. 12. quæst. 2. quas communiter Doctor. hîc approbant. Bart. in l. cùm vir. 2. columna. ff. de vsucap. Alex. cons. 30. column. 2. volumi. 6. l. 1. ff. de except. rei vend. l. venditrici. C. de reb. alien. non alie. l. cùm à matre. C. de rei vendi. l. fin. §. in computatione. C. de iure delib. quibus adde Paris. consil. 2. lib. 1. Et idem erit in filio hærede, qui etiam confecto inuentario tenetur stare alienationi rei propriæ per patrem factæ, eo casu, quo pater alienare non potuit, facta ad hoc, si necesse id fuerit, compensatione legitimæ cum ipsa re alienata. gloss. & ibi Doct. in d. l. cùm à matre. Abb. Imol. & Doct. hîc. Regia l. 24. tit. 13. parte 5. & est communis opinio, teste Iason. in d. §. in computatione, aduersus gloss. ibi. eandem etiam sententiam communem defendit Rodericus Suares in repet. l. quoniam in prioribus. C. de inoffic. testamen. 7. extensione. col. 8.

Eadem glos. verbo, patiaris. fatetur ecclesiam alicuius hæredem, non conficientem inuentarium teneri vltra vires hæreditarias ad debita & onera defuncti: sicuti quilibet extraneus teneretur inuentario non confecto. ex l. final. C. de iure delib. in quo gl. ista singu. est secundum Abb. & eam sequuntur Imo. Anto. & Barb. hîc. idem Imo. in c. 1. de solutio. Salycet. in Authent. sed cùm testator. C. ad legem Falcid. Ias. dicens hanc opinionem esse communem in l. fin. §. fin. C. de iure delibe. restituitur tamen ecclesia ad conficiendum hoc inuentarium aduersus lapsum temporis secundum eos. Et probatur hæc conclusio in Authen. de hære. & Fal. §. pupillis. vbi statuitur, pupillum teneri, vltra vires hæreditarias, si non confecerit inuentarium, nec petierit restitutionem ad id conficiendum: ergo eodem iure ecclesia tenebitur. notat Rom. in Rub. ff. de acquir. hæred. Contrarium tamen, imò ecclesiam vltra vires hæreditarias non teneri, etiam si inuentarium non confecerit, asserunt Card. & Abb. hîc. & in d. c. 1. Bart. in l. 1. num. 46. C. de sacrosanct. eccle. Bal. in l. fina. in prin. C. de iure delib. colum. 1. Abb. in rep. c. ecclesia sanctæ Mariæ. de consti. nu. 18. Ange. in Auth. de aliena. & emphy. §. si verò quilibet. idem Angelus in d. l. fi. §. si verò post quam. Anani. in c. in literis. col. 6. de rapto. Feli. dicens hanc opinionem communem esse in c. de quarta, de præscript. colum. 3. idem profitetur Areti. in Rub. ff. de acquir. hæredit. colum. penul. pro quibus adduci solet text. in l. prima. §. an bona. ff. de iure fisci. vbi fiscus hoc priuilegium habet, ergo & Ecclesia. argumen. glos. in capit. primo, de in integrum restitut. Item suadetur hoc ea ratione, quòd præsumptio subtrahendi res hæreditarias, ex qua statuitur obligatio hæredis non facientis inuentarium vltra vires hæreditarias ad legata, & onera defuncti. text in Authentic. de hæredi. & Falcid. §. sancimus. cessat in ecclesia: igitur ipsa obligatio cessabit.

His verò respondetur, & primò textus in dicto §. an bona. non habere locum, quando bona deueniunt ad fiscum, non iure hæreditario, sed iure deuolutionis, quia vacantia sunt, vel alio simili titulo, vt explicat Bartholus in dicta Rubrica. ff. de acquirend. hæredit. illi autem, qui non sunt veri hæredes, sed vniuersali alio titulo succedunt, non tenentur conficere inuentarium. Inno. in c. in præsentia, de probat. Francis. Porcellinus in tracta. de inuentario. cap. 4. ad finem. Secundò respondeo, argumentum illud ratione cessante minimè conuincere. Nam & in pupillo cessat illa ratio, & tamen in eo locum habet iuris præfati dispositio. Clerici etiam eadem lege censentur, quamuis alieni sint à fraudis suspitione, vt in eadem constitutione de hæredita. & Falcid. expressum est. Nec ratio vltima & principalis dictæ decisionis in præsumptione fraudis consistit: dictione etenim, forte, qua Iustinianus ibi vtitur, causam impulsiuam legis, non principalem inducit. text. & ibi gl. Imol. & alij in Clem. 1. de appella. gloss. in l. in commodato. §. sicut. ff. commod. Alex. in l. in ratione. §. quod vulgo. ff. ad l. Falcid. num. 13. Feli. in c. 2. col. fin. vt lit. non contest. Dec. in capit. super literis. col. 8. de rescript. quibus diligenter inspectis quæstio ista dubia censetur. Nisi dixerimus primam opinionem quam gloss. hîc asseruit, quo ad creditores hæreditarios procedere, cùm quibus hæres, qui sine repertorij auxilio adit hæreditatem, quasi contrahit. l. apud Iulianum. §. fin. ff. ad Trebel. & ideo adhuc cessante qualibet fraudis suspicione tenetur eis satisfacere, vt defunctus tenebatur, etiam vltra vires hæreditarias. Secunda verò opinio poterit admitti, quoad legatarios, quibus hæres non conficiens inuentarium integra legata soluit, etiam iure Canonico. c. Rainaldus, ad finem. isto tit. ex præsumptione fraudis, & suspicionis, quæ in ecclesia, & eius ministris cessat. atque ita dubium istud dissoluunt Alexand. & Corne. in d. l. §. final. & Aret. in dict. Rub. ff. de acquir. hæredit. quibus accedit Bald in l. filium C. famil. hercis. col. pe. dicens hæredem non conficientem inuentarium non teneri ad soluendum legatarijs integra legata, si ex legatariorum confessione constiterit patrimonium hæreditarium sufficiens non esse ad integram solutionem. idem Alexan. & Areti. 2. col. in dicta Rubric. ff. de acqui. hæred. & Ias. in l. 1. §. si is qui quadringenta. ff. ad senatuscons. Trebel. & quamuis Soci. ibi dubitet, Baldum sequuntur Alexan. & Ias. in l. fin. §. 1. C. de iure deliber. Felin. in c. quoniam. de proba. num. 30. & Catelli. Cotta. in vlt. Memor. dictione: Inuentarium. vbi plures citat de hac decisione dubitantes, qua in re miror Gualdens. de arte test. titul. de acquir. hæred. caute. 8. hanc sententiam Bald. etiam in creditoribus intellexisse. quod à sensu Bald. valde alienum est. Ex his etiam quæstio illa diffiniri poterit, an hæres non confecto inuentario in animæ & conscientiæ iudicio sit obligatus ad soluenda onera defuncti vltra vires hæreditarias. Nam Bart. in d. Rub. ff. de acqui. hære. & alij, quos ibi referunt Alex. & Ias. Bal. in d. l. filium quem habentem. col. pen. idem Bart. in l 1. num. 45. C. de sacros. eccles. Ioan. Andre. & Doct. in c. quanquam, de vsur. in 6. Feli. in c. 1. de const. numer. 44. tenent in foro conscientiæ hæredem, non confecto inuentario, minimè esse obligatum ad onera hæreditaria, vltra vires patrimonij à defuncto relicti, quasi in eo foro præsumptio fraudis cesset, quam opinionem communem esse fatetur Ias. in dicta Rub. & Carol. Ruinus cons. 20. lib. 4. Rursus Freder. Senensis in cons. 21. & Paul. à Castro in eadem Rub. diuersum opinantur, ac nullum esse inter conscientiæ forum, & iudiciale discrimen existimant. Lex etenim humana, quæ iusta est, etiam in foro animæ est seruanda. gloss. recepta communiter in c. quæ in ecclesiarum, de constit. Thom. 2. 2. quæstio. 96. art. 4. Ea verò lex Ciuilis, quæ non confecto inuentario cogit hæredem hæreditaria onera subire, iusta est, nec in præsumptione consistit, vt modò diximus: ergo iniudicio interiori seruabitur. Verùm, isthæc ratio quoad creditores admittenda est, ita vt in eis locus sit opinioni Freder. Sed quo ad legatarios communis sententia sibi locum vendicabit. quod visum est Areti. in d. Rub. ff. de acquir. hæred. His proximum est, quod notant Paul. Aret. & Alexand. in l. nemo potest. ff. de legat. 1. Bald. in l. fin. §. cùm igitur. col. pe. C. de iure deliber. Ias. in d. l. nemo potest. lect. 1. numer. 55. & ibi Crot. col. 19. Deci. cons. 418. colum. 3. Aymon cons. 174. Ferdi. Loazes Illerdensis præsul in l. filiusfamiliâs. §. diui. ff. de legat. 1. num. 71. Guido Pap. cons. 63. colum. pen. vnanimi consensu dicentes, testatorem non posse remittere hæredi confectionem inuentarij in præiudicium creditorum, quibus ipse testator pręcisè satisfacere tenetur, nec potest eis præiudicium inferre. Poterit tamen testator prædictam remissionem facere in præiudicium legatariorum. quod expressim notant Paul. Aret. Alex. Deci. Aymon, paulò antè citati. & Baldus in l. cùm tale. §. Titius. ff. de condict. & demonst. quorum opinio communis est, sicuti Alexan. asseruit in dicta lege, nemo potest. colum. 5. & Aymon. d. consil. 174. col. fin. Tametsi Bald. in l. fin. C. arb. tutor. contrarium teneat, cui assentiuntur Ias. in d. l. nemo. 1. lect. in fi. Crot. ibi. 19. col. & Guido Pap. d. cons. 63. col. penul. Quin & Aymon in dict. cons. 174. respondit, testatorem posse hæredem grauare, vt etiam confecto inuentario eius beneficio non vtatur, ac teneatur creditoribus, & legatarijs satisfacere, perinde, ac si inuentarium non fecisset, quod notandum esse existimo. His verò alia proximè aptari quæstio poterit. Nam iure satis compertum est, iuramentum in litem deferri aduersus tutorem, qui inuentarium conficere omiserit. l. tutor qui repertorium. ff. de administ. tuto. tradit Ias. in l. in actionibus. ff. de in lit. iur. & in l. si quando. C. vnde vi. Est etenim dubium, an idem sit dicendum contra eum, qui se hæredem esse alicuiùs existimans, eius hæreditatem obtinuit, vel ea ratione, vt deliberare possit, de hæreditate adeunda bona accepit: qui quidem hæreditatem omittens, aliaúe de causa à veris hæredibus conuenitur, controuertitur, sitne locus iuramento in litem aduersus eum, qui repertorium facere omiserit. & Raphael Ful. in l. vltima. §. sed si post deliberationem. C. de iure deliberan. scribit locum esse delationi iuramenti in litem aduersus eum, qui hæreditatem alicuius defuncti, eiusq́ue bona accepit, atque occupauit: nec tamen inuentarium confecerit, etenim postea contra eum actum sit petitione hæreditatis, & obtentum, cogendus erit reddere rationem bonorum per inuentarij seriem, aut contra ipsum in litem iurabitur, sicuti aduersus tutorem, qui repertorium facere omiserit, Sic enim Iustinianus scribit: Si quis autem temerario proposito deliberationem quidem petierit, inuentarium autem minimè conscripserit, & vel adierit hæreditatem, vel minimè eam repudiauerit: non solum creditoribus insolidum teneatur, sed etiam legis Falcidiæ beneficio minimè vtatur: quod si post deliberationem recusauerit, inuentario minimè conscripto, tunc res hæreditarias creditoribus, vel his, qui ad hæreditatem vocantur, legibus reddere compelletur, quantitate earum sacramento res accipientium manifestanda, cum taxatione tamen à iudice facienda. Hactenus Codicis tex. à quo Fulgos. prædictam opinionem deducit. Accursius tamen verbo, sacramento, eam decisionem visus est intelligere, non de iuramento in litem circa rerum quantitatem, sed de iuramento in litem, quo ad æstimationem rerum, quas habuisse reus ipse ab hæreditate constiterit. In litem, inquit, si non restituat omnes res, quas constat eum habuisse: & licet Corne. exponat Accurs. verbum constat, id est per iuramentum in litem, ea expositio admodum est violenta, & sensui glo. ac Doc. omnino contraria. Nam verè constitutio ipsa Iustiniani, & glo. de iuramento in litem loquuntur. text. quidem quoad rerum quantitatem, glo. quoad earum æstimationem: quæ admodum distincta videntur. Nos verò existimamus, iuramentum in litem, quoad rerum hæreditariarum quantitatem non confecto inuentario, deferri actori aduersus eum, qui bona defuncti & hæreditatem eius accepit, in ea specie tantùm, cuius mentio fit in d. §. si quis autem. id etenim negari non potest: quandoquidem ea constitutio satis expressa est absque vlla interpretum calumnia: idemq́ue asseuerant inibi dicentes id speciale esse in eo casu Petrus à Bella pertica, Cynus, Alex. & Corne. quorum sententiam quicquid gl. dixerit, ita esse accipiendam censeo, vt in specie d. §. non confecto inuentario iuramentum deferatur in litem, taxatione Iudicis præmissa super quantitate bonorum ipsius hæreditatis, non super æstimatione. Hoc autem idcircò statutum fuisse opinamur ob temeritatem illius, qui absque bonorum & rerum repertorio hæreditatem nondum certus de eius acceptatione receperit, eiusque res occupauerit. Item eo quod maxima sit doli præsumptio aduersus eum, qui repudiat hęreditatum, quam semel obtinuit, & accepit, cum termino & facultate deliberandi: forsan enim ex ea plura surripuit. Atque ideò ęquissimum est, quod ratione bonorum hæreditariorum ex repertorio reddat. Nec eadem constitutio in vniuersum accipienda est, nec extendenda ad quæcunque bona defuncti, vel hæreditatem alterius obtinentem: siquidem quod de tutore Fulgo. adducit, maximè verum est, propter conseruandum pupilli & minoris patrimonium, quod nullum alium præter tutorem defensorem habet, in quo maior est præsumptio doli. vnde Fulgos. opinio admittenda non est extra casum d. §. si quis autem. vel forsan erit eidem locus aduersus eum, qui mala fide vera hæreditatem alienam, nec ad eum pertinentem iniquissimè occupauerit.

Glossa penultima duplici intellectu tex. interpretatur, quorum prior minimè conuenit literæ, qua exprimitur hunc Episcopum potuisse iure optimo testari de rebus proprijs. igitur non erat monachus, nec renunciauerat proprijs bonis religionem professus, quia tunc testari non posset. Posterior autem intellectus applaudet ex his, quæ iam satis latè tradidimus. Nam Episcopus testari non poterat de acquisitis post ipsam dignitatem, ipsius ecclesiæ causa, & ex eius bonis, quod in dubio præsumitur. Potest tamen de his bonis, quæ vel ante dignitatem Epicopalem habuit, vel post dignitatem acquisiuit, quę tamen probantur ex personæ industria, vel aliàs quàm ex reditibus ecclesiæ acquisita fuisse, saltem sufficientibus coniecturis, quę possessorem hæredem, aut legatarium defendant. Ex priori tamen intellectu huius gl. colligitur, monachum promotum ad Episcopatum acquirere ecclesiæ, cuius curam gerit, etiamsi ex industria personæ aliqua bona adsequatur, cuius assertionis difficultas tria exposcit. Primum, an monachus factus Episcopus sit immunis ab oneribus religionis.

Secundum, an bona per eum quæsita post obtentam dignitatem ex industria, acquirantur monasterio, an ecclesiæ?

Tertium, cui monasterio sint adiudicanda bona illius monachi, qui facta professione, ad aliam religionem transierit.

Quo ad primum communiter traditur, monachum factum Episcopum, nec à delatione habitus, nec à tribus votis substantialibus liberum esse. quod probatur in cap. Clerici officia, de vita & honesta. Cleri. vbi statuitur, monachum factum Episcopum debere monachi habitum deferre. gloss. in c. noua. 16. quæst. 7. & in cap. de monachis. in 1. 16. q. 1. adeò vt talis monachus habitum religionis dimittens, & exteriorem Episcopalem tunicam assumens sit excommunicatus. quod Syluest. sentit verbo, religio. 7. q. 11. argum. text. in cap. 2. ne Cleric. vel mona. in 6. notat in hac specie Iaso. in Authen. ingressi. C. de sacrosan. eccle. col. 2. quod apud me dubium est. non enim est aliquo Canone excommunicatio indicta monacho, qui prætextu episcopalis dignitatis, non dimisso habitu monachorum, assumit albam illam & candidam vestem, quæ ab Episcopis exteriùs defertur, tametsi malè faciat monachus episcopus ea vtens. Ab his verò quæ substantialia vota sunt, non est exemptus monachus per dignitatem Episcopalem, licèt à prohibitione carnium, à iurisdictione Abbatis, ab alijsque ipsius religionis statutis sit liber. gl. in dict. cap. de monachis. & in c. 1. 18. q. 1. Ias. in dict. Authen. ingressi. 2. col. Cardi. in Clem. 2. in princip. q. 2. de censib. id autem, quod dicitur in d. c. 1. exemptum esse monachum episcopum à iurisdictione Abbatis, non est ex eo, quòd sit exemptus à voto obedientiæ, quia adhuc illi subiectus est, sed quia Abbatem non habet, cui obediat, dicimus eum à iurisdictione prælati regularis liberum esse. ex diuo Tho. 2. 2. q. 185. arti. 8. ibi tamen idem Tho. asserit aduersus præmissam solutionem, monachum factum Episcopum subditum esse omnibus religionis regulis & statutis, quæ officium Episcopale minimè impediunt, à reliquis verò eximi, quamuis ex causa possit Episcopus monachus sibi indulgere, sicut prælati religionem. Atque ex hoc notat ibi Caie. à ieiunijs, à prohibitione esus carnium, non esse monachum factum Episcopum omninò exemptum. Et infert eum peccare mortaliter, si in sexta Feria, qua dies natalitius Domini nostri Iesu Christi ab Ecclesia colitur, carnes comederit. c. explicari, de obser. ieiunio. eandem sententiam Thomæ probat Syluest. verb. religio. 6. q. 10. Idem verò Caieta. in opere. 27. q. cap. 22. à communi sententia parum discedens, aliter opinionem diui Thomæ intellexit, dicens, monachum per Episcopalem dignitatem non eximi à tribus votis substantialibus: à regulis autem, & statutis quoad obligationem legalem, & eius coactionem immunem esse, non tamen quoad morale vinculum ipsorum statutorum, quasi monachus Episcopus teneatur ex morali vinculo seruare statuta religionis, & regulas ipsius ordinis monachorum: à pœnis verò ipsorum statutorum, ac subinde à mortali peccato liber sit: cùm coactioni legali non sit subiectus, quod ipse Caieta. latiùs tradit dicens, monachum Episcopum non peccare mortaliter, si sexta feria, qua natiuitas Domini celebratur, carnes comederit. idem probat Domini. Soto libro 10. de iustitia & iure. quæst. 5. artic. 7. & hoc verius esse existimo, attenta frequentiori nostratum sententia. His ergo constat, monachum Episcopum testari non posse, cùm id repugnet paupertatis voto, à quo non est liber, secundum communem hîc. Bald. Paul. & alios in Authentic. licentiam. C. de Episcop. & Cleric. & Thom. in d. artic. 8. Ias. in d. Authent. ingressi. 2. col.

Ad secundum pręmitto eum, qui se & sua bona obtulerit ecclesiæ seculari, res illas, quas obtulit, secum ad aliam ecclesiam transferre posse, in quam se ipsum licitè confert. text. vbi Anto. Abb. & Imol. in cap. 3. de renunciatio. Cardi. Abb. Imol. & Doct. in cap. quod à te. de Cleri. coniug. Is autem, qui à monasterio ad Episcopatum transit, bona ante transitum acquisita, monasterio verè acquisiuit, illa autem quæ postea habuerit, etiam ex industria personæ, Episcopali ecclesiæ acquirit. c. statutum. 18. quæst. 1. Ioan. Andr. Abb. & Doctor. hic communiter, quod ex sequenti disputatione apertius explicabitur. Maior verò est dubitatio, quando monachus transit à primo monasterio ad alterum diuersæ religionis in casu à iure vel à Romano Pontifice permisso, & tunc bona tacitè primo monasterio acquisita, transmitti ad secundum cum persona, asserunt Archid. in cap. 1. 17. quæst. 4. Collecta. in capit. 3. de renunciatio. Hostien. Ioann. And. Anto. Henric. Cardin. & Abb. in dict. cap. quod à te. à quibus adducitur text. in capit. si quis rapuerit. 27. quæst. 1. & in Authent. de sanctis. episc. §. fin. collat. 9. quæ tamen iura locum habent, quando secundum monasterium compellitur recipere monachum, vt ipse pœnitentiam agat alicuius criminis per eum commissi: & prętereà in eo casu bona quoad vsumfructum cum persona transmittuntur, non quoad dominium, sed ad vitam ipsius monachi: ex Imol. in dicto capitulo, quod à te. & Hostiens. in summa de Cleric. coniug. §. final. Nos verò loquimur, quando ex licentia iuris vel principis libentissimè à secundo monasterio monachus recipitur, quod distinctum est. Item adducitur pro Archid. sententia text. in dicto capitulo, statutum. 18. quæstio. 1. quem Abb. inducit ex eo, quòd spes succedendi parentibus monacho competens tempore, quo primum monasterium fuerit ingressus, transit cum monacho ad secundum monasterium: & tamem illa spes succedendi quæsita fuit primo monasterio. Cui inductioni responderi potest, si aduertamus spem succedendi ante mortem non esse verè acquisitam, ita vt illa hæreditas, quam expectamus, inter bona iam quæsita connumerari valeat. Nam in dicto capitulo, statutum. pater monachi non obijt mortem tempore, quo monachus prioris monasterij religionem profitebatur, sed postea eodem monacho ad monasterium secundum translato: atque ita animaduertit Corne. consil. 88. volumine secundo, sensit gloss. in dict. capitu. statutum. dicens, illam spem succedendi primo monasterij quæsitam deficere, ex eo, quòd persona monachi ab illo monasterio discedit ante veram acquisitionem. Ex quo infertur verum esse, quod Paul. & Cardi. quæstio. 16. in Clement. final. de electio. & ibi Imo. columna 2. & Bonifac. nume. 38. respondent dicentes, legatum factum monacho sub conditione, acquiri illi monasterio, in quo monachus vitam agit tempore euenientis conditionis, & non alteri, in quo tempore facti legati commorabatur. Idem Feli. in cap. in præsentia, de probatio. numero 56. & Collecta. in capit. cùm in officijs. isto titul. quamuis sit secùs in promissione facta sub conditione, in qua attenditur, quoad transmissionem, tempus contractus. Nam in vltimis voluntatibus spes non transmittitur ad hæredes. l. cum hæredes. ff. quan. dies lega. cedat. In contractibus verò bene transmittitur. l. si filiusfamiliâs. ff. de verb. obligat. Vnde si eo tempore, quo monachus est in primo monasterio, ei ex alterius morte deferatur hæreditas, ipsi monasterio fit acquisitio, nec transit hæreditas ad secundum cum monacho ipso, ita vt sic parentum hæreditas transmittatur in monasterium primum, etiam mortuo monacho, hæreditate non adita, ac poterit aditio fieri à monasterio. Cy. in l. Deo nobis. C. de episcop. & Cleric. Bald. cons. 494. volum. 5. Guli. Bene. in c. Rainuntius, de testament. verb. mortuo. in 2. nu. 150. Imò idem erit dicendum in alia quacunque hæreditate monacho delata, vt monacho mortuo ius adeundi in monasterium transmittatur, & monasterio acquiratur sine aditione monachi. Ioan. And. Anto. Abb. & Doct. communiter in d. c. in præsentia. & hæc est opinio communis apud iuris Pontificij professores, vt testantur Socin. consil. 183. lib. 2. columna 1. Corne. d. consil. 272. lib. 3. idem Corn. dict. cons. 88. 2. colu. & Alexand. dicens fortè eam veriorem esse in l. 1. num. 26. ff. de vulga. & inibi Ripa nume. 150. vbi Bart. num. 24. contrarium probat, & Soci. ibi. & idem Soci consi. 52. vol. 4. dicens Bart. sententiam à iuris Cæsarei interpretibus frequentiori calculo receptam esse. Tutior tamen est opinio præcedens, teste Guliel. Benedict. in capit Rainutius. titul. de vulgari. numer. 91. & eam sequitur Bald. consil. 494. volum. 5. Nec poterit monachus ad aliud monasterium translatus adire hęreditatem, in præiudicium primi monasterij, cui delata fuerat.

Quòd si velis effugere Bart. opinionem, poterit monasterium primum petere restitutionem in integrum aduersus omissam aditionem hæreditatis, cùm monachus ad secundum monasterium transiens esset cogendus hæreditatem illam adire, quod Corne. consuluit dict. consi. 88. Tametsi per hoc non sit cautum illi damno, quod immineret monasterio, attenta Bartol. opinione, si monachus iam mortuus esset non adita hæreditate: quo fit, vt Canonistarum opinio sit potiùs admittenda, quidquid dixerit Soci. cons. 51. colum. fin. vol. 4.

Hactenus verò id egimus, vt opinio Abb. & aliorum in d. c. statutum. minimè probetur. Est denique in hac ipsa quæstione alia & secunda opinio, quæ asserit, bona acquisita à monacho ipsi monasterio ex eius professione, ita religioni & monasterio illi acquiri, vt eorum proprietas ad aliud monasterium, quo se monachus transferat, nequaquam pertineat, nisi quatenus ad ipsius monachi alimenta sint necessaria. Hostien. in summa. ti. de Cler. coniug. §. fin. Imol. in d. c. quod à te. col. 4. optimus tex. in Authen. de monachis. §. si verò relinquens. col. 2. & in d. c. statutum. gl. in c. si quis rapuerit. 27. q. 1. & in c. delapsis. 16. q. 6. Specula. titu. de statu mona. §. 1. versi. sexto. Calderi. cons. 23. titul. de regul. Antoni. consil. 75. Corne. consil. 88. volum. 2. Paul. Castren. in l. 1. §. si quis. in 2. ff. depositi. idem in lege, inter antiquos. C. de vsufru. vbi Bal. & Salyce. idem notant, & Petrus à Perusio in d. c. quod à te. Syluest. verbo, religio. 4. §. 10. Flor. 3. par. titul. 16. c. 4. §. 3. Socin. dicens hanc opinionem communem d. consil. 52. vol. 2. cui opinioni consentire videtur Constanti. Harmeno. lib. 5. tit. 4. in fin.

Hi etenim omnes vnanimi iudicio negant quoad proprietatem, bona quæ monachus tempore professionis primæ habebat, ad secundum monasterium pertinere. Nam illa bona, quæ monachus acquisiuit, dum in primo monasterio habitauit, non transire ad secundum, fatentur Doctor. qui primam sententiam defendunt, maximè Abb. & Cardi. & probatur idem in dicto capitulo, statutum. Apud Gallos consuetudine & praxi obseruantissima, sublatæ & antiquatæ sunt decisiones tex. in Auth. ingressi. C. de sacrosanct. eccle. & in l. Deo nobis. C. de Episcopis & Clericis. Nam bona ingredientis religionem, nisi ex pacto monasterijs reseruentur, ad consanguineos proximiores pertinent, nec monasterium ex persona monachi succedit patri, nec matri, nec consanguineis intestatis: quemadmodum testatur Rebuffus in proœmio Regiarum constitutionum, gl. 5. nu. 21. & 22. qui & alios Authores citat.

Ex capite secundo.

SVMMARIVM.

- 1 An possit assumi in prælatum monasterij is, qui eiusdem religionem professus non fuerit.
- 2 Beneficium regulare an sit conferendum Clericis secularibus.
- 3 Beneficia secularia an possint conferri religiosis.
- 4 Quis fuerit huius Canonis author.
- 5 Testamentum factum ante professionem, an secuta professione rumpatur.
- 6 Testamento minimè rupto per professionem, an statim profitentis bona possint ab hærede peti.
- 7 Filij an possint viuente patre, qui religionem fuerit professus, legitimam portionem petere.
- 8 Vsusfructus, quem pater habet in bonis aduentitijs filij, an reuertatur ad proprietatem patre religionem profitente.
- 9 Testamentum factum ante professionem, non potest post eam reuocari.
- 10 Papa potest monachis licentiam testandi concedere.
- 11 Papa an possit votum solenne continentiæ propria dispensatione remittere.
- 12 Obligatio voti an sit ex lege diuina.

CAPVT SECVNDVM.

PRincipaliter ex hoc c. in summa deducitur, Abbatissam non posse testamentum facere, etiam vt de patrimonio disponat, licet habitum monasticum non acceperit. Cui conclusioni obstant duo. Primum, quòd in prælatum monasterij non potest assumi is, qui eandem religionem expressè professus non sit. text. in c. nullus. de electio. in 6. Secundum quod ingressus monasterium potest liberè testari, interim dum non profitetur. Auth. ingressi. Auth. si qua mulier. C. de sacrosan. eccle. & not. in l. generali. C. eo. tit. & in c. beneficium. de reg. in 6.

His verò obiectionibus quidam respondet, hanc fœminam ex eo, quòd consensit seipsam in Abbatissam eligi, professionem tacitè fecisse. c. vidua, de regula, quia se immiscuit actui professionem exigenti, & qui solis professis conueniebat, quod etiam probatur in cap. 1. de regul. in 6. in princip. quo cautum est, in monasterio vbi habitus professorum, & nouitiorum sunt indistincti, professionem factam censeri ab eo, qui per annum integrum habitum illius religionis gesserit, neque impedit hanc professionem distinctio latens ipsius habitus. text. in Clem. final. de regulari. sufficit tamen distinctio latens ad inducendam professionem, quæ tacitè facta censetur ab eo, qui scienter professorum habitum per triduum gesserit in ea religione, quam ante annum probationis profiteri quis potest. capit. constitutionem ad finem. de regu. in 6. neque requiritur ad hanc professionem inducendam distinctio patens in ipsis vestibus monachorum: nempè in scissura, colore, vel forma. & licèt hunc articulum confusè tractet Sylue. verbo, religio. 3. §. 19. glo. communiter recepta in d. Clem. fina. verbo, deinceps. hoc ipsum probat, & latiùs explicat.

Hæc tamen solutio non procedit, quia professio tacita non sufficit, sed expressa requiritur, vt quis eligi possit in Abbatem alicuius monasterij. text. in d. c. nullus. & idem quoad Abbatissam. tex. in c. indemnitatibus. de elect. in 6. Et ideò Ioan. Andr. Abb. & Doct. hîc magis communiter tex. in d. c. nullus. intelligunt in electione. Hunc autem textum in prouisione, collatione, aut postulatione. Nam is, qui expressè professus non est religionem, eligi non potest in Abbatem, postulari tamen potest aut per collationem, seu prouisionem ad hanc dignitatem assumi. idem notat Selua. in tracta. de beneficio. 3. par. q. 51. Oportet ergo fateri, in hac decretali hanc dignitatem non esse ex his, quæ solent per electionem dari: nam tunc solus Romanus Pontifex posset eam concedere alicui in electorum præiudicium. Potest etiam dici non incongruè, tempore capitis potuisse in Abbatem eligi presbyterum secularem, aut diaconum, vel subdiaconum, licèt electionis tempore professio minimè contigerit. ex Greg. Epist. 11. lib. 3. Epist. cuius meminit Grati. in c. presbyteros. 16. q. 1. tametsi postea statutum fuerit contrarium in c. nullus. & c. indemnitatibus, de elect. in 6. & in c. cùm ad nostram. c. officij. eo. tit. suprà. & in Clem. 1. de elect. Vnde beneficia regularia secularibus Clericis non sunt conferenda. text. in Cle. ne in agro. §. sanè in 2. de stat. monach. Aegid. à Bellame. decis. 76. optimus text. in c. cùm de beneficio, de præben. in 6. probans, rescriptum Romani Pontificis Clerico seculari concessum, vt prioris dignitatem obtineat, esse intelligendum de prioris dignitate, quæ secularis sit, non de regulari. Solet tamen beneficium regulare seculari Clerico concedi à Romano Pontifice in commendam ad certum tempus, intra quod religionem profiteatur, & secuta professione illud habeat in titulum: sicuti testatur Io. Staph. de liter. grat. & iustit. fol. 21. col. 1. Lud. Gomez. in reg. de infirmis re sig. q. 13. nu. 7. idem in tract. de expecta. nu. 71. Sic èconuerso beneficia secularia non sunt concedenda religiosis. d. c. cùm de beneficio. c. 2. de stat. monac. c. in noua actione. 16. q. 7. c. monachus. & c. placuit. 16. q. 1. quod procedit in beneficijs simplicibus: nam ad episcopatum religiosus eligi potest. c. 1. 18. q. 1. c. si Abbatem. c. si religiosus. c. quorundam. de elect. in 6. Cle. 1. de elect. in fi. in quo omnes conueniunt. Item ad ecclesiam parochialem assumi potest religiosus, modò id fiat suadente vtilitate, nec passim nec temerè, & ex licentia prælati ipsius monachi. text. quem ita intelligunt glo. & Doct. in cap. quòd Dei timorem, de stat. monach. cap. parochia. vbi gl. 16. q. 1. & esse hanc communem opinionem asserunt Abb. in d. c. quod Dei timorem. col. 2. & Selua. 3. par. de benefi. q. 70. Verùm decisio Rotæ in nouis 483. contrariam sententiam probat, dicens, non posse beneficium seculare conferri monacho, aut religioso absque dispensatione Romani Pontificis, vel episcopi, cui monachus ille subditus est. idem notat Alexand. cons. 70. ad fin. vol. 3. imò nec solet frequenter id concedi, vt scribunt Ioan. Staph. de lite. grat & iusti. fol. 20. col. 2. & Lud. Gomez. in tract. de expec. nu. 70. tametsi idem Staph. primam & communem sententiam sequatur in eodem lib. fol. 76. col. 1. & 2. His accedit tex. in cap. beneficium. de regula. in 6.

Secunda autem obiectio ex eo cessat, quòd professione secuta monachus testari non potest. Auth. ingressi. C. de sacrosan. eccle. Auth. si qua mulier. C. eodem tit. glo. hîc vlt. Professio verò tacitè facta fuit à Sirica, cuius hîc fit mentio, per assumptionem huius dignitatis, postquam solenni more Abbatissa ab episcopo fuit ordinata, quod manifestius constat ex epistola diui Gregorij ad Ianuarium Episcopum Caralitanum, lib. epist. 7. epist. 7. à qua. c. quia ingredientibus. 19. q. vlti. & istud, assumpta fuêre, concisè nimis: siquidem à Gregorio huius rei series longiori narratione tractatur. Cæterùm, ingressus monasterium ante professionem testari potest: imò & si testamentum ante ingressum fecerit, per professionem non rescinditur, neque rumpitur. Auth. de monachis. §. illud. §. nunc autem. sub cap. si qua mulier. 19. quæst. vl. Auth. nunc autem. C. de epis. & cle. & in Authen. si qua mulier. C. de sacros. eccl. vbi probatur, monasterium portionem legitimam obtinere, in bonis profitentis, etiam qui filios habeat, quando is ante ingressum de bonis proprijs minimè disposuerat: qua ratione, testamentum ante professionem factum ab eo, qui cogitauit, & animo conceperat ingressum religionis, per professionem non rumpitur, nec monasterio aliqua in eius patrimonio portio competit. Bart. in d. Auth. si qua mulier. num. 7. Bal. 2. col. Paul. Cast. post Iac. Butri. ibi. quorum opinionem dicit esse veriorem Imo. in l. 1. ff. isto tit. num. 12. vbi Aretin. num. 5. eandem approbat Anto. Rosel. in d. Authen. ingressi. num. 16. Abb. num. 52. & ibi Dec. nu. 61. in cap. in præsentia, de proba. & esse hanc opinionem communem fatentur Dec. consil. 31. col. 2. & Ripa in l. si vnquam. C. de reuo. dona. q. 35. Sunt tamen qui existiment, testamentum vtcunque factum professione religionis rumpi tanquam agnitione posthumi. l. posthumorum. ff. de iniust. testam. monasterium etenim loco posthumi censetur. Auth. nisi rogati. C. ad Treb. Vnde oportet ne hoc testamentum rumpatur, portionem legitimam titulo institutionis monasterio relinqui, vt notat Frederi. consil. 165. gl. in d. Auth. si qua mulier. & in d. §. illud. & in d. capit. si qua mulier. Pet. Cyn. & Raph. Fulg. in d. Auth. si qua mulier. quorum opinio communis est, secundum Imo. in d. l. 1. ff. ist. tit. nu. 11. & Ias. in d. Auth. si qua mulier. nu. 17.

Sed hæc sententia iure non probatur, quia testari potest ex legis permissione ingressurus religionem, vt in d. §. illud. & in d. c. quia ingredientibus. igitur lex ipsa expressim statuit tale testamentum rumpi non posse per ingressum religionis: alioqui vana foret testandi licentia, quæ volenti religionem profiteri liberrimè à legibus & Canonibus conceditur ex his quæ tradit Constantinus Harmenop. libro 5. titul. 4. nec valet argumentum ab agnitione posthumi, quia monasterium non sortitur filij, vel successoris locum, in his bonis, quæ monachus ante professionem proprio testamento distribuerat. Auth. si qua mulier. quibus rationibus refellitur præfata opinio, atque ex eisdem minori negotio tollitur hac in re quod Saly. in d. Auth. si qua mulier. probare nititur, dicens testamentum etiam factum ab eo, qui cogitauerat religionis professionem etiam portione legitima monasterio titulo institutionis dimissa, per professionem rumpi: quasi per capitis diminutionem. l. conficiuntur. §. post testamentum. ff. de iure codicil. §. alio autem modo. & §. seq. Inst. quib. mod. testa. infir. Nam & si testator se in adoptionem alteri dederit, & in ea mortem obierit, irritum fit eius testamentum: quod ibidem probatur, & Regia l. 18. tit. 1. par. 6. eandem opinionem existimat esse veriorem Fulg. col. 7. & Ias. num. 21. in dict. Auth. si qua mulier. & defendit eam Rom. consil. 237. Huius verò sententiæ ratio apertissimè tollitur ex eo quòd constat iure Ciuili hanc capitis diminutionem, quæ per religionem contingit, irrita non facere testamenta. tex. in d. §. illud. & in d. Auth. si qua mulier. Vnde in hac controuersia frequentius recipitur Bart. distinctio, quam primò retuli, ita vt si nulla religionis cogitatione testamentum conditum fuerit, secuta professione reuocetur, quasi ex noua voluntate. arg. l. sancimus. C. ist. tit. eandem Bar. distinctionem Dec. defendit in cap. in præsentia. de probat. num. 61. vbi Imol. fin. colum. dicit eam esse veriorem, & ab ea non est recedendum in iudicando, nec in consulendo, secundum Fulgo. & Ias. in d. Authen. si qua mulier. num. 21. licet Anto. Abb. nu. 52. & Felyn. num. 54. teneant, minimè reuocari testamentum per professionem, etiamsi fiat ab eo, qui nullam præmisit religionis cogitationem. Nec l. sancimus. Bartol. opinionem probat, quam & Aret. reprobat in l. 1. ff. isto titu. num. 4. nouaq́ue adducta Leonis constitutione Viglius in princi. quib. mod. testa. infirmentur. Ipse verò, quamuis videam Bar. distinctionem magis communiter recipi, mallem Abb. & Areti. conclusionem defendere, aut Bart. sequi ad effectum, vt testamentum factum ab eo, qui religionis professionem minimè cogitauerat, professione secuta rumpatur solum, quoad legitimam portionem monasterio competentem, quod placuit Anto. in d. c. in præsentia. His verò addendum in dubio ex interuallo temporis à testamento ad religionis professionem, præsumi iudicis arbitrio religionis professionem testatorem præmeditatum fuisse vel non, quod ab omnibus probatur. Sed & illud erit obseruandum, testamentum factum ab ingresso religionem, tamen ante professionem, etiam sine consensu prælati, validum esse, nec professione reuocari, vtpote factum eo tempore, quo testator liberam habuit testandi potestatem: in cuius conclusionis probationem est textus optimus in capitulo 4. de regulari. in. 6. quamuis contrarium teneat Roderi. Xuares in allegatio. 20. col. vlt. post Aret. in c. nunc autem. 19. quæst. tertia. Sic etiam facto testamento, quòd per professionem rumpi non possit, statim ipsa facta professione bona hæreditaria ad institutum pertinere, si monasterium sit bonorum incapax, quòd si capax sit bonorum, ipsam hæreditatem morte naturali ipsius monachi ad hæredem pertinere, in eius verò vita ad monasterium. 5. notant Anto. Abb. nu. 8. & Deci. 97. in d. c. in præsentia. Imo. in d. l. 1. vbi Aretin. nume. 6. dicit hanc opinionem esse communem. & idem notat Anto. Rube. consil. 155. Alexan. cons. 13. volum. 3. dicens hanc opinionem communem esse. Bar. numer. 9. & alij, quos ibi retulit Ias. nume. 26. in Authen. si qua mulier. idem Bar. in l. res vxoris. C. de donatio. inter vir. & vxor. idem in simili quæstione in tracta. minori. 3. part. versi. isti hæredes. Socin. consil. 92. volum. 1. dicens fideicommissum relictum sub illa conditione, si institutus decesserit sine liberis, statim deberi fideicommissario, eo quòd institutus profitetur religionem, quæ etiam communium bonorum incapax sit: atque ita est intelligendus text. in Auth. nisi rogati. C. ad Trebellia. & capit. in præsentia, de proba. vbi hæc est communis sententia, quam tuetur eleganter Fortu. in l. Gallus. §. & quid si tantum. ff. de liber. & posthum. colum. 32. ex quibus constat prima communis sententia, quæ probatur in l. statuis. §. Cornelio. ff. de iure fisci. quam Bartol. vbique ad eandem conclusionem inducit. eandem opinionem scribit communem esse Roderi. Xuares in d. allega. 20. col. 7. Igitur si monasterium capax bonorum est in vita monachi, excluso hærede instituto, bona hæreditaria possidebit, adeò, vt quibusdam placuit, in vita patris religionem profitentis filio legitimam bonorum portionem minimè deberi, nec monasterium cogi posse eandem partem filio post professionem patris, eo viuente tradere. gloss. Bart. & Doctor. in dict. Authentic. si qua mulier. per tex. ibi. quo probatur, post mortem patris filium posse legitimam portionem à monasterio petere, si pater ante obitum bona propria non diuiserat inter filios. quam opinionem testantur esse magis communem Saly. & Ias. in d. Authen. si qua mulier. colum. 14. Deci. dict. cap. in præsentia. numer. 67. & esse veriorem Abba. in capit. cum simus, de regul. Alexan. in l. si cùm dotem. numer. 13. ff. solut. matrimo. & Felin. in dict. c. in præsentia. num. 56. Quibus refragatur tex. in d. c. cùm simus. quo probatur, tradendam esse filio portionem legitimam ex bonis patris religionem professi, statim non expectata patris morte. Nec oberit, si quis dixerit in eo cap. patrem mortuum esse, cùm de eius successione mentio fiat. Nam monacho viuenti successio datur. c. fin. 30. quæst. 3. & ex integra decretali constat, patrem viuere eo tempore, quo portio legitima filio tradenda erat. Vnde tex. in dicto capit. cùm simus. probat hanc secundam opinionem, & est singul. secundum Abb. ibi: commendat Bald. in dicta Authentic. si qua mulier. colum. final. idem Ioan. Andre. & Doctores in dicto capit. cùm simus. gloss. quæ alibi non est, secundum Abb. ibi in capit. transmissæ. qui filij sint legitimi. singularis secundum Aretinum in l. 1. numero 6. ff. ist. titu. quam opinionem defendit Corset. in singu. verbo, legitima Anani. in c. 2. col. penu. de delict. puero. Pyrrhus post consuetudines Aureli. c. 2. col. 4. Bal. Nouel. de dote. part. 1. colu. 3. dicens hanc opinionem communem: pro qua induci potest text. in dicta Authenti. si qua mulier. qui permittit patri religionem professo portiones legitimas filijs assignare: quod minimè permitteretur, si bona illa à monasterio patre viuente, quoad legitimas filiorum portiones, auferri non possent. Nec inficior rem dubiam esse, fateor tamen opinionem vltimam æquiorem esse, & vtroque foro seruari oportere, propter maximam æquitatem, cui innititur isthæc opinio, vt fatetur præter alios Abb. in dicto capit. in præsentia. numer. 59. Potest etenim text. in dict. Authentic. si qua mulier. dum innuit expectandam fore mortem patris religionem professi intelligi, vt loquatur enunciatiuè, quasi mortuo patre non facta inter filios diuisione bonorum, nec ab ipsis filijs petita, sit à monasterio danda filijs portio legitima. Quòd si Nostrates in hac sententia non falluntur, in simili quæstione erit dicendum, vsumfructum, quem pater religionem professus habuit in bonis filij familiâs ratione patriæ potestatis, ad ipsum monasterium non transire, sed statim professione secuta ad proprietatem redire: cùm sit patria potestas extincta. Martinus Silima. Salyc. q. 7. Ias. col. fin. in Authen. ingressi. C. de sacros. eccles. Cynus & Alber. in Authentic. idem est. C. de bonis quæ liber. Hippo. singu. 668. & hæc est communis opinio, autore Salyceto in dicta Authen. idem est. Tametsi glos. ibi teneat, vsumfructum ad monasterium viuente patre pertinere, quam sequuntur ibi Bald. Pau. & Corne. ac Deci. in di. c. in pręsentia. numer. 66. & Bartol. in dict. Authen. ingressi. in repet. nume 49. Anto. Rosellus illic. num. 18. Guid. Papæ q 595 Augustinus Beroius in dict. capit. in præsentia. numero 158. Ioan. Lupi, in Rubric. de donatio. §. 52. & Fulgos. dubius tamen in d. Authentica idem est. Nam & idem Bart. in d. Authentic. idem est. asserit, dimidiam vsusfructus partem ad monasterium pertinere, alteram verò dimidiam ad filium. arg. l. cùm oportet. §. cùm autem. C. de bon. quæ lib. idem notat Abb. in d. c. in præsentia. num. 57. & in d. c. cùm simus. Ego equidem non video, cur integrè vsusfructus ad filium non pertineat, statim facta professione, cùm & ipse filius ex patris bonis petere possit legitimam portionem adhuc viuente patre, ac si is mortem obijsset. Qua ratione in prima, & secunda huius operis editione conatus sum Silimani opinionem probare, non ignarus, eam dubiam esse, certus tamen æquitatem quandam præ se ferre, quæ iure quidem posset, saltem Pontificio defendi. Cæterùm Arius Pinellus Lusitanus, cuius diligentiam & candorem in aliorum scriptis perscrutandis non possum non mirari in l. 1. C. de bonis quæ libe. 1. par. num. 47. egregio profectò, & eruditissimo examine quæstionem istam expendens glos. opinionem sequitur in dicta Authen. idem est. Silimani sententia reprobata. Quæ fortassis aliorum authorum suffragio, nec omninò destituitur, nec prorsus repulsam patitur. Existimo etenim distinguendam esse opinionem gl. in d. Auth. ingressi. ab illa, quam gl. expressim tradit in d. Authen. idem est. Siquidem prior verum esse contendit, per ingressum religionis, vsumfructum, quem monachus habebat, minimè fuisse extinctum, imò eundem monasterio quoad vtilitatem deberi, & acquiri. Quod ipse fateor rectissimi iuris esse, sequutus gl. Cyn. nu. 12. Alber. nu. 22. Bart. nu. 42. & alios in d. Auth. ingressi. Inno. in d. c. in pręsentia. nu. 5. Imo. in l. cum filio. nu. 8. ff. de le. 1. quorum opinio communis est, secundum Abb. in c. vlt. col. 2. de pignori. Socinum consilio 10. libr. 1. in 6. q. & Ioan. Crottum in l. Gallus. §. & quid si tantùm, num. 30. ff. de liber. & posthu. Qui denique authores Silimani sententiam non videntur omninò improbare, quum nec de ea in specie tractauerint. Sed nec ipse Silimanus communem hanc opinionem negat: imò eam admittit in vsufructu, quem quis alia ex causa, quam iure patriæ potestatis habet eo tempore, quo religionem profitetur. Quo tendunt omnia, quæ à præcitatis authoribus traduntur, posterior autem gl. censet, vsumfructum patri iure patriæ potestatis competentem, si pater ipse religionem profiteatur adhuc ipso viuente quoad vtilitatem monasterio acquiri, non filio: quod Silimanus, & qui eum sequuti sunt, negant, tametsi gl. opinio recepta fuerit ab his, quorum paulò antè mentionem fecimus, dum adduximus gl. in d. Auth. idem est. reliqui verò authores, ni fallor ipse, Silimano minimè refragantur. Nam Cyn. & Albe. in d. Authen. idem est. Silimani distinctionem referunt, lectoremque remittunt ad ea, quæ ipsi scripsere in d. Authen. ingressi. quo in loco ipsi gl. illius constitutionem, quæ Silimano non obstat, simpliciter sequuntur, atque ideò potiùs videntur Silimani distinctionem admisisse, quàm reprobasse. Sed & Alex. in cons. 139. libr. 2. num. 5. atque item Cæpol. consil. 22. nu. 4. quamuis meminerit gl. in d. Auth. idem est. eorum tamen rationes generalem quæstionem attingunt, quæ ab Accur. in d. Auth. ingressi. fuit expedita. Id verò, quod post Bar. & communem diximus, monasterium viuente monacho, qui ante professionem hæredem alium instituerat, bona testatoris obtinere, iusteque possidere, & eis vti & frui posse, est intelligendum, nisi testator expressim in testamento cauerit, velle hæredem institutum bona accipere, eisq́ue vti & frui statim post religionis ingressum. Nam tunc monasterium, etiam viuente monacho testatore excluditur: authore Imol. in l. 1. num. 14. ff. de testa. idem probat eo non citato Lud. Gozadi. cons. 41. nu. 11. & 17.

His etiam adiungere libet, testamentum factum ante professionem, post eam mutari aut reuocari non posse: siquidem professus testari non valet, etiam si professus fuerit eam religionem, quæ communia bona habere possit. quod hîc probatur. & in d. c. quia ingredientibus. & in Aut. de monach. §. illud. & in specie notat Abb. in d. c. in præsentia nu. 61. Imo. & Ange. in l. 1. ff. ist. titul. Ias. in d. Auth. si qua mulier. nu. 17. contra Bart. ibi. cuius opinionem & Deci. reprobat in d. c. in præsentia. nu. 68. & Rube. consi. 155. colum. final. tradit latè August. Bero. in dict. cap. in præsentia. nu. 537. qui Bar. sententiam falsam esse censet. rursus & idem Dec. in d. Auth. ingressi. nu. 13. à Bar. discedit. etiamsi opinionem Bar. sequuti fuerint Are. nu. 5. in d. l. 1. Roder. Xuar. in alleg. 20. fol. pen. Anto. à Rosel. in d. Auth. ingressi. col. vlti. Ant. Butrig. in d. cap. in præsentia. nu. 34. & in consil. 79. Guli Bene. in c. Rainutius. de testam. verb. mortuoq́ue testatore. in primo. nu. 297. & sequentibus, quorum authoritate non possum, à priori sententia nec transuersum, quod aiunt, digitum discedere, quippè qui existimem Bart. maximè aduersari iuris Pontificij, & Cæsarei constitutionibus, earumq́ue veris, & proprijs rationibus. Vnde licet reuocatio testamenti fiat in fauorem monasterij, ea minimè valebit, nec iure subsistet: quod expressim August. Bero. adnotauit ex eorum mente qui priorem opinionem probarunt. tametsi Ias. in d. Authen. si qua mulier. nu. 33. post Bal. ibi. nu. 8. & Pau. Castren. colu. pen. Deci. in d. c. in præsentia. nu. 8. respondeant, testamentum factum ante professionem, etiam præuia cogitatione ingressus, posse ab ipso monacho reuocari post professionem, in fauorem tamen monasterij: iuxta decisionem, quæ traditur in d. Authen. si qua mulier quæ tantum abest ab huius opinionis probatione, vt minimè dignum sit, eam induci ad propositæ quæstionis diffinitionem: cùm in propria specie, & casu sit seruanda, nempe cum inter proprios liberos legitimos, & naturales, quibus pater nocere non potest, monachus testari vult, & propria bona inter eos diuidere. His etenim nusquam potuit pater præiudicare quoad portionem legitimæ debitam. Monasterio autem potuit per testamentum factum cogitatione pręmissa ipsius ingressus præiudicare, etiam tacitè instituendo extraneum ante professionem. Quod non impedit d. Auth. si qua mulier. nec Regia lex. ei similis in l. 17. tit. 1. part. 6.

Solet tamen Romanus pontifex monachis concedere ius testandi, ita vt modica quantitas eorum testamento distribuatur, etiam ad hoc accedente prælati monachorum consensu: sicuti asserit Ioan. Stap. de lite. grat. & iust. fol. 188. col. 1. Potest enim Papa licentiam testandi religiosis concedere. argum. l. si quando. in princ. C. de inoffic. testa. & respondit Soci. consi. 13. vol. 1. Fran. in Rub. ist. tit. in 6. col. pe. Ias. & alij. per eum adducti in Auth. ingressi. 2. col. C. de sacro. eccl. Bal. in d. l. si quando. Barb. in c. cùm in officijs. ist. tit col. pen. Bapt. de S. Seuerino in tract. de pensionibus. q. 19. in fi. quibus accedit illa ratio, quòd Papa potest monachum à voto continentiæ eximere propria dispensatione. Inn. Io. And. & alij in c. cùm ad monasterium, de stat. mo. vbi Abb. 3. colum. & Soc. d. consil. 13. nu. 19. asserunt hanc opinionem esse communem, quam Caie. profitetur. 2. 2. q. 88. artic. 11. Ioan. Mai. in 4. d. 38. q. 14. & ibi Duran. q. 2. Palu. q. 4. art. 4. conclus. 11. & Card. à Turrecrem. in dict. c. de illo Clerico. 32. d. & probatur pluribus rationibus, quas adducit Tho. hanc partem secutus in dis. 58. q. 1. arg. 4. & hæc est magis communis opinio secundum Fel. in c. si quando. col. 3. de rescript. qui plures authores huius sententiæ diligenter congessit. & idem fatetur Paris. consil. 68. vol. 4. num. 148. semper enim in his votis autoritas Romani pontificis excepta censetur. c. 1. c. debitores. c. venientes. de iure iu. gl. vbi latè Fel. in c. constitutus, de rescript. Abb. in c. quanto. de iureiu. post glo. ibi. Tho. 2. 2. q. 89. artic. pen. Poterit ergo Romanus Pontifex, si id viderit expedire Reipublicæ, aut animarum saluti voti obligationem remittere, quoad continentiam, ergo & quoad paupertatem. Anto. Rube. consil. 147. Nec me latet diuum Tho. 2. 2. q. 88. artic. 11. præuia maxima deliberatione asserere, Romanum Pontificem non posse propria dispensatione continentiæ solenne monachorum votum tollere, ex authoritate capit. cùm ad monaster. de statu monach. in fine. vbi Papa profitetur, non posse ipsum voti obligationem tollere, dum dixit: contra castitatem, aut paupertatem monachorum Romanum pontificem licentiam indulgere non posse. idem glos. in ca. sunt quidam. 25. q. 1. glos. in d. c. cùm ad monasterium. & Altisiod. lib. 3. tract. 22. Card. à Turrecrem. in libello septuagintatrium quæstionum. q. 35. Almain in tracta de potest. Papæ. c. 15. Sylue. verbo, votum. 4. §. 5 & Ambro. Cathar. contra Caie. lib. 6. c. 2. & diligenter Rober. Arbor. Episcopus in tract. pro tuendo sacerdotum cœlibatu. 4. tomo. ex eo etiam, quòd seruare solenne votum, quo quis seipsum tradidit religioni, sit iuris diuini: cui propria dispensatione non potest Romanus Pontifex derogare: & eadem ratione, quæ ex dicta Decretali colligitur, idem erit dicendum in voto paupertatis. hanc opinionem diui Thomæ defendit optimè, ac probat Domini. Soto. lib. 8. de iust. & iure. q. 4. artic. 2. Qui ex eodem Thom. & alijs deducit, hanc dispensationem permitti super continentia sacerdotum. Oportet tamen primam opinionem defendere, ne quæ passim fiant, euertantur omninò, licet rei publicæ Christianæ maximè conueniat, summum ecclesiæ Principem hisce iuribus rarò, & ex euidenti vtilitate Catholicæ religionis vti. Sed verba illa cap. cùm ad monasterium. vel procedunt manente ipso voto, non enim posset Papa monacho indulgere, vt existens monachus vxorem duceret: posset tamen eum eximere à voto, & religione, vt sic exemptus vxorem ducere valeat, & proprium patrimonium habere, & testari: vel intelligenda sunt ex modestia Romani Pontificis, ad conuincendum illum Abbatem, ne existimaret seipsum monachis licentiam concedere posse aduersus votum paupertatis. Id verò, quòd dicitur voti obligationem esse iuris diuini, atque ideo non posse tolli per Principem ecclesiæ, non procedit, quia hæc obligatio prouenit ex voluntate humana, licet ex iure diuino sit executioni tradenda: actus verò humani Principibus subijciuntur, vt constat. Hinc etenim fit, votum filij parentis iudicio submitti, qui id potest irritum facere. Nimirum ergo si Romano Pontifici votum subijciatur, vt is possit eius obligationem, si id viderit expedire Reipublicæ: sicuti probat Ioan. à Medina in tractat. de confessione. c. de dispensatione super reuelanda confessione. Prætereà iuris diuini est obligatio voti in communi & generali obligatione, quia tenemur vota seruare iure diuino, non tamen peculiare quodlibet votum est iuris diuini. Sic obedire legibus præceptum est à Deo, & lege diuina, non tamen quælibet lex humana est ius diuinum, qua ratione passim omnium consensu receptum est, posse licitè & iure dispensare Romanum Pontificem in voto simplici, etiam continentiæ, & religionis. Quod & idem Domi. Soto. in d. q. 4. art. 1. longius explicat & probat.

Ex capite Tertio.

SVMMARIVM.

- 1 Volunt as testatoris est executioni mandanda intra tempus ab eo diffinitum à die aditæ hæreditatis.
- 2 Ad exequendam vltimam voluntatem datur à iure annus à die monitionis.
- 3 Tempus datum ab Episcopali constitutione ad executionem vltimæ voluntatis currit ab aditione hæreditatis.
- 4 Tempus datum ad executionem vltimarum voluntatum, non currit ignoranti, nec impedito.
- 5 Potestas exequendi vltimam voluntatem, an ante annum transferatur in Episcopum.
- 6 Ad exequenda legata pia, quod tempus datur à iure.
- 7 Electio an possit fieri ex vltima voluntate vltra tempus datum ad eius executionem.
- 8 Nullo executore per testatorem nominato, cui competat executio, atque etiam restitutio malè ablatorum.
- 9 Monasterium, quod non pot est in loco per testatorem electo construi, alibi est construendum.
- 10 Pecunia residua constructo opere, per testatorem iniuncto, an sit hæredi adiudicanda.
- 11 Legatum pro dote alicuius puellæ est conditionale.
- 12 Legatum ad ecclesiæ ædificium non effici caducum, ex eo quod locus non fuerit ædificationi designatus.

CAPVT TERTIVM.

DEducitur hæc decretalis ab Epistola diui Gregorij libro 3. Epist. 10. ad Ianuarium Episcopum Caralitanum, & ex epistola octaua, ad eundem. Ex quibus addi possunt aliqua, quæ hîc desunt ad perfectam cognitionem huius controuersiæ. Habet tandem hoc caput in summa, annum præscribi ad executionem vltimarum voluntatum: idq́ue tempus cedere à die monitionis per iudicem factæ. ad idem Auth. hoc amplius. C. de fideic. cui assertioni obijcio ea quæ in Nouel. statuta sunt, nempè ad exequendam vltimam voluntatem sex menses dari à die insinuationis testamenti. Auth. de ecclesi. tit. §. si autem legatum. Rursus ibi in §. si quis ædificationem. quinque anni constituuntur ad exequendam vltimam voluntatem. Quamobrem ad intellectum huius capitis libet aliquot axiomata proponere: quibus exponemus aliqua ex parte tractatum de executione vltimarum voluntatum.

Prima conclusio, Testatoris voluntas est executioni mandanda intra tempus ab eo diffinitum, ídque currit à die aditæ hæreditatis. Abb. hîc. 2. colum. probat hoc ipsum text. in l. statuliberos. §. si quis hæredi. ff. de statuliber. quem dicit esse solennem Bart. in l. genero. ff. de his, qui not. infam. & censetur is ab omnibus singul. secundum Alexand. in l. si mihi & tibi. §. 1. ff. de legat. 1. iustum etenim est ante aditam hæreditatem diem datum ad exequendum non currere.

Secunda conclusio, Nullo tempore à testatore ad exequendum constituto à iure, annus datur hæredi vel executori testamentario, ad soluenda quæcunque legata, quæ non sint causa pietatis relicta, & ad exequendam in cæteris rebus vltimam voluntatem. l. nulli. C. de episc. & cler. quo anno lapso ad episcopum transfertur ius exequendi. text. ibi, & latè Felin. in c. si quis contra. 2. col. de foro compe. nisi testator in casum negligentiæ alium executorem substituerit. Bald. in l. si fundum. §. Stichum. ff. de legat. 1. Barbat. in capitul. tua nobis. isto tit. numer. 14 Cæpola cautela 294. idem Bald. in l. 1. in prin. 2. col. C. de caduc. toll. & in Auth. licet. C. de episco. & cler. & hic annus currit à die monitionis factæ per iudicem, quod hîc probatur, sicuti asserunt Cardin. Anchar. Ab. & Imol. hîc. Bald. in l. id quod pauperibus. num. 11. C. de epis. & cleric. Iaco. à Canibus in tract. de executo. vltim. volunt. 2. part q. 3. numer. 11. quorum opinio communis est, secundum Bal. in dict. nume. 11. Abb. consil. 11. vol. 2. & consil. 59. volum. 1. & Rochum de iure patro. verb. construxit. q. 10. Barbat. consil. 8. volum. 1. colum. 4. licet ipse ibi & hîc, numero 33. contrarium defendere velit, cuius opinio probatur in Regia l. 6. titu. 10. part. 6. qua exprimitur tempus datum à iure ad executionem vltimæ voluntatis currere à die mortis testatoris. Posset tamen lex illa intelligi in exequendis legatis, quæ non exigunt aditionem hæreditatis.

Quin & constitutio Episcopalis annum à die mortis executioni testamentorum constituens intelligenda est, vt hic annus à die aditæ hæreditatis & scientiæ currat. Abb. hîc 2. col. & Roma. consilio 228. col. 2. & probatur. Nam ante aditam hæreditatem impeditur executio testamenti, etiamsi testator intestatus decesserit. glos. in l. qui filio. §. 1. ff. de hæredi. institu. quam dicit sing. Alexand. in l. 3. columna 1. ff. de legat. 1. notabilem idem Alexand. in l. nemo potest. ff. eo. colum. 2. solennem Ias. in l. eam quam. C. de fideicommis. colum. 6. Notat Bartol. per text. ibi in l. alio. ff. de alimen. & cibar. lega. Ang. Aret. in tract. de testam. verbo, & executores. Ad id etiam plurimum conducit l. nemo. ff. de test. tut. Vnde fit, vt executor testamentarius possit hæredem compellere iudicis præcepto ad adeundam hæreditatem. Specul. tit. de instrumen. editio. §. nunc verò aliqua. Iacobus à Canibus in dicto tractatu, part. 1. §. 2. quòd si legata sint pia, an possint tradi executioni, non adita hæreditate, scribam in capitul. Rainaldus. ad finem, isto titul. His etiam adiungitur, quòd impedito agere non labitur tempus assignatum ad aliquid agendum. capit. quia diuersitatem, de conces. præben. leg. prima. C. de anna. excep. atque in hac specie, executionis tempus non currere ignoranti, aut impedito, probatur in hoc cap. vbi diuus Gregorius negligentiam hæredis perpendit: quod animaduertit Abb. in repetit. cap. cùm esses. isto titu. col. final. Freder. consilio 129. Hostiens. Imo. hîc. col. 3. Rom. hanc opinionem communem esse asseuerans consilio 228. Nec oberit, quòd tempus datum in fauorem alicuius ad agendum actum non in odium ipsius, cui datur, currit ignoranti & impedito. glos. in c. statutum, de præbend. in 6. singul. secundum Barbat. hîc nume. 33. & in capit. plerumque, de rescript. 3. col. & Abb. in d. c. cùm esses. colum. penult. Andr. Tiraquel. lib. 1. de retractu. §. 35. in glos. 4. nume. 25. pulchra legis Regiæ decisio in l. 7. titul. 7. lib. 5. ordinatio. quia id procedit, quoties dies datur in merum alicuius fauorem: secùs quando constituitur etiam ad conuincendam alicuius negligentiam, vt in præsenti quæstione à iure conceditur: & ita respondent Abb. & Imol. Tametsi Specul. in titul. de instrum. editio. §. nunc verò aliqua. nu. 39. dixerit, tempus datum ad executionem vltimarum voluntatum, etiam currere ignoranti, & impedito, quia datur in fauorem pauperum, & eorum, quibus aliquid ex testamento est distribuendum, non in odium ipsius executoris. Cui sententiæ consentiunt Cardin. hîc. idem in dict. cap. quia diuersitatem. 2. colum. Barb. hic. nu. 33. Bald. in l. captatorias. C. de testam. milit. colum. final. dicens eam vbique in praxi seruari. & plurimum coadiuuatur Regia l. 6. titul. 10. parti. 6. quæ de iure procederet, si impedimentum esset, aut appareret perpetuum, vel ad longum tempus permansurum, attenta ratione text. in c. fin. §. fi. isto titu. in 6. Alioqui quicquid sit in praxi, prima opinio iure verior est, quam & Oldendor. sequitur in tracta. de exec. vlti. volun. tit. 7. Bart. in dict. l. genero. Bald. cons. 171. volum. 3. Alber. Brun. in statut. verb. executio.

Tertia conclusio, Potestas exequendi vltimas voluntates, etiam ante annum, aufertur ab executore, & transfertur in Episcopum, si ab Episcopo bis monitus executor vltimam voluntatem exequi noluerit. Authen. de eccle. tit. §. sin autem qui hoc facere. Speculat. in d. §. nunc verò aliqua. nume. 82. Abb. hîc columna secunda. Iacob. à Canibus in dict. tract. de execut. vltim. volun. 2. part. quæst. 3. quod procedit in legatis pijs, vt existimant Imol. hîc, & Salycet. in dicta Authent. hoc amplius. C. de fideicommis. colum. 2. nec tamen restringitur ad legata alimentorum, aduersus Barbatium hîc, cùm hic fauor iure optimo pietati conueniat.

Quarta conclusio, Ad exequenda legata pia à iure diffinitur tempus sex mensium, quod cedit à die insinuationis testamenti. §. si autem legatum. in Authent. de eccles. titul. Abb. & Doct. hîc communiter, & Iac. à Canibus in d. quæst. 3.

Quinta conclusio, Non obst. iuris Ciuilis dispositioni, etiam ad construendam ecclesiam, aut monasterium: annus hæredibus, aut executoribus præsignatur à die monitionis: text. hic ex quo id adnotarunt Hostiens. Ioan. And. Anton. & Imol. dicens hanc opinionem esse communem colum. 2. & Rochus de iure patro. verbo, construxit, quæstio. decima, qui post Abb. hîc addit hanc conclusionem esse intelligendam, quoad constituendum hæredem, aut executorem in negligentia incipiendi ædificium ecclesiæ, aut monasterij, sed ad constituendum hæredem, aut executorem in negligentia perficiendi opus intra annum inceptum arbitrio iudicis tempus constituitur, attenta operis qualitate. Quid enim si ipsum ædificium quinque annos exigat ad eius perfectionem? oportebit equidem id tempus expectari, vt in d. §. si quis ædificationem. Auth. de eccle. tit. colla. 9. atque id Doct. hîc sentiunt, ex quibus hic textus erit intelligendus, quando monasterium potest intra annum incipi, & ad perfectionem duci.

Sexta conclusio, non tantùm executor, sed & is, cui electio à testatore commissa est, intra annum, aliudúe tempus ad executionem designatum, eligere debet: alioqui ius eligendi ad Episcopum spectat. Card. Imol. & Barb. hîc num. 41. id enim, quod ex lectione executioni tradendum est, præuiam electionem postulat, sine qua fieri nequit executio: igitur intra tempus executionis oportet electionem fieri. l. oratio. ff. de sponsa. hanc etiam assertionem probant Bald. in l. cùm quidam. in 2. ff. de lega. 2. Angel. Corn. & Ias. per text. ibi in l. fin. §. 1. C. commu. de lega. Angel. cons. 64. Anch. cons. 387. quorum opinionem communem esse asserunt Corn. & Ias. in d. l. fin. in princip. qua in re Bart. in d. l. cùm quidam. contrariam sententiam eligit, dicens eum, cui testator commisit arbitrium eligendi pauperes, quibus certa bona distribuerentur, etiam post annum eligere posse, Episcopo excluso, ex eo quòd hic lector est, non executor: siquidem declarat arbitrium proprium, non autem exequitur. l. executorem. C. de execu. rei iud. vbi eandem opinionem repetunt Bar. & Paul. Castr. Abb. & Anchar. hîc. idem Anch. cons. 412. Ab. in capit. si quis contra Clericum. 3. colum. de foro compe. & ibi Feli. col. 2. idem Abb. consi. 11. vol. 2. Rom. cons. 228. col. 4. Bart. in d. l. fin. §. 1. & idem Bart. cons. 142. & Henric. Boteus in tracta. de Synodo. 3. part. articul. 1. numero 187. Verùm rationes huius posterioris sententiæ non ita efficaciter eam probant, vt tenenda omninò sit, cum in præsenti dubitatione dies executioni, ac subinde electioni sit pręfinitus: & idem cessat ratio dictæ legis, cùm quidam. vbi Paul. & Imol. opinionem Bartoli non sunt ausi asserere, nec Anto. in capit. tua. infrà. eo. licèt idem eam elegerit in c. literas, de sup. neg. prælat. & Ioan. Oldendor in tract. de exequen. vlt. volunt. tit. 7. & dixerit Bald. in l. captatorias. col. fi. C. de test. mil. eam procedere in legatis, quæ causa pietatis facta non fuere.

Secundò, colligo ex hoc ca. nullo executore à testatore nominato, hæredi competere vltimæ voluntatis executionem, etiam in his, quæ ob piam causam relinquuntur: quod hîc apertissimè probatur, nisi fiat legatum pro redemptione captiuorum: tunc etenim executio ad Episcopum pertinet, si testator executorem testamenti non nominauerit. Abb. hîc per tex. in Authent. de Eccles. titu. §. si quis ædificationem. & §. si quis autem pro redemptione. In his verò, quæ pro restitutione illicitè acquisitorum, seu per vim ablatorum, à testatoribus legantur, oportet animaduertere, primum testatorem non posse alium quàm Episcopum designare, ad diffiniendum ea, quæ ex vsuris ipse acquisierit. Domi. consilio 20. Secundum, restitutionem ac distributionem certæ quantitatis pauperibus erogandam, pro satisfactione malè ablatorum, posse & debere fieri per executorem vltimæ voluntatis, vbi de malè ablatis non constat aliter, quàm ex testantis confessione. Anani. & Feli. in c. cùm sit. de Iudæ. est enim hoc legatum pium, quod potest per executorem vltimæ voluntatis expediri, sicut cætera legata pia. Tertium, si de malè ablatis constat in iudicio, vel extra iudicium, aliunde, quàm ex testamentaria confessione, restitutio fiet per eum, qui tenetur restituere, consilio tamen Episcopi, Abb. & Felin. in dict. c. cùm sit. Ioan. Lupi. in repet. Rubri. de donatio. §. 65. nu. 69. Hoc enim pacto intelligenda est Hostien. opinio di. ca. cùm sit. dicentis, restitutionem malè ablatorum debere per Episcopum fieri. Nec quidquam vrget tex. ille in dict. c. cùm sit. quia loquitur, quando suspectus est is, qui tenetur restituere, nam tunc solus Episcopus ius habet restituendi. Sic etiam est defendenda sententia Archi. in c. fin. hoc titu. in 6. vbi asseruit, hanc restitutionem ad Episcopum non pertinere. quod probat tex. in c. sicut dignum. §. eas in super. de homicid. vbi Abb. & Anani. Cardi. in d. c. cùm sit. & Corset. in singul. verbo, restitutio. & alij per Fel. adducti in d. c. cùm sit. quorum opinionem fatetur communem esse: & eam probat Ioan. Medin. de rest. quæst. 3. causa 10. c. incipien. esto. erit namque facienda restitutio, consulto tamen Episcopo, cuius interest, rem istam diligenter agere, quippe, qui pater pauperum sit. Nec tamen damnare eum, qui inconsulto Episcopo syncerè restituerit pauperibus malè acquisita.

Tertiò, ex eodem c. adnotandum est, testatore mandante monasterium construi in certo loco, vbi construi demum non possit, arbitrio executoris, & Episcopi, alibi construendum esse. quod hîc notant Doct. & probatur: hic enim testator constituerat, monasterium debere construi in prædio, quod dicebatur Piscenas, & id ad Xenodochi Thomæ quondam Episcopi iura peruenit, teste diuo Gregorio, libro Epist. 3. Epist. 8. eandem assertionem coadiuuat tex. insignis in l. legatum. ff. de vsufruct. lega. ex quo pecunia legata ciuitati ad spectaculum, quod in ea fieri minimè licebat, adhibito consilio hęredum, & primorum ciuitatis, in aliam rem conuerti debet. ad idem est notab. decisio in Auth. de Eccle. titu. §. si quis in nomine magni Dei. collatio. 9. vbi, si testator aliquem è Sanctis hæredem instituerit, aut legatum ei reliquerit, eiusq́ue Sancti nullum oratorium in ea vrbe, nec in eo territorio inueniatur, legatum debetur Ecclesiæ ciuitatis, in qua testator domicilium habuit. quem text. commendat Ias. in §. ex maleficijs. Insti. de actio. numer. 45. Bald. in l. si quis ad declinandam. C. de Episco. & Clericis. columna quarta, dicens, ex hoc relictis à testatore mille, vt pro malè ablatis, & exoneranda eius conscientia, distribuantur, si solùm sit compertum, quingenta esse malè ablata, reliqua quingenta in piam causam eroganda esse. idem Abbas in capitulo tua. isto titulo, columna secunda. Alex. & Vincent. in l. 1. §. fi. ff. ad legem Falcid. dicentes idem esse, si quis mandet pro malè ablatis construi oratorium, præscripta eius forma, & in id opus consumi aureos mille, nam eo constructo, quod superest, non debetur hæredi, sed piæ causæ. ex dict. l. legatum. Non enim censetur satisfactum voluntati testatoris, qui læsam habet conscientiam ad illam vsque quantitatem, & ideò maxima est coniectura, ipsum voluisse totam illam summam in piam causam conuerti. Secus verò esset, si testator iusserit construi oratorium certę formæ, & ad id designauerit mille aureos, nam quod supererit constructo oratorio illo, ad hęredes pertinet, cùm ita sit voluntati testatoris satisfactum. Ange. Paul. Alexand. & Vincent. in dict. §. fina. & post eos Carolus Ruinus, consilio 75. libro secundo, vbi ad hæc omnia, quæ modò diximus ex d. l. legatum. quandam elegantem adducit interpretationem, quæ cautè & diligenter est examinanda. Ex quibus infertur intellectus ad illam conclusionem vulgò receptam, quæ diffinit, legatum pro dote, aut causa dotis alicuius puellæ, conditionale censeri, non purum: & ideò non debere, nisi matrimonium sequatur. l. Publius Mæuius. in princip. ff. de condit. & demonstra. l. si ego. in prin. ff. de iure doti. l. tali. & l. promittendo. eo. tit. Barto. per tex. ibi in l. Titio centum. §. Titio genero. colum. 2. ff. de conditio. & demonst. idem Bart. in l. 2. §. fin. ff. de iure dot. Cuius opinio communis est, secundum Paul. Castren. in d. §. Titio genero. colum. 3. Alexan. consil. 42. numero 2. lib. 7. Cornel. consil. 229. volum. 4. Bald. Nouel. de dote. 6. parte. priuileg. 50. explicant idem Nouel. dicta 6. parte. priuileg. 76. Bald. in l. generaliter. C. de Episco. & Cleric. nume. 9. idem Bald. consil. 249. volumi. 4. Barto. consilio 200. Bald. in l. legatum. C. de condi. inser. Abb. consi. 92. volum. 2. Bal. in l. sancimus. C. de nupt. Laurus à Palatijs in tract. de statutis excluden. fœminas. col. 39. Albertus Brunus in eodem tract. 6. artic. qu. 3. & 7. & articu. 11. q. 3. & Aymon Sauilli. consilio 101. qui omnes id procedere opinantur, nisi ex coniecturis contrarium ex mente disponentis deprehendi possit. Et tamen præfata communis opinio ita locum sibi vendicat, vt non secuto matrimonio legatum illud hæredi competat cum onere simili ad id expendendum in piam causam. ita Bald. Nouel. de dote, parte 6. priuileg. 77. ni refragetur pręsumpta testantis voluntas. quod hîc Panormitanus explicat columna vltima. Tandem duo ex præmissis deducenda sunt: Primum, legatum pro dote, aut causa dotis alicuius puellæ, censeri conditionale, non purum. Secundum, quòd non secuto matrimonio legatum redit ad hæredem cum onere expendendi in simile pium opus eam quantitatem. Vtrunque verò procedit, nisi contrarium ex testatoris mente deprehendi valeat, quemadmodum præcitati autores explicarunt: quorum quidem mens & sensus manifestius lectori exponetur, si hîc quædam ad id pertinentia subijciamus. Ex priori etenim conclusione poterit perpendi, an legatum illud, Lego Titiæ puellæ centum, vt nubat, sit conditionale, vel purum. Nam Bal. Nouellus in dicta 6. parte, priuilegio 76. scribit, esse hoc legatum purum, non conditionale. citatq́ue Bald. huius opinionis autorem in l. legatum. C. de condit. inser. quo in loco non potui apud Bald. hanc conclusionem percipere. Idem tamen Bald. in dicta l. generaliter. numero 9. palàm tenet, quod Nouellus adnotauit. Rursus idem Bald. ibi colum. penult. tenet in hoc casu, quòd non secuto matrimonio legatum ad hæredem reuertatur. Ego sanè hoc legatum existimo sub modo conceptum fuisse: atque ideò in eo locus erit his, quę de modis seruandis adnotantur in capit. verùm. de condit. apposi. & in l. quibus diebus. §. Termilius. ff. de cond. & demonstr. Sic sanè post huius operis secundam editionem comperi Emanuel. à Costa, virum planè doctissimum in lib. 2 de conditio. ca. 22. à Bald. Nouel. discessisse. Quo in loco, & si fateatur Bartol. sententiam communem esse, plures tamen adducit autores contrariam tenentes: sequitur tandem Bartol. opinionem, scribens eam non probari in dicto §. Titio genero. Quod neruosè simul ac diligenter probat. Imò videtur Bar. refragari Iurisconsultus in d. §. Titio genero. vers. sed cùm ante nuptias. ex quo planè deducitur, legatum esse non conditionale, vbi pro dote legatur. Quia hæc Iurisconsulti responsio procedit, vbi legatur pro dote contractis iam sponsalibus. quemadmodum explicarunt Bald. in l. si plures. numero 26. C. de condi. inser. Imol. & Cuma. in d. §. Titio. idem Cuma. consi. 107. quos rectè sequutus est Emanuel ipse in d. ca. 22. num. 5. Sed & si legatum istud, de quo hæc agitur disputatio, non sit conditionale, nec omninò purum, sed modale: tunc profectò locus erit, vt modò dicebam, illi controuersiæ, an modus mistus casu deficiens, faciat deficere, ac resolui relictum? Etenim communis sententia probat ex hoc, legatum non deficere, imò ad legatarium pertinere. Nam ita visum est glo. in l. 1. C. de institutio. & substitutio. & alijs, quorum opinionem communem esse fatentur. atque ideò tenendam Alex. numero 5. & Corn. colum. penul. in d. l. 1. idem asseuerat, & concedit Corn. in l. 1. C. de his, quę sub mod. quæ probari videtur in l. pater. §. Tusculanus. ff. de legat. 3. l. Lucius. 2. §. quisquis. in 1. ff. de lega. 2. & in l. si Titio. ff. de leg. 1. Hæc eadem opinio etiam placuit Bar. in d. l. 1. C. de inst. & substitu. secundum quam sententiam constat maximus effectus, quòd legatum pro dote modale iudicetur. Sed aduersus hanc opinionem communem quidam tenuerunt, præsertim Ang. Ful. & Dec. num. 11. in d. l. 1. C. de institu. & substitu. Corne. in d. l. 1. col. vlti. C. de his, quæ sub mod. cuius equidem quæstionis disputationem latè tradit Emanuel à Costa in d. c. 22. nume. 7. qui existimat, non satis responderi posse Papiniano, qui in d. §. Titio. vers. ante nuptias, inquit, mortuo Titio ante nuptias legatum manere penes hæredem testatoris. Quod Imo. ibi planè concedit. Et sanè qui Bartol. intellectum in dicto §. Titio. sequi velit, facillimè communem opinionem defendet. Siquidem Bart. intellexit, Iurisconsultum in dict. versi. ante nuptias. loqui de legato dotis conditionali. & deinde in vers. sed cùm ante. speciem mutasse, & agere de legato dotis conditionali. & deinde in vers. sed cùm ante. speciem mutasse, & agere de legato modali, aut simpliciter puro. Quæ tamen interpretatio maximam habet difficultatem. Idcircò modò communem opi. admittimus saltem, vt eam in praxi seruandam fore admoneamus. Bartoli verò distinctionem non omninò probamus: denique opinamur, aptiorem esse intellectum ad responsa Iurisconsulti, quem ex Bal. in dicta l. si plures. adduximus, quamuis adhuc maneat indissolutus obex, quem communi sententiæ obiecimus. Sed etsi legatum pro dote modale sit, non omninò purum, nec conditionale: id ad hęredes transmitti mortua puella ante matrimonium censet Bal. Nouellus de dote. 6. part. priuileg. 71. numero 2. Contrarium iure defendit Emanuel à Costa: ac tenendum esse in consulendo & iudicando asseuerat in dicto capit. 22. numero 11. ex autoritate Petri, Cyni, & Bald. in dict. l. generaliter. Bald. in dicta l. si plures. numero 25. sensit Bar. in l. quibus diebus. §. Termilius. numero 13. ff. de condictio. & demonstrat. ex quibus satis constat, legatum alicui puellæ pro dote, siue vt nubat, relictum, etiamsi modale sit, non transmitti ad eius hæredes, si ea mortua fuerit, antequam nupserit: imò si oblata cautione legatum acceperit, id erit ea mortua ante matrimonium, testatoris hæredibus restituendum, in quo antiqui & iuniores conueniunt, vt scribit Corne. in consi. 229. nu. 4. lib. 4. Nam & si communis opinio, cuius paulò antè meminimus, vera sit, & obtinet, vbi casus contingit in persona alterius. l. si fundum per fideicommissum. §. 1. ff. de legat. 1. Quòd si legatarius ipse, cui modus personalis est iniunctus, decedat, modus omninò defecit, nec legatum debetur. Quemadmodum deducitur ex Bartol. in d. §. Termilius. Socyn. in l. si Titius statuas. num. 8. Imol. in l. in testamento. 2. in princip. ff. de condit. & demon. notant omnes in l. 1. C. de instit. & substitu.

Secundò apparet, legatum ita conceptum, lego puellæ centum, vt possit nubere, esse legatum omninò purum, & id transmitti ad puellę hæredes, etiam matrimonio non secuto, non ad hæredes legantis. quod Bal. notat in d. consilio 249. lib. 4.

Tertiò inde constat legatum hoc, de quo in hac parte agimus, purum esse, & ad hæredes legatariæ, non ad hæredes testantis pertinere, etiamsi matrimonium non fuerit secutum, quoties à testatore fit mentio de dotis causa, aut de matrimonio in ea parte testamenti, quæ ad executionem legati, non ad eius dispositionem pertinet: sicuti probare conatur Aymon Sauill. in cons. 101. optimus tex. in Cle. 1. de præben. cuius mentionem fecimus in Rubr. huius ti. par. 2. num. 13. vers. 3. conclu.

Quartò infertur, legatum pro dote puellæ factum, purum esse, non conditionale, & ad hæredes legatariæ transmitti, adhuc non secuto matrimonio, si iuxta communem vsum loquendi in ea prouincia dos appelletur cuius libet puellæ patrimonium, quod habet, vt maritum adsequatur. notat Bart. in d. §. Titio genero. idem Bar. in cons. 200. Laurus à Palatijs in d. tracta. de statutis. col. 39.

Quintò in de colligitur, nempe ex præsumpta testatoris mente, legatum alicui puellæ relictum, vt ea nubat Titio, non deficere, etiamsi Titius moriatur ante matrimonium, si illa puella pauper sit, ac velit alteri nubere. notat Bal. Nouel. de dote. 6. par. priu. 76. ad fi. quod secus erit, si ea puella diues sit. argu. tex. in d. l. Titio. §. Titio genero. & expressim scribit Bal. in d. l. legatum. C. de condi. inser.

Sextò, ex proxima illatione constat in hac specie idem esse, si puella hæc velit religionem profiteri. tex. opti. in Authen. nisi rogati. C. ad Treb. ex quo nuptiarum conditio obtinet in religionis professione, etiamsi certa nominetur persona ad matrimonium, modò illa mortua sit. secundum Nouell. in d. 6. part. priu. 77. quòd si puella, cui legatum est, ante matrimonium mortem obierit, pecunia legata, vt diximus, in simile pium opus dotis ad matrimonium carnale erit expendenda, non autem in dotem ad religionis professionem, nam id esset contra voluntatem præsumptam testatoris: quemadmodum Bald. sensit in d. Auth. nisi rogati. in quæst. de executore testamentario. tenet in hac specie Bald. Nouel. dict. priuileg. 77. colum. penult.

Septimò, illud in discrimen solet adduci, quod Bar. in d. §. Titio genero. col. vlti. respondit, legatum scilicet pro puella maritanda, quę nubilis sit, statim ab hærede soluendum esse, data cautione, quòd ipsa nubet, ac matrimonium contrahet: non enim tantùm pro dote legatum hoc factum esse censetur, sed & pro expensis faciendis in quærendo marito, & in alijs, quæ præmitti solent ad matrimonij contractum. Hanc Bar. opin. sequuntur Bald. in l. sancimus. C. de nupt. & Laurus à Palatijs in d. col. 39. eam tamen improbat Paul. Cast. in d. §. Titio genero. ex eo, quòd mens & intentio testatoris fuerit, hanc summam pro dote legatam, expendi debere in ipsam matrimonij dotem, non in alias nuptiarum expensas, saltem non in eam causam, quæ pręcedere plerunque in cassum matrimonium solet, nempe in quærendo marito.

Octauò, à mente præsumpta testatoris deriuatur generalis quædam huius controuersiæ diffinitio, scilicet, legatum hoc pro dote relictum statim ante matrimonium deberi, & transmitti ad hæredes legatariæ, etiam matrimonio non secuto, quoties ex certis quibusdam coniecturis appareat, legantem hanc habuisse mentem. quod Bar. not. in d. §. Titio genero. per tex. ibi. ver. sed cùm ante nuptias. quem Doct. ibi sequuntur, & Aymon in d. consi. 101. Abb. consi. 92. lib. 2. vbi dicit, hanc opinionem communem esse, quæ probatur in l. si extraneus. ff. de condi. ob causam. quam etiam tenuerunt Ancha. in cons. 242. Corn. cons. 40. num. 15. lib. 4. sensit idem Corne. in l. 1. ad finem. C. de his, quæ sub mod. & cons. 311. lib. 1. num. 14. optima gloss. in l. 1. C. de institu. & substitu. Areti. in cons. 93. colum. 3. qua ratione in specie subinfertur, quòd si pater relinquat filiæ, cui alioqui legitimam portionem relinquere tenetur, centum pro dote: tale legatum est purum, non tantùm in eo, quod legitimam attinet, sed etiam in eo, quod ipsam legitimam excedit. ita Bar. censet in d. §. Titio genero. cuius opinio videtur esse communis. tametsi Bal. in cons. 249. lib. 2. teneat contra Bar. cui denique maximè aduersatur tex. in d. §. Titio genero. ver. ante nuptias. in quo respondetur, Titio ante nuptias defuncto, Seiæ legatum non deberi, & tamen Seia erat filia testatoris.

Nonò, subdeducitur ad effectum statuti dicentis, quòd filia dotata existentibus masculis non succedat, filiam dici dotatam, quando pater ei relinquit mille pro dote: pater etenim ita legando exercet actum paternum constituendi dotem filiæ: atque ideò statuto satisfactum videtur, secundum Bartol. in d. §. Titio genero. Bald. Nouell. de dote. 6. part. priui. 17. colu. pen. & par. 11. §. hactenus. num. 22. & est communis opinio secundum eundem Nouell. part. 1. col. 4. & Albert. Bru. in tractat. de statutis excluden. fœm. in art. 6. q. 3. & q. 7. quo in loco de veritate disputat, asseuerans contrariam opinionem iure veriorem esse, post alios, quorum expressim mentionem facit. sed pro Bar. est optima glo. in l. cùm plures. §. pen. verb. alio patre. ff. de administ. tuto. quam ipse Bart. ibidem notat.

Decimò, ex præmissis apparet, in specie huius statuti, cuius modò meminimus, legatum à patre filiæ factum pro dote, non posse statim peti, nec purum esse, sed conditionale: quemadmodum Bart. opinatur in d. §. Titio. non enim tenetur pater, stante statuto prædicto, dare dotem filiæ, nec ei relinquere statim purè: sed satis est, quòd dos detur eo tempore, quo matrimonium contrahendum est. Verùm quia Bald. in l. sancimus. C. de nuptijs. contrarium tenet, Idcircò Bartol. sententia potest commodè intelligi, vbi statutum diceret, fœminam extantibus masculis non succedere, dotari tamen debere, quod si ita conceptum fuerit statutum, fœmina dotata non succedat extantibus masculis: tunc falsa est opinio Bar. siquidem dicta dotis qualitas adesse debet tempore, quo filia excluditur à successione: nec dotata dicitur ea fœmina, saltem verè, quę dotem habet sibi sub conditione relictam. vnde in hoc casu aduersus Barto. tenuerunt Paul. de Castr. ibidem. & Alber. Brun. in dicto tractat. de statutis excludentibus fœminas. art. 11. quæsti. 3. eo tamen casu, quo vera sit opinio Bar. filia percipere debeat alimenta ab hæredibus patris, interim, dum matrimonij conditio non euenerit, autore Salyceto in dict. l. sancimus. colu. vltima.

Postremò, in hac quæstione, quam hîc obiter examinauimus, adnotandum est, legatum relictum pro dote puellæ adultæ, deberi ipso die, quo matrimonium contrahitur, per legitimum consensum præstitum verbis, quæ de præsenti vulgò dicuntur. Si autem legatum sit relictum puellæ impuberi, non debetur ei, donec ætatis nubilis sit, & matrimonium de præsenti contraxerit: sicuti Bartol. explicat in dicto §. Titio genero. col. vlti. cui accedit Laurus à Palatijs in tracta. de statutis excludenti. fœmi. col. 39. Tametsi Nouellus in dict. priuileg. 76. ver. primus. scribat, legatum impuberi relictum vt nubat, ei statim deberi cautione data, quamuis nondum sit nubilis ætatis. Cuius opinio refragatur his, quæ Barto. scribit, nam & si in casu tradito per Nouellum constituamus, legatum esse sub modo, attamen non erit soluendum, donec saltem in hac specie puella sit nubilis ætatis, ex argumento l. nec semel. §. si in habitatione. ff. quando dies legati cedat. tradit ex multis Emanuel à Costa. in dict. c 20. num. 2. text. optimus in l. cùm filium. ff. vbi pupill. educari debeat. Erit etiam his addendum, quod ipse adnotaui in capit. officij. ist. titu. numero 10.

Glo. in loco scribit, legatum ad alicuius Ecclesiæ constructionem non effici caducum, etiamsi locus ædificio non fuerit designatus. quod Docto. hîc approbant. & dicit hanc glo. nota. Bar. in l. pater. §. Tusculanus. ff. de lega. 3. hoc ipsum probatur à Iurisconsulto in l. si cui. vbi Barto. ff. de annu. lega. idem Barto. per tex. ibi in l. quidam. ff. de legat. 2. Bart. in l. ita stipulatus. 4. oppo. primæ partis. ff. de verbo. oblig. & ibi Alex. Ias. & Ripa nume. 19. Roma. in Authen. similiter. C. ad l. Falcid. 27. speciali. quibus accedit ratio huius capi. & l. legatum. ff. de vsufruct. legat. cuius in præcedenti notabili mentionem fecimus.

Ex Cap. Indicante.

- SVMMARIVM.
- 1 Qualiter in hoc capite intelligantur illa verba, Nudis verbis iussit venundari.
- 2 Legatum relictum Ecclesiæ diuæ Mariæ, cui Ecclesiæ ex pluribus debeatur.
- 3 In legatis cuius sit electio, legatarij an hæredis.
- 4 In legato dubio an comprehendatur, quòd maximum, an quod minimum est, & quid in legatis pijs.
- 5 Perpensa l. Titia. §. Seia. de aur. & argent. legat.
- 6 Seruus legatus fugiens, cuius industria & sumptibus sit inquirendus, hæredis an legatarij.

CAP. INDICANTE.

VERBA huius capitis sunt apud diuum Greg. lib. Epistol. 12. Epistola 30. ad Petrum Subdiaconum Siciliæ, quam, si diligenter perpenderis, videbis, non oportere nimis anxiè perscrutari intellectum horum verborum, Nudis verbis. possunt enim intelligi nuda verba à testamento, vt Abb. & alij hîc intelligunt magis communiter, ita, vt hæc fœmina voluerit decedere intestata, vel nuda hæc verba dicuntur, eò, quòd hoc legatum fuerit factum absque scriptura. Ioan. Imol. Anto. & Barb. colum. 1. Nuda etiam verba intelligo à solennitate Iuris Ciuilis, non à solennitate Iuris Canonici. cap. relatum. in 1. cap. cùm esses. isto titu. Sic etiam & quartò possunt hæc verba appellari nuda ab illis superstitiosis legandi modis, quos antiquum Ius Ciuile probauerat, quorumq́ue meminit l. 1. in prin. C. commu. de lega. §. sed olim. Insti. de lega. vbi Theophilus Prisca cuiusque modi verba refert. Ex his igitur hoc caput intelliges, tametsi glo. addiderit huic c. similem Iuris Ciuilis decisionem in l. fi. C. de fideicom. & immeritò, cùm lex illa habeat peculiarem, & frequentissimo Doct. calculo probatum intellectum, vt procedat, quando hæres conuentus à legatario ex minus solenni testamento, negauit, factum fuisse legatum, & demum delato ei iuramento opposuit legatum fuisse factum in voluntate minus solenni: hoc etenim casu soluere cogitur hæres legatum verè relictum, quamuis in testamento minus solenni. ita gloss. ibi. quam eius interpretes passim approbant, quod altiùs repetam in d. c. cùm esses.

Glo. magna quærit, facto testamento, & relictis decem aureis Ecclesiæ diuæ Mariæ, cui in eo loco sint tres Ecclesiæ dicatæ, cui earum debebitur legatum? & respondet, pauperiori: hoc tamen procedit, nisi exaliquot coniecturis contrarium appareat testantem voluisse. Abb. Imol. & Doctor. hîc. Quid enim, si vna ex his Ecclesijs erat intra propriam testatoris parœciam. l. quæ conditio. §. final. ff. de condi. & demonstra. vbi Bart. aut in aliqua earundem Ecclesiarum frequentiùs ipse solebat orare. arg. l. qui semisses. §. fi. ff. de vsur. Quòd si distingui non possit Ecclesia pauperior, nec illa, de qua testator senserit, scribit Cynus in l. 1. C. de sacrosanct. Eccles. legatum hoc tanquam incertum perire. l. si quis seruum. §. si inter duos. ff. de legat. 2. quod falsum est, nam præmissa lex non procedit in legatis pijs, sicuti in pręcedenti cap. diximus. Et ideò Hostien. Anton. Abb. Imol. & communiter Doctor. asserunt, Episcopum posse in hoc dubio legatum istud integrè concedere illi Ecclesiæ, quam is maluerit eligere. ex c. 1. de parœcijs. tametsi Barb. hîc. col. 3. opinetur, esse hoc legatum inter prædictas Ecclesias diuidendum æqualiter. per text. in c. cùm quis. §. 1. de sepultu. lib. 6. Cuius opinio mihi iure verior videtur aduersus communem.

Eadem glo. quærit ad intellectum text. qui meminit legati cuiusdam scutellæ argenteæ, quid, si testator plures argenteas scutellas haberet, cui competeret electio? & respondet, electionem esse hæredis. l. legato generaliter. §. 1. ff. de leg. 1. vbi probatur, electionem hæredis esse, si testator legauerit incertum de certis, nempe Stichum seruum, cùm plures Stichos seruos haberet. quod etiam notat Constanti. Harmenopulus libro 5. titulo 10. Nam & idem est, si legetur genus, & id non erat in hæreditate, licet secus esset, si ex eo genere aliqua esset in hæreditate species, quia tunc eligit legatarius, & erit exemplum, si testator dixerit, lego vnum de seruis meis. l. 3. ff. de vino, tritic. & oleo lega. d. l. legato generaliter. & §. generaliter. Institu. de legat. notat Henri. hîc. quibus adiungendum erit, eum, cui electio competit, debere in eligendo æquitatem obseruare, ita, vt hęres deterius non eligat, nec legatarius id, quod melius est, accipiat. Constant. Harmenopu. in d. tit. 10. quod in dict. §. 1. probatur, vbi gloss. & Doct. & in d. §. generaliter. scribunt hæc omnia in dubio procedere. Nam si verba executionis legati dirigantur ad legatarium, vel hæredem eius, omninò erit eligendi ius. Cæterùm in alternatiuis legatis, electio erit legatarij. gloss. in l. Lucio. ff. de legat. 2. quam Imol. hîc dicit notab. & magistram. Iaso. in l. planè. §. fin. ff. de lega. 1. ad finem. & in proprio loco sequuntur eam Bar. & Docto. communiter. Hæc autem omnia locum habent, vbi electio datur legatario, vel hæredi in his rebus, quarum aliquam expedit, potiùs non habere. In his verò rebus inanimatis, quarum nulla inutilis est legatario, in legato dubio comprehenditur, & legata censetur minima res. l. nummis. ff. de leg. 3. l. apud Iulianum. §. scio. ff. de legat. 1. l. semper in obscuris. ff. de regul. iur. Imol. & Docto. in d. l. legato generaliter. §. 1. vbi Are. colum. 2. & 3. dicit, hanc opinionem esse communem, ex quo videtur huius gloss. responsum falsum esse, nisi dixerimus in legatis pijs id comprehendi, quod maius sit, non quod minus. l. Titia. §. Seia. ff. de aur. & argen. legat. vbi Bart. hoc notat, dicit illum text. singul. Roma. singu. 515. idem Abb. hîc fina. colum. cui accedit Barba. num. 12. dicens, hanc opinionem esse communem. Contrarium tamen conatur defendere & probare Dec. in d. l. semper in obscuris. & ante eum Bal. Nouel. de dote. par. 6. priui. 73. Imol. & Iaso. in l. si ita sit scriptum. colum. vltim. ff. de lega. 1. imò etiam in obscuris legatis pijs, quod minimum est, comprehendi, non autem quod maximum est. quorum sententia probatur in capitu. ex parte. de censibus. vbi votum soluendi diuo Iacobo, & eius Ecclesiæ ministris, vnam mensuram tritici, intelligitur de minima mensura, non de maxima, cessante consuetudinis interpretatione. nec Abb. intellectus ad illum text. placet, nec procedere potest, vt optimè animaduertit Deci. Cui etiam suffragatur d. §. Seia. pro communi opinione passim adductus, quia ibi argentea imago intelligitur legata ea ratione, quòd in templo illo solùm erant aureæ & argenteæ imagines. Vnde voluntas testantis ex ea consuetudine colligitur, nempe testatorem ipsum voluisse argenteam imaginem legare, non autem auream: quo fit, vt ibi potiùs probetur Dec. & Nouelli sententia, quàm communis: siquidem ex argenteis & aureis imaginibus lex illa statuit argenteam deberi. libet tamen Iurisconsulti verba referre: Seia testamento ita cauit. Si mihi per conditionem humanam contigerit, ipsa faciam: Sin minus autem, ab hæredibus meis fieri volo, uibeoque signum Dei ex libris centum in illa sacra æde, & in patria statui, cum subscriptione nominis mei. Quæsitum est, cùm in eo templo non nisi aurea aut argentea sint dona, hæredes Seiæ vtrum ex auro, an argento signum ponere compellendi sunt, an æreum? Respondi secundum ea, quæ proponerentur, argenteum ponendum. Hactenus Iurisconsultus, qui attenta hac illius tex. lectione, non probat communem sententiam. quod obiter adnotauit Carol. Molin. de contract. q. 20. nu. 212. Aliter tamen ex castigationibus Holoandri, & ex Pandectis Florentinis l. illa legitur. Quæsitum est, cùm in eo templo non nisi aut ærea, aut argentea tantùm sint dona, hæredes Seiæ vtrùm ex auro an argento signum ponere compellendi sunt, an æreum? Respondi secundum ea, quæ proponerentur, argenteum ponendum. Quam lectionem agnoscit Barb. hîc, num. 12. & cæteri, qui ex illo text. communem opinionem deducunt. Hęc igitur sententia, vti frequentiori calculo recepta, erit in iudicio recipienda, licet res ista sit disputatione digna. Potest etenim caput illud ex parte, de censib. intelligi ex benigna interpretatione Rom. Pontif. ne videantur personę Ecclesiasticæ inhiare lucris temporalibus tanquam exactores, cùm illud votum factum ab initio fuerit gratuitò à pluribus, qui proprio patrimonio id soluere debent.

Quærit pręterea glo. seruo legato fugiente, an ab hærede, an legatario sit quærendus? qua in re primùm id constat, seruum legatum eo tempore, quo erat in fuga, quærendum esse industria & expensis hæredis. l. cùm seruus. in princi. ff. de leg. 1. vbi gloss. & hîc idem notant. quod tamen est intelligendum, si seruus ita longè abest, vt si legatarij expensis quærendus esset, legatum esset inutile. Bar. Pau. & Alex. in d. l. cùm seruus. Abb. & Doct. hîc, arg. l. si res. ff. de leg. 1. Secundò, notandum est, eum seruum, qui post testamentum, & ante testantis obtium effectus sit fugitiuus, expensis legatarij quęrendum esse. l. si seruus legatus. in princi. ff. de leg. 1. quia hæres rem legatam tradere tenetur eo loco, in quo à testatore relicta sit. Nec opinor teneri hæredem hoc in casu ad præstandam operam in quærendo seruo, ex eadem ratione, cùm & Constan. Harmeno. in Græca Iuris Ciuilis Epitome, libro 5. tit. 10. scribit in hac specie, legatarium cogendum esse seruum legatum quærere, non autem hæredem. tametsi gloss. & Doct. in d. l. cùm seruus. velint, hæredem expensis legatarij debere hunc seruum fugitiuum quærere. Quòd si seruus legatus fugam arripuerit post mortem testatoris sine culpa hæredis, cauebit hæres de restituendo eum legatario, si ad eius potestatem peruenerit. gloss. in d. l. cùm seruus. & hîc. Nec tenetur præstare operam ad inquirendum eum seruum. Alex. in d. l. cùm seruus. Bar. Angel. & Imol. in l. cùm res. in prin. ff. de leg. 1. in hoc tamen diuersum notant Cum. & Castren. in d. l. cùm res. dicentes, hæredem debere diligentiam & operam exhibere ad quærendum seruum, expensis tamen legatarij. quorum opinio deduci potest à l. seruo legato. §. fi. ff. de leg. 1. idem notat Bar. contra Accur. ibi, in l. si quis seruum. ff. de leg. 2. idem asserunt Aretin. & Iaso. in d. l. cùm res. vbi Alexan. Imo. tandem fatetur, hanc opinionem vulgò receptam esse.

Ex Cap. Filius noster.

SVMMARIVM.

- 1 Re aliena legata, an præsumatur, testantem ex certa scientia eam legasse.
- 2 Testator legans rem, in qua aliquod ius habet, etiam eius obitu periturum, illud ius legare censetur.
- 3 Legatum rei hæredis quem effectum habeat.
- 4 Legatum rei alienæ, etiam ab ignorante relictum consanguineis & coniunctis, effectum habet.
- 5 Legatum rei Ecclesiæ an teneat & possit effectum sortiri, & quid de legato rei dotalis.
- 6 An sit hac in re discrimen aliquod inter Ius Canonicum & Ciuile.
- 7 Res aliena nec iure Ciuili nec Canonico tradi debet ab hærede legatario inuito domino.
- 8 Communis huius capitis íntellectus.
- 9 Verus huius capitis intellectus.

CAP. FILIVS NOSTER.

HVIVS decretalis autor est diuus Gregorius lib. Epistolarum 7. Epist. 4. ad Episcopum Messalinum. Cuius interpretationi pręmittendum est, rem alienam legari posse Iure Ciuili ad hunc effectum, vt, si testator, sciens eam rem alienam esse, legauerit eandem, hęres cogitur, vel rem emere, & eam tradere legatario, vel eius æstimationem ei soluere: sed si testator ignorauit, rem legatam esse alienam, quippe qui existimabat propriam esse, legatum non debetur, etiam quo ad æstimationem. l. cùm alienam. C. de legat. Regia l. 10. tit. 9. part. 6. Constantinus Harmeno. libr. 5. titu. 10. ipse verò legatarius tenetur probare scientiam istam testatoris, nam in dubio pręsumendum est, ipsum testatorem credidisse, rem illam propriam esse. §. non solùm autem. & ibi Theophi. Inst. de legat. glo. hic verb. alieni. dict. Reg. l. 10. Potest tamen scientia pręsumi aliquot coniecturis, nempe, si testator rem illam ex proprio facto acquisiuit. Cynus, Bal. & alij communiter autore Ias. in d. l. cùm alienam. idem notat Barb. hîc num. 12. quod ipse existimo relinquendum esse arbitrio iudicis, ex notatis per Imo. in l. si domus. §. 1. colu. 3. ff. de legat. 1.

Cęterùm, si quis rem legat, in qua habet aliquod ius, vel partem aliquam, scienter, censetur legare illud ius, vel illam partem, quam ipse habet, nec debetur totius rei æstimatio. l. serui electione. §. pen. & fin. ff. de legat. 1. d. l. si domus. §. fin. glos. & Doct. in d. l. cùm alienam. Doct. hîc. Sed etsi testator putaret totam illam rem esse alienam, atque eam legaret, totius æstimatio esset legatario soluenda. Paul. Alex. & Docto. in d. l. serui electione. §. fin. ex quibus constat, legata re aliena scienter, in qua testator ius pignoris habebat, solùm censeri legatum ipsum ius pignoris. Abb. hîc 2. col. Vnde adprimam partem huius tex. gl. hîc non aptauit congruè exemplum. Hinc etiam deducitur, legata re aliena ab eo, qui eam esse alienam sciebat, & ipsum in ea habere ius quoddam eius obitu periturum, id tantùm ius legato comprehendi. l. vxor patrui. C. de lega. l. quod in rerum. §. 1. ff. de legat. 1. vbi Alexan. alios adducens hanc opinionem probat, & post eum Ias. ibi. Barto. vtrobique, & ad idem facit l. Sticho. ff. de vsufruct. legat. Bald. in l. 1. col. 3. C. de sacrosan. eccles. Alexan. consil. 19. vol. 6. col. fi. quorum opinio communis est, sicuti asserunt eam secuti Corne. consil. 83. volum. 2. colum. 2. Ias. in d. l. vxor patrui. idem Ias. consil. 109. volum. 1. Socin. iunior consi. 74. vol. 1. nu. 26. & sequentibus. dicens, hoc ipsum procedere, etiam si legatum fiat coniunctæ personæ. & addit hoc esse communiter receptum. & idem notauit Ias. in d. l. quod in rerum. §. 1. notab. 1.

Hæc tamen sententia cessat, si testator addiderit, velle omnia contenta in suo testamento effectum sortiri, vel onus aliquod legatario adiecerit: his etenim coniecturis præsumitur, testatorem ipsius rei æstimationem, vel ipsam rem legare voluisse. quod notat Alexand. consil. 9. visis dicto themate. vol. 2. ad finem.

Porrò, si testator legauerit rem hęredis, siue ignoranter, siue scienter, legatum omninò debetur, quia testator ita potest rem hæredis legare, sicut propriam posset. l. vnum ex familia. §. si rem. ff. de legat. 2. etiam iure Pontificio. Innocen. hîc, quem sequitur Ias. in l. hæredem. C. de fideicom. & idem erit, si testator legauerit rem subiectam restitutioni ipsi hæredi. l. filius familiâs. §. cùm pater. ff. de leg. 1. modò hæres sit institutus in aliquot bonis vltra legitimam: nam si filius sit tantùm in legitima institutus à patre, non procederet legatum extraneo factum, quo res ipsius hæredis comprehenditur. ex l. quoniam in prioribus. C. de inoffic. testamen. vbi Roderi. Suares in 7. amplia. speciatim scribit, Filium primogenitum hæredem institutum à patre vltra legitimam, & rogatum secundogenito tradere aliquam rem, quæ ipsi primogenito erat restituenda post mortem patris, debere eam rem dare. Idem probat text. in d. l. vnum ex familia. §. sed si vno. qui text. & alij ad hoc adducti procedunt, quoties res legata est ipsius hæredis, vel ei restitui debet iure fideicommissi. Sed si res illa esset prohibita alienari, & vinculo maioratus subiecta, quicquid scripserit Roderic. ipse censerem, hæredem teneri ad æstimationem: quia res alienari non potest. Forsan tamen, nisi aliud ex mente testantis constaret, hoc legatum posset intelligi quoad id, quod hæres in re habet, nempe vsumfructum: nisi & hæres ex hoc propter legem instituentis maioratum rem illam foret amissurus. Hæc tamen temperanda sunt ex l. Imperator. ff. de legat. 2. & his, quæ statim dicemus num. 5.

Quin & si testator in re legata, quæ hæredis est, ius aliquod, vel partem habeat, legatum omninò quoad totam rem effectum habet. l. cùm filius. §. Dominus. ff. de legat. 2. vbi Bartol. & Docto. dicunt illum tex. sing. Roma. sing. 733. idem approbant Ancha. & Imol. hîc, num. 18. Corne. consil. 84. vol. 2. colum. 2. & est hæc communis opinio, teste Ripa in l. serui electione. §. fin. nu. 13. ff. de lega. 1. ibi tamen Socin. reprobat hanc opinionem, & Alex. Ias. nu. 20. ac ipse Ripa dubitant ex eo, quòd in dict. §. Dominus. Bartoli opinio non probetur. Mihi tamen placet sententia communis, nisi testator dixisset: Lego rem meam, tunc enim legare videtur partem, quam in illa re habet. Bart. & post alios Ias. num. 20. in d. §. fin. idem Ias. in d. l. cùm alienam. C. de legat. colum. fin.

Verùm si legatum rei alienę in consanguineum aut coniunctam personam conferatur, etiam ignorante testatore, valet omninò, & debetur vel ipsa res, vel eius æstimatio. Nam & si testator sciret rem illam esse alienam, nihilominus vel illam legaret, vel eius æstimationem, aut similem quantitatem. d. l. cùm alienam. quod locum habet, nisi testator tempore quo legatum fecit, credidisset rem legatam ad se pertinere titulo aliquo speciali, qui tamen iam extinctus erat. l. Sticho. ad finem. ff. de vsufru. lega. vbi glos. & Bart. glo. singu. secundum Paul. & Alexand. ibi in l. si domus. §. 1. ff. de legat. 1. Paul. & Ias. colum. 2. in d. l cùm alienam. Corne. consil. 32. vol. 1. colum. 1. & fina. dicens hanc opinionem communem: videtur enim rem illam legasse testatorem, potius quòd habere se crederet, quàm quòd onerare hæredes voluerit. Igitur si is titulus, ex quo verè, & in specie res legata ad testantem pertinebat, iam tempore testamenti inscio testatore cessasset, legatum relictum consanguineo penitus euanescit: id etenim quod dicitur legatum rei alienæ, etiam ab ignorante dimissum coniunctis, validum esse, procedit vbi testator simpliciter rem legatam credebat esse propriam. Secùs verò si respectu alicuius causæ iam extinctæ existimasset propriam esse.

Hæc tandem omnia eò tendunt, vt ex Iure ciuili satis constet, legatum rei alienæ scienter relictum, saltem quoad æstimationem validum esse. Cur igitur diuus Gregorius in hoc capite contrarium respondit? oportet igitur huius responsi rationes expendere ad huiusce rei veram & perfectam cognitionem.

Primò, hic tex. intelligitur, quando legatur res aliena, quæ est alicuius ecclesiæ: tunc etenim legatum non habet effectum, etiam quo ad æstimationem. glos. in c. si Episcopus. 12. q. 5. Constat autem testatorem, cuius hîc meminit Gregorius, legasse ecclesiæ Messalinæ, pręter alia puerum, qui erat cuiusdam ecclesiæ diœceseos Consentinæ, ex eiusdem Gregorij Epistol. 4. lib. 7. vt erret manifestè Ias. in dict. l. cùm alienam. colum. 4. hunc intellectum diuinationem quandam esse professus. eandem interpretationem probant Innoc. Anto. Anchara. & Imol. Barto. & Albe. in l. apud Iulianum. §. constat. ff. de legat. 1. à qua lege deduci potest ratio huius conclusionis: siquidem ex ea, legatum rei quæ alienari non potest, minimè valet, etiam quoad æstimationem: res autem ecclesiæ alienari non possunt, vt constat. Igitur legatum rei ecclesiæ non valet, nec quo ad æstimationem. idem notat Paul. in d. l. cùm alienam. vbi Corne. asserit hanc opinionem communem esse. Quin & Fortunio in tract. de vltimo fine. illat. 12. placet isthæc opinio, licet dicat ipse eam iure procedere, minimè tamen aptari huic capiti, quod illa vtitur ratione: sed quia lege Dei, non autem lege huius seculi viuimus: his enim verbis non considerat Romanus Pontifex rem legatam esse ecclesiæ, sed rigorem Iuris ciuilis refellit. Nisi dicamus, res ecclesiarum non esse iudicandas lege huius seculi, id est, Iure ciuili, sed lege Dei, id est, Iure canonico, vel lege Dei viuimus, secundum quam non oportet aliena detinere, non lege seculi, id est, non assumpta occasione à lege seculi, malè & perperàm intellecta. Verùm hic intellectus Innocen. & Bartol. euertitur ex eo, quòd res Ecclesiæ possunt alienari, adhibita Iuris Canonici solennitate. capit. sine exceptione. 12. quæst. secunda. quamuis prohibitum sit eas alienari: & tamen legatum rei quæ alienari potest, licet difficilis sit ipsa alienatio, valet. d. l. apud Iulianum. §. constat. ergo legatum rei ecclesiæ habebit omninò effectum quoad æstimationem ab hærede soluendam. Præterea legatum rei alienæ quæ dotalis est, ex eadem ratione præfati §. constat. valet quoad æstimationem: sicuti notant Paul. Alexan. Areti. & Ias. in d. §. constat. Bald. Nouel. de dote. part. 7. priuileg. 22. Bart. in l. dotalem. ff. de testam. milit. contra glos. ibi. quam communiter reprobari asserunt Paul. Alexan. & Ias. in dicto §. constat. col. penult. Quin & Fortun. in dicta illat. 12. hanc opinionem communem sequitur. Et idem est ex consensu omnium, si legetur res minoris. Hæ verò res, etsi difficilis sit earum alienatio, legari possunt ab eo, qui earum dominium non habet. Cur ergo res Ecclesiæ diuerso Iure censentur? Nec oberit inductio d. l. apud Iulianum. §. constat. nam ille text. loquitur quando legatur res aliena, quæ vendi non potest sine consensu Principis, qui eum consensum minimè præstare solet, vt ipse paragraphus probat. & nos id notauimus in epitome de sponsal. 2. part. c. 3. numer. 8. Imò aduersus hanc Innocen. opinionem est optimus text. in c. si Episcopus. 12. q. 5. ex concilio Agathensi. c. 51. quo fit, vt legatum rei alienæ, etiam quæ sit Ecclesiæ, à testatore scienter relictum, validum sit, quoad æstimationem. Hostien. Ioan. Andr. Abb. & Barb. hîc. idem Abb. in repe. c. cùm esses. isto titu. num. 18. Paul. Areti. Alexan. & Ias. num. 44. in dicto §. constat. dicens hanc esse communem opinionem apud Iuris ciuilis professores. Bald. in dicta l. cùm alienam. & ibi Iaso, dicens hanc esse communem. colum. penult. idem fatentur eam secuti Corne. consi. 32. vol. 1. col. 2. Curti. iunior consil. 30. col. 2. Nec arbitror priorem sententiam esse communem, si Corne. refragetur.

Secundus huius capitis sensus is est, vt Iure ciuili legatum rei alienæ à sciente relictum, valeat quoad æstimationem saltem: at Iure Canonico, nec quoad æstimationem. glos. hîc & in d. l. cùm alienam. Imol. & Abb. hîc idem Abb. in cap. cùm esses. isto titu. in repeti. num. 19. Alexan. & Ias. in d. l. cùm alienam. Roma. in Auth. similiter. C. ad leg. Falci. 10. speciali. qui omnes à verbis huius text. conantur hanc distinctionem Iuris canonici à ciuili deducere. His verò aduersatur text. in d. c. si Episcopus. 12. q. 5. vbi legatum rei alienæ valet, si eius æstimatio domino soluatur, aut alia res ei detur eiusdem valoris. Pręterea hæc differentia inter Ius Canonicum & Ciuile, si ex hoc capite admittenda est, non alia ratione probatur, quàm quòd lex ciuilis iniusta sit, vt patet in textu: si verò ciuilis lex est iniusta, nec legis nomen habere debet, nec in Republica ciuili est seruanda. c. erit autem lex. 4. distinct. c. fin. de præscri. l. conuenire. ff. de pact. dotal. hoc autem absurdum est, cùm lex hæc ciuilis iustissima sit: siquidem testator sciens rem, quam legat, alienam esse, apertissimè vult, vel illam rem ab hęrede emi, vel domino nolente eam vendere, æstimationem eius legatario solui. l. cùm rem. & l. proprias. C. de legat. nulla ergo iniquitas tractatur à lege, quæ vltimam testantis voluntatem seruari ad vnguem studet. Nec domino rei iniuria fit, nam is inuitus vendere non cogitur, vt patet. Ex quibus neminem licet ita audacem, ac proteruum esse, vt sanctissimas leges in Reipublicæ vtilitatem institutas, iniustas hîc à Gregorio decerni, profiteatur. quod & Fortun. optimè demonstrat in dicta illat. 12. Vnde hic intellectus secundus etiam Barbat. hîc displicet, & communiter reprobatur, teste Corne. dict. consil. 32. colum. 2. 1. volum. licet obiter Felin. eum receperit in c. Ecclesia sanctæ Mariæ. de constitu. num. 52.

Tertius intellectus huius capitis est, vt licet Iure ciuili res aliena scienter legata possit licitè ab hærede eam possidente tradi legatario, & ad id hæres teneatur: Iure tamen Canonico non tenetur, nec potest hæres eam legatario tradere: imò est illicita traditio, nec tribuit ius vsucapiendi rem ipsi legatario. Ita Imol. 4. colum. & ibi Aret. in d. l. apud Iulianum. §. constat. qui tamen hallucinantur: nullibi enim Iure ciuili hæc traditio rei alienæ, quamque hæres scit alienam esse, approbatur, nec licita censetur inuito domino: atque nihilominus si facta fuerit traditio, Ius canonicum non vetat legatarium eam rem vsucapere posse bona fide. c. fin. de præscrip. Vnde hæc interpretatio Imol. & Aretin. admittenda non est, quippè quæ à vera vtriusque iuris ratione sit deuia.

Quartus denique intellectus huius c. est, vt nihil in eo diuersum à Iure ciuili statutum sit. Sed id tantùm in eo prohiberi, ne res aliena inuito domino prætextu legati à legatario detineatur: legatarius enim domino petenti, cogi debet eam statim restituere, licet ab hærede possit eius æstimationem petere ex Iuris ciuilis decisione. atque huc tendit tota Diui Gregorij Epistola, quod gloss. hîc sensit Barbat. etiam 2. lectione. Cynus, Salyce. & Paul. in dict. l. cùm alienam. Corne. consil. 32. volum. 1. colum. 2. dicens hunc sensum communem esse, quem in effectu probat Fortun. in dicta illati. 12. Difficile tamen est intelligere, qua ratione diuus Gregorius in hac responsione Iuris ciuilis meminerit, quasi eius voluntati ac legi diuinæ repugnantis. Et Ioan. Annibal. in l. naturaliter. ff. de vsucap. nu. 142. scribit voluisse Romanum Pontificem rem alienam legatam minimè detineri inuito domino à legatario, sed eam statim restitui, idq́ue iustum esse ex lege diuina, quæ aliena restitui dictat manifestè: & ideò leges ciuiles minimè posse hanc restitutionem impedire, nec huic obesse iussioni, non tamen ex hoc easdem leges quoad æstimationem improbat Papa. Fortu. in d. illat. 12. ad idem scribit, Romanum Pontificem noluisse legem ciuilem retractare, nec iniquam decernere: sed quia dicta lex adducebatur ad defensionem legatarij iniquè obtinentis rem alienam, facili responso eam diluit Romanus Pontifex, dicens, eam legem, etiamsi expressim id sanxisset, non debere impedire restitutionem, quæ fieri debet ex lege diuina. Addit his Fortun. istum hæredem hîc conueniri ab ecclesia domina rei legatæ, vt saltem æstimationem sibi solueret: cùm non posset à legatario rem obtinere. Sed si Iure Canonico hæres tenetur æstimationem soluere, & hæc ab eo petebatur, quam, obsecro, iniuriam patiebatur hic hæres, vt grauem querelam ad Romanum Pontificem deferret?

Quamobrem, ni fallor, existimo ecclesiam rei legatæ dominam, ipsam rem petijsse ab ecclesia legataria: hæredem verò conqueri ex eo, quòd ipse tenebatur ecclesię, cuius erat res legata, damnum resarcire, casu, quo propriam rem non obtineret, vel quia nolebat soluere æstimationem rei legatæ ecclesiæ legatariæ, quæ falsò & iniquè à Iure ciuili perperàm intellecto occasionem capiebat detinendi aliena: nec iure tenebatur æstimationem soluere hæres, cùm non constet à testatore sciente rem alienam legatam fuisse. Quin & si constaret scientia testantis, diuus Gregorius in dicta Epistola absoluit hæredem hunc à solutione æstimationis rei legatę, ex eo, quòd in precium sepulchri ecclesiastici legata esset, & ab eo, qui filios hæredes instituerat, quibus non admodum amplum & pingue patrimonium reliquerat. Ex his igitur potuit Romanus Pontifex animum inducere, vt hoc alienæ rei legatum execraretur, idque etiam quoad æstimationem irritum decerneret, quod ipse animaduerti ex præfata Epistola: qua exactè, ac diligenter perlecta, non possum mihi persuadere in hac ipsa huius capitis specie ab hærede deberi legatario æstimationem rei alienæ legatæ, etiam scienter. Item, minimè opinor etiam Iure ciuili legatarium possessorem rei alienæ sibi legatæ ex traditione hæredis, posse eam retinere, donec æstimatio sibi debita ab hærede soluatur, quamuis Barba. hîc, vndecimo intellectu contrarium asserat.

Ex cap. Si Hæredes.

SVMMARIVM.

- 1 Ad ciuilem iudicem etiam pertinet cura, vt vltimæ defunctorum voluntates executioni tradantur.
- 2 Quilibet potest iudicem adire, vt legata pia soluantur, & effectum habeant.
- 3 Testamentum apud quem iudicem sit insinuandum.
- 4 Episcopus potest intra tempus arbitrarium, etiam ante annum cogere executores, vel hæredes ad exequendam vltimam voluntatem.
- 5 Quam pœnam patiatur hæres, qui soluere neglexerit legata pia.
- 6 Quæ pœna sit statuta aduersus eos, qui negligunt soluere aut exequi legata profana.
- 7 Perpenditur intellectus tex. in Authen. hoc amplius. C. de fideicommiss.
- 8 Pœna Authentic. hoc amplius. an sit statuta ipso iure.
- 9 Filius non exequens voluntatem patris quo ad pia legata, an amittat legitimam portionem.
- 10 Intellectus cap. licet. de voto.

CAPVT, SI HAEREDES.

PRAETER alia quæ circa executionem vltimarum voluntatum scripsimus in capit. 2. huius tituli, illud hîc adnotare libet, & necessum est, non tantùm ad Episcopum pertinere curam hanc exequendi extremam morientium voluntatem, ita vt hęredes, aliósue testamentarios executores moneat, & compellat executionis officium peragere, quod hîc probatur, & in capit. tua. & in c. Ioannes. isto titu. verùmetiam iudicem ciuilem eandem facultatem habere adhuc in legatis pijs: hoc etenim munus est mixti fori. Abb. & Barbat. hîc colum. 1. & 2. text. in Auth. de eccles. titu. §. si quis autem ædificationem. collat. 9. melior in l. hæreditas. ff. de petit. hæredi. quem hîc dicit singularem esse Barb. colum. 2. imò ex eo probat, nemine petente officium iudicis exerceri posse circa executionem legati pietatis causa relicti. Roman. in Authenti. similiter. C. ad legem Falcid. speciali 20. vltimarum voluntatum. Hinc denique permissum est omnibus hominibus petere, vt legata pia soluantur, atque executionem deducantur, si viderint aduersus testatorum voluntatem, vel ex hæredis, executoris, aut certè iudicis segnitie quicquam attentari. textus optimus in l. nulli. in fine. C. de episco. & cleric. & in dict. Authen. de eccles. titu. §. si autem qui hoc facere. quem dicit singul. Aret. in c. cùm olim. de testibus. & Romanus consilio 69. Regia l. 7. titulo 10. part. 6.

Ex eadem ratione & insinuatio testamenti fit, vt quæ semel apud iudicem comperta fuerint, non possunt vllo modo interuerti. l. repetita. C. de episc. & cler. l. consulta. C. de testamen. quæ quidem insinuatio potest fieri apud iudicem Ecclesiasticum, licet testamentum non sit in piam causam conditum. argumento sumpto ab hoc capite. Imol. in cap. fin. de fide instrumen. vbi Anton. & Felin. dicens, hanc opinionem communem esse. nu. 3. Glos. tamen hîc verbo, ab Episcopo, diuersum probat dicens, testamenta insinuanda esse coram iudice seculari, quod procedit, quando testator erat Laicus, & minimè compertum est, an testamentum sit pietatis causa factum. Barba. hîc nume. 10. Ioan. Andr. & Abb. in dict. capit. fina. Aufreri. in Clemen. 1. de offic. ordina. regula 2. fallent. 11. etiamsi hęres in eodem testamento institutus sit Clericus, secundum eosdem, quorum opinio mihi videtur magis communis, & Regia l. probatur. l. 4. titulo 2. libr. 5. in ordin. Regijs. idem notant Bald. & Corn. in l. omnia testamenta. C. isto titu. idem Bald. in Authent. Clericus. & in l. repetita. C. de episc. & cleric. Gulielm. Benedict. in c. Raynutius. eo. tit. verb. & vxorem. num. 420.

Eadem verò glos. sensit hanc curam, vt testamenta executioni tradantur, Episcopo incumbere, etiamsi legata non sunt pia. & id in hoc tex. probatur, & communiter receptum est, vt fatentur Card. & Barb. hîc, num. 3. Antonius in capi. Ioannes. isto titu. quam opinionem communem esse asserit Alexand. in consi. 239. libro 6. col. vlti. eam secutus: tametsi aduersus hanc sententiam disputet hîc Barbat.

Cæterùm ad huius capit. intellectum duo tractanda sunt. Primum, an Episcopus ante annum datum executioni possit cogere hęredes, aut executores testamentarios exequi vltimam voluntatem. Secundum, qua pœna puniatur hæres, aut executor, negligens executionem peragere intra tempus à iure diffinitum: quod tractat text. in Authen. hoc amplius. C. de fideicommis. quem Bernar. hîc adducit. Quoad primum igitur proponimus assertionem, posse Episcopum intra quinque menses, aliúdue tempus arbitrarium, cogere hęredes, & executores testamentarios vltimam voluntatem ad executionem deducere, per censuram ecclesiasticam, vel per interdictum administrationis bonorum defuncti. text. optimus hîc, ex quo præcipuè hæc assertio colligitur, etiam quoad legata profana. glos. Abb. colum. 1. Imol. col. 3. Barbat. num. 8. & Cardi. hîc, & id comprobatur à l. si domus. §. in pecunia. & l. cùm res. ff. de leg. 1. quibus apparet hęredem debere cum primùm potuerit exequi ea, quæ testamento disposita fuêre. Nam text. in dicta Authen. hoc amplius. annum concessit, vt eo lapso hæredes puniantur, vel, vt executio ad Episcopum deuoluatur, ex Iure Canonico & ciuili: & id ex eo etiam comprobatur, quòd Episcopus potest propria constitutione excommunicationis pœnam statuere contra executores negligentes in vltimarum voluntatum executione. Frederic. consil. 95. Roma. consi. 228. latiùs Boteus in tract. de Synodo. 3. part. artic. 1. num. 172.

Circa secundum sit prima conclusio. Hæres negligens exequi, & soluere legata pia intra sex menses, in pœnam cogitur legatum reddere cum omni emolumento, quod ex eo potuit percipi à die mortis testatoris: sex verò menses ab insinuatione testamenti computantur. text. in Authen. de eccles. tit. §. si autem legatum. collat. 9. dixit singu. Bald. in c. ad nostram. de iureiurand. col. 2. notant Abb. Imol. col. 2. & Barb. num. 8. hîc, & optimè Constant. Harmenopulus in epitome Iuris ciuilis, libr. 5. titu. 10. cap. de legato pio. dicens, hæredem negligentem per annum soluere legatum factum ecclesiæ, ad duplum posse conueniri. quod arbitror notandum esse ad text. in §. item mista. Instit. de actioni. vbi duplum soluet hæres, qui distulerit legatum ecclesię, aut loco pio soluere, donec apud iudicem conuentus fuerit: qua in re forsan errat Harmenopulus. Quòd si hęres præmissa bina admonitione facta ab Episcopo per publicum nuncium, aut Episcopi œconomo, legata pia exequi neglexerit, etiam ante annum, priuatur commodis ex testamento ei delatis. textus in dict. Authent. de eccles. titu. §. si autem qui hoc facere iussi sunt. Imol. hîc. 2. colum. Barto. Salyce. & Docto. in d. Authenti. hoc amplius. idem probat text. in Authen. licet. C. de episco. & cleri.

Secunda conclusio. Hæres, aut executor testamentarius semel monitus, non tradens executioni extremam defuncti voluntatem, amittit omne lucrum ex hæreditate, vel testamento sibi competens. Auth. hoc amplius. C. de fideicom. Regia l. fin. titu. 10. parti. 6. ita, vt hæres etiam prælegata amittat. Bal. & Alexan. in l. qui filiabus. §. fina. ff. de legat. 1. Est autem maxima dubitatio, an pręfata monitio fieri debeat ab ipso iudice, vel sit satis hæredem admoneri per nuncium publicum. Et Paul. Castren. Angelus, & Iason in dicta Authentica, hoc amplius. 2. col. asserunt ad pœnam illius Authent. exigi necessariò, vt ipsemet iudex hæredem, aut executorem admoneat, ita vt non sit satis eos per epistolam, aut nuncium, literásue admoneri. quod probatur in dicta Authentica, hoc amplius. dum dixit, monitus à iudice. idem notauit Angelus in Authen. de hæred. & falci. §. si quis verò non implens. coll. 1. Guliel. Benedi. in c. Raynutius. isto titu. verbo, absque liberis. in 2. nume. 199. quibus ipse minimè assentior tantum abest, vt eos sequar, quippè qui legerim in dicta Authenti. de hæred. & falcidi. §. si quis autem non implens. à quo assumpta fuit breuis decisio d. Auth. hoc amplius. hanc admonitionem decreto iudiciario fieri debere, non ergo ab ipsomet iudice: satis enim est eius decreto, aut literis fieri. quod gloss. probat in dicta Authen. §. illud quoque. verbo, decreto. quam dicit singu. Corse. in singu. verbo, citatio. & Ange. in dicta Authen. hoc amplius. idem adnotauit Francisc. Balduinus in d. Authen. de hære. & falcid. verbo, decreto iudiciario. Nec Regia lex fin. titu. 19. part. 6. iudicis mentionem fecit in hac monitione. Verùm, quia quisquis is est, qui Iustiniani Nouellas Codici inseruit, confusè nimis, & quandoque peruersè eas in illam epitomen reduxit, hîc oportet prædictam Iustiniani sanctionem adscribere ex ipsa Nouellarum prima constitutione ab Haloandro in latinum sermonem è Græco traducta. His ante à nobis definitis sancimus, vt his, qui vel hæredes ab aliquibus scripta sunt, vel fideicommissa (siue ea vniuersorum bonorum, siue specialia sunt) aut legata meruerunt, omnimodò necessitas incumbat implendi eius, quod testator, aut qui legato eos honorauit, constituit, modò quod iniunctum est, legitimum sit, nec vlla id lex prohibeat, aut vt maximè honoratus facere omittat, ratum nihilominus fore expressis verbis demonstret. Si quis autem quod à testatore dispositum est, non impleat, sed dum quod iussus est facere, recusat, decreto iudiciario admonitus, per integrum annum ea, quæ honorato relictinomine competunt, extraxerit, siquidem ex illlorum numero est, qui necessariò aliquid lege capiunt, in maiorem autem partem quàm lex requirit, hæres scriptus est, tantum capiat duntaxat, quantum illi in rationem trientis iure successionis ab intestato lex dari concedit, quod reliquum est, id totum auferatur, & siquidem alij hæredes scripti existunt, adcrescat illis pro ea parte, quæ cuique in institutione attributa est. Quòd si nemo alius hæres existat, aut qui scripti sunt, hæreditatem fortè non adeunt, tunc quod aufertur, adijciatur reliquis rebus, nec non legatarijs, fideicommissarijs, & seruis libertate donatis, copia fiat adeundæ, & acquirendæ eius hæreditatis, vt tamen modis omnibus imperata faciant, videlicet, cautione prius ab eis præstanda, prout vel rerum, vel personarum ratio admiserit, omnia se perceptis rebus facturos, quæ testatores rectè voluerint. Enimuerò si nemo eorum, quorum in testamento habita est mentio, hoc est, nec cohæres, neque legatarius, neque fideicommissarius, neque seruus libertate donatus adire voluerit, tunc post eum, qui scriptus quidem hæres, in legitimam verò duntaxat partem, per hanc legem conclusus est, ad alios, quos ab intestato lex vocat, bona deferantur, vt consimiliter cautionem dent se completuros, quæ testamento sunt comprehensa. Hactenus Iustiniani Nouella, quæ vberrima oratione prosequitur ea, quæ in dicta Authenti. hoc amplius. diminutiuè traduntur. Id verò, quod in dicta Authentic. hoc amplius. dicitur hæredem minimè exequentem iudicium defuncti lege repræsentatum, non incidere in hanc pœnam, ita intelligendum est, vt iudicium repræsentatum dicatur circa libertates seruorum, quas iussit testator hæredem intra annum concedere: lapso etenim anno à lege conceduntur, ipso hærede negligente. l. cùm verò. §. subuentum. ff. de fideicommis. libert. l. si pecuniam. §. si seruus. ff. de cond. causa dat. & hoc ipsum in Nouella exprimitur illis verbis. Aut, vt maximè honoratus facere omittat, ratum nihilominus fore expressis verbis demonstret. Tametsi Francis. Balduinus contendat, hoc alienum esse à Iustiniani constitutione.

Hanc verò pœnam effugiet hæres, cui alia minor pœna à testatore indicta fuit ob hanc negligentiam: illa enim operatur, vt legis pœna cesset, ex notatis in l. si fundum sub conditione. § Stichum. ff. de legat. 1. l. 1. §. 1. ff. de penu. lega. per Alex. in l. ita stipulatus. colum. penul. ff. de verbor. obligatio. atque idem erit, si tempus prolixius testator designauerit, ad exequendam eius vltimam voluntatem, ex l. diem. ff. de legat. 2.

Porrò pœnam hanc ipso iure negligentibus exequi vltimas voluntates statui, ita, vt sententia necessaria non sit ad eam indicendam, probat gloss. in dicta Authent. de hæred. & falcid. §. si quis autem non implens. verbo, auferri. Baldus, Salycetus, Angelus, Corne. & Ias. in dicta Authen. hoc amplius. fina. colum. per text. ibi, amittat. quod verbum priuationem inducit ipso iure. gloss. in l. amissione. §. qui deficiunt. ff. de capitis diminutio. Bald. in l. 1. columna 1. C. si mulier secundò nupserit. Abb. in capit. cùm in cunctis. §. fin. columna vltima, de electio. optimus textus in Authen. licet. C. de episcop. & cleri. dicens, hæredem negligentem post monitionem soluere legata pia, amittere lucrum, & id Episcopum vendicare posse. Verbum enim, vendicare, pręmittit amissionem ipso iure. His etiam accedit, quòd verbum, auferatur, inducit priuationem ipso iure: quod verbum in dicta prima constitutio. Nouellarum in hac specie apponitur. & notat Tiraquellus in l. si vnquam. C. de reuocand. donatio. verbo, reuertatur. numer. 148. Ego verò libenter ab hac opinione dissentio: neque enim arbitror verbum, amittere, ipso iure esse intelligendum. glo. & communiter Doctores in l. si quis in tantam. C. vnde vi. Ripa in capitu. sæpè. de restitut. spoliato. colum. penult. glo. in l. si qua ex fœminis. & ibi Baldus. C. de secundis nuptijs. gloss. in capitu. si diligenti. de foro compe. probatur in capit. quia nonnulli. de Clericis non residentibus. iuncto capitu. de multa. de præbend. quam opinionem sequitur, eam dicens magis communem esse Andre. Tiraquel. in dict. l. si vnquam. verbo, reuertatur. numero 127. & sequent. licet non desint, qui ab hac sententia discedant. & idem dicendum est in verbo, auferatur. Nec huic sententiæ oberit textus in dict. Authent. licet. quia loquitur in alio dissimili casu, vti ex eo constat: quo fit, vt sententia sit necessaria in hac quæstione, quam tractamus, ad priuandum hęredem & executorem testamentario lucro, ob negligentiam exequendi vltimam voluntatem defuncti. Paulus Castrens. in dicta Authentic. hoc amplius. secunda colum. Angel. in dicto §. si quis autem. Regia & insignis lex vltima, titulo decimo, parte sexta.

Egregia verò dubitatio hîc sese insinuat, num filius hæres negligens legata pia soluere, amittat legitimam illam portionem, quæ sibi à lege defertur. Sunt enim, qui existiment ex hac negligentia etiam legitimam illam partem à filio amitti, ex eo, quòd in capit. licet. de voto. filius priuatur legitima portione, & primogenio, quia opus pium à patre sibi iniunctum exequi noluit. Item, qui monitus bis à iudice recusat soluere pia legata, etiam ante annum, priuatur lucris ex testamento ad ipsum pertinentibus. Authen. licet. C. de epis. & cleric. Auth. de ecclesi. titu. §. si autem qui hoc facere iussi sunt. Hæc verò decisio in filijs quoad legitimam locum habet: siquidem Nouella Iustiniani, quę legitimam portionem filiorum excipit, in legatis pijs minimè procedit. Nam lucrum quod ab hærede negligente aufertur, per eandem constitutionem substitutis, coniunctis, aut legatarijs defertur: at illud quod tollitur ab hærede ob segnitiem exequendi legata pia, distributioni Episcopi offertur, vt in dict. Authent. licet. igitur dispositio Iustiniani in d. Auth. hoc amplius. legatis pijs minimè conuenit. His tandem rationibus hanc opinionem asserunt Archid. & Domi. in c. Syluester. 11. quæst. 1. Ioan. And. Hostien. Ant. Ancha. & esse communem testatur Imol. hîc. Sed contrarium probabilius est. Primò, quia in dicta Authent. hoc amplius. fit mentio legatæ libertatis, & filius negligens in libertate concedenda ex testamento patris, non amittit legitimam: igitur non exequens pia legata, portionem istam minimè perdit, & tamen legatum libertatis pium est. l. 1. §. si autem. C. de com. ser. manu. & ibi Bald. Ias. illum text. dicens esse meliorem iuris in l. 1. §. si quis ita. num. 15. ff. de verbor. obligatio. latè Euerar. in Topicis. cap. 22. Ad id etiam facit, quòd in iuris vtriusque locis, quibus punitur dilatio exequendi legata pia, nullibi fit mentio legitimæ portionis. Sed id tantùm sancitum est, lucrum testamentarium hæredibus, aut executoribus auferri: portio autem legitima non est lucrum, sed quasi debitum patrimonium. l. si quis legatum. §. fina. vbi gloss. celebris hoc asserit. ff. de falsis. probat l. vltima. §. non enim. & ibi gloss. C. de codicil. notat Ias. in l. eum qui. C. de inoffi. testamen. Præterea, si præcedens opinio vera esset, contingeret sæpissimè portionem legitimam filio relinqui, non leui adiuncto grauamine, quód est contra tex. in l. quoniam in prioribus. C. de inoffic. testamento. Quamobrem vltimæ huic sententiæ subscribunt Cardin. Abb. Imol. Barb. hîc numer. 10. Bald. in d. Authen. hoc amplius. numer. 7. & Syluest. verbo, testamentum 2. q. 10. optimè Didacus à Segura in l. 3. §. fi. de libe. & posthum. fol. 7. colum. 1. ex hoc scribens, filium, cui pater in his regnis reliquit tertiam & quintam bonorum partem, differentem exequi parentis vltimam voluntatem per annum integrum, quintam partem amittere, non tertiam, quæ lege Regia pars est legitimæ portionis. Hanc etiam vltimam opinionem sensit hic Bernard. in vltimis verbis. dicit eam communem Ioannes Cirier. de Primogenitura, libro tertio, quæstio. 6. & eam sequitur Carolus Molin. in consuetud. Paris. titulo primo. §. 8. in gloss. tertia, quæstion. tertia. Non oberit huic sententiæ textus in dicto capitulo, licet. quia illa decisio procedit in voto facto à parente, quod filius exequi noluit, & ob id priuatur tota hæreditate, atque etiam legitima: cùm hæreditas esset indiuidua, regnum, inquam. tex. in constitutione Frederici, titulo de prohibend. feudi alien. per Frederic. quo fit, vt id sit peculiare in voti executione omissa. Baldus in dicta Authenti. hoc amplius, colum. 2. Docto. in dicto cap. licet. qui in hoc conueniunt frequentius, vt asserit Roderic. Suares in repetitio. l. quoniam in prioribus. C. de inoffic. testament. fol. 5. colum. 4. sed ipse compertum habeo, filium grauari non posse quoad legitimam portionem, etiam fauore pietatis, vt aliquod onus pium subire teneatur. cap. fina. 17. quæstio. quarta. & id etiam in voto notat Alberic. in dicta l. quoniam in prioribus. in principio. Barthol. Brixiens. quæstio. venereali 37. siue voti executio consistat in conditione potestatis, casus, vel mista. Doctores in dicta l. quoniam in prioribus. vbi Roderic. Suarez in prima ampliatio. glo. Bart. Paul. Alex. & alij magis communiter in l. si pater. C. de institut. & substitut. Regia l. 17. titul. primo. & l. 11. tit. quarto. parte 6. ex quibus constat, à portione legitima prorsus excludi quancunque conditionem, siue sit conditio à casu, à filij potestate, vel mista. Vnde non placet Ioan. Andr. Henric. & aliorum opinio, qui in dicto capit. licet. existimant conditionem voti adimplendi à legitima portione non excludi, si pendeat à potestate filij, quod admittendum non est.

Item illud adnotandum est, filium à patre hæredem institutum, adeuntem hæreditatem absque beneficio inuentarij, eiusque confectione omissa, posse legitimam portionem deducere ex legatis. gloss. in dicta authent. hoc amplius. gloss. in authent. sed cùm testator. C. ad legem Falcid. omnium consensu receptæ, vt Alexan. asserit in l. scimus. §. penult. & ibi Ias. in §. vltimo. C. de iure deliberand. Corne. consil. 180. columna septima. volum. quarto. & Roderic. Suarez. in dicta l. quoniam in prioribus. septima ampliatio. idem Alexander consilio 67. libro quarto. vbi Carolus Molinæus eandem opinionem approbat, & communem esse itidem scribit Didacus à Segura in repetitio. l. vnum ex familia. §. sed si fundum. numero 165. ff. de legatis secundo. similis glossa in authentica de hæreditat. & Falcid. §. si verò non fecerit. verbo, lucrari. Ias. in dicta l. scimus. in principio. Regia l. septima. titulo vndecimo. parte sexta. ita tamen, vt ratione legitimæ legata diminuantur: sic verò diminuta soluantur vltra vires hæreditarias. Bartolus post Cynum, in dicta authentica, sed cùm testator. idem Paulus, Baldus, & Angelus Aretinus in dicta l. scimus. §. penult. Corne. in eadem l. si verò. Bald. in l. 1. numero 3. C. de bonis auct. iudic. possid. Corne. in dicto consilio 180. Suarez in dicta ampliat. 7. ad finem. quibus addendum erit, quod ipse tradam in capit. Raynutius. §. 11. in fin. Cæterùm, vt ingenuè fatear, prædicta Bartol. verba, dubium sensum habere videntur: nam si filius ex legatis non confecto inuentario, indistinctè legitimam portionem detrahere posset, frequenter omitteret eius confectionem, vt ex bonis hæreditarijs secretè legitimam caperet, & iterùm legata diminueret, deducta portione legitima. Quòd si dixeris hanc præsumptionem in filio minimè locum habere, id apertè conuincitur: nam & in eo locum habet text. in authent. de hæred. & Falcid. §. hinc nobis. Deinde Bartol. cæteriq́ue frequentissimè hoc præmittunt, dicentes, filium legata soluturum, etiam vltra vires hæreditarias, deducta tamen legitima portione: non enim quicquam filius hæres solueret ex proprio patrimonio vltra vires hæreditarias, si prædicta iuris præsumptio in eo cessaret. Quamobrem, ni fallor, Bart. & sequacium opinionem eo pacto intelligendam esse opinor, vt si filius hæres probauerit legitimis probationibus hæreditatis quantitatem, eandemque certam & definitam, legatis tamen vel æqualem, vel minorem, possit sanè ex legatis legitimam deducere portionem, eaq́ue deducta, legata ipsa per eam deductionem diminuta soluere teneatur, tametsi quantitatem hæreditatis excesserint. Sed etsi minimè probauerit filius hæres certam hæreditatis quantitatem, allegans tamen non esse in hæreditate bona, quæ sufficiant legatorum, nedum legitimæ portionis solutioni, soluet omninò integra legata, nulla facta legitimæ portionis deductione, cùm hæreditas præsumatur opulenta, ac sufficiens, nisi contrarium vel conscripto repertorio, vel legitimis probationibus apparuerit, ex illa opinione, quam aduersus Bartol. probaui. in l. si constante. in principio. ff. soluto matrim. 1. quæstio. Si verò sententia Bartol. ibidem verior ac probabilior cuiquam visa fuerit, is necessario in hac, quam tractamus; quæstione, dicet, filium hæredem ex legatis posse portionem legitimam deducere, atque ita legata per hanc deductionem diminuta soluturum.

Tunc tamen non poterit certò sciri, an hæc legatorum solutio vires hæreditatis excesserit, quod videtur Cyni, Bartoli, & Doctorum opinioni aliqua ex parte refragari. Oportet autem aduertere, quid Regia Partitarum constitutio verè hac in quæstione senserit: nam licet communis opinio, quam ex Accursio retuli, eam possit pati declarationem, quam Cynus, Bart. & alij frequenter comminiscuntur, Regia verò lex ita communem opinionem probat, vt seclusa Bart. declaratione, filius hæres legitimam portionem, prius quàm legata, deducat ex bonis, quæ constiterit in patris hæreditate, eo mortuo mansisse, nec legata soluere tenebitur, nisi quatenus possint, deducta legitima solui ex bonis hæreditarijs. Ea siquidem lex statuit apertè filium hæredem non confecto inuentario, legitimam portionem posse deducere eo modo, quo hæres conficiens inuentarium, Falcidiam è legatis deduxisset.

Præterea considerandum est, filium ad primogenium vocatum post obitum patris, non posse à patre grauari aliquot oneribus ex primogenio soluendis. l. vnum ex familia. §. 1. ff. de leg. 2. tractat Ioan. Cirier. de primogeni. lib. 3. q. 6. & Carol. Molin. in consuet. Paris. tit. 1. §. 8. in glo. 3. q. 3.

Ex quibus ipse deduco, filium minimè mandantem executioni pia legata intra annum, etiam præmissa monitione, non amittere legitimam, nec iure primogenij ex hoc priuari: vtrunque expressim concedit Carol. Molin. in d. §. 8. glo. 3. quæst. 3.

Hinc denique infero, falsam esse communem interpretationem. c. licet. de voto. Nam si ratione pietatis nihil est ab eius parte legitima auferendum, cur potius tota hæreditas indiuidua, occasione legitimæ partis, cui potius fauendum est, non dimittitur apud filium, quàm ab eo integrè auferatur, ratione eius partis, quam negligentia amisit?

Et quod fortius est, cur primogenio priuatur filius in d. c. licet. ex negligentia exequendi votum pium parentis, si & id constat ratione primogenituræ, & in rebus sub ea comprehensis, minimè posse onus aliquod iniungi ei, cui ipsum hoc ius defertur ex antiqua institutione? Erit igitur ille textus ita intelligendus, vt filius priuetur paterna hæreditate ob id, quòd patris votum, & legata non mandauit executioni. In hac verò priuatione mentio legitimæ nulla fit in prima illius cap. parte, quo fit, vt possit isthæc priuatio intelligi deducta legitima. Cæterùm, dum in vltima illius decretalis parte filius priuatur regno, quod ei iure primogenij delatum est, ex eo fit, quòd filius ipse promiserat votum parentis ad executionem deducere, & ideò id exequi tenebatur, vt scribit Carol. Molin. in consuetudine Paris. d. quæst. 3. & monitus à Romano Pontifice, vt propriam promissionem absolueret, hoc agere noluit, atque ex ea causa pro nimia contumacia excommunicatur, & in ea proteruè perseuerans, à Romano Pontifice regno indignus censetur ac priuatur: siquidem potest ex causa Romanus Præsul, Regem aliquem regno priuare. quod probat optimè text. in capit. grandi. de supplen. neglig. prælato. in 6. cap. alius. 15. q. 6. cap. Adrianus. 63. distinct. Ioan. Lup. de regno Nauar. 2. par. §. 7. cap. Apostolicæ. de re iudic. in 6.

Ex capite cùm in officijs.

SVMMARIVM.

- 1 Clerici habentes beneficia vsufructuario, an vsuario sint similes.
- 2 Clerici in reditibus ecclesiarum id tantùm iuris habent, quod eis à canonibus concessum est.
- 3 Clerici habentes beneficia vltra sumptum sibiipsis & familiæ necessarium, ecclesiæ redditus expendentes in profanos vsus, an teneantur ad restitutionem.
- 4 Quotidianæ distributiones clericis acquiruntur quo ad liberam earum dispositionem.
- 5 Intellectus cap. adhæc. isto titul.
- 6 Habens beneficium simplex, an possit liberè atiam in testamento reditus ecclesiæ distribuere.
- 7 Papa, an possit permittere clericis liberam testandi facultatem de reditibus ecclesiarum.
- 8 Licentia testandi est intelligenda de primo testamento, & re integra morte concedentis finitur.
- 9 Consuetudo vniuersalis ecclesiæ, quæ permittit clericis de reditibus ecclesiarum testari, defenditur.
- 10 Remuneratoria donatio quem effectum habeat.
- 11 Regiæ quædam leges intellectæ.

CAP. CVM IN OFFICIIS.

DIximus in capite primo huius tituli, an Episcopi possint hac in vltima voluntate distribuere bona propria, vel ecclesiæ. Nunc verò oportet eandem quæstionem repetere in clericis sacerdotia, quæ beneficia vulgò dicimus, obtinentibus. Et in his clericis, qui curam animarum, & administrationem ecclesiæ gerunt, est considerandum, quòd ius in ecclesiæ reditibus habeant. Sunt etenim, vt quibusdam placet, in bona valetudine constituti, vsufructuarij. In ægritudine verò, à qua decedunt, vsuarij. gloss. in c. præsenti. de offic. ordin. in 6. quam dicit singularem Barbat. in cap. requisisti. isto titul. nu. 34. idem in cap. venerabili. de offic. deleg. colum. 10. & in tractat. de præstand Cardin. 1. part. quæst. 3. colum. 5. idem gloss. in cap. 3. de probatio. & in cap. possessiones. de rebus eccles. Rursus clericos habentes beneficia, esse tantùm vsuarios, asserit glo. in cap. quia nos. isto tit. & in cap. fin. de pecul. cler. alia in capit. cùm constet. de pignor. & in cap. cùm olim. de rerum permut. quibus in locis mirè Doctor. variant, ita vt certa ex eis sententia capi non possit, tametsi Abb. in repet. cap. cùm esses. isto titul. num. 21. latè super hoc disputet, magisque probet vltimam opinionem. Mihi verò nec est satis compertum, clericum habentem beneficium, esse omninò vsufructuarium, nec prorsus vsuarium. Nam vsufructuarius potest disponere de his, quæ ex vsufructu acquisiuit, quod non potest hic clericus. Vsuarius verò nihil præter vsum habet, at clericus beneficium ecclesiasticum Canonico titulo possidens, plus iuris habet, quàm vsuarius, sicuti apparebit ex his, quæ statim tradam. Vnde neutra Doct. opinio placet, & est, ni fallor, inutilis, atque ab hac disputatione extranea ipsa hæc iuris Canonici interpretum consideratio.

In his igitur ecclesiasticis reditibus id iuris habent clerici, quod à Canonibus expressim sibi conceditur. Innoc. in c. indecorum. de ætat. & qualit. gloss. in c. res ecclesiæ. 12. q. 1. Archid. in cap. statutum. §. assessorem. de rescrip. in 6. pulchrè Cardinal. consil. 110. col. 2. siquidem res ecclesiarum subiacent administrationi Romani Pontificis, & Prælatorum, à quibus ipsa Catholica ecclesia regitur, sic & Canonibus ecclesiasticis ipsum ecclesiæ patrimonium commissum est, ex qua regula plurima deduci possunt hac in quæstione, præ cæteris notanda.

Primùm, exactè ac diligenter canonibus consideratis colligitur, clericos beneficia habentes, ex eorum reditibus eos tantùm expendere posse, qui ad eorum honestum victum, vestitum, cæterosq́ue vsus necessarios, aut congruos sufficiant. cap. fina. 12. quæst. 1. & in cap. videntes. ead. quæst. & in princip. 44. distinct. Tibi, ô sacerdos, inquit Hieronymus, viuere de altari permittitur, non luxuriari. Bona etenim ecclesiarum, sunt proprium Christi patrimonium. capit. cùm ex eo. de electio. in 6. notant Felinus & Decius in cap. constitutus. de rescript. Hinc diuus Bernardus epistola 2. scribit: Denique quicquid pręter necessarium victum, ac simplicem vestitum de altario retines, tuum non est, rapina est, sacrilegium est.

Secundò, hinc infertur clericis omninò permissum esse antiquis canonibus reditus ecclesiasticos, qui ad præfatam congruam sustentationem necessarij non sint, in optima, vel aduersa valetudine, in pios erogare vsus, iuxta illud Lucæ 1. quod superest date pauperibus. c. final. 16. quæst. 1. capit. cassellas. cap. Episcopi. 10. quæst. 2. Noua etenim lex de dandis decimis ecclesiæ ministris, ex eo iustitiam præ se fert, quòd pro congrua ministrorum sustentatione, & pro pauperibus alendis, datur ipsa decima fructuum pars. Caiet. in 2. 2. quæst. 87. artic. 1. & quæst. 185. art. 7. cap. decimæ. & cap. fin. 16. quæst. 1.

Tertiò, ex eadem ratione apertum fit, clericum habentem ecclesiasticum beneficium, posse liberè disponere de illis reditibus, qui essent necessarij ad eius honestum sumptum, inspecta cuiusque qualitate, si eos præcipuos is habeat, qui aliunde victum, & necessaria sibi ministrauit. Hæc etenim pars bonorum ecclesiasticorum ministris per canones antiquos constituitur. cap. ecclesias. 13. q. 1. text. & ibi Abb. in c. de his. de eccles. ædific. Tho. 2. 2. q. 185. artic. 7. in resp. ad 2. Ioan. Maior in 4. sent. distinct. 24. quæst. 17. & quæst. 20. Et idem ipse dicerem in his reditibus ecclesię, & beneficij, quos dignissima mercede industriæ, & laboris impensi in ecclesiæ regimine recipit ipse, qui ecclesiæ curam gessit, ex Bolognino in Anani. consilio 87. vbi ipse Anani. hoc ipsum probat.

Quartùm, quod ex pręmissis inferri potest, non facilem habet definitionem: sunt etenim qui opinentur, clericum habentem beneficium, vltra sibi necessaria, in profanos vsus reditus illius expendentem, mortale crimen committere, & teneri ad restitutionem illorum redituum, quos ita expendit ex Hieron. dicente: Aliena capere conuincitur, qui vltra necessaria sibi retinere probatur. cap. 1. §. ordinandus. 42. distinct. Sensit hanc opinionem Tho. 2. 2. quæst. 43. artic. 8. expressim asserit Alex. Halen. 3. part. quæst. 36. membr. 5. Ricard. in 4. sentent. distinct. 45. articul. 3. quæst. 1. Gabriel in 4. dist. 15. quæst. 8. Floren. 3. part. titul. 15. capit. 1. §. 19. Ioan. Maior. in dist. 24. quæst. 17. dicens hanc opinionem esse communem. quam tandem probat Paludan. in 4. distinct. 24. q. 3. artic. vlt. quibus suffragatur text. optimus in c. episcopus. 12. quæst. 1. & in ca. 1. 12. q. 3. Pulchrè diuus Bernard. Epist. 42. colum. 3. Clamant, inquit, pauperes, nostrum est quod effunditis, nobis crudeliter subtrahitur, quod inaniter expenditis. Huic opinioni accedunt Abb. in cap. cùm secundum. de præbend. prima colum. & Archid. & Domi. in summa. 44. distinct. Fel. in capit. postulasti. num. 6. de rescript. idem in capit. de quarta. num. 33. de præscript. Anton. Burg. in cap. 1. numer. 28. de emptio Sed hæc atque alia à dictis Doct. adducta, eò tendunt frequentius, vt sit illicita hæc ecclesiasticorum redituum distributio, non tamen vt sit restitutio necessariò facienda. Præterea reditus ecclesiastici, qui supersunt vltra ministrorum victum, alieni dicuntur non propriè, sed ex quadam metaphora, eo quòd pauperibus essent erogandi, quod autoritate Hieronymi comprobatur: is etenim scribit, bona ecclesiarum dici bona pauperum, quo ad debitum, quia eis debentur, non quo ad dominium, nec quo ad proprietatem: sicuti refert Card. à Turrecrema. in cap. videntes. nume. 2. 12. quæstio. 1. Canon autem primus. 12. quæst. 3. id tantùm probat, acquisita ex reditibus ecclesiæ, aut beneficij, ad ecclesiam pertinere, quod omnes concedunt: nec inde sequitur, prælatum reditus sibi designatos per luxuriam consumentem, ad restitutionem teneri. Quamobrem licet concedant hanc consumptionem absque mortali crimine non fieri, negant tamen restituendi obligationem. Thom. & Caieta. 2. 2. q. 185. artic. 7. Præpos. in summa. 44. distinctio. colum. 5. Thom. quolibet. 6. artic. 12. Syluest. verb. clericus 4. q. 20. & verbo, restitutio. 3. q. 5. Adria. in 4. senten. incipiente, pro clariori. 4. conclusio. Ioan. Arbore. in Theosophia. part. 1. cap. 25. ad fin. & Ioan. Driedo. de liber. Christia. pagina 199. quorum sententia benignior est, & nostris hisce temporibus admittenda, ex totius Christiani orbis consuetudine, qua plurimum adiuuatur. Nam post factam bonorum diuisionem inter ecclesiam & episcopum, ac sacerdotes ecclesiæ ministros, episcopi & ministri ecclesiastici verè domini sunt eius fructuum portionis, quæ sibi contigit. Quod latè tractat & tradit Dom. Soto lib. 10. de iust. & iur. q. 4. art. 3. & 4.

Quintò, ex principali assertione colligitur, in quotidianis distributionibus ecclesiastici beneficij, id animaduertendum esse, vt earum dominium acquisitum censeri debeat, habenti beneficium, & eas percipienti. text. in cap. vnico. de clericis non residen. in 6. ad finem. vbi Domin. & Franc. hoc sentiunt. Barb. dicens illum text. singul. in cap. fin. col. fin. de pecul. cleric. notat glo. Guliel. in extrauag. 1. ne sede vacan. inter communes. verb. consueuerit. in 1. Decius consil. 280. colum. 1. quorum opinio communis est, sicuti eam secutus asserit Paris. consil. 33. vol. 4. col. 2. Constat enim, has distributiones à canonibus ecclesiæ ministris concedi ob illud ministerium, quod altari, aut diuino cultui impendunt. idem notat Bologninus in Ananiæ consilio 87.

Sextò, ex his constat ratio decretalis, ad hæc. isto tit. qua probatur, clericum posse etiam in ægritudine constitutum, causa donationis inter viuos, reditus ecclesiæ in piam erogare causam, modò in hac donatione moderamine vtatur, si ex ea ægritudine decedat: sed si in bona existens valetudine, velit in pios vsus aliquid expendere de bonis mobilibus, id agere poterit liberè, nulla præfinita quantitate, quod etiam probatur in capit. quia Ioannes. iuncta gloss. 12. quæst. 5. notant Abb. Anchar. Imol. & Barbat. in d. cap. ad hæc. Vnde oportet à viuente fieri traditionem horum bonorum, quæ sic donantur. Barbat. in dicto capitul. ad hæc. 2. colum da.

Septimò, clericum beneficium ecclesiasticum habentem, proprio testamento non posse disponere de bonis occasione ecclesię acquisitis. text. in hoc cap. cùm in officijs. etiam si illa bona acquisierit occasione reditus ipsius beneficij. text. in c. relatum. in 2. isto tit. vbi Abb. idem Abbas latiùs in c. cùm esses. eod. tit. in Relectione. num. 23. Cuius opinio omnium consensu recepta est, omnes etenim iuris vtriusque professores hoc verum esse iure fatentur, licet Paluda. in 4. sentent. distinct. 15. q. 3. argum. 6. clericis permittat liberè testari de reditibus beneficij, quod manifestè conuincitur per dicta iura, & communem sententiam, quæ procedit non tantùm in reditibus collectis ex beneficio, sed etiam in rebus emptis pecunia, quæ ex eisdem reditibus fuerit collecta. Barba. in c. inquirendum. de pecul. cler. num. 7. Stephan. Bertran. cons. 259. vol. 2. quod probatur in d. c. relatum. & in hoc cap. & id passim sentire videntur Doctores.

Octauò, potest ex his perpendi veritas gl. in d. cap. præsenti. de offic. ordin. lib. 6. quæ dixit, clericum posse liberè testari de bonis, ex simplici beneficio acquisitis. cuius opinionem tenuit Hostien. in c. fin. de pecul. cler. ex cap. requisisti. in fin. isto tit. & inquiunt Ant. & Imol. in d. cap. fin. opinionem hanc in praxi receptam esse. Eam verò falsam esse nos arbitramur per tex. in cap. Episcopus. 14. q. 1. vbi probatur, canonicos, qui simplex beneficium obtinent, non habere bona ecclesiæ, vt propria, sed ad dispensandum. idem etiam constat ex his, quæ in præcedentibus assertionibus adducta fuere. Nam iura prohibentia clericum testari de reditibus beneficij, absque aliqua distinctione loquuntur. Nec oberit text. in d. cap. requisisti. vbi id tantùm probatur, relictum Canonico alicuius ecclesiæ, ipsi Canonico acquiri, nec præsumi debere, causa ecclesiæ ei legatum factum fuisse, ex quibus gloss. opinio iure non procedit. & ita eam reprobant Abb. in d. c. cùm esses. num. 23. idem hîc. idem in cap. 2. de deci. & in cap. fin. de pecul. cleric. Archid. in cap. statutum. §. assessorem. de rescrip. in 6. Innocen. in cap. indecorum. de æta. & qualit. Domin. & Franc. in d. capit. præsenti. col. 5. Barba. in tract. de præst. Card. part. 1. q. 3. numer. 80. idem in d. c. requisisti. isto tit. num. 34. idem in cap. fin. num. 14. de pecul. cler. eandem opinionem dicunt esse veriorem Imol. in d. c. fin. Bertran. in d. consil. 258. volum. 2. & communem Ias. consil. 75. vol. 3. & Alber. Trotius, de vero & perfect. cleric. lib. 2. cap. 51. num. 7. id tamen concedi poterit, pensionarium posse proprio testamento disponere, de reditibus ex pensione ecclesiastica perceptis, & eo intestato eosdem reditus ad legitimos successores pertinere, sicuti de iure id probat Hiero. Gigas in tractat. de pensionibus. q. 52.

Vltimò, hinc potest deduci, an Romanus Pontifex valeat permittere propria dispensatione clericis testamentum facere, & in eo bona illa distribuere, quæ ex reditibus beneficij acquisierunt, qua in quæst. Abb. in Relect. cap. cùm esses. isto tit. nume. 30. scribit, non posse Romanum Pontificem sine maxima causa hanc testamenti libertatem concedere. Barbat. hîc, 5. colum. idem Francisc. in rubr. isto titul. in 6. col. 32. Quin & Barbat. scribit in tractatu, de præst. Cardin. 1. part. quæst. 4. licentiam hanc testandi à Romano Pontifice concessam clericis de reditibus beneficiorum, esse intelligendam ad pios vsus, non aliàs. Ipse verò considero bonorum ecclesiasticorum administrationem ipsi Romano Pontifici, & eius canonis constitutionibus commissam esse. c videntes. c. præcipimus. 12. q. 1. quibus quidem canonibus separatim ab ecclesiæ ærario conceditur episcopis, & clericis ecclesiarum ministris certa ex reditibus ecclesiasticis portio. c. de reditibus. c. cognouimus. c. mox est. c. sancimus. 12. q. 2. Thom. 2. 2. q. 185. artic. 7. & quodlib. 6. art. 12. ad hæc accedat etiam quòd prohibitio testandi clericis inducta est iure humano, quod constat ex hoc c. & alijs, quæ in præcedentibus conclusionibus adduximus, alioqui si iure diuino esset prædicta prohibitio inducta, non posset permitti vllo pacto dispensatio Romani Pontificis, quam Abb. Franc. & alij passim concedunt, sicuti probaui in epitome de spon. 2. part. c. 7. §. 9. num. 4. Quòd si Papa dispensare potest hanc testandi licentiam, valet dispensatio sine causa, quamuis iniquè concedatur, vt in eadem epitome tradidi dicto §. 9. num. 8. Consequitur ergo ex his, posse Romanum Pontificem facultatem testandi de reditibus, & bonis ecclesiæ occasione acquisitis, episcopis & clericis concedere. Nam & monachis id concedi posse à Papa, diximus in c. 2. ad fin. isto tit. vbi plures autores huius assertionis retuli, qui & hanc opinionem, quam modò asserui, expressè profitentur, eamq́ue vsus Christiani orbis recepit, & asserit communem esse Dec. consilio 512. col. 2.

Erit tamen isthæc licentia testandi ita restringenda, vt in primo testamento intelligatur, non in secundo. arg. l. boues §. hoc sermone. ff. de verb. signif. l. dotis promissio. ff. de iure doti. c. non potest. §. 1. de præb. in 6. notat in hac specie eleganter Philip. Dec. consil. 512. cui subscribit Soc. iunior in consil. 89. 1. vol. cons. dicens sic respondisse insignes Iurisconsultos, dum hęc quęstio in lite tractaretur, & idem potest comprobari ex pluribus, quæ Alciat. congerit in dicto §. hoc sermone. & Hippol. in rubric. ff. de fideiuss. num. 97. Ias. in l. diuortio. §. quod in anno. ff. solut. matri. & insigni compendio Mart. ab Azpilcueta in cap. placuit. de pœnitent. dist. 6. num. 166. in his etenim quæ odiosa sunt, simplex concessio primum actum tantùm respicit. & idem in onerosis. d. c. non potest. & in d. l. dotis promissio. notatur in l. placet. ff. de libe. & posthu. Calde. consil. 16. de iure patro. Fel. in c. 2. de treug. & pace. Qua ratione idem Soc. iun. d. consil. 89. conatur probare, licentiam testandi à Romano Pontifice præstitam Episcopis, morte Romani Pontificis re integra cessare, quia hic actus odiosus est, & ideò extinguitur morte ipsius autoris. gloss. in cap. à nobis. in 1. de sentent. excomm. communiter ibi recepta. l. fin. ff. de pœnis. notant Abb. & Fel. in cap. ex literis. de constit. & Mart. ab Azpilcueta in d. c. placuit. nu. 161. qui pulchrè aliquot explicuit. quæ minus diligenter tractauerat Fel. in c. licet vndique. de offic. deleg. Sed & Decij opinionem in d. consilio 512. post huius operis primam & secundam editionem vidi probatam esse à Tiraque. in d. §. hoc sermone. num. 128. quæ tamen modò mihi dubia videtur ex his, quæ ab eodem Tiraq. illic traduntur, limit. 17. autoritate Bal. in c. 1. in princip. col. penult. vers. deinde quæro, pone quòd princeps. tit. de pace constantiæ.

Verùm moribus receptum est, vt solis Episcopis hæc testandi licentia sit necessaria, siquidem clerici omnes liberè testantur, & in vltima voluntate distribuunt bona, quæ ex reditibus ecclesiarum adepti sunt, atque in eisdem intestati decedentes, successores habent parentes, fratres, cæterosq́ue cognatos. Hanc tamen consuetudinem damnant plerique, ex eo quòd in capit. relatum. in 2. isto titul. approbetur consuetudo, quæ permittit clericis testari in pios vsus, aut in præmium alicuius ministerij ipsis viuentibus clericis à famulis im pensi: generalis ergo consuetudo non recipitur. quem text. dixit esse sing. Rochus Curt. in cap. fin. de consue. fol. paruo. 48. colum. 4 hunc abusum reprobans. cui opinioni assentiuntur omnes Doct. hîc, & in d. cap. relatum. & in fin. de pecu. cler. Abb. in d. capit. cùm esses. in relect. 14. col. Franc. in rubr. hoc titul. in 6 col. 32. Barb. in tract. de præst. Card. 1. par. q. 4. Ioan. Maior. in 4. sent. d. 24. q. 20. Angel. verb. clericus. 2. §. 13. Syluest. verb. clericus. 4. quæst. 2. Alua. Pela. de planc. eccles. 2. part. art. 28. colum. 3. Archid. in sum. 12. quæst. 5. quorum opinio magis communis est, vt ex præmissis apertè constat. Sed quoties animaduerto reditus hos ecclesiasticos, de quibus agitur, à canonibus ministris ecclesiarum adsignari separatim ab alijs bonis, quæ ecclesijs conceduntur ad ædificia, vestes, aliaq́ue necessaria: quoties video, ac memoria repeto, hanc testandi prohibitionem iure humano statutam fuisse, non possum consuetudinem præmissam damnare, quippe qui certò sciam Romanum Pontificem, ecclesiæ Principes, totius orbis Christiani consensum vel applausum eam probare, saltem tacitè, vt inde coniecter sæpissimè rem istam summum præsulem, ac Cardinales, Episcopos, Cæsarem, & Reges cogitasse, & huic vsui consensum præstitisse, cùm nulla possit causa proponi, cur mores istos tot annis iam conualescentes, intactos dimiserint, ni eos proprio consensu probassent. Sic sanè Carolus Cæsar, Hispaniarù Rex, anno millesimo quingentesimo vicesimotertio, Comitijs totius regni Pintiæ habitis. cap. 47. iussit, hanc consuetudinem vti legitimè inductam seruari. Et licet ea constitutio possit referri, ac deduci ad consuetudinem succedendi clericis solum ex testamento, tamen vbi moribus obtentum fuerit, idem quoad successionem ab intestato, eisdem rationib. hanc consuetudinem admittendam esse opinor, consuetudo autem ista siue ad successionem ex testamento, siue ad successionem ab intestato, testibus erit legitimè probanda, vel alijs modis, quibus iure probanda est, vt secundum illam pronuncietur. Sed & quantum attinet ad successionem istam, vel ex testamento, vel ab intestato, vt clerici hæredes habeant in rebus acquisitis ex reditibus ecclesiarum, idem apud Gallos communi vsu obseruatum est, vt præter alios testatur gl. in prag. sanctione. tit. de annatis. §. item quod verb. acquisitos. Neque desunt doctissimi viri, quibus hæc sententia placuerit, nempe Hostien. in cap. fin. col. 2. de pecul. cler. Faber in §. his verò. Instit. de rer. diuis. Palud. in 4. sentent. dist. 15. q. 3. art. 6. Florent. 3. part. titul. 10. cap. 3. §. 14. Guido Papæ decis. 115. Guliel. Bened. in c. Raynutius. isto titul. verbo, & vxorem. nu. 264. Ioan. And. in reg. nemo plus. de reg. iur. lib. 6. Ioan. Gallus q. 139. ad finem. in 6. & alij, quos refert & sequitur Philip. Probus in capitul. præsenti. de offic. ord. in 6. quibus adstipulatur tex. in cap. cùm tibi. de verb. signific. vbi Abb. ex illo text. idem probat. est & egregius text. in extrauag. Ioan. 22. suscepti. de elect. dicens valere consuetudinem, qua inductum sit fructus beneficij vacantis per aliquod tempus ad defunctum pertinere. Ergo de illis ex consuetudine potuit testari, vel illos fructus consanguineis, alijsque hæredibus relinquere, nec soluit hanc rationem exactè Panor. hîc scribens in hac specie, pręiudicium inferri futuro successori, non ecclesiæ. Nam & illa bona, quæ clerici defuncti ex reditibus ecclesiæ acquisierint, futuro successori reseruantur. c. præsenti. de offic. ordin. in 6. cap. relatum. in 2. isto titul. igitur eadem ratione in eis consuetudo poterit procedere: siquidem & hæc consuetudo, cuius initij memoria hominum non est, idem efficit, quod principis licentia & priuilegium. l. 3. §. ductus aquæ. ff. de aqua quot. & æsti. capit. 1. de præscript. in 6. cap. super quibusdam. de verbo. signif. quem text. dicit singul. Abb. in c. per venerabilem. qui filij sint legit. 3. col. Roma. singul. 289. Commendat Ias. in l. is qui putat. ff. de acquir. hære. Abb. in c. cùm nobis. de præscrip. Fel. in c. accedentes. & idem post Abb. in c. causam. eod. tit. Franc. Balba. de præscript. 5. part. princip. q. 7. & 2. part. 3. partis princip. q. 6. Hippo. sing. 80. Probus in c. 2. num. 7. de præbend. in 6. sed Papa priuilegio potest hanc licentiam exhibere, igitur consuetudo ista totius orbis poterit idem efficere, cùm & consuetudo legi humanæ deroget. c. fi. de consue. l. de quibus. ff. de legi. l. venditor. §. si constat. ff. commu. præd. Abb. in d. c. fin. 2. col. Nec me in contrariam sententiam inducet tex. in d. c. relatum. cùm ibi approbans Romanus Pontifex illam consuetudinem tunc vigentem, non reprobat hanc, quæ modò frequentissimo vsu seruatur.

Gloss. Bernardi ex primis huius cap. verbis illud satis vulgare adnotauit, donatarium obligari naturali quadam honestate ad beneficij accepti remunerationem. l. sed etsi lege. §. consuluit. ff. de petit. hæred. l. si pater. §. vltim. ff. de donat. l. metum autem. §. sed licet. ff. quod met. caus. Nec enim donatio remuneratoria potest propriè donatio dici. l. Aquilius Regulus. ff. de dona. Bar. ibi. & idem in Proœmio ff. 4. colum. Abb. in rubr. de donat. Ias. in §. sed si quis. numer. 8. de actio. idem in l. ex hoc iure. ff. de iustit. & iure. huius remunerationis aliquot effectus commemorans, quod diligentius agit And. Tiraq. in l. si vnquam. C. de reuoca. donat. verbo, donatione largitus. num. 11. vbi Rip. q. 14. eandem opinionem probat, ex quibus communem esse constat, licet Dec. in l. donari. ff. de regulis iuris post glo. in d. §. consueuit. teneat, remunerationem veram & propriam donationem esse, cùm nullo iure cogente fiat. Cui ipse respondeo, obligationem illam, quæ ex ratione naturali inest hominibus, vt grati sint benè facientibus, inducere ad remunerationem. Nam, vt scribit Seneca lib. 2. de benef. c. 18. & quidem diligentius quærendus est beneficij, quàm pecuniæ creditor: huic enim reddendum est quantum accepi, & si reddidi, solutus sum, ac liber: at illi plus soluendum est: & nihilominus relata gratia cohæremus. Vnde, hanc remunerationem ex ratione naturali procedere, deducit eleganter Fortu. in l. 1. §. ius naturale. ff. de iusti. & iur. illa. 10. Quin & ingratitudinem peccatum esse constat, quandoque mortale, si contingat contemptus beneficij accepti. Thom. & Caiet. 2. 2. q. 107. art. 3. quamuis qui beneficium intulit, ius exactionis non habeat, cùm animo liberali id egerit, & ideò remuncratio non est debita ex legali obligatione, sed ex honesta, & morali, vt idem Thom. probat. 2. 2. q. 106. artic. 4. 5. & 6. Adeò, vt nulla actio in republica detur aduersus ingratos, qui mortali etiam crimine ingratitudinem committunt, ne tot lites oriantur. His etenim actionibus non sufficerent omnia fora, atque ita vtile fuit reipublicæ nullam actionem ex hoc restitui, autore Seneca libr. 3. de benefic. c. 7. ex quo constat, apud Macedonas actionem aduersus ingratos lege datam fuisse, & idem apud Athenienses statutum fuisse, testatur se legisse Ludo. Cæli. libr. 4. lection. Antiq. c. 28. quod ex Valerio Maximo constat, libr. 5. cap. 3. §. Phocion Eandem actionem aduersus ingratos apud Persas datam fuisse scripsere Xenophon libr. 1. de Pædia Cyri. Ioann. Stobæ. serm. 42. & Themistius in commentario de Amicitia. Vnde quidam censent, non Macedonas, sed Persas legendum apud Senecam, quod ipse minimè probauerim, tametsi ex Xenophonte libro 1. commentariorum, appareat, Athenis parentibus aduersus filios actionem hanc dari, non aduersus alios, vt tandem possit de hac actione intelligi Valerij Maximi locus, & item Luciani alter in Abdicato. Sic etiam licet ex pacto nudo oriatur naturalis obligatio. l. 1. ff. de pact l. iurisgentium. §. prætor ait. ff. eod. titul. idq́ue pactum violare, peccatum mortale sit regulariter. gloss. communiter recepta in cap. 1. de pactis. tamen ad euitandas tot in republica contentiones, expensas, iurgia, & lites, nulla datur ex pacto nudo actio iure Ciuili. dicta l. iurisgentium. §. sed cùm nulla. Tametsi æquitatem illam naturalem sacri Canones secuti actionem ex pacto nudo dederint, in cap. 1. de pact. & piæ ac sanctissimæ huius regni sanctiones. l. 3. titul. 8. libr. 3. in or. reg. obiter enim his etsi paucissimis verbis, arbitror veram sensisse rationem illius hactenus indefessæ disputationis, an ex pacto nudo actio iure Ciuili, Pontificio, & Regio oriatur: & potuissem, ni præsens tractatus impediret, eam rationem comprobare, ostendens sæpissimè aliquid illicitum fieri, & mortali commisso crimine, non tamen à iure Ciuili, nec Canonico, pœna exteriori puniri, aut actione iudiciali rescindi.

Habet tamen hæc ipsa remuneratio alium effectum, vt repetitionem impediat eius, quod solutum fuit errore iuris. Nam qui gratificatur alteri, à quo beneficium accepit, credens sese ad id teneri errore iuris, iam animo consentit naturaliter, vt remuneretur amicum, nec errat in naturæ vinculo, & consensu naturali, licet errauerit in iure. Igitur non repetit l. cùm quis. C. de iuris & facti ignor. Ad idem conducit text. in dicto §. consuluit. quo decisum est, eum qui donauit, si antidora accepit, esse factum locupletiorem, ergo ab eo repeti id non potest, non enim diceretur factus locupletior is, si ab eo repeti datum posset. Eandem sententiam probat l. idemque. §. fi. ff. mand. ex quibus & alijs hanc opinionem defendunt Fortun. in d. illatio. 12. & Zasius lib. 1. singul. respons. capit. 3. numer. 22. licet glos. communiter ibi recepta ac noua ratione per Ias. munita, contrarium teneat in l. ex hoc iure. ff. de iustitia & iure. gloss. in dicto §. consuluit. Bartolus & Doctor. in dicta l. cùm quis. Bartol. in l. si testamento. §. 1. ff. de fideiuss. & Doct. in l. si non sortem. §. libertus. ff. de condict. indeb. per tex. ibi, qui probat, libertum repetere non posse operas officiales, & obsequiales, quas patrono præstitit, credens ipsum ad id teneri, posse tamen repetere fabriles operas eodem errore præstitas. Ille verò text. potius probat primam opinionem, quia operæ officiales & obsequiales renunciationem præ se ferunt, attento iure Ciuili, non sic fabriles.

Sunt etiam qui alium huiusce remunerationis effectum comminiscantur, præmissa Regia lege, quæ permittit parentibus tertiam & quintam bonorum partem, cui velint ex filijs donare aut relinquere, præter eam partem, quæ ei iure æqualis diuisionis inter filios faciendæ, competit: existimant enim donationem remuneratoriam à patre filio factam, vt æs alienum ante alia deducendam esse, nec imputandam fore in tertiam & quintam bonorum partem. Ioan. Lup. in rubric. de donatio. inter virum & vxor. §. 50. num. 12. Didacus à Segura in l. cohæredi. §. cùm filiæ. ff. de vulga. fallent. 16. Didacus à Castel. in Proœmio Taurinæ sanctionis, verbo, gratia. quibus adstipulari videtur l. viuus. ff. si quid in fraud. patron. dicens, viuus libertus benè merentibus amicis donare potest, legare verò non potest, quo patroni partem minuat. Ergo ex donatione remuneratoria sicut potest minui patroni portio legitima, ita & filiorum, cùm hæ portiones sint similes. l. vlt. C. de inoffic. testam. & ibi Doct. Ias. in Authen. nouissima. eodem titul. col. 2. Huic verò effectui minimè consentio, quippe qui satis compertum habeam donationem remuneratoriam à patre filio factam, aliorum filiorum legitimam portionem minimè posse diminuere, neque vti æs alienum deducendam esse, sed in legitimam donatarij portionem imputandam, atque in his regnis in tertiam & quintam bonorum partem. ex glo. quam expressim approbant præter alios Paul. & Ias. colum. final. in Auth. vnde si parens. C. de inoffic. testam. Pulchrè Aymon Sauil. consil. 165. col. 2. alioqui possent facillimè filij portione legitima priuari. Nec oberit dict. l. viuus. quia loquitur quo ad portionem legitimam patrono debitam. Bald. in l. 2. oppo. 4. C. de inoffic. donat. est enim minori prędita priuilegio, quàm portio filijs ex lege competens: sicuti adnotauit Ias. in l. eum qui. C. de inoffic. testament. vbi argumentationem à legitima portione patroni, ad portionem filiorum non omninò procedere, optimè asserit. Id verò quod Iurisconsultus in d. l. viuus. de legatis dixit, vt ea minimè patroni partem diminuant, etiam benè merentibus relicta, ideò procedit, quòd legata ab hæredibus præstanda sunt, ad quos isthæc obligatio remunerationis, vt æs alienum non transit. Bart. in l. ambitiosa. colum. 2. ff. de decretis ab ord. faci. Posset tamen hic effectus admitti, quando ministeria, operæ, beneficia, ob quæ remuneratoria donatio fit, eius essent conditionis, vt in iudicio pater conueniri posset ad remunerationem, quod in specie Aymon in d. consil. respondet.

Eadem remunerandi obligatione perpensa, potest dari intellectus ad Regiam l. 4. titul. 4. lib. 5. ordi. qua cauetur, donationem ab extraneo alteri coniugum factam, ex iure Regio non esse vtrique coniugi communem, vt locum habeat in simplici donatione, non tamen in remuneratoria, ea etenim inter virum & vxorem diuidenda erit. Rodericus Suarez in l. prima, titulo de acquisitis, libro tertio Fori. limitatio. 3. quia hæc non est propriè donatio. Nec tamen hîc tractamus de donatione, quæ Castrensis est, aut quasi Castrensis, siquidem in hac manifestè distinguit d. Regia lex.

Ex capite, Ad hæc.

SVMMARIVM.

- 1 Vera & communis ratio huius decisionis.

CAPVT, AD HAEC.

HActenus in præcedentis capitul. interpretatione satis hunc text. explicuimus, & ideò nihil immorabimur: obijcit tamen glos. aduersus eius decisionem illud in iure manifestum, Quod vna via prohibetur, alia permitti non debet. Cur igitur permittitur clericis titulo eleemosynæ, in ægritudine ad mortem moderatè donare reditus ecclesię, cùm eis sit prohibitum testamenti iure idem facere? Est tamen præcedens regula iuris intelligenda, quando quid prohibetur attento effectu: nam si vno modo vetitum est, alio permitti non debet. Hæc verò decisio est intelligenda, vbi aliquid prohibetur attento modo agendi. Non enim oportet, nec decet concedi clerico à iure licentiam testandi de reditibus, quos ab ecclesia perceperat, quia disponeret, ac distribueret bona illa in tempus, quo nec verè, nec fictè eorum dominus futurus est, nec etiam dispensator, quippe qui bona illa non possideat, vt propria, sed tanquam aliena, iure per eius obitum extinguendo, nec ad eius hæredem transituro. ita Anch. Abb. Imol. & Doctores hîc. Et licet in ægritudine facta horum bonorum distributio possit videri in fraudem ecclesiæ, ex cap. 2. de renunciatio. in 6. gloss. in cap. de his. de sepultu. & in cap. Raynutius. verbo, deducendas. isto tit. & reg. 18. Cancel. tamen attento huius constitutionis moderamine, his & alijs cautelis occurritur.

Ex capite, Quia nos.

SVMMARIVM.

- 1 Peculium, quod in cæteris filijsfamiliàs est aduentitium, in clericis filijsfamiliàs erit castrense, vel quasi castrense.
- 2 Vsusfructus bonorum, quæ filiofamiliàs clerico acquiruntur, patri non competit.
- 3 Clerici in minoribus ordinibus constituti eodem iure censentur.
- 4 Prima tonsura an sit ordo.
- 5 Filius familiàs an fiat liber à patris potestate per sacerdotium, aut episcopalem dignitatem.
- 6 Testamentum clerici an possit rumpi ex causa præteritionis vel exhæredationis.
- 7 Militis testamentum, an sit liberum à querela, & iure dicendi nullum.

CAPVT, QVIA NOS.

EX hac decisione colligitur, clericum proprio testamento posse distribuere, & cui voluerit relinquere bona, quæ vel à consanguineis, vel ex propria industria acquisiuit, quod tractamus in cap. 1. huius tituli, numero 11. Subdit tamen hîc Bernard. clericum in his bonis, quæ ex reditibus ecclesiæ acquisiuit, parem esse filiofamiliàs, qui testari non potest, nisi de castrensi, & quasi castrensi peculio, quasi velit bona ista censeri aduentitia, aut profectitia: ea verò quæ aliunde quàm ex ecclesia habuerit, esse castrensia, vel quasi castrensia: quam similitudinem aptat eleganter Cardin. consil. 79. colum. 1. Peculium ergo, quod in alijs filijs familiàs est aduentitium, est in clericis filijsfamiliàs castrense, vel quasi castrense, vndecunque clericis filijsfamiliàs bona aduenerint. Innocent. Hostien. Cardin. Ant. Imol. Anchar. Abb. & Barba. hîc colum. 2. text. in l. sacrosanctæ. & in authent. presbyteros. C. de episcop. & cler. Paul. Castren. post alios in d. l. sacrosanctæ. Regia l. 3. titul. 20. partic. 1. quæ idem dicit de bonis, quæ pater donauit filio existenti in patria potestate, clerico tamen, quod ipse intelligerem in donatione facta prætextu militiæ clericalis. Poterit ergo clericus de hisce bonis testari, sicuti Doctor. idem fatentur.

Neque horum bonorum omnium vsusfructus patri quęritur, sed integer proprietati adhæret, siue sint bona quæsita occasione militię clericalis, siue ex alio titulo, quidquid dixerit Iacob. Butr. in d. l. sacrosanctæ. contrarium asserens in his vltimis bonis, huius tamen opinio aduersus communem est, & apertissimè reprobatur per text. in d. authen. presbyteros. quem ad id dixit singul. esse Roder. Suar. in q. Maioratus. fol. vlt. colum. 1. post Paul. Castren. in dict. l. sacrosanctæ. & Ioan. Lup. in rubric. de donatio. §. 42. numer. 7. In his verò bonis, quæ antequam fieret clericus filius habuit, pater vsumfructum habet, neque per testamentum filij fit in tali vsufructu patri præiudicium, Dec. in cap. in præsentia. nume. 64. de proba. Salic. & Faber in authent. ingressi. C. de sacrosanct. eccles. Roder. Suar. dict. fol. vlt. & Ioan. Lup in dict. §. 42. num. 13. Abb. in cap. constitutus. de in integ. restit. licet ipse in dict. capit. in præsentia. nu. 56. dubius tamen, contrarium asserat.

Id autem, quod modò diximus, bona à clericis etiam filijsfamiliàs acquisita, quocunque iure post ordinem assumptum, censeri castrensia, vel quasi, locum habet etiam in clericis minoribus præditis ordinibus, quod hîc fatentur omnes, Ioannes Lupi, Decius, & Suarez, paulò antè citati. Quin idem erit in prima tantùm tonsura insignitis, sicuti in hac specie adnotauit Barb. hîc, & Roder. Suarez dict fol. vltim. col. 2. Cęp. caut. 113. ex his quæ notat Abb. in rubr. de vita & honesta. cleric. licet Imol. hîc dubitet. Prima enim tonsura ordo non est. gl. in authen. de monach. §. sancimus. verbo, tonsura. Turrecrema. in cap. cleros. art. 5. 12. dist. Thom. in 4. sentent. distin. 24. quæst. 3. artic. 1. & ideò iustam dubitandi rationem habet ipse Ioannes de Imol. Cuius dubiam opinionem, vt certam asserit Viglius in §. qui alieno. Instit. quibus non est permissum facere testament. numero 18. à quibus non recedimus, vulgò receptam sententiam secuti, ex dict. authentic. presbyteros. & Regia l. 3. Nam primam tonsuram ordinem esse, probat text. in c. cùm contingat. de ætat. & qualit. vbi Anto. & alij id concedunt communiter. Barba. in capitul. quanto. de consuetudine. columna 2. & 3. dum defendit, nouem esse ordines ecclesiasticos. idem Ioan. Maior. dict. distinct. 24. q. 1. Saltem negari non potest, esse primam tonsuram initium quoddam sacri ministerij, & officium ecclesiasticum. His accedit quòd clerici in minoribus degradantur. cap. 2. de pœnis. in 6. & ibi Doct. communiter. Antonius in cap. at si clerici. de iud. Barba. in cap. cùm non ab homine. 2. col. eod. titul. Ioan. Bernar. insignis præsul Callagurritanus in praxi criminali. capit. 132. nec refragatur text. in capit. clericus in 2. de vita & honest. cleri. dicens clericos in minoribus ordinibus constitutos esse sine gradu sacro. glo. communiter recepta ibi, quam sequi. Cors. in singul. verbo, accusatio. vbi addit glo. singul. in summa. 32. distinct. quæ asserit, clericos minoribus ordinibus præditos dici largè constitutos in sacris. notat Abb. in d. capit. clericos. Fateor tamen hanc degradationem actualem minimè moribus receptam esse in his, qui minoribus ordinibus sunt insigniti.

Sacer autem ordo non liberat filium à patria potestate. Auth. presbyteros. C. de epis. & cler. Abb. in cap. indecorum. de æta. & qualit. & in c. constitutus. de in integ. rest. idem Abb. in c. cùm desideres. & in cap. cum voluntate. §. fin. de sent. excom. contra glo. ibi. & in d. cap. indecorum. Tametsi Episcopalis dignitas filium eximat à patria potestate. Auth. Episcopalis dignitas. C. de episc. & cler cap. per venerabilem. qui filij sint legit. Franc. in rubric. huius tituli, col. 17. idem operatur religionis professio. gloss. in l. si ex causa. §. Papinianus. ff. de mino. quam dicit sing. Barb. in tract. de præst. Card. 1. part. q. 1. nu. 69. Sic filius familiàs creatus Cardinalis Romanæ ecclesiæ, immunis est à patria potestate. gloss. in extrauag. execrabilis. de præb. inter communes. verb. sublimitatem. Barba. in d. num. 69. quæ quidem locum habent in his tantùm, in quibus vtile est ipsi filio à patria potestate liberum censeri: non in his, in quibus hæc libertas esset ei damnosa, & grauis. Bart. in l. item in potestate. ff. de his qui sunt sui. Alex. in l. sub conditione. ff. de libe. & posthu. Barb. in d. q. 1. col. penult. dicens hanc opinionem communem esse. optimè Catell. Cotta, dictione, Episcopalis.

Probat præterea in dictione, liberè, hic tex. clericum testari posse de his bonis, quæ præter ecclesiæ reditus acquisiuit, ita liberè, vt nec ex causa exhæredationis subiaceat querelæ, nec ex præteritione dici possit nullum hoc testamentum. glo. vltim. in d. auth. presbyteros. quam existimat sing. esse præ cæteris Roderic. Suar. in l. quoniam in prioribus. C. de inoffic. testam. fol. 3. colum. 4. idem notat Abb. hîc, deducta argumentatione à milite, qui hoc priuilegium habet. l. vlt. C. inoffic. testamen. l. Papinianus. §. Papinianus. ff. de inoffi. testamen. l. si instituta. §. de inofficioso. ff. eodem titulo. Quin etiam iure nouissimo testamentum militis filios prætereuntis, aut sine causa exhæredantis, nec rumpi posse, nec subiacere querelæ, notant Imol. in l. filio præterito. nu. 35. ff. de iniust. rupt. Roma. & Ias. col. pen. in l. sicut. C. de testament. milit. Viglius in §. sed si. Instit. de exhære. liber. non enim est correctio antiqui iuris concedenda, ni expressa ad id decisio noui iuris accedat. Ergo hæc testamenta rata omninò erunt, non irrita ex causa præteritionis, aut exhæredationis, licet portio legitima peti possit à præteritis liberis, aut iniquè exhæredatis. sed quamuis isthæc de testamento militis opinio subtili disputatione à Viglio, & Iasone tractetur, nondum à cæteris recepta est, imò frequentiori consensu diffinitur, testamentum militis, etiam in castrensi peculio, filium prætereuntis, vel iniquè exhæredantis, aut parentes etiam excludentis querelæ subiectum esse, aut rumpi posse. Barb. hîc. colum. pen. gl. in l. vlt. C. de inoffic. testa. Bart. in auth. ex causa. C. de liber. præterit. quem ibi cæteri sequuntur. idem Bart. in dicta l. filio præterito. num. 22. quorum opinio communis est, vt fatentur Alex. in d. auth. ex causa. col. 4. Ias. in dicta l. vlt. colum. penult. & idem in d. l. sicut. numero 8. quæ etiam probatur in authent. vt cùm de appellat. cognosc. §. aliúd quoque. & in §. & hæc quidem. idem notat glo. in l. Papinianus. §. Papinianus. verbo, contra veterani. ff. de inoffic. testamen. & esse hanc sententiam communem asserit Paul. in l. eiusdem titul. Vides igitur qua ratione Abb. argumentatio subsistere nequeat. Alia verò consideratione eadem Abb. sententia potest admitti, nempe ex l. filiam tuam. C. de inoffic. testam. vbi Bald. notat, liberum testamentum dici, quod non admittit querelam: ergo testamentum clerici non potest rescindi ex causa præteritionis, nec iniustum censeri ex ratione exhæredationis iniquæ, cùm in hoc capite liberum esse dicatur: atque ita Abb. opinionem etiam tenuerunt Iacob. Butrig. & ibi Bald. in dicta auth. presbyteros. idem Bald. in dict. l. sacrosanctæ. Angel. Paul & Iacob. in l. 1. colum. 2. ff. de inoffic. testament. Angel. in dicta authent. ex causa. vbi Corne. num. 33. eandem sequitur, & num. 46. dicit eam esse communem sententiam. licet ab ea discedant Barba. hîc, & Salic. in dicta authent. presbyteros. & in dicta authent. ex causa. num. 18. quibus ipse non admodum inuitus accederem. Permissum tamen est, etiam admissa communi opinione, filijs, & parentibus legitimam portionem ex bonis clerici petere, licet rumpere non possint eius testamentum, quod omnes fatentur. Ego equidem eo libentius ab his, quæ creberrima omnium sententia clericis testantibus liberrimè conceduntur, recederem, quòd videam id permitti habentibus primam tonsuram, in tanta eorum multitudine, vt passim iura filiorum ac parentum hac ratione omninò corruant.

Ex capite, Cùm esses.

SVMMARIVM.

- 1 Quot testes iure Ciuili & Regio sint in testamentis necessarij.
- 2 Regia l. 1. titulo secundo, libro quinto ordinatio. explicatur.
- 3 An sit aduersus legem diuinam exigere plures, quàm duos testes in aliquo actu.
- 4 Legata in minus solenni testamento relicta, an in iudicio animæ debeantur.
- 5 Ex minus solenni testamento naturalis obligatio oritur, at rursus non oritur, vt in responsione probatur.
- 6 Lex ciuilis inducens solennitatem testamentariam, iusta est.
- 7 Sententia à iudice lata veritate comperta, autoritatem habet in iudicio interiori.
- 8 Testes in testamento an sint de solennitate substantiali, formali, an probatoria.
- 9 Quando ratione cessante, cesset lex.
- 10 An ex minus solenni testamento sit permissa retentio, sitne peccatum eo vti, aut contra id agere, ac denique an sit locus denunciationi Euangelicæ.
- 11 Substitutio pupillaris expressa matrem excludit etiam in foro animæ.
- 12 Verus & communis huius cap. intellectus.
- 13 Quatuor testes sufficiunt iure Canonico in testamentis, absque presbytero parochiali.
- 14 Fœmina an possit iure Canonico esse testis in testamento.
- 15 Huius Canonis excommunicatio non latæ sententiæ, sed ferendæ censetur.

CAPVT, CVM ESSES.

AD perfectam, nec tamen prolixam huius capitis interpretationem, pro præuia istius decisionis ratione dubitandi, præmitto, Testamentum quod in scriptis fit, exigere septem testium subscriptionem, & sigilla, testatoris etiam subscriptionem. l. hac consultissima. C. isto titulo. §. sed cùm paulatim. Institutio. eodem. l. ad testium. §. si quis. eodem titulo. Regia l. prima & secunda, titulo primo, parte sexta. Quin & vltra præmissa Taurina l. 3. requirit tabellionem, qui subscribat testamento proprio nomine, & signo: in testibus autem sigilla remittit. Nuncupatiuum verò testamentum fieri debet coram septem testibus. dicta l. hac consultissima. §. per nuncupationem. Iure Regio oportet, vt testamentum nuncupatiuum fiat coram tabellione, & tribus testibus, si tabellionis copia adsit, alioqui coram quinque testibus. Quòd si nec tot testes facillimè adesse possint, erit satis coram tribus hunc actum fieri. l. prima. titul. 5. ordin. atque eadem solennitas seruanda est in testamento facto inter liberos, & in codicillis. Regia l. 3. Tauri.

Sed & illud notandum est, condito testamento per nuncupationem, cui præsens fuit tabellio, vt notarius, & publica persona, non oportere fieri testium depositionem iudicialem, seu illam examinationem testium, qui actui interfuerunt. glo. communiter recepta in l. 2. C. quemadmod. testam. aperi. Bart. in l. 2. ff. hoc tit. Ias. latè in l. 2. C. de bonor. posses. secundum tabul. colum. 3. siquidem absque hoc publico examine fidem adhibere testamento iure necessarium est. Si verò tabellio, vti testis actui intersit, iudicialis hæc contestatio & examinatio accedere debet. Bal. in rubr. C. de fide instru. num. 19.

Illud etiam præmissa Regia lege est considerandum, sat esse testamentum nuncupatiuum fieri coram duobus testibus, & notario publicum munus exercente, si in eo loco plures testes facillimè non possint haberi. Nam tabellio supplere poterit defectum illius testis, qui deest, & præterea publicam authoritatem habebit. Constat enim ex eadem Regia lege tabellionem supplere numerum duorum testium, nimirum ergo si habeat locum vnius, & authoritatem tabellionis, vbi non possunt actui plures testes interesse. Sæpè tamen vidi controuersum, an lege Regia necessaria sit subscriptio ipsius testatoris in codicillis, & in testamento nuncupatiuo. Quidam etenim censent, id necessarium esse in protocollo notarij, quia Regia pragmatica constitutione, contrahentis subscriptio in contractibus requiratur. Alij verò contrarium tenent in hac specie, ex eo quòd in testamentis lex non requirat hanc solennitatem. Et hæc quidem posterior sententia magis probari videtur ex ratione legis tertiæ Tauri, cuius paulò antè meminimus, vbi in codicillis non alia requiritur solennitas, quàm quæ ex l. 1. titul. de testamentis. libr. 5. Regiarum ordinat. in testamento nuncupatiuo erat necessaria. At ex l. Regia non requiritur pro solennitate subscriptio testatoris in testamento nuncupatiuo, nec etiam iure communi, iuxta quod licet testamentum in scriptis habere debet subscriptionem testatoris, non tamen testamentum nuncupatiuum, quamuis id fiat coram tabellione, & per scripturam, secundum communem omnium adnotationem, in l. hac consultissima. §. per nuncupationem. C. de testam. & in §. sed cùm paulatim. eadem lege. l. 1. & 2. tit. 1. par. 6. Nec obstat Pragmatica constitutio Regum catholicorum, anni millesimi quingentesimi tertij, qua statutum est, quòd in omnibus scripturis & contractibus ipse qui contrahit, vel scripturam coram tabellione conficit, subscribat eiusdem tabellionis protocollo. Nam etsi iure communi hoc necessarium non sit, sicuti colligitur ex Abb. Fel. & alijs, in c. 1. de fid. instr. Regia constitutio non tractat de testamentis, quæ peculiarem habent à iure statutam solennitatem, præter quam nihil aliud est necessariò exigendum, adhuc tamen hæc opinio dubia quidem est, & fortassis Regia pragmatica etiam in hoc casu obtinet, atque ideò prior sententia verior videtur Gregorio Lopez in l. 2. tit. 1. par. 6. nec mihi displicet.

Admonitus tamen à viro quodam iuris vtriusque peritissimo, dictam legem primam. tit. 2. lib. 5. ord. vitio scriptorum corruptam fuisse, ea qua potui diligentia, codicem vetustissimum legi, qui in huius maximi Saluatoris collegij Bibliotheca seruatur, atque ex eo sensus Regiæ constitutionis hic est, vt testamentum nuncupatiuum fieri debeat coram notario, & tribus testibus. Si verò coram notario non fiat, adesse debere quinque testes, si in eo loco horum sit copia: alio qui sufficere tres testes ipsi testamento præsentes esse. Hactenus Regia constitutio, ex qua apparet maximè mutatum eius intellectum esse, his verbis, quæ modò in vulgatis codicibus adscripta fuere, ex his etenim non admodum sibi constat distinctio in ea sanctione expressim facta, quod lectoris iudicio discerni poterit.

Quibus omnibus refragatur hæc constitutio, qua cauetur, testamentum factum coram parocho, & duobus testibus, validum esse. Vnde oportet has iuris vtriusque decisiones ad concordiam reducere, aliquot explicitis huius capi. intellectibus.

Primus namque intellectus dictat hunc textum procedere in his testamentis, quæ pietatis causa fiunt. glo. hîc. in §. 1. 2. q. 4. quæ quidem interpretatio manifestè refellitur ex c. sequenti. quod testamentis in pias causas condendis aliam peculiarem solennitatem speciatim aptat.

Secundò text. hic intelligitur adeò piè, vt eius decisio vbique locum sibi vendicet, etiam in foro seculari, & profanis legatis, explosis iuris ciuilis solennitatibus, quasi legi diuinæ aduersis, cùm ex ea cuiusque rei veritas duobus testibus committatur: atque huic interpretationi accedunt Brixiensis in additione ad glo. §. 1. 2. q. 4. Hostien. Vincent. Ant. & Abb. hîc in lectio. relectio. colum. 3. & id vbique seruari scripsit Alciat. in l. 1. C. de sacrosanct. eccle. Hoc tamen omnium ferè iudicio reijcitur, nec admittendum est ab his, qui veram huius responsi rationem adsequi cupiant. Quis enim ferat, totum ferè ciuile ius de ordinandis testamentis, à tot Cæsaribus, ac viris sapientissimis comprobatum, iniquitatis causa euerti?

Ea verò ratio nobis negotium facessit, quòd lex diuina duorum tantùm testimonium in qualibet re sufficiens esse diffinierit: qua in re animaduertendum censeo, legem diuinam duorum testimonium probare, quasi velit iniquum esse regulariter vnius testimonio quenquam damnari: non tamen vetat eadem lex quin quandoque ex negotij qualitate plurium fides sit necessaria, aut saltem Reipublicæ conueniens. Quod ex ea constat lege, dum dixit, in ore duorum vel trium testium stat omne verbum: Non enim temerè distinxit duorum vel trium testimonium, sed ad hunc effectum, vt ostenderet omne verbum stare in ore duorum, vel trium, vel plurium: si hoc legum conditoribus ad reipublicæ regimen vtile visum fuerit, perpensa cuiusque negotij qualitate, & hoc ipsum est, quod insigniter docet text. in capit. licet vniuersis. de testib. dicens: Quia licet quædam sint causæ, quæ plures, quàm duos exigant testes, nulla tamen est causa, quæ vnius testimonio, quamuis legitimo, terminetur. vbi Abbas illum text. ad hoc notauit. idem probat text. in cap. nullam damnationem. & capit. præsul. 2. q. 4. optimè Thom. 2. 2. q. 70. art. 2. Alioqui quid (obsecro) diceres, tot legibus, præuia deliberatione statutis, quæ plures quàm duos testes requirunt? auderésne asserere eas omnes diuinæ legi aduersari? siquidem eadem ratione posses mille in discrimina satis anxios conijcere eos, qui hisce legibus obedire coguntur. Rursus apertissimè constaret, constitutionem istam, quam modò interpretamur, à lege diuina discessisse: cùm necessariò exigat præter duos testes, parochialis presbyteti fidem & testimonium, sicuti aduertit egregiè Fortun. in tractat. de vltim. fine. illat. 15. hunc secundum intellectum reprobans. Nec oberit his quæ diximus text. hic damnans Hostiensis ecclesiæ consuetudinem, veluti alienam à lege diuina, generali ecclesiæ consuetudine, & Sanctorum institutis, quia non reprobat Romanus Pontifex hîc consuetudinem hanc, ex eo quòd contraria sit legi diuinæ, sed quòd illis diuinæ legis verbis, in ore duorum stat omne verbum, generali totius ecclesię Catholicæ consuetudine ad testamenta deductis, adito presbytero parœciali omninò esse aduersa: cùm tamen tenentur ecclesiæ Catholicæ consuetudinem sequi. capit. cùm non liceat. de præscript. capitul. 1. capit. de his. 12. distinct. ex quibus constat, hunc secundum intellectum falsum esse. quod Fortu. euidenter demonstrat.

Sed est quæstio, & ea nec facilis, nec admodum expedita, vtrum legata in minus solenni testamento relicta, in animæ iudicio sint soluenda ab hærede, qui certò scit eam fuisse voluntatem defuncti, vt prædicta legata soluerentur? Et in summa, an iuris Ciuilis solennitas sit in interiori diuino iudicio seruanda? Cuius controuersiæ prima est sententia, vt in prædicto foro minimè consideretur defectus solennitatis ciuilis, sed manifesta testantis voluntas, & ideò legata soluenda esse, ac hæreditatem restituendam ei, qui in minus solenni testamento hæres fuerit nominatus. Cui opinioni primò suffragatur ratio illa, quòd solennitas iuris Ciuilis in testamentis ideò requiritur, vt euitentur falsitates, quæ in eis committi solebant. l. fin. C. de fideicom. §. 1. Instit. de testament. sed si constat absque aliqua suspicione voluntas testantis, cessat hæc ratio: igitur & iuris Ciuilis decisio. c. cum cessante. de appellatio. c. etsi Christus. de iureiur. Præterea & secundò lex Ciuilis habet fundamentum à præsumptione falsitatis. Lex verò quæ præsumptionem præ se fert, in animæ iudicio, locum sibi non vendicat, quia in eo constat veritas, & cessat præsumptio. capit. tua nos. cap. is qui fidem. de spons. Bald. in l. cùm quis. 7. col. C. de iuris & fact. ignor. Abb. & alij in c. quæ in ecclesiarum. de constitut. Igitur prædicta lex Ciuilis non erit in foro animæ obseruanda. Tertiò, ex minus solenni testamento oritur obligatio naturalis. l. vlt. vbi Bald. C. ad l. Falcid. l. in testamento. ff. de fideicom. liber. l. fideicommissum. C. de condict. indeb. glo. Bart. & Doctor. in d. l. cùm quis. gloss. in l. 1. ff. de condict. indeb. Imol. in c. vlt. de solut. Regia l. 31. partic. 5. titul. 14. & est communis opinio secundum Ias. in d. l. cùm quis. num. 13. Id verò, quod naturaliter debetur, in iudicio animæ soluendum est necessariò. Bartol. in constit. ad reprimendum. verb. denunciationem. Abb. in cap. quia plerique. de immunit. eccles. colum. penult. Ancha. in reg. possessor. de regul. iur. in 6. q. 1. nec id indiget probatione, cùm sit manifestum apud omnes. Postremò extant pulchra verba Plinij, libro 5. epistolarum ad Caluisium: Hoc. inquit, si ius aspicias, irritum, si defuncti voluntatem, ratum & firmum est, mihi autem defuncti voluntas, vereor quam in partem Jurisconsulti quod dicturus sum, accipiant, antiquior iure est. idem Plinius manifestiùs libro secundo, epist. ad Annianum, his equidem verbis: Tu quidem pro certa tua diligentia admones me, codicillos Attiliani, qui me ex parte instituit hæredem, pro non scriptis habendos, quia non sint confirmati testamento, quod ius nec mihi quidem ignotum est, cùm sit ijs etiam notum, qui nihil aliud sciunt. Sed ego propriam quandam legem mihi dixi, vt defunctorum voluntates, etiam si iura deficerent, quasiperfectas tuerer. Constat enim codicillos istos Attiliani manuscriptos, licet ergo non sint confirmati testamento, à me tamen vt confirmati obseruabuntur. quibus verbis doctissimus ille vir hanc opinionem veram esse profitetur, quam sequuntur Abb. in dicto cap. quia plerique. colum. pen idem in cap. 1. de in integ. restitut. ad finem. idem in huius cap. relectione. num. 10. & 15. Anchar. in dicta regul. possessor. quæst. 1. Anto. in d. capit. quia plerique. Innocent. in ca. quod sicut. de electio. Bart. in tract. minori. c. 3. Ias. in l. si non sortem. in princip. ff. de condict. indeb. Hadrian. quodlib. 6 conclusio 2. illatio. 2. Florent. quem refert & sequitur Syluest. verb. hæreditas. 3. §. 7. & verb. testamentum 2. quæst. 5. & verbo, alienatio. §. 13. & Alciat. de quinque pedum præscript fol. 4. Alber. Brunus in tractat. de potentia, & effect. formæ. fol. 57. col. 3. & fol. 60. col. 1. & sequent. Tiraquel. post leges connubiales. glos. 2. num. 21. ex quibus hæc opinio apparet magis communis.

Ego verò his non obstantibus, contrariam sententiam veriorem esse arbitror, pluribus rationibus, sed potissimè vtar sequentibus ad comprobationem huius opinionis. Lex enim Ciuilis, quæ testium solennitatem induxit testamentis, iusta est, quod constat ex reprobatione secundi intellectus: & probatur, quia hic testandi actus grauis est, & mille obnoxius fraudibus: potuit ergo lex, quo tutius & fidelius ageretur, hanc solennitatem statuere ad totius reipublicæ vtilitatem. Quòd si hoc publicum est commodum, iusta erit prædicta lex. Absurdum præterea existimarem has leges iniquas censeri. Lex verò iusta in animæ iudicio est admittenda. gloss. communiter recepta in dicto capit. quæ in ecclesiarum. Abb. Felin. & Deci. numero 8. in capit. 1. de constit. Ias. in l. nemo potest. 2. lectio nume. 106. ff. de leg. 1. Thom. in 1. 2. quæst. 96. artic. 4. Innocent. & Abb. in d. capit. quia plerique. de immunita. eccles. optimus textus in capit. quo iure. 8. distinct. Prouerb. cap. 8. & ad Romanos cap. 13. Igitur & hæc Ciuilis lex in foro interiori, & iudicio diuino locum habet.

Secundò eadem sententia coadiuuatur ex eo, quòd iudicialis definitio veritate comperta lata, nec falsa suspicione iudice decepto, vt valet in foro exteriori, ita valet in foro interiori, quia auctoritate diuina iudicat ipse iudex. dicto capit. 8. Prouerb. cap. 13. ad Roman. notatur in cap. omnis anima. de censib. capit. 2. de maiori. & obedient. & in l. Iulianus. ff. de condict. indebit. Fortun. in l veluti. columna quinta. ff. de iustitia & iure. Sed iudex veritate comperta, & certò sciens testatorem minus solenni testamento instituisse hæredem Sempronium, nec vllam fraudem in ea institutione commissam fuisse, ab eo auferet hæreditatem, & lata sententia eam hæredibus intestati adiudicabit, ex eo quòd illud testamentum nullum sit. l. si vnus. l. ex imperfecto. & l. hac consultissima. C. isto tit. gloss. & omnes in l. 2. C. de bonor. posses. secund. tab. ergo hoc iudicium in foro animæ auctoritatem habet. Nec possum mihi persuadere, iudicem exactissimè veritate iuris mei ad rem aliquam comperta, mihi præfatam rem propria sententia tradere posse, & iustissimè, me verò minimè tutum quo ad diuinum iudicium esse, nec posse eandem rem possidere. Sequeretur etenim ex hoc, leges quibus subijcimur, incertas esse quo ad animarum tutelam, nullumq́ue iustitiæ ministrum tutè à Republica nobis exhiberi.

Tertiò his accedit, quòd omnis actus consistit in voluntate & potentia. c. cùm super. de off. deleg. l. nemo potest. ff. de leg. 1. adnotauit ex Boëtio, Bal. in repe. l. 1. C. de sacrosanct. eccles. nume. 55. Per leges autem ciuiles non potest quis sine solennitate iuris testari, cùm ab eopotentia auferatur. Colligitur ergo, parum eius voluntatem prodesse, quantumcunque ea manifesta sit.

Quartò licet propriè substantia à solennitate differat, vt docet Alciat. lib. 1. parad. c. 16. & ipsa testamenti substantia sit hæredis institutio, iuxta notata per Areti. in l. 1. ff. isto titul. nos etiam aliquid ad hæc tradidimus in prima parte huius Rubric. tamen assumendo substantialem formam alicuius actus pro ea, sine qua actus ipse non valet, nec effectum habere potest, testium solennitas, & numerus in testamentis erit forma substantialis: non tantùm probatoria. Barto. in l. nemo potest. ff. de legat. 1. vbi Iason 1. lect. numero 17. & 2. lectio. numero 21. Bald. in l. cùm quis. C. de iuris & fact. igno. 2. col. Alexand. in l. 1. ff. de condi. indeb. col. 2. & ibi. Ias. numer. 17. Dec. in l. 2. C. de bono. pos. secundum tab. colum. 3. Aret. in d. l. nemo potest. colum. 2. Alber. Bru. in tract. quotuplex sit forma. folio 13. col. 2. dicens hanc opinionem communem esse: quod etiam fatetur Ripa, in dict. l. nemo potest. nume. 35. licet velit defendere contrariam, quam asserunt Barto. in dict. l. 1. dicens, numerum testium in testamentis de solennitate probatoria esse. idem Crot. in d. l. nemo potest. col. 6. alios auctores allegans eandem opinionem probantes. Si verò hæc solennitas substantialis est, nihil refert voluntatem testatoris ex alio exteriori testimonio probari. Ergo, nec in foro animæ erit ista minus solennis voluntas recipienda. quod expressim asserunt Bal. in repe. l. 1. C. de sacros. eccle. nu. 55. Fortu. in tract. de vlt. fi. illat. 15. & asserit hanc opinionem esse communem Ias. in l. si post diuisionem. 2. col. C. de iur. & fact. igno. quorum opinio eò magis placet, quòd testamentum factum coram duob. testibus iure Pontificio, quod legi diuinæ propius accedit, & animarum saluti diligenter consulit, absque presbytero parochiali non tenet: nec ex eo iustè potest quis hæreditatem aut legatum possidere, vt est hîc egregia & insignis decisio: & tamen Iure diuino & naturali hæc solennitas vltra duorum testium fidem, non est necessaria. Ad eandem opinionem plurimum conducit optima Innoc. decisio in d. c. quia plerique. de imm. eccles.

Non obstat prima ratio, non enim sat est cessare rationem legis in particulari actu, vt cesset ipsa lex, quæ data non est ad aliquam particularem finem: imò eius ratio continua est, non momentanea. Quam ob rem huius legis decisio non cessat, licet eius ratio particulari casu cesset: sed est necessarium cessare rationem legis in communi, & vniuersaliter. text. in Clemen. ad nostram. de hæret. c. etsi Christus. de iureiur. Fortuni. in dict. illat. 15. & 16. quod & nos scripsimus in Epitome quarti lib. decretalium. 2. parte, cap. 6. §. 9. numero 8. Cùm ergo ratio legis in præsenti quæstione non cesset vniuersaliter, non perit ipsa legis virtus.

Secunda ratio tollitur ex eo, quòd lex habens fundamentum à præsumptione, in animæ iudicio locum sibi non vendicat, quando lex illa præsumit propter defectum probationis legitimæ: tunc enim in foro interiori datur certitudo legitima ipsius actus: & ideò legi locus non est, sicuti nos diximus in intellectu cap. is, qui fidem. de sponsa. prima Epitomes parte. c. 4. §. 1. numer. 5. & 6. Hæc verò lex ciuilis non præsumit fraudem ex defectu probationum, sed ex defectu solennitatis. Vel dici potest huius legis conditorem habuisse pręsumptionem falsitatis, & fraudis suspicionem in testamentis omnibus, & ea ratione impellente præmissam solennitatem statuisse, vt hic testandi actus in Republica frequentissimus tutius fieret, atque esset à fraudibus & falsitatibus immunis. Vnde prima ratio impulsiua fuit, & ideò ea cessante non perit lex. tex. in l. 1. §. sexum. ff. de postulan. Vltima verò ratio fuit præcipua & principalis, quæ non cessat ex eo, quòd quandoque contingat coram duobus testibus fieri testamentum liberè, & nulla præcedente fraude. Et ita in effectu redimus ad primæ rationis solutionem.

Tertium, quod ad primam opinionem adduximus, minimè obstat, quia id falsum est, nullibi etenim probatur ex minus solenni testamento naturalem oriri obligationem, vt expressè notant Bald. in l. cùm quis. C. de iuris & facti ignor. colum. 4. Cynus, & Fulgos. quos Ias. sequitur in d. l. 1. nu. 16. ff. de condi. indeb. idem Ias. in l. si creditoris. per text. ibi. & in l. si veritas. C. de fideic. quibus constat, non oriri naturalem obligationem ex testamento minus solenni. idem nouissimè probat Petrus Loriotus de iuris arte. tract. 11. c. 22. Fateor tamen oriri ex testamento minus solenni quandam obligationem naturalem, quæ insurgit ex honestate, & debito morali, non tamen eam naturalem obligationem, quæ ex legis vinculo oriatur, auctoritate Bal. in d. l. 1. C. de sacrosan. eccles. nu. 55. & in simili specie sanct. Tho. docet. 2. 2. q. 107. & q. 106. art. 4. Cuius & nos meminimus in cap. cùm in officijs. hoc titu. ad finem. Hæc verò naturalis obligatio ab honestate morali deducta, repetitionem impedit. quod Fortun. tradit in l. 1. §. Ius naturale. ff. de iust. & iure. illat. 10. quamuis non operetur effectum exceptionis, nec retentionis, sicuti operaretur vera naturalis obligatio ex lege naturali producta, qualis est illa, quæ ex pacto nudo deducitur. Constat igitur ex minus solenni testamento, obligationem naturalem, quæ ad moralem honestatem pertinet, oriri, & hanc impedire repetitionem: quod probant iura pro communi sententia inducta: non tamen oriri obligationem naturalem, quæ retentionem aut exceptionem inducat, & sic illam quę legis naturæ vinculo innititur: quo fit, vt tertia ratio ex præmissis refellenda penitus sit.

Ex hac verò disputatione sequuntur plurima: & primùm errasse Panormi. in huius c. relectione. notab. 9. dum dicit, agentem contra testamentum ex ea sola ratione, quòd id careat solennitate Iuris ciuilis, mortaliter peccare. Constat enim id falsum esse, nec veniale crimen committi, ipsumq́ue agentem non teneri ad restitutionem eius, quod ex dicta actione fuerit consequutus: quæ omnia Ias. concedit, refragante Panorm. in l. nemo potest. ff. de lega. 1. 2. lectio. num. 102. & consil. 67. volum. 3. penult. col. & esse verissima ego existimo, etiamsi agens certò sciat illam fuisse voluntatem testatoris, aduersus Ripam in dict. l. nemo potest. num. 100. Sic & Domin. Soto lib. 4. de iusti. & iure. q. 5. arti. 3. hanc primam illationem multis rationibus defendit, licet sequentem improbet.

Secundò infertur, eum qui possideat bona testatoris ex titulo minus solennis voluntatis teneri, etiam in diuino animæ iudicio legitimis intestati hæredibus illa restituere, quamuis non dubitet de libera & spontanea testantis voluntate. Qua in re grauissimè errant Alexand. & alij quos Ripa sequitur in dicta l. nemo potest. nume. 97.

Tertiò ex hoc deducitur, possidentem rem legatam sibi in minus solenni testamento, nec in iudicio exteriori, rectissimè vti posse iure retentionis, atque exceptione proposita se aduersus legitimum hæredem defendere. Hæc enim defensio, aut retentio, nulla ratione probari potest, imò improbatur à l. si creditoris. C. de fideicom. tametsi contrarium teneant Alexand. Imol. & Ias. post Bart. in d. l. nemo potest. vbi Ias. in 1. lect. num. 70. & in 2. nu. 94. dicit, eorum sententiam communem esse.

Quartò sequitur, vanam esse, omnique ratione destitui Docto. differentiam, quam Alexand. tradit in dict. l. nemo potest. & fatentur communem esse Ias. ibi, in 1. lect. nu. 75. & Rip. nume. 102. dum negant hæredem scriptum in minus solenni voluntate posse in iudicio exteriori vti retentione, quamuis eam legatario permittant. Nam si id legatario permissum esset, non video qua ratione hęredi idem ius negetur.

Quintò, multum placet Ias. sententia, qui in d. l. nemo. 1. lect. num. 75. dixit aduersus communem, hæredem scriptum in minus solenni testamento vti posse retentione. & idem notat Ripa ibi. nume. 102. hi enim Docto. optimè aduertunt, nullum debere constitui discrimen inter hæredem & legatarium: falsò tamen ad hęredem extendunt, quod legatario communis sententia concesserat.

Sextò, non possum non mirari quorundam hallucinationem, qui asserunt, hæredem scriptum in testamento minus solenni tutum esse in foro animæ, si possideat hæreditatem: rursus legitimum hæredem ab intestato non teneri in eodem animæ iudicio restituere hæredibus, nec legatarijs scriptis in testamento minus solenni, legatum, vel hæreditatem. ita Alex. num. 23. Ripa num. 99. dicens, hanc opinionem communi omnium consensu receptam esse. in d. l. nemo potest. idem notat Iason in d. l. si post diuisionem. colum. fin. C. de iuris & fact. ignoran. & Tiraquel. post leges connubiales. glo. 2. num. 24. Hæc enim parum inter se constant, siquidem is, qui verum ius habet, tutè hæreditatem possidet. Is verò, qui nullam causam dominij, aut iuris ex legitima legum sanctione consequitur, restituere omninò tenetur id, quod possidet.

Septimò, ex his manifestè conuincitur Balerrasse in l. 1. col. 2. C. ist. tit. & Ias. in l. cùm quis. C. de iu. & fact. igno. dicentes, legatarium, qui rem legatam in minus solenni testamento consequi non potest, iustè posse eam furto subtrahere: id enim falsissimum est.

Octauò, constat eadem ratione, legatarium minimè posse assequi rem legatam in testamento imperfecto per denunciationem Euangelicam, quod Bald. optimè asserit in dict. l. cùm quis. colum. 5. licet Abb. in huius cap. relect. colum. 4. Ias. in d. l. cùm quis. & Ripa in d. l. nemo potest. numer. 88. contrarium velint: quibus consentire videtur Alciat. in c. nouit. de iudic. num. 47.

Nonò, ex hac opinione, quam verissimam esse arbitror, infero intellectum ad text. in l. Papinianus. §. 1. ff. de inoffic. testamen. & in c. si pater. hoc titu. in 6. & denique ad omnia iura, quibus sancitum est, per expressam pupillarem substitutionem matrem excludi etiam à portione legitima in bonis pupilli, vt tandem in foro, quod conscientiæ vulgò appellamus, id locum obtineat. Francisc. in d. c. si pater. fin. colum. Socin. in l. 2. num. 21. ff. de vulga. Corn. 2. colum. Lancel. Dec. & Curt. iunior in l. precibus. nume. 14. C. de impube. & alijs substitut. Crot. in c. 2. de consti. in 6. notab. 1. Galiaula in l. Centurio. col. 70. ff. de vulg. Alciat. in c. nouit. de iud. nume. 41. quorum opinionem sequuntur, dicentes eam communem esse Anton. Rub. consi. 69. Rip. in d. l. 2. num. 45. Zasius in tract. de substit. titu. de pupil. substit. numer. 22. licet contrariam sententiam asserant Archid. & Domi. in d. c. si pater. quibus adhærent Philip. Deci. in l. precibus. colum. 4. & ibi Corasius num. 29. Gomez. in d. c. 2. num. 19. & Alcia. de quinque ped. præscrip. in princi. nec opinor Archidia. opinionem esse magis communem, quamuis id Gomez. crediderit. Imò nec placet, quod Lancel. Politus notauit tracta. de substit. Rubr. de pupillari. 5. effectu, dicens Archid. opinionem procedere in bonis, quæ pupillus aliundè, quàm à patre habuerit: hoc enim falsum est, & à frequentissima omnium sententia alienum, sicuti aduertit Zasius in d. nu. 22. Verùm, si mater pupilli sit inops, & pauper, poterit alimenta petere à substituto. ex l. si quis à liberis. §. idem rescriptum. ff. de lib. agno. secundum Ripam, & Zasium.

Tertiò, & principaliter caput hoc, cùm esses. ita intelligitur, vt procedat Iure Canonico, & in prouincijs ecclesiæ Romanæ subiectis quoad temporalem iurisdictionem: in his etenim casibus testamentum solenne est, si factum fuerit coram duobus testibus, & parœciali presbytero, quamuis ad pias causas factum non sit. glo. Ioan. And. Anch. Card. Henric. & Imol. hîc. Fortu. in d. illat. 15. Corn. cons. 77. volu. 1. Domi. consil. 49. Freder. consil. 217. vbi post Io. Andr. hîc asserit, hanc opinionem moribus receptam esse. & eam esse communem fatentur Nico. Boër. decis. 93. Corn. con. 261. col. fin. volum. 4. & Caro. Ruin. consil. 14. nu. 4. vol. 2. & consi. 51. nu. 11. vol. 1. ex qua communi sententia secundum eos, est necessarium vltra duos testes presbyterum parœcialem testamento adesse. quod fatetur Abb in repet. col. 4. Card. & cęteri DD. communiter: quemadmodum profitentur Imol. colum. 4. & Bar. hîc col. 6. Corn. d. consi. 72. Albert. Bru. de potent. & effec. formæ. 30. fallentia. Domi. idem probant dicto consil. 49. Fortun. in illat. 15. de vlti. fine iur. nec in hoc dubitandum est: siquidem hic est ipse verus, ac proprius huius c. sensus, à quo discedere non licet. Ex quo apparet deceptum fuisse in intellectu huius canonis And. Alciat. virum alioqui & doctissimum, atque eloquentissimum, quin in c. nouit. de iudic. colum. penul. scripsit, hanc decisionem in foro conscientiæ procedere, non in iudiciali, constat etenim in iudiciali Canonico iustissimè seruandam esse.

Cæterùm, hæc interpretatio quam communem esse diximus, procedit etiamsi hic presbyter, vt notarius huic testamento accesserit, ac præsens fuerit, nam cum duobus testibus valebit hoc testamentum ex ratione huius text. quam in hac specie intellexit Paul. Parisi. consil. 50. volum. 3. Quòd si presbyter huic actui non adsit, loco tamen eius sint præsentes duo testes, validum erit hoc testamentum: quia duo testes satis gerunt vices vnius quantumcunque maximæ auctoritatis. c. licet. cap. cùm à nobis. de testibus. ita Anton. & Abb. hîc in lectio. & relect. numer. 12. Specul. titu. de instrumen. edit. §. compendiosè. numer. 12. Domini. consil. 49. Roman. in Authen. simili. C. ad leg. Falcid. 34. speciali. Corne. consi. 261. volum. 4. sina. colum. Deci. consil. 284. in 2. dub. dicens hanc opinionem communem. post Alex. cons. 103. colum. 4. volum. 4. quam sequitur Boër. decis. 38. colum. 2. & Carol. Ruin. consi. 51. numer. 11. volum. 1. quamuis idem Corn. contrarium probare nitatur consi. 68. colum. 1. volu. 1. post Imol. in l. nemo potest. ff. de legatis 1.

Est tamen dubitatio insignis, vtrum fœmina possit esse testis iure Pontificio in hoc testamento? Et Iure ciuili constat fœminam non posse testem esse testamento. l. qui testamento. §. mulier. ff. isto titu. §. testes. Instit. eo. glos. in c. forus. de verbo. signifi. verb. fœmina. etiamsi honestissima sit. Regia l. 17. titul. 16. part. 3. Abb. verò in huius c. lectione. 1. col. & Ancha. asserunt sat esse ad solennitatem huius tex. hos testes, vel viros, vel fœminas esse: quorum opinio communis est, secundum Io. Crot. in tract. de testib. par. 1. nu. 10. cùm hæc decisio testamenti solennitatem ad ius gentium reduxerit, quo quidem iure non distinguitur testimonium fœminæ à testimonio viri. Quæ quidem ratio non satis applaudet ex eo, quòd pręter solennitatem iuris gentium exigat hic tex. presbyterum. Vnde non omninò sufficiens est iuris gentium solennitas: nec mulier testis esse poterit. Corne. in Auth. quod sine. 2. col. C. ist. tit. Dec. in c. 3. de testib. col. pen. & in l. 2. ff. de reg. iu. nu. 31. Maximè refragatur communi sententiæ tex. hic requirens, non duos quos cunque testes, sed idoneos, quo fit, vt probabilior sit opinio, quæ etiam Iure Canonico ab his testamentis fœmineum testimonium excludit. cui subscribunt Alex. consi. 70. col. pe. & consi. 77. 2. col. vol. 2. Albert. Brun. in tract. de correct. & relax. solennit. & formæ. fol. pe. q. 8. & Tiraquel. 9. l. connub. nume. 45.

Glos. vltima notat verba huius capit. esse comminatoria ferendæ excommunicationis, non latæ, cui similis est in c. sicut tuis. de simo. verb. Anathematis. & in cap. 1. de sagit. & in c. Salonitanæ. 63. distinct. quas vbique Docto. approbant, & Felin. in cap. Rodulphus. de rescript. numer. 24. latiùs Andr. Tiraquel. in l. si vnquam. C. de reuo. donatio. verbo, reuertatur. numer. 16.

EX CAPITE RELATVM, IN PRIMO.

SVMMARIVM.

- 1 Causa piorum legatorum etiam apud iudicem secularem, tractanda est iuxta Canonicas sanctiones.
- 2 Testamentum principaliter ad pias causas factum minus solenniter, etiam quoad legata profana validum est.
- 3 Legata pia an peti possint ex testamento minus solenni, facto tamen principaliter ad aliam quampiam causam.
- 4 Non est necessarium in testamento ad pias causas testes esse rogatos.
- 5 Fœmina potest esse testis in testamento causa pietatis facto.
- 6 An præsumatur nulla præmissa probatione in casu huius Canonis testes esse legitimos.
- 7 Tractatur elegans Angeli opinio, an testes præsumantur idonei.
- 8 In legatis pijs duo testes sufficiunt eius qualitatis, quam in testibus Canones communiter exigunt.
- 9 Testamentum imperfectum ratione voluntatis, etiam ad pias causas, non valet.
- 10 Legata pia debentur ex testamento perfecto, ratione voluntatis, quamuis ad legata profana processum à testatore non sit, impediente morte.
- 11 Testamentum à notario scriptum, dictante testatore, & testibus præsentibus, an sit iterum legendum ipsi testatori, & testibus.
- 12 Vltima voluntas propria manu defuncti scripta pietatis causa seruanda est, licet non sit coram testibus publicata.
- 13 Legata pia possunt ab hærede laico peti, etiam coram iudice ecclesiastico.

CAPVT RELATVM, in primo.

QVAMVIS Iure ciuili, ac Pontificio in testamentis certus testium numerus, & ordinatio maior requiratur regulariter: tamen vltima voluntas, quæ pietatis causa fit, duos tantùm testes exposcit, quod in hac decretali decisum est in fauorem piæ causæ, sicuti plura alia in Iure sunt statuta eadem ratione, quæ Roma. tradidit in repet. Authen. similiter. C. ad leg. Falcid. Catelli. Crot. in memorialib. dictione absenti. & dictione, anima. & dictione, apices. neque libet ea omnia hîc repetere: cùm sit satis pietatis causa legata coram duobus tantùm testibus legitimè deberi. Cui assertioni adstipulatur text. in l. hac consultissima. §. ex imperfecto. C. isto titu.

Hæc verò decretalis diffinitio primò intelligitur, vt non tantùm procedat coram iudice ecclesiastico, sed & coram ciuili & seculari. Nam quoties apud secularem iudicem est controuersia de legatis pijs, iudicium ferendum est Iure Canonico ad amussim seruato, non Iure Ciuili, licet is iudex non sit quo ad temporalia Romanæ Ecclesiæ subiectus. Abb. & Doct. hîc Bart. in l. 1. colum. 1. & in repe. col. pen. C. de sacrosanct. eccles. vbi Salyc. & Ias. 1. lectione, num. 36. & in 2. num. 29. Fortu. de vlti. fin. illati. 15. colum. 7. ex tex. & ibi sæpissimè notatis in cap. Ecclesia. de constit.

Secundò, hic tex. procedit, si testamentum principaliter fiat causa pietatis: tunc enim coram duobus testibus factum valet, etiam quo ad reliqua legata in eo relicta Laicis, nulla ex causa pietatis: alioqui testamentum principaliter factum alio quàm pietatis respectu minus solenniter, nullum erit, non tantùm quo ad principale, sed etiam quoad legata pia in eo contenta. Ant. in c. quod Clericis. de for. compet. col. 6. Saly. in Authen. cassa & irrita. C. de sacrosanct. eccles. q. 9. Socin. consi. 5. volum. 3. Alex. consi. 177. viso themate mihi diligenter exhibito. col. 3. vol. 2. qui vtranque Anto. decisionem sequuntur. Ego verò eas distinguam, ne confusione quadam obruantur. Prima etenim ex eo procedit, quòd principale trahat ad sese accidentia, vt in hac ipsa specie probat tex. in Authent. quod sine. C. isto titu. quo probatur, in testamento valido speciali iure, & fauore filiorum, legata extraneis relicta etiam valida fore. & ita hanc Antonij opinionem sequuntur Corne. consi. 278. vol. 1. Alex. cons. 41. vers. quinto. 1. vol. & consil. 103. vol. 4. col. 4. Carol. Rui. consi. 1. num. 11. vol. 2. & alij paulò antè citati. Nec ab eo dissentientem aliquem se legisse, fatetur Ias. in l. hac consultissima. §. ex imperfecto. num. 10. C. isto titu. Ipse verò ibi, & in l. 1. C. de sacros. eccles. in 1. lectio. nu. 22. & in relect. num. 29. hanc sententiam reprobat, inducens tex. in d. §. ex imperfecto. vbi testamentum minus solenne inter liberos valet: non tamen quoad extraneos in eodem testamento honoratos. Cui inductioni minimè satisfecit Salycetus in d. 9. q. & si maximè id efficere tentauerit. Hanc etiam opinionem, quam Ias. tenet, pręmittit Paul. consil. 97. vol. 1. & dicit veriorem esse Albert. Bru. de potent. & eff. formæ. fallentia 31. addit tamen esse primam opinionem magis communem. Sed nihilominus ipse opinor nihil Antonio obesse decisionem d. §. ex imperfecto. cùm in eo quoad extraneos reprobetur minus solennis voluntas: quoad liberos verò admittatur, quando extranei principaliter cum liberis simul fuerunt hæredes instituti, vel admixti ipsis liberis in principali testantis dispositione, ex l. fin. C. famil. ercis. & Constantino Harmenopulo Epitomes libr. 5. titu. 5. c. 3. Vnde si filij essent hæredes instituti in minus solenni testamento simul cum extraneis, institutio extraneorum esset nulla. In cęteris verò legatis in eodem testamento dimissis, dispositio valeret. Regia & celebris l. 7. titu. 1. part. 6. quæ verum illius §. ex imperfecto. expressit intellectum, quamuis plerique ex præcitatis refragentnr.

Secunda ipsius Ant. decisio expedita est, secundum Ias. in d. §. ex imperfecto. nu. 11. vbi ipse eam sequitur, & in d. l. 1. lectione. & repet. idem Alex. consi. 41. volum. 1. cùm caput testamenti conficiat, nec hęreditas ex eo adiri possit. l. si nemo. ff. de reg. iur. Ego puto contrariam sententiam veriorem esse fauore piæ causæ, sequorq́ue in hoc Anani. consil. 28. colum. 3. & Antoni. Rube. consil. 72. col. 2. Imol. in c. quæ in Ecclesiarum. de consti. col. pen. Albert. Bru. de potentia formæ, fallentia 31. quibus adstipulatur Regia l. 21. titu. 1. par. 6. quæ expressim probat, legata pia omninò valere, etiamsi testamentum, in quo fuêre relicta, sit inualidum quoad hæredis institutionem. Id verò quod obijcitur hæreditate non adita pia legata non esse soluenda, non est omninò certum, sicuti nos tractabimus in c. Raynaldus. ad fin. isto titu. & maximè iure Regio vltima hæc opinio aduersus Antonium erit probanda. ob. l. 1. tit. 2. lib. 5. ordina. in fine.

Tertiò, hic tex. est intelligendus, etiam si hi duo testes non sint rogati: in his enim legatis pijs iurisgentium tantùm solennitas sufficit, quæ non exigit rogari testes. Io. And. Ant. Abb. Imol. & Doct. hîc Bart. in l. 1. c. de sacros. eccles. nu. 76. & Bald. ibi in fine. Paul. consi. 75. & consil. 327. volum. 1. Corne. consi. 278. vol. 1. quorum opinio communis est, secundum Marcum Ant. in §. sed hæc quidem. nu. 35. Instit. eo. Soci. in reg. ver. testes. Ludo. Rom. in Authen. similiter. C. ad l. Falcid. in 11. speciali. Paul. Paris. consil. 24. col. 2. vol. 3. Cui opinioni accedit gl. communiter recepta in l. fi. §. in omni. verb. excepto. C. de codicil. dicens, testamentum inter liberos coram duobus testibus valere, ex d. §. ex imperfecto. etiamsi illi testes non fuerint rogati. Et quamuis Barbat. hîc colum. 4. Nicol. Boëri. decis. 34. & Roman. in d. speciali 11. probare velint, oportere in casu huius c. testes esse rogatos. per ist. text. ibi requisitos, eorum tamen sententia refellitur, eo quòd testes appellet hic Canon requisitos necessarios ad testamenti probationem.

Quartò, ex eadem ratione consequitur, in testamento ad pias causas, posse fœminam esse testem. glos. in Authen. quod sine. C. eod. communiter ibi probata, dicens, in testamento facto inter liberos, fœminam testem legitimum esse, ac sufficere duos testes, etiamsi masculi non sint. & ita hunc intellectum ad istius capi. conclusionem approbant Felin. & Deci. in capitu. 3. de testibus. idem Deci. in l. 2. ff. de regul. iur. numer. 28. Paul. Parisi. consilio 327. volum. 1. incipien. Dubium facit in suprascripto puncto. Alber. Brun. in statutis. verb. testamentum. & esse hanc communem fatentur Barbat. hîc num ero 6. Roma. in d. Authent. similiter. 16. speciali. Crottus in tracta. de testibus. part. 1. numero 8. Marcus Anton. in §. testes autem. numero 12. Instit. eodem. eamq́ue Doctor. asserunt in l. 1. C. de sacrosanct. eccles. etiam si refragentur Frederi. consilio 217. Roman. Barbat. & Crottus, ea ratione, quòd hic text. legitimos testes exigat. Sed tamen legitimi hi sunt censendi, quibus iure gentium fides adhibetur. Nec est admittenda Marci Anton. concordia, dum opinionem Frederi. intelligit, quando vterque testis esset fœmina. communem verò, quando ex his duobus testibus alter saltem masculus esset: nil etenim refert sint duo hi testes fœminæ: quandoquidem earum testimonium integrum censetur. Ius equidem ciuile fœminas exclusit à testimonio testamentario, eo quòd ad solennia veteres nec seruum, nec fœminam, nec peregrinum admittebant. l. qui testamento. §. seruus. & §. mulier. ff. isto titu. l. 2. ff. de regu. iur. l. curent. ff. de testibus. non quòd imbecillis, & inconstans fœmina sit: cùm ex ea ratione in nullis actibus esset admittendum eius testimonium. c. forus. de verb. signifi. Et tamen in contractibus, & alijs actibus admittitur. Hinc ergo fit, vt in testamentis, quæ citra solennitatem fiunt, fœmina testis esse possit, quod Viglius adnotauit in §. testes. nume. 3. Institu. de testam. addens ex Aulo Gell. lib. 6. c. 7 antiquissimo iure nullius testimonij ius mulieribus fuisse. Quæ sanè prohibitio in testamentorum solennibus, paucisq́ue alijs actibus permansit, siquidem & in criminali causa ad testimonium fœmina admittitur. l. 2. ff. de accu. Regia l. 17. tit. 16. par. 3. saltem Iure ciuili gl. in d. c. forus. notant DD. in c. quoniam. de testi. Deci. in d. l. 2. nu. 27. Tiraq. 9. lege connub. nu. 49. Vbi n. 46. communem huius c. intellectum sequitur. illud autem hîc prætermittendum non est in quibuscunque testamentis monachos legitimos testes censeri, etiam absque licentia prælati: sicuti responderunt Signorol. consi. 157. Areti. consi. 159. Bald. consi. 22. libr. 1. idem Bald. in l. 1. C. de sacro sanct. eccles. in repet. num. 43. Ias. in Authen. ingressi. C. de sacros. eccles. col. 3. Card. consi. 97. Lauren. Sylua. in consi. 16.

Quintò oportet in huius capitis interpretatione illud tractare: an qui contendit testamentum ad pias causas factum coram duobus testibus firmum iure esse, probare debeat eos duos testes idoneos ac legitimos, ab omniq́ue suspicione alienos prorsus esse. qua in controuersia Paulus Parisius nouissimè consil. 24. volu. 3. colum. 3. opinatur, probandam esse hanc testium qualitatem, nec eam à iure in casu, & specie huius testamenti præsumi. Nam, vt ipse argumentatur, quando lex requirit testes idoneos esse, per nomen superlatiuum, non præsumitur hæc qualitas testium, nisi probetur. Ang. in l. 2. §. idem. ff. quemadmo. testamen aperi. Imol. in l. 1. §. si quis neget. eo. titu. num. 10. Deci. consil. 321. col. pen. Alexand. consi. 82. col. 2. vol. 1. idem traditur in tract. de testi. Ioan. Crot. nume. 393. quam opinionem sequitur, eam esse communem professus Alci. de præsum. reg. 3. præsum. 2. num. 9. & eam tenet Hippo. sing. 187. & in l. si quis nec quæstio. ff. de quæstionib. num. 153. Hic verò canon requirit duos testes legitimos: igitur necessum erit probare, testamentarios testes idoneos, optimos, & ab omni suspicione alienos esse.

Veruntamen ego ab hoc intellectu planè discedo, quippè qui sciam ex frequentissima omnium traditione, in testamento ad pias causas iurisgentium probationem sufficere, nec aliam qualitatem in testibus exigi, quàm quæ ex ipso iure gentium insit. Hæc verò præsumitur. c. dudum. de præsum. l. cùm pater. §. rogo. ff. de lega. 2. gl. in c. 1. de scruti. gl. in l. fi. ff. quod met. cau. tex. in l. omnimodò. C. de inoffic. testamen. maximè in testibus, qui legitimi præsumuntur: si aduersus eos nihil obiectum sit. c. præsentium. de testib. c. testimonium. gl. in c. 1. eod. titu. l. si quis testibus. & in Authen. si dicatur. C. eodem titul. Vnde etiam si legitimos testes eos hîc accipiamus, qui ex lege nullum patiantur defectum, præsumptio adhuc locum sibi vendicat, vt donec contrarium probetur, eos legitimos esse censeamus. Non obstat quod Paul. Parisi. assumit ad probandam eius interpretationem, id enim potest pluribus modis tolli. Sunt sanè qui contrariam sententiam sequantur: nèmpe Ioannes de Ligniano, Franciscus à Ramponibus, & Barbat. in c. tertio loco. de probationib. penult. fol. Curt. in tractatu de testibus. conclus. 35. idem Curt. consi. 55. colum. 4. Felin. in c. cùm Ioannes. de fide instrum. nume. 44. quorum opinio ex inferius dicendis quandoque constabit.

Secundò respondeo, communem sententiam intelligendam esse in statutis, non autem in Iure communi, quòd testes requirat optimæ opinionis: nam in statutis prædicta verba sunt accipienda in sensu, quem Angel. & cæteri probant, vt aliquid additum sit legi communi: ita Alciat. dicto numero 9. & est ex mente omnium, qui hanc quæstionem attingunt.

Tertiò, adhuc in statutis opinor non esse communem sententiam seruandam, si vtantur pisa statuta verbis huius cap. quoniam testes legitimi censentur, qui ex l. admittendi sunt ad testimonium. argum. l. legitima. ff. de pact. quilibet autem testis præsumitur à lege idoneus & legitimus, vt dixi: ergo non erit necessarium hanc qualitatem probare.

Quartò, vt veram huius quęstionis definitionem semel constituamus, proculdubio existimo Angeli opinionem non ita temerè esse accipiendam, sed tunc demum, quando lex, canon, vel statutum, ratione illius qualitatis, quam exprimit, illos testes admittit, qui alioqui iure non essent admittendi: atque in hac specie ipse Angel. huius assertionis autor loquitur, & plerique alij, qui hactenus eius sententiam defendere sunt conati: nempe Imola, & Hippol. Nec in hoc casu erit satis allegare præsumptionem iuris, nisi qualitas ista probetur, ex mente Angel. & sequacium: cùm ius non præsumat hanc qualitatem: licet contrarium notetur in dict. tract. de testib. nume. 396.

Hæc verò constitutio non admittit duos tantùm testes, alioqui non sufficientes, ex eo, quòd habeant hanc qualitatem probatissimæ vitæ, integræ famæ, & opinionis: sed fauore pietatis, cuius causa testamentum factum fuit, ac denique ista qualitas non est præcisè probanda, cùm non fuerit causa inducens Romanum Pontificem ad huius capitis decisionem. Sic cùm Iurisconsultus in l. Lucius. ff. de testam. milit. requirat in vltima militis voluntate probationes legitimas, Accurs. eas interpretatur, quæ ex duobus testibus constent, & actibus humanis communes sint. idem Accursius in l. milites. C. de testament. milit.

Ex quo sextus ad id ist. text. constat intellectus, vt planè legitimos testes in testamento ad pias causas exigamus, omissa Iuris ciuilis solennitate, iurisgentium probationem secuti, adiunctis ei qualitatibus, quas iura Pontificia communi omnium actuum testimonio addiderunt. Hîc etenim colligitur, hos duos testes ita integræ fidei esse oportere, vt communi probationi Iure Canonico sufficiant: quod colligi poterit ex notatis in c. testimonium. de testib. & ex alijs Iuris Canonici locis. quam interpretationem à dict. gloss. l. Lucius. deducere libuit, quia maximè congrua est. quibus addo Corne. consi. 166. volum. 3.

Septimus huius capit. intellectus erit, vt pietatis causa valeat testamentum imperfectum respectu solennitatis, non tamen imperfectum respectu voluntatis. Cuius rei exemplum præmitto. Testator graui affectus morbo disposuit plurima circa proprium testamentum, dicens ita velle testari, & cùm esset notarius vocandus, & testes, coram quibus illa omnia testator rata, & firma censeret, vti proprium testamentum: iusserat enim ipse, aut animo destinauerat vt notarius, & testes vocarentur, quò actus ille solenniter ageretur: tandem ante hanc ipsius voluntatis perfectionem, mortem obijt ipse testator. Respondit Oldra. consil. 119. etiam quoad legata pia hanc dispositionem effectum non habere. idem Alber. in l. hac consultissima. §. si quis autem. C. isto tit. Barb. hîc, num. 24. Ancha. in c. 2. nu. 10. & in c. præcedenti. q. 9. Imol. consil. 91. Anani. consil. 57. Paul. Cast. consil. 101. idem consi. 451. vol. 2. Deci. in c. 1. num. 15. de fide instru. Ias. in consil. 196. lib. 2. Guid. Pap. consi. 55. Guliel. Benedi. in c. Raynutius. verb. testamentum. 1. num. 71. Paul. Parisi. consi. 24. volum. 3. num. 11. Roderi. Xuares in l. quoniam in prioribus. C. de inoff. testam. in vltima parte. q. 4. quorum opinionem sequuntur eam dicentes communem esse Aretin. in l. si is, qui. col. 2. ff. isto titu. expressius Ias. consi. 155. colum. 3. volum. 4. Dec. consil. 159. & consil. 488. idem notat Paulus Castr. consi. 307. volum. 1. Thomas Grammati. decis. 62. & Nicolaus Boërius decis. 93. colum. vlti. explicat eandem sententiam Carolus Ruinus consil. 1. 2. volum. numer. 21. & sequenti. idem Paul. Paris. consi. 146. volum. 4. nec ab hac opinione est in praxi recedendum, secundum eundem Carolum Ruinum, consil. 7. numer. 8. volum. 3. & probatur isthæc opinio in l. fideicommissa. §. quoties. ff. de legat. 3. Quoties, inquit Iurisconsultus, quis exemplum testamenti præparat, & prius decedit, quàm testator, non valent, quasi ex codicillis, quæ in exemplo scripta sunt, licet verba fideicommissi scripta habeant. Item, ad idem est egregia Iurisconsulti decisio. Ex ea, inquit, scriptura, quæ ad testamentum faciendum parabatur, si nullo iure testamentum perfectum esset, nec ea, quæ fideicommissorum verba haberent, peti posse. l. ex ea. ff. isto titu. Accedit præterea Azonis sententia, qui existimat, contractum minimè perfectum esse, quando contrahentes ab initio voluerunt per notarium illam conuentionem ad publicam scripturam redigendam esse: quod Accursius retulit, in l. contractus. C. de fide instrumen. & licet Azonis opinio non sit à Docto. recepta, eam tamen adducimus, quia expressim probatur Regia l. sexta, titulo quinto, parte quinta.

Octauus intellectus dictat, hanc constitutionem procedere, quando testamentum esset perfectum ratione voluntatis, quoad legata pia, licet quoad cætera legata voluntas manserit imperfecta: animo siquidem deliberato coram idoneis testibus, non cogitans, nec intendens aliam solennitatem adhibere testator incepit condere testamentum: & cùm pietatis causa aliqua legasset, velletque alia disponere, mortuus est: ex hac voluntate deberi pia legata adnotauit Bart. in l. in testameto. ff. de fideicommis. libert. Abb. in capit. 1. notab. 3. & ibi Barba. de succes. ab intest. Alexand. in d. l. hac consultissima. §. ex imperfecto. C. isto tit. Imol. in l. si quis. 2. colum. ff. eod. Ias. in dicto consi. 155. 4. volum. Deci. dicens hanc opinionem communem in dicto consil. 159. colum. 2. quasi hoc ipsum fauore pietatis sit indicutum. Obstat tamen huic opinioni tex. in d. l. si quis. Si quis, inquit, cùm testamentum faceret, hæredibus primis nuncupatis, prius quàm secundos hæredes exprimeret, obmutuisset, magis cœpisse eum testamentum facere, quàm fecisse. Varus digestorum libro primo Seruium respondisse scripserit, itaque primos hæredes ex eo testamento non futuros. Labeo tunc hoc verum esse existimat, si constaret voluisse plures eum, qui testamentum fecisset, hæredes pronunciare. Ego nec Seruium puto aliud sensisse. Hactenus d. l. vbi gl. communiter recepta idem esse ait in testamento facto inter liberos. & esse hanc opinionem communem fatetur Corne. consil. 49. vol. 1. 2. colum. & in dicta l. si quis. Areti. dicens idem esse in testamento ad pias causas. Ego à priori sententia non discedo, cùm maioris sit priuilegij pia causa, quàm inter liberos dispositio, extra portionem legitimam eis iure debitam. Bartol. in l. 1. C. de sacrosanct. eccle. numer. 74. Abb. in d. c. 1. Alexand. in l. pactum quod dotali. C. de pact. fi. colum. Vnde quamuis sit vera opinio glos. in dicta l. si quis. quam in d. §. ex imperfecto. sequitur Ias. post alios col 2. non erit confestim falsus hic octauus intellectus. Quinimò eleganter consulendo tractat Paul. Castrens. consil. 307. volum. 1. esse perfectum testamentum ratione solennitatis, si testatore dictante scriptum sit, & ad finem deductum coram sufficienti testium numero, ad id vocatis ipsis testibus, licet totum testamentum simul non sit lectum coram eisdem. & subdit ipse Paul. hoc testamentum ita repertum in protocollo notarij, à quo, vt à notario scriptum fuit testatore dictante, posse in publicam formam auctoritate iudicis redigi, vel præsentium testium depositione publicè iudicis etiam autoritate scribi, vt deinde fidem faciat, etiamsi ab initio per nuncupationem absque notario factum fuerit hoc testamentum. Poterat enim absque scriptura vltima hæc voluntas probari ex sola nuncupatione testatoris coram testibus facta. Igitur nihil refert, coram ipsis testibus lectum non fuisse id testamentum. Ea namque lectio requiritur, quando absentibus testibus scriptum fuit testamentum: non autem quando ipsis testibus ad id vocatis scripta fuit vltima voluntas, quod ipse Paulus explicat.

Oportet tamen expendere, an vera sint ea, quæ in præfato responso continentur. Ex eo manifestè apparet, non esse necessarium, testamentum dictante testatore scriptum coram testibus legitimis, iterum ipsi testatori, & testibus legi, quando actus ipse testandi à testatore perfectus ita fuit, vt nihil ei addere tunc proposuerit: nec eiusdem actus probatio scriptura fit, sed ipsorum testium depositione. quod præter Paulum notant Alexand. in dict. §. ex imperfecto. nume. 3. Andreas Pisanus, & Nicolaus Neapol. in dict. l. fideicommissa. §. quoties. Carol. Ruin. consil. 1. num. 22. idem consi. 12. nume. 15. & sequen. vol. 2. sensit Paul. Castren. in consi. 75. volum. 1. in responsione ad d. l. fideicommissa. §. 1. Cuius verba retulimus superiùs in præcedenti intellectu. Nam ille §. procedit eo casu, quem ibi notauimus. Vel aliter potest intelligi, vt procedat, quando testator ipse rogauit notarium, eumq́ue vocari fecit ad scribendum testamentum: tunc enim donec scriptum testamentum lectum fuerit coram testatore, & testibus, imperfecta est eius voluntas, & ideò nec testibus probari poterit, cùm ex lectionis defectu præsumatur voluntatis imperfectio. ex Bald. in Authen. quod sine. C. ist. ti. Paul. in d. l. si quis. quorum sententiam sequitur, dicens communem esse Caro. Rui. cons. 1. vol. 3. nu. 21. tex. optimus in l. hac consultissima. §. at cùm humana fragilitas. C. qui test. face. poss. idem ipse Carol. notat consi. 12. ad fi. 2. vol. Ego tamen fateor illam esse frequentiorem sententiam, qua probatur à Doct. publicum notarij instrumentum vt fidem faciat, legi oportere ipsis testibus, & contrahentibus, postquam scriptum sit, etiam eisdem præsentibus: & ita præter proximè citatos asserunt Ioan. Andre. in Speculo. titul. de instrumen. edit. §. ostenso. versic. illud. nume. 15. in additione incipienti, verior est. Anto. nume. 12. Abb. num. 3. Feli. num. 17. & Dec. num. 14. in cap. 1. de fide instru. idem Abb. in c. cùm P. tabellio. eod. titu. num. 4. Barto. Bald. & alij in d. l. fideicommissa. §. quoties. Bald. in l. statutis. C. de senten. ex breuicul. recit. idem in l. 1. numer. 21. C. de fide instru. & iure hast. fis. lib. 10. Lanfran. Orianus in cap. quoniam contra. §. de interlocutorijs. num. 14. idem cautum est in pragmaticis huius regni sanctionibus, folio 166. & idem statuit Maximilianus Cæsar, apud Germanos, in quadam constitutione, quę continetur Tomo primo artis notariatus, pagin. 116. pro qua opinione à Doct. adducitur text. in d. §. quoties. qui minimè id probat, cùm ibidem actus imperfectus fuit, non ex defectu lectionis, sed quia scriptura ad testamentum parabatur ante eius contestationem, id est, prius quam testes scirent quænam esset voluntas testantis: nec enim ipsis præsentibus testator scripta dictauerat. Sic etiam eodem pacto loquitur Imperator in d. §. at cùm humana fragilitas. atque eadem ratione in d. l. si quis. testamentum fuit imperfectum, non ex eo, quòd semel testibus præsentibus, & intelligentibus scriptum, coram eisdem lectum non fuerit: sed quia nondum eius ordinationem testator perfecerit, vt ex eo textu constat. Nec Accursius in dict. §. quoties. communem opinionem probat: quippè qui sentiat, satis esse testamentum à tabellione scriptum fuisse præsentibus testibus & intelligentibus, quid notarius ex voluntate testantis scriberet, multò minus coadiuuat eandem opinionem tex. vbi Bart. notat in l. contractus. C. de fid. instru. nam paulò pòst dicemus qualiter id intelligatur. Vnde hac in controuersia sequor frequentissimam omnium opinionem, eamq́ue Regia sanctione probatam, non ex eo, quòd ante scripturæ lectionem actus sit imperfectus quoad agentis voluntatem: sed ob defectum huius solennitatis, quæ seruanda est ob publicam vtilitatem, nempe, vt fraudes tabellionum euitentur, vt certior sit eorum publica fides, & ita communem sententiam intelligo quidquid alij pro eius intellectu scripserint. Verùm, ne quæstio ista, quæ obiter se huic examini obtulit, ex autorum perplexo catalogo, obscuram habere apud me decisionem videatur, statim assertiones sequentes subijcio.

Prima equidem asserit, testamentum nequaquam probari per scripturam à notario dictante testatore, & testibus præsentibus ordinatam, si post ordinationem lecta non fuerit testatori, & testibus, quam conclusionem communem esse constat ex his, quos adduximus superiùs: & procedit hæc sententia, etiam in contractibus, cæterisque actibus, qui geruntur à tabellionibus: quod prædicti Doct. fatentur. Nec quidquam refert, an is actus necessariò ac præcisè scripturam exigat: nam vtcunque sit, vbi fit alicuius actus instrumentum ad eius probationem, oportet id legi testibus, & ipsis eundem actum agentibus, vt postmodum fides instrumento adhibeatur, licet is actus non esset necessariò per scripturam conficiendus, Decio auctore in d. c. 1. de fide instrum. nume. 14. & idem sentiunt ferè omnes, qui communi opinioni adhærent. tametsi Abb. in dict. c. 1. num. 3. & Felin. ibi: num. 17. & idem Abb. in c. cùm P. tabellio. eo. ti. existiment, instrumentum integram fidem habere, quamuis semel coram contrahentibus & testibus scriptum, minimè fuerit eisdem lectum, si is actus pręcisè ad eius valorem scripturam non exigat. Quibus apertissimè præter alia obstat Regia constitutio, cuius paulò antè meminimus. Illud verò non est omittendum, minimè præsumi, à notario lectum fuisse instrumentum testibus, & contrahentibus, vt notat Feli. in d. c. 1. num. 17. Bald. in dict. l. fideicommissa. §. 1. idem in l. si quis. ff. de testam. l. quæcunque. §. vlt. ff. de publi. in rem actio. idem præmittunt omnes, qui communem opinionem sequuntur, nisi in instrumento dictum fuerit à notario. Actum coram me, & testibus infrascriptis: tunc enim ex his, vel similibus verbis, ex quibus perfectio actus colligitur, præsumitur lectum fuisse instrumentum illud, ex eodem Bal. in dictis locis. & in Auth. quod sine. C. isto tit. & ibi Doct. Bart. in l. sciendum. colum. vlti. ff. de verbo. obligat. quem Doct. ibi sequuntur. idem Bart. in d. l. si quis. Ias. in l. si ita scriptum. col. 3. ff. de leg. 1. dicens idem pręsumi ex sigillo tabellionis eidem scripturæ apposito, post Bald. in l. 1. C. de fide instrumen. & iure hast. fisc. libr. 10. numer. 22. Hac ergo prima conclusione pręnotata manifestum est, non esse omninò verum id quod ex Paul. Castrens. adnotauimus. in versicul. quinimò.

Secunda conclusio. Testamentum à notario ex voluntate testatoris coram legitimis testibus scriptum, omninò inter liberos, & eorum fauorem per eam scripturam probatur, licet lectum non fuerit ipsi testatori & testibus. argu. §. ex imperfecto. l. hac consultissima. C. isto titul. vbi Ias. in hac specie 2. col. probat hanc conclusionem. hic enim actus perfectus est, nec testator obijt dum ageretur ante perfectionem: tantùm igitur deficit solennitas illa lectionis, quæ præcisè inter liberos non est exigenda. idem notant Bart. in d. l. fideicommissa. §. 1. Anani. consil. 57. Ias. consil. 61. volum. 1. idem consil. 155. volum. 4. quorum opinio ex eo etiam probatur, quòd prædicta scripturæ lectio ad solennitatem pertinet, vt modò dicebam. Sunt tamen qui contrariam conclusionem potius sequantur, quos Deci. refert, & sequitur consil. 488. nume. 15. versi. præterea. Ipse tamen eodem numer. versicu. non obstat, hanc secundam conclusionem probauerat. In quo est aduertendum, nos id, quod in hac parte asserimus, intelligere eo casu, quo actus ad finem vsque deductus fuit, nec in futurum à testatore suspensus. Idem id opinamur verum esse in scriptura à notario scripta ipso testatore dictante, vel ex eius voluntate, ipsis etiam testibus præsentibus, quibus rationibus ab alijs Doctorum assertionibus, quæ in contrarium adduci poterunt, nostra hæc omninò distinguitur. Quo fit, vt plerique ex nostris ex confusione hallucinentur.

Nec illud omittendum est, satis esse constare ex ipsa scriptura, & testimonio notarij, id scriptum fuisse ex voluntate testatoris, vt in cæteris contractibus, & actibus similibus præsumitur. Nam quod Ias. in d. consi. 155. ad finem, ex aduerso allegat, nihil obstat. Id enim procedit ad probandam commissionem ipsi notario à iudice factam, vt aliquod officium exerceret: tunc enim non probatur hæc commissio ipsiusmet notarij testimonio. Bald. in l. iurisiurandi. colum. 3. C. de testib. cuius opinio communis est, secundum Ias. in d. consi. 155. Dec. in c. quoniam. num. 45. de proba. & in consi. 160. col. 4. & in praxi seruanda, secundum Guido. Pap. decis. 126. Sed quoad probandum, vel pręsumendum tabellionem contractum ex voluntate contrahentium scripsisse, eius testimonio fides exhibetur. ex glo. & Bald. ibi in d. l. iurisiurandi. tex. in l. si quis decurio. C. de fal. & id passim Doctor. fatentur. Maximè Iasonis obiectio tollitur ex eo, quod Bald. opinio communis in d. l. iurisiurandi locum habet, quoad commissionem generalem alicuius officij, non quoad commissionem actus alicuius particularis: ea etenim probatur eiusdem notarij testimonio, vt scribit Deci. consil. 42. colum. 2. post Areti. consil. 39. colum. vlti. & Bart. in l. ex sententia. ff. de testam. tut.

Tertia conclusio. Nihil refert, non esse lectum testamentum à notario iussu testatoris scriptum coram testibus, si per legitimos testes testantis nuncupata voluntas probetur. Nam si scriptura ad probationem non adducitur, minimèvideo cur sit tractandum de eius solennitate. Et ita hanc opinionem veram esse existimant Paul. Castren. Nicol. Neapo. Andr. Pisa. Alex. & Caro. Ruin. quos expressim nuncupauimus superiùs, versic. quinimò, & versic. oportet. quibus suffragatur glos. in l. hac consultissima. C. qui testa. facere poss. §. sed quia. dicens, testamentum à notario iussu testatoris scriptum coram sex testibus, per eam scripturam non probari, cùm imperfecta & minus solennis sit vnius testis defectu: posse tamen probari per eosdem testes, & notarium, qui integrum testium numerum facit. quam glos. Docto. communiter sequuntur, vt asserunt nouiores ibi, & Caro. Rui. d. consi. 1. volum. 2. nume. 12. ad idem l. Domitius Labeo. ff. isto titu. Nec oberit huic tertiæ conclusioni, quod opinantur quidam eam reprobantes, & maximè ipse Caro. parum sibi constans in d. cons. 1. volum. 2. nu. 21. & in d. consi. 12. volu. 2. nempe testatorem, qui notarium ad scribendum testamentum vocauerit, eum animum, & eam voluntatem habere, vt nolit ipsum actum perficere, nec perfectum censere, donec tabellio eam scripturam ipsi testatori & testibus legerit: Hæc enim ratio falsa est ex Cyno, Paul. Castren. & alijs in l. hac consultissima. §. per nuncupationem. C. isto tit. ex quibus vel admittenda non est hæc argumentatio. Testator notarium ad testamentum scribendum vocauit, ergo necessariò scriptura mita exigit, vt aliter testari noluerit, vel procedit, vbi ex certis quibusdam coniecturis, vel expressè constat hanc fuisse voluntatem testatoris, non aliter testari, nec perfectum censere testamentum, quàm per scripturam à notario in forma publica confectam & ordinatam. l. contractus. & ibi Barto. & alij. C. de fide instrument.

Nonò, ex præmissis deducitur, legata pia valida esse, si relicta sint in eo testamento, quod coram duobus testibus dictatum fuit, & scriptum iussu testatoris, qui aliam solennitatem non prædixerat, tametsi lectum coram testibus non fuerit, præmoriente testatore. quod erga liberos notauit Anani. consi. 57. in fin. & Ias. in d. §. ex imperfecto. 2. colum.

Decimò, ex ratione huius text. apparet verum esse quod Bar. scribit in l. fideicommissa. §. 1. ff. de lega. 3. & in l. si is qui testamentum. ff. isto tit. dicens vltimam voluntatem propria ipsius disponentis manu scriptam, ita, vt hoc dubium non sit, quoad liberos seruandam esse, etiamsi non sit coram testibus, aut notario nuncupata: atque idem erit in legatis pijs, sicuti existimant secuti Barto. opinionem, Corne. in Authent. quod sine. per text. ibi. C. isto tit. Deci. & Ias. in dictis consilijs. Zasius cons. 6. num. 25. vol. 1. Alex. in d. §. ex imperfecto. idem Alexand. consi. 4. col. 3. volu. 7. Imol. & Areti. dicens hanc opinionem esse communem in d. l. si quis. colum. 2. optimus tex. in l. fin. C. fami. ercisc. qua in re præ cæteris vltimam hanc assertionem à præcedentibus distinxit eleganter Corne. in d. Authent. quod sine. vbi sensit, illam constitutionem habere locum in legatis pijs, vt modò diximus, eum, & alios citantes: tametsi contrarium notauerint Ias. in d. Authen. quod sine. Areti. consi. 64. col. pen. Alex. cons. 76. col. vlti. 3. vol. quorum opinionem sequitur dicens communem esse Socinus iunior consi. 189. num. 74. volu. 2. quibus maximè suffragatur tex. in Authen. de testa. imperfect. §. si autem. quo fit, vt mallem ipse huic opinioni, quàm præcedenti subscribere, ni fauor piæ causæ à præcipiti iudicio auerteret.

Glossa vltima egregiè probat legata pia posse etiam coram iudice ecclesiastico peti ab ipso hærede Laico ex verbis huius cap. quod notant Abb. Imol. & Barbat. hîc, 2. colum. aduersus Ancha. in qua controuersia non oportet immorari: cùm causa pia sit tractanda, iuxta iuris Pontificij constitutiones, & ideò nimirum si eius cognitio & definitio ecclesiasticis iudicibus iure competat.

EX CAPITE RELATVM, IN SECVNDO.

SVMMARIVM.

- 1 Appellatione bonorum an veniant iura & actiones.
- 2 Bona acquisita per Clericum ex reditibus ecclesiæ, an successori in ecclesia sint restituenda.
- 3 Bona quæsita per Episcopum occasione Ecclesiæ, cui competant, Canonicorum collegio, an successori in dignitate.
- 4 Verus huius cap. sensus, in versic. licet.

CAPVT, RELATVM, in secundo.

PRIMO colligitur ex hoc capite, bonorum appellatione mobilia & immobilia comprehendi. l. bonorum. in 1. ff. de verb. signi. Et quamuis iura & actiones non veniant nomine bonorum mobilium, nec immobilium, sed constituant tertiam bonorum speciem ab his distinctam. l. a diuo Pio. §. in venditione. ff. de re iudic. l. quam Tuberonis. §. vlti. ff. de pecul. Abb. in c. nulli. de reb. eccle. non alienan. Ias. in d. §. in venditione. 2. col. idem in l. stipulatio hoc modo, ad finem. ff. de verbor. obliga. idem in consil. 194. & consil. 65. 1. volu. dubio 4. Deci. consi. 114. & consi. 653. Andre. Tiraq. in l. si vnquam. C. de reuo. dona. verbo, bona, nume. 7. tamen appellatione bonorum simpliciter sine illa adiectione, mobilium, aut immobilium, iura, nomina debitorum, & actiones veniunt. l. nomen. C. quæ res pig. oblig. pos. d. l. bonorum. §. vltimo. l. 1. C. de vsufr. l. princeps bona. ff. de verb. signifi. l. 1. §. vtrum. ff. si quid in frau. patr. l. si legatus. §. si quis bona. ff. ad Trebel. Tiraq. dict. nu. 7. & ideò non tantùm bona mobilia, vel immobilia per Clericum ex reditibus ecclesiæ acquisita, sed & nomina atque actiones ipsi ecclesiæ competunt. Abb. & Doct. hîc communiter: quod etiam constat ex hoc c. dum dicit, bona quæcunque, adiunctis quæ notat Alcia. in l. mouentium. ff. de verbor. signifi. Roma. in l. ad tempus. §. 1. ff. de vsuca. Hipp. in l. vnius. §. cognitorum. ff. de quæst. nu. 26. Vnde diffiniri poterit quæstio illa quotidie contingens, an obligatis omnibus bonis mobilib. & immobilibus, iure hypothecę, obligata etiam censeantur iura, & actiones. Nam sub generali bonorum hypotheca, iura & actiones continentur. l. nomen. C. quæ res pig. oblig. poss. attamen appellatione bonorum mobilium, & immobilium, etiam in materia hypothecæ, iura & actiones non comprehenduntur. l. à diuo Pio. §. in venditione. vbi Bar. & Ias. ff. de re iud. latè Ant. Fanem. de pign. 2. memb. 2. par. num. 9. quòd si omnia bona mobilia, & immobilia fuerint iure pignoris obligata, idem respondendum fore videtur ex Bart. in l. Centurio. num. 17. ff. de vulg. & pup. consi. 50. Deci. in d. consi. 414. Corne. consi. 6. libr. 4. Contrarium autem quibusdam placet propter dictionem omnia, quam ferè in præsenti materia Bart. considerat in l. quintus. in 1. §. argento. ff. de auro & argen. leg. atque ita in specie, quam tractamus, respondit Carol. Molin. in Alexan. consil. 45. numer. 8. libr. 1. idem colligitur ex Alcia. in dicta l. mouentium. & Roma. in dict. l. ad tempus. §. 1. de vsucap. expressim ferè hoc ipsum voluit Guliel. Bened. in cap. Raynutius. verbo, cætera bona. numer. 8. isto tit. quorum opinio etiam si minimè placuerit Tiraquello, lib. 1. de retract. §. 1. glos. 7. numer. 20. qui multa hac in quæstione ad vtriusque partis probationem adducit: mihi sanè satis applaudet ob communem vsum loquendi, secundum quem iam ferè receptum est, quòd hæc clausula, omnia bona mea mobilia, & immobilia, ex mente contrahentium ad iura & actiones extendatur: siquidem & Oldrad. consi. 219. ob vsum communem existimat appellatione bonorum mobilium & immobilium, iura & actiones contineri, vbi is vsus hoc obtinuerit.

Item, probat hic tex. secundum Abb. & Doct. hîc, acquisita per Canonicum post eius obitum pertinere ad Canonicorum collegium, etiamsi ex bonis communibus illi Canonico defuncto fuerint separatim bona quædam designata, vnde sumeret sibi necessaria ad victum, vestitum, reliquosq́ue vsus: acquisita verò per alium Clericum habentem beneficium extra congregationem, seu collegium, successori dantur, vt ea bona dispenset, ac distribuat, sicuti alia bona Ecclesiæ. Idem probat tex. in c. præsenti. de off. ord. in 6. extrauagans constitutio Ioan. 22. suscepti. tit. de elect. quæ iterum repetitur, tit. ne sede vacant. inter communes: quibus in locis tractatur de consuetudine, quæ alijs, quam successoribus bona, & reditus ecclesiæ vacantis concedit.

Gloss. hac in parte quærit, quid de acquisitis per Episcopum? & respondet, ea bona cum fructibus vacantis dignitatis futuro successori reseruanda: quod Docto. hîc concedunt: & probatur in c. quia sæpè. de elect. li. 6. & in Clemen. statutum. de elect. qua constitutione etiam cauetur, emolumentum iurisdictionis, quæ Canonicorum collegio sede vacante competit, nihilominus futuro Episcopo esse seruandum, deductis tamen expensis necessarijs ad exercendam illam iurisdictionem: sicuti in eadem constitutione expressum est. & ibi tradunt Cardin. Imol. & Bonif. Ex quo infertur, Canonicorum collegium teneri ad reddendam rationem nouo Episcopo de reditibus Ecclesiæ vacantis, & ob id oportere inuentarium ab ipsis Canonicis fieri. Archid. & Ioan. Andr. in c. generali. de electio. libr. 6. Francis. Pauinus de potest. cap. vacante sede. 2. part. princ. 8. quæst. Anto. Rube. consil. 131. colum. 2. optimus text. in c. charitatem. 12. quæst. 2.

Eadem glos. tractat de bonis Archidiaconi, quæ tamen est ita intelligenda, vt hæc bona Canonicorum collegio competant, si ex bonis communib. congregationis fuerit deducta portio illa bonorum, quæ Archidiaconi dignitati diuisim est concessa: alioqui si aliundè quàm à collegio Canonicorum obuenerunt bona huic dignitati, per Archidiaconum quæsita futuro successori sunt reddenda. Abb. & cæteri Doct. hîc per hunc textum.

Præterea est aduertendum ad huius canonis decisionem, in versi. licet autem. nam ex ea apparet, posse Clericum titulo vltimæ voluntatis, non tantùm actus inter viuos ex reditibus Ecclesiæ & bonis causa Ecclesiæ acquisitis, moderatam quantitatem in vsus pios erogare, & elargiri his, qui ei seruitia præstiterunt, si hoc sit consuetudine inductum: id igitur, quod Clerico permittitur Iure canonico, titulo & ratione actus inter viuos in c. ad hæc. ist. tit. potest ei consuetudine concedi vltimæ voluntatis titulo, secundum Barb. hîc tametsi Hosti. Card. & Imol. existiment nihil in hoc c. sanciri diuersum ab statutis in d. c. ad hæc.

Cæterùm, de consuetudine quæ Clericis liberè permittit testari, & disponere de reditibus ecclesiæ, hîc dicere supersedemus: cùm latè id tractauerimus in c. cùm in officijs. isto titul. vbi reliqua examinauimus, quæ subseruiunt huius tex. interpretationi.

Gloss. verbo, congruam. est recipienda in parte prima, & intelligenda in dubio: nam si constare possit quid sit cuiusque Ecclesię causa acquisitum, id erit eidem Ecclesiæ adiudicandum, non autem diuidendum, quod Abb. & Doct. hîc fatentur communiter. & probatur in cap. 1. isto titu. & ex his, quæ ibi notauimus.

Ex capite, Cùm tibi.

SVMMARIVM.

- 1 Captatoria voluntas, quæ sit & vnde deducatur, ex communi Doctorum interpretatione: et quæ aduersus communem. 2.
- 3 Legatum an possit fieri nutu.
- 4 Hæres an possit nutu institui, & quid si testator respondeat ad alterius interrogationem.
- 5 Testamentum an possit referri ad scripturam, quæ tunc coram testibus non legitur.
- 6 Pietatis causa potest hæres institui nutu.
- 7 Testamentum quando possit in voluntatem alterius conferri.
- 8 Intellectus ad l. Senatus. §. legatum. ff. de leg. 1.
- 9 Intellectus ad l. fideicommissa. §. si fideicommissum. ff. de lega. 3.
- 10 Jntellectus huius c. & Taurinæ legis 32.
- 11 Electio hæredis incerti ex certis committi alteri potest.
- 12 Hæredis institutio pietatis causa, potest in liberam alterius voluntatem conferri.
- 13 Captatoria voluntas an permittatur pietatis causa, & an possit ex consuetudine, aut statuto induci.
- 14 Pauperum hæredum institutio incerta, an valeat, & qualiter sit intelligenda.
- 15 Legatum dotis potest in alterius voluntatem conferti.

CAPVT, CVM TIBI.

SOLET hæc Romani Pontificis responsio difficilis admodum videri, non alia ratione, quàm quòd Iuris ciuilis receptissimis principijs aduersetur. Vnde, quo vtilius eam explicemus, ipsam rem ab exordio repetamus. Est sanè captatoria voluntas illa, quæ in voluntatem alterius confertur, vt, instituo hæredem Sempronium, si Titius voluerit, aut instituo hæredem eum, quem Titius voluerit. Item, illa dicitur captatoria voluntas, quæ fit sub spe reciprocæ voluntatis: sicuti si quis instituat hæredem Titium, si Titius ipsum hęredem itidem instituerit. glos. in l. captatorias. C. de testam. milit. quem Doct. ibi approbant communiter, maximè Paul. Castren. & Ias. nu. 5. ex eo quòd captare sit, aucupari hæreditatem alterius donis illecebris, aut spe maiorum. l. si maiores. C. de transact. l. illæ institutiones. ff. de hæred. insti. verisimile enim est ita testantem, alium captare his illecebris, vt ipsum hæredem instituat, aut legato remuneretur. Hoc verò hominum genus improbissimum existimatum à veteribus fuit, quod constat ex Plinio iuniore, Martiale, & Luciano, maximè in dialogo Cnemonis & Damnippi. quibus citatis hanc vocis huius deductionem adnotauit Alcia. lib. 2. parerg. c. 31. Et hæc quidem deductio conuenit rationi, quam huius prohibitæ captatoriæ voluntatis, tradunt Barto. Paul. Alexand. & Ias. in l. cùm donationis. C. de transactio. idem Ias. in dicta l. captatorias. nu. 9. dicentes à Iure ciuili improbari vltimam voluntatem, quæ fiat, vt alter inducatur ad legandum, vel instituendum, spe præmij: cùm improbum visum fuerit legumlatoribus ita retia parari ad aliorum adipiscendam hæreditatem, aut legatum, nec libera sit præmissa vltima voluntas, sed coacta ex captione ambitiosa prioris testamenti. Ex quo apparet, non esse captatoriam voluntatem vltimam, in qua duo se inuicem hęredes instituant simpliciter affectionis potius, quàm mutuæ nuncupationis causa, de quo extat Nouella Valentiniani prima. titul. de testam. in Codice Theodosiano. notauit Alcia. dict. c. 31. & idem in l. licet. C. de pac. probat idem elegans tex. in l. captatorias. ff. de hære. insti. vbi inquit Iurisconsultus, Captatorias institutiones non eas esse, quæ mutuis affectionibus iudicia prouocauerunt. Ego verò in nominis significatione ab Alciat. minimè dissentio, ei tamen nec Accursio, & sequacibus in d. l. captatorias. C. de testam. milit. nec Panorm. Barb. & cæteris hîc consentio: dum frequentissimè opinantur, captatoriam voluntatem esse eam etiam, quæ præuia conditione in alterius voluntatem & consensum conferatur. Est etenim captatoria voluntas diuersa ab ea, quæ ex alieno & simplici, ac libero iudicio pendet: siquidem propriè captatoria institutio est illa, quæ fit sub institutionis legatiuæ conditione, quæ ex alterius, nempe hæredis instituti, aut legatarij testamento pendet, cuius hæc est formula. Qua ex parte Titius me hæredem instituerit, ex parte mihi hæres esto. dict. l. captatorias. l. 1. ff. de his, quæ pro non script. hab. Constantinus Harmeno. libr. 5. epitomes titul. 8. tendit, siquidem hæc institutio ad captionem alterius, ita vt secuta hæredis institutione ab altero facta, captiosus & fallax testator propriam voluntatem omninò mutet: & ideò idem erit, si conditio tendat ad alicuius extranei institutionem, an legatum: veluti si ita quis captionem direxerit, Titius si Mæuium hæredem instituerit, meus hæres esto. l. illæ. ff. de hęred. insti. & Constant. in dicto titu. 8. Vnde illa non est captatoria voluntas, secundum eum, quæ conditionem in præteritum conceperit: cùm nulla tunc captio proponatur, vt si dixerit, Si Titius me instituit hæredem, meus hæres esto. l. hoc articulo. dict. l. illæ. ff. de hæredi. institu. l. mulier. in fine. ff. de condit. institu. l. Clemens, in fine. ff. de hæredi. instit. Atque ita sunt explicanda verba Papiniani in d. l. captatorias. dicentis, eas esse captatorias institutiones, quarum conditio confertur in secretum alienæ voluntatis, vt intelligamus secretum alienæ voluntatis, non voluntatem liberam, & simplicem alicuius, sed testamentum. hoc enim secretum voluntatis appellatur. in l. 3. C. de codicil. qua in re cauendum est à Carol. Rui. qui consi. 20. volu. 2. col. 4. contendit non esse captatoriam voluntatem istam, cui hanc appellationem propriè conuenire diximus. Quòd si institutio concepta sit, ita vt in alienum simplex arbitrium conferatur, hac quidem forma, Jnstituo Titium hæredem, si Mæ. voluerit, aut, instituo illum hæredem, quem Sempronius voluerit, non est captatoria institutio, tametsi vitiosa sit ex veterum sententia: qua non licet testatorum iura ab alieno arbitrio pendere. l. illa institutio. ff. de hære. insti. Si enim esset hæc institutio captatoria, Senatusconsulto potius, quàm veterum decreto esset reprobata, vt ex dictis Iurisconsultorum locis manifestum est. Est igitur maximum inter hæc discrimen, quod eleganter & diligenter ostendit Ant. Augusti. lib. 4. emendationum. c. 15. nouam esse hanc Iuris ciuilis interpretationem opinatus, quam tamen ante ipsum Raphaël Comens. docuit in d. l. vtrum. §. cùm quidam. col. 4. ff. de reb. dub. idem tradit Coras. lib. Miscella. 5. c. 13. His accedat Regia l. 11. titu. 3. part. 6. quæ has vltimas institutiones ex eo damnat, quòd in alienum arbitrium conferantur.

Porrò, his præmissis, Bernardi Glossema erit explicandum, quippè quod attingat huiusce capitis difficultates satis in specie. Et in parte prima notat nutu testantis legari aliquid posse. l. nutu. ff. de lega. 3. quæ hoc intelligit, quando testator loqui posset, nisi superueniens morbus ei fuisset impedimento. Ex quib. verbis falsa apparet declaratio Salyc. qui in l. & in epistola. C. de fideic. intelligit d. l. nutu. quando testator potuisset articulatè loqui tempore quo legatum reliquit. Secùs verò si non posset articulatè loqui, nam tunc legatum non valeret. Hæc enim interpretatio obuiat manifestè Iurisconsulto, qui legatum factum nutu ab eo, qui morbo impeditur loqui, censet validum esse. Igitur idem erit, si non impediatur omninò à morbo loqui, sed tantùm articulatim. & ita recedunt à Salyc. Alex. col. 2. Rim. & Corn. in l. iubemus. C. isto tit. quib. in sensu consentit Ias. in l. si is, qui pro emptore. ff. de vsuca. nu. 174. licet opinionem Saly. perperàm retulerit.

Hæredis verò institutio non potest nutu fieri, etiam ab eo, qui cessante morbo posset loqui: debet enim hæres nominari ore testantis. l. iubemus. C. eo. ti. Paul. Cast. per tex. ibi in l. hæredes palàm. ff. isto ti. & est communis opinio Doct. in d. l. iubemus. quæ probatur Regi. l. 6. ti. 3. par. 6. Satis enim erit, si ad interrogationem alicuius nominantis hæredem testator respondeat verbis, se ita velle. gl. in d. l. iubemus. communiter recepta, vt fatentur Cy. Ang. & Ias. ibi. post alios col. penul. Corn. consil. 73. volum. 1. col. pen. & consi. 261. col. 8. vol. 4. & consil. 232. vol. 1. Alber. Brunus de implemen. formę. col. 2. nec libet plures auctores citare, qui hanc opinionem communem esse fateantur, cùm hoc sit expeditum cuilibet hanc dubitationem tractanti, & id omnes frequentissimè concedant. Probatur verò hęc sententia in l. hac consultissima. §. at cùm humana fragilitas. C. qui testamen. face. possunt. & l. nemo dubitat. ff. de hæred. insti. Et tamen intelligenda, modò cesset omnis suspicio fraudis, timoris, & importunæ suggestionis, & constet testatorem deliberatè voluisse testari, eademq́ue voluntate animo libentissimo consensisse, vt circa proprij patrimonij dispositionem interrogaretur ab his, qui munus interrogandi assumpserunt. Secùs verò dicendum est, quando testator grauiter ex morbo laborans, interrogatur à notario, quem ipse non vocauit. Paul. Cast. in d. §. at cùm humana fragilitas. Corn. in d. cons. 73. vol. 1. Soc. cons. 20. vol. 3. idem cons. 28. col. fin. eo. vol. Alex. Corne. & Ias. in d. l. iubemus. Bart. Soc. in l. 1. §. si quis ita. col. 1. & ibi Ioan. Crottus. ff. de verb. oblig. Alex. consil. 12. lib. 1. & ibi optimè Carol. Mol. Nicol. Boër. decis. 35. Aymon. consil. 117. Zasius consil. 3. vol. 1. nu 37. Carol. Rui. cons. 8. num. 9. vol. 3. Anto. Imol. 2. col. & Barb. 3. hîc, dicentes hunc intellectum communem esse: idem notant Roma. cons. 106. col. fin. Socin. cons. 229. col. 6. vol. 2. & Suarez in allegat. 1. fol. penult.

Illud præterea non est omittendum, testamentum quo ad legata, validum esse, si testator coram testibus adhibitis solennitatib. ad testamentum requisitis, dixerit: Ego testator, sicuti disposui in quadam scriptura mea manu subscripta, quæ est apud Titium, modò constet eas tabulas manu testatoris subscriptas esse. Bart. & ibi Soc. in l. si ita. ff. de condit. & demonst. quorum opinio communis est, secundum Alex. in l. ait Prætor. § fin. colum. 1. ff. de re iudic. idem notat Anto. Rub. consil. 14. qui eandem decisionem locum habere existimat quo ad institutionem hæredis, idq́ue à Bartol. colligit, dum is allegat l. hoc articulo. ff. de hæred. instit. idem Paul. in l. hac consultissima §. per nuncupationem. C. isto tit. dum allegat l. asse toto. ff. de hæred instit. vbi Bald. & Angel. id expressim asserunt. & Paul. in l. hæredes palàm in princ. ff. isto tit. & probatur ea ratione, quòd forma requisita quo ad nominatim aliquid exprimendum, exactè seruatur, si expressio fit per relationem ad certum, & minimè dubium actum. l. quoties. §. si quis nomen. ff. de hæred. instit. Bald. in l. in minoribus. C. de his qui. vt indig. Angel. Aret. in §. si minus. col. 19. Instit. de actio. Franc. in c. consuluit. in 2. de appel. Sed opinionem Bart. procedere in legatis, non in hæredis institutione, dictat illa ratio, quòd forma nominatim requisita est ita in specie seruanda, vt per relationem ad aliud seruari non possit. Bald. in l. 1. ff. de lib. & posthu. Ang. & Alex. in l. vbi autem. §. illud. ff. de verb. oblig. Bald. in d. l. in minoribus. etiam si certa sit relatio, & ad certam aliquam rem directa. Cle. appellanti. de appellat. Dec. in d. c. consuluit. & ideò hanc differentiam inter legata, & institutionem hæredis, ipse Bart. sensit in l. fin. C. de fideicom. ad finem. quem Doct. communiter sequuntur, secundum Iaso. in l. certum. ff. si cert. peta. col. 1. & Albert. Brun. de implemen. formæ. col. 12. versic. ad hæc faciunt. qui eam omninò approbant. Satis tamen crederem esse, etiam quo ad hæredis institutionem, si res illa, ad quam relatio fit, sit indubitata, nec controuertatur eam esse, cuius testator meminit, quod Aret. visum est in d. l. hæred. in princ. col. 2. Cui addo ipse oportere ita testantem dicere: Instituo hæredem illum, quem scripsi in quadam schedula, quæ est apud Titium, moueorque ad id opinandum ex d. l. nemo dubitat. in princip. & l. hoc articulo. & l. asse toto. & l. quoties. §. si quis nomen. ff. de hæred. inst. quibus exactè seruatis opinionum hic conflictus cessabit, eritq́ue satisfactum vtriusque sententiæ rationibus. Nam etsi maximè forma seruanda sit, quod nemo negat, tanta tamen potest esse in actu, ad quem relatio fit, certitudo, vt expressio nominatim facta videri possit, neque iuris vtriusque rationi conuenit superstitiosè nimis eius decisiones seruari.

Subdit præterea glo. hîc singularis, hæredis institutionem pietatis causa factam, etiam nutu, validam esse, & hoc fauore piæ causæ concedendum esso existimant Abb. & Doctor. hîc communiter Bald. dicens hanc glos. singul. in l. 1. C. de sacrosanct. eccles. 1. lect. col. 3. qui in repet. numer. 59. eandem probat. dicit & singul. Ias. in d. l. iubemus. col. 2. vbi eam sequitur post Ang. Alex. Corne. & alios. quibus accedit Albertus Brunus in tractat. de forma. fol. 95. col. 3. & esse hanc opinionem communem fatentur Ias. & Corne. in d. l. iubemus. col. pen. & Barba. hîc col. 4. qui tamen ab ea disputando recedit.

Eadem gloss. dum dicit, testamentum posse in voluntatem hæredis committi, est intelligenda, vt ipsa hæredis institutio fieri possit sub conditione illa, si ipse hæres voluerit. l. hæc verba. ff. de conditio. & demonstrat. Nam legata non possunt in apertam hæredis voluntatem conferri. l. Senatus. §. legatum. ff. de legat. 1. esset enim elusoria isthæc dispositio, cùm ipse hęres nunquam vellet legata soluere. Sic & legatum alicui deferri potest sub illa conditione, si ipse legatarius volet. l. si ita legatum. §. illi si volet. ff. de legat. 1.

Scribit deinde gloss. legatum expressè in arbitrium alterius committi non posse, tacitè verò in arbitrium alterius committi posse, quorum vltimum planè procedit, etiam si in voluntatem alterius legatum velamine quodam conferatur, vt lego Titio centum, si Caius capitolium ascenderit. l. nonnunquam. ff. de condit. & demonst. Id verò quod glo. dixit, legatum in alterius arbitrium conferri non posse, falsum apparet: Nam legata possunt in alterius arbitrium conferri, cùm intelligatur isthæc commissio facta arbitrio boni viri, nempe si testator dixerit, lego Titio centum, si hæres arbitrabitur, si hæredi visum fuerit, si hæres putauerit. l. fideicommissa. §. quanquam. ff. de leg. 3. l. si sic. in princ. ff. de lega. 1. Bartol. per text. ibi in l. 1. ff. de lega. 2. quem cæteri Doctor. sequuntur ibi. & in l. captatoriæ. ff. de legat. 1. & in l. captatorias. ff. de hæred. instit. Abb. cons. 4. vol. 2. nu. 6. dicens hanc opinionem communem esse. cui non obstat l. fideicommissa. in 2. §. quanquam. ff. de fideicommis. libe. dicens in arbitrium hæredis non posse conferri legatum, an debeatur. Est enim id intelligendum in arbitrio ita liberi, vt voluntati amplissimæ ac liberrimæ æquipolleat. Quin & in eadem lege sententia communis manifestè probatur §. cæterùm.

Ex quibus deducitur receptissima omnium sententia, legatum non posse conferri in liberam & apertam alterius cuiusque voluntatem. gloss. hîc, & in d. l. 1. communis omnium opinio in l. captatorias. C. de testam. milit. & erit exemplum, Lego Titio decem, si Sempronius voluerit: quod probatur in d. l. nonnunquam. vbi dicit Iuriscons. Nam in alienam voluntatem conferri legatum non potest: optimus textus in l. captatoriæ. ff. de leg. 1. quo etiam in legatis captatoria voluntas reprobatur. Verùm ab hac communi opinione nouissimè discedit Ludo. Lusita. in l. vtrum. §. cùm quidam. ff. de reb. dub. col. 3. 4. & 5, dicens, legatum posse conferri in voluntatem liberam alterius, quàm hæredis, tametsi institutio hæredis non possit in alterius voluntatem ita liberam conferri, ne pendeat testamentum ab alieno arbitrio, aduersus Iurisconsultos, qui hoc absurdum existimant. Caput verò testamenti est hæredis institutio, quæ totum testamentum ratum reddit, quod non ita in legatis est censendum, cùm ab eis non pendeat vis testamenti: nimirum ergo, si legata in alterius liberam voluntatem conferri possint: cui sententiæ suffragatur Iurisconsultus in l. Senatus. §. legatum. ff. de leg. 1. Legatum, inquit, in aliena voluntate poni potest, in hæredis verò non potest. ad idem l. 1. ff. de legat. 2. In arbitrium alterius conferri legatum veluti conditio potest. Quid enim interest, si Titius in Capitolium ascenderit, mihi legetur, an si voluerit? Quòd si communis opinio vera foret, nulla esset constituenda differentia inter legatum, quod confertur in voluntatem hæredis, & illud, quod ponitur in extranei voluntate, siquidem legati collatio in liberam vtriusque voluntatem non tenet: at in arbitrium vtriusque facta tenet, & tandem l. fideicommissa. §. quanquam. videtur specialis fieri prohibitio, ne in hæredis liberam voluntatem conferantur legata, quibus præmissis facillimè tollitur ratio, quæ pro communi fit ex d. l. captatoriæ. quia ibi captatoria legata reprobantur, propter ambitionem, captionem, atque animum aucupandi bona aliena: non ergo prohibetur ibi legatum in alterius liberam voluntatem conferri. Difficilius euitari potest text. in l nonnunquam. sed Lusita. respondet intelligendum esse Iurisconsultum de aliena voluntate, quæ hæredis est, in cuius voluntate non potest poni legatum, qui quidem intellectus nequaquam placet, corrumpit enim sensum, & verba Iurisconsulti. quo fit, vt faciliùs meo iudicio defendi possit communis opinio, quàm hæc, quæ nouiter, subtiliter tamen, à viro alio qui doctissimo concepta fuit Non enim obstat l. 1. ff. de legat. 2. quæ loquitur, quando legatum non in liberam voluntatem, sed in arbitrium confertur, de quo Iurisconsultus Vlpianus ibidem loquitur. Item non oberit l. Senatus. §. legatum. quippe quæ possit in hoc sensu accipi, vt legatum in hæredis voluntatem conferri non possit: in alienam verò, id est, legatarij, conferri possit. quod animaduertit post alios Antoni. August. lib. 4. emendat. capit. 15. & quod alibi in hærede prohibitum fuerat, sicuti & in extraneis, in legatario ibi permittitur. Vnde negamus alicubi à Iurisconsultis hac in controuersia discrimen constitui inter liberam voluntatem hæredis, & extranei, quo ad legata, aut forsan legatum in voluntatem obliquam alterius conferri potest, vt si Titius Capitolium ascenderit, non tamen in voluntatem nec liberam, nec obliquam hæredis. Potest enim in d. §. legatum. intelligi, vt legatum in voluntatem alienam, obliquam quidem conferri possit, quam uis non liberam. Oportet tamen intelligere, quid si testator dixerit, lego centum Titio, nisi hæres meus noluerit, & Iurisconsultus respondet, quasi conditionale legatum esse, & primam voluntatem exigere. l. fideicommissa. §. sic fideicommissum. ff. de legat. 3. Est enim, vt arbitror, legatum purum, non conditionale ex libera voluntate hæredis, sed ademptum sub conditione, si hæres noluerit: & si hæres semel dixerit se velle. conditio ademptionis cessat, quòd si non declaret se nolle, debetur legatum. Qua in re differt ab illo legato, si hæres voluerit, quia donec hæres velit, non est legatum, nec debetur. In primo etiam legato si hæres decesserit, priusquam declaret se nolle, ius declarandi ad eius hæredem minimè transit, & ideò non timet legatarius ademptionem. Fieri etiam legatum ita potest, cùm hæres voluerit: sic enim substantia legati, nec confertur in liberam hæredis voluntatem sub conditione, nec amittitur legatum eo casu, quo hæres noluerit, sed tantum tractus temporis solutioni adijcitur, soluendum quidem omninò legatum est, & eius dies cessit, sed ad solutionem expectanda est voluntas hæredis, & eo mortuo, eius hæres statim soluere tenetur. d. §. sic fideicommissum. quem ita interpretari libuit ex Alberi. ibi, tametsi Zas. in d. l. Senatus. §. legatum. scribat, se illius paragraphi rationem nondum intellexisse.

In summa igitur, omnibus casibus, quibus diximus, testamentum in voluntatem, aut arbitrium alterius committi posse, in eisdem verba huius canonis intelligi poterunt, dum dicit Romanus Pontifex: Qui extremam voluntatem in alterius dispositione committit, non videtur decedere intestatus. Minimè verò satis fit huic decisioni, quę loquitur non tantùm quo ad legata, sed & quo ad hæredis institutionem, ideò amplius est hic canon intelligendus.

Primò quidem, si quis bona sua omnia committat alterius dispositioni, eum instituere hæredem nudum censendum est, vt in pias causas eadem bona distribuat. Sic enim decedit testatus. Inno. Abb. & Doct. quorum opinio communis est, secundum Abb. Imol. col. 4. & Barb. 5. qui post Card. verba Innoc. alioqui obscura eleganter explicant. Hunc etiam intellectum asserunt communem esse Ias. nu. 12. & Corne. in dicta l. captatorias. col. 3. C. de test. milit. hic tamen intellectus procedit eo casu, quo testator esset vsus verbis significantibus arbitrium boni viri: Secus autem erit dicendum, si in commissione esset vsus testator verbis liberam voluntatem inducentibus. ita Bart. in l. 1. C. de sacros. ecclesi. num. 64. Alex. num. 6. Corne. num. 4. Ias. nu. 12. in d. l. captatorias. Imol. in l. captatorias. ff. de hæred. inst. nu. 4. Paris. consil. 38. volum. 3. num. 21. ex quo apertè non meminit testator piæ causæ, qua ratione prædicti Doct. asserunt hunc tex. non habere locum, si testator fuerit vsus his verbis, Committo omnia mea bona voluntati Sempronij, quam opinionem communem esse existimo, tametsi Card. hîc nullum in hoc discrimen admittat, & vtrumque casum parem esse opinetur, attenta ratione communis assertionis, quæ vtroque casu viget. Vnde post Imol. hîc, num. 13. ipsius Card. sententiam memoriæ commendandam esse opinor, comprobatur etenim ex his, quæ dicentur in 3. intellectu.

Regia verò lex 32. in Taurino conuentu condita expressim statuit, commissa alicui per defunctum testamenti ordinatione & dispositione, posse ac debere hunc, cui commissio facta est, soluto ære alieno, quintam bonorum partem in opera pia expendere, reliqua verò bona dare his, qui defuncto intestato succedunt, qua quidem lege decisio Innoc. recepta communiter tollitur, nisi dixeris aliud esse, quando quis alterius dispositioni committit propria bona, vt communis conclusio præmittit: aliud, quando quis alteri committit, vt eius nomine testetur, tunc enim non potest hic seipsum, nec alium hæredem instituere, nec videtur à committente factus hæres. & in hac specie loquitur Taurina lex. Nec tamen huic interpretationi temerè subscribo, sed candidi lectoris iudicio eam censendam ingenuè committo.

Secundò, potest hic tex. intelligi, quando in alterius voluntatem non confertur principalis testamenti dispositio, sed tantùm alteri committitur electio hęredis incerti ex certis, quod iure optimo fieri potest. l. fideicommissaria. in 2. §. fina. ff. de fideicommis. liber. l. vtrum. §. cùm quidam. & ibi Doct. ff. de rebus dub. Bart. in l. illa institutio. ff. de hæred. instit. idem in l. captatoriæ. ff. de leg. 1. Cyn. Bar. Alex. Dec. & Ias. col. 2. in l. captatorias. ff. de test. milit. Imol. hîc num. 14. Paul. Paris. consil. 38. num. 32. vol. 3. & Roder. Suarez in tractat. de capta. volunt. col. 2. & 3. exemplum enim erit, Instituo hæredem vnum ex seruis meis, quem Titius elegerit. Hoc tamen procedit, nisi genus, ex quo esset eligendum, esset ita amplum, vt si omnes venirent non facta electione, res esset elusoria & vana. ita Paul. in d. l. captatorias. & Paul. Paris. d. consilio 38. nume 33. & 49. Ex hoc intellectu quotidie filiorum, aut nepotum melioratio à parentibus fit, hoc modo, Melioro vnum de filijs meis, quem mea vxor elegerit: nam & his dictionibus vtar, quippe quibus huius regni leges sæpissimè vtantur in hisce quæstionibus, atque hoc ipsum in l. 31. Tauri ad finem probatur. Tertius huius cap. intellectus ex eo constat, quod fauore pietatis testamentum, saltem quo ad legata, potest in alterius conferri voluntatem, quam interpretationem magis communiter Doctor. hîc approbant, & in dicta l. captatorias, vt constat ex Corne. Alex. & Ias. ibi. qui col. pen. & Deci. dicunt hanc opinionem communem, & idem asserit Ias cons. 110. colum. 3. vol. 1. notat Bart. in l. 1. C. de sacrosan. eccles. 3. q. quintæ. q. princip. num. 64. idem in l. captatoriæ. ff. de lega. 1. idem consil. 5. & 6. & plures alij, quos refert & sequitur Paul. Paris. d. consil. 38. num. 24 idem consil. 83 col. penult. vol. 2. cuius contentionis disputatio est apud Soc. d. l. vtrum. §. cùm quidam. & Lusita. ibi. Rimi. & Ias. in dicta l. captatorias. quo in loco Dec. hanc communem sententiam tutatur. Et licet præfatam opinionem frequentius quo ad legata Docto. admiserint, vt constat ex Parisio dicto consil. 83. idem tamen erit dicendum quo ad institutionem hæredis fauore piæ causæ, quæ iuris Ciuilis subtilitatibus minimè subiacet. Ius verò Ciuile, quod vetat, vltimam dispositionem in alterius voluntatem conferri, nimio forsan rigori innititur, & ideò hisce testamentis ad pias causas ordinatis, non est omninò seruandum, vt passim prædicti iuris vtriusque professores asserunt, quorum ratio, cùm hæc sit, etiam in hæredis institutione maximam vim habet, atque ita in hac specie hunc canonem intelligunt Bart. in l. captatorias. ff. de hæred. instit. & ibi expressim Imol. num. 10. Alex. num. 6. & Corne. num. 4. in d. l. captatorias. C. de test. milit. quorum opinio, licet sint qui refragentur, mihi verior videtur, ex qua sic potuit testator dicere: Instituo hæredem ecclesiam sancti Iacobi, si Titius voluerit, ac simili forma potest hęc conclusio ad praxim deduci.

Non obstat huic sententiæ l. fideicommissa. num. 2. versic. quod si ita. ff de fideicom. libert. quæ in legato libertatis ita loquitur: Quòd si ita scriptum sit, si hæres voluerit, non valebit, sed ita demum, si totum in voluntate fecit hæredis, si ei libuerit. Quia illa Iurisconsulti sententia procedit, vbi constat, testatorem dispositionem in liberam voluntatem hæredis contulisse: Secùs sanè in dubio, est enim tunc interpretatio illa assumenda fauore piæ causæ, vt voluntas, in quam confertur dispositio, non libera omnino accipiatur, sed subiecta boni viri iudicio, sicuti idem Iurisconsult. in initio illius l. sensit, scribens, Fideicommissa libertas ita dari potest. Hæres si volueris fidei tuæ committo, vt Stichum manumittas, quamuis nihil aliud in testamento potest valere ex nutu hæredis. Ex quibus verbis planè constat id esse libertatis, & sic piæ causæ priuilegium. Quicquid alij in intellectu illius legis aliter sentiant. Constat verò ex his, voluntatem pro arbitrio accipi fauore piæ causæ, quod in eadem Iurisconsulti decisione probatur, dum dixit, legatum libertatis collatum in alterius voluntatem, validum esse: nam si voluntas eo casu libera omninò intelligeretur, non valeret legatum, vt superiùs diximus. Ex proposita siquidem ac subiecta materia, voluntatem pro arbitrio possumus interpretari. l. 1. ff. de legat. 2. quo sanè fit, vt quoties dixerim, ob fauorem piæ causæ, posse vltimam cuiusque dispositionem in voluntatem alterius conferri, intelligam planè, atque assumam voluntatem pro arbitrio boni viri. Hic igitur est verus sensus Iurisconsulti in d. l. fideicommissa, cui plures aptari solent intellectus, quos explicat Ias. & Dec. in d. l. captatorias. & Lusit. in d. §. cùm quidam. è quibus ille ferè omnium consensu recipitur, vt prima pars per vltimam corrigatur, ac tandem legatum libertatis non possit in hæredis voluntatem conferri, qui sensus maximè à Iurisconsulto alienus est. Quòd si communis interpretatio admodum placuerit, poterit distingui legatum pium, quod hoc in canone tractatur, à legato libertatis: hoc enim licet pium censeri possit, non tamen ratione eius pietatis, quæ animarum saluti conducit, sicuti docet Deci. in d. l. captatorias. col. vlt. quod modò latiùs disputare non libet, ne vltra septa transilire videar. Illud tamen ex his consequitur, legatum ad pias causas, posse non tantùm in voluntatem extranei, sed & hæredis conferri, quod Bartolus notat in dicta l. 1. numero 64. C. de sacrosanct. eccles. quem post alios sequitur Corne. in dicta l. captatorias. numero 5. qui legatum profanum à pio in hoc distunguunt, quod illud non potest in voluntatem hæredis conferri, licet benè in arbitrium: hoc verò potest, cuius assertionis partim meminimus superiùs numero 7. & 8. Nos sanè ita distinguimus, vt legatum non pium in alterius voluntatem non collatum, inualidum sit, propter liberam voluntatem, quam ex his verbis colligimus, legatum autem pium eodem modo factum, validum esse censemus, eo quòd fauore piæ causæ voluntatem pro arbitrio accipiamus. Vnde forsan illud adnotandum erit, vltimam cuiusque dispositionem in alterius, & maximè hæredis, omninò liberam & absolutam voluntatem collatam non valere: & hoc pacto defendi poterit opinio satis controuersa in d. l. captatorias. C. de testam. milit. in cuius examine plures existimarunt vltimam dispositionem testantis in alterius voluntatem conferri non posse, etiam ad pias causas.

Verùm quo ad hanc decretalem, mihi sanè, si licet liberè propriam sententiam promere, primus Innoc. intellectus potius placet, quem & Panor. hîc sequitur, dicens communem esse.

Cæterùm illud omittendum non est, passim à iuris vtriusque Doctoribus, ex hoc capite adnotari, captatoriam voluntatem fauore piæ causæ permitti, quod hîc minimè probatur, si consideretur, quæ sit verè captatoria voluntas. Nec omninò id iuris rationi congruit, siquidem militibus non est permissa captatoria dispositio. l. captatorias. C. de testam. quamuis eorum testamenta à iure Ciuili maximis & specialibus priuilegijs sint ornata, & munita. Præterea si captatoria voluntas bonis moribus aduersatur, & ideò nec consuetudine permitti potest, vt existimant Aret. & Ias. in l. 2. in princip. ff. de vulg. & pupil. substit. idem Ias. in d. l. captatorias. cùm & captiosa sit, & dolosa isthęc dispositio. notatur in l. cùm donationis. C. de transactio. non video cur ratione pietatis permitti possit. ca. super eo. de vsur. in hac tamen dubitatione primum ipse opinor nullibi probari, ob piam causam captatoriam voluntatem permitti, licet fatear eam permissam esse, quæ in alterius arbitrium aut voluntatem conferatur. Vnde non omninò communi opinioni accedo. Secundò quidem ab Aret. & Ias. libentissimè dissentio, qui dum confusa doctrina vtuntur, asserunt consuetudine fieri non posse, vt cuiquam permissum sit, vltimam eius voluntatem in alterius liberam dispositionem, aut consensum conferre: hoc enim, vt ipsis placet, contra bonos mores est, falluntur equidem: nam si id contra bonos mores esset, non permitteretur hoc canone, etiam fauore piæ causæ, in quo sequor Ang. in d. l. captatorias. ff. de hæredib. instit. Alex. in l. captatorias. C. de testa. mil. eundem Soc. & Rip. in d. l. 2. de vulg. & pupil. in princ. qui probare conantur consuetudine induci posse, vt extranea cuiusque voluntas alterius dispositioni committi possit, etiam liberè. His etiam Doctoribus placet idem esse in captatoria voluntate, aduersus Aret. & Ias. Ego verò perpendens captatoriæ voluntati captionem, ac dolum quendam inesse, re probamque alienæ hæreditatis ambitionem. l. illæ. ff. de hæred. inst. l. si maiores. C. de transact. l. 1. ff. si quis aliq. testari prohib. §. manet. Instit. de societa. author enim captatoriæ voluntatis captionem in id dirigit, vt facta hæredis institutione per alium, ipse propriam voluntatem mutet, nollem admittere, statuto, aut consuetudine induci posse captatorias voluntates, ac subinde potius in hoc Aret. & Ias. accederem, quàm Ang. Soc. Alex. & Ripæ.

Ex quibus in discrimen, ac disputationem adducere libet Carol. Ruin. responsum: is inquam, consilio 20. volum. 2. probare conatur, hanc institutionem validam esse, nec captatoriam censeri: instituo Titium hæredem meum, dummodo ipse Titius me hæredem instituat, atque ibidem censet, institutionem istam sub modo conceptam validam esse, modumque ipsum reijciendum fore, nec necessariò seruandum, quippe qui turpis sit, adducit verò ad probationem gloss. à Bart. Alexand. cæterisque frequentiori calculo receptam, in l. cùm donationis. C. de transact. quæ asserit, liberationem à Titio Sempronio concessam sub modo, vt Sempronius eundem Titium hæredem instituat, validam esse, cùm etiam non secuta institutione, in pari causa turpitudinis potior sit conditio possidentis, & sic debitoris, quamuis liberatio omninò nulla esset, si sub conditione concepta fuisset ex autoritate Accursij, quem Bar. & Doct. communius sequuntur. Addit & ipse Carol. numer. 8. institutionem ita factam, Instituo Sempronium hæredem, si ipse me hæredem instituerit: non esse captatoriam, sed ex eo damnari quòd contra bonos mores hæredi instituto auferat liberam testandi facultatem, & ob id validam esse, reiecta conditione illa de iure impossibili. l. 1. ff. de condit. institut.

Hæc tamen à viro doctissimo vtcunque instructa censura indigent. Et in primis vltima hæc conclusio refellitur ex his, quæ de captatoria voluntate hoc c. diximus: constat etenim, esse hanc captatoriam voluntatem, atque ideò nullo pacto valere, nec seruandam fore. Id verò quod Carol. dicebat, reiecta conditione iure impossibili validam esse hanc institutionem, iuris rationi aduersatur, cùm hæc conditio, si me hæredem instituas, non sit nec impossibilis de iure, nec turpis: nullibi enim, ni fallor, à iure prohibetur hæres hic institutus, testatorem hæredem instituere, nec id turpe censetur, si qua namque captio, aut turpitudo, hac in re dari contingit, ea in priori adest institutione, quo fit, vt dispositio ipsa captatoria turpis sit censenda, non autem conditio in ea dispositione apposita. Et licet ob illam conditionem id, quod disponitur captionem & deceptionem præ se ferat, ipsa tamen etiam si euenerit, secutáue fuerit, nullam deceptionem, aut captionem inducit. Igitur si prædicta institutio captatoria est, & ex eo reprobatur, quòd captionem & deceptionem inducat, non video cur magis reprobanda sit, expressa conditionis, quàm modi forma, cùm vtroque casu idem dolus, eademq́ue captio præsumatur, atque ideò eadem ratione personæ, erit & illa institutio reprobanda, quæ his verbis facta fuerit, Instituo Titium, modò ipse me hæredem instituat, vel vt ipse me hæredem scribat, contra Caroli responsum. Nec oberit glossa illa communiter recepta, quia Accursius ibi in eo contractu sub modo concepto, existimat vtriusque contrahentis turpitudinem adesse, & addit in pari casu turpitudinis, esse potiorem possidentem, quæ quidem ratio manifestè in testamento cessat, in quo vtriusque turpitudo, nec datur, nec possessionis ratio locum habere potest ita facilè, sicuti in contractu, attento exemplo Accursij, imò ex mente gloss. & Doctor. qui eam sequuntur, modus turpis contractum vitiat, quo ad ea, quæ nondum sunt tradita, & sic quo ad actionem. quod notat in specie Corne. consilio 255. volum. 4. & comprobatur ex his, quæ notaui in Epitome de sponsalib. 2. part. capitul. 3. §. 1. numero 8. & 18. quidquid dicant Angel. & Aretin. in l. impossibilis. ff. de verborum obligationibus.

Nec illud hac in re prætermittendum est, quibusdam placuisse liberationem à Titio Sempronio concessam, hac conditione, si Sempronius Titium hæredem fecerit, validam esse, & hi sunt Placent. Iac. But. Pet. à Bellapertica, Cy nus, Bal. Sal. Alber. Fulg. Ias. Alciat. in d. l cùm donationis, ea ratione, quòd non minor libertas in matrimonio exigitur, quàm in testamento, vt constat, & diximus superiùs 2. par. rubr. & tamen ad coniugium potest quis inuitari spe lucri. l. Titio centum. §. 1. ff. de cond. & demonst. igitur & ad hæredis institutionem. Vnde secuta hæredis institutione valida erit prædicta liberatio. Nec obstat ratio, qua prohibetur captatoria voluntas: nam ea institutione, aut legato, vltimáue voluntate procedit, non in hisce contractibus, in quibus illa deceptio contingere nequit, ex proximè dictis, quæ latiùs explicat Alciat. in d. l. cùm donationis.

Nec item oberit d. l. cùm donationis. quia ibi, & similibus iuris locis prohibetur, ne quis pacto disponente adstringatur ad hæredem certum instituendum: non tamen impedit in conditione id poni, quod in dispositione positum minimè arctaret. l. vxorem. §. hæres. ff. de lega. 3. Et quamuis opinio glo. probetur à Bar. Paul. Angel. Alex. Riminaldo, & alijs, eaq́ue sit magis communis, authore Alc. ibi, & Carol. in dicto consilio 20. 2. volum. Hæc tamen posterior nec rationibus, nec authoritatibus destituitur.

Postremò, glo. asserit, posse in genere pauperes hæredes institui, quod expressim probatur in l. si quis ad declinandum. C. de episc. & cler. Regia l. 20. tit. 3. part. 6. quibus constitutionibus exponitur, esse hanc institutionem intelligendam in pauperibus illius ciuitatis, vbi conditum est testamentum, quod ego intelligerem, si testamentum sit conditum in loco domicilij testantis, alioqui pauperes domicilij testantis sunt admittendi, ex gl. c. si pater. verb. pauperes. isto tit. in 6. quæ dixit, legatum relictum à testatore, vt inter pauperes distribueretur, esse distribuendum in pauperes loci, quo domicilium habebat testator. & idem probatur ex l. nulli. C. de episc. & cler. l. hæc conditio. §. vlti. ff. de condit. & demonst. & præter Franc. in d. c. si pater. dicit d. glo. singul. Fel. in c. sicut tuis. de simo. 2. col. notat idem Fel. in ca. fin. col. 10. de foro compet. Hoc tamen non procedit in executore testamentario, cui testator dedit pauperum electionem: is enim non tenetur eligere pauperes domicilij testatoris. Ioan. Andr. Domit. Lapus, & Franc. in d. c. si pater. Capella Tolosana. q. 128. pulchrè Collect in c. Ioannes. isto tit. nu. 10. ea ratione, quòd Episcopus, cui iure deuoluto competit dignitatem ecclesiæ conferre, tenetur eligere aliquem ex clericis eiusdem ecclesiæ, ad quam fit electio. c. ne pro defectu. de elect. tamen compromissarius ad eligendum, liberè potest eligere etiam ex extraneis clericis, qui non sint illius ecclesiæ. c. si compromissarius. de elec. in 6. atque hæc ipsa opinio probatur in l. cùm quidam ita. §. 1. ff. de leg. 2. quibus sanè standum temerè non est, cùm in hac pauperum electione ipsius testantis mens refragari videatur, iuraque ipsa ciuilia pauperibus domicilij testantis patrocinentur, quamobrem cautè seruanda est hæc Doct. opinio.

Illud præterea omittendum non est, posse legatum dotis in voluntatem alterius conferri, ita vt fauore dotis, sicuti fauore piæ causæ, in arbitrium illius collatum censeatur. Bart. in l. Theopompus. ff. de dote præleg. Imol. in l. captatorias colum. pen. ff. de hæred. instit. Alex. consil. 54. vol. 2 Roder. Suar. in tract. de captator. volunt. fol. 3. sic & legatum incertum fauore dotis valet. l. si filiæ. ff. de legat. 3. prædicta tamen non probantur in d. l. Theopompus. cùm ibi nihil sit collatum in voluntatem alterius, sed mandatum fuit amico testantis eius mentis conscio, vt cùm opus fuerit, eius mentis fidem faciat. ita Cuma. consil. 117. Alciat. lib. 2. parerg. c. 19. & in l. 1. §. vlt. nu. 18. ff. de verb. obl.

Quibus tamen addendum est, non esse standum assertioni illius, cui testator commisit voluntatis propriæ reuelationem, nisi asserat eam fuisse testantis voluntatem, quæ ex coniecturis apparentibus verosimilis est, alio qui facillimè in alterius liberam voluntatem conferri posset cuiusque testatoris vltima dispositio. sic Bart. in d. l. Theopompus. ibidem explicat, & post eum Paul. & Imol. in l. illa institutio. ff. de hæred. instit. col. 4. Alex. in l. captatorias. col. penult. C. de testament. milit. Matth. Afflict. decis. 371. Carol. Ruin. consil. 21. numero 10. volum. 2.

Ex capite, Officij.

SVMMARIVM.

- 1 Quarta portio ex quibus debeatur Episcopo, & à quibus, vbi etiam intellect. cap. de quarta. de præscript. tractatur.
- 2 Legatum relictum creditori quando compensetur cum debito conuentionali vel legali.
- 3 Huius canonis ratio & intellectus.
- 4 Intellectus ad l. Regiam, an legatum vxori à marito relictum imputetur in arras.
- 5 Ratio ad l. Regiam 16. Tauri.
- 6 Legatum relictum parochiali ecclesiæ, an imputetur in quartam eidem ecclesiæ iure debitam.
- 7 Legatum conceptum his verbis, vt nihil exigat legatarius de bonis meis, an inducat compensationem.
- 8 Discutitur egregia sententia Bart. in l. & iurisiurandi. §. si liberti. ff. de oper. libert.
- 9 Donatio inter viuos non imputatur in debitum legale.
- 10 Legatis à patre mille pro maritanda filia, & ea postmodum ab ipso patre nuptui tradita, constituta dote ex quingentis, an reliqua quingenta possint exigi.
- 11 Quando ex voluntate legantis fiat compensatio, & ibi huius canonis intellectus.
- 12 Quarta canonica portio, an debeatur Episcopo ex legatis fraternitati alicui.

CAPVT, OFFICII.

VAriæ sunt in canonibus constitutiones de quarta portione, quæ Episcopo solui debet ab ecclesijs, quæ intra eius diœcesim fuerunt constitutæ. Nam Episcopo debetur quarta portio legitimarum à parochiali ecclesia. cap. de quarta. de præscrip. ca. conquerente. de offic. ord. vbi Io. And. Abb. & Doctor. contra glo. ibi, quæ hoc non iuri, sed consuetudini tribuendum esse existimauit. Debetur etiam Episcopo quarta pars oblationum. c. concesso. 12. q. 2. c. vobis. ead. q. c. de his. cap. antiquos. 10. q. 1. d. ca. de quarta. notat Soc. de oblatio. lib. 18. art. 5. licet glo. dubitet in d. c. de his. & Troilus in tract. de oblatio. colum. pen. Quarta deinde portio omnium, quæ ecclesijs pietatis causa legantur, episcopo debetur. tex. hîc, & in d. cap. conquerente. & cap. de quarta. & in cap. sequenti. isto tit. vbi Inno. Card. Ant. & Barbat. num. 9. ex his legatis, quartam portionem Episcopo competere, adnotarunt expressè. & Abb. in ca. 2. de sepul. latiùs Bertach. tract. de Episcop. 4. lib. 4. part. num. 40. exceptis legatis, quæ exprimuntur in cap. vlti. isto tit. Ex quo nunquam mihi placuit opinio Fel. qui in d. cap. de quarta. col. 1. scribit, in præscriptione totius quartæ portionis aduersus Episcopum titulum requiri, quia satis constat ex præsumptione iuris Canonici portionem aliquam oblationum, legatorum, & decimarum Episcopo debitam esse: secus tamen, si præscriptio id egerit, vt loco quartæ portionis quinta aut sexta soluatur: tunc etenim titulus non est necessarius in hac præscriptione, cùm ex iure Pontificio nulla sit circa hanc portionem quartam certitudo, siquidem quandoque maior, quandoque minor Episcopis soluitur. c. certificari. de sepul. Constat equidem à canonibus quartam hanc portionem & canonicam nominari. Vnde cessante consuetudine, cuius meminit Romanus Pontifex in d. cap. certificari. erit de iure ordinario isthæc portio quarta. quod probat Regia l. 5. titul. 13. part. 1. & ideò ad præscriptionem quæ aduersus Episcopum in eius parte, vel in ea tota obijcitur, titulus est necessarius. cap. 1. de præscript. in 6.

Hæc verò quarta portio, quæ Episcopo ex legatis loco pio factis competit, ab ipsa ecclesia, ab ipso loco pio, non ab hærede testantis debetur. Abb. hîc, 2. col. Innoc. & Abb. in cap. de his. de sepult. Bald. in l. si quis ad declinandam. §. in omnibus. col. 1. C. de episc. & cleric. dicens hanc portionem esse ab ecclesijs, non ab hærede exigendam. Solet tamen in plerisque diœcesibus ex antiqua consuetudine, ex bonis & rebus à defuncto relictis, dari Episcopo, vel parochiali presbytero, melior vestis, aut vas aliquod argenteum, seu alia res, quam ipse Episcopus vel presbyter elegerit: quam consuetudinem propria sententia, & iudicio comprobauit Rotæ prætorium, teste Cassadoro, decisione vnica, de consuetud.

Porrò ad huius capit. intellectum ex iure Ciuili præmitto quantitatem à debitore creditori legatam, minimè compensari cum ipsa debita quantitate. l. creditorem. ff. de legat. 2. pulcher text. in l. vnica. §. sciendum. C. de rei vxor. actio. quibus tamen obstat text. in authent. præterea. C. vnde vir & vxor. ex quo legatum à marito vxori factum, imputatur in illam portionem, quæ vxori ex bonis mariti debetur. Regia l. 17. titulo 13. part. 6. ad idem est l. si cùm dotem. §. si pater. ff. soluto matrimonio. vbi legatum factum filiæ à patre, qui dotem filiæ à genero exegerat, cuiusque causa debitor filiæ erat, compensatur cum ipsa dote à patre exacta.

Est igitur necessarium hæc iura intelligere, & ob id conducit plurimum distinguere debitorem conuentionalem, eundemque voluntarium ab initio, à debitore legali, eodemque inuito. In primo equidem non est admittenda compensatio, si ipse creditori aliquam quantitatem legauerit. Quod constat ex d. l. creditorem. & d. §. sciendum. adiuncta professorum omnium vtriusque iuris interpretatione, quæ adeò procedit, vt si hæres grauatus per fideicommissum Titio restituere aliquam pecuniæ quantitatem, aut aliquam rem, eidem Titio leget rem diuersam, aut quantitatem aliquam, non censetur animo compensandi legasse. quod notat Aymon consil. 131. colum. final. contra Anani. consil. 3. nam hîc testator non tenetur ex debito legali, sed ex voluntate primi testatoris, vt constat. Quæ quidem communis opinio locum sibi vendicat, quando testator poterat cogi à iudice debitum illud soluere. Quòd si ipse qui legat, in iudicio condemnari non poterat, attamen tenebatur id soluere pro exoneranda conscientia, & tunc legauerit, in hac dubitatione compensatio admittenda est, sicuti eleganter docet Aretin. consil 92. viso legato. colum. 1. cui subscribunt Ias. col. 8. decis. 6. ac cæteri nouiores in dict. authent. præterea.

In secundo autem debitore, qui quidem inuitus est lege cogente, diuersum censemus: legatum enim ab eo creditori relictum, animo compensandi dimissum videtur, & ob id compensationi locus est. d. authent. præterea. & d. §. si pater qui rationem habet ex legis obligatione, qua pater tenetur filiam iterum dotare, vti explicant Dec. & Curt. Iun. in d. authentic. præterea. vlt. notab. eamque rationem differentiæ existimant esse, quòd lex inducens obligationem aliquo inuito, eidem beneficium hoc largiatur, vt legatum ab eo factum in debitam illam quantitatem ex lege imputetur, à simili argumento l. omninò. & l. quoniam nouella. C. de inoffic. testam. quibus in legitimam filiorum portionem legata imputantur, licet ab hac frequentissima. distinctione discedat Coras. lib. miscel. 3. cap. 1. Est igitur iure receptum legatum indebitum legale imputari, quod procedit etiam facta compensatione speciei cum quantitate, vel quantitatis cum specie. Alexan. Dec. & Ias. in d. authent. præterea. Imol. & Alexand. in d. §. si pater. à quibus planè dissentio, ex eo quòd speciei cum quantitate nulla sit compensatio. l. fin. vbi glo. recepta communiter. C. de compensat. l. si conuenerit. ff de pigno. act. optimus ferè in specie tex. in l. 2. §. mulier. ff. de dote præleg. l. planè. §. sed si non corpus. ff. de legat. 1. l. si pater pro filia. ff. de dotis collat. huiusq́ue opinionis, quam aduersus Imol. Alex. & alios sequor, author est Bart. in l. huiusmodi. §. cùm pater. ff. de leg. 1. quem Ias. parum sibi constans sequitur in §. in bonæ fidei. Instit. de actio. num. 67. & omninò Soc. consil. 93. volum. 1. colum. penult. dicens non esse ab hac opinione recedendum in iudicando, nec in consulendo: eandem probat Roderic. Suar. in l. 1. tit. de arris. Foro legum. vers. sed pone quæstionem. idem tenet Bald. in l. quoniam in prioribus. C. de inoffic. testa. vlt. col. Item hæc imputatio legati in id, quod ex legis obligatione debetur, fieri debet, siue legatum fiat ex eo cui onus ex lege incumbit, siue ab illius hærede, qui successit in eadem obligatione legali, ex eadem ratione. Ancharan. consil. 26. col. 2. Paul. Cast. consil. 35. volum. 2. Aymon consil. 131. col. penult. quamuis Philip Corne. in contrariam iuerit sententiam consil. 292. vol. 1.

Illud verò prætermittendum non est, etsi maximè compensationi locus non sit, quando aliquid à legante legatario debetur ex spontanea & voluntaria conuentione, vt diximus, tamen eadem compensatio admittenda est, si ex coniecturis aliquot appareat animo & voluntate compensandi relictum fuisse legatum. Abb. consil. 81. col. 2. vol. 1. Corne. consil. 115. colum. pen. volum. 4. nouiores in d. authen. præterea. Aymon consil. 149. duodecim connumerans coniecturas, ex quibus præfatam voluntatem deprehendere possimus.

His equidem præmissis, apparet minimè conuenire inter hunc canonem, & dicta iura Ciuilia, imò maximum discrimen esse, siquidem legatum Episcopo factum, non imputatur in canonicam portionem, quæ ex lege Pontificia ipsi Episcopo debetur, vt in hoc capite sancitum est. Vnde Abbas & Docto. hîc communiter iura Ciuilia intelligunt, quando debitum legale ab ipso testatore legatario debetur, tunc etenim compensatio fit, secùs verò quando debitum legale non debetur à testante, sed ab alio, quamuis ex causa ipsius testatoris, sicuti quarta canonica portio non debetur Episcopo à testatore, sed ab ecclesijs, quibus ipse testator legauit. Eundem intellectum sequuntur Salic. Alex. Ias. num. 20. Dec. num. 13. in d. authent. præterea. & Roder. Suar. in d. l. 1. versic. sed pone quæstionem. dicens hanc opinionem communem contra Barb. hîc.

Ex quibus plura deducuntur, & primum intellectus ad Regiam l. 1. tit. de arris, lib. 3. Fori. qua quidem cautum est, soluto matrimonio absque prole, arras integras vxori competere, eo verò soluto susceptis liberis, quartam arrarum partem vxoris esse, reliquas verò tres portiones filijs eiusdem matrimonij deberi. Nam si maritus vxori legauerit certam quantitatem, hoc legatum imputatur in arras, quas vxori maritus promisit, quia lucrum arrarum à lege vxori defertur, nec maritus est voluntarius debitor, sed necessarius, ex legis Regiæ decisione. ita hanc quæstionem definiuit Roderic. Suar. in d. l. 1. versic. sed pone quæstionem. ad hoc ipsum Barto. citans in l. si cùm dotem. §. si pater. ff. solut. matr. qui dixit, legatum factum ab vxore marito, cui ex lege, aut statuto defertur soluto matrimonio tertia pars dotis, non imputari in illam partem dotis, quæ marito ex lege competit. Ego planè, si marito arras vxori non tantùm promisit, sed & tradidit, ita vt penes vxorem sint, ab hac Roder. opinione dissentio, cùm in hoc casu arræ non debeantur à marito, sed sint apud ipsam vxorem. Vnde non oportet quærere de compensatione, quod expressim notat Ioan. Lupi. in rubric. de donat. §. 27. ad finem. Quòd si arræ promissæ sint, & non traditæ, adhuc opinor, compensationi locum non esse, non enim eas acquirit vxor ex legis dispositione, sed ex donatione facta à viro vxori in præmium pudicitiæ virginalis, aut vidualis, quo fit, vt à voluntaria mariti promissione hæc obligatio procedat, quam tamen promissionem, & Regia lex approbat: minimè verò lex ipsa lucrum defert, quod manifestius constabit ex l. 1. & 2. titulo 2. libro 3. Fori. l. 50. cum sequentib. Tau. & explicat ipse Roderic. Suar. in dict. l. 1. in princip. nec quidquam oberit decisio Bart. in d. §. si pater. quia loquitur in lucro dotis, quod à lege sola defertur: vxor etenim non dat dotem, vt ea marito acquiratur. Maritus verò in his regnis arras donatione quadam lege recepta, & permissa permittit, ea voluntate, vt vxori matrimonio consummato in pudicitiæ præmium quærantur. Igitur compensatio hac in re non est admittenda, autore Alfonso Montaluo in d. l. 1. à quo Rodericus discessit, non satis iustè, ni ego fallor, atque ita existimo Io. Lup. in d. §. 27. hanc opinionem quam ipse elegi, veriorem esse iudicasse.

Secundò, ex his ratio decidendi colligitur ad Regiam l. 15. Tauri, quæ statuit legatum factum à marito vxori, non imputari in illam dimidiam partem, quæ vxori ex l. Regia competit, ex acquisitis matrimonio constante, & tamen ea pars à lege defertur. Cur igitur compensatio locum non habet? nempe ex eo, quòd illa pars ita ipso iure à lege vxori defertur, vt ei statim acquiratur, nec dicitur debita à marito, sed propria ipsius vxoris: nam & acquisita matrimonio constante communia sunt viro & vxori: non ergo tempore, quo maritus legat vxori, est illius dimidiæ partis debitor, & ideò non est tractandum de compensatione.

Tertiò, hinc aperitur illius quæstionis definitio, an legatum relictum ecclesiæ parochiali, aut eius presbytero, sit imputandum in quartam portionem legatorum, quæ testator idem reliquerit monasterio, aut ecclesiæ extraneæ, in qua sepulchrum elegit? & præmissa decisione text. in cap. certificari. c. primo. cap. in nostra. de sepult. Cleme. dudum. eodem tit. quibus est expressum, quartam portionem eorum, quæ legantur monasterio, aut ecclesię non parochiali, ab eo, qui ibi elegit sepulchrum, deberi ab ipsis legatarijs ecclesiæ parochiali ipsius testantis, videtur non admitti compensationem, per istum text. ita Cardinal. in Clementi. dudum. de sepult. §. verum. q. 27. & ibi Anchar. quæst. 11. Barb. hîc, num. 12. Regia l. 5. titul. 13. partic. 1. Contrarium tamen sunt qui probare conentur ea ratione, quòd hæc quarta portio debetur non tantùm ab ecclesia legataria, sed etiam ab hęrede defuncti, à quo peti potest, glo. in dicta Clem. dudum. §. verum. verbo, largiri. quam in hoc approbant ibi Cardin. Anchara. & Imola, Abb. in capit. de his. de sepul. columna 2. Et est Salmanticæ Synodica constitutio 26. quæ iniungit hæredibus huius quartæ portionis retentionem, subdens, hæredes eam non retinentes, cogendos esse eam soluere parœciali ecclesiæ. Igitur si hæc portio ab hærede debetur, compensationi locus est, cùm ex lege portio ista debita sit. Cui opinioni adstipulatur text. in cap. de his. de sepultu. dicens, ecclesiæ parochiali, cui nihil relictum est à testatore, deberi quartam portionem eorum, quæ relinquuntur ecclesiæ, in qua testator sepulturam elegit, ergo à contrario sensu, si aliquid ecclesiæ parochiali relictum est, non debetur quarta eidem, sed est cum ea compensandum legatum, ex quibus compensatio in hac præsenti quæstione locum habet, secundum Abb. col. 2. & 3. Anto. & Imol. hîc. num. 10. Syluest. verbo Canonica. §. 9. col. pen. Freder. consil. 3. Ioan. de Ligni. & Imol. in dict. Clem. dudum. fol. 6. colum. fin. Salic. Alex. & Corne. in d. authent. præterea. eundem Alex. in d. l. si cùm dotem. §. si pater. & hanc opinionem opinor magis communem esse: primam tamen veriorem, quam & Dec. probat in dict. authent. præterea. Nec obstat, quòd hæc quarta debeatur ab hærede testatoris, quia id nullibi probatur, non enim sequitur, hæres tenetur eam apud se retinere, & deducere à legatis soluendis monasterio, vel ecclesiæ, in qua testator sepultus est: igitur & ipse hæres conueniri à parochiali ecclesia potest ad solutionem huius quartæ portionis, ne inter ipsam ecclesiam, & monasteria, aut alias ecclesias oriatur lis, & quia facilius ab hærede exigetur, quàm ab alijs ecclesijs. Quin etsi concedamus quartam hanc portionem ab hærede deberi, non tamen concedemus à testatore debitam fuisse, & sic huius cap. decisio adhuc in ea locum habebit. Item non obstat tex. in dicto capit. de his. siquidem inductio illa à sensu contrario aduersus hanc constitutionem non est recipienda: maximè, quia ille text. loquitur in quęstione differenti, vt ex eo, & cap. 2. eiusdem tituli constat.

Quartò, quoties compensatio legati cum debito legali admittenda foret, eadem cessaret, si testator in legando hac esset vsus forma: Lego centum de bonis meis: non enim habet tunc animum compensandi, cum bona deductoære alieno. l. subsignatum. §. bona. ff. de verborum signif. Ergo soluto debito legali, soluendum itidem legatum est ex cæteris bonis, quamobrem compensationi non est locus. Bal. in d. l. si cùm dotem. §. si pater. Alexand. & Ias. numero 26. & Corne. in d. authen. præterea. Felin. in c. quoniam. de præscrip. 4. col. Barb. hîc, num. 11. Hippol. singul. 162. quibus refragatur ratio illa, quòd appellatione bonorum à testatore prolata, ipsius hæreditas comprehenditur. l. mulier. §. fin. & l. sequent. ff. ad Trebell. l. nam quod. & l. cogi. eod. tit. notat Bart. in l. 3. ff. de bonor. posses. hæreditas autem etiam æs alienum continet, vt constat. Igitur ex his verbis non censetur testator recedere à compensatione, quæ à iure conceditur. Qua ratione à Bal. recedunt Cuma. in d. §. si pater. Aretin. & Dec. in d. authen. præterea. num. 13. Ex eadem ratione periclitatur sententia Bart. in l. & iurisiurandi. §. si liberti. ff. de ope. libe. quiscripsit filiam posse ab hæredibus patris dotem maternam petere, etiam si pater filiæ vltra portionem legitimam, optimam quantitatem legauerit, & adiecerit se velle, vt filia nihil aliud petat de bonis suis, ipsius inquam patris. Nam si simpliciter dixisset pater, Et volo, vt filia mea nihil amplius petat, censetur voluisse compensationem fieri dotis maternę cum legato: quia verò dixit, vt nihil aliud petat de bonis meis, non censetur voluisse hanc compensationem fieri. idem Bald. in l. liberti libertæq́ue. C. de oper. libe. & Corne. consilio 212. colum. final. vol. 1. sed ex ratione, qua Bald. paulò antè reprobaui. & hæc Bart. opinio non procedit, secundum Ioan. Crot. in l. si constante. 2. lectu. col. 7. ff. sol. matr. & Io. Campe. de dote, partic. 1. q. 33. Posset verò habere locum sententia Bar. etiam si testator dixisset, & volo vt nihil petat, quando dos materna constaret ex rebus mobilibus, aut immobilibus, quarum dominium mortua matre transierat in filiam, licet possessio penes patrem esset: tunc etenim verba illa testantis non sunt referenda ad actionem realem, argument. text. in l. Aurelius. §. Mæuia. ff. de liberat. lega. à quo gloss. & Doct. deducunt, liberationem tutori, curatori, administratori legatam, non comprehendere actionem realem. Bart. in l. & vno. §. eius rei. ff. de acceptilat. Et ad id dicunt prædictam glossam in dicto §. Mæuia. singularem esse. Bal. in l. cum necessitate. C. de fideicom. notabi. Ias. in prin. Instit. de actio. num. 101. idem in l. sub prætextu. in 2. C. de transa. 2. col. notat Bar. in l. non solùm. §. fi. ff. de libera. leg. Alex. consil. 172. circa primum. 2. vol. col. 3. Soc. cons. 190. col penul. & fin. vol. 2. Roma. consil. 201. Balb. de præscript. 2. par. 3. partis principalis. q. 14. col. penult. Felin. in cap. final. de pręscript. col. 3. tradit Alex. cons. 102. vol. 2. incipit, super primo. col. 5. Sic ergo clausula ista, Lego filiæ meæ centum, & volo ipsam nihil amplius petere, non excludit filiam à rei vendicatione, quæ ei competit pro rebus maternis, quas pater possidebat.

Verùm enimuerò, licet legatum imputetur in debitum legale, sicuti præmisimus ex authen. præterea. C. vnde vir & vxor. non sic donatio inter viuos. l. etiam. §. si debita. ff. de bonis liber. vers. sed si non mortis. l. si verò. versic. cæterùm. ff. eodem tit. notat Soc. consil. 93. volum. 1. col. penult. quamuis Ias. contrarium teneat in dicta authen. præterea. num. 20. Cuius opinio procederet vbi in certam causam esset legatum directum, & ad eandem causam donatio facta fuisset, cuius rei exemplum est apud Iurisconsultum, & Bart. in l. Lucius. in 1. ff. de legat. 2. qui illam elegantem quæstionem tractat. Patre legante filiæ mille aureos pro ea maritanda, eodemque patre, post illud testamentum tradente marito filiam, constituta dote quingentorum aureorum, an possit filia mortuo patre reliquos quingentos aureos petere? In quo videtur quibusdam petitioni locum non esse, ea ratione, quod causa ob quam mille fuerunt legata, per ipsum testantem sit minori impendio executioni tradita, & ob id recessum sit à primo legato.

Ex eo etiam, quòd legata ad alimenta certa quantitate in testamentis, ab eo legato recessum censetur, si minor quantitas ad eandem causam in codicillis legata fuerit. l. libertis. in 2. in princ. ff. de aliment. & cibar. legat. atque ita in præmissa quæstione respondit Dinus, quem sequuntur Paul. Cast. Cumanus & Imol. in dicta l. Lucius. idem Imol. in l. huiusmodi. §. cùm pater. ff. de legat. 1. idem in c. filius noster. isto tit. & Campeti. de dote. par. 1. q. 36. Rursus existimant alij opinionem Dyni procedere, quando testator legaret pro filia maritanda: secùs verò si legasset pro filiæ dote: nam constante matrimonio dos augeri potest: igitur quod reliquum est ex legato, ad dotis augmentum peti poterit. Bart. in dicta l. Lucius. quem in hunc sensum referunt Paul. in d. l. Lucius. Bald. Angelus, Salicet. & Corn. in l. filia. C. de legat. Barb. num. 41. post Anchar. in fine, in dicto capit. filius. Ioan. Lupi. in cap. per vestras. de donatio. 3. notab. §. 12. licet à Bart. discesserint ex his plerique, dum Bartol. tamen scripsit, & hoc puto, verba ista ad Dyni sententiam referunt. Alij verò, quod potius placet, hæc Bartoli verba referunt ad Oldrad. qui asseruit indistinctè, filiam admittendam esse ad petendum reliquos quingentos aureos ex legato. Bartolus etenim cùm Oldradi sententiam retulisset, & eius rationem, nempe quòd legatum certæ quantitatis non minuatur ex adiectione. l. creditor. §. si inter. ff. mand. l. Lucius. ff. de aliment. & ciba. legat. subdit, & hoc puto bene dictum, rationem Oldrad. probans, quando testator dixisset pro filia maritanda, quia ea maritata finita est causa. Quando autem testator dixerat pro dote, non distinguens, sed eandem assertionem approbans, vtitur Bart. alia ratione, quòd causa legati finita non sit, quia dos augmentum recipere potest. Ecce igitur qualiter Bart. absque distinctione Oldra. consentiat. in hunc sanè sensum Bart. verba retulere Imol. in dictis locis. Alex. in d. l. huiusmodi. §. cùm pater. col. pen. Iacob. à sancto Georgio in dicta l. filia. Deci. consil. 81. col. pen. Quin & hæc Oldra. opinio verior est. Nam causam legati contingere potius confirmat legatum, quàm id extinguat, aut diminuat. l. si iam facta. l. conditionum. ff. de conditio. & demonstra. & ita Oldr. sequuntur Alex. in d. §. cùm pater. Baldus, Paul. Angel. Salicet. Iacob. & Ias. in dicta l. filia. Deci. d. consil. 81. Anchar. & Barb. in d. capit. filius. final. col. Albe. in d. l. Lucius. Socinus consilio 101. col. secunda, volumine tertio, dicens hanc opinionem communem esse, quod etiam fatetur Iac. in d. l. filia. Nec obstat l. libertis. quia ibi secunda dispositio facta fuit in actu vltimæ voluntatis: & ideò tollit primam, & præterea esset superflua secunda dispositio, si primam non tolleret, cùm in secunda minor esset quantitas quoad menstrua alimenta, quàm in prima. qua in re Barto. non exactè sensum illius legis perpendit, dicens, ibi in secundo legato contineri plus, quàm in primo: quod verum est assumendo legatum ex diuersis rationibus in vltima dispositione factum, sed considerando legatum secundum relictum ex ea causa, qua primum, minus est secundum legatum, quàm primum, & ideò à primó recessum eadem lex expressit. Hinc infero, legata quantitate mille aureorum pro construenda ecclesia, ipso testatore consumptis quingentis aureis eandem construente, nihilominus reliquos quingentos aureos peti & exigi ab hærede. Cui illationi non obstant ea quæ notauimus in capitulo 3. huius tit. num. 10. cùm ibi tractetur de quantitate legata ad oratorium, cuius formam testator designauerit.

Gloss. verbo, vendicare, duo adducit iuris Ciuilis capita aduersus istud, quorum primum, nempe l. vlt. ff. de inoffic. testa. procedit speciali quadam ratione ad excludendam querelam inofficio si testamenti, quæ odiosa est, secundum glo. Bart. & communem opinionem in d. l. vlt. §. vlt. Doct. hîc. glo. & Doct. in l. post legatum. §. sunt qui putant. ff. de his qui. vt indig. Secundum verò, quod est l. si debitor. ff. ad l. Falcid. extollitur, quòd testator ipse petierit debitum imputari in Falcidiam, vt ibi explicant gloss & Doctor.

Ad intellectum versic. si verò. huius cap. est denique prænotandum, rem legatam à debitore creditori, hoc adiecto moderamine, vt ea sit pro satisfactione debitæ quantitatis contentus, etiam si sit minoris valoris, debitum ipsum extinguere, si per legatarium legatum ipsum acceptum sit. l. creditorem. iuncta glo. ibi. ff. de lega. 2. Quòd si quantitas legetur creditori, cui species debetur à testatore, eadem satisfaciendi voluntate, idem erit. Si verò testator creditori legauerit certam quantitatem, & addiderit se velle debitæ quantitati ex hoc satisfactum censeri, compensatio tantùm admittitur concurrentis quantitatis, ita vt residuum quod excesserit, à creditore peti poterit, & ei tenentur hæredes soluere. l. Imperator. §. centum. ff. de legat. 2. Sed etsi testator creditori, cui quantitas debetur, speciem legauerit simpliciter pro debito, etiam recepto legato, solùm fit compensatio speciei legatæ cum quantitate concurrente, & residuum petendum erit. tex. egregius in l. pen. §. qui fratris. ff. de alimen. & ciba. legat. Et idem erit legata quantitate pro specie debita: non enim sufficit simplex hæc legandi forma, vt locus sit d. l. Imperator. §. centum. Sed oportet testatorem addere, vt omninò sit ex hoc legato debito satisfactum, qua forma canon hic vtitur.

Ex quibus poterunt deduci aliquot assertiones, quæ huic capiti necessariæ aut vtiles sint. Prima, legatum speciei relictum Episcopo à testatore pro quarta portione episcopali, compensari ad æquiualentem quantitatem cum ipsa quarta portione. Et idem erit, si legetur Episcopo quantitas certa pro quarta portione, quæ in specie consistat. Quòd si dictum à testatore fuerit vtroque casu, se legatum Episcopo relinquere, vt nihil petat ratione quartæ Episcopalis, etiam si dispar sit legatum à quarta portione, fit omninò integra compensatio, & computatio, nec potest episcopus excessum æstimationis exigere. Secunda conclusio: Legatum certæ quantitatis pro quarta canonica portione Episcopo relictum, vtcunque conceptis verbis, ad concurrentem vsque quantitatem imputatur, ita vt excedens æstimatio ab Episcopo peti iure possit.

Erit denique exemplum ad versic. Si verò. quando testator in fraudem, ne Episcopus quartam portionem legatorum, quæ ecclesijs ipse relinquebat, obtineret, concepit legata omnia in forma canonis vltimi huius tituli, præter quoddam modicæ quantitatis legatum, quod ita planè expressit, vt Episcopo ex eo quarta portio debeatur, & in huius quartæ portionis compensationem, Episcopo testator legauit certam quantitatem, qua contentus esset: isthæc quidem fraus non impedit, quin Episcopus possit quartam integram è reliquis legatis petere. Ioan. And. Anto. & Imol. hîc, col. 6.

Vltimò, hîc est inquirendum, an debeatur Episcopo quarta canonica portio ex his, quæ legantur fraternitatibus, quæ congregationem quandam prętextu pietatis præ se ferunt. Et quibusdam placet non deberi Episcopo ex his legatis quartam portionem: non enim fiunt hæc legata locis pijs, sed personis, cap. sequenti. & alijs rationibus, quas congerit Abb. hoc approbans, consil. 31. volum. 1. Frederic. consil. 129. Bald. in l. si quis ad declinandam. §. in omnibus. C. de episc. & cler. num. 19. Imol. & Abb. hîc. Lau. Calc. consil. 21. col. 2. quibus refragatur, quòd vt canonica hæc portio debeatur, est satis pia esse legata. c. vlt. & c. seq. isto tit. Hæc verò legata pietatis causa fiunt, vt constat, igitur ex eis quarta debebitur: quod Calder. sensit consil. 25. huius tit. Nec etiam negari iure potest, pias has fraternitates, collegium pietatis causa constituere, ex his, quæ notantur in l. 1. C. de sacrosanct. eccles. & in l. 1. ff. de colleg. illicit. Vnde quartam hanc Episcopo deberi, asserunt hîc Ancha. & Barb. num. 7. Petrus Perus. in tract. de quarta canoni. episc. 14. q. principali. latè hanc dubitationem expendens. Eandem opinionem sequitur Barb. consil. 1. vol. 4. vbi num. 8. post diligentem disputationem hanc esse communem profitetur, cui & ipse libenter subscribo. Hîc verò illud obiter adnotandum est, autore Budæo in tit. de officio quæstor. 4. col. has quas vulgò dicimus confratrias, ex eo denominari, quòd Phratriæ apud Aristot. in Politicis, dicantur hominum conuentus, propria sibi sacra, peculiariaque habentium. Hi enim homines communi puteo vtebantur, quod Græcè dicitur Phréar: his accedit, quòd Phratría apud Græcos dicitur conspiratio, coniuratioque, sicuti tradit text. in ca. coniurationum. 11. q. 1. vtiturque hac dictione Socrates Græcus autor, libro 6. Histor. eccles. cap. 4. dum meminit coniurationis cuiusdam aduersus Ioannem Chrysostomum. Sed & authore Dionysio Halicarnasseo libr. 2. apud Athenienses Phrátrai dicebantur, quæ à Romanis Curiæ, in quas à Romulo populus fuit diuisus. Ex Homeri autem interprete Iliad. lib. 9. Phratria propriè dicebatur tertia pars tribus. Ego quidem non damno diligentem hanc nominis & vocis deductionem, opinor tamen in Christiana religione eos, qui primùm has pias congregationes constituerunt, ad profanam hanc consuetudinem minimè aduertisse, imò potius dici confraternitates existimo ex eo, quod à Cypriano, Hieronymo, Ambrosio, ac Tertulliano, fraternitas pro Christianorum collegio accipiatur, sicuti Rhenanus adnotauit ex Tertulliano, in libro de velandis virginibus. & ex libro ad Martyres. De collegijs autem, quæ illicita quandoque in Republica censentur, & quandoque permittuntur, legito Balduinum in legem 6. duodecim tabularum, post Iurisconsultos, in rubric. de collegijs illicitis.

Ex capite, Requisisti.

SVMMARIVM.

- 1 Distinctio nominis proprij ab appellatiuo, vt actus realis vel personalis iudicetur, cessat omninò ex coniecturis, quibus aliud deprehendi possit.
- 2 Iuramentum præstitum alicui, an transeat ad successores iurantis, vel eius cui præstatur.
- 3 Legatum relictum vxori, illi tantùm debetur, quæ vxor erat tempore testamenti.
- 4 Intellectus l. quod principi. ff. de legat. 2.
- 5 Compromissum factum à prælato, an transeat ad successorem.
- 6 Promittens vel iurans obedire iudici ipsius nomine proprio expresso, tenetur ex promissione successori obtemperare.
- 7 Amicitia consanguinitati comparatur.
- 8 Huius capitis intellectus.
- 9 An distinctio huius text. procedat in donatione inter viuos facta.
- 10 Legatum relictum canonicis, collegio canonicorum acquiritur, non ecclesiæ.

CAPVT, REQVISISTI.

TRactat in hoc capite Innocentius tertius, an legatum relictum Episcopo censeatur relictum prætextu ecclesiæ, & dignitatis: an ratione personæ ipsius Episcopi, vt sub inde constet, cui competat hoc legatum, ecclesiæ, an Episcopi hæredibus. Et quamuis ad cognitionem huius, & similium quæstionum soleat tradi distinctio illa nominis proprij & appellatiui, siquidem actus conceptus expresso nomine proprio, ipsi personæ tribuitur: ille verò qui gestus sit expresso nomine appellatiuo dignitatis, ipsi quidem dignitati competit. text. celebris in cap. quoniam Abb. de offi. deleg. & ibi Doct. l. si seruus communis. ff. de stipul. seruo. Alexand. per text. ibi in l. 3. §. filius. 2. col. ff. de liber. & posthu. Bald. in l. 1. q. 2. C. de liber. præter. Paul. in l. si à primo. ff. de liber. & posth. ad finem. Bald. in Proœmio ff. col. 2. Prius tamen quàm hanc regulam attendamus, oportet coniecturas quaslibet perpendere, ex quibus vel erit dispositio iudicanda realis, vel personalis, quod probat elegans tex. adnotante Panormita. Nam etsi in legato expressum sit nomen Episcopalis dignitatis, censetur prætextu personæ relictum, quando testator esset consanguineus Episcopi. notant Abb. Felin. & Dec. in dicto cap. quoniam Abbas, Alciat. expressius reg. 1. de præsumpt. 28. præsumpt. pulchrè Soc. consil. 34. lib. 3. col. 2. ad idem text. singul. & ibi Bartol. in l. penult. ff. de reb. dub. cui conuenit Regia l. 25. tit. 5. partic. 5. dicit illum text. singul. Paul. Castren. ibi & Bald. in d. cap. quoniam Abbas. vnde libet plurima deducere, quo regula ista rectiùs intelligatur.

Primùm hinc constat ratio glos. in c. fin. ad finem, hoc tit. in 6. vbi in nominatione executoris testamentarij, expresso nomine dignitatis facta, sunt attendendæ coniecturæ, ex quibus deprehendi possit, executionem testamenti commissam esse personæ potius quàm dignitati, quam gloss. præter Doctor. ibi dixit sing. Ias. in §. fin. Instit. de stip. seruo. in additionibus ad Portium. & notabi. Abb. in consil. 93. volu. 2. idem Abb. in d. c. quoniam Abbas. col. 3. vbi Felin. & Dec. idem asserunt. idem Decius in c. ex parte. col. 1. de constit.

Secundò apparet, Iuramentum præstitum alicui expresso nomine proprio, in re tamen ad dignitatem pertinenti, ad successorem dignitatis transire, quod probatur ex præcedentibus, & ex his quæ statim subijciam, maximè ex c. veritatis. de iureiur. vbi cauetur, iuramentum præstitum in re, quæ ad dignitatem attinet, habenti illam dignitatem, vires etiam habere respectu illius, & successorum in eandem dignitatem: qua in re, ni fallor, errat gloss. ibi communiter recepta, secundum Imol. dicens esse necessarium in iuramento fieri mentionem successorum, vt illud iuramentum transeat in successores illius cui præstatur. Eodem pacto errant Ant. Card. Abb. & Doct. in d. c. veritatis. exigentes ipsius saltem dignitatis expressam mentionem, vt iuramentum extendatur, aut potius deducatur ad successores in dignitatem. Quibus ego non assentior, quippe qui ex hoc canone videam frequentissimè colligi, actum aliquèm ex coniecturis deprehendi, ad dignitatem pertinere. At quæ maior huiusce rei coniectura esse poterit, quàm quòd actus ipse fiat prætextu rei ad dignitatem pertinentis? Vnde repetitio iuramenti quo ad successorem necessaria non est, quia adhuc qui iurauit & viuit, iuramenti religione adstringitur, tametsi non inficiet, iurantem ratione feudi teneri renouare inuestituram à nouo domino. & recognoscere se eius feudatarium esse. cap. longinquitate. 12. q. 2. c. 1. §. præterea. de prohi. feu. ali. per Fred. notant Bald. Henr. & Card. in d. c. veritatis. Hinc etiam falsum est, iuramentum ex parte eius cui pręstatur, personale esse, licet id asserant Bal. Fulg. & Rom. in l. sed si hac. ff. de in ius vocan. quibus accedit, etsi dubius, maximè Curtius Iunior in l. si quis maior. nu. 25. C. de transactionib.

Tertiò, ex his probatur, iuramentum ab aliquo præstitum, ipsius præstantis hęredem, aut successorem minimè ad periurium obligare, etiam si contractus, in quo præstatur, ad hæredes vel successores pertineat. Non enim patitur iuramenti religio, quæ animam adstringit. vt iurantem egrediatur ipsius iuramenti vinculum. Abb. & Doct. in d. cap. veritatis. Ioan. And. in c. fin. de sepul. Bald. & Paul. in l. grege legato. ff. de leg. 1. Bald. in l. fin. C. de pact. col. 4. Bart. & Bald. in l. generaliter. C. de reb. cred. Tho. & Caiet. 2. 2. q. 98. art. 2. Alci. in cap. cùm contingat. de iureiur. num. 120. & ibi Imol. nu. 18. licet ipse hæres ex illo contractu teneatur, etiam si contractus is à iuramenti adiectione vires acceperit, quamuis ab hac tertia illatione aliquantulum discesserint Abb. in d. c. cùm contingat. num. 8. & Socin. consil. 38. colum. 1. vol. 3.

Quartò, eadem præmissa regula defenditur optima opinio Bald. in l. fin. col. 3. C. de indic. vid. tol. qui dixit, legatum factum vxori sub nomine tantùm appellatiuo, non deberi secundæ vxori, quam post testamentum mortua prima testator accepit: cui sententiæ suffragatur elegans text. in l. si quid earum. §. fin. ff. de le. 3. At quæ prioris, inquit, vxoris causa parata sunt, ita posteriori debentur, si ei assignata sint, quia non est ita de posteriori vxore cogitatum, cùm pararentur. Ecce igitur qualiter coniectura ducitur Iurisconsultus, vt existimet, sub nomine appellatiuo personam tantùm, non dignitatem considerari oportere. ad idem text. in l. Seio amico. in princip. ff. de annuis leg. Et Bald. sequitur Deci. in d. c. quoniam Abb. numer. 16. Ias. in l. diuortio. §. quod in anno. pen. col. ff. solut. matri. Andr. Tiraq. in l. si vnquam. C. de reuo. don. in princ. num. 104. facit optimus tex. in l. boues. §. hoc sermone. ff. de verbo. signi. notat Cremens. & in singula. 8. sed si testator nullam haberet tempore testamenti vxorem, legatum vxori relictum non tantùm primæ, sed & secundæ, aut tertiæ vxori debetur, cùm & actus hic sit fauorabilis: & ideò ita erit intelligendus, maximè cessante dicta coniectura affectionis eius vxoris, quam tunc habebat testator. Alexand. consil. 171. vol. 2. Paul. à monte Pico in l. Titia testamento. §. Titia. ff. de lega. 2. colum. 82.

Quintò, hæc conclusio, quam ex hoc Innocentij tertij responso colligimus, comprobatur ex Iurisconsulto in l. quod principi. & in l. Augustæ. ff. de legat. 2. vbi, quod Augusto relinquitur, dignitati relictum esse censetur: quod verò Augustæ, non dignitati, sed personæ legatur: nulla sanè alia ratione quàm quod expresso vtrobique nomine dignitatis, alijs argumentis coniectamur discrimen maximum subesse: cùm dignitas eo nomine significata propria sit Augusti, non tamen Augustæ, quæ inde hoc nomen habet, quòd vxor Augusti sit. Et id Bart. animaduertit in d. l. quod Principi.

Sextò, ex his manifesta est ratio eius, quod notauit Abb. per text. ibi in c. dilecti. colum. 2. de foro compe. dicens, in re Ecclesiæ competenti actum censeri gestum nomine Ecclesiæ, siue exprimatur nomen proprium, siue appellatiuum. Et addit hanc esse communem opinionem, quæ insigniter probatur in hoc c. attenta regula, quam ex eo post Abb. collegimus. Idem sentit Barto. in l. post mortem. §. 1. vbi ad hoc ipsum est expressus text. ff. quando ex facto tuto. Domi. in cap. si gratiosæ. ff. de rescrip. libro sexto.

Septimò, licet compromissum ad successores non transeat, nec ad hæredes. c. fin. de arbi. l. diem proferre. §. 1. l. sed si interpellatum. §. fin. ff. eod. ti. tametsi compromissum factum sit à prælato super re ipsius ecclesiæ, etiam non facta successoris mentione, ad successorem transit. tex. & ibi Abb. in cap. præsentata. de testi. etiamsi factum sit nomine proprio prælati expresso: quod ibi adnotauit Areti. 1. colum. Quin & ipse illius c. conclusionem intelligo, etiamsi compromissum fiat inter Ecclesiam, aut prælatum, super re Ecclesiæ, & priuatum aliquem: nam quamuis hoc compromissum non transeat ad hæredes illius priuati, transit tamen ad successorem prælati: quia nomine Ecclesiæ censetur factum, quæ morte non extinguitur. c. si gratiosæ. de rescript. in 6. 12. q. 2. c. liberti. Nec placet Aretini sententia, quæ in d. c. pręsentata. scripsit illum textum procedere in compromisso facto inter duas Ecclesias, non inter ecclesiam & priuatum, ne contractus ipse sit inæqualis. Mouetur etiam ex d. l. sed si interpellatur. §. fin. vbi Bald. idem in hac quæstione asserit, ex eo text. qui probat, compromissum solui morte cuiusuis ex litigatoribus, quamuis ab altera duntaxat parte mentio hæredis facta sit: non enim conuenit quoad hæredes inæquale esse compromissum. Veruntamen lex illa locum habet, quando exconuentione partium datur inæqualitas: nos verò loquimur, quando ab ipsa lege deducitur hæc in æqualitas. Nec obstat, quòd contractus hic sit inęqualis: id etenim non est absurdum, si speciali ratione contingat, vt in hac specie constat: siquidem Ecclesia morte non extinguitur, & ideò nec compromissum ab ea factum extinguetur: at is, qui cum ea contendit, ac litem agit, morti subiectus est: & ob id si moriatur ante latam ab arbitro sententiam, cessat, & extinguitur compromissum.

Octauò, ab eadem radice infero, verum esse, quod Bald. scribit in c. 1. col. 3. de inuesti. in marit. facta. cui accedit Felin. in d. c. præsentata. colum. 1. ex quibus constat, facto compromisso in Hispaniarum regem dignitatis nomine expresso, eo mortuo minimè id munus successori competere: cùm ex compromittentium voluntate, & consensu electa sit industria, & prudentia ipsius Regis, non dignitatis qualitas. Sic econtrariò, si dignitas consideretur, parum refert nomen proprium exprimi. Bal. in c. 1. §. præterea. numer. 23. de prohibit. feudi alienat. per Frederic.

Nonò, inde rationem habet sententia Barto. qui in l. terminato. C. de fruct. & liti. expen. col. 2. dicebat, iudice reseruante sibi taxationem expensarum siue nomine tantùm proprio, siue appellatiuo, posse ab eius successore in iudicandi munus expensas taxari, ex dicta reseruatione. idem Bart. in l. ab executore. in princip. ff. de appella. notant nouiores in l. inter stipulantem. §. 1. ff. de verbo. oblig. facit ad id l. proponebatur. ff. de iudic. Hæc etenim reseruatio fit respectu muneris iudicandi, & non priuatæ causæ, & ob id transit ad futurum iudicem ex successione.

Decimò, ab hac regula & illud procedit, an promittens obedire iudici, vel eius sententiæ stare teneatur successori ipsius iudicis obedire, aut sententię à successore latę omninò parere, & stare, & gl. in c. 1. de his, quæ vi metúsue causa fiunt, & in c. ex tenore. de senten. excommu. asserunt, hunc iurantem teneri non tantùm ipsi iudici obedire, sed etiam successori. notat Abbas in cap. ad hæc. in 2. de appella. Alber. Ange. & Doct. in l. cùm apud. ff. iudi. solui. quidquid dixerit Franc. in dict. cap. ad hæc. in intellectu dictæ gloss. capit. ex tenore. dicens eam esse ordinariam, & notabilem. Imò idem erit, si iuramentum hoc præstitum sit expresso nomine proprio ipsius iudicis. Abb. in d. c. 1. quod ex omnibus, quæ hactenus adduximus, manifestissimum est. Non obstat d. l. cùm apud. quam Bald. commendat in Rubri. de appellat. quaq́ue probatur stipulationem à Sempronio iudice iudicatum soluendi, non committi, si non soluatur id, quod iudex appellationis ab ipso Sempronio propositæ iudicaret. Quia non tam agitur de successore iudicis, quàm de iudice alterius audientiæ, & prætorij: & præterea ipse Sempronius absoluit, & licet condemnaret, non tamen esset locus stipulationi, nisi tractaretur de ipsius Sempronij sententia executioni mandanda. Barto. Paul. Castrens. Angel. & Docto. ibidem, quo fit, vt in hac præsenti quæstione nulla subsit ex illa decisione dubitatio.

Vndecimò, ex hoc text. Barto. in l. 2. ff. de reb. dub. infert intellectum ad gloss. ibi, quæ dixerat, legatum sacerdoti parœciali censeri relictum ratione ecclesiæ: est enim id verum, si legatum sit ab extraneo, secùs verò si ab ipsius presbyteri consanguineo, quod ibi cæteri Docto. concedunt.

Duodecimò, eidem rationi accedens glo. hîc, verb. pręsumitur. dixit, legatum relictum prælato etiam ab extraneo valdè tamen amico, pręlato ipsi relictum videri, & pręsumi, occasione ipsius Episcopi, non Ecclesiæ. Cui conclusioni consentiunt omnes hîc. Nam & amicitia consanguinitati similis est, atque idem affectionis vinculum habet. l. nemo dubitat. ff. de hære. insti. iuncta l. si pater. C. ist. ti. Abb. in c. fin. col. 2. de postu. Abb. & alij in d. c. quoniam Abbas. Alcia. de præsump. regul. 1. præsump. 28. Hanc etiam opinionem gl. communem esse fatentur eam secuti Socin. col. penul. & Ludo. Lusitan. fol. 4. colum. 4. in l. 2. ff. de reb. dub. quibus addi debet glos. in lege, in testamento. ff. de fideicommis. liber. quæ singul. est secundum Hippol. in l. vnica. C. de rap. virgi. numer. 207. latè Andre. Tiraquel. in l. si vnquam. C. de reuocan. dona. verbo, libertis. numero 75. Catell. Crotta in verbo, Amor licitus. Est tamen necessaria amicitia maxima, vt non sufficiat quęuis glo. hîc. quam valdè commendat Barb. in c. cùm M. de constitu. nu. 14. notat Alcia. in l. latæ. §. amicos. ff. de verb. sign.

Postremò, ex his deducitur intellectus huius c. vt legatum relictum Episcopo ab extraneo censeatur gratia ecclesiæ factum omninò, etiamsi expresso tantùm nomine proprio Episcopi conceptum sit. glos. hîc. verbo, nec est. quam Abb. & alij sequuntur magis communiter, tametsi Cardin. eam intelligat, quando vtrunque nomen fuerit expressum: quod non est admittendum. Is etenim, qui cessante affectione amicitiæ, & consanguinitatis legat Petro, quem scit esse Episcopum, censetur Ecclesiam ipsam, cui præest, considerasse. Quibus exactè perpensis, tex. hic probat, donationem factam à consanguineo etiam militi, factam censeri potius ratione sanguinis, quàm militiæ. l. tutor. §. quæ tutoribus. ff. de excusatio. tuto. Nec oberit l. hęreditate. ff. de castren. pecul. cùm in eo casu donatio facta fuerit consanguineo commilitone, post commilitium, id est, post initam militiæ societatem: vnde mirum non est, si militiæ contemplatione facta intelligatur, vt explicat Ioan. Cora. lib. miscel. 2. cap. 4.

Gloss. in verbo, secùs. quærit quare ex legato Ecclesiæ relicto quarta portio Episcopo debetur: at ex legato contemplatione personæ Episcopo relicto non debetur quarta portio Ecclesiæ, qua in re vltima ratio glos. melior est, secundum Abb. colum. penul. & idem sentiunt alij Doct.

Gloss. in verb. nec est, intelligit tex. in legato, dicens secùs esse in donatione inter viuos, quasi donatio prædicta etiam ab extraneo facta, non debeat censeri facta contemplatione Ecclesiæ, sed personæ. Et licet hic sit sensus gl. ipse tamen Bern. ineptè mouit quæstionem, quippè qui præmittat magnam amicitiam inter testantem & Episcopum, ac demum dicat aliud esse in legato, quàm in donatione, cùm præmissa amicitia idem sit in legato, quod in donatione, vt animaduertit Abb. col. fin. quinimò nec est vera gl. in principali opinione per text. hîc ibi, donatur: & ideò contrarium probant Hostien. Ioan. And. Ant. Imol. numer. 33. & Barb. num. 21. quibus suffragatur c. sancimus. 12. q. 2. Eadem verò gl. dum opponit contra hunc tex. c. sancimus. & alia iura, est intelligenda, vt dicta iura procedant in dubio, cessantibus argumentis, & coniecturis, ex quibus possit diuersum præsumi, secundum Abb. & communem.

Gloss. in verb. à propinquo, dicit quo ad decisionem huius c. consanguinitatem ad quartum vsque gradum considerandum, cuius opinio communis est, vt asserunt Imol. hîc, nume. 38. & Petrus Perusi. in tracta. de quarta canoni. episco. c. 4. q. 3. idem notat gl. in c. 1. 12. q. 3. & in Authent. licentiam. per text. ibi. C. de epis. & cleri. Quibus autem non videt si res ista ex coniecturis tractanda est, satius esse hoc arbitrio iudicis relinquere? Ant. Barb. hîc, nu. 24. Sed an Ecclesiæ an prælati hæredibus incumbat probatio affectionis consanguinitatis, & contrariæ qualitatis, tractat Alciat. in d. præsump. 28. num. 7. Quæ verò portio ex his legatis quæ Ecclesiæ relinquuntur, aut rursus prælato gratia Ecclesiæ, competat Episcopo & Ecclesiæ, dubium est: sed tamen hæc bona sicuti aliæ res Ecclesiæ diuidenda sunt. dict. c. sancimus. Abb. hîc. colum. fin.

Gloss. verbo, quarta. probat presbyterum alicuius ecclesię inferioris non dici de gremio ecclesiæ, quamuis sit ecclesia inferior in ea ciuitate, in qua adest ecclesia superior. & ad hoc ipsum commendat istam glos. Felin. in c. sicut. in 2. colum. 2. de simo.

Ex versicu. vltimo colligitur, legatum relictum Canonico alicuius Ecclesiæ, etiam ab extraneo, integrè ipsi acquiri, non ecclesiæ. Aliud tamen dicendum erit, si legatum relictum sit Canonicis alicuius ecclesiæ, nam id ecclesię acquiri adnotauit Bart. in l. 2. ff. de reb. dub. ab illo text. sumens rationem ex eo, quòd legatum ciuibus ipsi ciuitati relictum censetur. idem Pet. Perus. in tract. de quarta canoni. c. 4. versi. Tertiò principaliter. hanc etiam opinionem asserit communem esse Barba. consi. 1. volu. 4. col. 16. quam defendit Lud. Lusita. in d. l. 2. Sed contrariam sententiam, imò legatum relictum Canonicis alicuius ecclesiæ, ipsis Canonicis acquiri, non ecclesiæ, probat gl. hîc, verbo, nec est. cui similis est in c. Pontifices. 12. q. 3. quam dicit ordinariam Abb. in c. 2. colum. 3. de decimis. idem in c. 3. colum. 4. de probatio. Et probatur in c. per exemptionem. de priuileg. in 6. vbi aliud est eximere ecclesiam, aliud eximere Canonicos ecclesiæ. Vnde in hac quæstione, legatum relictum Canonicis, ipsis competit, non ecclesiæ. atque hoc ipsum notant Anton. Abb. colum. fin. Barbat. num. 23. post alios hîc. Socin. in d. l. 2. qui nu. 12. hanc opinionem asserit communem esse: quod etiam fatetur ibi Lusit. colum. fin. Nec obstat dicta l. 2. quia ibidem ab ipsis ciuibus tota ciuitas repræsentatur: à Canonicis verò non repræsentatur ecclesia, sed simul & à prælato, & ab alijs Clericis.

Hęc tamen opinio communis est ita intelligenda, vt ipsi collegio Canonicorum acquiratur hoc legatum, non Canonicis, vt singulis. idem sensit Barb. hîc, cui adhæret Feli. in c. auditis. de præscri. nu. 24. Abb. Card. hîc, q. 10. licet Soc. in d. l. 2. col. pe. post alios, quos ipse refert, tenere velit hoc legatum censeri relictum Canonicis, vt singulis: quod plurimum refert, nam relictum legatum Canonicis vt singulis, inter Canonicos ex æquo diuiditur, nulla considerata distinctione qualitatum: at legatum collegio Canonicorum est diuidendum, eo pacto, quo cætera ipsius collegij bona diuidi solent, & plus vni Canonico, quam alteri datur, habito respectu ordinis sacri, antiquitatis, alteriúsue qualitatis, cuiusque ex statutis ipsius ecclesiæ considerandæ. Imol. hîc, nu. 36. Conuenit denique inter Abb. Cardin. & Imol. ex hoc legato deberi quartam canonicam portionem Episcopo.

Ex cap. Raynutius.

SVMMARIVM.

- 1 Filius suus præteritus, etiam inserta præteritionis causa, habet ius dicendi nullum testamentum patris.
- 2 Jntellectus l. 3. C. de liber. præterit.
- 3 Filius emancipatus causa inserta præteritus, non dicit nullum testamentum patris, sed habet contra id bonorum possessionem contra tabulas.
- 4 Filius emancipatus præteritus, nulla inserta causa habet ius dicendi nullum testamentum patris.
- 5 Differentia emancipationis & suitatis, an hodie duret facto testamento.
- 6 Filius exhæredatus nulla causa inserta habet ius dicendi nullum testamentum patris.
- 7 Ingratitudinis causa non repellit filium à successione patris intestati, & ibi quid de fratre.
- 8 Filio præterito inserta causa præteritionis, si causa probetur, vires recipit testamentum.
- 9 Filius an possit patriam defendens, patri violentas manus inferre.
- 10 Filius vxorem patris percutiens, an possit exhæredari.
- 11 Filius patrem accusans publico iudicio exhæredari potest.
- 12 Filius veneficus exhæredari potest, & qui dicantur venefici.
- 13 Jnsidiari parentum vitæ iustam præbet exhæredationi causam.
- 14 Filius accedens carnaliter ad vxorem, aut patris concubinam, exhæredari iustè potest.
- 15 Filia meretrix à patre exhæredari potest.
- 16 Filius exhæredari potest ex alijs causis, quæ similes sint expressis in iure.
- 17 Exhæredatio iusta causa facta. an tollatur ex amicitia postmodum inter patrem & filium contracta.
- 18 Ingratitudo an remittatur pœnitentia filij.
- 19 Punitio criminis mixti fori facta ab ecclesiastico iudice, non impedit punitionem iudicis secularis.
- 20 Jngratitudo an sit remissa religionis professione.
- 21 Jntellectus ad Regiam legem 49. Tauri.
- 22 Abdicatio quid sit.
- 23 Voconiæ legis capita, & ibi defensus aliquantulum Theophilus ab Alciati censura.
- 24 Fœminæ an iustè excludantur à successione parentum, in regnis, atque primogenijs.

CAPVT, RAYNVTIVS.

NON diffiteor, candide Lector, huius constitutionis intellectum ita passim apud Iuris Ciuilis interpretes tractari, vt noster hic labor minimè necessarius quibusdam videri possit: & id maximè postquam strenuo conatu, summaq́ue diligentia Gulielmus Benedictus multæ lectionis, ac in praxi peritissimus vir, hoc munus assumpsit. Verùm enimuerò cùm multa sint, quæ adhuc dubia censeantur, vel saltem compendio & summa indigeant, non potuimus huius responsi interpretationem omittere, in qua illud conabimur efficere, vt quæ sese obtulerint: ad certum, vel ex aliorum vtriusque iuris Doctorum placitis, iudicium, & examen ducantur: sic sanè fiet omninò inutilis nostra hęc capitis celebratissimi relectio.

Primùm, Raynutij testamento illud opponitur, quòd filias proprias hæredes testamento non instituerit. Iure etenim ciuili legitima portio filijs debetur in bonis parentum, & est eis titulo institutionis relinquenda, vt probat Nouella Iustiniani 115. in Auth. vt cùm de app. cog. §. aliud quoque capitulum. collat. 8. gloss. communiter recepta in Auth. nouissima. C. de inoffic. testam. vbi omnes in hanc sententiam conuenire testatur Ias. col. 4. siquidem filius suus, aut est instituendus, aut exhæredandus, in prin. Instit. de exhæred. liber. l. filius familiâs. ff. de lib. & posthum. l. maximum vitium. C. de libe. præter. Quòd si filius suus præteritus sit, habet ius dicendi nullum testamentum patris. l. inter cætera. ff. de libe. & posth. l. 1. & l. filio præterito. ff. de iniust. rup. Regia l. 1. titu. 8. part. 6. etiamsi præteritus sit inserta præteritionis causa. Bart. in Auth. ex causa. nu. 11. C. de liber. præter. glos. in Auth. de hæred. & falcid. §. exhæredatos. collat. 1. verbo, noluit. quæ singu. est, secundum Alex. in Auth. non licet. C. de libe. præter. col. 4. & Ias. in d. Auth. ex causa. nume. 8. & eundem in l. in arenam. col. 2. C. de inof. testa. dicentem vtrobique hanc esse communem opinionem. Idem asserunt Soc. Ioan. Crot. fol. 8. colum. 1. & Galiau. nu. 45. in l. Gallus. §. & quid si tantùm. ff. de libe. & posthu. cui opinioni & plerique alij Doct. accedunt in d. Auth. ex causa. vbi Curt. iunior numer. 36. dicit eam communem, & probatur ea ratione, quòd in prædicto §. aliud quoque capitulum. dum filij institutio, aut exhæredatio requiritur, manifestè discrimen fiat inter præteritionem, & exhæredationem, causa adiecta factas. idem notat Bart. in l. 1. in prin. ff. si à paren. quis fue. manumi. idem in d. l. filio præterito. num. 19. & ibi Imol. nu. 59. quibus omnibus refragatur tex. egregius in l. 3. C. de lib. præt. Si quis, inquit, filium proprium ita exhæredauerit, ille filius meus alienus meæ substantiæ fiat, talis filius ex huiusmodi verborum conceptione non præteritus, sed exhæredatus intelligatur. Cùm enim manifestissimus est sensus testatoris, verborum interpretatio nunquam tantùm valet, vt melior sensu existat. Hactenus verba legis. Nec oberit dicere illa verba, Alienus meæ substantiæ fiat, esse propria exhæredationis: nam cur obsecro, illa magis exhæredationem inducunt, quàm hæc, Filium meum non instituo, aut filium meum Sempronium prætereo, quia me verberauit, nónne & ista manifestè, nisi quis ex professo peruertat intellectum, exhæredationem demonstrant? Quamobrem communis opinio corruit, & potissimùm euertitur ab ipsa Nouella constitutione, quæ vetat patrem filios præterire & exhæredare, nisi causa legitima adiecta sit. Igitur ex causa expressa facta pręteritio admittenda erit. Constat ergo paria esse filium exhæredari, & præteriri inserta causa legitima, quod aduersus communem probant Areti. in dict. §. & quid si tantùm. numer. 20. & Crot. ibi. fol. 8. vbi alias rationes adducunt, ex quibus dubia redditur communis opinio, quæ procedet, quando pater nulla facta mentione institutionis, nec exhære dationis, adiecta causa filium præterijsset per verba exhæredationem minimè significantia, hac forma, Sempronio filio meo lego centum tantùm, quia me verberauit: tunc etenim hæc præteritio, non exhæredatio censetur. text. vbi Barto. post gloss. ibi, in l. qui me volebat. ff. de hæred. institu. Nec oberit ratio, quam pro Aret. adduximus ex dict. §. aliud quoque. quia ille text. est intelligendus in præteritione, quæ ita cum causa fiat, vt etiam in patre exhæredationem inducat: qualis est illa, Sempronium filium meum non instituo hæredem, aut prætereo, quia me verberauit: quid enim refert, his, an verbis alijs exhæredatio fiat? quod in d. l. 3. probatur. & ita communem intelligunt Ioan. Igneus in Auth. ex causa. C. de lib. præte. nu. 74. & Viglius in §. emancipatos. Insti. de exhær. lib. nu. 4. nam & institutio hæredis fieri debet nominatim, & tamen constat æquipollentibus verbis posse quem hæredem institui, nempe his verbis, Titius hæreditatis meæ dominus esto. l. his verbis. ff. de hære. insti. aut Sempronius sit bonorum omnium dominus. §. cæterùm. Instit. de milit. testam. Regia l. 6. titul. 3. part. 6. Sic etiam exhæredatio non est necessariò ita superstitiosis verbis concipienda: quin & valeat hac forma concepta, Non instituo filium meum hæredem, quia me verberauit, aut prętereo filium meum, quo fit, vt communis opinio non sit omninò tuta.

Filius verò emancipatus præteritus inserta causa, non dicit nullum patris testamentum, sed agit contra id ex bonorum possessione contra tabulas. gloss. in dict. §. exhæredatos. Bart. & communiter alij Doct. qui præcedenti opinioni consensere. Quòd si præteritio causa inserta facta, vim exhæredationis habet, sicuti conantur Areti. & alij probare, competet huic filio querela inofficiosi testamenti, ex his, quę in præcedenti quęstione diximus, non bonorum possessio contra tabulas.

Filius tamen emancipatus pręteritus nulla adiecta causa ius habet dicendi nullum etiam hodie, in quo à suo non differt: cùm pro forma testamenti requiratur expressio causæ. text. in dicto §. aliud quoque capitulum. & licet huius rei sit diligens disputatio apud Ias. in l. final. C. vnde legiti. numer. 8. Ioan. Igneum in dicta Authentic. ex causa. numer. 60. & ibi Curti. nu. 44. hæc denique est communis sententia, secundum Ias. & Curt. idem fatetur Vigli. in d. §. emancipatos. 2. col. & idem in princip. de inoffic. testamen. 2. colum. ab ea tamen dissentiens. sed eam Bart. asserit in d. Authen. ex causa. nume. 12. & in d. l. filio præterito. nu. 19. post gloss. illam celebrem in dicto §. exhæredatos. Ex quibus, si frequentissimo omnium iudicio standum est, constat intellectus ad gloss. in l. si emancipati. C. de collat. & in dicta Authent. ex causa. quas vbique Docto. approbant, & maximè in d. §. & quid si tantùm. dicentes, ex testamento adhuc hodie esse discrimen inter suos, & emancipatos, quoad auxilia & remedia aduersus parentum testamenta, licet ab intestato sublata sit differentia hæc. tex. in §. nullam. in Authen. de hæred. ab intesta. vt hæc opinio procedat, quando fit præteritio inserta causa, nam si ea non fuerit inserta præteritione, nulla est hodie danda differentia inter suos, & emancipatos: siquidem vtrisque competit ius dicendi nullum: ex quo maximè extenditur decisio l. maximum vitium. C. de libe. præte. §. sancimus. ex qua si singula singulis referantur, ius dicendi nullum conuenit suis præteritis, bonorum possessio contra tabulas emancipatis, aduersus communem. Si verò vtrunque auxilium ibidem expressum admixtim intelligatur, communi sententiæ suffragatur. Nec parui momenti est existimanda præcedens resolutio, cùm bonorum possessio contra tabulas vno anno expiret. l. 1. §. largius. ff. de succe. edic. ius dicendi nullum triginta annis, vt notatur in l. licet. C. de iur. deliber. Querela verò ad quinquennium tantùm extendatur. l. si autem. ff. de inoffic. testam.

Verùm, si filius sit simpliciter exhære datus causa ingratitudinis non expressa, quæ legitima sit, posse dicere nullum testamentum, plerique probant ex d. §. aliud quoque capitulum. quo requiritur ad exhæredationem pro forma expressio causæ legitimæ. Vnde si hæc causæ adiectio deficiat, testamentum erit nullum, non tantùm ex pręteritione, sed exhæredatione. idem probatur in Authenti. non licet. C. de libe. præte. vbi duo necessaria sunt, vt testamentum valeat, exhæredatio quidem & expressio causæ. notant Areti. & alij, in d. Authen. non licet. Bart. in d. Auth. ex causa. nu. 12. vbi Curti. num. 42. dicit hanc opinionem esse communem. Bart. in d. l. filio præterito. nume. 19. Areti. dicens hanc communem in l. 1. col. 3. ff. isto titu. ac cæteri Doct. in d. Authen. ex causa. passim idem approbant, & fatentur, idem probantes post Bart. in emancipatis filijs: tametsi in querela differat emancipatus à suo, cùm emancipato querela in officiosi testamenti non competat, nisi præuia bonorum possessione causa litis agnoscendæ, etiam iure nouissimo, secundum communem in l. fin. C. vnde legit. & in l. 2. C. de inoffic. testam. vbi fit mentio huius bonorum possessionis. & in l. Papinianus. §. 1. ff. de inoffi. testa. quam præ cęteris nouiter explicat Viglius in §. tam autem. Institu. de inofficioso testamento. meminit & Alciat. libro 8. parerg. capitu. 24. nec mirum hoc discrimen videri debet inter suos, & emancipatos, cùm ex testamento causa expressa maneat adhuc distinctio emancipati à suo, sicuti superiùs ostendimus.

Displicet tamen quibusdam id quod paulò antè diximus, nempe filium exhæredatum nulla causa expressa, habere ius dicendi nullum, non querelam, ea ratione, quod iure antiquo exhæredatis, etiam suis non competebat ius dicendi nullum, sed querela, vt constat: & id ius non corrigitur in Iustiniani Nouella, igitur querela etiam hodie locum habet, non ius dicendi nullum. Nouella etenim constitutio cui communis opinio innititur, id tantùm dictat non posse filios à parentibus exhæredari, nisi ex causa ingratitudinis, intelligi sanè potest, vt non possit filius exhęredari, quin habeat locum aduersus testamentum querela. Vnde ex his verbis, quæ hunc sensum recipere possunt, non est ita facilè admittenda correctio. & ideò maximè quòd in eadem Nouella. §. sin autem. hæc obseruata non fuerint, in Græco & Latino Codice sunt verba, quæ ostendunt, testamentum potius esse rescindendum, quàm ipso iure nullum. Nec Iustinianus eandem constitutionem sanxit, vt nouiter statuerit præteritum filium, vel exhæredatum sine causa, posse ex ea dicere nullum testamentum patris: sed vt causa ingratitudinis speciatim exprimeret, ac cætera contenta in testamento rescisso, aut irrito ex causa exhæredationis, aut præteritionis, præter ipsam hære dis institutionem, firma esse sanciret. Ergo sicuti iure antiquo filius exhæredatus causa non expressa habebat querelam, ita & hodie eam habet, non ius dicendi nullum, quod aduersus communem asserunt Imol. post glo. ibi, in l. 1. col. 2. ff. isto titu. Viglius in princ. Insti. de inoffi. testam. 2. col. & Ioan. Igneus in d. Authent. ex causa. numer. 73. & præcedenti. & nume. 24. Sed communi opinioni plurimum suffragantur Regiæ leges, vna quæ 10 est. titul. 7. altera, 4. titu. 8. part. 6. nisi dixeris in his legibus tantùm id probari, querelæ locum esse omninò facta exhæredatione, & probata causa ingratitudinis, quæ tamen à testatore nominata non fuerit: quod Imol. & sequaces minimè negant.

Cæterùm, querela proposita, & ex ea rescisso testamento, eo quòd causa ingratitudinis nominata non fuerit à testatore, poterit filius exhæredatus, agens ex intestati causa ad patris hæreditatem, repelli exceptione ingratitudinis obiecta, & ipsa ingratitudine probata. Angel. in Authen. de nuptijs. §. ingratitudinem. per illum textum, dicens, successores ab intestato repelli ex causa ingratitudinis aduersus testantem, vel defunctum commissa. ad idem facit l. 3. §. vltim. ff. de adimend. legat. vbi legatum censetur ademptum tacita voluntate testantis, si legatarius post testamentum sit factus inimicus testatori. Angel. opinionem sequuntur Ias. in l. cùm mota. nu. 17. C. de transact. idem in Authen. ex causa. col. 3. & in Authen. non licet. colum. pen. C. de libe. præter. Corse. in singul. verbo, ingratitudo. Hæc tamen opinio Ang. falsa est manifestè, ex d. §. aliud quoque capitulum. qui ad excludendum filium à patris hæreditate exigit duo simul, causam ingratitudinis à patre in exhęredatione nominari, & eam probari. atque idem Regiæ leges paulò antè adductæ expressim statuunt: igitur non erit satis ingratitudinem à filio commissam esse, nisi pater ob eam in testamento ipsum filium exhæredet. id etiam probatur in l. fin. C. de reuocan. donat. & cap. fin. de donatio. quibus conuenit Regia l. penul. titul. 4. part. 5. donatio etenim ob ingratitudinem non reuocatur ab hærede donatoris. Est denique aduersus Angel. insignis text. in l. omnimodò. C. de inoffic. testa. & in l. in arenam. C. eodem titul. vbi Ias. ab illo textu Angel. reprobat in hac assertione, à qua discedunt Areti. in l. 3. §. filius. secunda colum. ff. de libe. & posth. Imol. in l. filio præterito. nume. 31. atque idem sensit Bart. ibi. nume. 18. ff. de iniust. rupt. idem Bart. in dict. Authen. ex causa. numer. 12. expressius Alexand. colum. penult. & Curti. iunior. numer. 17. in dict. Authent. non licet. & Ripa in l. final. quæst. 47. C. de reuoc. donatio. Non obstat l. 2. §. finali. ff. de adimend. legat. quia procedit in ademptione legatorum, quæ tacita voluntate, & præsumpta fit: cùm ab eodem testante legata ex voluntate ad mortem vsque reuocabili, processerint: hîc verò agitur de tollenda hæreditate, quæ à lege defertur: quæ quidem solutio locum habet eo magis, quòd legata nuda quadam voluntate adimi possunt, & facilius quàm hæreditas. Item non probat Angeli opinionem text. in dicto §. ingratitudinem. in Authen. de nupt. ex quo frater ingratitudinis causa excluditur à fratris successione: sed ille text. locum sibi vendicat in successione quadam, quæ fratri iure quodam speciali defertur ab illa constitutione, nempe, quando frater admittitur ad successionem integram bonorum, quæ frater defunctus à patre habuit, matre secundò nupta, exclusa ab eorundem bonorum proprietate: non# autem in successione, quæ iure ordinario competit fratri in bonis intestati fratris: à qua non excluditur ex ingratitudine, vt ipse Areti. aduertit, & notant Bart. & Doct. communiter in l. fratres. C. de inoffic. testam. atque ita hanc opinionem contra Ange. existimant communem esse Ioan. à Garro. in Authentic. ex testamento. C. de secund. nupt. numer. 40. licet sit ipse hac in re dubius. Verùm & hoc ipsum probat text. optimus in l. cognatis. ff. vnde cogna. ipse Angel. parum sibi constans, hoc idem approbat in l. 1. ff. de inoffic. testam. & ibi Iacob. reprobantes glos. in d. §. ingratitudinem. quæ contrarium dixerat. sic Imol. in c. vlti. de postulando. glos. ibi improbat, quæ similis est gl. in d. §. ingratitudinem. quamuis vtraque sit digna commendatione, leges verò Regiæ Partitarum maximè coadiuuant hanc sententiam, quam aduersus Angel. probamus, atque eas quidem leges paulò superiùs induximus.

Sed & si causa ingratitudinis à parente expressa probetur vera, querela effectum non habebit, vt communi omnium consensu concessum est in dicta l. filio præterito. & in dicta Authen. ex causa. Imò filio suo præterito causa inserta ipsius ingratitudinis vires assumit testamentum, si causa illa verè probetur. Angel. in dicta Authen. non licet. Bartol. numer. 12. Pau. Salyc. Ias. colum. 3. Curti. iunior. num. 39. in dicta Authenti. ex causa. à qua opinione non est recedendum in praxi, secundum Iacobi. in dicta Auth. non licet, in fine. quam etiam sequitur Galiau. in d. §. & quid si tantùm. nu. 46. Nam quamuis ob præteritionem testamentum sit nullum, tamen nihilominus causa in præteritione expressa si probetur, operabitur hunc effectum, vt testamentum vires accipiat. Sed si vera est illa communis opinio, quæ dictat, testamentum, in quo filius in potestate sit præteritus, etiam in serta causa, esse nullum ipso iure, quod superiùs tractauimus, minimè arbitrabimur posse opinionem Angel. defendi: & ita eam reprobat Alexand. in dict. Authen. non licet, colum. penul. & fin. parum etenim prodest probatio causæ ingratitudinis, si nec præteritio, inserta etiam causa illa, non habet vim exhæredationis, cùm ipse filius nec fuerit institutus, nec vt debuit exhæredatus: & probatio causæ tunc demum operatur, quando exhæredatio præcessit. Sic & Corne. in dicta Authen. ex causa. numer. 28. tenet aduersus Angel. dicens esse opinionem Angeli contra communem: quod etiam sensit Curti. iunior in dicta Authen. non licet. numero 15. quinimò Angelo aduersatur Bartol. in dicta Authentic. ex causa. numer. 12. versicu. ex prædictis. dum dicit text. in dicto §. aliud quoque capitulum. procedere in præteritione materna, aut paterna, filij tamen emancipati, quasi dicat, in præteritione filij sui parum refert, causam exprimi, & probari. Quòd si vera est sententia Areti. dicentis, præteritionem filijfamiliâs expressa causa factam, censeri exhæredationem, absque dubio Angeli opinio admittenda erit.

Causas verò ingratitudinis diligentissimè expressit Iustinianus in d. §. aliud quoque capitulum. glos. in cap. quintauallis. de iureiur. Regiæ leges 4. 5. 6. & 7. titu. 7. part. 6. Carol. Molin. in consuet. Paris. titu. 1. §. 30. q. 37. quarum aliquot breui quadam adnotatione explicabimus: quandoquidem locus hic exposcit iure optimo tractatum de filijs instituendis, & exhæredandis, deq́ue eorum legitima successione.

Prima igitur à Iustiniano exprimitur, quando filius manus violentas intulit parentibus. Dignus etenim est, vt à patre exhæredetur. Nam & Exod. ca. 21. scribitur, Qui percusserit patrem suum, aut matrem, morte moriatur. Erit tamen hoc intelligendum, nisi filius patrem percusserit, seipsum defendens, quia percussor non est, qui se defendendo percusserit alium. l. qui percussorem. ff. de sicar. notat in hac specie Ripa in l. fin. C. de reuoc. donat. qu. 19. & Gerar. singul. 2. atque idem erit, si filius patrem percusserit, defendens ipsam patriam. l. minimè. ff. de relig. & sumpt. funer. Abb. in cap. peruenit. de immunita. Eccle. Ripa in d. l. fin. quæst. 23. Dec. in c. quę in Ecclesiarum. num. 14. de consti. Fortu. in l. veluti. ff. de iusti. & iur. colum. 9. Siquidem patriæ potiùs subueniendum est, quàm parenti in pari periculo & necessitate, vti Nostrates tradunt in dict. l. veluti. ff. de iusti. & iure. & potissimùm Fortun. ibi col. pen. & fin. idem admonet Plato in Critone, cuius & aliorum in hanc rem pulchra verba congessit Stobæus sermone 37. optimus text. in l. 1. §. & generaliter. ff. de ventre in possess. mitten. dum dixit: Qui, & si non tantùm parenti, cuius esse dicitur, verùm etiam Reipublicæ nascitur. Sic & Cicero libr. 1. Officiorum, inquit: Non nobis solùm nati sumus, ortusq́ue nostri partem patria vendicat. Ex Platone in Epistola ad Archytan. & Demosthenem in oratione de corona. ad idem insignis text. in l. postliminium. §. filius. ff. de capti. & postlim. reuers. & in d. §. aliud quoque. vers. si quis parentibus. idem Cicero Philippica 2. Atrocius, inquit, est patriæ parentem, quàm suum occidere. idem Cicero libro 3. de Officijs, scribit in hunc modum: Ad extremum, si ad perniciem patrię res spectauit, patrię salutem anteponet filius saluti patris. Meminit & Plutarchus in Parallelis, cap. 23. & sequenti, Darij, Bruti, & aliorum, qui ob tutelam patrię filios proprios occiderunt. Non sic opinor, à filio posse patrem bannitum, vt nunc loquimur, occidi, quod aduersus Bar. Fortu. in dicta l. veluti. probat, & nos tradidimus in Epitome. 2. par. cap. 7. §. 7. num. 5.

Eadem ingratitudinis ratio ferè deducitur ex eo, quod filius nouercam vxorem patris percusserit, aut saltem ratione grauis iniuriæ, quæ patri à filio infertur ex hoc crimine. l. 1. §. item. & §. vsque adeò. ff. de iniur. notat eleganter Ripa in d. l. fi. quęst. 18.

Secunda ingratitudinis causa apparet ex eo, quòd filius patrem accusauerit publico iudicio de crimine, quod non sit contra Principem vel Rempub. licet pater verè crimen commiserit. text. in dicto §. aliud quoque. quod locum habet, si ex ea accusatione pater esset puniendus pœna mortis, exilij, vel infamiæ. Regia l. 4. titu. 7. part. 6. & idem erit in pœna amissionis membri. l. 2. tit. 9. lib. 3. Fori, atque in alia corporali pœna, argumento deducto à l. 83. Tau. Est igitur hæc causa intelligenda in crimine, quo probato, pater aliqua harum pœnarum dignus esset. Imò, si in his criminibus filius aduersus patrem spontè, non coactus dixerit testimonium, idem erit ex gloss. c. veniens. in 6. de testibus. text. in l. qui cùm maior. §. sed si non accusauerit. ff. de bon. liber. Bar. post glo. ibi. in l. post legatum. §. his verò. ff. de his, quib. vt indig. Rip. in d. l. fi. q. 8. vbi quęst. 9. idem asserit, si filius fuerit aduocatus contra patrem in hisce criminibus. gloss. in c. 1. §. item, si delator. quæ fue. prima cau. benefi. amit. in feudis, aut si filius iudex in eisdem criminibus per imperitiam iniquam sententiam aduersus parentes tulerit, cùm posset peritiores consulere. idem Rip. q. 10.

Tertia causa sufficiens est, si filius cum veneficis, vt veneficus conuersetur. ita docet tex. in d. §. aliud quoque. Regia l. 4. tit. 7. part. 6. intellige verò veneficos non quoscunque, sed eos, qui incantationes, & magicam artem exercent perniciosè. vt docet Carol. Molin. in consuetud. Parisi. tit. 1. §. 30. q. 37. Ego verò ex Græca nouellarum litera, non tantùm incantatores, qui malefici appellantur, intelligo, sed & veneficos, qui veneficia conficiunt, eamq́ue artem exercent. Cui sensui dicta Regia lex adstipulatur, quæ incantatores & veneficos intellexit.

Quarta causa ab eadem Nouella hisce verbis exponitur: Si vitę parentum suorum, vel veneficio, vel alio modo insidiari conatus fuerit, quo in loco illud dubium est, an sit satis, vt locus sit exhæredationi, filium venenum parasse ad patrem occidendum, non secuto homicidio. Etsi venenum patri præbuerit filius, & fecerit, quicquid ab eo ad id crimen agendum erat: pater verò deprehenso dolo abstinuerit potione, aut ea secuta medicamento venenum abegerit, opinor, posse exhæredationem procedere. Idem etiam arbitror, si parato veneno insidiæ patefiant parenti, ita, vt patris diligentia, potiùs quàm pœnitentia filij, mors secuta non sit. l. 1. ff. de parricid. vbi Barto. singu. secundum Angel. de maleficijs. §. ex interuallo. Regia l. 7. titu. 8. & l. 2. titu. 31. parti. 7. l. 50. titul. vltim. & l. 2. titu. 13. libro 8. ordi. glo. & Bald. in cap. 1. verb. ad mortem. de pręsump. Abb. in cap. fin. de dona. Ripa in dict. l. fi. q. 27. l. 3. ff. de sicarijs. Si verò filius parato veneno ante deprehensionem libenter pœnituerit, non poterit vt ingratus exhæredari, non enim video hanc pœnitentiam excludi, per dicta iura.

Quinta causa. Si filius cum vxore patris, aut eius concubina rem habuerit, est intelligenda, quando concubina est vna, & à patre domi retenta, sicuti leges Ciuiles accipiunt concubinam. Rip. in d. l. vlti. q. 11. Regia l. 4. titu. 7. part. 6. Item hæc causa locum habet, si filius scienter hoc crimen commiserit: Secùs verò si ignoranter, credens illam fœminam, cum qua rem habet, non esse nec vxorem, nec patris concubinam. glos. in cap. 1. quib. mod. feud. ami. per tex. ibi. Gerar. sing. 2. Nam licet in his, quæ de se sunt mala & illicita, non sit necesse delinquentem scire, quæ & qualis pœna sit pro delicto imposita, vt eidem pœnæ subijciatur, saltem iure communistatuta pœna, gl. ibi magis communiter recepta in c. à nobis. in 1. de senten. excom. Bart. in l. 1. col. 8. C. de summa trinita. vbi Bal. & Ias. 1. lectio. col. 5. l. vulgaris. §. si æs. ff. de fur. l. eum. §. pe. ff. de iniu. tradit Deci. in c. 2. de constitu. quod alibi tractabimus: tamen ignorantia qualitatis, quæ aggrauat præter ius commune ipsum delictum, à pœna illius qualitatis causa statuta excusat. capit. si verò. in 2. de sententi. excommu. explicat optimè Carol. Molin. d. §. 30. q. 41.

Sextò, Filius iustè exhæres à patre fit, si ex delatione filij pater graue dispendium in patrimonio sustinuerit. Quantum verò hoc dispendium esse debeat, iudicis arbitrio relinquitur. l. 1. §. 1. ff. de iure delib. capit. de causis. de officio deleg. Ripa in dicta l. final. quæstion. 24.

Septima ingratitudinis causa constat, si filius parentem volentem testari omninò impediat, quod in dicto §. aliud quoque. longius exponitur. & Regia l. 4. tit. 7. par. 6. Quòd si filius patre viuente paciscatur de hæreditate patris, eo non consentiente, non poterit exhac causa exhæredari. Purp. in l. fi. C. de pact. nu. 18.

Octauum, quod causam iustam exhæredationi præbet, in filia contingit, si ea, patre nondum negligente eam marito tradere, cùm adhuc viginti quinque annorum ætatem non excesserit, luxuriosam vitam elegerit, ita vt meretrix fiat. Regia l. 5. titu. 7. par. 6. quæ sic interpretatur Iustiniani verba. Et quamuis pater viuens luxuriosè possit hac exhæredatione vti, Fulgos. in Authen. sed si post. & Ias. in l. in arenam. C. de inoffi. testam. mater tamen meretrix filiam itidem meretricem exhære dare non poterit. Bart. Bald. & Doct. communiter in dict. l. in arenam. De filia verò, quæ absque parentum consensu nupsit, an exhæredari possit. Item de Regia l. 49. Tau. hîc minimè tractamus: quippe qui in Epito. quarti libri Decretalium id explicuimus.

Alias verò causas missas facimus, quòd in ipsa Iustiniani Nouella, & legibus regijs satis expressim tradantur. Potest sanè & exhæredatio permitti ex causis non expressis in dictis constitutionibus, si tamen maiores, & grauiores sint. Ang. in l. lex Cornelia. ff. de iniur. Hippol. sing. 78. Ioan. Lupi. in Rubr. de donatio. §. 16. nu. 10. & in cap. per vestras. 3. notab. §. 20. numer. 15. & hæc est communis opinio in Authen. non licet. C. de libe. præter. Imò & ex similibus causis Guliel. à Cun. in Auth. ex causa. C. de libe. præte. vbi Ias. colum. 3. & Curti. nu. 23. dicunt hanc opinionem communem. idem fatetur Rip. in d. l. fin. q. 41. eam secutus. idem notat Fely. in capit. pastoralis, de rescript. colum. 1. & Guliel. Benedict. hîc, verbo, in eodem testamento. 2. num. 19. Eandem opinionem communem esse profitetur Emman. à Costa Lusita. in §. & quid si tantum. 3. par. num. 175. diligentius cæteris eam defendens.

Illud hîc notandum est, facto testamento, & filio ex iusta causa exhæredato, si filius redierit in gratiam patris, & in eius amicitiam fuerit receptus, an sit exhæredatio reuocata? & Bart. per tex. ibi sensit reuocatam esse exhæredationem, in l. 3. §. fina. cum l. seq. ff. de adim. leg. Ias. in d. Authen. non licet. ad finem. quibus obstat l. filio quem pater. ff. de lib. & posthum. vbi Aret. Bart. reprobat. col. 1. Curti. Iunior in d. Auth. non licet. num. 8. Gerar. sing. 3. nam si exhæredatio censeretur extincta, filius maneret præteritus, essetq́ue testamentum nullum, quod minimè conuenit parentis voluntati, vt adnotarunt Paul. Imol. & Alex. in d. l. filio. ex quo cessat ratio Barto. nec potest eius opinio procedere: quod etiam ostendit Rod. Suar. in l. 2. tit. de matrim. lib. Fori versic. vlterius. vbi latè probat, aliud esse, quando ante exhæredationem redisset filius in amicitiam patris: tunc etenim non potuit sequi exhæredatio, quia iam tacitè pater remiserat ingratitudinis culpam. l. in ipsius. C. fami. ercisc. l. Lucius Titius. §. Lucius. iuncta glos. ff. de leg. 2. idem in hac specie asserunt Lancel. & Purpu. in l. fin. C. de pact. nu. 145. licet dissentiat ab hac sententia Curtius in d. Authen. non licet. num. 8. posset tamen opinio Bart. procedere in expressa remissione ingratitudinis facta à patre: sicuti Regia lex probat 2. titu. 9. lib. 3. Fori. Imol. Caro. Molin. in Alexan. consi. 159. lib. 7. conatur Bart. opinionem defendere, intelligens d. l. Filio. in exhæredatione, quæ aliâs quàm ex iniuria patri illata facta fuerit, eum legito.

Item, illud est animaduertendum, ingratitudinem commissam tolli, nec causam præbere exhæredationi, si filius pœnitentiam illius criminis egerit. ex cap. ferrum. 50. dist. notant in specie Anton Abb. in cap. quintauallis. col. 2. de iureiur. Alex. in l. 1. numer. 33. ff. solut. matrim. Ias. in d. l. in arenam. col. fi. & in d. Auth. non licet. colum. 1. Roder. Suar. in d. l. 2. versic. vlterius. quorum opinio communis est, vt asserit Catel. Cotta, dictione filius familiâs, à qua tandem recedit Felynus in c. Rodulphus. de rescript. colum. 3. & Curt. Iunior in dicta Auth. non licet. col. 1. quibus suffragatur ratio, quòd illa pœnitentia criminis, tantum in foro animæ operatur delicti remissionem, non autem tollit exterioris iudicij pœnam, nec ius accusandi illud crimen in foro exteriori. glo. communiter & meritò recepta in cap. de his. de accusatio. tendunt enim pœnitentia, & criminis pœna, ad diuersos effectus. capitu. vt famę. de senten. excom. l. licitatio. §. quod illicitè. ff. de publica. l. si ita vulneratus. ff. ad legem Aquili. etiamsi pœnitentia interioris iudicij publica sit. Abb. Mari. Aretin. & Felin. in dicto capitulo de his. Anton. Burg. in capit. 2. numero 6. de emptio. contra Anto. & Imol. post Hostiens. in capit. tuæ. de procura. Anani. in dicto capit. de his. vbi glo. videtur hoc sensisse. & Hippol. singul. 639.

Est etiam & alia hac in re consideratio, siquidem pœna in Ecclesiastico foro exteriori pro crimine mixti fori imposita, si condigna tanto sceleri non est, minimè impedit, quin ciuilis iudex iterum possit illud crimen punire. text. in capit. 2. de maledi. & in capi. felicis. §. per hoc. de pœnis. in 6. quem dicit singul. Abb. in dicto capit. de his. commendat idem Abb. in dicto capit. tuę. col. penult. Bald. per text. ibi in l. placet. C. de sacrosan. Eccle. Anch. in reg. ea, quæ. fol. penul. de reg. iur. in 6. Aret. & Feli. in dicto c. de his, vlt. col. pulchrè Bald. consilio 260. volum. 3. Are. consilio 58. dubio 2. quorum opinio communis est, & in praxi seruanda, secundum Alciat. in capit. 1. de offic. ordina. in gloss. vltima. vbi Anto. & Abb. idem tenent Ioan. Andr. Domin. Francisc. in dicto §. per hoc. Igitur non tollit iniuriam patri illatam, eiusq́ue satis factionem pœnitentia filij, cùm illa fiat in interiori foro respectu iniuriæ, quæ diuinam maiestatem lęsit. Posset nihilominùs prior opinio procedere, quando causa exhæredationis non concernit directè iniuriam patris, sicuti vitium arenarij meretricium, & similia. ex distinctione Bar. in l. qui ea mente. ff. de fur. notat in hac specie Rip. in l. fin. C. de reuocan. donatio. quæstione 67. Regia l. 7. titul. 7. partit. 6. quod comprobatur ex his, quæ statim subijciam.

Proximæ quæstioni & illa accedit, an causa ingratitudinis per ingressum religionis tollatur, ita, vt filius monachus ante professionem parenti ingratissimus non possit post professionem à patre exhæredari, qua in re Gratianus scripsit: vitium ingratitudinis professione religionis omninò excludi, nec posse filium monachum à patre exhęredari ex causa ingratitudinis commissæ ante professionem. quod probat Nouella constitutione satis ad id expressa. 19. quæstio. 3. ca. vltim. dixit singu. Roman. singul. 476. Campe. de dote. 1. par. quæstione 47. commendat Felin. in capit. Rudolphus. columna tertia. de rescript. glo. in l. Deo nobis. C. de Epis. & Cleri. Chass. consue. Burg. Rubr. 1. §. 5. vers. Archidiaconus. nu. 102. Abb. cons. 27. vol. 2. Sed huic sententiæ manifestissimè obstat tex. in d. l. Deo nobis. §. 1. quo prohibetur, patrem exhæredare filium ex ea sola causa, quod religionem pro iteatur: igitur, si alia adsit causa, poterit pater filium monachum exhæredare. quod Ias. concedit in d. Auth. non licet. nume. 4. & gloss. in Auth. de monachis. in prin. dicens text. in d. c. vlti. Iure Canonico procedere. Bald. verò in d. l. Deo nobis. primam opinionem intelligit, in causa & vitio, quod directè ipsum tantùm filium concernit: si autem patris personam directè causa spectet, aut læserit, non tollitur, secundum eum, professione religionis. idem Aret. in l. 3. §. 1. col. pen. ff. de lib. & posth. Curt. Iunior in dicta Authen. non licet. colu. 2. atque hæc distinctio eò magis admittenda erit, quod Nouella per Gratianum adducta, non extat, autore Alciato, in libro quarto parerg. capit. 23. ipsiusq́ue Gratiani scripta eatenus sunt recipienda, quatenus apud autores reperiuntur, quos ipse adducit: sicuti Iuniores tradunt in cap. 2. de rescript. Cæterum Gratianus, vir summè doctus, ac diligentissimus, minimeq́ue mendax, ab hac iniuria vindicandus est: siquidem immeritò ab Alciato suspectus in monachorum causa censetur, cùm apud Constantinum Harmenopulum libro 5. Epito. tit. 9. extet Iustiniani Nouella 115. titu. vt, cùm de appellatione cognosc. atque in ea constitutione. §. hæc autem disposuimus. apud Constanti. hæc verba manifesta sunt. monachi, siue patres, siue filij, minimè priuantur hæreditate ob ingratitudinis causam, ante professionem commissam, ex quibus Gratiano fides restituenda est. Tametsi in vulgatis Authenticorum codicibus, & in ipsis Græcis Holoandri nouellis prædictus §. omninò desideretur. Si nouellam ipsam centesimam decimam quintam tantùm inspexerimus: extat tamen paragraphus is in Nouella constitutione 123. titu. de Ecclesiasticis diuersis capitulis, qui ex interpretatione Latina Holoandri eam sententiam probat, quam Gratianus Decretorum libro inseruit, licet in Authenticis Latinis, quæ vulgatam editionem habent, idem paragraphus sub titu. de sanctissimis Episcopis. collat. vlti. ita Latinè redditus sit, vt germanum sensum minimè explicet, ab ea verò constitutione 123. Constantinus Harmenopulus prędictum §. adsumpsit, transtulitq́ue in eum tractatum, quem de exhæredatione liberorum exponit. Et hæc quidem adnotare eò libentiùs duxi, quod & vir diligentissimus Franciscus Balduinus in præfatis de Iure ciuili, pagin. 122. huius erroris Gratianum notauerit. Ex hac verò resolutione deducitur intellectus ad Regiam l. 49. Tau. quæ patri permittit exhæredare filiam matrimonium contrahentem absque eius consensu, vt habeat locum, etiamsi filia contracto matrimonio ante copulam religionem fuerit professa, hoc ipsum sententia comprobatum fuisse in prætorio Regio, testatur Ioan. Lup. in d. l. 49. ad finem.

Postremò, omittendum non est, parentes posse à filijs exhæredari ex causis contentis in Auth. vt cùm de appell. cognoscit. §. sancimus. Regia l. 11. tit. 7. part. 6. imò & ex eisdem causis cogendus est pater filium emancipare, vt adnotauit Cuma. cons. 82. & Ias. in l. filijs matrem. C. de inof. testam.

Abdicatio verò, vt & hoc obiter tradam ab exhæredatione plurimum differt: siquidem, qui filium habebat olim criminibus & scortationibus, alijsq́ue vitijs deditum, probata apud iudices causa, ipsum à se alienare poterat: cuius abdicationis extant frequentissima exempla in declamationibus. & apud Vale. Maxi. lib. 5. c. de indulgentia. eamq́ue Romanis legibus reiecit Imperator in l. abdicatio. C. de patri. potest. cuius meminêre Alcia. libr. 2. disput. c. 28. & Ioan. Ferrar. in reg. iura sanguinis. ff. de regul. iur.

Constat igitur ex his, filium esse instituendum in legitima, ita, vt institutionis titulo filius honoretur à patre, nulllo sexus admisso discrimine. l. maximum vitium. C. de liberis præteri. l. lege duodecim. C. de legit. hæred. §. cæterùm. Institutio. de legi. agna. success. veteres leges aliquot reprobans, ex eo, quòd in successione differentiam constituerint inter mares & fœminas: iniquum enim id visum est, nec ad modum naturæ conueniens. Hinc idem ipse Iustinianus Nouella constitutione 21. vti barbaram corrigit Armeniorum legem, quæ ab hæreditate & dote fœminas excludebat, vt masculis omnia bona obuenirent: atque ibidem primogeniorum bona, γενεαρχικὰ appellat, quòd ea olim Princeps generis, familiæ adscripserit, interprete Holoandro, eadem bona dicta fuisse πρωτοτοκεῖα, ex autoritate septuaginta interpretum probat Tiraquell. de primoge. cap. 1. nu. 2. vbi scribit, eadem apud Gręcos πρεσβε̃ια dici. Etenim à Græcis dicuntur πρεσβεῖα bona, quæ iure legitimo debentur filio primogenito. & apud Demosthenem hoc nomine significatur legatum præcipuè maximo filio à patre relictum, etiamsi Iustinianus in Nouella prima, quæcunque legata πρεσβεῖα dixerit: quæ verò de filiabus instituendis diximus Iure Cęsareo Iustiniani, & aliorum Principum obtinuerunt. Tametsi Voconia lege apud Romanos suadente M. Catone, fœmina hæres institui non poterat, etiamsi vnica filia esset, ab eo, qui centum mille sestertios in bonis haberet. quam legem tulit Q. Voconius Saxa tribunus plebis, vt scribitur in Liui. Epito. lib. 41. quo in loco mendosè legitur, Q. Volumnius Saxa. meminit legis Voconiæ Cic. in Verrem, actio. 3. & ibidem Asconius Pedianus Diony. libro 56. August. de ciuitate Dei, libro 3. capi. 21. Aulus Gellius libro decimo, capitu. primo, & alibi sæpissimè. Ea tamen lex obliterata fuit ciuitatis Romanæ opulentia: sicuti Sextus Cæcili. apud Gellium commemorat. Quin & ea lege nihil iniquius cogitari posse, diuus Augustinus fatetur. Est & hîc obiter facta legis Voconiæ mentione, defendendus ab Andre. Alciati censura, Theophilus Græcus Institutionum interpres. Is, inquam, in princip. Institu. de lege Falcid. scribit, Voconia lege prohibitum testatori fuisse, ne cui plus legaret, quàm hæres esset habiturus. A quo Alciat. recedit libro 5. parerg. capit. 23. mihi sanè compertum est, alterum Voconię legis caput prohibuisse, ne quis census, id est, qui centum mille sestertios haberet, plus legaret, quàm esset hæres habiturus: idq́ue deprehendi apud Ciceronem actione 3. in Verrem. Scribis, inquit, si quis hæredem fecit, fecerit. Quod si plus legarit, quàm ad hæredem, hæredésue perueniat, quod per legem Voconiam ei, qui census non sit, licet. Cur hoc, cum in eodem genere sit, non caues? quia non generis, sed hominis causam verbis amplecteris, vt facilè appareat, te precio esse commotum. Hactenus Cicero, ex quo constat cautum fuisse lege Voconia, quod Theophilus retulit. Dubium tamen erit, an id legis Voconiæ caput sit, ad legata fœminis relicta referendum, an in vniuersum in omnibus legatis, & quibuscunque intelligendum, sicuti Theophilus intellexit. Prior tamen sensus potiùs verbis Ciceronis applaudet. Et probari videtur ex eodem Cicerone libro 2. de finib. nec ideò dignus Theophilus est, vt absque vlla distinctione damnetur. Qua in re non omninò assentior his, quæ de lege Voconia scribit Corasius in præludijs ad l. filium. C. famil. erciscun. num. 10.

Sic apud Gallos lege Salica fœminæ à regni successione excluduntur: quam legem pluribus rationibus vtrinque adductis tutatur Pyrrhus post Aurelianenses consuetudines, cuius & plures alij meminêre. Est & plerisque in locis statutum, quòd stantibus masculis fœminas dotatas à parentum successione excludit: quod an æquum sit, traditur ab Alberto Bruno in tract. de statu. exclud. fœmin. artic. 3. præcipueq́ue ea ratione defenditur, quòd Reipublicæ intersit familias conseruari. l. 1. §. denunciare. ff. de ventre inspic. l. super statu. C. de quæst. Perfœminas verò familia extinguitur potiùs, quàm conseruatur. l. pronunciatio. §. familiæ. & §. vltimo. ff. de verbor. significa. l. Iurisconsultus. ff. de gradibus. in principio. & §. 1. Instit. de legit. agna. successio. quib. mirè conueniunt pulchra verba Euripidis.

Mulier egressa paternis ædibus,
Non amplius est parentum, sed coniugis:
Masculum verò genus perpetuò manet in ædibus.
Deorum paternorum, & sepulchrorum limitem honorat.

Et rursus idem Euripides alibi:

Filij masculi columnæ sunt familiarum.

Quæ quidem & alia retulit Ioan. Stobæus sermone 75. qua denique ratione Respublica admisit primogeniorum vsum: quo mares fœminis pręferuntur: sicuti latè tradit Andr. Tiraq. in tract. de primoge. q. 10. & seq. Iure tamen etiam filia est instituenda. gl. communiter probata in c. si pater. hoc tit. in 6. Doct. in d. Auth. nouissima. & hîc frequentissimo, & vnanimi consensu. Refert ergo scire ad huius c. intellectum, quare testamentum Raynuntij validum hîc fuerit, non institutis filiabus, quam obiectionem sequenti §. dissoluemus.

Ex §. primo.

SVMMARIVM.

- 1 Etiam Iure Canonico filius est titulo hæredis honorandus.
- 2 Filius an sit hæres instituendus necessariò in testamento condito inter liberos.
- 3 Jntellectus ad §. ex imperfecto. l. hac consultissima. C. de testamen.
- 4 Clausula codicillaris an censeatur apposita in testamento inter liberos, & inibi intellectus ad l. si frater. C. de fideicom.
- 5 An verbum relinquo, adiectum certæ rei, inducat hæredis institutionem.
- 6 Relictum pro legitima, an institutionem præ se ferat.
- 7 Verus & communis huius capitis intellectus.
- 8 Portio legitima à patre filio tradita, recipit augmentum, si patrimonium parentis creuerit.
- 9 Institutus in re certa, an sit verus hæres.
- 10 Institutus in re certa, an deducat Trebellianicam, & quid in filio testatoris.

§. PRIMVS.

PRIMVM hic Canon intelligitur Iure Pontificio, quo satis est, filio quocunque titulo portionem legitimam relinqui, nec est necessarius institutionis honor. Host. hîc, cuius opinio communis est, autore Alex. in l. inter cętera. col. vlt. ff. de libe. & posthu. Nullibi tamen Iure Canonico id probatur, non esse filios instituendos necessariò. Et tamen Iure Ciuili passim cautum est, eos debere institui. Igitur cùm in Iure Ciuili sit manifestum, filios esse omninò instituendos, non est constituenda hac in re differentia inter vtrunque ius, nulla Iuris Canonici sanctione refragante Iuris Cæsarei constitutionibus, vnde etiam Iure Canonum filius honorandus est institutionis titulo. glo. per text. ibi. in c. si pater. hoc tit. in 6. verbo, instituit. quam ibi sequuntur Ioan. Andre. Anchara. & Francisc. post Domini. & esse hanc sententiam communem, fatentur Imol. hîc. num. 31. & Ias. in Authen. nouissima. C. de inoffi. testam. nu. 31. idem Ias. in Rubr. ff. sol. mat, nu. 32. nec est hic titulus inutilis: siquidem inter hæredes institutos est locus iuri accrescendi, non inter legatarios. l. si eam, quam. C. de fideicom. Quin & glo. in hoc c. verbo, relinquens. communem & vltimam opinionem probat contra Hostien.

Secundò, intelligi potest hic textus, quando pater testamentum condidit inter liberos, quo quidem casu non tenetur quenquam eorum titulo institutionis honorare. glo. in Authent. nouissima. C. de inoffi. testa. vbi Ias. eam sequitur. & Philip. Prob. in c. si pater. per text. istum. & Matthes. notab. 104. quibus refragatur ratio illa, quòd pater testamentum faciens inter liberos, non tenetur seruare superstitiosum rigorem Iuris Ciuilis. l. hac consultissima. §. ex imperfecto. C. isto tit. Regia l. 7. titu. 1. parti. 6. ergo non tenetur pater eos instituere hæredes. Imò satis erit, legitimam portionem vnicuique eorum relinquere. Pręterea clausula illa, omni meliori modo, quo possit, operatur, vt filius, cui aliquid relictum fuerit testamento, videatur hæres institutus. Bal. in l. quoties. 2. col. C. de hære. instit. Alex. in l. nam quod. §. non omnis. 2. col. ff. ad Treb. Ias. in dict. Auth. nouissima. 2. col. Dec. cons. 14. col. 2. & Hippo. sing. 36. Hæc verò clausula apposita censetur in testamento inter liberos. glo. in l. cohęredi. §. cùm filiæ. ff. de vulga. & pupillar. substi. verb. non valuit. vbi Imo. Alex. Areti. & Ias. numero 18. dicit eam gloss. singu. Iaso. in l. fin. nume. 15. C. de codici. Idem Ias. in l. hac consultissima. d. §. ex imperfecto. num. 8. idem in d. Auth. nouissima. nu. 21. idem in l. eam, quam. col. 6. C. de fideicom. ex l. fi. C. fami. herci, & idem probatur argumento assumpto à testamento militis ad testamentum inter liberos. quod admittit Bart. in d. §. ex imperfecto. In testamento autem militis dicta clausula intelligitur l. 3. ff. de testa. milit. Igitur facto testamento inter liberos, non opus est, eos institutionis titulo expressim honorari. Verùm contrariam sententiam maximè probat text. in d. Auth. vt cùm de appel. cogno. §. aliud quoque capitulum. colla. 8. qui titulum legati, similémue institutionem parentib. iniunxit, non facta distinctione, an testamentum esset inter liberos conditum. quam opinionem tenent Cyn. & Doct. communiter, secundum Saly. & Iaso. nu. 16. in d. Auth. nouissima. idem notat glo. communiter recepta in d. c. si pater. verbo, instituit. Gul. Bened. hîc, ver. relinquens. in 1. nu. 136. asserunt, & hanc esse communem Anto. Rub. consil. 72. Philip. Prob. in dicto. c si pater. & Carol. Moli. in Alexan. cons. 168. libr. 5. Nec isthæc decretalis priorem opinionem probat: quippe, quæ præter alios intellectus ita exponi possit, vt filias hîc hęredes institutas fuisse, potiùs præmittamus, quàm incertis coniecturis diuinemus.

Non obstat d. §. ex imperfecto, quia locum sibi vendicat, quando pater testatur inter liberos ęqualiter, cùm in id tendat liberorum fauor, secùs verò si inæqualiter inter liberos etiam testetur pater, tunc etenim non valet hæc vltima voluntas minus solennis, propter damnum, quod ex hac inęqualitate quibusdam filijs obueniret, ac discordiæ maxima præberetur occasio. Roma. eleganter consil. 385. cui subscribit Deci. cons. 105. idem Dec. in l. 1. C. vnde liberi. idem Rom. cons. 179. col. 4. nu. 4. & Tiraqu. de primogenijs, q. 4. nu. 4. optimus tex. in l. vlti. C. fami. ercis ibi, pares esse videntur. quam legem ita intellexit Constan. Harmenop. Epito. lib. 5. titul. 1. vt æqualis filijs bonorum diuisio ex ea constitutione contingat. Et licet Paul. & Ias. in l. hac consultissima. colum. 3. C. qui testa. face. poss. idem Paul. Areti. Riminal. & Corne. in dict. §. ex imperfecto. ab hoc intellectu dissentiant planè, quibus communiter cæteri suffragantur in Authentic. quod sine. C. ist. titul. teste Socyno Iuniore consilio 189. volu. 2. num. 87. Iure tamen procedit, vbi esset inter liberos maxima & iniuriosa inæqualitas: qualis est ista, vt vno eorum instituto cæteris ignobili titulo velit pater satisfacere. ex Curtio Iuniore in dicto §. ex imperfecto. numero 2. Anto. Rubeo, consilio 6. 2. col. Socyn. consilio 5. in 3. volumi. vlti. col. & eleganter Carolus Moli. in d. consi. 168. lib. 5. litera A. quibus accedit Regia lex 7. titulo 1. parti. 6. & l. 5. titulo 8. eadem partit. quarum prior. §. ex imperfecto. conuenit: posterior verò hunc secundum intellectum, quem nos impugnamus, approbat, sentiens non esse necessarium institutionis titulum, quando pater testatur inter liberos, diuidendo inter eos propria bona. Ecce, quòd lex illa non permittit ex filijs vnum institui, alterum verò exhæredari, aut alio ignobili titulo legitimam portionem eidem relinqui: vtraque verò lex loquitur, quum pater inter liberos bona propria partitur. Partitio verò in dubio æqualiter est intelligenda, ob partis mentionem. l. nomen filiarum. §. portionis. ff. de verb. significat. l. 9. titu. 33. parti. 7. vnde vel Regia l. ita est intelligenda, vt partitio æqualis sit, vel saltem, vt non probet valde inæqualem, & iniuriosam diuisionem, nempe vnum ex filijs institui, cæteros verò hoc honore priuari. Quin & gloss. in l. quoties. C. famil. erciscun. scribit, diuisionem bonorum à patre inter liberos factam in testamento solenni, etiam rerum adsignatione, institutionem inducere, quod si fiat in testamento minus solenni, non censetur facta institutio, nisi diuisio fiat per vncias, aut partes quotas. ita præfata gloss. quam dicunt singu. Alex. in l. nam quod. §. non omnis. ff. ad Trebell. pen. colum. Iason. in Authen. nouissima. nu. 24. C. de inoffi. testa. Roder. Sua. in l. 9. tit. de legatis. Foro legum. 7. q. ex cuius glo. distinctione dicta lex Regia est intelligenda. vnde apparet, nullibi in præmissis casib. institutionis titulum cuidam ex filijs legitimè concedi, reliquis verò eodem titulo exclusis. Hinc ergo constat ex d. §. ex imperfecto. non probari gl. & Iasonis opinionem, nec item dict. lege Regia, nisi fiat prędicta forma diuisio bonorum inter filios.

Item, non obstat argumentatio sumpta à gl. in d. l. cohæredi. §. cùm filiæ. illa etenim gloss. in discrimen adducitur ob decisionem text. in l. si frater. C. de fidei. qua probatur, filium testatoris pupillariter substitutum impuberi fratri, post ætatem pupillarem non admitti ex iure fideicommissi: & tamen si codicillaris clausula censeretur apposita, pupillaris substitutio post ætatem pupillarem expirans, iure fideicommissi valeret. gloss. in §. masculo. Instit. de pupil. substitut. facit l. Scæuola. ff. ad Treb. Angel. Fulgos. & Ias. nume. 11. in l. precibus. C. de impube. & alijs substitut. probat eadem l. si frater. Imol. & Alexand. in l. verbis ciuilibus. ff. de vulgar. 2. colum. Galiau. in l. Centurio. ff. de vulga. colu. 54. Rube. consilio 129. & hæc est communis opinio secundum Alexan. in d. l. verbis ciuilibus. & Curt. Iunior in dicta l. precibus. numer. 54. ipse tamen ibi post Corne. in dicta l. si frater. & Galiau. in dicta l. Centurio. colum. 55. hanc communem opinionem falsam esse existimat, quando substitutio esset ad pupillarem ætatem restricta expressim: tunc etenim, etiam adiecta clausula codicillari, non esset locus fideicommisso post pubertatem: vnde communis sententia habebit locum, si pupillaris sit reciproca, compendiosa, aut minimè facta ætatis pupillaris restrictione concepta, secundum eos, & Paulus Castr. in dict. l. si frater. Quinimò indistinctè displicet dicta communis opinio Viglio, in dicto §. masculo. eò, quòd glo. ibi frequentissimè celebrata, & dict. l. si frater. de clausula codicillari nihil dicunt, sed de verbis apertè fideicommissum inducentibus.

Præterea non congruit, maiorem effectum habere ipsam clausulam codicillarem, quàm si in codicillis facta esset ipsa dispositio, de qua tractatur: quod constat ex verbis clausulæ, hunc sensum manifestè præ se ferentibus. Sed si esset facta in codicillis pupillaris substitutio, vltra paupertatem nullum effectum haberet: sicuti constat ex d. l. Scæuola. quæ inter pubertatem ex benigna interpretatione, ne inutilis esset substitutio, eam vti fideicommissariam admitti permisit. Igitur clausula codicillaris non operatur esse fideicommissariam, post pubertatem, eam substitutionem, quæ pupillaris sit. Et subinde compendiosa verbis directis concepta, in testamento, ex quo semel, vt directa valere potuit, repetita tandem in codicillis non operabitur plus, quàm si concepta esset in testamento valido: sed ita instituta cùm semel iure directæ substitutionis valere potuerit, non producitur vltra pubertatem etiam iure fideicommissi, ergo nec adiecta clausula codicillari. Ex quibus apparet non euerti gloss. in dicto §. cùm filiæ. ex tex. in dict. l. si frater. Concessa tamen eiusce gloss. conclusione, respondeo, in testamento liberorum gratia facto intelligi hanc codicillarem clausulam in eo, quod ipsis liberis vtile sit, non tamen in damnum alicuius eorum: sicuti damnum esset quenquam eorum institui expressè, alium verò tacitè: fit etenim quodam modo iniuria ei, qui nominatim non instituitur, aut qui æquali honore simul cum fratribus ad patris bona non vocatur, vel decisio Bald. in dict. l. quoties. est intelligenda, cùm testamento apponitur illa clausula, valeat meliori modo, quo possit, non autem quando simplex codicillaris clausula adijcitur. Sic sanè intellexit hanc Bal. opinionem Alex. in cons. 50. vol. 7. Curtius item Iunior cons. 169. colum. 2. primo siquidem casu, legatum filio relictum ad institutionis titulum refertur: non sic in secunda specie: quo filij, vt his rectè perpensis non admodum conueniat huic decretali hic secundus intellectus.

Tertius intellectus ad istum tex. inde sumitur, quòd verbum, relinquo, adiectum rei etiam particulari, institutionem inducit, quando relinquitur ea res ei, qui necessariò est instituendus: id etenim suadet materia subiecta. Carol. colum. 1. & Abb. hîc existimans hunc text. esse ad hoc singul. idem notauit Bald. tametsi subobscurè in l. quoties. C. de hæred. insti. à quo id colligunt Imol. in l. 1. §. si ex fundo. num. 52. & in l. his verbis. col. 1. ff. de hære. insti. Alexan. in l. nam quod. §. non omnis. ff. ad Trebel. 2. colum. Verùm hæc sententia, quę Baldo passim tribuitur, euertitur ex text. in Authen. vt cùm de appel. cog. §. aliud quoque capitulum. col. 8. qua quidem constitutione sancitur, filium esse instituendum, nec sat esse ei aliquid relinqui. Quis igitur adeò obtusæ mentis erit, qui vel transuersim non percipiat ex eo textu, minimè sufficere quidquam filio relinqui à patre, ni hæres instituatur? Regia deinde l. 5. titu. 8. part. 6. dixit, satis esse filium à patre aliquam rem consequi titulo hæredis: ergo non sufficiet legati, aut relicti nomen. Vnde à conclusione Baldi recedunt Imol. in dict. l. his verbis. & in dict. §. si ex fundo. numer. 55. Alexand. in dict. §. non omnis. 2. colum. Barba. hîc, numer. 14. & Guliel. Benedict. verbo, in eodem testamento relinquens. in 1. numer. 57. quorum opinio communis est, secundum Imol. hîc, num. 30. & eundem in dict. l. his verbis. & in dict. §. si ex fundo. & Corne. in dicta l. quoties. numer. 3. & probatur ex eo, quod verbum, relinquo, adiectum rei alicui in specie, non inducit hæredis institutionem. l. cogi. §. generaliter. ff. ad Trebellian. vbi Barto. hoc ipsum adnotauit. Imò verbum hoc, relinquo, adiectum quotæ hæreditatis, non inducit institutionem in filijs, qui formaliter sunt instituendi: sicuti in specie scribit Carol. Molin. in Alexand. consil. 17. libro tertio ad finem.

Quartus his proximè accedit intellectus, ex quo deprehenditur, filiam à Raynuntio hæredem institutam fuisse, cùm ei pater reliquerit domum pro sua legitima. in hac etenim specie censetur titulo institutionis domus relicta. Cardin. hîc. Bart. Bald. & Fulgos. in Authen. vnde si parens. C. de inoffic. testa. Bartol. idem cons. 151. & Francis. Tigrinus cons. 152. post illud consilium Barto. Corne. consil. 35. col. 3. volum. 2. Curtius Iunior 3. colum. post Bald. in l. humanitatis. C. de impub. & alijs substitut. vbi textus huic opinioni refragatur: nisi dixeris, tempore illius constitutionis non fuisse necessarium, filios hæredes institui: & ideò suspecta quibusdam videtur Bartol. sententia, quam reprobant Saly. in l. quoties. C. de hæred. instit. vlt. quæstion. Imo. in dict. l his verbis. & in d. §. si ex fundo. & idem ac Barb. hîc nu. 13. Alexand. in dict. §. non omnis. 3. colum. Iason in dicta Authent. nouissima. nume. 28. Mathes. notab. 159. Guliel. Benedict. hîc, verbo, relinquens, in 1. nu. 58. & probat text. in dict. §. aliud quoque capitulum. vbi non sufficit, legitimam portionem relinqui, ni relinquatur illa titulo institutionis. Regia item l. 5. titul. 8. part. 6. sufficere statuit, legitimam filijs titulo hæredis relinqui: ergo non sufficiet legitimam relinqui alio titulo. Eadem etiam opinio alia ratione probatur, quòd legatum à patre filio censetur in dubio pro portione legitima legatum. l. siue libertus. ff. de iure patro. l. etiam. §. si debita. ff. de bonis liber. id verò, quod inest à iure, si exprimatur, nihil operatur: igitur legatum seu relictum filio pro portione legitima, non trahitur ad institutionem: atque ideò hæc vltima opinio verior videtur: quamuis Barto. opinio sit communis, vt testantur Alexand. & Decius in dict. l. humanitatis. col. 2. Iacob. in dict. l. quoties. nec est tutum ab ea recedere in iudicando, sicuti nec in consulendo, secundum Corne. consil. 298. col. 3. vol. 1.

Quintus intellectus aptissimè huic capiti conuenit: nempè, vt præmittamus in testamento Raynuntij institutionem: concisè etenim enarrauit hîc Romanus Pontifex testamenti seriem: atque ita intelligunt istum tex. gloss. & Docto. hîc glos. communiter recepta in cap. si pater. isto titu. in 6. Guliel. Benedict. in dict. verbo, relinquens, nume. 65. in primo. Et est hic intellectus communis, secundum Lanfran. hîc col. 1. Alex. consil. 70. columna 3. volu. 2. & Ias. in dict. Authen. nouissima. num. 31. tametsi falsò asserat eum communiter reprobari Guliel. Benedict. in dict. verbo, relinquens. num. 10. Quòd si filius à patre instituatur hæres in ea portione quæ legitima non est, aget ad supplendam legitimam portionem, non tamen dicit nullam patris testamentum. textus in Authentica, vt cùm de appellatione cognosc. §. hæc autem disposuimus. gloss. communiter recepta in dicta Authent. nouissima. & in dict. cap. si pater. verb. in re certa. Regia l. 5. tit. 8. par. 6. Si verò in vita pater filio legitimam portionem iure debitam tradiderit, attenta quantitate bonorum, quæ eo tempore pater habebat, pacto equidem præmisso inter patrem & filium de non succedendo, ac demum patris bona augeantur ante obitum patris: filius eo mortuo aget ad integritatem portionis legitimæ, vt sibi tradatur id, quod deerit iuxta bona, quæ pater in morte dimiserit. Bal. per tex. ibi in c. cùm M. col. 4. de constit. idem Bald. in l. pactum. C. de collati. vlti. opposi. Roma. & Imol. in l. stipulatio hoc modo concepta. ff. de verbor. oblig. Ripa in d. cap. cùm M. numer. 38. Iason. in l. si quando. §. 1. C. de inoffic. testamen. Rodericus Sua. statim citandus. & est communis opinio. secundum Iason. in l. quod seruus. ff. de condi. ob caus. dat. & eundem in dict. Authen. nouissima. col. 4. legitima etenim portio filijs debetur ex bonis, quæ parentes tempore mortis obtinuerint. l. cùm quæritur. C. de inoffic. testament. Regia l. 23. Tauri. licet Curti. Senior consil. vlti. dixerit communem opinionem asserere, filium non posse agere ad supplendam legitimam portionem ob augmentum bonorum paternorum. post Iac. Butri. in d. c. l. pactum. & Ange. in d. l. stipulatio hoc modo concepta. quorum opinionem dixit veriorem, & magis communem esse Carol. Molin. in Alex. consil. 180. libr. 5. qui post alios præmittit in hoc casu validam esse pactionem de non succedendo. Et sanè si ea pactio censetur valida, dubio procul opinio Iacob. But. verior est. & magis à posteris probata, nec id negabunt priorem opinionem secuti. Sic denique etiam absque iuramento eandem opinionem Iacobi sequuntur, dicentes eam communem esse, Roma. in dict. l. stipulatio. Georgius Natan. in c. quamuis pactum. colu. 2. de pact. in 6. Nicol. Boëri. decisio. 62. col. 4. & Guliel. Benedict. in hoc c. Raynuntius. verbo, duas. numero 242. Pro quibus solet induci tex. in l. 1. §. si vel parens. ff. si quis à parent. fuerit manumis. Ego tamen, etiamsi opinio Butrigarij præstito iuramento super pactione præmissa admittenda sit, tamen absque iuramento non censeo eam veram esse: vnde ipsius opinionem reprobare videntur idem Guli. Benedict. hîc, verbo, in eodem 1. numer. 220. Ioan. Lupi. in c. per vestras. 3. notabi. §. 23. de donatio. inter virum & vxorem. Tho. Grammat. decis. 57. nu. 30. præter eos, quos paulò antè post Baldum citaui.

Prima verò opinio adhuc locum sibi vendicat, si patri promittat filius absque iuramento se amplius nihil petiturum ratione portionis legitimæ. l. si quando. §. 1. C. de inoffi. testam. Ias. & Ripa in dictis locis. quòd Docto. primam opinionem secuti manifestè probant: imò sunt, qui adserant, tale pactum, etiam iuramento præstito, minimè valere, ex eo quòd decisio d. capit. quamuis pactum. in filia congruè dotata loquatur, vt scribit Carol. Molin. in dict. Alexand. consil. 180. libr. 5. à quo libenter ex communi sententia discedo. Nam in filio idem erit, si congrua portio pacti tempore ei fuerit adsignata eo tempore inspecto quo ad patris bona: quemadmodum præter alios tradunt Alexand. in dict. consil. 180. & in l. in ratione. 2. ff. ad leg. Falcid. idem Alexander. Corne. Iason & Deci. in l. pactum. C. de collationibus. Ripa in dict. cap. cùm M. & libr. 1. resp. cap. 6. colum. vltim. Thom. Grammati. dicta decisione 57. numer. 30. Aymon consil. 114. num. 16. licet idem Ias. in Authentic. nouissima. C. de inoffic. testam. dubitauerit. Igitur quoties prædicta pactio absque iuramento facta fuerit, locum habebit, quod modo ex Baldo & alijs adnotauimus. Et idem erit, si mortuo patre filius hæredibus patris asseruerit, & cauerit, se tot & talia bona à patre accepisse: poterit enim adhuc agere aduersus hæredes, vt legitima portio suppleatur. d. l. si quando. §. 2. vbi Doct. id notant communiter. & Roderic. Suares in l. quoniam in prioribus. amplia. 9. C. de inoffic. testam. qui hoc ipsum latiùs tractat.

Subdit gloss. institutum in re certa loco legatarij habendum esse. idem notat gloss. in c. si pater. in gloss. 3. text, vbi latè Ias. in l. quoties. C. de hæredib. institu. quandoque tamen hic institutus in re certa est censendus hæres non legatarius: sicuti Docto. explicant in dict. l. quoties. Francis. in dict. capit. si pater. super glos. 3. Rotæ decisio. 864. in antiquis. Gulielmus Benedict. in verbo, in testamento relinquens. in primo. numero 256. Nam institutus in re certa hæredis nomen, & commodum habet quoad ius accrescendi: hærede etenim vniuersali repudiante, tota hæreditas accrescit huic in re certa instituto. sicut Bartol. Angel. Salyce. & alij existimant in d. l. quoties. & in §. si ex fundo. statim allegando. quorum opinio communis est: quod præter alios Corne. asserit consil. 31. volum. 4. Rursus si hæres vniuersalis non instituatur in tota hæreditate, nec in eius quota portione, hic censetur hæres vniuersalis. l. 1. §. si ex fundo. ff. de hæredib. institu. notatur in dicta l. quoties. Regia l. 14. tit. 3. part. 6. Verùm hic in re certa institutus hæres, & rogatus restituere alteri rem ipsam, quartam Trebellianicam non detrahit. Bald. & Ias. colum. 5. in l. filium. C. fami. ercis. Abb. hîc colum. penult. idem Iason in dicta l. quoties. colum. 3. Guido Papæ decisio. 466. etiam si hic institutus sit filius testatoris, quia Trebellianica solùm deducitur ab hærede vniuersali, aut ab hærede alio, qui propriè hæres sit. l. 1. §. inde Neratius. & l. mulier. §. vlti. ff. ad Trebellia. hic verò institutus in re certa non est propriè hæres. l. quoties. paulò antè citata: igitur non potest Trebellianicam deducere. atque ita in hac specie respondet Aymon Sauillianus consil. 131. numero 13. & cons. 186. colum. 1. aduersus Curti. Iuniorem consil. 160. & glos. quæ contrarium præmittit in dicto cap. si pater. verbo, Trebellianicæ. Illa tamen gloss. defendi potest ex eo, quòd hæredi instituto in re certa datus fuerat ibidem substitutus vniuersalis: quod ipse tradam inferiùs §. 9.

Ex §. secundo.

SVMMARIVM.

- 1 Institutio patris & filij concepta per copulam, &, eum intellectum habet, vt simul pater & filius admittantur, non ordine successionis & gradus.
- 2 Patre accipiente emphyteusim prose, & filijs suis masculis & fœminis, an eo mortuo à masculis excludantur fœminæ.
- 3 Nihil refert fiat institutio plurium per dictionem, &, an per dictionem, cùm, contra Bartolum.
- 4 Institutio filij & nepotis ex eo censetur facta ordine gradus, & successionis, non simul.
- 5 Jnstitutio Sempronij & eius filij hæredis est accipienda ex ordine successionis, non vt simul admittantur.
- 6 Institutio vnius, & plurium, nomine collectiuo facta, ordine successionis & gradus est intelligenda.
- 7 Eo casu, quo plures ordine successionis vocantur, an sit admittenda vulgaris, an fideicommissaria substitutio.

§. SECVNDVS.

COnstat deinde ex præuia huius decisionis enarratione, qualiter Raynutius Alterocham, & eius sobolem, Adiectæ substituerit, mortuáque Adiecta, Alterocha, & eius filius petierunt iure substitutionis bona Adiectæ: quo fit, vt ex hoc probetur, duos substitutos, aut institutos disparis gradus, æqualiter, & simul vocari ad successionem, non ordine gradus. idem asserit l. vltima. C. de impub. & alijs substit, vbi substitutis patre cum filijs, & Sempronio, dimidia pars competit Sempronio, alia dimidia, patri & filijs simul. optimus ad idem text. in l. si mulieri. ff. de vsufruct. accres. & in l. si quis Titio. ff. eo titul. iuxta communem intellectum. Econtrario tamen instat text. in l. Gallus. §. quidam rectè. ff. de libe. & posthu. ex quo colligitur, ordine gradus primò patrem admittendum esse, ac deinde filium. Quamobrem Bart. in d. §. quidam rectè. tres assertiones tradit, quibus hanc quæstionem dissoluere conatur.

Prima conclusio, Institutio, aut substitutio patris & filij per copulam, &, concepta, ordine gradus est non simul intelligenda, vbi ratio affectionis dictat, patrem prius admitti debere voluntate testantis: quod in simili probat text. in l. Lucius. ff. de hæredi. insti. & in l. generaliter. C. de institut. & substitut. atque idem erit in quibuscunque, qui simul copulantur in aliqua dispositione, si prælationis ratio ab affectione testantis colligatur. Sic patre recipiente feudum pro se & filijs masculis & fœminis, ordine sexus prius admittuntur masculi, quàm fœminæ. text. in capit. 1. §. filia. de succes. feudi. & in cap. 1. Episco. vel Abbatem. Sed Bartol. conclusioni refragatur text. hic secundum Lanfranc. columna tertia. siquidem aderat in hac specie ordo affectionis, & tamen simul Alterocha & filius admittuntur: & quamuis Socin. Antoni. Rube. & Fortun. in dicto §. quidam rectè. conentur euertere huius capit. inductionem varijs interpretationibus, nulla tamen earum satis conuenit. Est etiam contrà Bartol. voluntas testantis ex eius oratione, & verbis deprehensa, quæ ordini charitatis præferenda est. Quin & text. in l. codicillis. §. instituto. ff. de legat. 2. palàm probat institutis filio, & nepote, eos simul non successorio ordine vocari: ex quibus tolluntur rationes Barto. nam text. in dicto §. filia. propter naturam feudi procedit: cùm in feudis masculi fœminis passim præferantur. Nam & idem Barto. in l. & iurisiurandi. §. si liberi. ff. de ope. lib. scribit, patre accipiente emphyteusim pro se & filijs suis masculis, & fœminis, mortuo patre non præferri masculos fœminis. l. maximum. c. de libe. præte. sequuntur Barto. Saly. in l. 2. C. de iure emphyteu. quæstio. 17. & ibi Iaso. numer. 187. Anchar. consil. 125. Imol. in capit. potuit, de locat. vltim. colum. & est communis opinio, teste Alberto Bruno in tract. de statu. exclud. fœmi. artic. 8. quæstion. 22. qui omnes & Socin. consil. 113. 2. colum. volum. 1. & eius nepos Socin. consilio 133. numer. 25. volum. 1. Anchar. in l. tres fratres. de pact. & alij, quos referam in capit. Rainaldus. numero secundo, id intelligunt, refragantibus Salycet. & Lusitano in l. 5. ff. de reb. dubijs. nisi esset in ea regione, aut prouincia statutum, fœminas excludi extantibus masculis. idem notat Alex. cons. 119. nu. 8. libr. 5. & cons. 15. lib. 4. optimè Carol. Molin. in consuetud. Parisi. §. 22. quæst. 26. numero 86. vbi asserit, hanc opinionem communem esse: dubius tamen an vera sit. sicuti etiam dubitauit in dicto consilio decimoquinto, in additionibus ad Alexand. quibus constat in dicto §. filia. non probari hanc primam conclusionem. igitur Bart. opinio communiter reprobatur. vt asserunt Ias. numero 18. Fortu. colum. 25. Galiaul. numer. 65. & Anton. Rube. fol. 5. column. 4. in dict. §. quidam rectè. Decius consil. 236. column. 2. & Alexan. consil. 22. colum. 3. volum. 3. Corneus consil. 17. volum. 4. & Cæpola consil. Ciuil. 52. colum. 2. ipse verò Bartol. etiam præmisso ordine charitatis admittendos censuit simul esse eos, qui vocati fuerint per dictionem, vnà, cum, & similibus. Cui consensere ferè omnes in dicto §. quidam rectè. & Mathes. notab. 157. Adhuc tamen in hoc nulla procedit differentia: nihil enim refert, fiat coniunctio per dictionem, cùm, an per dictionem, vna. tex. insignis in dict l. si quis Titio. ff. de vsufruct. accrescen. Ias. numer. 14. Anton. Rube. fol. 13. colum. 1. & Fortu. in dict. §. quidam rectè. colum. 17. vnde si ex ordine charitatis essent plures coniuncti admittendi, seruatis ipsis gradibus, parum aut nihil referret coniungi eosdem his, aut illis dictionibus.

Secunda conclusio, Institutio filij & nepotis ex eo concepta per copulam, &, intelligitur ordine successionis, & non simul. Hæc etenim institutio facta censetur ordine necessitatis, cùm filius sit instituendus in primo gradu l. 3. & l. inter cætera. ff. de liber. & posthum. ergo perpensa subiecta specie, exigit necessitas, vt successorius ordo seruetur. glo. in dicto §. quidam rectè. quam sequuntur Docto. communiter, vti scribunt Iaso. colum. 4. Fortun. Galiaul. numer. 57. & Rube. colum. 12. in dicto §. quidam rectè. Ab hac verò communi sententia recedunt Iaco. Are. Salyc. Imol. & Aret. ratione efficaci quidem, & quæ præcedentis opinionis rationem euertat. Nam ex necessitate filius est in primo gradu instituendus, non tamen abhorret alium simul & eodem gradu cum eo hæredem institui: sat etenim est filium habentem primum suitatis locum institui in primo gradu: nec est necesse ipsum solum institui, quod manifestissimum est. Et ita opinionem Iacobi tutantur in dicto §. quidam rectè ex nouioribus, Rub. colum. 12. & Fortu. colum. 12. nec opinio communis efficacem rationem habet, teste ibidem Galiaula numer. 60. quibus consentit Mari. Salomo. col. penulti. qui etiam à prima Bart. conclusione recedit. Et est aduersus Bart. in hac, & præcedenti sententia optimus textus, à contrario sensu. in l. cùm in testamento. in princip. ff. de hæredib. insti.

Tertia conclusio, Institutio, aut substitutio duorum ita facta, vt primum, & eius filium hæredem, quis hæredes instituat, aut substituat, est intelligenda, non simul, sed ordine gradus: hæres enim non admittitur in vita illius, cuius futurus est. l. qui superstitis. ff. de acquiren. hæredi. l. hæreditas. ff. de petit. hære. hanc igitur conclusionem Barto. ipse probat: quem sequuntur omnes in dicto §. quidam rectè. Socin. consil. 12. col. 3. volum. 3. dicens hanc sententiam communiter receptam esse. explicat eandem Iason in consil. 157. vol. 4. Nec obstat l. si quis Titio. ff. de vsufruct. accres. dicens, Si quis Titio, & hæredibus suis vsumfructum legauerit, dimidiam Titius, dimidiam hæredes eius habebunt. Nam intelligitur, Titio & hæredibus suis, id est, testatoris. gloss. communiter ibi recepta, quam subtiliter explicat Zasius libr. 1. sing. resp. cap. 19. & libr. 2. cap. 29. Hæc verò tertia conclusio eodem iure procedit, vbi testator Sempronium instituit, & sequentes in gradu, nomine tamen collectiuo. Exempli gratia, Instituo Sempronium, & suos. hoc etenim nomine colliguntur plures, qui simul admitti nequeunt: & ideò successionis ordo seruandus erit. Soci. in dicto §. quidam rectè. col. 5. Deci. cons. 205. col. 1. Galiaul. post alios in dicto §. quidam. num. 69. Aymon Sauilli. consil. 22. col. 2. Deci. consil. 248. idem Deci. cons. 1. Paul. de Castro per text. ibi in l. vlti. C. de verb signifi. text. in l. cùm ita. §. in fideicommisso. ff. de legat. 2. & illic Bart. Imol. Bal. Cuma. & Paul. latè Tiraq. lib. 1. de retract. §. 11. gloss. 4. numer. 2. text. optimus in l. peto. §. fratre. ff. de leg. 2. vbi Bart. & alij. idem Bart. in dicto §. quidam rectè. colum. 2. & illic Doctor. communiter.

Duorum autem pluriúmue institutio quoties successionis ordine est intelligenda, ad vulgarem substitutionem refertur: siquidem directis verbis & Ciuilibus facta, cùm semel iure directo valere possit, ad fideicommissum non deducitur. l. verbis Ciuilibus. ff. de vul. & pupillari substit. Igitur vulgaris substitutio in ea specie subintelligitur: & ideò primo adeunte hæreditatem, secundo locus non est. Areti. in d. §. quidam rectè. col. 3. Socin. versic. tertius casus. & post alios Galiaul. ibi nume. 67. Deci. cons. 248. col. penult. dicens opinionem Aret. communem esse: ex quibus idem omnino dicendum est in substitutione, nisi ea facta sit nomine collectiuo. l. cùm ita. §. vlti. ff. de legat. 2. l. peto. §. fratre. ff. eo. aut per verba tractum futuri temporis significantia, vel quæ possint intelligi iure fideicommissi: tunc etenim si fidei commissaria substitutio hîc est intelligenda, secundum eosdem Soci. & Gali. Deci cons. 95. col. 2. & cons. 236. col. 2. Paul. Castren. in d. §. in fideicommisso. Soci. cons. 12. vol. 3. col. 3. Curt. Iuni. cons. 48. col. 3. Aymon consil. 131. & cons. 22. col. 2. quorum distinctio communis est, refragante in prima Aret. conclusione, Paulo Castren. secundum Galiaul. in d. l. Gallus. §. quidam rectè. num. 67. & Aymon d. cons. 22. & licet Dec. cons. 248. & cons. 228. col. 1. ab hac resolutione discedat, quando fit substitutio nomine collectiuo, vt animaduertit Aymon, tamen receptior est Soc. sententia.

Ex his facillimè soluitur obiectio ex dict. §. quidam rectè, qui procedit, quando institutio posthumi nepotis necessitate cogente fit, iuxta consilium Galli Aquilij.

Ex §. Tertio.

SVMMARIVM.

- 1 Quid referat scire, nominatum in conditione esse, vel non esse ex testamento vocatum.
- 2 Positi in conditione non censentur positi in dispositione.
- 3 Positi in conditione non censentur vocati ex testamento, etiamsi nominatim à testatore grauentur, secundum communem.
- 4 Fideicommissum relictum ab his, qui in conditione nominantur, an valeat.
- 5 Masculi, quorum mentio fit in conditione, adhuc non censentur vocati ex testamento.
- 6 Jn legatis positi in conditione, an censeantur positi in dispositione.
- 7 Positus in conditione non vocatur ex illo testamento, etiamsi institutio non succedat de iure ab intestato.
- 8 Quandoque ex voluntate præsumpta testatoris, nominati in conditione vocati censentur ex dispositione.
- 9 Intellectus ad l. Gallus. in princ. ff. de lib. & posthumis.

§. TERTIVS.

PRæter alia, quæ maximè in huius capitis interpretatione adnotari solent, ad examen adducitur substitutio quædam à Raynutio facta. Is etenim proprio testamento statuit, vt filiæ Adiectæ, si absque liberis moreretur, Alterocha, & soboles, quam gestabat in vtero, eidem impuberi succederent. Cuius substitutionis ratione à iuris vtriusque professoribus quæritur, quænam isthæc fuerit substitutio? atque ideò locus hic substitutionum tractatum exposcit, cui ipse libentissimè supersederem, cùm ob interpretum hac in re indefessam concertationem, tum ob materiæ amplitudinem, quæ vel est omittenda, vel diligentissimè tractanda. quorum primum minimè patitur hæc Raynutij substitutio: vltimum verò latissimos illos, miris ac festituissimis floribus refertos Iurisconsultorum campos potiùs exigit, quàm hanc, vel alteram iuris Pontificij sanctionem. Primus sanè, vt vel ex minima parte propositæ quæstioni deseruiam, illud inquiram: num his Raynutij verbis liberi Adiectæ fuerint hæredes instituti, aut potiùs substituti? Nec id temerè in controuersiam ducitur: cùm plurimum intersit id scire: quidem filij Adiectæ substituti ex his Raynutij verbis possunt mortua matre, eius hæreditatem repudiare, & capere bona Raynutij, qui eos ex testamento vocauerit: quòd si ab intestato succedunt matri, nec vocati sunt ex substitutione fideicommissaria Raynutij, non poterunt matris hæreditatem repudiare, & primi testatoris bona petere. Prætereà, filij Adiectæ vocati ab ipso Raynutio ad propria bona ex fideicommissaria substitutione reuocabunt bona alienata per matrem, quæ quidem bona fuere relicta in hæreditate Raynutij: alioqui non vocati per hæc verba, non admittuntur ad reuocationem alienationis factæ. l. vltim. §. penult. C. commun. de legat. aliasq́ue vtilitates hæc disputatio habet, quas passim Doctor. tradunt. Est sanè insignis glos. in l. Lucius. in 2. ff. de hæred. instit. quæ dixit, per prædicta verba filios non esse vocatos à testante, ex eo quod in conditione adiecta, fiat eorum mentio, non in dispositione: hi verò, qui conditionibus adijciuntur, minimè vocantur in ipsa dispositione per ipsum testatorem. l. si quis sub conditione. ff. si quis omis. caus. testamen. l. si quis ita hæres instituatur, si legitimus. ff. de hæredi. insti. l. ex facto etiam agitatum. ff. eo. l. qui duos. ff. de reb. dub. l. vel singulis. l. qui duos. ff. de vulg. & pupillar. substitut. quam quæstionem latè disputat Anto. Corset. in repeti. ad Abb. dictione, substitutio, ac præ cæteris dictam glos. dixere singul. esse Alexand. in l. ex facto. §. 1. col. 2. & in §. ex facto. col. 2. ff. ad Trebel. idem in l. Gallus. col. 3. ff. de libe. & posthum. dixit eam celebrem & singu. Gali. in l. Centurio. colu. 89. & ibi Ripa numero 159. ff. de vulg. & Curti. Senior cons. 42. columna 7. vbi eam opinionem communem esse fatetur. idem asserunt Imol. in dict. l. Lucius. 3. colum. Alexand. consil. 109. & consil. 202. & 188. vol. 2. Decius cons. 207. Socin. cons. 62. vol. 3. col. 1. Zasius de substi. c. vlti. col. 2. Catelli. Cotta in dictione, filij in conditione. Sunt tamen, qui ab hac opinione recedant, ex verbis Iurisconsulti in dict. l. Lucius. qui ita concepta institutione, Titius frater meus mihi hæres esto, si Titius hæres meus filium, filiamúe ex se natum, natamúe non habuerit, Stichus, & Pamphilus serui mei liberi, & hæredes mihi æquis portionibus sunto. Respondit, Si frater decessisset priusquam hæreditatem adiret liberis relictis, non erunt hæredes Stichus, & Pamphilus: nam prudens consilium testantis animaduertitur. Non enim fratrem solum hæredem prætulit substitutis, sed etiam eius liberos. Hactenus dicta lex, quæ plurimum destruit glos. sententiam, vti tradunt Soci. in l. cùm Auus. ff. de condi. & demon. fol. pen. Chassa. cons. 14. & Fortu. in d. l. Gallus. in princip. col. 38. Corasius libr. 2. miscellane. c. 19. qui & alia pro hac opinione adducunt, sat diligenter. Non tamen obstat communi sententiæ text. in dict. l. Lucius. potest etenim aliquis admitti ad bona ex voluntate testantis, & nihilominus ab intestato. l. conficiuntur. ff. de iure codicil. Quin & communis opinio quibusdam adeò placet, vt eam veram esse existiment, etiamsi positi, ac nominati in conditione, expressim à testatore grauentur, aut post eorum obitum, aliorum fiat substitutio, cuius rei sit exemplum, Instituo Titium meum hæredem. Et si Titius moriatur sine liberis, aut ipsi Titij liberi moriantur sine filijs, substituo Sempronium. Nec hoc vltimum fideicommissum valet, quippè quòd ab eo, quem testator non honorauerit, relinquatur. l. ab eo. C. de fideicommiss. Albert. in Rub. ff. de vulg. numero 93. Alexan. in dict. l. Centurio. numero 94. idem Alexand. consi. 105. vol. 1. Anchar. consi. 137. quorum opinio communis est, secundum Iaso. in dict. l. Centurio. numero 57. & eundem consilio 35. volum. 3. Deci. cons. 422. colu. 2. & cons. 270. colum. 1. Soci. consil. 62. volum. 3. colum. vlti. Curti. Iuni. consil. 43. numero 6. Alexand. consil. 221. 2. volum. & Socin. Iuni. in cons. 118. volum. 1. nume. 22. qui omnes eandem sequuntur. & Carol. Molin. in Alexand. cons. 64. lib. 5. Nec apud me dubium est, hanc sententiam frequentiori calculo receptam fuisse, sicuti & alij plures fatentur sæpissimè. Sed Bart. in d. l. Centurio. numer. 37. contrariam sententiam probat, ea potissimùm ratione, quòd ipsius testantis voluntas fuerit, liberos instituti ex testamento vocare, cùm ab eis fideicommissum reliquerit: alioqui non relicturus hoc fideicommissum ab eis, quos minimè honorauerit. Nam & coniecturis contrariæ voluntatis, præfatam opinionem communem cessare, frequentissimum est apud Docto. hanc controuersiam tractantes. Igitur opinio Barto. iure procedit, cui subscribunt Alexand. cons. 64. vol. 5. Anchar. cons. 74. Curti. consil. 45. col. 3. Socin. in dict. l. cùm Auus. col. pen. idem in l. cum filiofamiliâs. col. 3. ff. de legat. 1. Curti. Iunior consil. 16. colum. 3. Galiaul. in dict. l. Centurio. col. 92. & ibi Ripa numero 167. Politus in tracta. de substit. titu. de compendiosa. num. 30. & eodem tit. Zasius col. penult. Chassa. cons. 14. col. 2. quorum opinio facilius defendi potest quàm præcedens, inspecta præsumpta testatoris voluntate, quæ in testamentis primum locum obtinet.

Cæterùm, vtcunque sit, etiam admissa Alberi. opinione, fideicommissum valere poterit, si ita fuerit relictum, vt nominatim à liberis instituti non detur, sed simpliciter, hac quidem forma: Si Titius hæres meus decesserit sine liberis, vel eius liberi sine filijs moriantur, bona mea deueniant ad Sempronium: in hac etenim specie fideicommissum à liberis instituti minimè relinquitur, sed rogatur institutus hæres hæreditatem Sempronio restituere, si eius liberi sine filijs decesserint. Alex. in dict. l. Centurio. numer 95. Bald. & Salice. in l. precibus. colum. penult. C. de impube. idem Ale. cons. 198. vol. 2. numero 13. argumento sumpto à l. quoties. ff. de reb. dub. nam & grauamen iniunctum institutis transit in eius hæredes, secundum eosdem.

Secundò, dicta communis Docto. adnotatio ex glos. in dict. l. Lucius. procedit, etiamsi testator masculorum in conditione mentionem fecerit, ita sanè: Si institutus sine liberis masculis decesserit, substituo Sempronium. Adhuc equidem liberi non censentur substituti. Alexand. consil. 24. col. 4. consil. 32. volum. 2. Socin. cons. 62. vlti. col. & cons. 116. col. 6. vol. 3. quorum opinio communis est, vt fatentur Ripa in d. l. Centurio. num. 162. & Paul. Parisien. consil. 14. vol. 3. atque mota lite ita pronunciatum fuisse, testatur Guido Papæ decisi. 600. & decis. 184. fatentur etiam hanc opinionem communem esse Ripa in l. 1. C. de pact. nu. 9. & Soci. Iunior cons. 177. vol. 2. idem con. 118. volum. 1. numer. 16. Paul. Paris. consil. 86. numer. 15. & consil. 87. num. 32. vol. 2. Ipse verò Guido Pap. contrariam opinionem veriorem esse existimat, dicens liberos masculos censeri omninò substitutos, tametsi in conditione fuerint nominati. Idem Deci. consil. 270. Curti. Iunior consil. 43. num. 7. Aymon Sauillianus consi. 130. colum. 2. ab exemplo statutorum, quæ à successione excludunt fœminas extantibus masculis: qui si ab intestato succederent, minimè excluderent fœminas, sed cum eis simul admitterentur. Sic in hac specie, si masculi ab intestato succederent, simul cum fœminis essent admittendi: & ita substitutis præferrentur fœminæ, quod est contra testantis mentem, & ideò est dicendum, masculos à testatore ex testamento vocari, sicuti Decius existimat.

Hac tamen ratione ego non cogor à priori sententia discedere: atque, vt arbitror, in præsenti quæstione, masculi ex voluntate testantis succedunt ab intestato ipsi instituto, & eadem voluntate fœminis præferuntur, sicuti in statutis, quorum Dec. meminit, masculi per legitimam ab intestato successionem vocantur, & fœminas excludunt, quod latissimè constat ex traditis ab Alberto Bru. in tract. de statut. exclud. fœmi. artic. 8. & artic. 13. Posset sanè opinio Guidonis locum obtinere, si testator fœminas, eo casu, quo nascerentur, peculiari titulo honorauerit. Corne. consi. 207. volum. 2. col. 3. Curti. Iunior consil. 87. col. 2. Ripa in dicta l. Centurio. nume. 163. Aymon consil. 130. col. 3. Similiter & Hierony. Grat. consil. 3. num. 19. volum. 1. aliquot alijs modis opinionem Guidonis defendit.

Tertiò, præmissa gloss. communis opinio etiam in legatis locum habet eadem ratione. Soci. in d. l. cùm Auus. fol. vl. col. 1. cui subscribunt Lance. Galiau. in d. l. Centurio. col. 91. & Catel. Cott. dictione, filij in conditione. optimus tex. in l. si quis sub conditione. ff. si quis omis. caus. testa. quo probatur, etiam in legatis positum in conditione, non censeri in dispositione decretum. ad idem l. filiusfamiliâs. §. cùm quis. ff. de lega. 1. cuius ratio generalis est: nam & in l. generaliter. C. de institut. & sub stitut. §. cùm autem. sensit adiectos conditioni non vocari ad fideicommissum ex testamento: & subdit procedere eam constitutionem in legatis, & fideicommissis: quo fit, vt prædicta opinio sit recipienda aduersus Ang. in l. in legatis. C. de lega. & Ias. ibi dicentes, in legatis adiectum conditioni vocari per fideicommissum ex testamento: nec id mirum esse: cùm legata nutu relinqui possint. l. nutu. ff. de leg. 3. non sic hæreditas: & ideò quamuis glos. in hæreditatibus loquatur, erit aliud dicendum in legatis: idem Corn. consil. 146. columna 5. volum. 2. quorum ratio ex præcedentibus tollitur, & ex eo, quòd dicta glos. etiam in fideicommissis loquatur, quæ legatis exequantur. Vnde non immeritò Ias. in l. 1. col. 4. C. de pac. Angeli sententiam dubiam esse fatetur.

Quartò, eadem opinio gl. adhuc vera est, etiam si positi in conditione non sint successuri ipsi instituto intestato: nihilominus etenim hi non censentur testamento vocati ad fideicommissum. Filius siquidem naturalis substitutum excludit, licet intestato parenti successor legitimus non sit. l. ex facto. §. si quis rogatus. ff. ad Trebe. Auth. licet. C. de natu. libe. Hanc verò extensionem probat insignis text. in dicta l. filius familiâs. §. cùm quis. vbi nominati in conditione excludunt substitutum, etiam si non sint hæredes instituto. eandem opinionem probat gl. in d. l. ex facto. §. vlt. vbi Vincent. Hercul. & Alex. in dict. §. si quis rogatus. 2. col. & ibi Ripa nume. 27. fatentur eam communem esse. Et in hac specie idem concedit Paul. Castren. in dicto §. cùm quis. & in dicto §. si quis rogatus. ab ea tamen opinione & extensione discedens.

Porrò, si quando à præfata communi opinione recedendum erit, id non temerè, sed cautè agendum est, perpensis coniecturis, quibus deprehendi possit eam fuisse testatoris voluntatem, vt nominatos in conditione ad substitutionem ex testamento vocauerit, quod iudex attentè admodum arbitrabitur. Socin. in dicta l. cùm Auus. ad fin. Curt. iunior cons. 43. nume. 7. Paul. Paris. consil. 42. volum. 3. Hieronym. Grat. cons. 48. volum. 1. Socin. consil. 116. colum. 2. volum. 3. Vnde si quis derogans futuris testamentis disponat, & dicat velle ipsum habere successores eos, qui ab intestato à iure vocantur, & addiderit id sibi placere, vt ea dispositio valeat eo, quo meliori modo possit, censetur hære des instituere eos, qui ei intestato sunt successuri: est enim hæc institutio necessaria ad tollenda futura testamenta, & ex clausula adiecta colligitur intentio testantis, sicuti in hac ipsa specie respondet Curti. Iuni. cons. 169. colum. 2.

Ex quo defendi potest id, quod nouiores quidam opinantur: Filium institutum hæredem censeri in illa celebratissima forma Galli Aquilij, Si filius meus me viuo morietur, tunc si quis mihi ex eo nepos, neptisúe, natus, nataúe erit, hæredes sunto. id enim necessarium est præmittere, ne testamentum rumpatur. Igitur testantis illa cautissima formula intentio est proculdubio, vt eius dispositio valeat, & ob id iudicandum est sub illa conditione voluisse filium instituere hæredem: cùm id necessarium sit, ne testamentum rumpatur: quod in dicta l. Gallus. in principio. animaduertunt Fortun. col. 28. Galiau. num. 24. & Mari. Salomo. num. 25. ex l. denique. §. interdum. ff. de pecul. lega. Idem adnotauit Stephanus in Necyomantia, dialogo 46. & 47. Nam fauore liberorum verba enunciatiua disponunt. l. pater. §. Auus. ff. de doli except. idem probatur in l. si mater. §. vlt. ff. de vulg. vbi Iurisconsultus Africanus sensit sub Galli forma filium fuisse institutum. Item Vlpianus in l. cùm in testamento. ff. de hæred. instit. scribit duos gradus hæredum esse ibi: Si filius meus me viuo moriatur, tunc nepos ex eo hęres esto. Nec obstat §. idem credendum. eiusdem legis, Gallus. vbi nominatus nepos in conditione, non censetur institutus: quia id negandum est: cùm in eo casu, & in ea formula etiam nepos sit institutus. Et dum subdit Iurisconsultus, Ne successione testamentum rumperetur, ad pronepotis institutionem est referendum, quia ea non facta, nec concepta, rumperetur testamentum mortuis filio, & nepote, viuo testatore. Nec ibi quidquam interest, prius mori nepotem, an filium, vt explicat Fortun. in dicta l. Gallus. columna trigesima septima. Tametsi frequentius illius legis, Gallus. interpretes præmittant filium in forma Galli Aquilij expressè institutum fuisse, & ita institui oportere ab his, qui eadem forma vtantur. gloss. Bald. Angel. Imol. & alij communiter, dict. l. Gallus. in princ. vt ibi fatentur Alex. num. 6. Ias. nume. 48. & Galiaul. nume. 21. ac cæteri Doctor. quibus consensit Guliel. Benedict. hîc, verb. adijciens. reprobantes Barto, qui in ea. l. Gallus. existimat, satis esse filium ad legitimam successionem ab intestato vocari, & ideò adnotauit, non esse necessariam in forma Galli Aquilij institutionem filij: quod à verò intellectu illius legis plurimum abest.

Ex §. Quarto.

SVMMARIVM.

- 1 Substitutio quid sit, & quare hoc nomen habeat?
- 2 Distinctio substitutionis directæ ab obliqua.
- 3 Vulgaris substitutionis diffinitio.
- 4 Vulgaris substitutio, quibus verbis fiat.
- 5 Vulgaris in vnum casum concepta ad alium extenditur.
- 6 Vulgaris expressa continet tacitam pupillarem, quæ tamen matrem pupilli non excludit.
- 7 Vulgaris tacita matrem testantis minimè repellit.

§. QVARTVS DE VVLGARI SVBSTITVTIONE.

QVisquis hactenus de substitutionibus tractauit, illud in primis aperuit, quidnam sit substitutio? Et Accursius non aliud arbitratur esse substitutionem, quàm secundam institutionem. in Rubr. ff. de vulga. & pupillar. substit. quæ diffinitio tantùm conuenit, quando sola vnica substitutio fit, & institutio. Quid ergo dicemus, cùm constet substitutionem secundo, & tertio gradu dici. l. 1. ff. de vulga. atque etiam filio non instituto fieri possit substitutio: quod in eadem l. 1. ad finem, probatur. Quinetiam in legatis, & in donationibus causa mortis substitutioni locus est. l. vt hæredibus. l. Titia Seio. §. Seia libertis. ff. de leg. 2. l. ei cui. ff. de dona. causa mortis. Et, si est secunda institutio, cur fideicommissariam substitutionem dicimus. l. Scæuola. ff. ad Trebelli. cur item substitutiones in directas & obliquas partimur? quibus rationibus non admodum placet, substitutionem dici, sequentem institutionem: tametsi id placuerit Lanc. Polito in tracta. de substitu. num. 23. & Zasio colum. 1. Vt igitur substitutionis vis intelligatur secutus Petrum Loriotum de substit. capit. 5. existimo, substitutionem esse cuiusque rei in posterioris personam collationem, ex d. l. vt hæredibus. Posterior verò persona illa intelligitur, quæ priorem aliquem, cui ius ad eandem rem competebat, præmittit. l. in duobus in princip. ff. de duobus reis. aut si mauis, in genere substitutio est vnius, vel plurium ad aliquam rem in locum alterius facta vocatio: in specie autem est vnius, vel plurium in locum alterius ad aliquam rem in testamento, codicillis, aliáue vltima voluntate facta vocatio.

Substitutionum quædam directæ sunt, quę dam obliquæ. Directa est illa, quæ substituto hæreditatem defert, sine alterius ministerio, & restitutione. Obliqua est, quæ substituto hæreditatem defert ex alterius restitutione, vt fideicommissaria. Abb. hîc, Ias. post alios in Rub. ff. de vulg. Politus in princ. de subst. nu. 28. & ibidem Zasius. Huius verò distinctionis vtilitates tradunt præ cęteris Guli. hîc, verb. absque liberis. tit. de compendiosa. nu. 12. & Lancel. Galiau. in rep. l. Centurio. col. 3. ff. de vulg. & pupillar.

Est in hoc c. Glossema quoddam de his substitutionibus agens, quod compendiosam substitutionem directam esse asserit: & tamen quandoque obliqua esse potest. Obliquis autem substitutionibus reciprocam adnumerat, cùm ea frequentissimè directa sit. Sed hæc omnia statim latùs tractabuntur. Nunc ad vulgarem substitutionem, in qua primùm eius definitionem tradam. Secundò, formulam, qua concipi soleat. Tertium eius effectum, quem ordinem, & in reliquis substitutionibus seruare conabor.

Vulgaris substitutio, est sequens institutio directa, quæ omnibus, & ab omnibus fieri potest. Bart. in l. 1. num. 5. ff. de vul. vbi Ias. col. 3. apertius ita diffiniuit, & Gul. hîc, verb. absque liberis. numer. 7. ideò autem dicitur vulgaris, quòd ab omnibus, & omnibus fieri possit. Bartol. in dicta l. 1. Regia l. prima, titu. 5. part. 6. apta etenim est vt tam liberis, quàm extraneis fiat. Theophil. in princip. Institut. tit. de pupilla. substit.

Secundum, quod hîc agendum est, ad formulam huius substitutionis spectat. Ea verò verbis generalibus, specialibus, & singularibus, aut si mauis, indiuiduis. Generalibus fit ita, Titium instituo, & ei Sempronium substituo: aut Titium & Sempronium hæredes instituo, & eos inuicem substituo. Est autem concepta vulgaris expressa, quoad verba generalia, & tacita quoad specialia. Bartol. communiter receptus in d. l. 1. colu. 3. & 5. glos. & Bart. in l. Lucius. ff. de vulg. Specialia verba sunt hæc: Caium instituo, & si is hæres non erit, substituo Titium. Quia verò potest quis institutus non esse hæres, eo, quòd nolit, & eò, quòd non possit, fit isthæc substitutio verbis singularibus, Instituo Titium, & si is noluerit esse hæres, substituo Caium, vel instituo Sempronium, & si is non potuerit hæres esse, substituo Titium. l. cùm proponas. C. de hære. insti. l. si paterfamiliàs. ff. de hære. insti. Alex. & Ias. in l. cùm proponas. Bar. in d. l. 1. nu. 13. & hęc est substitutio vulgaris expressa omninò, quod Bar. & Doctores apertiùs explicant.

Tertiò, pręcipua illum effectum operatur substitutio vulgaris, quòd verbis singularib. in vnum casum concepta, ad alterum extenditur. Si quis enim instituat Sempronium, & si Sempronius noluerit esse hæres, substituat Titium, erit substitutioni locus, si Sempronius morte, aut alio impedimento, hæres esse non potuerit. l. Gallus. §. & quid si tantùm. ff. de lib. & posthu. Bar. in l. Titius. §. Lucius. per tex. ibi. ff. eo. ti. l. vlt. C. de post. hære. insti. Bar. in l. 1. ff. de vulg. nu. 14. & post alios Ias. col. 4. Ripa. nu. 89. Soc. fol. 3. col. 3. Polit. in tract. de substi. tit. de vulg. Zas. in ea. Rubr. col. 3. & hęc est communis opinio, vt fatetur Guliel. Bened. verb. absque liberis. num. 25.

Item, substitutio vulgaris expressa continet tacitam pupillarem, si fiat minori decem & quatuor annorum. l. iam hoc iure. ff. de vulg. l. quanuis. C. de impuber. & alijs substitu. Bartol. in l. 1. nume. 34. quem ibi cæteri Doct. sequuntur. Hæc verò pupillaris tacita matrem pupilli non excludit. l. vlt. C. de insti. & substi. glo. in l. precibus. C. de impub. & alijs substit. Bart. in l. Centurio. col. 2. ff. de vulga. quorum opinio communis est, secundum Alex. nu. 58. Ias. nu. 22. & Galiaul. col. 35. in d. l. Centurio. Zasi. tit. de vulg. nu. 20. & Politum nu. 14. Ias. in d. l. precibus. nu. 6. & Curti. Iunior. ibi nu. 20.

Qua in re illud omittendum non est, tacitam pupillarem matrem pupilli excludere, quando substitutio est facta in piam causam: quod notant Angel. 2. col. & Paul. in d. l. precibus. Alexan. consi. 12. volum. 3. num. 25. & consil. 38. 1. volum. idem & Ias. in dict. l. precibus. colum. 5. argumento glo. ibi, quæ præcedentem conclusionem veram esse probat, nisi ex voluntate testantis aliud appareat expressè, vel tacitè. Intelligo tamen Ang. opinionem quando pia est substitutio pro exoneratione conscientiæ, & malè ablatorum. sic enim Ange. loquitur, & Deci. in d. l. precibus. num. 14. Areti. consi. 155. incip. Periculosum. Guliel. Bene. in hoc ca. Raynutius. verb. si absque liberis. in 2. nu. 98. quos sequitur Caro. Moli. in additionibus ad Alex. d. cons. 38. vol. 1. existimans aliâs falsam esse opinionem Angeli, & sequacium.

Est autem expressa vulgaris, quę tacitam pupillarem includit, quoties fit verbis specialibus, aut singularibus, quorum paulò antè mentionem egimus. l. vlt. C. de inst. & substi. quam ad hoc ipsum Barto. allegat. in d. l. 1. nu. 36. apud quem loco pupillaris substitutionis, corruptè legitur vulgaris. ex Alexan. ibi nu. 36. & Guliel. Bened. hîc verb. absque liberis. nu. 105. qui Bart. opinionem probant. Illa verò, quæ comprehenditur sub verbis generalibus. expressa pupillaris est, non tacita, & effectus expressæ pupillaris habet. Cuius exemplum est, Instituo Titium, & Sempronium, atque eos inuicem substituo. Si enim vterque institutus impubes sit, & eis conueniat pupillaris substitutio, ibidem continetur expressim. l. precibus. & ibi Doct. C. de impub. d. l. iam hoc iure. §. 1. Bar. nu. 7. & alij in l. Lucius. ff. de vulga. vbi Ias col. 4. dicit hanc opinionem communem esse. Idem erit, si substitutio ita concepta sit, Instituo Titium filium meum, & ei substituo Sempronium. Nam si Titius impubes sit, hæc censetur pupillaris expressa. Bar. in d. l. Centurio. nu. 32. Ias. nu. 55. vbi Gali. col. 87. dicit hanc opinionem communem esse, quem Alexand. probat in l. Gallus. §. 1. col. 2. ff. de libe. & posthum. optim. text. in l. iam hoc iure. ff. de vulg. §. 1. vbi pupillaris substitutio non continetur in reciproca, quando non fit talis substitutio duobus pariter impuberibus. Igitur si esset facta substitutio vni tantùm, qui impubes esset, contineret expressam pupillarem saltem verbis generalibus.

Tacita autem vulgaris minimè excludit matrem testatoris, si omnino tacita sit, sicuti nec omninò tacita pupillaris matrem pupilli. Bar. eleganter in d. l. 1. nume. 40. Alexañd. num. 38. & ibi Ripa numero 175. dicens hanc opinionem communem esse, quam & Zas. sequitur in titul. de vulga. numer. 21. Nisi substitutus esset aliquis ex descendentibus ab ipso testatore, tunc etenim mater testantis excluditur. Alexander dicto numero 38. non alia ratione, quàm quòd voluntas testantis id dictare videatur.

Ex §. quinto.

SVMMARIVM.

- 1 Pupillaris substitutionis diffinitio.
- 2 Ad effectum pupillaris substitutionis quo tempore requiratur patria potestas.
- 3 Intellectus l. 2. §. sed & si extraneum. ff. de vulg. Dictionis, modo acceptio.
- 4 Pupillaris substitutio quibus verbis fiat.
- 5 Pupillaris expressa quam vulgarem contineat, & an ea expiret finita pupillari.
- 6 Effectus aliquot pupillaris substitutionis.

§. 5. DE PVPIL. SVBSTIT.

HVius substitutionis definitionem ita colligendam esse arbitror, vt sit sequens substitutio directa, quæ liberis impuberibus in potestate testantis constitutis, nec eius morte in alterius potestatem recasuris intra pubertatem fit. l. 2. ff. de vulga. Regia l. 5. titu. 5. part. 6. Est enim necessarium eum, cui substitutio fit, impuberem esse, & in potestate testatoris constitutum. Quòd si mortuo testatore pupillus eius nepos in patris potestatem incidat, substitutio non potest effectum habere. Illud tamen est in controuersia, sitne satis pupillum, cui substitutio fit, tempore mortis testatoris esse in eius potestate, an sit necessarium etiam eidem potestati subditum esse tempore testamenti, in quo substitutio fuerit facta. Qua in re glos. Barto. Alexan. & Docto. per textum ibi in dicta l. 2. §. sed si extraneum. asserunt, satis esse pupillum tempore mortis testatoris esse in eiusdem potestate, quod & alij rationibus probare nituntur, ea maximè, quòd pupillaris substitutio facta extraneo, continet tacitam vulgarem. l. vltim. c. de hæredib. institu. & hæc vulgaris posteà mutatur in pupillarem, quæ valida est. Et qualitates huiusmodi facilè mutantur. l. 3. §. vltim. ff. de hæredi. insti. Nam si quis instituat hæredem eum qui extraneus est, eiq́ue pupillariter substituat, ac posteà arrogauerit, substitutio ab initio nulla valida fit. per text. in dict. §. sed si extraneum. cui opinioni, & si communis sit, refragantur plurima: & primùm Catoniana regula: ex qua quod inutile foret, si testamenti facti tempore decessisset testator, id legatum quandocunque decesserit, non valet. Quæ quidem regula recepta videtur, etiam in actibus conditionalibus. l. si alienum. §. in extraneis. ff. de hæredib. insti. §. in extraneis. Insti. de hæred. quali. & diff. & licet in Institutionibus locus non sit Catonianæ regulæ, cùm ea in legatis loquatur, tamen ex alijs Iurisconsultorum responsis in institutionibus admittitur, quod in legatis Catoniana regula diffiniuit Barto l. in l. Catoniana. ff. de Caton. regul. ita intelligens ibi Iurisconsultum dicentem, Catonianam regulam non procedere in conditionalibus institutionibus. Potest & obiter dici Catonianam regulam, quæ in legatis puris constituta fuit, quasi aliud in conditionalibus sentiens, minimè sibi locum vendicare in institutionibus conditionalibus: nam in his cessat ille sensus à contrario Catonianæ regulæ expressus in l. 1. ff. de regu. Catoni. Item pupillaris substitutio cessat, & extinguitur, si institutus, cui sit facta, exierit à potestate testatoris. l. cohæredi. §. cùm filiæ. ff. de vulga. Igitur & fortiori ratione ab initio fieri non poterit ei qui non est tempore testamenti in potestate testatoris. Prætereà extraneo à patria potestate non potest fieri pupillaris substitutio. §. extraneo. Institut. de pupillar. subst. ergo si fieri non potest, admittenda non est.

Quibus & alijs rationibus à receptissima opinione recedunt Salyce. Paul. Imol. Cuma. & Ias. nume. 16. in dict. l. 2. Angel. Aretin. in princip. Instit. de pupil. substitu. Zasius in libro secundo singul. intellect. capitul. 8. idem Zasius de substitu. tit. de pupil. substi. in 3. requisito. Lance. Politus de substitu. pupil. nu. 21. Vigli. in princip. Inst. de pupil. substit. Stephan. in Necyomantia, dialogo 18. quos nuncupatim citare libuit, vt appareat ab illa veterum sententia ferè omnes Iuniores discessisse. Non obstat ratio illa, quæ à Docto. pro communi opinione adducitur ex mutatione qualitatis. Quia in hac quæstione non mutatur qualitas, sed ipsa substantia: siquidem substitutio pupillaris à vulgari in ipsa substantia differt, quod nemo, opinor, negabit, qui rem ipsam attentè perpendere velit. Maximè verò cessat prædicta ratio ex eo, quòd hæc pupillaris ab initio nullo iure valida, minimè parit vulgarem omninò tacitam, quæ valida sit: missos etenim faciamus codicillos, in quibus pupillaris substitutio iure codicillorum producit fideicommissariam. l. Scæuola. ff. ad Trebell. Cùm verba directa in codicillis apposita obliquè accipienda sint. glos. communiter recepta in princ. Insti. de vulg. substi. tex. in l. vlt. C. de codici. quod alibi tractabimus. Attamen pupillaris omnino expressa, quæ ex sola mente testatoris, non ex verbis vulgarem tacitam includit. l. iam hoc iure. ff. de vulg. hunc effectum habet, cùm valida est: non autem eo casu, quo nullo iure subsistit: vitiato etenim expresso & principali, tacitum & accedens non æquè principaliter omnino vitiatur. l. 3. §. qui habet. ff. de seruit. rustic. præd. nec l. vlt. C. de hæred. insti. quidquam facit. cùm per illa verba, Sempronius Plotij hæres esto, ex verborum serie deducatur vulgaris substitutio, quæ omninò tacita non est, vt Imperator illa verba interpretatur, aut saltem non est pupillaris expressa ibi substitutio. Superest modò respondere tex. in d. §. sed si extraneum. cuius hæc sunt verba. Sed & si extraneum quis impuberem hæredem scripserit, potuit ei substituere, s imodò eum in locum neptis adoptauerit, vel arrogauerit, filio præcedente: Nam is text. ita intelligendus est, vt extraneo substitui possit, si adoptatus fuerit modò, id est, eo tempore, quo fit substitutio: dictio etenim, modò, in præterito accipitur, authore Donato in Eunucho. Sic Cicer. libro 2. de Officijs. Modò enim hoc malum in hanc rempub. inuasit. idem 6. actione in Verrem. Quid dico nuper? imò verò modò, ac planè paulò ante vidimus. Vnde extraneum appellat ille tex. eum, qui à sanguine testatoris alienus erat: non tamen à patria potestate: quippe qui adoptatus fuisset ante testamentum. Ioan. Cora. in l. quamuis. 2. colu. C. de impuberib. & alijs substi. quo in loco nullum authorem citat huius intellectus, quem prius scripserat Lancel. Politus, tit. de pupil. substitut. num. 25. qui existimant, illum nepotem in casu & specie d. §. sed & si extraneum. in potestate testatoris fuisse tempore institutionis, & substitutionis. idem fatetur Stephan. in Necyomantia, capit. 18. intelligens extraneum dici in d. §. sed si extraneum. eum, qui quondam extraneus fuerat, modò tamen sit in patris potestate constitutus per adoptionem, quod & Politus notauerat. Aliter etiam explicari nodus hic potest, si præmittatur illum nepotem tempore institutionis extraneum fuisse, & postmodum sequuta fuerit adoptio, ac demum post adoptionem substitutio, atque ita illum tex. interpretatur Ias. in d. l. 2. num. 16. Zasius in dicto cap. 8. libro secundo singula. intellect. & in d. tract. de substit. titu. de pupillari. 3. requisito. & Viglius in dicto princip. Instit. de pupil. substit. ex quibus constat eam rationem potuisse Iurisconsultum dubium reddere, quòd substitutio pendens à testamento paterno, debeat referri ad tempus institutionis, quo tempore nepos non erat in potestate. Item quòd nepos ille, cui fuit facta substitutio, non fuit institutus tanquam suus, sed tanquam extraneus: & ob id dubium erat, an patre mortuo posset rumpere testamentum, & subinde pupillarem substitutionem.

Secundò, circa hanc substitutionem est agendum, quibus verbis fiat. Qua in re dicendum est, fieri quandoque verbis generalibus, his quidem, Instituo filium meum Sempronium, & ei substituo Titium: nam si Sempronius sit impubes, hæc substitutio pupillaris est verbis generalibus: idem, si ita concipiatur, Instituo Titium & Sempronium filios meos, & eos inuicem substituo. Est enim & hîc pupillaris substitutio, si vterque institutus impubes sit, expressa quidem quo ad verba generalia, & tacita quo ad specialia: quo fit, vt substitutio pupillaris esse possit, partim tacita, partim expressa. Bart. in d. l. 2. numero 16. Fit item verbis specialibus, quando testator meminit pupillaris ætatis: Instituo Sempronium, & filio meo Sempronio impuberi substituo Titium. l. qui liberis. §. hæc verba. ff. de vulga. & pupill. l. facto. ff. eod. vbi si quis dixerit, substituo filio meo furioso, est exemplaris: Igitur idem erit, si dixerit, Substituo filio meo impuberi. Alex. in l. precibus. nu. 8. C. de impu. Ripa in d. l. 2. nu. 38. Politus de pup. subst. nu. 8. & Zasi. eo. tit. 2. col. & idem est, quod Bar. explicat in l. 1. ff. de vulga. nu. 17. ex quo Reg. l. 5. tit. 5. par. 6. quæ illam substitutionem, cuius meminit Iurisconsultus in d. §. hæc verba. tacitam appellat, est intelligenda quoad verba singularia, nam quoad specialia expressa censeri debet, quicquid Bal. scripserit in d. l. precibus. Erit & aliud exemplum, quod num. 5. exponam. Fit deinde pupillaris substitutio verbis singularibus, & ita concipitur, Instituo filium meum, & si filius meus hæres erit, & intra pupillarem ætatem decesserit, substituo Caium. l. 2. ff. de vulg. & pupill. & ibi communis.

Est autem & hęc substitutio expressa quoad istum casum, & tacita quo ad alium, nempe, quando non erit hęres, & tamen in ætate pupillari decesserit. l. Iulianus. incipit aliàs, si pupillus. ff. de acqui. hæredi. Barto. in d. l. 2. numero 28. Imol. & Alexand. ibi. numero 25. qui asserunt, prædictam substitutionem ad istum secundum casum extendi: quæ quidem opinio communis est, vt fatentur Iaso. numero 28. & Ripa numer. 41. in dict. l. 2. Zasius in huius substitu. tract. col. 2. & Boêr. deci. 38. num. 14. & licet Curtio in dicta l. precibus. num. 34. visa fuerit dubia hæc sententia, atque omninò Polito displicuerit. 5. & 6. quæst. tamen admittenda est, vel ex eo, quòd substitutiones sæpissimè extenduntur, magno earum fauore. l. vlt. C. de in sti. & substit. l. Gallus. §. & quid si tantùm. ff. de liber. & posthu. Consultiùs sanè erit testatori, si semota ambiguitate in vtrunque casum concipiat substitutionem.

Illud verò adnotandum est, vulgarem substitutionem tunc omninò tacitam esse, cùm sub pupillari verbis singularibus concepta, comprehendatur, vel quando in vnum casum concepta, ad alterum extenditur, ex his, quæ in præcedenti §. diximus. Ex quo deducitur in illa substitutione, Si filius meus in ætate pupillari decesserit, substituo Caium, quę pupillaris est. Bar. in d. l. 2. num. 27. communiter receptus, secundum Ripam ibi nu. 4. quod ipse repetam. §. 9. num. 1. contineri vulgarem substitutionem expressam sanè verbis generalibus, non omninò tacitam. Alex. in d. l. 2. nu. 25. idem Alex. num. 7. & Doct. in d. l. precibus. vbi Curtius nume. 39. hanc opinionem tutatur aduersus Deci. & est Alexan. sententia communis teste Ripa in d. l. 1. ff. de vulga. nume. 83. quo in loco planè asserit frequentiori calculo receptum esse, sub pupillari expressa verbis specialibus, non tamen singularibus, comprehendi vulgarem expressam verbis generalibus. Solùm etenim omninò tacita vulgaris est illa, quę colligitur ex autoritate legis à pupillari verbis singularibus concepta. Curt. in d. l. precibus. num. 38.

Porrò, substitutio, quę facta fuerit sub mentione pupillaris ętatis, & ad ætatem pupillarem restricta, etiam quoad vulgarem expressam expirat & finitur pubertate. l. in pupillari. ff. de vulgar. Bar. in d. l. 1. col. vlti. Alexan. in d. l. 2. colum. 9. adiunctis his, quę notat Bart. in l. Centurio. ff. de vulgar. num. 31. Curti. Iunior in d. l. precibus. nu. 36. quibus accedit Regia l. 10. tit. 5. part. 6. non tamen opinor dici quo ad istum effectum pupillarem restrictam ad ætatem illam pupilli, si ita fiat, Substituo filio meo impuberi Titium. ex Alexand. in dicta col. 9. & Barto. in d. l. Centurio. nu. 31. Erit igitur forma substitutionis ad ætatem pupillarem restrictæ in hunc modum, Si intra pupillarem ætatem decesserit, substituo Titium.

Illud sanè prętermittendum non est, vt planiùs hæc quæstio intelligatur ex l. in pupillari. & d. l. Regia tantùm probari, substitutionem pupillarem finiri, & extingui per pubertatem: nihil tamen inibi dicitur de vulgari sub ea comprehensa. Idcircò quid de vulgari omninò dicendum sit, oportet examinare. Et sanè Bar. in d. l. 1. col. vlt. communiter receptus, multis conatur probare, vulgarem omninò tacitam, nempe comprehensam sub ea pupillari. Si hæres erit, & in ætate pupillari decesserit omninò extingui pubertate. Quæ quidem opinio non probatur in locis à Bar. & alijs adductis. Nam tex. in l. qui habebat. ff. de vulga. aliorsum tendit, cùm inibi filius impubes hęreditatem patris adierit, atque ideò vulgaris expirauerit per aditionem, non per pubertatem. secundum gl. Bar. Aret. & alios. in ea. l. qui habebat. Et præterea illa Iurisconsulti responsio rationem habet ex eo, quòd spes substitutionis non transit ad hæredem substitut. Sunt & alia loca Iurisconsultorum pro Bar. adducta, quæ facillimè tolluntur à contrariæ partis autoribus, præsertim ea, quę de voluntate testatoris citantur, eò quidem, quod testator voluerit, restringens ad certam ætatem substitutionem pupillarem, vltra eam minimè dare pupillo substitutum, nec substitutum admitti. l. si ita quis. & l. qui plures. in 2. ff. de vulg. etenim hæc ratio parum conuincit, quia est intelligenda quoad pupillarem substitutionem, nam quoad vulgarem coniectura maxima est, ne testator absque hærede decedat, minimè voluisse illam ad nominatam ætatem restringere. Sed tamen opinionem Barto. communem esse testantur Alexand. & Aret. in dicta l. qui habebat. idem Alexan. & Ripa in d. l. 1. nu. 225. Alberi. in l. precibus. nu. 12. C. de impub. & alijs. Guliel. Bened. in hoc cap. Raynutius. in tract. vulg. substitu. nu. 138. Zasius in tracta. substi. cap. de vulgari. ad finem. Cui opinioni suffragatur, quòd illa conditio, Si in pupillari ætate decesserit, adiuncta pupillari substitutioni, repetita censetur in vulgari: cùm vtraque substitutio ab eadem oratione procedat, ideoq́ue debeat pariter intelligi. l. iam hoc iure. ff. de vulga. In summa quidem Bartol. sententia communis in hoc tendit, vt quoties pupillaris expressa restricta fuerit ad tempus intra pubertatem, tunc sanè vulgaris inibi contenta pubertatem expiret, quasi & illam eam conditionem habeat, Si pupillus hæres non erit, & intra pupillarem ætatem decesserit: vnde conclusio paulò antè ex Alexand. & Curtio adnotata de vulgari expressa, contenta tamen sub pupillari verbis specialibus concepta, quòd ea expiret per pubertatem, ex communi omnium sententia procedere videtur.

Cæterùm, hæc opinio communis ambigua est multisq́ue rationibus euerti potest. Nec tamen omnino improbatur authoritate gl. in l. lex Cornelia. ff. de vulga. quia illa non tractat in specie de pupillari restricta ad tempus pubertatis, idcirco aduersus hanc communem rationibus agendum erit.

Et primò, quòd tacita vulgaris comprehensa sub pupillari restricta ad ætatem pupillarem non expiret pubertate, probatur ab eadem ratione, quæ legem Ciuilem induxit: vt ex mente testatoris, authoritate legis, quandoque verbis non omninò refragantibus, sub pupillari vtcunque, etiam verbis singularibus concepta, vulgarem tacitam inesse statuerit. dict. l. iam hoc iure. Ea etenim est: Nam cùm testator, casu quo filius sibi hæres esset, & impubes decederet, voluerit tam bona sua, quàm pupilli ad substitutum pertinere. l. sed si plures. §. ad substitutos. ff. de vulga. & pupill. verisimile est, si pupillus sibi hæres non esset, voluisse quòd saltem bona sua ad eundem deferrentur substitutum, quem omnibus excepto pupillo prætulit. l. hæredes mei. § cum ita. ff ad Trebel. quod Doctor. adnotârunt, maximè Soc. in d. l. 1. numer. 13. ad fin. & Imol. hîc in tracta. vulgar. substit. Hæc verò ratio, quod nemo negare poterit, ita obtinet, si pupillus moriatur post pubertatem hæreditate repudiata, ac obtineret, si intra pubertatem eadem repudiatione præmissa mortuus fuerit. Nec video posse controuerti in hac coniectura mentis testatoris.

Secundò, quamuis sub pupillari expressa tacita vulgaris contineatur, & alioqui cùm vitiatur expressum, etiam tacitum vitiari debeat. l. 3. §. & habet. ff. de seruit. rust. præd. l. qui ad certum. ff. locat. tamen hæc omninò cessant, cùm tacitum est æquè principale & distinctum ab expresso. l. si fideiussor. ff. de lega. 1. At in hac quæstione manifesti iuris est, ita principalem esse tacitam vulgarem, vt est ipsa expressa pupillaris, & quamlibet diuersis casibus obtinere, tametsi altera sit potentior. Sic sanè in l. 2. §. vltim. ff. de vulg. extincta vulgari expressa per aditionem, manet salua tacita pupillaris. idem constat ex l. quamuis. C. de impub. & alijs substitut.

Tertiò, etiamsi præmittamus, expressam pupillarem, & tacitam vulgarem, ab vna & eadem oratione procedere: possunt tamen diuersis modis intelligi, quia ratio diuersa cogit quidem ad diuersam interpretationem. Nam natura pupillaris est admodum distincta à natura vulgaris: idcircò mirum non est, si dispari modo intelligatur vulgaris, quàm fuerit intellecta vel exposita pupillaris. Imò necessaria est hęc diuersa interpretatio propter diuersam vtriusque actus proprietatem. Nec oberit d. l. iam hoc iure, quæ procedit ab ipsa mente testatoris reciprocè duobus filijs substituentis: eas etenim contineri substitutiones voluit propter æqualitatem, quævtrique filio possint conuenire. Jncongruum enim videbitur, inquit Iurisconsultus, vt in altero duplex esset substitutio, in altero sola vulgaris.

Quartò, expressio eius, quod tacitè actui iure inest, nihil operatur, nec mutat ipsius actus propriam vim & naturam. l. non rectè. C. de fideiussor. l. conditiones. ff. de condi. & demonstra. sed in quacunque pupillari substitutione, nempe ea, quæ ita concepta fuerit, Filio meo impuberi substituo Titium, intelligitur illa conditio, Si in ætate pupillari decesserit. l. qui liberis. §. hæc verba. ff. de vulgar. & est communis opinio. In hac verò specie vulgaris tacita non extinguitur per pubertatem, vt Bart. & alij fatentur. Ergo nec in ea, vbi expressa fuerit conditio ista, Si intra pupillarem ætatem decesserit. Nec controuerti potest, esse necessariam pupillari substitutioni hanc conditionem, quòd pupillus moriatur intra ætatem pupillarem, & non fiat pubes, nec decedat post pubertatem, licet possit tempus pupillaris ætatis restringi.

Quintò, vtar Saly. argumentatione à diuisione inquam. Aut enim hæc restrictio ætatis pupillaris non restringit vulgarem, aut eam restringit. Priori casu probatur opinio communi contraria: at in posteriori, si mentio pupillaris ætatis vulgarem tacitam restringit, vt limitetur vulgaris ad tempus quatuordecim annorum, profectò negatiuè limitatur in hunc sensum, si hæres non erit intra tempus pubertatis, vnde lapso eo tempore, substitutus quocunque tempore & ætate, ille, cui fuit substitutus, obierit, & non fuerit hæres, admittendus est, quia verum est, institutum non fuisse hæredem intra pupillarem ætatem, quòd si ex aduerso dixeris, tempus pubertatis restringit vulgarem, non negatiuè, quo ad actionem vel repudiationem hæreditatis, sed quo ad mortem pupilli in hunc sensum: Si hæres non erit, & intra pupillarem ætatem decesserit. Respondeo, hanc restrictionem esse impropriam & extraneam à vulgari substitutione, cuius propria conditio & natura est, quòd institutus non sit hæres, nec ad eius obitum vnquam refertur: id enim pertinet ad pupillarem, vel fideicommissariam, eisq́ue similes substitutiones.

Sextò, huic sententię accedit, quòd nihil refert ad effectum substantionem pupillarem ita factam esse, vt simul vnica substitutione & vulgarem contineat, vel quòd vtraque substitutio separatim fiat. l. iam hoc iure. §. si autem. ff. de vulga. & §. vlti. Nam vtroque casu vulgaris proprium habet effectum, & itidem pupillaris. Sed vulgaris separatim facta, nullo tempore restringitur, vt constat. Igitur nec est restringenda, si simul cum pupillari fiat speciali, ac singulari pupillaris substitutionis formula: quę quidem ratio satis vrget pro hac parte.

Septimò, eandem sententiam confirmat tex. in d. l. iam hoc iure. vbi probatur, pupillarem expressam in vtrunque casum factam censeri: in vulgarem quidem si hæres non erit, & in pupillarem, si in ætate pupillari decesserit: vnde colligitur, quocunque modo concepta sit pupillaris expressa, quoad pupillarem habere conditionem illam, si in pupillari ætate decesserit: quo ad vulgarem verò illam, si hæres non erit, licet non decedat in pupillari ætate. Alioqui vulgaris tacita sub pupillari contenta, non esset verèvulgaris. imò magis accederet ad pupillarem, quæ propriè ea ætate restringitur, tametsi alios effectus distinctos habeat.

Octauò, erit hæc pars non admodum iniqua, si consideremus, non esse hanc interpretationem alienam à mente testatoris adiuncta simul legis interpretatione. Nam & si ad tempus ætatis pupillaris restrinxerit testator pupillarem expressam, mirum non erit, quòd vulgaris tacita post istud tempus addatur: siquidem vulgaris concepta in expressum casum & euentum, quo filius hæres non sit: nihilominus si hęres sit, qui contrarius euentus constituitur, & in pupillari ætate decesserit, admittitur substitutus ex pupillari tacita. l. quamuis. C. de impu. & ali. subst.

Nonò, eandem Saly. sententiam aduersus communem comprobat, quòd ex mente testantis illa clausula, Si intra pupillarem ætatem decesserit, aut in alia minori tantùm pertinet ad pupilli hæreditatem, cùm eius mors sit ad eam obtinendam necessaria, & sic ad pupillarem substitutionem, non autem pertinet propriè ad vulgarem, cuius propria conditio est, quòd institutus non sit hæres. Eadem autem ratio subest, siue nolit esse hæres post pubertatem, siue intra eam ætatem, quæ pupillaris sit, cùm in vtroque tempore sit eadem ratio substituendi. Igitur, nisi contrarium euidenter à testatore scriptum fuerit, præsumendum est, voluisse sibi hęredem substituere, quocunque tempore institutus noluerit hæres esse.

Decimò, his accedit elegans Albe. sententia in d. l. precibus. C. de impube. & alijs. num. 82. quo in loco scribit substitutionem pupillarem, quæ & exemplarem tacitam induxerit, eo, quòd pupillus in furorem pòst inciderit, minimè quo ad tacitam exemplarem extingui per pubertatem, si filius post eam obierit furiosus, non obstante, quòd fuerit pupillaris ad ætatem pupillarem limitata. Huius conclusionis ratio est, quia hæc tacita constituitur à lege ex mente testantis, potiùs quàm ex rigore significationis verborum, quæ quidem ratio manifestè probat Salyc. opinionem.

Vndecimò, sunt, qui pro hac Salyc. conclusione contra vulgò receptam sententiam ita argumententur: Tacita vulgaris perpetuò valet, & sustinetur etiam eo casu, quo pupillaris ab initio nulla fuit. Igitur fortiori ratione sustinebitur vulgaris tacita, quando semel pupillaris valida omninò fuit ab initio. Collectio argumentationis fit ex ratione tex. in l. patre furioso. ff. de his, qui sunt sui vel alien. iur. & similibus. Antecedens probatur autoritate Bar. in d. l. 1. vlt. qu. ff. de vulg. qui eleganter asserit substitutionem pupillarem factam maiori, extranco, vel à matre, statim ab ipso initio vulgarem tacitam continere: quòd si dixeris cum Alexan. in d. l. 1. post Guliel. de Cune. in dict. l. precibus. q. vlti. vulgaris substi hanc opinionem Bar. intelligendam fore eo casu, quo pupillaris fit absque temporis limitatione. Quæram libenter, vbi ea facta fuerit cum temporis certi præfinitione, quo tempore finietur vulgaris tacita? Nam per pubertatem eam finiri cum pupillari, dici verè non poterit, quia pupillaris ab initio nulla fuit, nec per pubertatem extinguitur. Ab initio autem & tacitam vulgarem finiri, repugnat Bar. conclusioni, quod autem ea tacita vulgaris per se subsistens absque pupillari pubertate finiatur, improprium est, & contrarium naturæ vulgaris substitutionis. vnde Bar. opinio etiam admittenda est eo casu, quo facta fuerit pupillaris cum certi temporis præfinitione. Hæc verò vndecima argumentatio colligitur ex supràdictis, vtiturq́ue Barto. Socy. in dicta l. 1. nume. 36. Igitur ad eius ampliorem cognitionem videamus, sitne vera sententia Barto. Nam Soc. in dict. l. 1. in fine. & Cora. in dict. l. post aditam. C. de impube. nume. 28. defendunt Bar. opinionem, etiam in ea specie, qua facta fuerit substitutio cum certi temporis limitatione. Probatur opinio Bar. secundum eum in l. vlti. C. de hæredi. insti. quæ tamen tractat de vulgari expressa. atque ideò Barto. sententia congruentiùs defenditur ex præsumpta testatoris voluntate, item ex eo, quòd licet expressum vitietur, non tamen vitiabitur tacitum æquè principale, quod iam in hac disputatione admonuimus. Sic denique Barto. opinio communis est, vt fatentur Socy. numero 36. & Ripa colum. vlti. in dicta l. 1. & eam sequuntur Imola, Alexander, & idem Socynus ibi. Saly. in l. si testamento. 4. colum. C. de impube. & alijs substitut. Faber in l. precibus. C. eod. tit. Bal. consi. 272. lib. 2. Signorol. consilio 235. numero 7. & Guliel. Benedi. hîc in tracta. vulgaris substitu. nume. 139. Sed contra Barto. adducitur passim Accursij autoritas in l. verbis ciuilibus. ff. de vulgar. & in §. extraneo. Instit. eod. tit. qui communiter receptus asserit, substitutionem, quæ ab initio non potuit valere iure directo, valet iure obliquo, & sic, vt fideicommissaria. Cui conclusioni aptatur exemplum in substitutione pupillari facta extraneo, aut à matre, vel maiori. & est text. in l. Scęuola. ff. ad Trebell. glo. & Bar. in l. 1. quęst. 16. ff. de iure codic. Paul. consi. 12. lib. 1. Docto. in d. l. verbis ciuilibus. & est communis opinio secundum Ripam in dicta l. 1. colu. vlti. ff. de vulgari. Angel. in §. vltim. Institu. de pupill. substitut. 2. col. & Roderi. Suares in l. quoniam in prioribus. C. de inoffi. testamen. 1. Fallent. fol. 5. & totius rep. fol. 50. col. 2. vers. & per prædicta aliàs consului. quo in loco eam conclusionem maximè inducit ad substitutionem pupillarem factam à matre. Est etenim maximus effectus, quòd sit fideicommissaria, vulgaris vel pupillaris. Sed si substitutio ista potuisset ab initio valere, vt vulgaris iure directo, profectò non valuisset posteà vt fideicommissaria, secundum communem in dicta l. verbis ciuilibus. per eum textum. valet autem vt fideicommissaria: ergo signum est, ab initio non potuisse valere, vt vulgarem. Quamobrem Ioannes de Imola, & Socin. in dict. l. 1. ff. de vulg. ad finem. idem Imol. in hoc cap. Raynutius. nu. 52. in materia pupillaris, ne istæ contrariæ opiniones sibi obstent, opinantur, substitutionem verbis directis, vel communibus conceptam posse ante aditam hæreditatem valere vt directam: post aditam verò, vt fideicommissariam, nec hoc repugnare his conclusionibus, quæ traduntur in d. l. verbis Ciuilibus. Nam substitutio, quæ post aditam hæreditatem valuit, aut valere potuit iure directo, nusquam obliqua fit. dicta l. verbis Ciuilibus. At ea, quæ ante aditam hæreditatem potuit valere: aut valuit iure directo, bene potest post aditam obliqua fieri, & obliqua valere, nulla est enim hîc repugnantia. Et licet Imolæ distinctio displiceat Ripæ in d. l. 1. nihilominus tenenda est ad conciliandas has duas opiniones, præsertim in substitutione directa dubia, quæ potiùs in aliam directam intelligitur, & adsumitur. gloss. communiter recepta in d. l. verbis Ciuilibus. in fine. qualis potest censeri ea, cuius mentionem faciemus statim. vers. ex quibus infero.

Est tamen aduertendum, hanc substitutionem fideicommissariam subintellectam in pupillari expressa facta extraneo, aut à matre, post aditam hæreditatem subrogatam pupillari directæ, extingui quidem post pubertatem, vt verè sapiat naturam pupillaris, cui subrogatur, text. in l. si Titio. §. sicuti. & in l. sequ. incipienti. quòd fideicommissum. ff. de legat. 1. vbi Bar. Paul. & Ias. in 6. notab. Bar. & Paulus in d. l. Scæuola. notat latè Rode: Suar. in dict. 1. Fallent. & Ripa in l. Centurio. ff. de vulg. num. 126. & sequen. quorum opinio communis est, teste Guliel. Bened. hîc in tracta. pupi. substit. num. 36. & 59. Et quamuis hæc Doct. sententia procedat, vt loquitur Iurisconsultus in d. §. sicuti. in fideicommisso iniuncto à patre hæredibus ab intestato successoris filio, cui pater ipse testator poterat substituere pupillariter: hos enim etiam quoad legitimam filij potuit grauare onere fideicommissi. d. §. sicuti. nos verò tractamus de fideicommisso, quod in legitima debita filio non potest constitui, quia testator non poterat pupillarem ei dare substitutum. l. ex tribus. C. de inoffic. testam. tamen idem esse censeo in hac specie, quam tractamus, quia ex mente testatoris fideicommissaria: quæ adita hæreditate per pupillum, aut hæredem filium subrogatur pupillari, eandem qualitatem habet, quam pupillaris, quod secùs est in vulgari, quæ hæreditate non adita per se subsistit, nec subrogatur alteri: ea siquidem est testatoris mens, vt si filius institutus, cui inutiliter pupillarem dedit substitutum, adierit hæreditatem, & obierit mortem post pubertatem, nullus sit substitutioni locus. Et sanè pupillari & fideicommissariæ conuenit limitatio temporis, quo mortem obierit institutus, cùm habeant locum hæ substitutiones hæreditate adita, vulgari verò, quæ negatiuam habet conditionem propriè non conuenit limitatio temporis, quoad istam negatiuam conditionem: quocunque enim tempore moriatur substitutus hæreditate non adita, erit verum dicere, quòd omni ætate, & quacunque eius parte hæreditas non fuerit adita. Hęc igitur dicta sint de sententia Bartol. in d. l. 1. ad fin. ff. de vulg. & pupill. substit.

Ex omnibus his, ni fallor, apparet quid responderi possit ad ea, quæ pro communi sententia tradi solent, & denique veriorem esse posteriorem opinionem communi contrariam, quam aduersus vulgò receptam assertionem defendunt, & iure veram esse censent Salycet. in dict. l. si testamento. col. 4. ver. reuoco in dubium an tacita vulgaris. C. de imp. & alijs subst. Ripa in l. 1. col. pen. & ibi Alci. col. vlt. ff. de vulg. Io. Coras. in l. post aditam. C. de impu. num. 28. Lance. Poli. de substi. tit. de pupillari. nu. 39. qui quidem in specie tenent, vulgarem tacitam comprehensam sub pupillari ad certam ætatem restricta, non finiri per pubertatem, nec per eam ætatem, quæ nominatim adscripta fuerit, & in genere, quòd tacita vulgaris non expiret per pubertatem, tenet glo. in l. lex Cornelia. verb. duodecim. ff. de vulg. quam sequuntur ibi Imol. & Cuma. & Signo. consil. 7. numero 4. quorum autoritas etiam referri poterit ad pupillarem restrictam intra certum tempus. Nam ea est propriè pupillaris expressa, quæ tacitam vulgarem propriè contineat, cùm aliter concepta pupillaris, vulgarem satis expressam, non tacitam contineat. Nec quidquam oberit, quod de testatoris voluntate adduximus. Qui quidem restringens substitutionem ad certum tempus, videtur voluisse, quòd vltra id ea substitutio minimè extendatur. Nam hoc verum est, quo ad substitutionem expressam, nempe quo ad pupillarem, non autem quo ad tacitam vulgarem.

Sed in eo casu, quo pupillaris fuit restricta ad tempus pupillaris ætatis, nempe ad ipsam vsque pubertatem, quod à iure tacitè subintelligitur in eadem substitutione. aduersus Bart. & communem tenet expressim Imol. & Soc. in dict. l. 1. num. 57. ad fi. idem Imol. in d. l. in pupillari. ff. eo. tit. dum approbat ea, quæ in l. 1. dixerat. idem notat Cuma. in d. l. lex Cornelia. col. vlti.

Et sanè in hac controuersia, cùm Bar. & alij planè tractauerint de vulgari tacita, fortassis & si communis foret admittenda, posset dici, eam non habere locum in vulgari expressa, contenta tamen sub pupillari concepta verbis specialibus. Etenim cùm hæc vulgaris sit quodammodò expressa, mirum non erit in tanta huius quæstionis dubitatione, quod existimamus aduersus Alexand. Curt. & plerosque alios, vulgarem minimè finiri, nec extingui pubertate instituti. Quod est maximè considerandum, vt tandem in vulgari omninò tacita procedat communis conclusio, quæ adhuc hoc casu certam probationem non habet. Et quòd communis opinio nequaquam procedat in ea substitutione, quæ vulgaris expressa sit, sub pupillari tamen speciali contenta, probatur autoritate Baldi, cuius statim mentionem faciemus in quæstione, an mortuo pupillo viuente testatore expiret tacita vulgaris, nam & istam quęstionem hoc in loco breui quadam resolutione explicare libuit.

Ex quibus infero, quænam sit dicenda substitutio ea, quam semel in lite satis controuersa vidi ad examen adduci, his quidem verbis à matre concepta, instituto hærede filio impubere. Et si meus filius intra ætatem pupillarem decesserit, substituo & volo, quòd habeat mea bona, eaq́ue hæreditet ac succedat in illis Titius. Ex prænotatis equidem videtur, hanc substitutionem esse pupillarem expressam, inutilem tamen, quia facta sit à matre: atque ideò in vulgarem tacitam esse interpretandam. Ego verò fateor esse pupillarem expressam, verbis tamen specialibus, non singularibus conceptam: & ea ratione, quia inutilis est, sub ea continetur vulgaris, non omninò tacita: sed tacita quidem simpliciter quo ad verba specialia, cùm non fuerit expressa vulgaris verbis specialibus, si non erit hęres, concepta. Igitur erit saltem expressa verbis generalibus: Nam vt omninò sit tacita vulgaris, concipienda foret pupillaris in eum casum, Si filius hæres erit, & in ætate pupillari decesserit. His accedunt pulchra verba Socyni in dict. l. 1. ff. de vulga. numero 36. ad finem. vnde, inquit Socy. licet talia verba mihi, & in bonis meis, non sint tantæ potentiæ, quòd tollant pupillarem substitutionem, tamen sufficiunt ad inducendam aliquam qualitatem in ipsam substitutionem, videlicet, vt comprehendatur vulgaris expressa. Hactenus Socyn. qui loquitur de pupillari expressa omninò, atque etiam concepta verbis specialibus. Præsertim hæc sententia tenenda est, quia licet illa verba, sit meus hæres, habeat mea bona, non sint omninò propria solius pupillaris substitutionis, imò & vulgari conueniant. l. 1. ff. de vulg. & tamen quoties fit substitutio impuberi, aut sub mentione pupillaris ætatis propter mentem testatoris, qui pupillarem constituere vult substitutionem, censeantur congruè ad pupillarem pertinere. glo. Bart. & Doct. in d. l. 1. ff. de vulg. text. in l. si ita. §. cum filio. ff. de bon. poss. secund. tab. l. si quis à filio. & ibi Areti. ff. de lega. 1. verè inspecta materia subiecta, quia pupillaris ei non conuenit, nec verbis singularibus, si hæres erit, & in ætate pupillari decesserit, concepta fuerit, dicere possimus à ratione cessante, hanc esse vulgarem, non omninò tacitam, imò quodammodò ita expressam, vt magis expressa sit, quàm ea, quæ continetur sub pupillari, verbis specialibus concepta, vnde in hac substitutione poterit minori cum dubitatione admitti opinio Salycet. & sequacium aduersus Barto. & communem: siquidem hæc substitutio multis nominibus expressa vulgaris est, nempe, quia contenta sub pupillari verbis specialibus, non singularibus ordinata, deinde propter illa verba, succedat in bonis meis, & mea bona hęreditet, maximè apposita in ea pupillari substitutione, quę ab initio nullo modo valet vt pupillaris, imò necessariò vt vulgaris est interpretanda.

Ex proximè adnotatis quidam probare conantur, & contendunt in hac substitutione vulgari tacita comprehensa sub pupillari ab initio nulla, non esse admittendam Bartol. distinctionem in dicta lege prima. Digest. de vulga. in ea quæstione, qua quæritur, an à tacita vulgari possit adsumere vires testamentum: & in specie, an mortuo pupillo in vita testatoris expirauerit vulgaris tacita simul cum pupillari expressa, nam quòd testamentum possit incipere ab expressa vulgari, probatur in l. 1. §. pro secundo. C. de caduc. toll. & id est omnium consensu receptum, sicuti & aduersus gloss. itidem obtinuit, quòd possit incipere à tacita vulgari, quæ post mortem testatoris apparet pupillo repudiante, quod Bar. explicat in d. l. 1. nu. 30. & seq. Sunt tamen in hac quęstione, quando pupillus mortuus est viuo testatore, an à tacita vulgari possit incipere testamentum, tres opiniones minimè omittendæ.

Prima est opinio Dyni in d. l. 1. asseuerantis, non posse testamentum ab hac tacita vulgari incipere: cuius opinionem sequuntur Rayne. in tract. substi. titu. de vulga. Bald. & Pau. in l. si pater filium. ff. eod. titu. Ioan. Andr. in Specu. Rub. de testa. versi. ex quo superiùs. Angel. in d. §. pro secundo. idem in l. lex Cornelia. & in l. si pater captus. ff. de vulga. Areti. in dict. l. 1. & alij relati per Iaso. ibi, qui nume. 58. & Socyn. nu. 36. testantur, hanc opinionem communem esse. Ipse verò Soc. & Ripa latè disputant, nec videntur in hoc certam sententiam elegisse, tametsi in eam partem inclinent, quæ Dyno contraria est. Præcipuè pro Dyno adducitur text. in l. quòd si filius. ff. de capt. & postlim. reuer. qui tamen non probat necessariò eius sententiam. Nam tractat de secundis tabulis, quæ in pupillarem pertinent, non de vulgari adhuc tacita. Etenim licet hæc contineatur in pupillari, deducitur tamen ex mente testantis, & ad primas tabulas pertinet, ac per se subsistit: cùm & si expiret pupillaris, frequenter vulgaris tacita salua manet, quippe quæ ad primum casum spectet. l. precibus. C. de impub. rationes autem pro Dyni opinione adductę facillimè tolli poterunt, & tolluntur per autores partis contrariæ.

Secunda hac in dubitatione sententia Bart. est, distinctionem quandam proponentis in d. l. 1. Cui apertissimè refragatur text. in dict. l. quòd si filius. Et præterea rationes ipsę pro Dyno adductæ, idcircò hæc Bart. distinctio à posteris recepta non est, vt constat. Et ab omnibus ferè reprobatur, vt inquit Alciat. in dict. l. 1. nume. 17. Imò huic opinioni Bartoli manifestè contraria est testatoris mens. Cùm enim ex tacita vulgari substitutus admittatur, credendum est, testatorem non mutasse testamentum, quia eum velit admitti, non autem excludi: siquidem decedit non mutato testamento, in quo ad eius & filij hæreditatem substitutum omnibus alijs successoribus post filium prætulerit.

Tertia est sententia gloss. in d. l. lex Cornelia. verb. non existimo. Imo. & Cuma. ibi. gloss. in dict. §. pro secundo. & ibi Bal. ac Iacob. num. 8. glo. in d. l. si pater captus. ff. de vulg. Imol. in l. 1. ff. eod. num. 8. & ibi Claudi. numero 38. Ias. num. 58. Alcia. num. 74. & Alex. num. 32. Guliel. Benedict. hîc in tract. vulgaris. nu. 99. Zasius in tracta. substit. titu. de vulgar. 5. effectu. Idem Zasius interpretatione dict. l. quòd si filius. in tract. glossarum ad aliquot leges post varios & singulares intellectus, quorum opinio communis est, vt testantur Ripa in d. l. 1. num. 167. & Alci. in d. nu. 74. nec Bar. ab hac opinione abhorret: quippe, qui omninò discesserit in eius distinctione à rationibus Dyni. Huius vltimæ opinionis ea est ratio, quòd vulgaris tacita, & si sub pupillari contineatur, per se tamen subsistit, & æquè principalis est, tametsi sit tacita. Quod manifestè constat, quia licet expiret pupillaris, manet tamen vulgaris. Quemadmodum & pupillaris tacita non extinguitur, quamuis expiret per aditionem vulgaris expressa. l. post aditam. C. de imp. & alijs subst. Et ex Bar. in d. l. 1. atque alijs satis colligitur non extingui vulgarem tacitam, extincta pupillari expressa. Nam quòd à tacita vulgari possit incipere testamentum extincta expressa, siue ea pupillaris sit, siue alia, probat l. nec enim. §. vlt. ff. de test. mil. l. Antonius Pius. ff. de fideico. lib. Et de expressa vulgari, quòd ea non extinguatur mortuo instituto viuente testatore. tex. est in l. 3. §. vlt. ff. de lib. & posth. cum multis similibus, quæ passim ad id citantur. Atque ita ipse opinor, hanc tertiam opinionem iure veriorem esse. Imò & hæc vltima opinio etiam obtinet in vulgari tacita contenta sub pupillari ab initio inutili. Nam & in hac specie non minor est, sed eadem præsumptio mentis testatoris à lege deducta. Et præterea, quia ab initio hæc vulgaris per se subsistit, ac valida est pupillari exclusa, cui nusquam fuit accessoria. Sic denique in hac specie adnotârunt Petr. de Ripa inter consilia Baldi, consilio 156. lib. 4. Ripa in d. l. 1. nume. 67. & ibi Alci. nume. 74. ff. de vulg. & pup. substit.

Verùm etiam si admittamus primam Dyni opinionem, ea obtinebit in vulg. omninò tacita, nempe comprehensa sub ea pupillari, quæ habuerit illam conditionem: Si hæres erit, & in ætate pupillari decesserit. In ea verò vulgari, quæ saltem generalibus verbis expressa sit, minimè procedit. Nam hæc locum habet, quamuis pupillus mortuus sit viuo testatore, qualis est illa, si filius meus in ætate pupillari decesserit, cuius paulò antè mentionem fecimus: sicuti expressim & eleganter tenet Bald. in dicta l. precibus. C. de impuberibus, & alijs substitut. numero 42. quem sequuntur ibi Pau. numero 11. Alexan. num. 7. & Cardi. hîc, quæstion. 39. Alex. in l. 2. ff. de vulga. nume. 25. Areti. in d. l. 1. & ibi Socy. latè nume. 36. vbi hanc asseuerat communem opinionem esse, quam & Ripa ibid. nu. 167. probare videtur. Est enim hæc vulgaris expressa, vt fatentur omnes, igitur ad rationem vulgaris omninò tacitæ interpretanda non est.

Ex quo & idem dicendum foret adhuc admissa opinione Dyni, in ea substitutione, cuius exemplum modò exposuimus in ver. Ex quibus infero, cùm hæc non sit vulgaris omninò tacita, imò expressa saltem verbis generalibus, sicuti in eo. vers. probauimus.

Effectus autem huius substitutionis is est præcipuus, quòd ex ea directè impuberi succedit substitutus. in princip. Insti. de pupil. substi. Bar. & alij in d. l. 2. Regia l. 9. tit. 5. part. 6. matrem pupilli etiam excludit à legitima portione, si ipsa substitutio expressa sit. l. Papinianus. §. sed nec impuberis. ff. de inoff. test. c. si pater. de testa. in 6. Bar. & communiter Docto. in d. l. 2. nu. 31. quod in iudicio interiori animę admittendum est: sicuti nos probauimus in c. cùm esses. ist. titu. num. 11. tametsi ab hac communi opinione Bar. discedat Coras. in l. precibus. C. de impub. nu. 29. quo loco audacius quàm par est, asserit iniquissimam esse. c. si pater constitutionem. Cæterùm plurima, quæ huic substitutioni conueniunt, consultò omisimus, quòd in d. l. 2. latiùs tractentur. neque enim omnia in hisce commentarijs libuit explicare, cùm huius decisionis Pontificiæ non sit hæc principalis materia.

Ex §. sexto.

SVMMARIVM.

- 1 Exemplaris substitutionis diffinitio, & cuì fieri possit?
- 2 Filio exhæredato potest fieri exemplaris substitutio.
- 3 Pupillaris substitutio an conseruetur per Auth. ex causa. C. de liber. præte. & quid de exemplari?
- 4 Regia l. 1. titulo 2. lib. 5. ord. l. 44. Tauri explicantur.
- 5 Exemplaris substitutio quibus verbis fiat.
- 6 Exemplaris matrem furiosi excludit.
- 7 Exemplaris substitutio qualiter extinguatur resipiscentia.

§. 6. DE EXEMPLARI.

EST igitur substitutio exemplaris Testamentum, quod à parentibus fit pro liberis minimè testari valentibus, furoris, vel similis morbi causa. Politus in tract. de substitu. tit. de exemplari. ex l. ex facto. ff. de vulga. l. humanitatis. C. de impube. Regia l. 11. tit. 5. par. 6. Et quia ad exemplum pupillaris substitutionis fit, exemplaris appellatur: atque sicut pupillaris dicitur testamentum pupilli, ita & hæc exemplaris dicitur testamentum furiosi. l. patris & filij. ff. de vulga. Potest hæc substitutio fieri etiam à matre, vt ex dictis legibus constat, nec tantùm fit furioso, sed & mente capto. dict. l. humanitatis. iuncta l. vlti. §. vlt. C. de cura. furio. Theophilus in §. qua ratione. Insti. de pupill. subst. & idem concedunt Doct. communiter, quibus mirè conuenit tex. in l. generali. §. duas. ff. de vsufruct. lega. l. Licinius. §. vltim. ff. de legat. 2. §. furiosi. Institu. de curat. l. consilio. §. primo. ff. de cura. furi. Item fit eadem ratione his, qui testari non possunt: mutis inquam, surdis. dict. l. ex facto. atque etiam prodigis, quibus testari non liceat ex interdicto, in quo conueniunt omnes in d. l. ex facto.

Illud verò maximè dubium est, an filio exhæredato fieri possit exemplaris substitutio? Sunt etenim, qui existiment, filio exhæredato non posse substitutionem hanc fieri, per text. in dict. l. humanitatis. quæ exigit, legitimam portionem filio à patre substituente relinqui. ita Bartol. ibi idem in dict. lege, ex facto. numero 18. Alexand. colu. 8. & vtrobique Docto. communiter Guliel. Benedict. titu. de exemplari. numero 20. quibus obstat, primum, quòd pupillaris substitutio, quam hæc ipsa imitatur, ritè exhæredatis fit. l. 1. ff. de vulga. Item furiosus exhæredari rectè potest, commissa ante furorem ingratitudinis causa. l. nonnunquam. §. si vi, aut clàm. ff. de vsucapio. l. vltima. §. sed cùm antiquitas. C. de curat. furi. Bart. in dict. l. ex facto. numero 19. vbi Iaso. numero 29. dicit, hanc opinionem communem esse. Quin & verba d. l. humanitatis. potiùs hanc sententiam, quàm communem probant. Legitima, inquit Imperator, portione, ei, vel eis relicta, quos voluerint, his substituere parentibus liceat, vt occasione huiusmodi substitutionis, ad exemplum pupillaris, querela nulla contra testamentum eorum oriatur. Ecce, quàm euidenter Ius æquale constituitur respectu querelæ, & exhæredationis in pupillari & exemplari, vt quiuis ab eadem constitutione, ni ceruicosus esse velit, colligere possit pupillarem substitutionem, ritè exhæredatis fieri posse, atque eodem iure exemplarem. Ex quibus constat, probabilius multò esse, exemplarem substitutionem posse fieri filijs ritè exhæredatis, aduersus communem opinionem, quæ dubia visa fuit Polito, de exemp. subst. numero 11. & Curtio Iuniori in dict. l. humanitatis. columna tertia. Dices forsan, optime lector, hanc quęstionem non admodum vtilem esse. Nam sicuti pupillaris substitutio iniustè exhæredatis facta, rupto testamento conseruatur. Authentic. ex causa. C. de liber. præter. quod expressim notant Bartol. Alexand. Iaso. in l. 1. §. vltim. ff. de vulga. Ripa in dicta l. 2. numero 32. Zasi. de substitu. pupil. numero 21. & eodem titu. Politus numer. 34. qui quidem ac ipso Iasone hanc profitentur communem esse, quam Curti. Iunior sequitur in dict. Authen. ex causa. numero 53. Sic & exemplaris substitutio valida erit, licet testamentum patris rumpatur. His etenim respondeo, nec pupillarem substitutionem conseruari rupto testamento, ex eo, quòd testamentum patris est necessarium ad hoc, vt filij testamentum hoc procedat, & valeat. §. liberis. Institu. de pupill. substi. l. 2. §. prius. ff. de vulga. & si testamentum patris euanescat, tollitur & pupillaris substitutio. dicta lege secunda. §. planè. l. Papinianus. §. sed nec impuberis. ff. de inoffi. testam. & in dict. §. liberis. Nec obest decisio Auth. quia ex causa. ex illa Nouella ea tantùm conseruantur rupto testamento, quæ absque hæredis institutione consistere possunt: at illa, quę necessariò & præcisè exigunt præuiam hæredis institutionem, minimè rupto testamento effectum habere possunt: vnde verius est, pupillarem substitutionem rupto testamento nequaquam conseruari ex dicta Nouella. quod asserunt Dynus, Petr. à bella Pertica, & nouissimè Ioan. Igne. in dict. Authenti. ex causa. numero 127. quam opinionem probat Regia l. 10. tit. 5. part. 6. atque ei minimè refragatur Regia l. 24. Taur. quippe quæ loquatur in melioratione, quæ fieri potest absque hæredis institutione, in codicillis, & in alia quacunque dispositione. lex deinde prima. titu. de testa. libr. 5. in ordi. Regijs. quæ non adita hæreditate ab hærede scripto legata, & cætera scripta in testamento seruanda esse, æquissimè sanxit. adhuc non obstat: eam etenim intelligo in his, quæ præcisè institutionem hæredis non requirunt: secus verò in his, quę absque hęredis institutione minimè subsistunt. His etiam accedit, quod Iaso. in dicta lege prima. §. vltim. in fine, dixit, posse opinionem contra Barto. & communem defendi. Nec quidquam confirmat communem opinionem, quod fideicommissa, legata, & dationes tutelarum sustineantur rupto testamento ex causa præteritionis, vel exhæredationis, quia hæc non adeò requirunt hæredis institutionem, imò absque ea quandoque consistunt. l. 3. ff. de confirmand. tut. sic etiam parum refert, quòd dictio, Cætera, contineat inter alia & substitutionem. l. qui plures liberos. §. vltimo. ff. de vulgar. l. nam quod. in §. vltimo. ff. ad Trebellia. Nam id procederet, nisi ratio diuersa planè dictaret, non esse capitula expressim à Nouella Iustiniani confirmata, ad substitutionem trahenda: maximè, cùm substitutio verè dici possit institutio, quia per eam hæres instituitur. Et tamen ipsa Nouella institutionem hæredis in specie rumpi, & improbari velit. Deinde verba illa, Cætera namque. in dict. Authentic. ex causa. non sunt Iustiniani, sed Irnerij, siquidem Authenticæ Codici insertæ, non fuêre eidem operi per Iustinianum, nec eo tempore, nec eius autoritate adscriptæ, sed multò pòst ab eodem Irnerio, Alberto, Bulgaro, & alijs. Quod & Gregorius Haloander in præfatione Codicis Iustiniani, & plerique alij adnotârunt, idq́ue ex eo constat, quòd non semper fidelis redditur sententia, nec eadem litera: imò admodum diuersa Iustiniani Codici apposita fuit ex Nouellis, deinde Codici Iustiniani insertæ fuêre Authenticę constitu. Frederici primi, qui multò post Iustinianum Imperium obtinuit. In ea autem Nouella Iustiniani, vt, cùm de appellatione cognoscitur. §. aliud. expressim nominatur, quæ rupto testamento firma manent, inter quæ nulla mentio fit pupillaris substitutionis. tametsi inibi expressa non restringat dispositionem, ac potiùs eam declarent. Et verè ibidem cæterorum nulla mentio fit. Pręter hęc licet pupillaris substitutio fauorem respiciat pupilli. l. si pupillus. ff. de acquir. hęredita. non est hæc ratio sufficiens, vt eadem substitutio sustineatur rupto testamento. quod patet in dict. §. sed nec impuberis. & in dicta lege secunda. §. planè. ff. de vulga. maximè quia non potest iusta ratione dici substitutionem pupillarem esse omninò filio pupillo fauorabilem, cùm ea facta fuerit in dispositione ipsi, vel fratribus iniuriosa: item cùm ex ea pupilli mater excludenda sit, alijq́ue hæredes legitimi, iure sanguinis dilecti, & sibi coniuncti. Ex quibus constat, opinionem Dyni veriorem esse, quam etiam defendunt Bald. in dict. Authentic. ex causa. numero 30. & Ioan. Corasi. in l. si testamento. numero 22. C. de impuber. & alijs. Qua ratione adhuc Iure Communi, cùm opinio communis dubia sit, meritò foret restringenda, vt ea nequaquam admitteretur, vbi extraneus esset substitutus pupillo, omissis pupilli fratribus. quod tenent Paul. in d. Authent. ex causa. licet ei refragentur Corneus ibi, & Alexan. in dicta l. 1. §. vlti. ff. de vulgar. Item nec in eo casu, quo ipsimet præterito esset facta pupillaris substitutio, propter iniuriam ei à patre illatam, sicuti notat idem Paul. Castren. in l. ex duobus. §. vltimo. ff. de vulga. Guido Papę consilio nonagesimoseptimo, quamuis & in hoc Alex. & Areti. in dict. l. 1. §. vlti. adhuc contrarium teneant, opinionem communem ad hunc casum extendentes.

Quod verò attinet Regiam partitarum constitutionem, & si errare, ac falli possim, mihi certissimum est, opinionem communi contrariam ea constitutione & lege probari. Scio etenim, non esse præsumendam, nec facilè constituendam correctionem decisionum Iuris communis per eas constitutiones, quas leges partitarum appellamus. Contendam tamen, quandoque per leges istas eas opiniones probari, quæ interpretationem dubiam Iuris Cæsarei attingunt, & à posteris communi omnium iudicio fuêre improbatæ. Qua in re falli potuerunt viri illi prudentissimi, qui opus illud partitarum, in ordinem, & Hispanum sermonem deduxerunt. In hac autem quæstione planum est, quid lex Regia voluerit, eo enim tempore nulla erat constitutio Iuris Cæsarei de pupillari substitutione conseruando rupto testamento, aperta quidem, præter text. in d. l. 2. §. planè. Et in d. §. Sed nec impuberis: nec erat certa ea interpretatio, quam Nouellæ Iustiniani, Accursius, Barto. & alij conantur aptare: imò forsan vsque ad Bartol. ætatem plurium auctoritate comprobata erat contraria opinio. idcircò Regia lex in sermonem Castellanum traduxit manifestè responsa Iurisconsultorum in dicto §. Sed nec impuberis. & in dicta l. 2. §. planè. Satis tamen erit, vt locus sit pupillari substitutioni, impuberem, cui facta fuerit, in re certa institutum fuisse. tex. & ibi glos. in capit. si pater. isto titulo. in 6. verbo, eidem.

Fit autem exemplaris substitutio verbis generalibus in hunc modum, Instituo Titium & Sempronium filios meos hęredes, & eos inuicem substituo: nam si vterque furiosus sit, inest sub his verbis exemplaris substitutio expressa verbis generalibus. Barto. in l. Lucius. numer. 16. ff. de vulga. Alexand. col. pen. Ias. 11. Ripa num. 34. in ea. l. Lucius. Zasi. tit. de exemplari. colum. 2. Imola hic, dum tractat de substitutione breuiloqua. idem erit, si filio furioso pater ita substituat, Filio meo substituo Titium. quamuis enim nulla fiat furoris mentio: attamen ex eo, quòd ipse, cui substitutio fit, est furiosus, iudicanda est exemplaris hæc substitutio. hoc ipsum est, quod voluit Bart. in dict. l. ex facto. nume. 25. à quo Ripa ibi. numer. 28. discedit, dum Barto l. hanc substitutionem tacitam appellauit. in quo ipse Bartolus sensit, esse tacitam quoad specialia verba, non tamen quo ad generalia: quod non aduertit Ripa.

Item, exemplaris substitutio verbis specialibus concipitur, quoties mentio furoris fit. Quid enim si pater ita substituerit? Filio meo furioso substituo Titium: est quidem hæc exemplaris substitutio, quæ etiam complectitur vulgarem, si filius, restituta sibi sana mente, noluerit esse hæres, vel adhuc furore præualido, fuerit eius nomine hæreditas repudiata. Et deinde pupillarem itidem expressam generalibus verbis, si ipse filius liber à furore decesserit intra pubertatem, & idem si decesserit ante pubertatem in furore. Quòd si post pubertatem decesserit, & furiosus, erit verè exemplaris. Bart. in dict. l. ex facto. colum. 3. cuius opinionem dicunt esse communem Iaso. nume. 22. & Ripa. nume. 60. Idq́ue plurimum interest ob varios cuiusque substitutionis effectus. Sed & si pater filio furioso & impuberi substituerit expressim, si in furore decesserit: erit vulgaris, repudiata paterna hęreditate: atque etiam pupillaris, si intra pubertatem in furore mortem obierit, si verò post pubertatem, erit exemplaris: ante pubertatem autem cessante furore, & impubere in sana mente defuncto nullius effectus censetur isthæc substitutio, Alex. in d. l. ex facto. nume. 31.

Tertiò, fit exemplaris substitutio verbis singularibus, cuius exemplum sit: Si filius meus hæres erit, & in furore decesserit, substituo Caium. Erit fortassis & his verbis saltem in genere expressa pupillaris substitutio, si filius intra pupillarem ætatem decesserit: in quo sunt notanda verba Barto. in dicta l. ex facto. 3. colum. modò pupillus in furore decedat. ex Alexand. quem paulò antè citauimus. ex his etenim quæ hac in materia traduntur, in summa potest colligi hæc formula, quæ tamen in vnum concepta casum, furoris inquam, ad alium trahitur, nempe, si prodigus, si mutus & surdus, filius testantis decesserit, Bartolus in dicta lege, ex facto. numero 28. & ibi Alexander num. quadragesimo secundo.

Hęc verò substitutio non ita liberè fit, tenetur siquidem pater substituere filio furioso eas personas, quæ exprimuntur in dicta lege, humanitatis. & in lege 11. titul. 5. part. 6. Habet sanè ritè facta exemplaris substitutio eum effectum, vt substitutus directò bona furiosi capiat, atque matrem furiosi omninò excludat. Bartol. in dicta lege, ex facto. numero 30. vbi Alexander, Ias. numero 43. Ripa numero 85. dicunt hanc opinionem communem esse. idem fatentur Gulielm. Benedict. hîc, verb. absque liberis. titulo de exemplari. numer. 33. Deci. & Curti. iunior numer. 15. in d. l. humanitatis. eam defendentes aduersus Ias. ibi. & in dict. l. ex facto.

Extinguitur hæc substitutio cessante morbo, vel impedimento. dicta lege, ex facto. & lege, humanitatis. Scribit tamen Bart. in dicta lege, ex facto. numero 40. cessante furore, vel impedimento non extingui penitus hanc substitutionem, sed suspendi, & cessare, ita vt redeunte furore, rursus hæc substitutio recipiat vires, cessat etenim, non omninò extinguitur. lege, inter stipulantem. §. sacram. ff. de verbor. obligatio. lege, qui res. §. aream. ff. de solutio. eandem Barto. opinionem defendit Alexander in dicta leg. ex facto. columna penultima. vbi Ias. nume. 49. & Ripa numero 102. dicunt eam communem esse, quem etiam sequitur Gulielm. hîc titu. de exemplari. numero 47. Ab ea tamen discedunt Decius in dicta l. humanitatis. & Politus titulo de exemplari. ad finem. Zasius verò eodem titul. Barto. opinionem approbat, vbi furor rediret post breue tempus: tunc etenim non videtur extinctum esse furorem, qui priùs aderat in eo, qui furiosus erat inumbratæ quietis. l. quod meo. ff. de acquir. poss. Sic cùm eadem mulier ad eundem virum reuertitur, matrimonium idem esse, putat Martianus, si non multo post tempore interposito reconciliati fuerint. l. plerique. ff. de ritu nupt. Vnde in hac specie, quam tractamus, si furor recidiuus est, & non multo tempore postea redit, erit locus sententiæ Barto. & Doct. At si idem furor postea multo tempore, iudicis arbitrio diffiniendo, redierit, non erit opinio communis admittenda, secundum Zasi. Et nouissimè idem probat Stephanus in Necyomantia. cap. 17. tametsi concors illa Doctorum sententia maximum fomentum capiat à l. cùm filijs. ff. de cura. furio. vbi curator furiosi, qui conualescentia mentis cessauerat, furore repetito, idem dicetur autoritate contigua. ad idem l. qui tertiana. ff. de ædi. edict. qui tertiana, inquit, aut quartana febri vexarentur, quíue comitialem morbum haberent, ne quidem ijs diebus, quibus morbus vacaret, rectè sani dicentur. Sed & hæc eum sensum habere iure optimo possunt, quem præfata distinctione probauit Zasius: & ideò eius concordiæ accedo libenter, & eò magis, quòd videam rem esse admodum controuersam: atque eidem distinctioni etiam Ang. subscripsisse in §. qua ratione. Insti. de pupil. substi. post Bald. in dict. l. humanitatis. in fine. Regiam verò legem 11. titu. 5. part. 6. sanxisse hanc substitutionem extingui resipiscentia.

Ex §. Septimo.

SVMMARIVM.

- 1 Reciprocæ substitutionis diffinitio.
- 2 Quibus verbis fiat, & inibi intellectus ad l. Titius. ff. de hæredib. instit.
- 3 Quot substitutiones comprehendat reciproca, & an contineat fideicommissarias.
- 4 Reciproca substitutio vnica oratione concepta, eas substitutiones comprehendit, quæ pariter vtrique instituto conueniunt: secùs si diuersa oratione constituatur.
- 5 Substitutio reciproca qualiter extinguatur.

§. VII. DE RECIPROCA substitutione.

RECIPROCA substitutio est, pluribus hæredibus institutis, aut exhæredatis, alterum in alterius defectum substituere. leg. iam hoc iure. & l. Lucius. ff. de vulgar. Regia lex penult. titu. 5. part. 6. notant Barto. in dicta l. Lucius. numero 4. Lancel. & Zasi. titul. de breuiloqua. in princip. id verò, quod de exhæredatis diximus, ad duos impuberes refertur, quos pater exhæredauit, & tamen inuicem eos substituit. l. 1. ad fin. ff. de vulgar. Et quamuis isthæc substitutio in forma eam concipiendi ab alijs differat, non tamen est propriè distincta species ab alijs, sed quæ alias substitutiones comprehendit, aut complecti valeat. sensit Bart. in d. l. Lucius. colum. 1. sicuti ex eo colligunt Ias. & Ripa ibi, num. 11. & Zasi. de reciproca substit. col. 1. non potest hæc substitutio non incidere in aliquam aliarum substitutionum. Verùm quia hoc peculiare habet, vt alias plures possit inducere substitutiones, absque temporum distinctione, & reciprocè, quod alicui substitutioni non conuenit, non temerè ab alijs distinguitur in d. l. iam hoc iure. ff. de vulga. & pupil. substit.

Fit autem reciproca verbis generalibus, illis sanè, quorum meminit Iurisconsultus in l. si fundum sub conditione. §. his verbis. ff. de legat. 1. His inquit verbis, Lucio & Titio eorúmue cui fundum do, lego, vtiliter legatur, & si vterque vixerit, vtrique, si alter alteri totum debebitur. Illis etiam verbis, quorum mentio est apud Iurisconsultum in l. Titius. ff. de hæred. insti. Titius, inquit, & Seius, vtérue eorum viuet, hæres mihi esto. Existimo si vterque viuat, ambos hæredes esse: alteroq́ue mortuo, eum qui supererit, ex asse hæredem fore. His enim verbis reciproca substitutio comprehenditur, teste Bart. in d. l. Lucius. 1. col. Cui suffragantur Doctores communiter, secundum Ripam num. 13. atque sub hac reciproca hisce verbis concepta contineri vulgarem substitutionem, expressam verbis generalibus sensit Barto. in d. l. 1. ff. de vulgar. num. 17. & ibi Ripa, num. 106. post Bal. & Imo. in d. l. Titius. Imò etiam pupillaris expressa in genere præfata formula comprehenditur, si personarum qualitas hoc patiatur, quod Bar. in d. l. Lucius. concedit, dum hanc substitutionem sensit reciprocam esse: illa siquidem verba: Hæres mihi esto, non impediunt pupillarem substitutionem. l. 1. ff. de vulg. ita communiter intellecta. & notat Politus titu. de vulga. numer. 21. ex quo cessat ratio Alberi. in Rubri. ff. de vulga. num. 78. dicentis in d. l. Titius. esse tantùm vulgarem substitutionem, non reciprocam, ex eo, quòd verba vulgari substitutioni conueniant. Et licet in l. quia. ff. de hæred. instit. scriptum sit, dictæ institutioni inesse tacitam substitutionem, & idem Regia l. 2. titul. 5. part. 6. est tamen id intelligendum, quo ad verba specialia: nam quoad generalia est expressa. Nec inficior frequentissimè vulgarem substitutionem sub præmissa formula intelligi: quod præter Bart. Alberi. Imol. Baldum, & Ripa, dicta Regia l. 2. probat. Non autem est confestim dicendum, data institutorum capacitate minimè posse ex eadem formula deduci pupillarem substitutionem. Hinc potest intelligi id, quod ex dicta l. si fundum. §. his verbis. adnotauerunt Roma. singu. 400. & Alex. in l. hæredes mei. §. vltim. col. 1. ff. ad Trebellia. dicentes in eadem specie illius §. eum, qui viuus erit, admitti ad integrum legatum iure non decrescendi. Fit item reciproca verbis specialibus in hunc modum, Titium, & Sempronium instituo, & eos inuicem substituo. dicta leg. Lucius. Præterea fit verbis singularibus, Titium, & Sempronium instituo, & Titio substituo Sempronium, & Sempronio substituo Titium. dicta l. iam hoc iure. ad finem. Alberi. in Rubri. ff. de vulgari. nume. 82.

Ea verò est huius substitutionis vis, ac potestas, vt omnes illas substitutiones complectatur, quæ pariter conueniunt, & æquabiliter vtrique substituto: quod receptum omnium consensu est, & sequentibus assertionibus constat. Primùm etenim si fiat duobus extraneis hęredibus institutis, duas vulgares continet. Exempli gratia. Instituo Titium & Sempronium, & eos inuicem substituo. Nam vtrique substitutio alterius fit eo casu, quo hæres non fuerit. Item potest inducere reciproca substitutio duas fideicommissarias: siquidem facta in testamento verbis obliquis eas manifestè præ se fert, his verbis, Instituo Titium & Sempronium hæredes, atque rogo eosdem, vt inuicem alter alteri hæreditatem restituat. Facta verò verbis directis in codicillis eundem effectum operatur. l. Scæuola. ff. ad Trebel. etiamsi fiat filijs. Barto. in d. l. Lucius. col. 2. In testamento tamen constituta hæc ipsa substitutio verbis directis non includit fideicommissarias. l. 2. C. de impub. vbi Deci. & Curt. num. 7. & 8. post alios hoc notant, dicentes hanc communem. Bart. in d. l. Lucius. pen. q. vbi Ias. col. 14. eam dicit communem: & Soci. consi. 6. col. 2. vol. 3. Sed dum Bart. in d. l. Lucius. col. 2. voluit, hanc substitutionem verbis directis factam in codicillis, etiam inter filios fideicommissarias tantùm, non directas comprehendere, quibusdam displicet, ex eo, quod pater inter liberos testari possit solennitate minore, quam sit in codicillis necessaria. l. hac consultissima. §. ex imperfecto. C. isto titu. & quòd in codicillis possit pater fauore liberorum directè substituere, vt ipse Bart. fatetur in l. militis. in princ. ff. de testamen. milit. Et ideò aduersus Bart. in d. l. Lucius. insurgunt Areti. & Iason colum. 3. Gulielm. hîc in materia reciprocæ. numer. 18. Zas. in tracta. de breuiloqua. 2. col. quorum opinio æquior est, licet Politus Bart. defendere conetur in tracta. de reciproca, num. 4. Potest deinde hæc substitutio continere quatuor substitutiones, duas pupillares, ac duas vulgares, si facta sit duobus filijs impuberibus. d. l. iam hoc iure. & d. l. Lucius. vbi Bart. & Doct. passim hoc fatentur. Quòd si hi filij impuberes & furiosi essent, sex substitutiones ex hac colligi poterunt, duæ pupillares, duæ vulgares, item duæ exemplares, secundum communem. Poterit & octo substitutiones complecti, si fiat verbis compendiosæ substitutionis, & duobus impuberibus simul ac furiosis, cùm possit præter duas pupillares, vulgares, & exemplares, duas item fideicommissarias continere, ratione compendiosæ, quod sequenti Rubrica dicemus.

Cæterùm, si hæc reciproca substitutio facta fuerit duobus inæqualibus, illam tantùm substitutionem continet, quæ vtrique conuenit. d. l. iam hoc iure. sic frequentissimo consensu intellecta. ff. de vulga. explicat præ cæteris Ripa in dict. l. Lucius. num. 16. & nouissimè Stephanus in Necyomantia. cap. 13. id disputatione præuia professus, huic communi opinioni locum non esse, quum voluntas testatoris eidem refragetur expressim, vel tacitè. Sed & si reciproca substitutio diuersis orationibus constituatur, inerunt omissa inæqualitate omnes, quæ tacitè, vel expressè cuilibet instituto conueniunt. d. l. iam hoc iure. adiuncta glo. verbo, intelligatur. quam Docto. ibi recipiunt communiter. Quo fit, vt substitutio ista, Instituo hæredes Titium impuberem & Sempronium puberem filios meos, & si pubes hæres non erit, substituo ei impuberem: & si impubes hæres erit, & in ætate pupillari decesserit, substituo ei puberem. Hæc expressa pupillaris comprehendet tacitam vulgarem. Hæc denique substitutio, Instituo Titium & Sempronium filios meos hæredes, & Sempronio substituo Titium, & Titio substituo Sempronium, complectitur vulgarem, & pupillarem expressas, tametsi vtrique instituto non aptetur pupillaris, quia alter erat pubes.

Extinguitur sanè reciproca eo modo, quo quælibet substitutio in specie ab ea deducta solet extingui. Quòd si semel in altero ex institutis quædam substitutio cessauerit, quæ tamen ab initio locum obtinuerat, non expirat in altero eadem substitutionis species. Nam licet modò inæqualitas detur, ex tempore contingit, cùm ab initio actus esset ęqualitas. Barto. in dict. l. Lucius. num. 9. cuius opinio communis est, secundum Iaso. columna quinta. & Ripam ibi numero vigesimo quinto. idem notant Politus in tractatu reciprocæ, vltima columna. & Zasi. colum. 3.

Ex §. Octauo.

SVMMARIVM.

- 1 Intellectus l. Titia Seio. §. Seia. ff. de lega. 2. & l. vel singulis. ff. de vulga.
- 2 Substitutio facta vltimo morienti in tota hæreditate, reciprocam inter institutos præmittit.
- 3 Substitutio facta vltimo morienti indefinitè reciprocam inter institutos inducit.
- 4 Substitutio fideicommissaria, post mortem plurium constituta, etiam in tota hæreditate, non inducit reciprocam inter institutos, imò post cuiuslibet obitum admittitur substitutus.
- 5 Substitutio pupillaris facta pluribus pupillis, non operatur inter eos reciprocam substitutionem, sed eis manet ius legitimæ successionis illæsum.
- 6 Substitutio pupillaris facta vltimo morienti in tota hæreditate, inducit reciprocam inter institutos.
- 7 Substitutio pupillaris facta vltimò morienti in tota hæreditate, operatur fideicommissariam substitutionem inter institutos, si alter primo factus pubes decesserit.

§. OCTAVVS.

PORRO sunt qui opinentur, reciprocam substitutionem aliter etiam constitutam censeri. Nempe, si pluribus hæredibus institutis, quis vltimò morienti, aut ei, quod vltimò decesserit, substituatur: asserunt etenim reciprocam substitutionem inter eosdem institutos, ab ipso testatore censeri constitutam fuisse. text. celebris in l. Titia Seio. §. Seia. ff. de legat. 2. quem esse singul. profitentur Barto. & Paul. ibi. Alexand. in l. hæredes mei. §. cùm ita. 2. colum. ff. ad Trebellia. & plerique alij. Nam ex eo apparet, fideicommissum relictum ab eo, qui vltimus ex pluribus hæredibus institutis decesserit, operari hunc effectum, vt inuicem ipsi hęredes censeantur substituti. Rursus huic assertioni obstat Florentini responsum in l. vel singulis. ff. de vulgar. & in §. vel singulis. Institut. de pupil. substitut. vbi pluribus hæredibus institutis, si substitutio fiat ei, qui vltimò decesserit, inter ipsos hæredes non censetur facta reciproca substitutio, sed ius legitimæ successionis illæsum seruatur. Nec parum interest hanc quæstionem diligenter diffinire: siquidem reciproca substitutione hac in specie concessa, & ea fideicommissaria, non poterit quisquam illorum hæredum alienare aliquam rem ex illis bonis, cùm sint subiecta restitutioni. Si verò non censetur facta substitutio fideicommissaria, inter institutos locum habet legitima successio ipsis de iure conueniens. Et tantùm portio vltimi morientis debetur substituto, non cæteræ portiones, quamuis & illæ sint penes vltimò morientem, quia ei obuenerunt aliâs, quàm ex testamento.

Qua in re gl. in d. §. Seia. ideò credidit substitutionem fideicommissariam in illis verbis intelligi reciprocè factam, quia testator prohibuerat alienationem illorum bonorum, qua ratione visus est velle integram rem, aut integra bona substituto restitui, & ad hoc factam censeri reciprocam fideicommissariam substitutionem inter institutos. Hic tamen intellectus communi omnium consensu reprobatur, ex eo, quòd Iurisconsultus in d. §. Seia. ad eius decisionem non considerauit prohibitionem alienationis, sed illam substitutionem vltimò morienti factam. vnde Dyn. Bart. Albe. & Castren. in d. §. Seia. illum text. intelligunt in substitutione fideicommissaria, non in directa, in qua procedere existimant dict. l. vel singulis. idem notat Alexan. in l. penul. C. de impub. & alijs substit. cùm directa substitutio ex coniecturis non inducatur. l. iubemus. C. de testament. quæ quidem ratio non omninò sufficiens est, siquidem directa substitutio quandoque ex coniecturis colligitur. l. iam hoc iure. ff. de vulgari. sicuti & fideicommissaria coniecturis deducitur à testantis intentione. l. fideicommissa. §. hæc verba. ff. de legat. 3. l. vnum ex familia. §. vltim. ff. de legat. 2. ex quibus constat difficilem esse quæstionem istam, quam ideò sequentibus conclusionibus expediendam esse decreui.

Prima conclusio. Substitutio vltimò morienti facta in toto fundo, vel hæreditate, reciprocam omninò præmittit, & inducit fideicommissariam substitutionem inter ipsos hęredes, vel legatarios. tex. in d. §. Seia. quem ita interpretantur Bart. & Docto. ibi. dicit singu. esse Curti. iuni. consil. 16. colum. 2. & est communis intellectus, secundum Ias. in l. potest. ff. de vulga. & pupil. substi. & eundem in l. vlt. C. de impub. numer. 7. & Socin. in d. §. cùm ita. 2. col. dicentem singular. text. in d. §. Seia. atque eundem intellectum sequuntur Alexan. consil. 11. colum. 3. volu. 3. Ias. consi. 41. numer. 2. & consil. 33. volu. 1. & plures alij, quos expressim Ripa citat in dict. l. hęredes mei. §. cùm ita. nume. 17. & esse hanc sententiam magis communem fatetur Vigli. in dict. §. vel singulis. Nam si non esset præmissa, nec intelligeretur reciproca substitutio inter hæredes, vel legatarios: nequaquam posset ad vltimum morientem tota hæreditas, nec totus ille fundus pertinere, nec substitutioni locus esse posset, quod esset aduersus testatoris voluntatem, sicuti idem Iurisconsult. sensit in d. §. Seia. ad finem.

Secunda conclusio. Substitutio facta vltimò morienti indefinitè in hęreditate, vel fundo, tametsi vniuersaliter facta non sit, inducit inter hæredes vel legatarios reciprocam substitutionem, quod probatur in d. §. Seia. quo in loco Iurisconsultus in definitè verba refert, & ex eo solùm rationem decisionis colligit, quod vltimò morienti sit facta substitutio. Quorsum, obsecro, à testatore fieret substitutio vltimò morienti, in fundo aut hæreditate, si in eius tantùm parte testator voluisset substitutum admitti? Vnde verosimilius est etiam in aliorum hæredum, aut legatariorum partibus factam videri reciprocam substitutionem, & eam fideicommissariam, vt tota hęreditas, vel fundus ad nouissimum perueniat, & ab eo ad substitutum. Hoc etiam probatur ex alia ratione, nempe quòd in vltimis voluntarib. indefinita æquipollet vniuersali. l. si pluribus. ff. de lega. 2. l. si plures. ff. de legat. 3. Eandem secundam conclusionem asserit Alex. consi. 11. vol. 3. in responsione ad quintum argumentum, dum dixit tex. in d. §. Seia. esse intelligendum, quando substitutio fit vltimò morienti vniuersaliter aut indefinitè. Curti. iuni. in d. l. pen. num. 15. idem consil. 43. col. 2. & consil. 11. colum. 3. sensit Bart. in d. l. vel singulis. & in d. §. Seia. dum seipsum retulit ad eundem §. Seia. qui de indefinita substitutione loquitur. idem adnotauit Viglius in d. §. vel singulis. Nec oberunt huic assertioni auctores, quos Ripa adducit in d. §. cùm ita. num. 18. quia loquuntur quando substitutio fit simpliciter: non autem quando fit indefinitè, vt constat ex Socin. consil. 249. colum. 6. volum. 2. & in dict. §. cùm ita. 2. colum. aut loquuntur, quando fit substitutio post mortem plurium, quod statim tractabimus. Dicitur verò simpliciter facta substitutio vltimo morienti, si his verbis pronuncietur: Vltimo morienti, aut ei qui vltimus decesserit, substituo Titium: multò minus obstant quæ Socin. notauit in l. Marcellus. §. vlti. ff. ad Trebel. in fine. Sed si illi, quorum vltimo morienti est facta substitutio, sint positi in conditione, non in dispositione, non est locus huic reciprocę substitutioni fideicommissariæ. Socin. in d. §. cùm ita. colum. 1. Curti. iunior consil. 33. nume. 8. quorum opinio ab his pendet, quę in hoc c. diximus. §. 3.

Tertia conclusio. Substitutio fideicommissaria postmortem plurium constituta etiam in toto fundo, vel hæreditate, non producit fideicommissariam reciprocam substitutionem. l. vlti. §. filium. ff. de lega. 2. l. Lucius. §. Caio. ff. ad Trebelli. text. optimus in d. §. cùm ita. vbi vsus est testator reciproca substitutione, & ea cessante, nec præexistente persona dilecta magis testatori, locus est substituto, non expectata omnium morte, nec contingente in omnibus conditione, quæ adiecta fuit substitutioni. Hoc etenim casu substitutus admittitur post mortem cuiuslibet ad illius partem, cùm hæc plurium dinumeratio, in singularem quandam distributionem dirigatur. l. falsa. §. vlti. ff. de cond. & demon. l. 2. ad fin. ff. de cond. instit. ex quibus hanc tertiam assertionem approbant, & recipiunt Imol. & Alex. in d. §. cùm ita. & alij, quos referunt, hanc opinionem dicentes communem esse, Socin col. 2. & 3. Rip. nu. 25. in d. §. cùm ita. Socin. consi. 69. volu. 3. col. pen. Decius in d. l. penul colum. penul. Ias. in l. quidam testamento. ff. de vulg. Alex. consi. 92. volum. 3. col. 1. Soci. consil. 94. colum. pen. volum. 1. & Alexan. in d. l. penul. eandem opinionem etiam in contractibus approbat Alexand. in consil. 204. lib. 2. & ibi Carol. Molin. quem omninò legito. Et licet in contrarium disputet Socin. in d. §. cum ita. nume. 27. post Bart. in d. l. quidam testamento. & Aret. ibi, prima opinio, quæ communis est, verior videtur, ni adsit persona, quę ex verisimili mente testatoris fit substituto præferenda: tunc etenim omnium mors erit expectanda, atque inter institutos censebitur substitutio reciproca facta ex ratione l. pen. C. de impub. vbi Alexand. & Deci. colum. pen. Bart. & Imol. in d. §. cùm ita. Aymon consi. 11. quorum opinio communis est, sicuti asserit Curti. iuni. in d. l. pen. nu. 17. qui eam approbat, eandem fatetur communem esse Socin. in d. §. cùm ita. num. 26.

Et procedit isthæc limitatio non tantùm in liberis testatoris, sed & in alijs extraneis, in quibus præsumpta affectio testantis dari possit, vt substituto præferantur. Quinimò idem erit perpensa hac præsumptione, etiamsi illi, post quorum mortem fit substitutio, nominati fuerint in conditione: quod expressim notat Curti. iuni. consi. 43. nu. 9. Tametsi ab hac limitatione conentur discedere Socin. in d. §. cùm ita. num. 26. & 29. ac Ripa num. 27.

Cæterùm, hæc tertia & principalis conclusio minimè procedit in fideicommisso vsusfructus: nam si in eo sit substitutio concepta post omnium, vel plurium obitum, censetur reciproca substitutio facta inter legatarios, vltimo tamen morienti extraneus substitutus iudicabitur. l. codicillis. in prin. ff. de vsufruct. leg. quam ad hoc Bart. notauit in d. §. cùm ita. cui subscribit Ias. in l. potest. numer. 12. ff. de vulga. idem in dicta l. penult. numero 9. & ibi Curti. iunior nume. 18. ex ea ratione, quòd in legato vsusfructus etiam post portionem acquisitam pluribus, si portio deficiat in persona vnius, accrescit alteri. l. 1. ad finem. ff. de vsufruct. accre. Vnde tunc semper, mortuo vno ex legatarijs, superest alter, qui ex mente testantis excludat substitutionem. quamuis de hac Barto. opinione dubitet Imol. in d. §. cùm ita. & expressim ab ea discedant Alexan. num. 23. Socin. & Ripa ibidem.

Verùm enimuerò præfata conclusio tertia, locum sibi vendicat, etiamsi per nomen collectiuum fiat substitutio. dicta l. hæredes mei. §. cùm ita. vbi dum specialiter contrarium facta reciproca substitutione, vel secundum Barto. & communem in filio testatoris respondetur: in extraneis hoc, quod asserimus, conceditur, aduersus propriam dictionis significationem, ex præsumpta testantium voluntate, ab ipsa lege perpensa, vt ibi explicat Socin. nu. 28. & Curti. iunior in dicta l. pen. C. de impub. col. 1. & numer. 10. vbi Alexan. hanc extensionem admittit, dicens eam esse communem. col. penul. quod Socin. etiam fatetur dict. numer. 28. & in specie probant eandem sententiam Bart. & alij Doct. in dict. §. cùm ita.

Ex quibus primò infero, non esse satis tutum, quod Ias. scripsit in dict. l. pen. dum dixit, decisionem Pauli Castrens. qui ibidem asseruit, substitutionem factam pluribus post mortem omnium, inducere inter eos reciprocam substitutionem, posse procedere si dicta substitutio fuerit facta in tota hæreditate, vel legato: hoc enim existimo huic tertiæ assertioni palàm refragari.

Secundò, hinc deducitur vulgò reprobari Bart. qui in dicta l. quidam testamento. dixerit, substitutionem simpliciter pluribus factam in tota hæreditate, vel fundo, inducere inter ipsos reciprocam, & fideicommissariam substitutionem. Est etenim ea sententia Bart. falsa, etiam si prædicta substitutio nomine collectiuo sit concepta, quod ex præmissis constat.

Tertiò, ex his apparet, non esse admittendam hac in quæstione distinctionem Pau. Castrens. in l. qui duos. ff. de vulgar. Angel. in d. §. cùm ita. quos ibi Socin. numero 28. conatur defendere. Hi siquidem dicunt tertiam hanc, & communem assertionem probari posse facta substitutione post mortem plurium simpliciter: contrariam verò, quando substitutio fit vniuersaliter, aut per nomen collectiuum. Primo etenim casu post cuiuslibet mortem admittitur substitutus. Exempli gratia, Si hæredes mei decesserint, substituo Titium: aut post mortem hæredum meorum substituo Sempronium. Secundo autem casu, non admittitur substitutus, nisi omnibus omninò extinctis. Huic distinctioni consentit Vincen. Hercu. in l. pater filiam. §. vlti. ff. ad legem Falcid. Sed tamen minimè hactenus recepta isthęc opinionum conciliatio.

Quarta conclusio. Substitutio pupillaris facta pluribus pupillis hæredibus institutis, non operatur reciprocam inter eos substitutionem, sed adhuc eis competit legitima, & hæreditaria successio ab intestato. l. vel singulis. ff. de vulg. §. vel singulis. Insti. de pupil. substit. quas decisiones Bart. & alij communiter ita interpretantur: & Vincen. Herc. in d. l. pater filiam. §. vlt. 1. casu. & ibi Alexan. ex quibus apparet, hanc conclusionem procedere, etiam si sit facta hæc pupillaris substitutio nomine collectiuo, vel in tota hæreditate. Hoc etenim nihil ad hunc effectum conducit. Verùm si in persona vnius pupilli eueniat substitutio, excluditur substitutus ab altero pupillo eius fratre, non tamen à matre, eo casu, quo mater, excluso fratre, succedit filio intestato. Bald. vlti. colum. Paul. Alex. Ias. num. 6. Curt. iunior col. penul. in d. l. pen. C. de impube. quorum sententia crebriori calculo recepta quidem est, tametsi dubia sit, ex his, quæ Socin. adducit in d. §. cùm ita. num. 20. ex quibus etiam deducitur d. l. pen. procedere, etiamsi pupillaris substitutio non sit facta nomine collectiuo. gl. recepta communiter in l. si pater impuberes. ff. de vulgar. & pupil. substi.

Quinta conclusio. Substitutio etiam directa, & pupillaris facta vltimo morienti, in tota hæreditate, operatur ipsos institutos reciprocè substitutos censeri. tex. in d. §. Seia. Bar. Imol. Areti. & communiter alij in d. l. vel singulis. aliâs in l. potest. Ias. in d. l. pen. numero 7. Alexan. & Vincen. Hercu. in d. l. pater filiam. §. vlt. colum. 7. quorum opinio communis est, auctore Ripa in dict. §. cùm ita. numer. 21. qui eam sequitur. Et idem erit, si fiat hæc substitutio indefinitè, sicuti paulò antè diximus in fideicommissaria: nec enim diuersum hîc dicendum est. Erit autem facilimum exemplum huic conclusioni aptare, pupillari substitutione concepta verbis expressis. Quid ergo, si fiat compendiosa in hunc modum: instituo filios meos impuberes, & vltimò decedenti quandocunque substituo Sempronium? & sanè non videtur posse colligi ex tacita pupillari his verbis comprehensa, aliam tacitam pupillarem inter ipsos impuberes, cùm ex tacita dari non possit. l. seruum filij. §. vltim. ff. de legat. 1. quod in hac specie asserit Ripa in dict. §. cùm ita. num. 22. Cui ipse non assentior, quippè qui videam hanc pupillarem substitutionem non esse tacitam omninò, sed verbis generalibus expressam, & ideò matrem pupilli excludit. cap. si pater. hoc tit. in 6. Bar. & communis in l. Centurio. & in l. 2. & l. 1. ff. de vulga. & pupilla. substitut.

Sexta conclusio. Substitutio pupillaris facta vltimo morienti in tota hareditate, vel in definitè, producit etiam fidei commissariam substitutionem inter institutos eo casu, quo primò moriens, iam pubes decedat. ita eleganter Areti. in dict. l. potest. ff. de vulg. in fin. Non enim voluntas testantis exactè seruaretur, nisi esset locus huic fideicommissariæ substitutioni, cùm is voluerit ad substitutum vltimò morienti totam hæreditatem pertinere.

Ex §. Nono.

SVMMARIVM.

- 1 Compendiosæ substitutionis definitio, & ex ea plura inferuntur, quæ cognitionem eius satis aperiunt.
- 2 Bartol. in l. Centurio. verba quædam dubia explicantur.
- 3 Compendiosa substitutio, quibus verbis fiat.
- 4 Verba directa, obliqua, & communia quæ sint?
- 5 Verba hæc, substituo, & moriatur, sunt communia.
- 6 Compendiosa facta à milite verbis directis intra pubertatem est pupillaris, postea directa militaris.
- 7 Latissimè discutitur intellectus legis regiæ 12. tit. 5. part. 6. & num 16.
- 8 Nec iura sepulchroum, nec patronatus transeunt ad substitutun fideicommissarium.
- 9 Ex testamento militis an deducatur Trebellianica?
- 10 Directa militaris an includat legitimam filij, cui facta fuit?
- 11 Jura sepulchrorum an spectent ad substitutum ex directa militari subtitutione?
- 12 Ius patronatus ecclesiatici ad hæredes, etiam extraneos transit, & an transeat ad substitutum ex directa militari?
- 13 Compendiosa à milite vehis communibus facta, ante pubertatem est pupillaris, postea verò fideicommissaria.
- 14 Substitutio compendiosa facta à milite verbis obliquis, omni tempore erit fideicommissaria.
- 15 Compendiosa à Pagano verbis directis facta, ante pubertatem est pupillaris, postea omninò extinguitur.
- 17 Compendiosa facta à Pagano verbis communibus, ante pubertatem erit directa, postea verò fideicommissaria.
- 18 Substitutio compendiosa verbis obliquis à Pagano constituta, omni tempore erit fideicommissaria.
- 19 Intellectus huius cap. & cap. si pater. isto titulo. in 6.

§. IX. DE COMPENDIOSA substitutione.

EST in hoc tractatu controuersia, an compendiosa substitutio sit species ab alijs substitutionibus distincta? Nam esse potius modum quendam inducendi alias substitutiones, asserit Aretin. in rubr. ff. de vulg. & pupil. substit. quem Ias. sequitur in l. Centurio. numer. 24. ff. eod. Tametsi verè dici possit quo ad formam, & modum inducendi, esse distinctam speciem, vt idem Aret. concedit in l. in testamento. pen. col. C. de testamen. mil. & Galiau. in d. l. Centurio. col. 40. Imò & Politus contendit, compendiosam esse distinctam speciem, & id propriè. idem Curt. iun. in l. precibus. nu. 44. C. de impub. & alijs substit.

Diffinitur autem in hunc modum: Compendiosa est substitutio plures sub verborum compendio continens substitutiones, propter plura tempora differentes, quam diffinitionem colligere libuit à Bart. in d. l. Centurio. col. 3. Gali. col. 39. Ripa nume. 60. & Polito titul. de compendiosa. ex qua diffinitione, quo rectius intelligatur, & vt tota hæc materia, alioqui difficilis, ad vnguem tractetur, sequentia corollaria deducemus.

Primùm non esse compendiosam illam substitutionem, quæ maiori fuerit facta his verbis, Instituo Titium hæredem, & quandocunque Titius hæres meus decesserit, substituo Caium. Nam licet hæc substitutio plura tempora contineat: nempe, ante aditam hæreditatem, & post eius aditionem, & sic vulgarem, ac fideicommissariam substitutiones, eas tamen non inducit temporis diuersitas, sed aditio, aut non aditio hæreditatis, quamobrem compendiosa non est, quod expressim notat Ripa in d. l. Centurio. nu. 60. & idem ego ex intentione, & mente Docto. deduco. tametsi Ias. in d. l. Centurio. nu. 23. dicat eam esse compendiosam, atque Franc. Curt. scribat in d. l. precibus. hanc esse magis communem sententiam, quam & Aret. asseruit in d. l. Centurio. opinor, etenim eam substitutionem vulgarem esse aptamq́ue, vt fideicommissaria sit, ex verbis generalibus, quibus præfata substitutio constituitur. Veritas autem huius conclusionis aptior erit perpensa sequenti assertione.

Secundum hinc deducitur, plura tempora, quæ compendiosam substitutionem efficiunt, non alia esse, quàm pupillaris ætatis & pubertatis. glo. in d. l. precibus. & in ca. si pater. hoc tit. in 6. verbo, absque deductione. vbi Franc. in tract. compendiosæ, col. 1. hoc expressim tenet. & Politus in principio huius substit. quod probatur in d. l. precibus. & in Regia l. 12. titu. 5. part. 6. sensit Bartol. in d. l. Centurio. nume. 9. dicens compendiosam plura tempora exigere, scilicet, pubertatis, & pupillaris ætatis, atque ita eius verba intelligunt Galiaul col. 38. & Ripa ibi. num. 60. Nam quod Bart. dixit hanc substitutionem plura tempora exigere, nempe tempus pubertatis, & pupillaris ætatis, vel aliud, tendit ad id, vt constet, hanc substitutionem ad certum tempus posse restringi, modò id ætatem pupillarem excedat. d. l. Centurio. gl. in l. verbis ciuilibus. ff. eod. quod ex frequentissima omnium sententia Zas. adnotauit, titul. de compendiosa. col. 5. licet ipse Galiau. quò Bal. in sequenti opinione defenderet, aliter hanc rem intellexerit, exponens plura tempora, id est, ante aditam, & post aditam hæreditatem.

Tertiò ex hoc deducitur, non esse compendiosam substitutionem illam, Si filius meus in ætate pupillari decesserit, substituo Sempronium, non enim continet plures substitutiones, quæ ex diuersis temporibus sint variæ, ea quidem differentia, quæ ex pupillari ætate & pubertate oritur. Imò esse hanc substitutionem pupillarem, probat Bart. in l. 2. nume. 27. ff. de vulg. & pupill. Polit. in tractat. pupillaris substit. num. 8. quamuis Bald. in d. l. precibus. existimet eam compendiosam esse, & eius opinionem dicat communem Ias. in dict. l 2. ad finem. Nam & à Bal. dissentiunt. idem Ias. in d. l. Centurio. num. 23. Dec. in d. l. precibus. nu. 15. & Franc. in d. c. si pater. in tract. compendiosę col. 1. & esse hanc communem opinionem contra Bald. asserit Zas. tit. compendiosa. versi. requiruntur. & Ripa numero 4. in d. l. secunda.

Quartò, constat ex his, quæ modò notauimus non esse compendiosam substitutionem illam, quæ verbis generalibus concepta, includat vulgarem expressam, ac pupillarem expressam itidem, quia aditio vel repudiatio ipsas substitutiones distinguit, non diuersa tempora. Eadem etiam ratione pupillaris expressa singularibus verbis, non ex eo compendiosa erit, quòd vulgarem tacitam contineat, cùm id ex mente testantis à lege deducatur, non ex verborum compendio, sicuti docet Francis. à Ripa in d. l. Centurio. nu. 60. & idem omninò dicendum est in vulgari verbis singularibus expressa, quæ etsi complectatur pupillarem tacitam ex mente testantis, non tamen ob id erit compendiosa.

Quintò, inde fit, vt minimè sit censenda compendiosa substitutio illa, quam hisce verbis testator expresserit, quandocunque filius meus decesserit, eum rogo, vt restituat hæreditatem Titio: non enim continet plura tempora actu vel habitu distinguentia substitutiones, cùm semper fuerit fideicommissaria. l. cohæredi. §. cùm filiæ. ff. de vulgar. in hac ipsa specie Socin. & Galiau. in d. l. Centurio. col. 38. & ibi Ripa. num. 61. Politus titul. de compendiosa. nume. 4. Curt. iunior in d. l. precibus. numer. 46. Et quamuis Bart. in d. l. 2. Centurio. nume. 20. dicat hanc substitutionem esse compendiosam, & eius opinionem asserat communem esse Ias. ibi. numer. 38. est tamen intelligendum in eo, quid Bart. dixerit eam esse omni tempore fideicommissariam, non in eo, quùd eam esse compendiosam putauerit, vt optimè explicat Curtius in dicta l. precibus. nume. 48. contra Dec. ibi, qui voluit ante aditionem hæreditatis eam posse esse vulgarem.

Sextò, apparet directam substitutionem à milite, maiori, & puberi constitutam his verbis, quandocunque decesserit, non esse compendiosam, cùm semper directa sit, nec censeatur apta pluribus substitutionibus, sub temporum compendio diuersis. Vnde erit species substitutionis distincta ab alijs, & directa militaris nuncupabitur. Aret. Ias. num. 26. & Ripa, num. 64. in d. l. Centurio. Miles etenim potest directè post aditam hæreditatem maiori substituere. l. in testamento. C. de test. milit.

Septimò, subinde aperitur, quonam pacto compendiosa à reciproca distet. Nam reciproca plures substitutiones complectitur, respectu plurium personarum: at compendiosa respectu vnius. Deinde reciproca plures substitutiones similes continere potest. Compendiosa verò necessariò inducit dissimiles. notat præter alios Ripa in d. l. Centurio. numer. 61. Item reciproca non continet fideicommissariam, nisi fiat in codicillis, sicuti tradidimus superiùs, titul. de reciproca. At in compendiosa frequentissimè fideicommissaria comprehenditur. Curt. in d. l. precibus. nu. 47. hanc differentiam constituens.

Octauò, libet ex his sensum Bart. perpendere, qui in d. l. Centurio. col. 3. scripsit, compendiosam fieri posse sub alia conditione, quàm mortis, quem ibi reprobat Aret. col. 5. Est enim Bart. intelligendus ita, vt non exclusa, imò subintellecta conditione mortis, possit & alia addi substitutioni, in hunc modum: Filio meo substituo Titium, quandocunque Sempronius fuerit factus consul. In hoc enim exemplum, si hic filius impubes sit, conueniunt Ias. in dict. l. Centurio. num. 22. & ibi Galiau. col. 39. Dec. in d. l. precibus. num. 16. Soc. in d. l. Centurio. num. 18. & Curt. in d. l. precibus. num. 45. qui tamen variè exemplum istud & Barto. sensum intelligunt. Siquidem Socin. Dec. & Curtius, ita interpretantur hanc opinionem, vt si tempore quo Sempronius factus fuerit consul, nolit filius esse hęres, fit vulgaris substitutio. Item pupillaris, si ante pubertatem filius decesserit, & Sempronius fuerit factus consul. Fideicommissaria verò, si post aditam hæreditatem Sempronius sit factus consul, & esse hanc declarationem communem, testatur Curt. iunior. d. num. 45. At Ias. & Galiau. expressius existimant, mortuo filio ante pubertatem, ex pupillari, repudiante verò quandocunque, ex vulgari, mortuo autem post pubertatem, ex fideicommissaria, vocari substitutum sub illa conditione, si Sempronius fuerit factus consul. Nec satis est, vt substitutus admittatur, Sempronium consulem esse factum, sed oportet ad præmissa aduertere, quando fuit institutus filius testatoris, vt notat ipse Galiaul.

Nonò, colligere ex supradictis licet, compendiosam propriè filio pupillo conuenire. gloss. communiter recepta in dict. l. precibus. cui similis in d. cap. si pater. verbo, absque deductione.

Decimò, opinor ex his compendiosam propriè fieri filio impuberi, & in potestate hæredi instituto, quod communi consensu receptum est.

Vndecimò, illam esse verè compendiosam substitutionem, arbitramur, quæ ita concepta sit: Quandocunque filius meus sine liberis decesserit, substituo Titium, vel absque dictione, quandocunque. Si filius meus sine liberis decesserit, substituo Titium. glo. in d. c. si pater. verb. absque deductione. quam Doct. ibi approbant communiter. & in d. l. precibus. vbi hoc fatetur Curt. num. 66. Alex. in d. l. Centurio. num. 27. Ias. num. 33. & Ripa ibi. nume. 89. quo in loco Bart. per illum text. idem adnotauit. num. 17. optimus ad id text. in Regia l. 12. tit. 5. part. 6. contra glos. in d. l. precibus. dicentem esse omni tempore fideicommissariam, cuius opinio vanissima est, teste Polito in tractat. compendiosæ. num. 24. Bar. verò opinionem magis receptam esse tradit Alciat. lib. 10. Parerg. c. 2.

Duodecimò, ex his colligitur, esse compendiosam substitutionem illam hisce verbis conceptam, Si filius meus in ætate pupillari decesserit sine liberis, substituo Sempronium: nam etiam si factus pubes filius decesserit sine liberis, erit locus fideicommissariæ substitutioni, sicuti censet Paul. Castrens. consil. 43. vol. 2. cui subscribunt Dec. in l. generaliter. num. 1. C. de instit. & substit. Anton. Rub. consil. 129. Arnoldus Ferronus in consuet. Burdigalensibus. lib. 2. col. 3. & Curt. iunior in d. l. precibus. num. 67. & licet contrariam sententiam probauerint Corne. consil. 61. vol. 2. Cuman. consil. 125. prima tamen opinio verior videtur ex verbis testatoris, quæ si intelligantur, vt intelligenda sunt, iuxta solitam & communem naturam generandi, ad adultam ætatem trahi debent, neque enim adiectio illa, sine liberis, ita conuenit pupillari ætati, vt adultæ: & ideò ea fuit testantis intentio, vt substitutus admitteretur, siue filius in ætate pupillari, siue in adulta decessisset. Esset tamen minus dubia isthæc opinio, si substitutio his verbis fieret, Si filius meus impubes decesserit sine liberis, substituo Sempronium: tunc enim dubio procul esset hæc substitutio intra pupillarem ętatem pupillaris, postea verò fideicommissaria, quod notant Guliel. Bened. hîc tit. de compendiosa. nu. 51. & Ferra. in practica tit. de forma libelli substitutionis compendiosæ. nu. 18. Nec quidquam refert, dictum sit à testatore, Si in ætate pupillari, & sine liberis decesserit, vel si in ætate pupillari sine liberis decesserit, ex rationibus, quas Paul. Castr. adducit, in cuius sententiam aduersus Corneum inclinat Galiaul. in d. l. Centurio. col. 57. dubius tamen propter communem sensum prædictorum verborum.

Fit verò compendiosa substitutio verbis generalibus, his quidem, si decesserit filius meus, substituo Sempronium: hæc etenim indefinita æquipollet vniuersali l. si pluribus. ff. de leg. 2. atque idem significat, ac si diceret testator, si filius meus sine liberis decesserit. l. cùm acutissimi. C. de fideicommis. Et esse hanc compendiosam probat glo. magna, in l. in testamento. C. de mil. testa. in 1. quam ad hoc allegat, & sequitur Curt. iun. in d. l. precibus. nu. 47. & Socin. cons. 113. vol. 1. col. 4.

Verbis autem specialibus fit in hunc modum, Quandocunque filius meus decesserit, substituo Caium. Aut sine dictione, quandocunque, Si sine liberis filius meus decesserit. glo. in d. c. si pater. cuius paulò antè mentionem fecimus.

Item fit verbis singularibus his formulis, Si filius meus decesserit intra pupillarem ætatem, vel pòst, substituo Titium. Si filius meus decesserit intra vicesimumquintum annum, substituo Sempronium. Bart. in d. l. Centurio. num. 9. quem vbique Doct. hanc rem tractantes sequuntur.

Effectus huius compendiosæ substitutionis maximus quidem est, & in eo inquirendo iuris vtriusque professores hactenus insidarunt. Nos verò quæstionem istam, omissis pluribus interpretum concertationibus, tractabimus quantum poterimus breuissimè. Cuius rei cognitioni præmittere oportet, quænam sint verba directa, & quæ obliqua: ac deinde quæ sint communia. Directa sanè, illa censentur, ex quibus quis propria manu, nulla alterius restitutione requisita testatoris, aut pupilli, hæreditatem capit. gl. in l. eam quam. verb. directis. C. de fideicommiss. Exempli gratia, Titius hæres esto. Instituo Titium, & pleraque alia, quæ Doctores passim congerunt.

Verba obliqua sunt illa, quorum ratione de manu alterius quis capit hæreditatem, quæ & verba precaria dicuntur & indirecta, ex eo quòd requiritur alterius restitutio, sicuti cùm testator iubet, rogat, mandat hæredi, vt restituat hæreditatem, aut bona, qualia sunt verbum, reddat, verbum, restituat, & similia. l. cohæredi. §. cùm filiæ. ff. de vulg.

Communia verò sunt verba illa, quæ vtrique aptantur significationi, potest enim quis aliquando ex his verbis propria manu capere hæreditatem. Potest quandoque ex eisdem à manu hæredis, vel alterius capere. glo. communiter recepta in d. l. precibus. & in d. l. Centurio. vbi Barto. hæc tria adnotauit, quem cæteri sequuntur, quos adducit Tiraq. in l. si vnquam. verb. reuertatur. num. 5. C. de reuoc. donat. & latiùs num. 157.

Horum verborum communium primas obtinet, substituo, secundum Accursium in dictis locis. Nam vtcunque quis in alterius locum constituatur, dicitur substitutus, etiam in legatis. l. Lucius. & l. sequenti. ff. de hæredibus instituendis. Et in specie verbum hoc, substituo, commune esse probat. l. iam hoc iure. ff. de vulg. & pupill. substit. l. generaliter. §. cùm autem. C. de instit. & substit. Bart. in d. l. Centurio. nu. 47. & esse hanc communem opinionem fatentur præter alios Ripa in d. l. Centurio. nume. 187. Soc. consil. 144. col. 2. vol. 1. Zasius in tractat. compendiosæ. vers. super secundo. à qua diuertit non ineleganter Stepha. in Necyomantia iuris dialogo 11. & 12. & Viglius in §. qua ratione. Instit. de pupill. substit. numero 15.

Item verbum, succedat, commune est, text. hic secundum communem intellectum, quem expressim ad hoc citat Bart. in d. l. Centurio. col. vlt. cui cæteri frequenti consensu accessere, vt ibi fatentur Ias. col penult. & Ripa num. 192. & Galiau. col. 108. post Aret. ibi, etiam si verbum, succedat, referatur ad personas honoratas. tex. hic dum dicit, eidem impuberi succederent, atque hoc ipsum communiter Doctor. concedunt aduersus Bald. cui consentiunt Galiau. dict. col. 118. & Francis. in dict. cap. si pater.

Hoc autem verbum, Hæres meus moriatur Titio, esse commune ex eo deduci potest, quod eum sensum habeat, id est, moriatur hæres ad vtilitatem Titij. Nam & Græci ea phrasi passim vtuntur, vti constat ex Luciano dialogo Xenophonte, & Callidemidæ. Hæc verò vtilitas poterit directè & obliquè contingere, & ideò Angel. in dicta l. Centurio. hoc verbum commune esse existimat: nec temerè secundum Ias. ibi, col. vlt. idem Abb. nu. 5. & nu. 20. & Card. hîc, in prin. col. pen. atque etiam Imol. num. 166. Franc. in d. c. si pater. super glos. filiæ. 2. col. Politus in tractat. compendiosæ. nu. 27. & Zasi. col. 2. Tametsi Bar. in d. l. Centurio. vlt. col. dixerit esse hoc verbum directum, per textum, iuncta gloss. in verbo, moriatur. in d. capit. si pater. Cuius opinio communis est, teste Ripa. num. 196. in d. l. Centurio. vbi idem notauit Galiau. col. 115. Ego verò, vt modò dicebam, contrarium verius esse existimo, nec arbitror Bart. opinionem ita receptam esse, vti existimauerit Ripa: Nam in d. c. si pater. non excluditur mater ex prima substitutione, sed ex secunda, quæ dubio procul facta fuit verbis directis. Imò etiam ex prima verbis communibus facta excluderetur, vt statim probabo. Quin etiam Imol. in d. l. Centurio. nume. 16. & 18. hanc sententiam, quam ego sequor, ex Bart. deducere conatur, dum ipse num. 16. scripsit, verbum hoc, moriatur, esse directum, non ciuile. & idem col. vlt. repetit esse magis commune iure gentium. Nam Imol. verba illa, qua Bar. appellat directa, non ciuilia, opinatur esse communia ex intentione eiusdem Bart. Qua in re Bart. ipse considerat, verba directa quædam esse directa ciuilia, ex lege duodecim tabularum, illa sanè, hæres esto. quædam directa, non ciuilia, sed moribus introducta & inuenta, & inter hæc maximum discrimen esse. Cuius distinctio autorem habet Nicol. Materellum, quem & Bart. sequuntur Anto. Ancha. Abb. num. 21. & Guliel. hîc, verbo, eidem impuberi. num. 11. Aret. consil. 255. col. 7. Angelus in dicta l. Centurio. vbi Ripa num. 71. inquit, hanc opinionem communem esse, quæ tamen omninò reijcienda est, quippe quæ ratione careat, nec vllo iure probetur, & commentitia sit. Vnde eam improbant Card. hîc q. 35. Franc. in dicto cap. si pater. super gloss. filiæ. col. 2. Alex. num. 65. Imol. num. 16. & 18. in d. l. Centurio. Politus num. 19. & 22. & Zasi. col. 1. in tractat. compendiosæ. Salic. in d. l. precibus. & Ias. ibi, num. 9. dicens frequentissimo nouiorum consensu Bartol. distinctionem reprobari. ea igitur omissa effectum compendiosæ substitutionis tractemus propositis conclusionibus quibusdam, quæ amplissimam hanc quæstionem dissoluant, & intellectum huius c. & d. c. si pater. & d. l. precibus. atque l. Centurio. breuissimè aperiant.

Prima conclusio, compendiosa facta à milite verbis directis, intra pupillarem ætatem valet, vt pupillaris: post pubertatem verò valida est, vt directa militaris, ex qua substitutus capit tantùm bona patris, cum fructibus in hæreditate inuentis. dicta l. Centurio. vbi hoc Doctor. communiter notant. & præ cæteris Bart. num. 7. Galiau. col. 11. & Ripa num. 38. ex quibus erit intelligenda gloss. hîc verb. substitutionis.

Est tamen in maxima controuersia, procedátne isthæc conclusio viuente matre ipsius pupilli? in quo Azo in summa. C. de impub. glo. in d. l. Centurio. & in d. l. precibus. & in d. cap. si pater. verb. absque deductione. asserunt, hanc substitutionem fauore matris post pubertatem esse fideicommissariam, non directam militarem. idq́ue probant ex dicta l. precibus. Verùm cùm directa militaris solùm vendicet sibi locum in hæreditate patris, non in hæreditate pupilli, minimè est attendendus fauor matris, quod sensit d. l. Centurio. & præmittit l. in testamento. in 1. C. de testa. milit. & ideò Azonis sententiam Bart. damnauit in d. l. Centurio. Cui accedunt omnes Doctores ibi & hîc, atque in dict. l. precibus. & esse hanc opinionem communem asserunt Alex. num. 52. Ias. num. 16. Ripa 66. Galiau. col. 41. in d. l. Centurio. idem Ias. num. 9. Dec. nu. 15. Curt. num. 39. in d. l. precibus. Politus in tract. compendiosæ. numer. 20. Zasius columna quarta, eandem opinionem sequitur Gulielmus Benedict. hîc, tit. de compendiosa. num. 10. Non obstat d. l. precibus. vbi probatur, præmissa substitutione à milite constituta, decedente filio post pubertatem, peti à substituto bona velut ex fideicommisso. Nam ex his verbis non omninò colligitur esse hanc substitutionem post pubertatem fideicommissariam: sed ex directa militari posse substitutum petere bona testatoris ab ipsa matre instituti, eadem bona possidente, quippe quæ essent mixta cum bonis filij: & addit hanc petitionem fieri velut ex fideicommisso, ex eo quòd directa militaris sit similis fideicommissariæ substitutioni, quia sicuti fideicommissaria admittitur post aditam hæreditatem in bonis testatoris, ita directa militaris non autem in bonis hæredis: sic etenim dict. l. intellexere Christophor. Castellioneius, Fulgos. Ias. & Curt. ibi, num. 41. Cuma. Alexand. & Socin. Ias. num. 20. Ripa num. 66. in dict. l. Centurio. & plerique alij omisso Bart. intellectu.

Cæterùm est hîc tractandum, an Regia l. 12. tit. 5. par. 9. sit isthæc opinio communis abrogata. Ea siquidem lege videtur probari, matre existente, compendiosam factam à milite, etiam verbis directis, post pubertatem est fideicommissaria fauore matris, quod ita ex d. l. deducitur. dum matri eadem lex defert tertiam partem hæreditatis, & omnium bonorum, quæ filius à patre titulo hæredis habuit, ea ratione, quòd ista tertia pars illo tempore erat legitima filij in bonis parentum. authent. nouissima. C. de inoffic. testam. Regia l. 17. tit. 1. part. 6. & fideicommissaria substitutio non comprehendit legitimam portionem instituti. l. quoniam. C. de inoffic. testam. Illa autem bona, quæ filius aliunde quàm à patre habuit, non debentur substituto, sed matri. Aliter etiam d. l. intelligi potest, vt sit locus fideicommissariæ, & ideò matri competat tertia pars, id est, legitima portio hæreditatis, quam filius à patre obtinuit, & cætera omnia bona, quæ filius alio titulo, quàm hæreditatis à patre, vel aliunde fuerit adsequutus: quandoquidem isthæc bona minimè pertinent ad fideicommissarium, sicuti nec iura sepulchrorum paternorum, nec ius patronatus ecclesiasticum ipsius patris. Iura etenim sepulchrorum paternorum, & gentilia non transeunt in fideicommissarium. Doct. in l. quia perinde. ff. ad Trebel. glo. in d. l. precibus. verb. possunt peti. Nouiores in d. l. Centurio. opt. text. in l. vel quæ. ff. de relig. & sumpt. fune. versic. liberis. Ius verò patronatus ecclesiastici, non transit ad fideicommissarium, cui hæreditas restituitur, sed remanet apud directum hæredem. Bart. in d. l. quia perinde. & ibi Alex. Barb. in c. quanto. de iudic. ad finem. Decius d. l. precibus. nu. 22. Carol. Moli. in consuetud. Paris. tit. 1. §. 37. in glo. 10. quorum opinio communis est, secundum Alexand. in l. si patroni. ff. ad Trebell. in princ. & Rochum de iure patronat. verbo, ipse vel is. quæstio. 9. Igitur hoc ius multo magis apud hæredem directum manebit, quando his hæres filius testantis est, & ratione generis paterni competit ipsi filio instituto. Vnde iustissimè d. Regia l. denegat substituto ea iura, quæ ratione generis, aut sanguinis paterni filio obuenere, siquidem comperti iuris est, ea ad fideicommissarium minimè pertinere. Subdit ergo Regia l. in hac specie substitutionis compendiosæ factæ à milite verbis directis, hæc ipsa verba: Si filius decesserit post pubertatem, mater accipiet tertiam partem hæreditatis, & aliorum omnium bonorum, quæ filius à patre iure hæreditario habuit, & quidquid filius aliunde, quàm à patre acquisiuit: item bona filio competentia iure generis paterni. Et cætera bona defuncti parentis, habebit substitutus. In hunc sanè sensum latinitati donauimus præfatæ legis Hispanam orationem, quam & alio sensu possumus interpretari. Si filius decesserit post pubertatem, tunc mater capiat tertiam partem hæreditatis, & alia omnia bona, quæ filius à patre habuit, & quidquid filius aliunde, quàm à patre quocunque titulo quæsierit: item bona iure sanguinis paterni ipsi filio debita. Et cætera bona defuncti parentis accipiat substitutus. Hactenus verba legis Regiæ, quæ solent difficillimè intelligi. Nec tamen inficior potuisse textum dictæ legis vitio scriptorum corrumpi, quod mihi nondum compertum est, quippe cui ad manus non sit Codex aliquis ex vetustioribus, cuius auxilio possim locum illustrem sanè restituere. Author tamen peregrinæ præfatæ legis verba in hunc modum Latina fecit: Si post impubertatem filius decesserit, habebit mater tertiam partem bonorum patris, & omnia eius bona aliunde obuenientia, & iura sepulchrorum patris, sed alia bona habebit substitutus. Ex quibus sanè verbis planior est legis sensus, & præterea argumentum deducitur ipsam legem deprauatam vulgò circunferri. Quod apertius constat ex diligentissima legum partit. editione, quæ post huius operis secundam recognitionem prodijt in publicum, opera eruditis. viri Greg. Lop. Regij Consiliarij. Ita enim ex ea castigatione legitur: E si el moco, o la moca muriere despues de la edad sobredicha, estonces auro la madre la tercera parte de la heredad de todos los bienes que el moco heredo de supadre, y todo lo al que gano de otra parte, onde quier que lo ganasse: otrosi las sepulturas que le pertenesciessen de linage de supadre, mas todos los otros bienes del finado deue auer el substituto. Quæ quidem lectio potissimùm conuenit his, quæ nos hac in parte circa legis Regiæ intellectum adnotauimus.

Colligo tamen ex Regia lege matrem Trebellianicam non deducere, & id fauore militaris testamenti. glo. in d l. precibus. verb. possunt. quam dicit singular. Alex. in d. l. Centurio. num. 48. gloss. in l. in testamento. C. ad leg. Falcid. Angel. Soc. & Ripa in l. 1. §. in filij. num. 7. ff. ad Trebel. quam opinionem esse communem asserit Alex. in l. Marcellus. ff. ad Trebel. col. 2. ex quibus apparet, ex testamento militis, etiam iure nouissimo non deduci Trebellianicam, quod probatur alia ratione: nam ex testamento militis non detrahitur Falcidia iure Regio. l. 4. tit. 11. part. 6. ergo nec Trebellianica: quo fit, vt iure Regio diligenter inspecto, extinguatur ingens illa concertatio Doctor. Sunt etenim qui opinentur, etiam in testamento militis esse locum Trebellianicæ, sicuti Falcidiæ. auth. de hæred. & Falcid. §. pen. Bart. Imol. & Doct. in d. §. in filij. quorum sententiam asserunt esse communem Socin. & Ripa in d. §. in filij. idem asserunt eam secuti Iason in l. in testamento. in 2. C. de testam milit. Galiau. in d. l. Centurio. col. 15 Dec. num. 20. & Curt. iunior nu. 70. in d. l. precibus. Politus de compendiosa. nu. 21. Hæc verò opinio deficit prorsus, & maximè iure Regio, per dict. l. 12. cùm & eo iure Falcidiæ locus non sit in testamento militis. d. l. 4. Vnde fit vt duæ receptissimæ vtriusque iuris professorum sententiæ iure Regio sint abrogatæ.

Porrò si velimus tenere iure Regio minimè corrigi, neque mutari illam conclusionem, quam professi fuimus, compendiosam factam à milite verbis directis post pubertatem valere iure directo, quo ad patris hæreditatem, etiam viuente instituti matre, erit amplius quæ rendum de intellectu legis Regiæ. Quæ planè non obstat huic assertioni, dum ipsa lex tertiam partem hæreditatis paternæ matri defert. Id etenim ideò procedit, quòd miles nec ex directa militari potest grauare filium in legitima, nec militaris directa ad legitimam extenditur. optimus text. in Auth. vt cùm de appell. cognos. §. & hæc quidem de parentum. Paul. Cast. col. pe. Alex. col. ea. Ias. nu. 17. in d. l. precibus. Cuma. Alex. num. 51. Ias. nu. 18. Ripa nu. 43. in dicta l. Centurio. & Guliel. Benedict. hic tit. de compendiosa. nu. 20. quibus d. Regia l. plurimùm suffragatur. Tametsi non desint qui expressim contendant, militarem directam ad portionem legitimam filij etiam extendi. glo. Bar. & Doct. in d. l. precibus. tex. ibi. quo in loco Iacob. à S. Georgio asserit hanc opinionem communem esse. & idem fatentur Galiau. col. 13. & Ripa num. 43. in d. l. Centurio. Nam hoc locum habuit iure veteri: non tamen est admittendum iure nouissimo, vt existimant Alexan. & sequaces. Adhuc verò Regia lex maximè obstat, cùm Alex. & alij, qui eius opinionem recipiunt, in ea sint sententia, vt opinentur directam militarem ad legitimam non extendi, non tantùm in pręiudicium matris, sed nec in damnum cuiusuis alterius successoris. At Regia lex id tantùm statuerit, matre viuente, quasi permittat, directam militarem etiam legitimam filij comprehendere, dato alio filij successore, mortua matre. Ego verò his respondeo, Regiam legem esse valdè insignem, atque singularem, ex eo, quòd nec omninò Bar. opinionem improbet, nec rursus aliorum ex aduerso sententiam probet. Sed medium eligens apertissimè sanxerit, directam militarem fauore matris instituti non admitti quo ad legitimam filij, matre verò deficiente optimo iure ad legitimam filij deduci. Partim ergo dicta Regia lex tutatur illam opinionem, quæ militarem directam à legitima excludit: partim illam quæ ad legitimam eam admittit, quod eleganter notauit Imol. in d. l. Centurio, col. 3. dicens, priuilegium militis non esse ita amplè intelligendum, vt filium, seu eius successorem legitimum matrem à legitima excludat. Pupillaris etenim potest expressis verbis concepta matrem legitima filij priuare, cùm ea substitutio fiat iure communi filio, qui testari non potest. Directa verò militaris, quæ effectum sortitur eo tempore, quo filius testari poterat, & ex priuilegio fit, non debet hoc incommodum, aut potius iniuriam inferre matri instituti, argumento assumpto à l. eius militis. §. militia missus. ff. de testam. milit.

Sed si in dicta Regia lege conceditur post pubertatem directa militaris, cur iura gentilia manent penes matrem, nec transeunt ad substitutum directum militarem hæredem? Nam quamuis ad fideicommissarium non pertineant iura sepulchrorum, pertinent tamen ad directum militarem substitutum. gl. communiter recepta in d. l. precib. & in d. l. Centurio. Huic tamen obiectioni respondeo, quædam esse iura filio competentia iure sanguinis, quæ ad extraneos hæredes non transeunt, vt familiaria sepulchra, quæ quidem in hoc ab hæreditarijs sepulchris distinguuntur. l. familiaria. & l. sequent. ff. de religio. & sumpt. fun. & hæc familiaria sepulchra potius ad matrem, quàm ad extraneum hæredem pertinebunt. Rectius denique existimo eandem Regiam legem intelligendam esse, siquidem eam in hæreditarijs etiam sepulchris intelligo, & subinde licet hæc transeant ad quoscunque hæredes, etiam extraneos, matre tamen viuente ex directa militari, non transibunt ad substitutum directum militarem, cùm ea substitutio valdè similis fideicommissariæ substitutioni appareat ex dicta l. precibus. Et interpretor hæreditaria sepulchra ea, quæ pater instituti ab eius auo habuerat, & sic ex genere ea fuerat consecutus. Quòd si essent sepulchra ab ipso patre testante, sibi suisq́ue hæredibus constructa, ad directum substitutum spectarent. l. siue. ff. de relig. & sump. fune. Intelligo igitur hæreditaria sepulchra, quæ auus, aut proauus instituti sibi, hæredibusq́ue suis ædificauerat. Familiaria verò dicuntur ea, quæ quis sibi & familiæ parauit. d. l. familiaria. Ex quibus infero intellectum ad ea, quæ notant omnes in dicta l. Centurio. & in d. l. precibus. dicentes ex militari directa ius patronatus ecclesiastici, ad substitutum militarem transire, cùm is sit hæres directus, & ad hæredem directum hoc ius patronatus transeat, etiam si extraneus sit. glo. in cap. considerandum. 16. q. 7. Abb. in c. 1. de iure patro. Ias. in l. 1. nume. 71. ff. de lega. 1. text. in cap. significauit. de testib. vbi Aret. col. 1. dicit hanc opinionem communem esse. idem asserunt Abb. in dict. capit. 1. Card. consil. 122. & Rochus in tract. iuris patronat. verb. ipse vel is. q. 8. quod procedit ita latè, vt nec ad filium ius pertineat, nisi hæres sit. Abb. in dict. cap. 1. Vnde si quis instituat filium in re certa, & extraneum vniuersalem hæredem, ius patronatus spectat ad vniuersalem hæredem, non ad filium, secundum eundem Abb. cuius opinio communis est, teste Gulielm. Bened. hic, verbo, in eodem testamento relinquens. in 1. num. 16. Nec filius hæres à patre institutus ius patronatus acquirit, si patris hæreditatem repudiauerit. Cardinal. in Clement. 2. q. 7. de iure patron. quo fit, vt gloss. in dict. cap. considerandum contrarium probans, minimè sit admittenda. & ita eam reprobat Rochus in dicto loco, quæst. 6. notat Abb. consil. 54. volum. 1. Is etiam, qui sibi, & suis filijs ius patronatus reseruat, censetur intellexisse de filijs, vt hæredibus. Dec. consil. 149. col. prima. nam in re quæ ad extraneos hæredes transmitti potest, reseruatio filijs facta, est intelligenda de filijs hæredibus. Bart. & Alexand. in l. si tibi. §. pactus. ff. de pactis. Quæ quidem omnia, etsi planè locum habeant, si tamen ius patronatus ecclesiastici descendat ab auo instituti, ad directum militarem minimè pertinet fauore matris, quod d. l. Regia probat. Potest forsan dici in dicta lege Regia sub illis bonis, quæ ex genere patris competebant filio instituto, includi tantùm bona illa, quæ habuit filius à consanguineis patris, & ea ad matrem pertinere disposuit lex, non ad substitutum ex directa etiam militari, licet hic intellectus non reddat illam decisionem admodum dubiam. Qua in re est considerandum, non temerè prædictam legem Regiam matris mentionem fecisse, nempe vt directam militarem potius admitteret, quàm fideicommissariam, quæ non tantùm matri, sed & cuicunque hæredi ipsius filij locum in legitima, & cæteris bonis filij omninò fecisset.

Secunda principalis conclusio compendiosa à milite verbis communibus concepta, ante pubertatem valet iure directo, postea verò præmortua vel viuente matre obliqua fit, quod probatur in dicta l. Centurio. vbi post pubertatem iure directo illa substitutio valet, quia fuit constituta à milite verbis directis. Igitur si communibus facta fuisset, erit post pubertatem obliqua. sic & l. verbis ciuilibus. ff. de vulg. dum expressit substitutionem factam verbis directis, quæ directè valere potuit ante pubertatem, post eam extingui omninò, exclusit eam, quæ communibus verbis facta fuerit, & ideò hanc secundam conclusionem profitentur Iacob. Aretin. Cynus, Salic. Paul. Ias. col. 8. & Curt. iunior. nume. 49. in d. l. precibus. Pau. Alexand. numer. 56. Ias. num. 28. & Ripa num. 67. in dicta l. Centurio. contrarium, imò compendiosam à milite factam verbis communibus ante pubertatem pupillarem esse, postea verò directam militarem, matre instituti iam mortua, ea viuente fideicommissariam, Bart. asserit in dicta l. Centurio. 2. colum. & numer. 12. per dictam l. precibus. quæ hoc non probat. Sed ratione communis opinio consistit: nam in dubio substitutio potius est accipienda in sensu directo, quàm in obliquo. capit. si pater. hoc titul. in 6. qua ratione Bart. opinionem sequuntur, eam dicentes communem esse Socin. in dicta l. Centurio. numer. 21. & ibi Galiaul. colum. 44. defendit eam Politus in tractat. compendiosæ. num. 22. quam fatetur communem Ripa in dicta l. Centurio. numer. 67. à qua libentissimè discederem ipse, ex ea ratione, quod substitutio, quæ iure communi potest valere directè & obliquè, in dubio est directè intelligenda. d. capit. si pater. Illa verò, quæ iure communi non potest valere directè, sed ex speciali priuilegio militis, non erit valida, vt directa, sed vt obliqua. ex l. in testamento. in 1. C. de testam. milit. nec obstat l. 3. ff. de testam. milit. vbi Iurisconsultus existimat, militem in dubio ex iure militari testari voluisse, quia ibidem non valebat iure communi illa dispositio.

Tertia conclusio, compendiosa facta à milite verbis obliquis omni tempore est fideicommissaria, siue mater instituti viuat, siue mortua sit. Bart. in dicta l. Centurio. colum. 3. & probatur argumento à speciali in l. neque enim. §. vltim. ff. de testam. milit. quæ quidem opinio omnium consensu, hactenus recepta fuit, sicuti testantur Socin. nume. 21. in dicta l. Centurio. Politus in tracta. compendiosæ. nu. 22. Guliel. Bened. hîc in materia compendiosæ. num. 42. eandem sententiam Ias. post alios sequitur in d. l. Centurio. num. 28.

Quarta conclusio, compendiosa constituta à Pagano verbis directis ante pubertatem valet vt pupillaris, postea verò nullo modo. Substitutio enim à Pagano facta verbis directis, quæ ab initio valere potest iure directo, postea nunquam habet effectum obliquæ substitutionis. l. verbis ciuilibus. ff. de vulg. vbi hanc opinionem tenet gloss. communiter recepta. idem glo. in d. l. Centurio. & in dicto c. si pater. verbo, absque deductione. Regia lex 12. titul. 5. part. 6. gloss. in d. l. precibus. glos. hîc verbo, substitutionis. quam opinionem existimat veram esse Alexand. in dicta l. Centurio. nume. 64. vbi Ias. num. 29. dicit hanc esse communem, idem asserunt Galiaul. colum. 47. & Ripa ibi num. 69. Guliel. hîc tractat. de compendiosa. num. 32. Zasi. numero 27. Ias. Dec. & Curtius in dicta l. precibus. numero 50. disputant de eius veritate præter eos Ioan. Baptista in dicta l. precibus. fol. 3. & Lanfranc. in dicta l. Centurio. colum. 6. ac tandem Politus titulo de compendiosa. numero 22. & Galiaul. d. colum. 47. ab hac communi opinione diuertunt pluribus rationibus. Sed communi opinioni mirè adstipulatur text. in dicto capitul. si pater. ex quo substitutio compendiosa verbis facta directis, ob causam trahitur ad fideicommissum, ergo regulariter non poterit esse fideicommissaria. Intelligo ipse ob causam, id est, ex pluribus causis, & casibus, in quibus Doctor. passim hanc vulgò receptam sententiam non admittunt, quos Baptista, Ripa & Curtius congessere.

Porrò lex Regia 12. titul. 5. part. 6. probat, substitutionem conceptam his verbis, quandocunque filius meus decesserit, volo, vt ei sit hæres Sempronius, aut substituo ei Sempronium, post pubertatem valere vti fideicommissariam, quod mirum est, cùm in hac specie etiam hi, qui communi sententiæ refragantur, concedant post pubertatem substitutionem hanc omninò extingui, nec iure obliquæ substitutionis valere, propter illam formulam. Et sit hæres, ne duo verba impropriè assumantur. Ita Lanfranc. in dicta l. Centurio. colum. 8. versic. secunda conclusio. Imò dicebat Bald. in dicta l. precibus. cui accedit Paul. Castrens. ibi, compendiosam illis verbis conceptam, sit mihi hæres, esse post pubertatem fideicommissariam, ea ratione, quòd testator ad seipsum retulerit effectum substitutionis. Hæc tamen Baldi opinio minimè recipitur, sicuti post alios animaduertit Curti. in dicta l. precibus. numero 57. Nam dictio mihi, non mutat naturam substitutionis. l. si ita scriptum. §. qui filio. ff. de bonorum possess. secund. tab. notatur in l. 1. ff. de vulga. Quamobrem sensum legis Regiæ illum esse verè arbitror, vt compendiosa siue verbis communibus, siue directis constituta, post pubertatem fideicommissaria sit, si in ea isthæc verba exprimantur, Quandocunque filius meus sine liberis decesserit. Ex his etenim verbis lex præsumit, testatorem voluisse omninò etiam post pubertatem obliquè substituere, quod iure communi, & Cæsareo verum esse probat Bapt. à sancto Seuerino in dicta l. precibus. fol. 4. colum. 3. vers. quarta conclusio.

Quinta principalis conclusio, compendiosa facta à Pagano verbis communibus, ante pubertatem erit directa, postea verò fideicommissaria. Cuius assertionis illa est optima ratio, quòd verba communia conueniunt directæ, & obliquæ substitutioni, & tempora, vnde nimirum si mutatis temporibus, mutetur ipsa substitutio. Sed in specie, hanc substitutionem esse post pubertatem obliquam, probat text. hic, qui loquitur in compendiosa verbis communibus à Pagano concepta, licet glossa existimet, eam fuisse fideicommissariam substitutionem. Esse verò ante pubertatem directam, probat rectè intellecta decisio. capit. si pater. hoc titul. in 6. quo in loco mentio fit compendiosæ substitutionis, quæ primò fuit facta verbis communibus, nempe per verbum, moriatur, & tamen inquit Canon ante pubertatem esse directè intelligendam illam substitutionem. Nam de pubertate ibi nullum verbum, sicuti nec in hoc capit. fit mentio pupillaris ætatis. ita sanè inducendus est text. in dicto capit. si pater. quem ad hoc ipsum citauit Bartol. in dicta l. Centurio. numero 26. nec refert sit mater viua, an mortua. Ioan. Andre. in dicto capit. si pater. gloss. in §. qua ratione. Instit. de pupill. substit. Imol. Paul. Alexand. & Aret. in dicta l. Centurio. Sali. Fulg. Paul. & Iaso. in dicta l. precibus. quorum opinio communis est, secundum Ias. numero 15. & Iaco. nu. 15. in d. l. precibus. eundem Ias. numero 45. & Ripa nume. 118. in dicta l. Centurio. Alexand. consil. 12. vol. 3. colum. 5. Corne. consil. 28. vol. 4. & consil. 114. volum. 3. & Soc. iuniorem consil. 94. num. 28. 1. volum. Guliel. Benedict. hîc, tit. de compend. numer. 27. Zas. num. 33. Alciat. libro 10. parerg. capit. 9. qui eandem sententiam veriorem esse existimat post Cardin. q. 36. & Imol. hîc, numero 152. col. 4. qui dixit esse singul. gloss. in dict. §. qua ratione. quam Vigli. ibi receptam esse communiter asserit, quæ in dicta Regia l. 12. titulo 5. part. 6. probatur, illius vltima parte diligenter perpensa. Atque in dicto cap. si pater. prima substitutio facta fuit verbis communibus, secunda verbis directis, & tamen vtraque ante pubertatem censetur directa, etiam matre viuente, quæ per eandem substitutionem excluditur.

Contrarium tamen probare nititur glo. in dicto capit. si pater. & in dicta l. Centurio. & in dicta l. precibus. vbique dicens præfatam substitutionem omni tempore fideicommissariam esse, quam sententiam, si mater viuat, probat Bart. in d. l. Centurio. nu. 27. cuius opinionem ante eum scripserat Oldra. cons. 99. & eam sequuntur dicentes communem esse Bal. in l. iam hoc iure. ff. de vulg. & in d. l. precibus. num. 38. Anani. cons. 79. Aret. consil. 155. col. vlt. Galiau. in d. l. Centurio. col. 73. Matthæ. ab afflictis decisione 367. quibusdam rationibus, quas omittimus, ne Lectorem nimis fatigemus. Dec. sanè num. 19. & Curt. in dict. l. precibus. num. 62. fatentur opinionem Bart. probabilem esse, quæ verò ex his opinionibus receptior sit, minimè audent attestari. Nam & Corne. consil. 93. vol. 3. col. 2. dicebat primam opinionem receptam fuisse à Canonistis, vltimam verò à iuris Ciuilis professoribus, qua in re dubitat Baptist. de sancto Seuerino, in d. l. precibus. fol. 6. Sic & Bal. consil. 175. volum. 5. maximè dubius cui opinioni accedat, adserit communem esse hanc vltimam. Verùm nos priori sententiæ accedimus, eo quòd magis communis sit, & Regia lege apertiùs quàm contraria probetur.

Ex his ergo constat quid in præsenti controuersia agendum sit, omissis aliorum perplexis traditionibus.

Sexta conclusio, compendiosa à Pagano verbis obliquis concepta, erit omni tempore fideicommissaria. l. cohæredi. §. cùm filiæ. ff. de vulgar. Bart. in d. l. Centurio. numer. 20. quem frequentissimo consensu cæteri sequuntur, secundum Ias. nu. 38. in dicta l. Centurio. quamuis Decius in dict. l. precibus. dixerit, hanc substitutionem esse vulgarem. quem reprobant Curt. ibi, num. 48. Galiau. col. 91. & Ripa in d. l. Centurio. num. 101. His igitur ad hoc breuissimum examen deductis expeditum erit qualiter substitutio, cuius hic tex. meminit, sit intelligenda, siquidem hæc fuit compendiosa à Pagano constituta verbis communibus, & ideò post pubertatem vim obliquæ substitutionis assumit, cùm antea posset valere iure directæ substitutionis. Eodem pacto adnotandum est, secundam substitutionem, cuius meminit Romanus Pontifex in d. c. si pater. esse compendiosam à Pagano verbis directis factam, nec iure ordinario post pubertatem valere, imò omninò extingui, nisi ex causa, præsumpta intentione testantis, nempe pauperibus substitutis, sicuti loquitur ille tex. qua ratione defendi potest id, quod Panor. hîc, nu. 20. opinatur, dicens, substitutionem illam post pubertatem posse vti fideicommissariam valere: id enim procedet ex mente testatoris, non aliâs. Imò in prædicta decisione c. si pater. probatur compendiosam substitutionem factam verbis communibus instituto in re certa admitti iure directę, & pupillaris substitutionis ante pubertatem, si simpliciter facta fuerit, quod est singulare secundum Franc. in d. c. si pater. col. 48. idem adserunt Imol. in hoc c. fol. 24. col. 1. Alex. in l. Lucius. col. vlt. ff. de vulga. idem Alex. num. 59. Ias. num. 36. Ripa num. 154. & Galiau. in dict. l. Centurio. col. 59. secus esse dicentes, si in substitutione esset repetita eadem certa res, quo quidem casu facta substitutio verbo communi non erit pupillaris, nec directa, sed obliqua. Bald. consil. 296. vol. 4. Bart. in dicta l. Centurio. nu. 33. vbi num. 18. scripsit, compen diosam verbis directis expressim in certa re factam intra pupillarem ætatem directam pupillarem esse, & idem præfati Doct. fatentur passim recipientes Bart. per tex. in l. cohæredi. §. vltim. ff. de vulg. exemptis Galiau. & quibusdam alijs, quorum sententiam in disputatione probat Soc. iunior. cons. 121. nu. 18. vol. 1. vbi Bart. opinionem communem esse asserit: & ideò ab ea in eo responso non discedit.

Ex §. Decimo.

SVMMARIVM.

- 1 Legatum quibus formulis olim fieri solebat, & inibi de verbo lego.
- 2 Legatario competunt actio personalis, & hypothecaria.
- 3 Intellectus ad l. 1. ff. de leg. 1.
- 4 Fideicommissario vniuersali quod remedium detur aduersus hæredem.
- 5 An facta fideicommissi verbali restitutione, dominium directum transeat in fideicommissarium.
- 6 Hæres agit petitione hæreditatis: Fideicommissarius autem fideicommissoria hæreditatis petitione.
- 7 Specialis hypotheca pro legato à testatore constituta, non tollit ipsius legis tacitam hypothecam.
- 8 Jntellectus ad l. fundus quem. ff. de annuis leg.
- 9 Venditio facta in fraudem portionis legitimæ an reuocari possit?
- 10 Jntellectus c. cùm contingat. de iureiur.

§. DECIMVS.

GLossa in verb. vsucapio: notat, legatario competere actionem personalem ad persecutionem legati: qua in re, vt rem ipsam à radice deducamus, scire oportet antiquitus quasdam legandi formulas inductas fuisse, & ex qualibet earum certas actiones constitutas esse, constat: nam legato relicto per vendicationem, in hunc scilicet modum, do illi solidos centum, actio in rem legatario dabatur. Per damnationem verò relicto, damno te hæres dare illi centum, aduersus hæredem personalis actio proponi poterat. Per præceptionem illis verbis, Præcipuam Titius ex parte hæres rem illam percipito, iudicio familiæ herciscundæ agebatur. Ex sinendi autem formula actio itidem ex testamento oriebatur, his sanè verbis propositis, Damno te hæres, vt illi permittas rem illam accipere. quæ omnia explicuit Theoph. in princ. Instit. de leg. & præmittit ibi Iustinianus. & in l. 1. C. comm. de leg. Vnde licet verbum, lego, in duodecim tabularum legibus, pro qualibet voluntate vltima deficientium accipiatur. l. verbis. ff. de verborum significat. à verbo Græco λέγειν, id est, desinere, quòd hæreditas ab vno in alterum desinat, authore Alciat. lib. 10. parerg. c. 1. ab hac tamen vltima, & apud veteres frequentissima legandi formula, peculiare est verbum istud particularibus legatis. Sed noua constitutio Iustiniani exæquauit legata fideicommissis, atque sublata harum formularum differentia, pro quibuscunque legatis easdem actiones concessit, ita sanè vt legata aliqua re mobili vel immobili ipsius testatoris, aduersus hæredem competat personalis actio. Item realis, eo quòd dominium rei legatæ transierit in legatarium. l. à Titio. ff. de furt. & præterea hypothecaria contra quamlibet aliam rem ipsius testantis. l. 1. C. comm. de legat. vbi post alios Iason, Doct. & præ cæteris Ripa in l. 1. ff. de lega. 1. nu. 38. l. 26. tit. 13. partita. 5. Vbi verò rei legatæ dominium ad legatarium ipso iure, mortuo testatore minimè transiret, solùm personalis & hypothecaria legatario conceditur, secundum communem, quam latiùs prosequuntur Doctor. maximè Alexand. Iason, & Iacob. de Nigris, in d. l. 1. Barb. hîc, nu. 53. & Guliel. Benedict. de legat. num. 146. mirum tamen est, cur legata fideicommissis dicantur exæquata constitutione Iustiniani, cùm ante Iustinianum idem statutum esset iure Ciuili. l. 1 ff. de legat. 1. nisi dixeris, ante Iustinianum id receptum esse à Iurisconsultis, non tamen Cæsarea constitutione diffinitum, quod Accursio, & Doctor. in dicta l. 1. omninò placet, aut forsan d. l. 1. habuit authorem Iustinia num ipsum, sicuti ex codice Pandectarum vetustissimo deprehendit Francis. Duarenus, in l. iurisgentium. §. & ideò. ff. de pact. quamobrem illius primi capitis. ff. de legat. 1. nullum authorem ex Iurisconsultis nuncupauit Haloander. Sed & hoc ipsum reprobat Antoni. Augusti. libro 3. emendat. ad finem. dicens ex Pandectis Florentinis illius authorem esse Vlpianum lib. 67. ad edictum.

Quid in fideicommisso vniuersali? Et sanè officium iudicis fideicommissario competit, vt hæres cogatur adire hæreditatem. gloss. recepta communiter in l. non est cogendus. ff. ad Trebell. adita autem hæreditate, vt hæres restituat, competit actio personalis ex testamento, & hypothecaria etiam conceditur. Bal. in d. l. 1. C. com. de leg. rei vendicatio verò non datur, cùm ipse fideicommissarius non sit, donec fiat restitutio. l. facta. & l. restituta. ff. ad Trebel. Quòd si fiat realis restitutio, deinde agere poterit rei vendicatione fideicommissarius, aut Publiciana. glo. in d. l. facta. & ibi Doctor. communiter. Actio verò ista realis, erit vtilis ex vtili dominio, non directa ex directo. Alexand. & Ias. per text. ibi in l. 1. ff. ad Trebell. 1. lectione. num. 10. & 2. num. 20. contra Paul. Castr. ibi ea ratione, quod directum dominium penes hæredem manserit, adhuc facta cuiusque rei restitutione reali. Nec tamen Pauli sententia ratione destituitur, cùm dominium directum traditione transferatur. l. traditionibus. C. de pactis. Quinimò verbali tantùm restitutione facta, competere fideicommissario actionem realem, sensit glo. in d. l. facta. qua actione poterit is agere contra quoslibet possessores, & detentores rerum, quæ sub fideicommisso comprehendebantur. idem Paul. Cast. in d. l. 1. in princ. ff. ad Trebel. & Carol. Mol. in consue. Paris. tit. 1. §. 22. quæst. 37.

Verùm, isthæc omnia oportet diligentiùs distinguere, siquidem facta reali restitutione fideicommissario, actio realis vera, & directa competit, ac dominium directum in eum translatum esse constat ex dicta l. traditionibus. nec hoc negant Alexand. Ias. seu quisquam alius ex his, qui à Paul. Castrens. discessere. & concedit expressim Cor. in l. 1. C. vnde legit. Verbali verò tantùm facta restitutione dominium transferri in fideicommissarium, & actionem in rem probat glo. in dicta l. facta. Vtile tamen hoc dominium, & vtilem hanc actionem intelligunt Alexand. & Ias. in d. l. 1. in principio. quin & ipse Paul. in ea lectura, quæ communior est nobis, idem asserit, & esse hanc opinionem communem fatentur Soc. & Ripa in d. l. 1. in princ. Quæ quidem opinio ab eius assertoribus comprobatur authoritate gloss. in l. 1. ff. de bonor. possess. titulo generali, quæ de dominio vtili intellexit Iurisconsultum ibi dicentem, ad bonorum possessorem dominium pertinere, ipsa bonorum possessione admissa. Secundò, ea ratione, quòd penes duos dominium directum esse non possit eodem tempore. l. si vt certo. §. si duobus. ff. commodat. sed hæres etiam facta restitutione, est directus hæres. l. etsi sine. §. sed quòd Papinianus. ff. de mino. l. his verbis. l. ei qui soluendo. ff. de hæred. institu. Igitur fideicommissarius nondum habet dominium directum. Deinde & tertiò, quia directæ actiones non transeunt in fideicommissarium, etiam verbali restitutione facta, quod nemo negabit, ergo nec dominium directum. Quartò idem probatur à Iurisconsulto in dicta l. 1. ff. ad Trebel. in princ. referente verba Senatusconsulti, ex quo constat in fideicommissarium vsumfructum transire, quæ verba in eo sensu Ias. accepit, vt vtile dominium fideicommissario competat, sicuti vsufructuario. His tandem responderi potest, nec difficillimè: Nam opinio gloss. primo loco adducta non habet præcisam autoritatem, potissimum quòd aduersus ipsa Iurisconsulti verba loquatur: imò in bonorum possessorem transferri dominium directum, decreuit communis opinio in d. l. 1. C. vnde legi. quam ibi Alex. Dec. & alij defendunt. Secunda ratio deficit manifestè. Aliud enim est, hæredem scriptum esse directum hæredem: nam id refertur ad ius illud vniuersale, quod hæreditas repræsentat, non tamen ex hoc sequitur, ergo dominus est directus. l. si minor. ff. de acquir. hæred. Potest etiam contingere, quem esse dominum directum, vt vniuersalem, alium verò directum itidem dominum alicuius rei particularis. l. 1. §. vltim. ff. de rei vend. Non obstat tertia ratio, quia actiones difficilius transmittuntur, quàm dominium. l. quis ergo casus. iuncta gloss. ff. de pecul. l vlt. §. sin autem sub conditione. C. commu. de legat. ergo non sequitur, actiones directæ minimè transeunt in fideicommissarium, igitur nec dominium directum. Sed & quarta ratio penitus cessat, quia text. in dicta l. 1. non confert fideicommissarium cum vsufructuario: imò dictat in fideicommissarium transferri ius, & vsumfructum, in eo quidem sensu, vt sicuti dominium transfertur, ita & cum eo translatus sit vsusfructus. Et quòd communis sententiæ rationes cessent, constat ex alio, quòd facta per hæredem restitutione reali alicuius rei efficitur fideicommissarius illius rei verus, & directus dominus, quod negari non potest, & tamen adhuc actiones directæ, & nomen directi hæredis manent penes hæredem ipsum, proprijs denique rationibus destituta hæc opinio communis contrariam probari postulat, cui equidem suffragatur text. in §. sed quia. Instit. de fideicom. hæred. vbi nihil remanet penes hæredem restituta hæreditate, ergo nec directum dominium. Præterea non minus iuris habet fideicommissarius vniuersalis facta verbali restitutione, quàm particularis legatarius, absque vlla restitutione. l. 1. C. comm. de leg. Sed legatarius efficitur dominus directus. l. à Titio. ff. de furtis. Igitur fideicommissarius vniuersalis erit directus dominus, atque ita à communi sententia dissentiunt Paul. Castrens. in lect. Bononiensi. Socin. col. 3. & Ripa num. 17. in d. l. 1. in prin. ff. ad Trebel. & Carol. in d. q. 37.

Cæterùm sicuti hæres dominium ex solo hæredis titulo habens ipsarum rerum hæreditariarum, etiam ante acquisitam realem possessionem. l. cùm hæredes. ff. de acquir. posses. non agit hæredis iure rei vendicatione, sed petitione hæreditatis. Barto. in l. hæreditatis. C. de petit. hæred. nisi agat hæres ex titulo dominij, quem defunctus habuit, & in eundem hæredem transtulit, tunc etenim potest agere, etiam contra titulo possidentem, notatur in l. 2. C. de petit. hæred. Iason in §. actionum. Instit. de actio. nume. 218. Sic & fideicommissarius vniuersalis, tametsi dominus sit post verbalem restitutionem non agit rei vendicatione, sed fideicommissaria hæreditatis petitione. l. vltim. ff. de fideicom. hæred. pet. vbi Bartol. & optimè Ias. in l. 1. columna 3. C. commun. de legat.

Eadem glo. dum subdit, actionem personalem tolli præscriptione triginta annorum, est intelligenda, attento iure Cæsarum: Secùs verò Regio iure, quo personalis actio tollitur viginti annis, hypothecaria triginta, & idem in alia qualibet actione reali, vel mista. Regia & Taurina lex 63.

Præter hæc ad perfectum huius glo. intellectum oportet tractare, an testatore constituente fundum aliquem in pignus pro soluendo certo legato, per hoc sit recessum à generali hypotheca omnium bonorum testatoris. ex l. 1. C. comm. de leg. Et quibusdam placet hac speciali pignoris constitutione, non cessare hypothecam legis. Bal. in l. 1. C. com. de leg. 3. col. vers. quæro quid si testator. opt. text. in l. fundus quem. ff. de an. legat. quem ad hoc dixere sing. Rom. sing. 592. & Gul. Bene. hîc tit. de leg. & fideicom. nu. 152. quorum sententiam probat Ant. à Fano. in tract. de pig. 2. par. 4. membro. num. 157. Nam etsi locator domus specialem sibi hypothecam acquisierit ex contractu, non censetur renunciare legali hypothecę, quæ à iure constituitur in rebus inuectis, & illatis. Faber, Ang. & Ias. in §. item Seruiana. Instit. de actio. nu. 67. Bal. in l. certi iuris. C. locati. pen. q. quibus communis aliorum consensus accessit, autore Anto. in d. tract. de pig. 4. membro. nu. 91. qui tamen falsò ad hanc sententiam allegat Dynum in d. §. item Seruiana. Cynum, & Sali. in d. l. certi. qui potius contrariam in hoc sententiam asserunt. Sed videamus an tex. in d. l. fundus quem. Bald. Rom. & aliorum opinionem rectè probet. Eius hæc sunt verba: Fundus, quem paterfamiliàs libertis legatorum nomine, quæ in annos singulos reliquit, pignori esse voluit, ex causa fideicommissi rei seruandæ gratia petetur. Paulus notat hoc admittendum, & in alijs rebus hæreditarijs, vt & in eas legatarius mittatur. Hactenus Iurisconsultus, qui loquitur in vlt. par. tex. de missione causa rei seruandæ, quæ legatarijs datur ex tit. vt in possessionem legatorum, vt ibi adnotauit gl. non de iure pignoris, aut hypothecæ à testatore constitutæ. Præterea legalis hypotheca pro legatis à Iustiniano fuit inducta. l. 1. C. communi. de leg. nec de iure pandectarum erat constituta. Igitur non potest d. l. fundus. hanc opinionem rectè probare, cui obiectioni tacitè respondet Rom. ex pandectarum iure fuisse etiam inductam tacitam hypothecam pro legatis. l. creditorib. vbi Bart. ff. de separat. sed illa decisio loquitur de hypotheca iure prętorio competenti ex titulo, vt in posse. leg. tex. & ibi gl. in l. si postquam. C. vt in poss. leg. gl. in l. is cui. §. postquam. ff. vt in poss. leg. Paul. Cast. in d. l. 1. C. com. de leg. tametsi Cyn. ibi. 4. oppos. scripserit idem quod Bart. in d. l. creditoribus. Potest sanè nihilominus ex Iurisconsulto in d. l. fundus. colligi opinio Bald. & Roma. quandoquidem constat, per specialem hypothecam testantis, non tolli illam missionem, quæ iure fieri potest in possessionem aliorum bonorum. Est tamen dubium, an legans vel promittens centum aureos, aliamúe quantitatem super fundo Semproniano, videatur pignus illius fundi constituere pro solutione legati? qua in re Bart. in d. l. fundus. respondit, pignus censeri constitutum. Ias. in l. 2. num. 45. C. de iure emphyt. Curt. iunior in l. vltim. §. vlt. ff. de contra. emptio. Ioan. Faber in d. §. item Seruiana. col. vlt. de action. idem Bartol. in l. codicillis. §. instituto. ff. de legat. 2. quamuis hæc promissio temporalis sit, non perpetua, contra Guidonem Papę, decisio. 432. qui in perpetua pensione, non in temporali, præmissam opinionem admittit, sed tamen in vtraque idem procedit, quod probatur ex verbis ipsius contrahentis, aut legantis, quæ hypothecam apertissimè demonstrant. Secùs tamen erit, si promittens, aut legans diuersa oratione vtatur in hunc modum, Lego aut promitto centum ex fundo Semproniano: non enim videtur pignus ex hoc constitutum, licet ad solutionem illius quantitatis fuerit designatus ille fundus. glos. & Bartol. in l. Caius. ff. de annu. lega. per illum text. idem Bart. in l. Lucius. ff. de alimen. lega. vbi est speciale in alimentorum legato, vt eius fauore pignus censeatur constitutum. idem Ias. in d. l. 2. num. 45. Faber in d. §. item Seruiana. col. vltim. à quibus in hoc dissentit Curtius in dicto §. vltimo. maximè dubius in eo discrimine, quod fit, an dictum fuerit super tali fundo, an tali fundo. Item in eo, quod diximus speciali quodam alimentorum fauore ex his verbis, Promitto decem annua pro alimentis ex fundo Semproniano soluenda, hypothecam induci. Sed sanè in primo dubio propria sermonis interpretatio videtur differentiam probare, & constituere, præsertim considerata Iurisconsulti decisione in dicta l. fin. §. vltim. vbi manifestum est, hypothecam non constitui, si quis promittat alteri centum annua ex tali fundo. In altero autem dubio ex glo. Bart. & alijs apparet specialiter id priuilegium alimentis concessum esse. idem Roma. notat in consil. 338. Fel. in cap. ad audientiam. in 2. nu. 6. de rescript. Bapti. de sancto Seuerino in tractat. de pensionibus. q. 9. Paul. de Castr. consil. 338. col. penult. libro 1. Guid. Pap. q. 576. Gigas de pensionibus. q. 44. tametsi Ant. Fanensis dict. membro 4. num, 164. versic. vicesimus tertius casus. & idem Hier. Gig. de pensionib. q. 51. num. 17. nihil esse speciale in alimentis asseuerent, sed regulare esse id hypothecæ ius quibuscunque annuis pensionibus, pro quarum solutione certus fundus, certáue res designata fuerit. Et cùm hi Doctores præcipuè eorum opinionem probent, non facta verborum distinctione authoritate Bart. in d. l. fundus. & is loquatur eo casu, quo super certo fundo, certáue re fit promissio, & constitutio pensionis, non temerè eorum sententiam ad Bartoli verba referemus.

Glossa verb. deducendas, tractat, an alienatio facta per parentes in fraudem portionis legitimæ, quæ filijs debetur, reuocari possit, in quo constat alienata per libertum in fraudem legitimæ patrono debitæ reuocari. lege vltim. ff. si quid in fraud. patro. quam ad portionem legitimam filijs debitam induxit Roma. sing. 610. sensit & idem Bart. in l. non vsque. ff. si quis à paren. fue. man. Sed text. in d. l. vlt. locum sibi vendicat principaliter in filio arrogato, cùm non fiat arrogatio nisi contracta fiducia, & legitima arrogati, quasi ex contractu debita sit, vt inquit Baldus in l. 2. C. si quid in fraud. patron. Vnde nulla querela, nulla reuocatoria competit filio in bonis patris, oneroso titulo alienatis. Bart. in l. hæreditarium. ff. de bonis auct. iud. poss. gloss. Bart. Bald. Salic. Angel. & Paul. in d. l. 2. Henric. hîc. 3. colum. & alij, quos Barb. hîc refert num. 36. Suarez in l. quoniam in prioribus. 16. ampliat. C. de inoffic. testam. Ioan. Andr. Cardin. Calde. & Abb. in cap. cùm contingat. de iureiuran. quorum opinio communis est, sicuti asserit Carol. Mol. in consuetud. Parisien. titul. 1. §. 8. glo. 3. q. 3. optimus tex. in l. Papinianus. §. quarta. & ibi Bald. ff. de inoffic. testam. à qua sententia non admodum licet discedere, & ideò eam intelligo veram esse, nisi emptor esset particeps fraudis, tunc etenim rescindi posset isthæc venditio. Bart. in d. l. non vsque. Alex. in additionibus ad Bald. in d. l. 2. Carol. Molin. in d. q. 3. Ioann. Lupi. in c. per vestras. de donat. §. 17. ad finem. Secundò potest ita intelligi opinio communis, vt etiam cessante emptoris fraude venditio reuocetur, quando facta fuit minori, quàm iusto precio: est enim donatio quædam ex ea parte, quæ iusto precio deest, & ideò ad illam vsque quantitatem reuocabitur tanquam donatio inofficiosa. sensit Bartol. in dicta l. non vsque. Bald. in l. 1. col. antepen. C. de inoffic. donat. Tiraq. in l. si vnquam. C. de reuocand. donat. verbo, donatione largitus. num. 9. Alex. in specie consil. 55. col. 2. vol. 1. dicens hoc ipsum omnes asserere. Tertiò, eadem venditio à filijs reuocari eodem iure poterit, quando solutio precij conuenti non constat aliter, quàm per confessionem patris. l. si fortè. ff. de castr. pecu. & in hac specie Platea in §. item si quis. Instit. de inutil. stipulat. Iason in l. si arrogator. ff. de adop. num. 24. senserat Bar. in l. cùm quis decedens. §. codicillis. ff. de legat. 3. Alexan. in l. sæpe. ff. de re iudic. col. penult. Carolus Molin. in d. q. 3. Cæpola cautel. 36. Quartò eadem venditio reuocabitur, si præter fraudem probata fuerit eius simulatio, & fictio aliquot quidem coniecturis. gloss. hîc, & Barb. num. 37. quid enim si in morte fiat venditio hæc suspectis personis? certè simulatio præsumetur. glo. insignis in c. de his. de sepult. quam Barb. hîc existimat singularem esse. Vnde fortassis in hac controuersia iure probari poterit, non esse filium ex iustis nuptijs natum peioris conditionis, quàm arrogatum, nec minus iuris habere quàm patronum. Siquidem in his casibus, in quibus ipse dixit, filium agere posse ad reuocationem alienationis, patronus, & arrogatus erunt ad eandem admittendi, non in alijs, nec secùs quàm filius legitimus, & naturalis admittatur. quod post huius operis secundam editionem video placuisse quibusdam, qui quæstionem istam diligentissimè tractauerunt. Nec nos alia ratione quatuor casus distinximus, quàm vt ferè idem probaremus, non temerè sequuti, quæ veteres authores hac in re scripsere. Quinto, licet in Epitome de matrimonijs. 2. part. cap. 8. §. 6. 14. num. dixerim, bona parentum non esse subiecta titulo, seu iuri hypothecæ pro filiorum alimentis: Si tamen parentes totum patrimonium alienauerint, ita vt nulla supersint bona, ex quibus alimenta percipere possint filij, non iniquum erit, quoad alimenta præfatam alienationem reuocari, non iure hypothecæ, sed veluti facta in fraudem alimentorum, quo quidem casu oportet animum fraudandi probari. l. qui autem. ff. quæ in frau. credit. l. patronus. ff. de probat. aut aliam causam, quæ ipsam alienationem suspectam reddat, nempe si à matre sit dotis alienatio facta, etiam cum iuramento, erit etenim reuocanda vsque ad alimenta filijs præstanda, quæ aliunde exhiberi non possint. Imol. col. 6. & Alciat. num. 22. in d. c. cùm contingat. Faber in princip. Instit. quibus ali. licet, vel non. Ioan. Igneus in l. 1. §. si vir aut vxor. ff. ad Sillani. num. 150. atque hoc pacto est intelligenda gloss. vltima. in d. cap. cùm contingat. quæ illum tex. dicentem alienationem rei dotalis iuramento firmatam validam esse omninò, nisi in præiudicium alterius, quàm alienantis facta sit, præiudicium istud in creditoribus, & filijs considerans apertissimè intellexit. Nam aliter filij non possunt rescindere alienationem à matre factam, ex eo solùm, quòd ei essent successuri ab intestato, cùm hoc præiudicium non sit principale, & ideò non est sufficiens ad hoc, vt contractus retractetur. glo. in c. quamuis pactum. de pact. in 6. in fine. quam commendant Doctor. ibi, & maximè Georgius nu. 54. dixit auream esse Felin. in c. si diligenti. numero 32. de foro compet. eandem idem Felin. allegat in capit. cùm M. de constitu. numero 29. facit ad idem text. in l si quis nec causam. ff. si cert. petat. vbi Ias. & insigniter Martin. ab Azpilcueta, in c. si quando. colum. 77. de rescript. Nec tamen illud prætermittam, posse non incongruè gloss. intellectum in d. c. cùm contingat. procedere, quando res illa dotalis ex aui substitutione, aut alia quauis dispositione deberet ad filios alienantis peruenire: sat enim constat, nec eo casu alienationem validam esse in præiudicium filiorum. Ita Ioan. Andr. Imol. col. 5. & Alcia. num. 27. in d. c. cùm contingat.

Sunt & in hoc capite aliquot Bernardi glossemata, quæ non indigent diligentiori examine, quàm vt ad verbum relegantur: qua ratione ea omittere libuit, ne lectorem grauemus expositionum, & conclusionum repetitione.

Ex §. Vndecimo.

SVMMARIVM.

- 1 Iudex appellationis potest sententiam primam supplere in his, quæ natura litis, & causæ postulat.
- Judex quando poterit ferre sententiam ex his quæ sibi vt iudici manifesta sunt, etiamsi illorum allegatio omissa fuerit.
- 2 Olim possessor præsumitur hodie possidere, si præsentem possessionem allegauerit, & ibi tractatur intellectus Regiæ l. 10. tit. 14. part. 3.
- 3 Notorium an sit necessariò allegandum: atque ibidem agitur de intellectu glo. in Cle. appellanti. de appellat.
- 4 Liberi primi gradus non computant in quartam Trebellianicam fructus perceptos ex hæreditate ante moram.
- 5 Filius rogatus post diem hæreditatem restituere, deducit portionem legitimam, & quartam Trebellianicam.
- 6 Ascendentes rogati hæreditatem restituere post diem, easdem duas portiones deducunt.
- 7 Trebellianica non potest prohiberi, institutis hæredibus liberis primi gradus.
- 8 Fructus percepti ex hæreditate à liberis primi gradus non imputantur in Trebellianicam, etiamsi duæ portiones deducantur.
- 9 Pater non potest iubere filijs rogatis hæreditatem restituere, vt fructus ante moram percepti computentur in Trebellianicam.
- 10 Trebellianicæ portio, an amittatur non confecto inuentario?
- 11 Filius non potest repudiare hæreditatem patris, retenta legitima portione.

§. VNDECIMVS.

EX hoc capit. §. cùm autem. primùm apparet, Cardinalem plurima addidisse sententiæ latæ per iudicem inferiorem, cùm tamen iudicis officium in appellationis iudicio sit, pronunciare, malè aut bene appellatum fuisse. l. eos. C. de app. Sic etenim inquit Imperator, Cùm super omni causa interpositam prouocationem, vel iniustam tantùm liceat pronunciare, vel iustam. Quamobrem videri potest, hanc sententiam Cardinalis aduersus illam decisionem latam fuisse. Id tamen receptissimum est, dictionem illam, tantùm, non excludere ea, quæ sunt propria ipsius actus. Clemen. exiui. §. cùm autem. de verbo. signifi. quem text. dicit esse peregrinum Ioan. Anani. consi. 36. idq́ue passim Docto. notant. Ille igitur iudex, qui causam appellationis tractat, id potissimùm curare debet, vt malè, vel bene appellatum fuisse pronunciet: & præterea poterit condemnare non condemnatum, si natura litis, & causæ hoc ipsum exposcat, atque eadem ratione addere primæ sententiæ ea quæ à iudice omissa fuêre. cap. cùm Ioannes. vbi Antoni. Abb. & alij, de fide instrumen. l. cùm apud. ff. iudi. solui. glos. in l. in summa. ff. de re iudic. text. hic in quo & amplius probatur, iudicem appellationis posse primam sententiam reformare in his, quæ illa sententia vel omiserit, aut perperàm diffinierit, etiam nemine petente. Hic siquidem tutor non petierat deduci quartam bonorum portionem Iure naturæ debitam Adiectæ, sed tantùm quartam Trebellianicam ex fideicommisso: & tamen Cardinalis propria sententia iussit legitimam portionem Adiectæ debitam deduci: quod præ cæteris notant Abbas hîc, & Felin. in d. c. cùm Ioannes. nume. 13. procedit tamen, quando ex actis in iudicio constat hoc ius litigantis. Poterit namque iudex, nemine petente, in his quę sibi vt iudici manifesta sunt, propriam sententiam dicere, id est, ius reddere litigantibus. text. hîc adnotante Innoc. glos. in cap. peruenit. vbi Antoni. Abb. & Burgens. col. 2. de empt. & vendi. Felin. in c. de quarta. colum. pen. de præscript. dicens esse ad hoc singularem & vnicum tex. in d. c. peruenit. idem Feli. latè in c. cùm ordinem. de rescrip. nu. 11. probat c. cùm olim. de verbo. signifi. gl. celebris, & ibi præ cæteris Ias. in l. vbi pactum. C. de transact. Deci. in c. si duobus. de appella. col. pen. & in cap. ad hæc. in 3. eod. tit. Balb. de præscrip. 1. part. q. 8. notant alij Doct. quos citat Ripa in l. 4. §. hoc autem iudicium. ff. de dam. infect. nu. 28. optimus text. in c. bonæ. in 1. de post. præla. modò ex iuris communis sanctionib. id ius litiganti competat, secùs si expriuilegio: id enim allegandum omninò est, & ex eo petendum. Anto. Burg. in c. cùm dilecti. col. 4. de emp. Quæ omnia sunt ad praxim deducenda eo casu, quo saltem generaliter ipsius libelli verbis comprehenduntur. Vnde valdè vtilis est illa clausula, Peto mihi iustitiam reddi & exhiberi. Ex his tamen infero intellectum ad text. in dict. c. cùm dilecti. nec enim ibi iudex superior potuit iure supplere omissa ab inferiori iudice, quia precij iusti defectus qui in eo facto resarciri ab emptore poterat, aduersabatur petitioni venditoris, qui restitui rem præcisè petierat, vt ibi animaduertit Burgen. num. 34. Cuius intellectus licet planè procedat, non tamen excludit sententiam Abb. ibi, qui in hoc cap. notat non posse iudicem, apud quem tractatur, nullam fuisse sententiam ab inferiori iudice latam, eandem reformare ex actis, quando simul & processus fuit nullus, atque eas esse partes iudicis asserit. vt eam sententiam nullam fuisse pronunciet. idem notauit Barb. in c. in literis. nu. 16. de offi. delega. dicens ad hoc esse tex. vnicum & singularem in d. c. cùm dilecti.

Illud verò, quod diximus, iudicem posse sententiam ferre ex his, quæ sibi, vt iudici manifesta sunt, etiamsi eorum allegatio omissa fuerit, procedit, quando ea sunt comperta iudici ex veris actis instrumentis, aut testibus. Secùs autem si ex pręsumptione, quæ deducitur à facto, vel animo ipsius tantùm, pro quo præsumitur, ius litigantis sit iudici manifestum: tunc etenim oportet illam pręsumptionem allegari. tex. in l. si adulterium cum incestu. §. idem Pollioni. ff. de adul. quem ita intelligunt Bart. nu. 14. in l. cùm quid. ff. si cert. peta. Abb. dicens esse singula. in c. afferte. de pręsump. 2. col. & ibi Felin. & idem in c. scribam. eo. titu. Alex. Ias. & Deci. in l. non hoc. C. vnde legit. col. 1. eandem Iurisconsulti decisionem dixit notab. Bald. in l. 2. C. de in ius vocand. Alexan. in l. qui bona. §. de illo. ff. de dam. infect. & singu. Cæpola de serui. titu. de seruitu. vrb. pręd. c. 20. col. 1. quam opinionem asserunt communem esse Ias. 1. & 2. lect. nume. 25. Curti. iunior nu. 20. & Purpu. nu. 140. in d. l. cùm quid. vbi ipsam latè explicat post Felin. in c. cùm ordinem. de rescri. col. pen. & Alex. in l. 1. ff. de edendo. num. 29. eaq́ue ratione communis opinio probatur, quòd omissa allegatione præsumptionis, falsitas eius, quod præsumitur, vel simulatio potius præsumi iustè poterit, & ideò cessare debet iuris præsumptio: nam si animus litigantis, pro quo præsumitur, is esset, quem ipsa lex coniectatur, non esset à litigante allegatio hæc omissa.

Hinc sanè fit, vt quamuis bona fides plerunque præsumatur, est tamen hæc alleganda, Bald. & Ang. in l. super longi. C. de præscr. longi tempo. idem Ange. in l. eum qui. §. vlti. ff. de publi. Felin. in c. fin. num. 8. de præscrip. Balb. in l. Celsus. ff. de vsucap. 3. part. 2. col. Ias. col. fi. & Deci. col. 2. in d. l. non hoc. Eadem ratione is, qui ignorantiæ prætextu seipsum excusat, eam allegare debet, quod probat Alexan. in d. §. de illo. per tex. in d. §. idem Pollioni.

Sed quoties præsumptio non ex facto, vel animo proprio tantùm, sed alterius oritur, non erit necessaria allegatio: sed erit satisfactum ipsum deducere: iuxta Bart. opinionem in d. l. cùm quid. quem pręfati Doct. passim sequuntur: & id probatur in l. omnes. §. Lucius. ff. de his, quæ in fraud. cred. Cy. idem notat in l. nec exemplo. C. de falsis. & Alexan. in l. qui iurasse. ff. de iureiuran. Ex quo infertur intellectus ad tex. in d. c. afferte. vbi nulla fuit necessaria allegatio. quia præsumptio deducta fuit non tantùm à facto illius veræ matris, sed & simul à facto alterius: quod considerant Felin. ibi numer. 4. & Socin. in dict. l. cùm quid. colum. penulti. Ego verò existimo in dicto cap. afferte. non esse necessariam hanc subtilitatem: siquidem vera illa mater sæpissimè allegauerat, illum infantem esse proprium filium, & hæc allegatio sufficiens est. Nec requiritur hac in re allegatio præsumptionis ipsius, sed erit satis allegare id, ad quod præsumptio tendit: quod manifestum fit sequenti exemplo: si quis etenim contendat in iudicio seipsum excusare ignorantia, sat erit allegare ignorantiam, & eam probare casu, quo ipsa non præsumatur: si verò ipsa ignorantia in eo facto à iure præsumatur, non est necessarium dicere, ignorantiam illam præsumi, quia sufficit eandem ignorantiam allegasse. Sic etiam qui ex bona fide proprium ius defendit, eandem bonam fidem allegabit, nec oportebit ipsum asserere, bonam fidem in eo à iure præsumi. Maximè verò in d. c. afferte. nulla erat necessaria allegatio præsumptionis ex eo, quòd iudex ibi proprio motu & officio ad veritatem inquirendam illa industria vsus fuit, vt ipsa veritatem indagaret: quo quidem casu non video esse aliquam allegationem necessariam, cùm in his, quæ ex proprio officio iudex inquirit, allegatione penitus omissa ipse supplere possit, sicuti notatur à DD. in l. 1. C. vt quæ desunt aduocat. iudex supple. atque hoc pacto intelligendum est illud Solomonis iudicium, quod in d. c. afferte. maximè commendatur. Cui similimum est, quod Suetonius scribit in Claudio Cæsare, cap. 15. Is inquam Cæsar negantem matrem, iuuenem quendam proprium filium esse, coëgit ad confessionem indicto iuuenis matrimonio.

Ex præmissis omnibus deducitur veritas illius communis sententiæ, quæ asserit, olim possessorem, præsumi & hodie possidere. glos. Barto. & alij in l. siue possidetis. C. de probat. Anton. Abb. & Docto. in c. cùm ad sedem. de restitut. spolia. Est enim id intelligendum, si præsens possessio allegetur. Bart. in dict. l. siue possidetis. Areti. in l. Pomponius. §. vlti. fin. de acq. posses. Barto. & ibi copiosè Francis. Balb. in l. Celsus. ff. de vsuca. 4. par. q. 1. quorum opinio communis est, secundum Ripam in c. cùm Ecclesia. num. 23. de caus. posses. & propriet. & Alciat. in tract. de præsumpt. reg. 2. præsump. 21. nam hęc præsumptio ex facto, & animo proprio descendit, igitur alleganda omninò est. idem ipse Alciat. probat eadem regul. 2. præsump. 12. ab hac tamen opinione discedit Anton. Burg. quamuis eam communem esse concedat in c. peruenit. de emptio. & vendi. col. 2. adducens tex. in capit. præterea. in 2. de transact. quo in loco probatur, non esse necessariam hanc allegationem, vt hæc præsumptio locum habeat. senserat prius idem Feli. in cap. scribam. de præsump. & expressim notauerat Alexan. consi. 133. colum. 2. volum. 1. sed nihilominus à communi opinione non est recedendum. Nec enim obstat tex. in dict. c. præterea. cùm ibi præsens ius, & sic subiectio præsens fuerit ab actoribus allegata. Sed quia opinionem Barto. in d. l. cùm quid. in ea ratione quæ hanc communem sententiam fouet, conantur reprobare Deci. & Curti. iunior ibi, dici forsan poterit sufficere allegationem tacitam, & sic eam, quæ ex verbis, & intentione possit rectè colligi, licet expressa, omninoq́ue specialis non fiat. quod constat ex Panor. in c. vltim. de præscript. vbi nume. 34. scribit satis allegatam esse bonam fidem ab eo, qui allegauit præscriptionem. cùm præscriptio bonam fidem includat, secundum eum, quem sequuntur Francisc. Balb. in d. l. Celsus. 3. part. colum. 3. & licet Felin. dubitet in d. c. vlt. nume. 8. tamen Deci. idem notat in d. l. non hoc. colum. 2. Alcia. in d. l. cùm quid. vbi Alexan. & Iuniores hoc ipsum concedunt dicentes, sufficere tacitam allegationem. Quòd si hæc, & quæ paulò antè diximus, ad strictum, & exquisitum examen deducas, forsan dices nihil referre, an ius litigantis sit ex præsumptione, an ex veritate ipsi iudici compertum: siquidem vbique & sufficit, & exigitur tacita quædam allegatio.

Prius tamen quàm huic disputationi finem faciam, libenter inquiram non admodum facilem intellectum Regiæ legis decimæ, titul. 14. parte tertia. Ea enim probare videtur agentem rei vendicatione, & allegantem modò Reum conuentum possidere, omninò præsentem possessionem ex præsumptione probare, si probauerit olim rem illam, ipsum Reum possedisse. quibus sanè verbis duo Regia lege probantur. Primùm, præsumptionem, quæ ex facto, & animo alterius oritur, allegandam esse, quod est contra Barto. & communem in d. l. cùm quid. Secundùm, olim possessorem & hodie pręsumi possidere, non tantùm in propriam vtilitatem, sed etiam in proprium dispendium: ita, vt olim possessor præsumatur hodie possessor, vt conueniri actione reali possit ratione possessionis, quod priori parti ipsius legis non admodum conuenit, dum in ea sancitum est, olim possessorem non posse actione reali conueniri ex præsumptione præsentis possessionis. Imò Iure communi olim possessor non præsumitur hodie possidere, quando præsens possessio in ipsius damnum ab aduersario allegatur. glos. Bart. & alij. d. l. siue possidetis. Abb. in cap. cùm ad sedem. nu. 5. de restit. spolia. Balb. in d. l. Celsus. 4. par. q. 1. ad finem. quorum opinio communis est, secundum Ripam in d. c. cùm ecclesia Sutrina. nu. 27. & Alci. reg. 2. de pręsumpt præsump. 21. nu. 6. Ex quibus apparet hanc opinionem ab omnibus receptam Regia constitutione reprobari eo casu, quo præsens possessio ab aduersario allegatur, quod adhuc obstat Doctorum opinioni. Sed forsan Regia decisio est intelligenda in re mobili, tunc enim olim possessor præsumitur hodie possessor, etiam in eius pręiudicium, auctore Panor. in d. c. cùm ad sedem. num. 16. vel quando quis paulò ante motam litem arbitrio iudicis, rem petitam possidebat. nam quamuis neget se hodie possidere, præsumitur hodie possessor, aut saltem dolo desijsse possidere. idem Abb. in dicto capitu. cùm ad sedem. numer. 15. l. si rem. ff. de except. rei iudi. l. non ignorabit. C. ad exhiben. vbi Salycetus post alios. & Ripa in dicto capit. cùm Ecclesia. nume. 28. optimè Io. Arelat. in additionibus ad Alciat. dict. præsumpt. 21. nume. 6. Pau. Cast. in dict. l. siue possidetis. His quidem casibus Regia lex poterit sanè intelligi, ne communem opinionem tollat: fateor tamen primum intellectum non omninò congruum esse: cùm illa decisio Regia in parte prima loquatur in re mobili, & immobili. Secundus verò intellectus maximè restringit illius legis verba, quę valdè generalia sunt. Nec me latet pręfatam Regiam legem ita à quibusdam intelligi, vt ea illius legis pars, quæ à nobis difficilis censetur, loquatur in eo, qui propriam possessionem allegat ad eius vtilitatem, in quo sensu plana est, & facilis ea decisio, ac mirum in modum, omniq́ue ex parte probat opinionem communem, quæ asserit, olim possessorem, hodie præsumi possidere, si præsens possessio ab eo allegetur.

Illud sanè prætermittendum non est quod Balb. scribit in l. si certis annis. C. de pact. dicens ex præstatione diutina causam à iure præsumi, modò allegetur ab eo in cuius fauorem præsumptio inducta fuit, quod probat ex dicto §. idem Pollioni. & sequuntur eum cæteri Doctores ibi, maximè Ias. colum. vlt. idq́ue defenditur ea ratione, quòd quamuis causa à iure præsumatur, in genere tamen hæc præsumptio à iure colligitur. Vnde necessaria est allegatio ad certitudinem causæ, siquidem causa certa deducenda est in iudicium: atque ita ipse defendo Baldi sententiam, in cuius intellectu planè defecit Felin. in cap. de quarta. de præscriptio. num. 41. prædicta etenim ratione allegatio necessaria est: licet isthæc præsumptio iuris ex alterius facto oriatur.

Ex pręmissis omnibus in summa constat notorium, quod ex actis constat, necessariò allegandum non esse, quod probat Iason in l. ait prætor. §. si damnetur. ff. de iureiur. 1. colum. latè Felin. in dicto cap. cùm ordinem. numer. 11. ex hoc intelligens gloss. in Clemen. appellanti. de appellatio. quæ dixit, notorium allegandum esse, quamuis non probandum. quam gloss. dicit singul. Abbas ibi, Francis. in c. 1. de appellatio. in 6. Barbat. in capitu. 1. colum. 22. de offi. ordin. commendat Rochus Curtius in cap. vltim. de consuetud. quæst. 3. ad finem relectionis. & sequuntur eam Doctor. communiter, vt asserit Hippo. in l. 1. §. si quis dicatur. numer. 24. de quæstio. Regia l. 8. in Madricio conuentu statuta. est enim ea glos. intelligenda, nisi notorium aliquid sit ex actis, id enim allegandum necessariò non est, vt Felin. post alios existimat: idem dicens quando quis est absens, nam pro absente iudex supplet etiam in notorijs aliter quàm ex actis. Prima tamen declaratio est admittenda ita generaliter, vt in casu Cle. appellanti. locum non habeat, etiam refragante Fel. Nam in appellatione ab interloquutoria sententia requiritur expressio causæ nominatim pro forma, & ideò nec satis esset appellantem in genere causas proponere facta relatione ad acta processus, argumento sumpto ab his, quæ notantur in l. 1. ff. de liber. & posthum. maximè per Alexand. & in hac specie sic intelligunt dictæ gloss. interpretationem Angel. in l. vbi autem. §. illud. & ibi Alexand. ff. de verbor. obligatio. Thomas Fastol. dubio Rotæ 43. Franc. & Deci. in c. consuluit. in 2. de appellat. idem Deci. in c. vt debitus. eod. titu. colum. 3. Alber. Brunus, in tract. ne formæ implemento. fol. 25. colum. 2. Rota 7. in nouis. tametsi in ipsius additione probetur opinio Felin.

Gloss. in verbo, Contestatæ. dum allegat l. iubemus. C. ad Trebell. probat, à liberis primi gradus fructus perceptos ante restitutionem faciendam, eueniente eius conditione non esse computandos in quartam Trebellianicam, etiam si testator hoc voluerit. text. in d. l. iubemus. quæ expressim loquitur, quando filius rogatus restituere hæreditatem fratri, aut alteri ex liberis testantis, & fortiori ratione idem erit, si rogatus fuerit extraneo restituere. Salyc. Paul. in dict. l. iubemus. Imol. in l. quod de bonis. §. cùm auus. ff. ad leg. Falci. quibus refragatur ratio illa, quòd dicta decisio l. iubemus. correctoria sit, & antiquiori contraria. nam ex l. in fideicommissariam. ff. ad Trebellia. fructus percepti ab hærede ante restitutionis euentum, imputantur in quartam Trebellianicam. Imò ex alio præmissa opinio falsa apparet, quia dict. l. iubemus. in fine. dictat illam decisionem seruandam esse in personis ibi contentis: & tamen in ea lege mentio tantùm fit liberorum primi gradus ex parte hæredum, & ex parte illorum, quibus institutio fieri debet, connumerantur liberi descendentes ab ipso testatore, quo fit, vt fructus in quartam Trebellianicam computandi sint, quando restitutio iniungitur liberis primi gradus, vt extraneis fiat. Cyn. Albe. Fulg. & Corn. in d. l. iubemus. Alex. colum. 3. & Vincen. col. 4. & Claud. in d. l. in fideicommissariam. Abb. consi. 79. vol. 1. Anto. Rub. cons. 40. ad finem. Ego verò potius priori sententiæ assentior, quippè qui iniquum existimem in restitutione facienda liberis testatoris fructus in quartam non computari: at non itidem, si restitutio fieri debeat à liberis primi gradus extraneis: & ita hanc opinionem, quam ipse elegi, Ripa approbat in d. l. fideicommissariam. num. 29. nec obstat d. l. iubemus. non posse extendi ad alios, quàm ibi nominatim expressos: id enim intelligendum est respectu illius, qui rogatur restituere: nam oportet esse filium testatoris, vel obtinere primum liberorum gradum, quem sensum probat Regia l. vlt. tit. 11. part. 6.

Eadem glo. dum soluit obiectionem, concedit liberos primi etiam gradus computare in quartam Trebellianicam fructus perceptos post moram ex hæreditate restituenda: quod approbant Docto. hîc communiter, secundum Alexan. & Ripam in dict. l. fideicommissariam. nume. 28. Scribit tamen Claud. ibi colum. 2. dicens hanc opinionem communem, eam procedere ad hunc effectum, vt filius non lucretur hos fructus, sed teneatur eos restituere, non tamen præcisè imputare in quartam Trebellianicam: quod verum est.

Glossa magna elegantem quæstionem discutit, cuius decisionem hanc proponit. Filius rogatus sub conditione hæreditatem restituere, ita, vt diuersis temporibus deducenda sit portio legitima, item quarta Trebellianica, poterit vtramque portionem retinere, quòd si purè sit rogatus restituere: tunc alteram tantùm portionem deducet. gl. huic simi. in l. quanquam. C. ad leg. Falc. quarum opinio in c. & in cap. Rainaldus. infrà eod. tit. euidenter probatur, & vbique seruatur, atque communis est. Bart. in l. Papinianus. §. meminisse. ff. de inoffic. testa. Alex. in l. in ratione. §. quod vulgò. ff. ad leg. Falcid. col. 4. Ias. in Authen. res quæ. colum. 3. C. commun. de legat. & in Authent. nouissima. C. de inoffic. testam. numer. 39. & in l. filium. num. 8. C. famil. erciscund. & ibi optimè Ioan. Corasius num. 45. Socin. iunior consi. 131. volum. 1. num. 59. Dec. consi. 55. nume. 8. & consi. 228. colum. vltim. & consilio 416. colum. 1. Catel. Cotta in memorialibus, dictione, filius. quam opinionem & plures alij sequuntur, quos referunt Pau. Parisi. consi. 1. volum. 3. nume. 78. idem consi. 25. lib. 2. nu. 56. & Aymon consi. 50. Nec oberit huic sententiæ text. in d. l. iubemus. quæ loquitur in eo casu, quo diuersis temporibus portiones prædictæ deduci possent, & tamen, inquit, dodrans restituatur: quia dodrans ibi restituitur ex bonis, quæ deducta portione legitima penes hæredem remanserunt. Alexand. post alios in l. quod de bonis. §. quod auus. ff. ad legem Falcid. Item non obstat dicta Authen. res quæ. vbi tantùm fit mentio deductionis legitimæ portionis ex bonis, quæ rogati fuerunt liberi restituere. Nam portio legitima in ea constitutione solùm detrahenda proponitur, quando purè iniuncta fuit restitutio. Si tamen & hæc interpretatio dura videbitur, negabimus sensum illum à contrario, qui nobis negocium facessit: multò minus oberit Regia l. vltim. titu. 11. part. 6. qui in specie disserit, Filium rogatum restituere hæreditatem post diem, vel sub conditione, non imputare fructus in portionem legitimam. ecce enim ex illa lege legitima tantùm deducitur, neque vlla mentio fit Trebellianicæ. Quamobrem sciendum est illam legem, legitimam appellare eam portionem, quam Trebellianicam nos dicimus, quod ex eadem l. constat, & maximè adiuncta l. 4. titu. 11. part. 6. quæ Falcidiam legitimam nuncupauit. Imò communis opinio vendicat sibi locum in ascendentibus, qui rogati ab eorum liberis hæreditatem restituere sub conditione, vel post diem, duas portiones detrahunt, legitimam scilicet, & Trebellianicam. Angel. & Cuman. dubitante Baldo in l. si à milite. §. vltim. ff. de testament. milit. quorum opinionem dicentes eam esse communem, sequuntur Ioan. Crot. in l. qui Romæ. §. duo fratres. colum. 22. ff. de verb. oblig. & Aym. Sauill. consi. 110. quamuis Alexan. contrarium tenuerit in d. §. quod vulgò. col. 7. Ias. in dict. l. filium quem habentem. num. 90. & Catel. Cotta. dictione, filius. quo in loco Iasonem citat alibi eandem opinionem comprobantem. Est tamen hac in re notandum, præfatam opinionem de duabus portionibus deducendis, quæ communis est, minimè procedere, vbi legitima portio semis esset, ne plus ex hæreditate capiat grauatus, quàm honoratus. Bal. in consil. 94. libr. 2. cui subscribit Carolus Molinæ. consilio 3. lib. 7.

Verùm, ad huius rei cognitionem scire oportet, num pater possit prohibere detractionem Trebellianicæ ipsis liberis primi gradus? Et Bald. ac Saly. in d. l. iubemus. opinantur detractionem Trebellianicæ etiam eo casu, quo duæ portiones sunt deducendæ, non posse prohibere institutis, & rogatis liberis primi gradus, per textum in dicta l. iubemus. quæ in specie loquitur in liberis primi gradus, post mortem restituere hæreditatem rogatis, eis concedens, vt non obstante contraria parentum voluntate, Trebellianicam deducant, non imputatis in eam fructibus ex fideicommisso ante diem restitutionis perceptis: esset profectò vana isthæc constitutio, nisi locus esset huic opinioni Bald. cui subscribit Corne. ibi. & Deci. consi. 228. idem Deci. consi. 81. col. 2. asserens hanc opinionem esse communem. & idem asserunt eam secuti Ias. in l. Marcellus. nu. 55. ff. ad Trebel. idem consil. 99. volum. 4. Rip. in l. nemo potest. ff. de lega. 1. num. 52. Catel. Cotta dictione, Trebellianica. & Soci. iun. consil. 131. num. 58. volum. 1. diligenter describentes huius opinionis auctores: quos repetit consil. 137. num. 7. eo. vol. Eandem sequitur Crot. in d. l. nemo potest. Nec in hoc d. l. iubemus. correcta censetur, vt scribit latè Paul. à monte Pico, in l. in quartam. ff. ad l. Falcid. col. 111. & Carol. Ruin. consi. 21. nu. 8. vol. 3. & idem consi. 163. vol. 2. nu. 14. Sed contrarium pluribus potius placet ex tex. in Authen. de hære. & falci. §. si verò expressim. quo probari videtur etiam filijs rogatis restituere hæreditatem posse prohiberi detractionem Trebellianicæ: qua ratione posteriorem sententiam tenet Roma. sing. 192. cuius opinio communis est aduersus Bal. sicuti profitentur Paul. à monte Pico in d. l. in quartam. col. 117. Anto. Corset. in tract. de excel. regis. q. 73. col. 4. Corne. consi. 22. vol. 2. colum. 9. Paul. Parisi. consil. 1. nu. 83. volum. 3. Cassad. decis. 4. de testamen. & Anton. Rube. consil. 2. num. 16. qui excepto Paulo Pico eam sequuntur, vt vel hinc mirari liceat Interpretum Iuris ciuilis inconstantiam, quam Aymon Sauil. considerat consi. 16. col. vlt. Nam Cyn. in d. l. iubemus. & plerique alij in ea sunt sententia, vt opinentur Trebellianicam prohiberi posse in liberis, etiam primi gradus. per Authen. sed cùm testator. C. ad l. Falcid. & text. in d. §. si verò. quibus non possum in hoc dubio accedere ob filiorum fauorem, & ideò opinor veriorem, ac magis receptam esse Baldi sententiam: nec enim eius opinio omninò conuincitur aliqua Iuris ciuilis auctoritate: cùm in d. Authent. sed cùm testator. & in d. §. si verò. non tractetur de liberis primi gradus: tametsi Falcidia prohiberi possit, etiam in liberis primi gradus. Imò Falcidia non potest deduci simul deducta iam legitima. Bart. per tex. ibi in l. Papinian. §. 4. ff. de inoffic. testamen. l. 1. §. vltim. ff. si cui plus quàm per l. Falcid. Polit. dicens hanc communem in l. filium. colum. 12. C. famil. erciscun. & in specie Socin. iunior consil. 136. volum. 1. numer. 9. Nec opinor Ias. consil. 84. num. 9. & consil. 86. colum. 3. volu. 1. opinionem contra Bal. communem esse profiteri: quia licet loquatur in eisdem responsis in liberis primi gradus, tamen dum asserit, communiter teneri Trebellianicam prohiberi posse, de ea opinione intelligit, quæ tractat quæstionem, & eam diffinit in his hæredibus, qui liberi primi gradus non sunt: quod nos inferiùs tractabimus in capitu. Rainaldus. §. 3. numer. 7. Ex his tamen aliquot tractanda sunt, & inferenda.

Primùm, fructus perceptos à liberis primi gradus, non esse computandos in quartam Trebellianicam, etiam eo casu, quo duæ portiones sunt deducendæ. Bart. & Alex. in l. quod de bonis. §. quod auus. ff. ad Treb. Paul. à monte Pico, in d. l. in quartam. col. 117. & sequent. Carol. Ruin. consi. 21. num. 11. volu. 3. & hæc est communis opinio secundum Alexand. in d. §. quod auus. Ripam in d. l. in fideicommissariam. num. 30. Paul. Parisi. dicto consil. 1. nu. 98. consil. 25. lib. 2. nume. 55. Socin. iunior consil. 131. numer. 62. volum. 1. & eundem consi. 132. nume. 2. eod. vol. quibus adstipulatur text. in hoc cap. Raynutius. & in cap. Raynaldus. sicuti visum est Claudio in l. mulier. §. cùm proponeretur. ff. ad Trebel. quamuis in hac illatione contrarium asserant Pau. Castren. & Alexand. in d. §. cùm proponeretur. idem Paul. in l. scimus. §. repletionem. C. de inoffic. testamen. & in d. l. iubemus. 3. limi. Deci. consi. 481. numero 13.

Secundò infertur, non posse nec indirectè prohibere detractionem Trebellianicæ liberis primi gradus à iure concessam: nempe si pater iusserit fructus ex fideicommisso ante moram perceptos, in quartam Trebellianicam computari: quod probatur ex eo, quòd nec pater directè poterat Trebellianicæ portionis deductionem prohibere. Igitur nec poterit mandare, vt fructus, quos iure optimo sibi pręcipuos percipiunt liberi, in eam portionem computentur: nam esset in effectu prohibere Trebellianicam. dict. l. iubemus. & latè hanc illationem tutatur Pau. à monte Pico in d. l. in quartam. col. 113. & Socin. iunior in dict. consi. 131. num. 54. volum. 1. licet Bald. in l. quoniam in prioribus. C. de inoffic. testam. ad fin. contrarium notauerit, per text. in l. si debitor. ff. ad legem Falcid. quod decisum est, ex voluntate testatoris eam quantitatem, quæ ab eo hęredi instituto debebatur, in quartam posse imputari. Qua ratione & Alexand. ibi videtur Baldi opinionem probare: quam concludunt omnes qui in eam iuere sententiam, vt existiment, quartam Trebellianicam posse prohiberi à patre filijs institutis, & rogatis hæreditatem restituere. Sed minimè obstat priori sententiæ text. in dict. l. si debitor. quippè qui locum manifestè sibi vendicet, extraneo hęrede instituto: non in liberis primi gradus, vt animaduertit Picus, & suaderi potest hoc discrimen alia ratione. Nam pater instituens filium hæredem, non potest ei iniungere, vt in legitimam portionem imputet quantitatem à patre sibi debitam: posset tamen instituens extraneum iubere hæredi, vt compenset cum ipsa hæreditate quancunque quantitatem à testatore ei debitam. Cynus in l. 2. C. de iure dot. Roderic. Suares in d. l. quoniam in prioribus. C. de inofficioso testamen. 7. ampliatione. Ex quibus multò probabilior est prior opinio, quæ quidem consequenter deducitur ab his, quæ paulò antè probauimus.

Fructus verò tempore mortis testatoris pendentes, & stantes in quartam Trebellianicam omninò computantur, atque in portionem legitimam filijs debitam, aut saltem non recipiunt eos præcipuos hæredes, etiam liberi primi gradus rogati hæreditatem restituere. Alexand. & Claud. in d. l. in fideicommissariam. tradit Pau. Parisius consi. 27. ad finem. vol. 3. & consi. 20. colum. vlt. eiusdem volum.

Cæterùm non erit alienum ab hoc tractatu inquirere, an filius non conficiens inuentarium, perdat Trebellianicæ deductionem? Et Cyn. Bald. Saly. in d. Authen. sed cùm testator. in specie respondent Trebellianicam admitti. Soci. in l. Marcellus. §. quod autem. colum. vlt. ff. ad Trebel. Oldrad. consi. 134. loquens in liberis primi gradus. idem Corne. cons. 303. colum. 4. vol. 1. idem Corne. consi. 22. volu. 2. col. antepen. vtrobique dicens hanc opinionem magis communem esse: quod expressim Deci. fatetur eam secutus consi. 481. numer. 16. & Paul. Parisi. consi. 1. nu. 88. volu. 3. idem Parisi. consi. 18. nu. 107. lib. 2. & consi. 16. num. 65. eo. libro. idem notat ipse Deci. consi. 236. num. 5. Sed liberis primi gradus ob omissionem inuentarij non amitti Trebellianicam, eleganter asserit Guido Pap. q. 53. cuius opinionem sequitur, dicens communem esse Aymon Sauilli. consilio 17. Eandem præmittit Corne. consi. 180. col. 7. vol. 4. Anto. Rube. consi. 43. num. 9. dicens eam communem. Huius tamen controuersiæ decisio ab ea disceptatione pendet, an Trebellianica locum habeat omisso inuentario: sicuti Falcidia eo non confecto excluditur omninò. Sunt enim, qui differentiam constituant inter Trebellianicam & Falcidiam, dicentes, Trebellianicam non amitti inuentario non facto etiam ab extraneo hærede, cùm nullibi id in iure sit statutum: & quamuis in Authen. de hæred. & falcid. §. si verò non fecerit. sit expressum in Falcidia, non tamen illa constitutio iura vetera corrigens est extendenda ad Trebellianicam: maximè cùm non sit eadem vtrobique ratio, imò diuersa, vt notat Alexand. hanc opinionem secutus in l. Marcellus. in princip. ff. ad Trebellian. post Bart. Angel. & Paul. Castren. vbi Ias. idem probat, dicens ab hac opinione non recedendum in iudicio. quam etiam Claud. ibi fatetur communem esse. idem concedit Alexand. in consilio 29. colum. 3. volumi. 5. Aymon consilio 17. colum. vltim. & Socin. iunior consi. 137. numero 9. dubius an hæc sit communis sententia, asserit eam seruandam fore, ex eo quòd consuetudine recepta sit. idem scribit Cornedicto consil. 180. cuius opinionis auctor est idem Barto. in dict. Authen. sed cùm testator. His verò non obstantibus verior est illa sententia, quæ censuit, Trebellianicam amitti non confecto inuentario & ea probatur non coniecturis, sed iuris Cæsarei auctoritate: siquidem in Authen. de hæred. & falcid. §. sancimus. cautum est, ad confectionem inuentarij citandos esse legatarios, & fideicommissarios, si hæres velit non tantùm damnum effugere, sed & lucrum non amittere. Igitur non confecto solenniter inuentario perdit hęres Falcidiam ex legatis, & Trebellianicam ex fideicommissis. Deinde in eadem constitutione. §. si verò non fecerit. scripsit Iustinianus: si verò non fecerit inuentarium secundum hanc figuram, sicut prædiximus, non retinebit Falcidiam, sed complebit legatarios & fideicommissarios. quem text. ad hanc opinionem mirè exaltat Rom. in Authen. similiter. C. ad l. Falcid. fol. pen. col. 1. ex quibus cessant rationes primę opinionis, quibus respondet Corne. in d. consil. 303. volum. 1. vltimam hanc sententiam recipiens, quam communem esse eam secutus asserit Socyn. Iunior consilio 132. volu. 1. numer. 3. qui in filijs testatoris speciatim loquitur. sicuti Oldrad. Corn. Deci. Paris. & ferè omnes, qui priorem sententiam approbant. Quo fit, vt non ita recepta sit contraria opinio: sicuti eius assertores opinantur. Nam & Carol. Moli. in Alex. consil. 67. libro 4. opinionem hanc, quam sequimur, veriorem, & magis communem esse existimat. Quinimò à liberis primi gradus iustius est, ob inuentarij omissionem amitti Trebellianicam, quippe quibus duæ portiones, legitima & Trebellianica, iure competant, etiamsi hæreditatem restituere rogentur.

Nec mihi placet, quod Paul. notat in l. cùm tale. §. cùm Titius. ff. de cond. & demonstra. dicens, sat esse fieri quandam bonorum descriptionem, etiam non seruata solennitate l. vltimæ. C. de iure deliberan. & Authen. de hæred. & Falci. ad euitandam Trebellianicæ portionis amissionem. Hoc enim contrarium est his rationibus, ex quibus opinionem primam probauimus, tametsi Paulo subscribat Soc. Iunior d. consi. 132. nume. 5.

Ex eadem glo. adnotauit hîc Panorm. filium hæredem institutum non posse retenta sibi portione legitima, hæreditatem patris repudiare, quia legitima tunc defertur filio iure hæreditario, vt in quit hæc gloss. Hæreditas verò non potest partim adiri, partim repudiari, ne quis decedat pro parte testatus, & pro parte intestatus. l. 1. & 2. ff. de acquir. hæredita. notat in hac specie Bar. in l. gerit. num. 22. ff. de acq. hæred. & ibi Aret. nume. 5. Bar. in l. quia poterat. ff. ad Trebellia. quorum opinio communis est, secundum Alexand. ibi, colum. penult. & Socyn. numero 157. in l. 1. ff. de vulga. Deci. & Curt. in l. 3. C. de impube. & alijs substitut. & procedit, nisi filius hæres institutus haberet vulgarem substitutum, atque esset ita legatis grauatus, vt eis solutis legitima portio integra non esset: tunc etenim poterit filius repudiare hæreditatem, legitima portione retenta. l. si libertus patrono. ff. de bonis liber. quam ita frequentiori consensu pręfati Docto. interpretantur. Quin imò mortuo patre intestato, non potest filius repudiare hæreditatem, & legitimam retinere. Abb. hîc col. pen. Soc. in d. l. 1. nu. 31. Ripa ibi nu. 159. Alex. cons. 75. col. 3. vol. 1. & Gul. Bene. hîc tit. de vulgar. num. 48. tradit Iaso. in Auth. vnde, si parens. num. 5. C. de inoffi. testam. qui præcedentes conclusiones refert & approbat. quibus adde l. 21. Tauri.

Ex Cap. Tua.

SVMMARIVM.

- 1 Religiosi quonam pacto possint esse executores vltimarum voluntatum, & an electio possit eis committi?
- 2 Executio facta à religioso, eo casu, quo non potest esse executor, an valeat?
- 3 Fœmina potest esse executrix vltimarum voluntatum.
- 4 Minor vigintiquinque annis, maior decem & septem potest esse executor testamentarius.
- 5 Distributio iniuncta à testatore post diem certum, an possit ante diem fieri?
- 6 Testator non potest derogare potestati Episcopo competenti circa executionem vltimarum voluntatum.
- 7 Voluntas testatoris sola Principis autoritate mutari potest, nec sufficit consensus Episcopi.
- 8 Episcopus excludi non potest à cura Ecclesiæ alicuius, etiamsi patronus tempore constructionis hoc expressim disposuerit.

CAPVT, TVA.

DE executoribus vltimarum voluntatum diximus aliqua in c. 3. & in c. si hæredes. ist. tit. præter quæ & illud considerandum est, non oportere cuiuis negocium hoc committi, tametsi Canon hic religiosos, Clericos seculares, & Laicos, ad hoc munus absque vlla distinctione admittat. Nam & Monachi executores vltimarum voluntatum esse nequeunt, nisi impetrata superioris licentia. c. 2. hoc titu. in 6. & Clem. 1. tit. eod. ex qua constitutione monachi suscipientes hanc exequendi prouinciam coram ordinarijs iudicibus conueniri possunt de fraude & culpa, atque vt rationem reddant administrationis. Hi verò monachi, qui sunt ex ordine minorum, ab hoc arcentur officio. Cle. exiui. §. verum. de ver. sign. quamuis designari possint in testamentis ad consilium exhibendum executoribus vltimarum voluntatum, ex eadem Clem. constitutione. Quo in loco asserit Cardina. præfatis monachis nec ius eligendi pauperes committi posse, cùm isthæc electio sit executionis pars. idem Anchara. ibi. numer. 23. Domin. & Francisc. in dicto capit. 2. in princip. quibus Bartol. refragatur in tract. minor. lib. 3. c. 4. dicens, hanc electionem committi posse his religiosis, cùm ea sit facti potiùs quàm iuris, & quæ fieri possit per eum, qui huius muneris capax non sit. l. cùm pater. §. hæreditatem. ff. de lega. 2. l. ex facto. §. si quis rogatus. ff. ad Trebel. idem notat expressè Rom. consi. 409. colum. 2. sensit Bald. in Authen. ingressi. 2. col. C. de sacros. Eccles. idem in l. quod pauperibus. colum. 3. C. de Episcop. & Cleri. quorum opinio mihi magis arridet ex eo, quòd ratio d. §. verum. cesset in hac electione facienda. Imò arbitror, posse eadem ratione committi huic monacho electionem exequutorum, quamuis Domi. & Franc. in d. c. 2. contrarium teneant, ex eo, quòd exequutor debet esse certus. Ioan. And. & Docto. in c. 1. ad finem. de proc. in 6. quorum ratio friuola est, quia certitudo in alterius voluntatem confertur. Paul. Cast. in l. 1. col. pen. ff. de procur. Bal. in d. l. id, quod pauperibus. numer. 15.

Quid autem erit dicendum, si religiosus ex alio, quàm Minorum ordine, non obtenta superioris licentia exequutoris munus assumat, valebit ne id, quod ipse gesserit?

Et Freder. consilio 293. ad finem respondet, exequutionem factam per monachum, non impetrata superioris licentia validam esse, modò non præcesserit superioris contradictio. idem Roma. consilio 49. 2. colu. & in sing. 242. nam & miles procurator esse non potest, & tamen si à iudicio non repellatur, tenent actus per eum gesti. l. filiusfamiliàs. §. veterani. ff. de procurat. Eandem Frederici sententiam sequitur Deci. in l. in ambiguis. §. non est. ff. de regu. iur. & Feli. in c. 2. columna 1. de iudic. atque eadem decisio passim intelligitur etiam in exequutione testamenti, facta per religiosum ordinis Minorum, ex quibus hęc opinio magis communis est, secundum Deci. consilio 494. columna vltima. & eundem consilio 499. numero 12. vtrobique tamen ab ea recedit ea ratione, quòd actus regulariter factus contra iuris prohibitionem est nullus. l. non dubium. C. de legib. nec procedit argumentatio à milite, exercente officium procuratoris, quia in monachis est prohibitio magis stricta. quod constat ex Panormit. in capit. in nostra. colum. vltim. de procurat. optimus text. in ca. sed nec. ne Cler. vel monachi. quem Dec. commendat in c. 2. de iudic. numer. 8. vnde opinio Frederici non potest recto iure procedere, à qua etiam discedit Franc. in d. c. 2. in princi. ist. tit. in 6. illum tex. ad hoc inducens, cùm ibi dixerit illa decisio: Religiosus exequutor esse non potest. Hæc verò verba actum in contrarium gestum, nullum esse, manifestè ostendunt glo. in reg. 1. de reg. iur. in 6. communiter ibi recepta. & in l. Gallus. in princ. ff. de lib. & postu. Igitur non probatur iure prima opinio, etiamsi communis sit.

Fœmina verò non excluditur ab hoc munere exequendi vltimas voluntates. l. à filio. in princip. vbi Barto. ff. de alimen. & cibar. lega. text. in argumentum in c. nos quidem. ist. tit. gloss. in cap. 2. in princ. hoc tit. in 6. Ioan. Oldendor. de exequut. vltim. volunt. tit. 5. Bart. & ibi Deci. num. 21. in l. 2. ff. de reg. iur. Bal. in l. id quod pauperibus. 2. colum. C. de Epis. & Cler. Ioan. Andr. & Docto. in d. c. 2. quorum opinio communis est. & eam seruari consuetudine notat Speculat. tit. de instrum. edit. §. nunc verò. nu. 76. Imò vxor relicta exequutrix à marito in testamento, non amittit ius executionis, etiamsi contrahat secundas nuptias. Bart. in d. l. à filio. Dec. in dict. l. nume. 21. idem consil. 91. Bald. in Authen. eisdem pœnis. C. de secun. nupt. ad finem. Oldendorp. d. c. 5. licet tutelam amittat. not. in Authen. matri & auiæ. C. quand. muli. tut. offi. fungi potest. Scribit tamen Bal. in c. ad audientiam. in 1. de rescript. relicta, aut commissa à testatore executione testamenti proprijs fratribus, non censeri sororibus delegata, ob imperfectum fœminarum consilium. l. vlt. C. de leg. tuto. idem asserit Ias. in l. ex facto. columna penultima. ff. de vulgari & pupilla. substitutio.

Minor verò vigintiquin que annis, maior verò decem & septem, poterit esse executor testamenti, ex ratione text. in c. qui generaliter. §. vlt. de procur. in 6. vbi statuitur, minorem habentem decem & septem annos, posse constitui procuratorem ad negotia. Regia l. 19. titu. 5. part. 3. quæ insigniter probat opinionem Pauli Castrens. in l. 1. §. pupillus. ff. de acquir. possess. dicentes, minorem decem septem annis, non posse nec ad negocia procuratorem constitui. quamuis Franc. in dict. §. vltim. dixerit, minorem etiam decem & septem annis, procuratorem posse legitimè constitui extra iudicium. l. sed si quis. §. vltim. ff. de instit. & idem communiter est receptum, secundum Alexan. in l. exigendi. C. de procura. & Ias. in dict. §. item acquirimus. num. 36. Vnde fit, vt text. in d. §. vlti. dicens, maior decem & septem annis, procurator ita sit intelligendus, vt non excludat minorem doli capacem. Verùm huic opinioni Regia lex aduersatur manifestè, nec probatur in dict. l. sed & si quis. communis assertio. id etenim tantùm ibi deciditur, pupillum institorem obligare eum, qui ipsum pręposuit: quoniam sibi imputare debet, qui eum præposuerit. Nec obstat Paulo Castrensi d. §. pupillus. quia loquitur in seruo impubere, acquirente possessionem domino. Ex quibus mallem ipse intelligere textum in d. ca. qui generaliter. eo pacto, quo Regia lex intellexit. At in hac specie, minorem vigintiquinque annis, posse designari executorem, si maior sit decem & septem, sensit glo. ibi recepta communiter in dicto c. 2. in princi. ist. titulo. in 6. Nec enim alicubi prohibitum est minoribus hoc executionis officium. Licet dubitet Speculator dict. §. nunc verò. num. 75. & contrarium potiùs probauerit Oldendorpi. in dicto tractatu de execution. vltim. volunta. cap. 4.

Colligitur præterea ex hoc Canone, executores debere omninò diligenter sequi testatoris voluntatem, & id adeò verum est, vt executor nequaquam possit præuenire diem ab ipso testatore designatam ad executionem vltimæ voluntatis. Bar. per textum ibi in l. cùm pater. §. à filia. ff. de lega. 2. Nam si restituenda sunt ex iussione defuncti centum post quatuor menses pauperibus, restitutio ante illud tempus facta præiudicium infert pauperibus post illum diem futuris. idem Angel. & Alexan. in l. stipulatio ista. §. si quis dolum. ff. de verbo. obliga. col. 2. Iaso. dicens, hanc sententiam communem esse in l. post mortem. C. de fideicom. idem fatetur Deci. in lege, cùm tempus. ff. de reg. iur. ab ea tamen diuertens his rationibus. Prima, quòd testator ita disponens potiùs salutem animæ respexit, quàm tempus executionis, quod fortè adiecit, existimans, ante illud non posse absque detrimento rei familiaris hanc distributionem fieri. Item, quòd non magis futuros pauperes, quàm præsentes dilexerit, aut considerauerit: siquidem & in pręsentes pro animæ salute censetur pia isthæc distributio. Et præterea, diem à testatore constitutum præueniri, conducibilius est, ipsi animę testatoris, quàm eandem diem expectari. Idem asserit Anchar. consilio 202. Abba. consilio 11. 1. dubio. volum. 2. quibus accedit decisio text. in l. vxorem. §. Scæuola. ff. de leg. 3. vbi post mortem rogatus, restituere hæreditatem, poterit viuens, cùm voluerit, eam restituere. idem probat text. in dict. l. post mortem. Vnde nisi aliud ex coniecturis possem à voluntate testantis colligere, libentissimè vltimæ opinioni accederem. atque ita effugio Iurisconsulti verba in dicto §. à filia.

Hæc verò conclusio, quam ex hoc c. collegimus, procedit, quando voluntas testantis licita est, quòd si illicita sit, seruanda non est. gl. hîc, quæ secundum Abb. in hoc text. probatur, dum dicit, executores testamentarios esse cogendos, exequi vltimam defuncti voluntatem per Episcopum, etiamsi testator interdixerit Episcopo hanc coactionem. Ea etenim prohibitio illicita est, & ideò non est seruanda. ex quo Bald. scripsit in l. Lucius. in 2. §. vltim. ff. de legat. 2. minimè derogari potestati Episcopi, ad quem ex negligentia erat deuoluta executio testamenti paterni, etiamsi filius patris hæres in proprio testamento mandauerit, vltimam patris voluntatem per quosdam certos executores ad effectum deduci. quod Bald. probat ex §. Damæ. eiusdem l. Lucius. imò nec potest testator prohibere, Episcopum exequi vltimam voluntatem, negligentibus executoribus, & elapsa dilatione iuris, ea eadem ratione per istum text. quem in hac specie notat Barb. hîc. numero 4. contra Anchar. quamuis Abb. in legatis, quæ pia non sunt, idem asserat, quod Anchar. posset tamen testator euitare Episcopi iurisdictionem in executione vltimæ voluntatis, si in casum negligentiæ alios executores prioribus & negligentibus substituerit, sicuti ipse notaui in capitulo 3. huius titu. idem erit, quando testator expressim voluit tempus datum executoribus à iure, eis minimè obesse, nec currere, sed liberam eis executionem relinquat, vt cùm voluerint, exequantur eius vltimam voluntatem. Bald. in l. 1. ff. de legat. 1. idem Bald. in l. nulli. C. de Episcop. & Cleric. Abb. in c. nos quidem. ist. tit. 2. colum. Barb. in c. Ioannes. ist. tit. colu. vltim. Gualdens. de arte testandi. tit. de execu. caut. 6. facit in argumentum, leg. sed si ante. ff. ad Trebell. Sic etiam testator poterit executoribus dilationem datam à iure prorogare. Bal. consilio 301. volum. 2. & Franc. à Rip. in l. nemo potest. vlt. col. ff. de lega. 1. sed & si testator. in specie designauerit, quid sit agendum de pecunia, aut re legata, eo casu, quo prima eius iussio non fuerit ob negligentiam executorum ad effectum deducta, nec possit modò in eandem causam expendi, minimè poterit Episcopus illam voluntatem mutare. Barto. in l. liberto. §. Lucius. ff. de annu. lega. non enim ita temerè mutanda est testantis voluntas, cùm à solo Romano Pontifice, aut supremo Principe, possit derogari vltimis voluntatibus. Clem. quia contingit. de religio. domi. l. legatam. ff. de administr. rer. ad ciuita. pertinen. Imò à Tyberio non potuit im petrari, vt legata pecunia Trebianis in opus noui Theatri, ad munitionem viæ transferretur, vt scribit Suetonius in Tyberio capit. 31. tradunt ad hæc plurima Felin. numero 17. & Deci. numero 11. in c. cùm accessissent. de consti. Rochus de iure patro. verbo, construxit. qu. 11. & verbo, honorificum. numero 7. & 8. Nec sufficiet consensus hęredis, vt mutetur in totum vltima testatoris voluntas per Episcopum, etiam in alicuius Ecclesiæ constructione, aut erectione constituta. Card. quæst. 5. Imo. colu. 4. in di. Cle. quia contingit. Feli. in dict. c. cùm accessissent. numero 19. Rochus dicto verbo, construxit. q. 14. optimus tex. in l. si ego. ff. de iure doti. Sunt sanè qui opinentur, autoritate Episcopi posse vltimam voluntatem testatoris mutari, si nondum est executioni mandata: plura enim licent ante executionem actus, quæ post eam minimè permittentur. lege, patre furioso. ff. de his, qui sunt sui vel alien. in c. quemadmodum. de iureiuran. qua ratione in hac specie asserunt hanc conclusionem Imo. in l. 1. colum. 3. ff. de condi. instit. Hippo. singul. 194. Felin. in c. super his. col. 2. de accusat. Ioan. Lupi. in repeti. Rubr. de donatio. §. 47. colum. 4. quibus hic Canon obstat, quo iniunctum est Episcopis munus compellendi executores testamentarios ad seruandam exactissimè defuncti voluntatem. Ecce igitur, qualiter ante eius executionem ad Præsulis curam spectat obseruare testantium voluntates, non mutare. & idem colligo ex his, quæ adnotauit Guido Papæ decision. 556. Nec tamen inficior, decreto & autoritate Episcopi posse pecuniam à testatore in certum vsum pium, non ita necessarium destinatam expendi in alium itidem pium vsum, magis Reipublicę Christianæ, ac religioni necessarium, cui necessitati aliunde subueniri nequeat, absque maxima difficultate. text. in l. penultim. ff. de oper. public. quem ad hoc ipsum eleganter induxit Ioannes ab Imola in dict. colum. 3. quo pacto possunt intelligi plura, quæ congessit Bertachi. in tracta. de Episco. 4. parte. 4. lib. numero 52. & sequen. & plerique alij eandem tractantes controuersiam.

His verò, quæ paulò antè notauimus ex huius c. decisione, concinit & illud, quod in Ecclesia aut oratorio autoritate Pręsulis constructo, ac deinde dotato, Episcopus institutionem ministrorum, curam & regimen habet. c. præterea. cap. relatum. & alibi sæpissimè. de iure patro. text. in cap. 1. 16. quæstione 5. quem dicit vnicum esse Feli. in ca. cùm venerabilis. de except. numero 32. tex. in c. vno. de iure pat. in 6. c. nullus. 16. q. 7. Abb. in c. cùm Ecclesia Vulterana. de elect. colu. 3. Abb. in c. cùm ex iniuncto. de hæret. etiamsi testator, aut oratorium constituens prohibeat Episcopi curam, aut institutionem prædictam. quod in hoc text. optimè probatur. & expressim adnotârunt Innoc. in c. in Lateranensi. de præb. Abb. in c. requisisti. hoc titu. colum. pen. idem in capi. nobis. de iure patro. Barto. in l. quoties. §. vltim. ff. de ad mi. tuto. Felin. in dict. c. cùm venerabilis. numero 33. optimus text. in c. sic quidam. 10. q. 1. nec quicquam oberit, si testator ipse velit, bona illa, aut dotem oratorij in alium pium vsum expendi, eo casu, quo Episcopus eius prohibitioni renitatur. Rota Antiq. 868. Felin. d. numero 33. Rochus de iure patro. verbo, pro eo, quod. quæst. 12. Cuius quidem quæstionis nos meminimus in Epito. de sponsal. 2. par. capi. 3. §. 1. numero 20.

Glossa, in verbo, pijs voluntatibus. duo tractat, quorum primum in c. 3. alterum in c. si hæredes. ist. tit. explicuimus.

Dum gloss. vltima dicit, infrà titulo proximo. voluit citare text. in cap. proximo.

Ex Cap. Raynaldus.

SVMMARIVM.

- 1 Qualiter accipiantur huius cap. verba illa, Hoc modo.
- 2 Conditio hæc, si sine liberis decesserit, non excludit fœminas.
- 3 Ecclesia substituta sub præmissa conditione, an præferatur fœminis.
- 4 Prohibitio alienationis facta ab arbitris, non impedit translationem dominij.
- 5 Prohibitus simpliciter alienare aliquam rem, non prohibetur eam rem vel legare, vel extraneo hæredi relinquere.
- 6 Prohibitio alienationis extra familiam, impedit extranei hæredis institutionem.
- 7 Prohibitus alienare aliquam rem, etiam in hæredem extraneum, non potest eam extraneo etiam hæredi relinquere.
- 8 Alienationis prohibitio extra familiam, minimè excludit legitimum successorem, etiamsi is non sit de familia.
- 9 Prohibens rem alienari extra familiam, addens, Volo eandem rem in familia remanere, excludit successorem legitimum, qui non sit de familia.
- 10 Successor legitimus non potest consequi, rem alienari prohibitam, si ipse sit ex illis, in quos prohibita fuit alienatio.
- 11 Verba prohibitionis vniuersalia, etiam successorem legitimum repellunt.
- 12 Successor legitimus admittitur ad rem alienari prohibitam, etiamsi non sit de familia, nec instituatur hæres, modò alius scriptus hæres non fuerit.
- 13 Masculi ex fœminis descendentes, an veniant appellatione generationis, posteritatis, sobolis, aut progeniei.

CAPVT, RAINALDVS.

PRIMVM hîc considerandum est, Rainaldum institutum fuisse à Pepone patre hæredem purè, ac demum rogatum fuisse, hæreditatem restituere sub illa conditione, si sine liberis masculis decesserit. Nec refert quòd hîc scriptum sit, Rainaldum institutum hæredem hoc modo, nam id est referendum ad ipsius institutionis & testamenti seriem, non ad modum aliquem institutioni adiectum, quasi dixerit conditor huius Canonis, Rainaldum hæredem hoc pacto hac serie institutum fuisse. sicuti gloss. sensit, & Barba. hîc folio 21. col. 3. explicat, vel expone hoc modo, id est, hac conditione. gloss. hîc, ex qua adnotauit Lanfranc. 2. columna. modum quandoque conditionem significare, si sequentia verba conditionem præ se ferant, ac rursus conditionem pro modo assumi, si ex sequentibus verbis id appareat, quod ipse non negauerim. tamen ad huius textus intellectum nihil id conducit, cùm possit hic Canon intelligi, vt priùs dixi, vel institutionem dicere possumus factam adiecto modo, fideicommissum autem sub conditione.

Colligo deinde ex hoc text. verba illa: Si sine liberis decesserit, non excludere fœminas, nisi expressim à testatore ita concepta fuerit conditio, si sine liberis masculis decesserit. tex. insignis in l. cùm acutissimi. C. de fideicom. vbi Docto. Cardi. & Ancha. hîc, & id passim receptum est. Sed si esset statutum in ea prouincia, fœminas excludi à successione extantibus masculis, alium intellectum haberet testatoris conditio, siquidem esset de masculis, non de fœminis intelligenda. ex mente Barto. & aliorum. 2. colum. in l. hęredes mei. §. cùm ita. ff. ad Trebellia. Feli. in c. Ius generale. 1. distinct. col. 3. Alcia. lib. 1. de verb. signif. col. 10. Soc. Iunior cons. 1. num. 113. vol. 1. & alij autores, quorum ipse memini in c. Raynutius. §. 2. nu. 2. explicat Tiraq. in l. si vnquam. C. de reuocan. donat. ver. susceperit. nume. 112. & sequentibus. atque numero 86. & 102. idem sanè respondendum erit, quando testator vniuersalem hæredem filium masculum instituerit, & fœminam in re certa, ac demum filio substituerit, præmissa apposita conditione alterum filium masculum, aut agnatum quendam. Ex hoc enim coniectura sumi potest, velle testatorem illa bona ad masculos, fœminis exclusis, pertinere, conseruandæ familiæ gratia. Fulg. & Pau. in l. 1. C. de condi. inser. Socy. consilio 6. vol. 3. Deci. cons. 15. & consilio 370. latiùs Socyn. in l. cùm auus. ff. de condi. & demonstra. numero 80. qui alios ad hanc conclusionem allegant, à quibus non oportet discedere, autore Curtio Iuniore, consilio 35. colum. 2. Ex quo ipse infero, non substitutis agnatis, etiam filiam testatoris substitutam fratri, si sine liberis decesserit, excludi à nepote testantis filia instituti. Et quamuis id possit disputari, hæc tamen decisio æquior est, verior, atque colligitur ex his, quæ pręfati Doctores tradunt, & in specie Deci. dicto consil. 370. colum. pen. & Paris. cons. 89. col. penult. lib. 2. licet contrarium responderit Curti. dicto consilio 35.

Imò dicta conditio, si sine liberis decesserit, quamuis stante dicto statuto ita intelligenda sit, vt masculi fœminis præferantur, tamen si institutus decesserit absque liberis masculis, filia superstite, excluditur substitutus: nec eo casu oberit filię municipalis constitutio, vt explicat Carol. Moli. in Alex. consilio 15. lib. 4. ex mente Docto. aduersus Andre. Alci. in d. colu. 10. & in reg. 3. præsump. 32. numer. 4. Sic etiam si testator esset extraneus, nequaquam essent mares fœminis eiusdem gradus præferendi ex ratione statuti, secundum Alexan. in d. cons. 15. & ibi Carol. Molinę.

Item, quando in hisce dubitationibus explicandis tutissimum est, ipsam testatorum voluntatem aucupari, ex ea præsumpta deducitur, piam causam substitutam filio masculo, si sine liberis decesserit, excludere filias ipsius instituti, neptes testatoris. Anto. consilio 25. Curti. Iunior dict. consil. 35. colum. pen. mihi sanè non placet hæc vltimarum voluntatum interpretatio: opinor enim ex paterna dilectione, potiùs testantem diligere neptes, quàm piam causam: nec vrget ratio aliqua vt substituta Ecclesia, aut substitutis pauperib. alicui mortuo absque filijs, de solis masculis, ac non itidem de fœminis eam conditionem intelligendam esse. Vnde accedo libenter Socy. consilio 23. vol. 1. versic. decimo octauo. & eius filio Socy. in d. l. cùm auus. numero 42. & Parisio cons. 86. colu. pen. lib. 2. quos habeo huius opinionis autores aduersus Curti. cuius sententia procederet forsan, si testator filias habens, eas ab vniuersali hæreditate exclusisset, & Ecclesiam, vel pauperes substituisset. Sed & illud hac in re notandum est, conditionem hanc, si Titius sine liberis decesserit, omninò deficere Titio decedente liberis relictis, tametsi ipsi liberi postea mortem obierint, nullis relictis liberis. Non enim censetur repetita hæc conditio in liberis instituti: quemadmodum eleganter asserit Oldra. consilio 21. & consilio 141. ex l. si quis hęredem. vbi Iaso. idem notat. C. de insti. & substit. l. cùm vxori. C. quando dies leg. ced. l. ex facto. §. si quis autem. ff. ad Trebellia. vbi Paul. columna vlti. & Ripa colum. 1. idem Ripa in l. Centurio. numero 168. ff. de vulgari. & ibi Galiaul. colu. 93. latissimè omnium Andr. Tiraq. in l. si vnquam. C. de reuocan. dona. verbo, susceperit. numer. 153. Parisi. consilio 18. libr. 2. Abb. consilio 40. lib. 1. Alexan. consilio 53. numero 11. & consilio 139. lib. 6. num. 3. & ibi Caro. Molin. idem Alexan. consilio 31. lib. 3. vbi idem Carol. aliquot autores allegat. Paul. Castrens. consilio 97. libro 2. Deci. consilio 218. & 287. atque alibi frequentissimè. optim. text. in l. filius familiàs. §. cùm quis. ff. de legat. 1. tradit Socyn. Iunior consilio 111. numero 20. libr. 1. Corne. consilio 146. lib. 2. quo in loco addit, hanc opinionem procedere, nisi ex aliquot coniecturis contrarium à mente testatoris deduci possit. quod Socyn. Iunior etiam explicat consilio 1. numero 70. lib. 1. pulchrè Aymon consilio 98. nume. 1. & sequentibus. Hieronymus Gratus consilio 5. columna 2. libro 2. Parisi. consilio 86. libro secundo, num. 24. & duobus sequentibus responsis.

Glo. in vers. quibusdam bonis. quærit, quænam bona essent hæc, quæ deducta fuerunt in compromissum. Et id constat ex intentione tex. glo. & Docto. bona isthæc fuisse partem illorum, in quib. Raynaldus fuit hæres institutus: quin vt rectiùs huic capi. aptetur intellectus, præmittendum erit, totam hæreditatem Peponis ex sexaginta quatuor aureis constare: & deinde est fingendum, quæstionem, quæ fuit arbitris commissa, ad triginta duos aureos pertinere.

Glossa in verbo, Neutra pars, probat, prohibitionem alienationis alicuius rei, factam ab arbitro, non impedire translationem dominij, secuta alienatione. idem Innocen. & communiter Doct. hîc Bart. in l. filiusfamiliàs. §. diui. colum. penult. ff. de legat. 1. & ibi Ias. 2. lect. num. 127. Crot. fol. 7. colum. 4. & Ferdinandus Loazes Præsul Illerdensis. nu. 467. Nam licet iudicis prohibitio ita alienationem impediat, vt ea nihilominùs facta, dominium non transferatur. l. si sciens. ff. de cont. emp. causa prohibitionis expressa. Barto. quem cæteri sequuntur in dicto §. diui. tamen in prohibitione facta ab arbitro, etiam causa expressa, non erit idem, cùm potestas arbitri dependeat, & oriatur à contractu. l. non distinguemus. §. nunc de officio. ff. de arbitr. In contractu autem non potest prohiberi alienatio ita fortiter, vt si fiat, translatio dominij impediatur regulariter. gloss. communiter recepta in l. ea lege. C. de condi. ob causam. Vnde erit idem in prohibitione, quæ facta fuerit per sententiam arbitri. quod adeò verum est, vt locum sibi vendicet, etiam in arbitris, qui eliguntur autoritate & mandato legis. Ferdinandus Loazes in dicto nu. 467. contra Ioan. Crott. & Ripam nu. 94. in dicto §. diui. Idem erit etiam in casu, quo ex sententia arbitri oritur actio, secundum Ferdin. & Ripam, refragante Croto, cuius opinio in his duabus extensionibus refelli poterit ex his, quæ Decius adnotauit consi. 11. col. 3. ac potissimùm ex ratione adducta paulò antè pro communi & principali opinione.

Eadem gloss. asserit, prohibitum alienare simpliciter, minimè prohiberi in eadem re hæredem aliquem etiam extraneum instituere, aut eam in testamento, aliáue vltima voluntate legare. notat Barto. in l. peto. §. fratre. ff. de legat. 2. optimus text. in leg. prima. ff. de fundo dota. Bald. in l. ea lege. C. de condictio. ob causicolum. 3. Ange. consilio 57. colum. 3. vbi pulchrè loquitur Alexan. consi. 155. visis. col. 1. vol. 4. Iaso. consili. 69. volu. 4. colum. 5. facit tex. in l. ex hoc edicto. §. alienare. ff. de alien. iudic. mut. caus. fact. Cæterùm hanc sententiam Ange. tribuentes Ioan. Crot. & Frederic. Illerdensis in d. §. diui. in 7. q. Bar. ad examen adducunt, eam penitus improbantes per tex. in d. l. peto. §. fratre. & §. prædium. vbi res prohibita alienari non potest ad hæredem extraneum peruenire. ad idem aduersus Ange. adducunt l. pater filium. §. fundum. ff. de leg. 3. qua probatur, prohibitum in vita alienare aliquam rem, posse eandem testamento, cui voluerit relinquere. Igitur, si perpetua vel simplex esset prohibitio, nequaquam posset hæredem extraneum eiusdem rei facere, nec alicui extero eam legare. Item, rem adeò perplexam reddunt, vt Bart. aduersus Angelum citent, atque asserant frequenti interpretum consensu damnari Ang. opinionem. Ego verò hac in re distinctiùs procedam, ne confusione quadam singularis & egregia quæstio obruatur.

Prima conclusio. Prohibitus simpliciter alienare aliquam rem, etiam contractus, vel legis prohibitione, minimè prohibetur, hęredem extraneum instituere, aut eam rem extero legare. Barto. in d. §. fratre. & alij, quos paulò antè citaui. Hęc enim prohibitio refertur ad alienationem, quæ inter viuos fit, non ad alienationem in vltima voluntate factam. Et dum Ang. Alexan. ac cæteri ita intelligunt eorum sententiam, nullum patiuntur discrimen, nec Bartolo refragantur, nec communi opinione reprobantur.

Secunda conclusio. Prohibitio alienationis, facta fauore familiæ, aliarúmue personarum, impedit in eisdem bonis extraneum hæredem institui. d. l. peto. §. prædium. & §. fratre. tex. etiam in argumentum in dict. l. pater. §. fundum. Bart. in d. §. fratre. & in l. si ita quis promiserit. §. ea lege. ff. de verbo. obligat. cuius opinio communis est. sicuti fatentur Iaso. Crot. & Præsul Illerdensis in d. §. diui. 7. quęst. Bar. & Chassa. consil. 19. col. 2. nec iure potest quisquam ab hac opinione dissentire, cùm in prædictis locis apud Iuriscons. satis sit expressa. notat Dec. cons. 86.

Tertia conclusio. Prohibitus alienare aliquam rem, etiam hæredem extraneum instituendo, aut eam extraneis legando, minimè potest hæredem extraneum in ea re instituere, aut extero legare, quod ratione probatur. Nam potest testator hæredi in his bonis, quę ei relinquit, libertatem testandi tollere. l. qui filium. in princip. ff. ad Trebellianum. Potuit enim illa bona hæredi non relinquere, ergo poterit eiusdem hæredis potestatem limitare. l. videamus. §. penultim. ff. de in litem iura. hanc igitur conclusionem in specie defendunt Iaso. in 2. lectio. numero 139. Ioan. Crot. & Loazes in 7. quæstio. Bart. in dict. §. diui. & est ferè expressa apud Bar. in d. §. fratre. Tametsi Angel. & Alexan. quos primo loco adduximus, contrarium probauerint, à quibus non est ausus recedere Ias. in d. §. diui. 1. lectio. numero 105. nec Catel. Cott. in memorialibus, dictione, alienatione prohibita. Prima tamen opinio verior ex eo apparet, quòd isthæc prohibitio facta fuerit in vtilitatem successorum ab intestato: quo quidem casu est locus secundæ conclusioni. His verò obstat fortiter text. hic dicens, iudicium arbitrorum non potuisse impedire, ne legatum valeret, & tamen per eos fuit prohibita alienatio fauore liberorum masculorum, qui geniti forent à Raynaldo, vel patruis, ex quo videbatur quidem legatum relictum à Raynaldo auunculis non valere, perpensa secunda conclusione, atque etiam tertia, nisi dixerimus, arbitros præter compromissum sententiam dixisse in prohibitione alienationis, & excessisse potestatis propriæ limites, aut legatum valuisse ex eo, quòd alienatio facta aduersus prohibitionem arbitrorum omninò valeat, licet pœnæ locus sit, quod glossa in principio notauit, vel est intelligenda arbitrorum sententia extantibus Raynaldi liberis masculis, quibus ipse destitutus, & carens, mortem obijt.

Quarta conclusio. Prohibitus alienare aliqua bona extra familiam, potest in eisdem bonis instituere hæredem eum, qui ei futurus erat legitimus successor ab intestato. glo. secundum Bart. in d. l. peto. §. fratre. cui est similis in lege pater. §. Iulius Agrippa. ff. de leg. 3. quam dixit singu. Ias. in dict. l. si ita quis promiserit. §. ea lege. colum. 4. & Aret. in l. ventrem. nu. 6. ff. de acq. hære. tex. secundum Bar. & Paul. in l. cùm pater. §. cùm inter. ff. de leg. 2. quem ad hoc existimat sing. esse Imo. ibi, dicens eam opinionem esse communiter receptam. idem fatentur Ias. 1. lect. num. 102. & 2. lecti. nume. 135. Ferdi. Loazes. num. 155. in d. §. diui. & Alexan. consil. 56. volum. 1. & plerique alij, qui passim hanc quæstionem tractant, quos Andr. Tiraq. congerit lib. 1. de retract. §. 26. nu. 4.

Quæ quidem opinio locum habet, etiamsi testator prohibens illa bona alienari extra familiam, speciatim addiderit, seipsum velle, bona illa penes familiam manere. tex. in d. §. cùm inter. sic etiam omnes approbantes d. gloss. in d. §. Iulius Agrippa. præmissam conclusionem intelligunt, secundum Alexan. in d. consil. 56. col. vltim. Ias. in l. voluntas. colum. 2. C. de fideicom. Alex. cons. 59. vol. 3. quorum opinionem & intellectum defendit Ferdin. Loazes. in d. §. diui. nume. 158. inducens verba Iurisconsulti in d. §. fratre. quæ argumenta à contrario sensu præmissa prohibitione facta extraneum hæredem excludentia, legitimum hæredem admittere videntur, idem Deci. consilio 422. Sed ipse Deci. parum sibi constans cons. 481. consilio vigesimotertio. Socin. in l. qui Romæ. §. cohæredes. ff. de ver. obli. 4. casu. à glos. & communi opinione recedunt eo casu, quo testator non tantùm prohibuit alienationem extra familiam, sed addidit, Et volo prædicta bona penes meam familiam manere: ex quibus sententia communis intelligenda erit, vbi simpliciter vetuit testator alienationem extra familiam. Quibus insigniter adstipulatur ratio illa, quòd facta prohibitione alienationis, adiectis hisce verbis, Quia volo ea bona in familia manere, inducitur à testatore fideicommissum inter eos, qui sunt de familia. tex. in dict. §. fratre. Areti. & Soci. post alios communiter in d. l. qui Romæ. §. cohæredes. Deci. d. consil. 23. Curti. Iunior consilio 22. num. 18. eleganter Ferdi. Loazes in dict. §. diui. numero 532. plures assertiones hac in re diligentissimè distinguens. & ita Bar. verba intelligens in dicto §. cohęredes, quæ ad hunc sensum induci possunt Ergo non poterunt dicta bona exire familiam, etiam ad hæredem legitimum vltimi possessoris intestati.

Nec huic limitationi obstat sensus ille à contrario deductus ex dict. §. fratre. quia dum extraneum successorem excludit, legitimum admittit, qui tamen sit de familia. Vnde non possum non recipere Socin. & Deci. interpretationem: maximè, quia principalis ipsa conclusio glo. in dict. §. Iulius Agrippa. indistinctè à pluribus refellitur, præcipuè à Bald. & Imol. in d. §. fratre. Soci. consil. 43. vol. 3. Deci. consil. 481. Ioan. Crot. in dict. §. diui. fol. 8. Fulgos. in consilio centesimo decimoseptimo. Salycetus in l. ea lege. numero decimo quarto. C. de cond. ob caus. post Petr. à Bella per. à Bal. relatum, quorum sententia mirè conuenit testatoris voluntati, quæ cura, ac diligentia exactissima inquirenda est, non alia sanè ratione, quàm ne quid aduersum eius consensui ex eius dispositione opinemur. Quòd si hæc controuersia libero ac ingenuo iudicio diffinienda est, ego communem assertionem opinor testatoris iudicio refragari. Nec obstat elegans decisio in d. §. cùm inter. nam ea procedit in hærede legitimo, qui tamen filius est vltimi possessoris. Pium etenim est, nec à mente testantis alienum, prohibitum rem aliquam extra familiam alienare, posse eam rem expressè, vel tacitè transferre in eum, qui in naturali quadam lege hæres legitimus necessarius existit, secundum Fulg. & Sal. Secundò, poterit & eadem Iuriscons. responsio aliter intelligi, vt res prohibita alienari extra familiam libertorum, iure possit transmitti in libertæ filium, quasi is sit de familia libertorum: quod Accurs. scribit in dict. §. cùm inter. Nam quod quidam obijciunt, nomen familiæ ad fęminarum liberos non extendi, verum est, cùm de familia ratione sanguinis agitur, nempè de agnatione: secùs verò vbi nulla habetur sanguinis, sed conditionis, & status ratio: argu. text. in l. pronunciatio. §. vltim. ff. de verbor. signific. Et præsertim hoc ipsum coadiuuatur ex eo, quòd testator prohibens rem aliquam alienari extra familiam libertorum, ipsis libertis consulere vult: & ideò mirum non est, si libertarum filij admittantur, cùm eorum matri consultum fuerit à testatore, atque matris conditionem sequantur libertæ filij. Vnde præfata Iurisconsulti decisio minimè esset admittenda, quando prohibitio facta fuisset vt agnationi, aut generi consuleretur.

Est & aliter intelligenda gloss. in dict. §. Iulius Agrippa. vt procedat, nisi ille, qui intestato succedit, fuerit prohibitus bona præfata acquirere. tex. in l. codicillis. §. matre. ff. de lega. 2. gloss. in dict. §. Iulius. gloss. in dict. l. si ita quis promiserit. §. ea lege. quam dixit alibi non reperiri Bald. in cap. 3. de pact. dixit singul. idem Bal. in l. quoties. in 1. C. de fideicom. quorum opinio communis est: & eam sequuntur Ias. 2. lecti. nume. 138. & Ferdi. Ilerdens. ibi, num. 157. in dict. §. diui. Bart. in l. ventre. col. 3. versic. Tertius casus. & ibi Paul. Castrens. col. vltim. ff. de acquir. hæredi. & idem Bart. in d. §. ea lege. column. penult. cui illud addendum est, nihil referre, an statutum prohibeat rerum alienationem extraneis, peregrinis, & aduenis fieri, an ipsos peregrinos, seu extraneos acquirere, vtroque etenim casu idem erit ex Aret. in dict. l. gerit. nu. 7. & Tiraq. li. 1. de retract. §. 1. gloss. 9. numer. 169. non enim poterit extraneus ex successione ab intestato illa bona obtinere: Secùs verò si statutum prohiberet alienationem rerum extra ciuitatem: nam posset exterus iure successionis legitimæ illa bona habere: quam distinctionem ipse colligo ex Barto. in dict. §. ea lege. & in dicta l. ventre. vbi Aretin. numero 7. non exactè hanc difficultatem expendit.

Tertiò, prima & communis sententia erit intelligenda, nisi verba prohibitionis essent ita vniuersalia, atque ampla, vt videantur etiam excludere alienationem in legitimum hæredem, extraneum tamen à familia testatoris prohibentis alienationem: quod colligitur ex intentione disponentis. tex. in Authent. de resti. fideicomm. Aret. in l. Pantonius. §. 1. col. 2. ff. de acquir. hæred. & in d. l. ventre. num. 7. Deci. consil. 23. col. 3. Curt. Senior. cons. 40. colum. 8. Anton. Rube. consil. 1. Ias. in dict. §. diui. 2. lectio. numero 137. & ibi Ferdinand. Ilerdens. numero 136. Cardinal. consil. 135.

Quartò, adeò vera quibusdam apparet opinio communis, vt concedant rem prohibitam alienari extra familiam, posse ab illius rei possessore inuita tradi extraneo, qui tamen erat eidem intestato successurus. argum. l. 1. & l. cum quo. §. vltim. ff. ad Trebellia. quod duodecim rationibus nititur probare Præsul Ilerdens. in d. §. diui. num. 164.

Quintò, sunt qui arbitrentur prædictam communem sententiam procedere, etiam si successor legitimus ab intestato, non fuerit hæres institutus: nam ad eum, alio non instituto hærede, nihilominus transit res prohibita alienari extra familiam, tametsi extraneus sit. l. milites. §. vlt. ff. de re milita. Milites, inquit, si hæredes extiterint, possidere ibi prædia non prohibentur. l. 1. §. penul. ff. de falsi. Cicero in oratione pro L. Flacco. Andre. Tiraquell. libr. 1. de retract. §. 1. in gloss. 9. nu. 166. quæ tamen ex ratione iuris prohibentis etiam locum sibi vendicant in hærede extraneo, non tantùm in legitimo. Sed probat in hac specie tex. in d. l. cùm pater. §. cùm inter. vbi Bart. Roma. cons. 457. col. 2. Alexand. cons. 55. vol. 3. Socin. consil. 292. volum. 2. Ias. in dict. §. diui. 1. lect. num. 101. Et fatentur hanc opinionem communem esse Socin. cons. 251. colum. 3. volum. 2. & Tiraquel. libr. 1. de retract. §. 26. num 5. omniúmque diligentissimè Laurenti. Syluanus cons. 6. numer. 26. Quòd si passim conceditur prima, & principalis communis assertio, quando ipse legitimus successor ab intestato, hæres instituitur, non video cur nullo alio hærede instituto, sed ipso legitimo successore iure capiente hæreditatem, non sit idem dicendum, licet non defuerint, qui huic vltimæ conclusioni aduersentur.

Glossa in verbo, legitimè, duo probat. Primum, naturalem filium excludere substitutum sub illa conditione, si substitutus sine liberis decesserit. l. ex facto. §. si quis rogatus. ff. ad Trebellia. vbi Alex. & Ripa id latè tractant. Fel. & Dec. in c. in præsentia, de probat. nu. 25.

Secundum probatur ex glo. filium naturalem non excludere substitutum sub præfata conditione ita expressa, si sine liberis legitimis decesserit: quod passim Doctor. concedunt.

Cæterùm, Barb. hîc col. 32. colligit ex hoc capite, dicens text. istum singul. esse, sub mentione prolis masculos contineri, quod minimè dubium est. Ipse verò sensit eodem nomine expresso fœminas excludi: sed hoc non rectè probatur in hoc tex. cùm Rainaldus decesserit absque liberis masculis, & fœminis. Erit tamen operæprecium perpendere, sitne verum quod Barb. adnotauerit. In quo illud primò est considerandum, hæc nomina, Proles, generatio, soboles, posteritas, synonyma esse. l. cùm quis. C. de natur. lib. l. ne diutius. C. de agri. & censit. lib. 11. quo quidem præmisso, gl. in l. 1. C. de cond. insert. scribit, quemlibet sequi generationem patris, non matris. Vnde appellatione posteritatis, generationis, aut primogeniei, non comprehenditur descendens à fœmina, quo item fit, vt nec masculus natus ex fœmina, dici verè possit de generatione alicuius. Bar. in l. quia tale. ff. solut. matri. idem Barto. in l. 1. ff. de probat. text. opti. in c. vbicunque, de pœnis. in 6. & in l. 1. ff. de iure immunit. Laurus à Palatijs in tract. de statu. exclud. fœmi. col. 33. Nico. de Vbal. de succes. ab intest. fol. 11. col. 1. Contrarium tamen probatur in l. officiales. C. de Epis. & Cleri. imò natum ex fœmina dici verè potest sub progenie, posteritate, & generatione comprehendi. probat l. cùm acutissimi. C. de fideicommis. vbi Corn. col. 1. l. Iurisconsultus. §. parentes. ff. de gradi. c. 1. de schismat. in 6. latè And. Tira. lib. 1. de retract. §. 1. in gl. 9. num. 239. ad idem tex. in c. nouit, de iudi. vbi Host. Anto. & Deci. nu. 3. Paul. Cast. in d. l. 1. C. de condi. insert. Domi. in cap. statutum. in 2. de hære. in 6. Deci. in cons. 223. colu. 2. quorum opinio communis est, vt testatur Nicol. de Vbal. in d. fol. 11. col. 1. Nec obstat text. in d. c. vbicunque. quia locum habet in pœnis, quæ debent intelligi strictè. glo. ibi, quam in hac responsione post alios sequitur Deci. in d. ca. nouit. Item l. 1. ff. de iure immunit. tractat de priuilegio immunitatis, quod conceditur aduersus publicam vtilitatem, & ideò non est intelligendum de masculis, qui à fœminis descendunt, vti sentit gl. in d. c. vbicunque. & glos. in l. si ita scriptum. ff. de leg. 2. Dec. in d. cons. 223. idem in l. 2. ff. de regu. iur. nume. 68. Ex quibus illa l. 1. in alijs priuilegijs, quæ non sunt ita odiosa reipublicæ, non procederet. tametsi Curti. Iunior cons. 5. nu. 40. eam intellexerit, in quacunque dispositione, quæ contra ius commune facta fuerit. Neptis verò ex filio masculo dicitur descendere per sexum virilem. glo. singul. in l. Gallus. §. nunc de lege. ff. de liber. & posthum. quam Bartol. & Doctor. ibi approbant, & Hippol. singula. 33. & probatur in l. lege duodecim. ver sic. huiusmodi. C. de legit. hæred. verùm an appellatione liberorum masculorum veniant mares ex fœminis descendentes, explicant Paul. Corn. & alij in l. 1. C. de condit. insert. optimè Carol. Moli. in consuet. Paris. titul. 1. §. 16. in princip. Socin. consil. 14. lib. 3. Cæpola cons. Ciuili. 7. & Catelli. Cotta dictione, Agnati. & omnium latissimè And. Tiraq. in tract. de primogenijs. q. 12. & 13.

Ex §. Primo.

SVMMARIVM.

- 1 Dominium rei legatæ, à morte testatoris transit in legatarium.
- 2 Fideicommissum conditionale non transmittitur ad hæredes.
- 3 Fideicommissum purum transmittitur ad hæredes mortuo fideicommissario, etiam ante aditionem hæreditatis.
- 4 Ius accrescendi admittitur inter fideicommissarios
- 5 Verbum, lego, adiectum vniuersitati bonorum an inducat hæredis institutionem.
- 6 Intellectus ad Regiam l. 1. tit. de testa. lib. 5. ordi.
- 7 Pœna adiecta in testamento, qualiter committatur, & an hæreditas possit à testatore adimi in pœnam?
- 8 Præceptum de non inferenda molestia, aut de non mouenda quæstione, an intelligatur de quæstione iuris?
- 9 Libellus qualiter concipiatur ad legatum, cui fuit addita pœna.

§. PRIMVS.

GLossa in verbo, medietatem, dum adserit, dominium rei legatæ transire in legatarium à die aditæ hæreditatis, est ita intelligenda, vt vera sit acquisitio dominij. Nam fictè dominium rei legatæ transit in legatarium à die mortis. l. à Titio. ff. de furt. Regia l. 34. tit. 9. part. 6. ab adita autem hæreditate verè fit translatio dominij. l. si tibi homo. §. cùm seruus. ff. de legat. 1. vbi gl. & Doct. gl. in dict. l. à Titio. atque hoc pacto communis omnium consensus hanc quæstionem dissoluit, vt fatetur Ioan. Crottus in l. si is, qui pro emptore. 5. q. Bart. concl. 2. ff. de vsucapio. quo in loco conatur defendere etiam ab adita hæreditate esse fictam hanc dominij translationem. Quòd si res legata sit aliena, non equidem ipsius testatoris, etiam si sit hæredis, non transit dominium in legatarium absque traditione. l. magis puto. §. si fundus. ff. de reb. eor. glos. in l. Papinianus. ff. de seruituti. cuius opinio communis est secundum Alex. & Aret. in l. si hæredis seruus. ff. de legatis 1. idem probat gloss. hîc, etiam si consentiat hæres, aut dominus in legatum. Bal. & Ang. in l. 1. C. comm. de leg. Iason in l. 1. nu. 121. ff. de leg. 1. vbi Ripa nu. 57.

Eadem gloss. dum dicit, & illud locum habet, refertur ad conclusionem illam: legatæ rei dominium transit in legatarium ab adita hæreditate. Item dum scribitur in ea, legare intendit: addendum erit, aliâs non.

Porro hîc quæritur, cur vnius tantùm patrui fit in hac lite, & controuersia mentio: cùm pluribus patruis fuerit à Pepone relictum fideicommissum: Et glo. in vers. vni ex patruis. respondet, ex duobus patruis Raynaldi alterum obijsse mortem viuente Raynaldo, & ideò fideicommissum extinctum fuisse, nec ad eius hæredes quidquam ex eo pertinebat. Vnde ex glos. constat. legatum relictum sub mentione mortis hæredis, censeri conditionale. l. hæres meus. ff. de cond. & demonst. gloss. in l. post mortem. C. de fideicom. & ad hanc conclusionem dixit Lanfranc. hîc col. penult. esse huius cap. gloss. singularem. à qua consequenter deducitur fideicommissum conditionale mortuo fideicommissario ante conditionis euentum, non transmitti ad hæredes etiam suos, etiam à testatore descendentes. gloss. hic relata ad iura, quæ allegat glos. in dict. l. hæres meus. & in l. vnica. C. de his, qui ante apert. tab. communiter recepta, quod apparet ex his, quæ latè tradunt Ias. cons. 29. volu. 3. Corne. consil. 180. column. 2. vol. 4. Ex quo patet hæredem ante euentum conditionis scienter fideicommissum restituentem, posse idem repetere, deficiente posteà conditione. gloss. in l. qui se debere. verb. condicere. ff. de cond. cau. dat. iuncta l. sub conditione. ff. de condit. indebit. quo in loco Iurisconsultus inquit. Solutum pendente conditione scienter non repetitur. Id etenim intelligitur, non repetitur, pendente conditione, secùs verò ea omnino deficiente. Alexand. post alios ibi, Angel. Alexand. in l. stipulatio. §. si quis dolum. 2. columna. ff. de verbor. obligat.

Sed si fideicommissum purum sit, moriente fideicommissario ante restitutionem fideicommissi, imò ante aditionem hæreditatis, transmittitur ius illud fideicommissi ad proprios hæredes fideicommissarij: sicuti contra glos. notant Bart. & Doct. in l. cùm filiofamiliâs. ff. de leg. 1. text. in l. vnica. §. in nouissimo. C. de cadu. tollen. & §. cùm igitur. vbi dies legatorum & fideicommissorum quo ad transmissionem cedit à morte testatoris, & opinionem Bart. profitentur esse communem Ias. in d. l. cum filiofamiliâs. nu. 118. & ibi Ripa colu. vltim. & Guido Pap. consil. 132. Alexand. in d. l. cum filiofamil. col. 11. Dec. consil. 490. num. 10. & sequen.

Ex his potest optimè tolli discrimen, quod tractari in hac re solet. Nam glo. per tex ibi. in l. in causæ. §. Pomponius. ff. de mino. probat, legatum alicui relictum ipso legatario rogato illud hæredi post mortem restituere. non deberi hæredi hæredis, si ante legatarium hæres mortuus fuerit. Contrarium tamen Barto. respondit in l. Titia. in princip. §. vlt. ff. de legat. 2. Est enim Bartol. opinio intelligenda, quando testator legatum reliquit legatario ad tempus, vel ad vitam eius, vt vtar verbis Bartoli. Opinio verò glos. erit recipienda, quando legatum simpliciter factum fuit legatario, sed rogauit eum testator, vt post mortem illud hæredi restitueret. Paulus Castrens. in l. penul. C. de leg. & in l. si à me tibi. ff. ad l. Falcid. Anton. Rube. cons. 23. tradit Paul. à monte Pico in d. l. Titia. §. vlti. col. 9.

Eadem gloss. probat inter fideicommissarios vniuersales esse locum iuri accrescendi, si sint coniuncti. l. vnica. §. hæc autem omnia. C. de cadu. toll. Barto. eleganter consil. 53. Ias. in l. re coniuncti. ff. de legat. 3. num. 206. & ibi Ripa. num. 170. optimè Paul. Parisi. cons. 131. lib. 4. numer. 28. etiam si fideicommissum sit conditionale: quod in hac glos. iuncto text. probatur. Planum igitur fit, qua ratione fideicommissi restitutio à Pepone Raynaldo iniuncta, ad alterum ex patruis deuenerit, eiq́ue fuerit facienda.

Oportet prætereà ad interpretationem huius ca. tractare, fueritne quisquam à Raynaldo hæres institutus? Et ne à probatissimis veterum placitis diuertamus, à Raynaldo patruum hæredem institutum fuisse opinamur. Verbum etenim, lego adiectum vniuersitati bonorum, nullo hærede instituto, inducit hæredis institutionem. tex. hic. sing. secundum Cardi. hîc, & eundem, & Imol. col. 7. in c. Raynutius. ist. tit. Franc. in c. si pater. col. 20. hoc tit. in 6. Bald. in l. inter omnes. vlti. col. C. fami. ercis. Nam Raynaldus patruo & eius filijs medietatem quorundam bonorum, & reliqua bona paterna legauit. Hoc verò legatum appellat hic text. institutionem in vltima parte. Idem notant Alex. in l. 1. col. 2. ff. de lega. 1. & Guliel. Benedict. in dict. cap. Raynutius. verbo, relinquit, col. 2. dicens hanc opinionem communem esse: quam sequitur Politus de substitu. titu. de compendiosa. numer. 26. & Alcia. in l. verbis legis. ff. de verbo. signifi. quibus accedit id, quod nos adnotauimus in dict. ca. Raynutius. §. decimo. in principio.

Verùm Barto. in l. Centurio. numer. 19. ff. de vulgari. expressim contrariam elegit opinionem, dicens verbum, lego, etiam adiectum vniuersitati bonorum nullo alio hærede instituto, nullam præ se ferre hæredis institutionem. l. verbis legis. præallega. & l. mulier. §. vlt. ff. ad Trebel. quibus non probatur Bartoli opinio, quæ tamen receptior est, vt testantur Ias. in d. l. Centurio. nume. 37. Galiaul. ibi, col. 60. & Iacob. de Nigris in Rub. ff. de legat. 1. fo. 6. col. 3. apud quem & Crottum ibi, ac Ripam in d. l. Centurio. numero. 97. est longa huius quæstionis disputatio. Et licet Alex. in l. 1. ff. de lega. 1. dixerit, ad opinionem Bart. non esse recedendum: non video congruam responsionem ad istum text. tametsi variè ab vtriusque iuris professoribus intelligatur.

Quam ob rem vlterius est considerandum, quod gloss. hîc dixerit in hoc cap. verbum, lego, assumi propriè, & impropriè. Propriè quidem respectu Auunculorum: Impropiè, respectu patrui, ne corruat vltima Raynaldi voluntas, ex quo Abb. & Barb. hîc fol. 27. colligunt, verba testamentorum etiam impropriè assumi, ne dispositio pereat, aut euertatur: quòd & in alijs actibus regulare est. tex. iuncta gloss. in ca. constitutus, de relig. domi. Sed & illud gloss. huius c. sensit, quod mihi admodum placet: nempè, verbum, lego, additum vniuersitati bonorum inducere, alio non instituto hærede, institutionem hæredis, quando si eam non induceret, testamtentum minimè posset valere: alioqui sensit Bernardus, verbum, lego, adiectum vniuersitati bonorum, non operari hæredis institutionem. Atque ita potest Bartol. decisio intelligi: nam in substitutione verbum, lego, adiectum vniuersitati bonorum, potest omissa hæredis institutione operari effectum, quoad fideicommissariam substitutionem. Vnde nulla cogit necessitas, prædictum verbum ad directam substitutionem deflectere. Nec erit isthæc absurda opinionum conciliatio, quam Lancelo. Galiau. in d. l. Centurio. col. 60. comminiscitur, cui gl. hæc mihi insignis suffragatur. Ex his infero, verbum, lego, additum etiam vniuersitati bonorum in codicillis, aut apposita codicillari clausula, nequaquam significare institutionem hæredis, sed fideicommissum, cùm actus hic validus sit absque institutione hæredis. Deinde ex eadem concordia libet Regiam l. 1. intelligere. titu. de testament. lib. 5. ord. qua sanè præmissa, si in testamento nihil contineretur, quod præcisè exigeret institutionem hæredis, verbum, lego, additum etiam vniuersitati bonorum, minimè induceret hæredis institutionem, quia ea ad illum actum necessaria non esset. Tertiò, inde apparet, concepta in hunc modum substitutione, Quandocunque filius meus decesserit, lego omnia bona sua Titio, verbum istud directam substitutionem inducere, & eam pupillarem: alioqui fideicommissaria admitti non potest, quoad bona pupilli: quod asserit Politus de subst. tractat. compendiosæ. numer. 25. Non me latet Iacob. à Nigris in d. Rubr. ff. de lega. 1. hanc concordiam improbasse ex eo, quòd etiam in substitutionibus sit maximus fauor, eas directo iure potiùs, quàm obliquo valere, cùm testamentum possit assumere vires à substitutione. l. 3. §. vlt. ff. de liberis & post humis. Hoc tamen ipse concedo in substitutione vulgari, non in pupillari. l. 2. ff. de vulgari. & in vulgari substitutione, quoties necessaria sit directa hæredis institutio ad effectum actus, erit adhuc locus huic interpretationi, qua verbum, lego, ad hæredis institutionem inducimus.

Gloss. in verbo, adijciens, colligit ex text. posse à testatore pœnam statui contra hæredem, aut legatarium, eius voluntatem non seruantem, vt vel omnia bona, vel eorum partem amittat. Et idem notant omnes Doctor. hîc, quibus addit Abb. hanc pœnam omninò deberi in foro animæ. Cuius decisionis ipse memini in Epitome de sponsal. 2. part. cap. 6. §. 8. numero 10.

Addit eadem gloss. oportere vt pœna locum obtineat, præceptum testatoris iustum esse: alioqui si id illicitum sit, adiectio pœnæ non valet. dixit gl. hanc notandam fore. Corset. in sing. verbo, pactum. & probatur in l. 1. ff. de his, quæ pœ. nomi. quo in loco gloss. communiter recepta eandem opinionem explicat Imò & idem erit, si id, quod adiecta pœna præcipitur, sit ignominiosum, aut impossibile de iure, vel de facto. Barto. Paulus & Doctores in dicta l. 1. Faber in §. pœnæ quoque. Institu. de legat. text. in dicta l. 1. Præter hæc tamen ex hoc capitul. animaduerto, hæredem institutum nomine pœnæ non priuari hæreditate directò, quia semel fuit hæres, sed per fideicommissum, vt in pœnam hæreditatem teneatur restituere, retenta quarta, vel Falcidia, vel Trebellianica. quod Bart. notauit in l. paterfamiliâs testamento. numero 6. ff. de hæred. insti. quo in loco addit semel factum hæredem purè, non posse in pœnam priuari hæreditate, nisi ob propriam culpam. l. vxorem §. si hæres. ff. de leg. 3. d. l. paterfamiliâs. quem tex. dicit singul. ad hoc Roma. singul. 111. Corset. in sing. verb. testator. Paul. Castrens. in l. Seius & Augerius. ff. ad leg. Falcid. vltra Bald. Imol. & Angel. in d. l. si. paterfamil. illam decisionem valde extollentes. Imò hæreditas semel purè data, non potest adimi sub conditione, absque culpa primi instituti. Bartol. Angel & Imol. in d. l. paterfamiliâs. Socin. consil. 21. columna 2. volum. 3. & probatur in l. si te solum. ff. de hæred. institu. Vnde istæ ademptiones, cùm vel fiant, aut præsumantur fieri nomine pœnæ, minimè probantur à iure, nisi hæredis culpa præuia sit ad earum effectum. Quòd si hæreditatis ademptio fiat in tempore, quo nondum est acquisita, vtputa in eodem testamento, aut alio solenniter, & purè, sine aliqua causa rectè fieri potest. l. si ita scriptum. §. regula. ff. de libe. & posthum. l. si mihi & tibi. §. in legatis. ff. de legat. 1. Bal. Paul. & Alexand. in l. hæreditas. vlt. colum. C. de his qui. vt indig. Paul. in d. l. Seius & Augerius. & Socin. d. consil. 21. colum. 2. contra Bart. in d. l. paterfamiliâs. nu. 5. & in l. si cæterum. §. si eodem. ff. de testam. milit.

Probat prætereà tex. hic authore Abb. pœnam à testatore legatario, aut hæredi iniunctam, si voluntati testantis contradixerint, aut alicui legatario molestiam intulerint, locum habere, & committi ex sola molestia facti, licet iure effectum non sortita: quod in hoc c. probatur euidenter, si sententiam Cardinalis recta ratione pensitemus. Ea etenim est voluntas testantis, & prohibentis molestiam inferre alicui, vt expensas, damna & inquietudines ab eo velit auertere. Quin in dubio quoties molestiæ mentio fit, molestiam facti, non iuris intelligimus. text. in l. vnica. C. de nundi. l. Aurelius. §. Caius. ff. de libe. lega. si quis enim proprio testamento ita cauerit, Quæstionem meis curatoribus nemo faciat. est id intelligendum, nisi curatores testatoris res aliquas detineant. Hinc & Bald. dixit in l. 1. C. de his quæ pœn. nomin. colu. 5. hæredem posse actionem iustam mouere, aut iuris exceptionem proponere aduersus testantis vxorem, licet testator iusserit hæredi, ne vxorem iniuria, aut aliqua molestia vllo pacto afficeret. Vnde poterit ex legato vxori relicto Falcidiam detrahere. Imo. in l. paterfamiliâs testamento ff. de hæred. instit. Sic ècontrario promissa defensio, ad iustam, non ad iniquam referunt. Bart. in l. damni. ff. de damno infect. ex quibus comprobatur idem, quod ex hoc c. adnotauit Abb. hîc & idem Corset. in singu. verb. pœna. Quandoque tamen ex qualitate actus, & subiecta materia, vel præsumpta contrahentium, aut testantium voluntate prohibitio inferendæ molestiæ, aut mouendæ quæstionis, etiam de iusta molestia, aut licita quæstione intelligetur. gloss. in l. Lucius. §. tres hæredes. ff. ad Trebellia. Bal. in l. vltim. C. de action. emptio. columna vltima. Alexand. in l. clam. in princ. columna tertia, post gloss. ibi. ff. de acquiren. possession. qui fatentur, legato relicto alicui monacho, ita vt Abbas ei non moueat quæstionem, adiecta pœna, quæ in eum casum rem legatam ad alium transferat, posse ex quadam æquitate monachum rem legatam retinere, nec eam ab Abbate ei auferendam esse: quæquidem opinio difficilimè defenditur ex quadam æquitate, & quo ad rei legatæ vsum, vt explicant Paul. Castrens. in dicto §. tres hæredes. & Bald. in capit. Cleric. de iudic. ad finem. Alioqui falsa est, secundum Angel. in l. seruus vxori. ff. de hæredib. insti. & Ias. in Authentic. ingressi. C. de sacrosanct. eccles. numero 39. Nam hæc pœna adiecta fuit præcepto impossibili de iure, vt constat.

Glossa in verbo, venirent, proponit quandam actionis formulam ad petendam aliquam rem, quæ sub pœnæ commissione fuerit promissa, aut legata. Potest enim petitio ita concipi, Peto rem, & si eam nolueris dare, aut contradixeris petitioni, pœnam peto. notant idem Doctores hîc, & Corset. hunc tex. allegans in singul. verbo, libellus. idem asserit glo. in l. 2. §. item si in facto. ff. de verb. oblig. ibi recepta communiter. & est melior iuris, autore Baldo in l. si pacto. quo pœnam. vltima col. C. de pact. vbi cæteri Doct. idem communiter concedunt. & Deci. in l. quatenus. ff. de regul. iur. libellus siquidem iudicialis potest offerri disiunctiuè, aut alternatim. l. vbi autem non apparet. §. illud. ff. de verbo. obliga. notatur in l. si rem. in 1. ff. de rei vendi. Ias. in §. curare. Instit. de action. num. 10. & Mari. Soci. in capit. 2. de libel. obla. num. 20.

Ex §. secundo.

SVMMARIVM.

- 1 Litis contestatio in causa appellationis an sit necessaria?
- 2 Filius potest absque iusta causa ex consensu proprio exhæredari.
- 3 Latè discutitur, vtrum portioni legitimæ possit apponi grauamen ex consensu filij.
- 4 Intellectus ad Regiam legem 27. Tauri.
- 5 Portio legitima an sit deducenda in vna tantùm re, vel ex omnibus hæreditarijs rebus.
- 6 Donatio simplex ab initio valida non imputatur filio in legitimam, quod latè ibidem tractatur.
- 7 Donatio facta filiofamiliàs ad consequendos sacros ordines non imputatur in legitimam. authore Fabro, à quo dissentio.
- 8 Regiæ leges 26. & 29. inter Taurinas constitutiones explicantur.

§. SECVNDVS.

GLossa in verb. contestata. colligit litis contestationem esse necessariam in causa appellationis, non obstante primi iudicij contestatione: quia prima contestatio fuit facta propter principale negotium, & propter ipsam petitionem primam. Hæc verò contestatio quæ fit in causa, & iudicio appellationis ad illam pertinet controuersiam, quæ tractat de iniquitate, & iustitia sententiæ, à qua fuit appellatum. Verùm, hac in re duo sunt præcipuè consideranda. Primum in appellatione ab interlocutione iudicis, non esse litis contestationem necessariam. text. in capit. interposita. §. vltimo. de appellati. vbi Doctores vnanimi consensu hoc ipsum tradunt: nam in exceptionis quæstione litis contestatio necessaria non est. gloss. Abb. Cardi. Imol. & communiter Docto. in c. prudentiam. §. sexta. de offi. deleg. Franc. in dict. §. vltimo. contra gloss. ibi. Deci. dicens hanc opinionem esse communem in c. per tuas, de appellat. 2. colu. Igitur nec in appellatione ab interlocutione litis contestatio requiritur: idq́ue est ab omnibus receptum. Secundum, licet in iudicio appellationis, præmissa in primo litis examine contestatione, altero litigantium absente non sit necessaria contestatio. l. vltim. §. illud. C. de temp. appel. d. c. per tuas. vtroque tamen litigante præsente non est procedendum ad diffinitionem causæ, nisi præuia litis contestatione: nec sufficit primi iudicij contestatio. tex. hîc, ex quo id notant Abb. & Docto in dict. c. per tuas. à contrario sensu. vbi Docto. id asserunt communiter. Barto. in d. §. illud. Bal. in l. 1. ad finem. C. ne liceat tertiò prouocare. Potest tamen non temerè dici non esse hanc contestationem præcisè necessariam, si à nullo ex litigantibus petatur: videntur etenim eam remittere, quod eis licet in appellationis iudicio: atque ita communem sententiam interpretantur Fran. in 8. casu. & Dec. in d. c. per tuas.

Colligitur prætereà ex hoc tex. iuncta glos. legitimam portionem, quæ filio debetur, nullum grauamen pati. celebris est decisio in l. quoniam in prioribus. C. de inofficioso testamen. in cuius interpretatione non omittam discutere, an pater ex consensu filij possit grauamen aliquod portioni legitimæ apponere? Nam quibusdam videbitur hoc fieri posse, ratione deducta à l. vltim. C. de pact. qua licet pactum inire super futura successione ex consensu illius, cui est succedendum. tex. ad idem l. non putauit. §. si quis sua manu. ff. de bono. posse. contra tab. quo probatur, filium posse vel tacitè consentire proprię exhæredationi. vnde gloss. in lege, si quando. §. & generaliter. C. de inoffi. testament. scripsit consentiente filio, valere omninò eius exhæredationem. Quam sententiam approbant ibi Cynus, Fulgosi. Salycet. & Paul. idem notat Alexand. in l. si quis posthumos. §. 1. ff. de liber. & posthum. imò idem erit in præteritione, vt eadem gloss. fatetur, & vtrumque probat Imol. in l. filio præterito. numer. 58. ff. de iniust. rup. Alex. Deci. numero 8. & Curti. Iunior numero 49. inuito ibidem Ias. in l. posthumo. C. de bono. poss. contra tab. Et licet non desint qui ab opinione gloss. discedant, tamen Bart. ibi eam approbat, & hæc est communis opinio, secundum Nicol. Boêri. decis. 14. colum. 3. & Rodericum Suares in d. l. quoniam in prioribus. 10. extensione. quam præter alios sequitur Alex. in Authentic. non licet. 2. col. C. de liber. præ. Nec erit necessarium in exhæredatione hanc causam exprimere, quòd filius consenserit, si pòst iste consensus probetur: vt animaduertunt Salyc. & Ias. in d. §. generaliter. nu. 8. Imol. in d. l. filio pręterito. num. 58. Alex. in d. Authen. non licet. & Suares in d. limita. 10. contra Bar. Raph. & Paul. in dict. §. & generaliter. quorum opinio facillimè euertitur ex eo, quòd Iustiniani Nouella, vt cùm de appe. cogno. §. causas. exigens exprimi causam exhęredationis, minimè procedat, quando filius exhęredationi consensit, sed quando inuitus exhæredatur. Ex quibus apparet, hanc opinionem communem probari in d. §. si quis sua manu.

Porrò tunc erit huic sententiæ communi locus, quando filij consensus in ipso actu exhæredationis fuit præstitus: nam secùs esset, si ante ipsum actum esset pactum ad effectum non succedendi, quod non valet. l. pactum. C. de pact. l. pactum. C. de collationibus. Sicuti parum prodest post testamentum idem consensus præstitus iam orta querela inofficiosi testamenti, cuius exercitium non impeditur per pactum inter patrem & filium. tex. in d. l. si quando. §. illud. secùs verò, si ipsi exhæredationi consensus pręstetur tempore quo fit, impedit enim tunc querelam oriri. Sic sanè Ioan. ab Imol. communem opinionem tutatur in d. l. filio. num. 58. ipse etiam exigerem consensum filij expressim, vel ex aliquo actu approbante exhæredationem omnino deductum. per tex. in d. §. si quis sua manu.

Verùm, vt id quod quæstio principalis requirit, expediamus, ex his colligere licet, grauamen addi posse legitimæ portioni consentiente filio, quam assertionem non est ausus fateri Ioan. Lupi. in repet. Rubr. de donat. inter vir. & vxor. §. 47. colum. 2. nec itidem Roder. Suar. latiùs eius disputationem tractans in d. ampli. 10. Ego verò aliquot proponam, quæ huius controuersiæ partim diffinitionem attingant, partem eius cognitionem aperiant.

Primum, pactum initum inter fratres consentiente patre, iuxta ipsius testamenti dispositionem, validam efficit grauaminis adiectionem in fauorem filiorum, aut liberorum ipsius testantis constitutum, non reuocato consensu patris ante eius obitum. l. vlt. C. de pact. ex qua hoc optimè probatur.

Secundum, grauamen legitimæ portioni additum, validum est filio, etiam viuente patre, consentiente ac paciscente, iuramento præstito, etiamsi hic consensus sit præstitus post testamentum. arg. capit. quamuis pactum. de pactis. in 6.

Tertium, filius post mortem patris liberrimè potest grauamini consentire. l. si quando. §. illud. C. de inoffic. testam. l. 6. titu. 8. par. 6. & hęc sanè tria axiomata, quæ proposuimus, concessit Rodericus Suar. d. 10. extensione.

Quartum, ego libenter concederem posse à parente grauamen portioni legitimę apponi consentiente filio, etiam viuente patre, quando id grauamen tendit in fauorem descendentium ab ipso testante, vel alicuius eorum, nec tamen excludit ipsius filij consentientis liberos: quo fit, vt in legitima consentiente filio, possit absque Regia licentia primogenium constitui: quod Ioann. Lupi. d. §. 47. tetigit, nec tamen id ausus fuit diffinire.

Quintum, inde infertur fortiori ratione, posse grauamen adijci legitimæ portioni ex consensu filij, cui pater compensationem grauaminis in his regnis tertiam & quintam bonorum partem prælegauerit: non enim gratis consensit filius grauamini, & ideò nimirum si eius consensus actum efficiat validum. vnde Regia l. 27. in Taurino conuentu condita, quę permisit patri tertiæ & quintæ bonorum partibus, quas vni ex filijs prælegauerit, grauamen aliquod constituere in fauorem descendentium ab ipso testante, erit extendenda, vt procedat id grauamen non tantùm in tertia & quinta partibus, sed & in legitima portione, si consensus filij accesserit.

Sextum, non verebor candidi lectoris iudicio committere propriam sententiam in dictæ Regiæ legis interpretationem. Arbitror sanè filium honoratum à patre præ cęteris fratribus tertia & quinta partibus, non posse consentire grauamini eisdem partibus addito in fauorem extranei alicuius, qui non sit ex descendentibus à testatore, in præiudicium etenim id fit aliorum fratrum, à quorum portione legitima hæ partes, saltem tertia deducitur, atque ex hoc mille fraudibus patet via, siquidem pater cupiens auferre hanc tertiam partem à filijs, & eam extraneo cuidam concedere, facillimè extorquebit ab vno ex filijs consensum, desiderio & cupiditate consequendi à patre portionem illam, quam liberè potest pater cui libuerit, relinquere. Ergo ne huic fraudi locus sit, minimè censeo hunc actum licitum esse, neque consistere posse.

Septimum, erit principalis quæstionis decisio: nam in ancipiti disputatione audeo equidem asserere, filium non posse consentire grauamini apposito legitimæ portioni in præiudicium liberorum: quinimò hic consensus ab eius filijs reuocabitur, vel ex titu. inofficiosæ donationis, vel ex ratione. l. si vnquam. C. de reuoc. dona. siquidem inofficiosa renunciatio aut remissio reuocatur, tanquam inofficiosa donatio. Baldus consil. 183. volum. 4. & tradit Andre. Tiraq. in d. l. si vnquam. verbo, donatione largitus. numer. 142. & quamuis iste consensus respiciat ius quęrendum, quod minimè est dignum consideratione. ex Bald. in l. illud. col. 4. C. de sacrosan. eccles. & Tiraq. nu. 147. attenta tamen Doctorum dubitatione, an filius possit grauamini adiecto legitimæ consentire, non temerè prædicto modo temperabitur opinio eorum, qui hunc consensum valere existimârunt, eandemque moderationem adhiberi placet sententiæ iam communiter receptæ, quæ asserit, filium posse exhæredationi sine iusta causa consentire.

Octauum erit animaduertendum, semoto præiudicio filiorum consentientis, grauamen legitimæ addi posse ex consensu filij, cui legitima debetur etiam in fauorem extranei. Neque enim video cur non liceat consensum præstari à filio ipsi grauamini, si exhæredationi factæ sine causa idem consensus præstari potest.

Gloss. in verbo, portiones, refert quibusdam placere, legitimam portionem quæ filio debetur, posse deduci in vna tantùm re, quam filius eligere potest. idem Barb. hîc folio 36. Bald. in l. suus quoque. ff. de hæredi. institu. Cyn. in Authenti. res quæ. C. commu. de leg. quorum opinio minimè recepta est. Ideò glos. asserit, legitimam esse deducendam ex omnibus rebus hæreditarijs: quod ita apertius est intelligendum, vt arbitrio boni viri, id est, iudicis, legitima deducatur in vna vel pluribus rebus. & id probatur ex ratione text. in l. non amplius. §. vlt. ff. de legat. 1. & l. 2. C. quan. & qui. quart. pars deb. lib. 10. Abb. hîc col. pen. Bar. & Imol. in dict. l. suus quoque. in princ. Alex. in l. in quartam. ff. ad l. Falcid. numer. 15. vbi Paul. à monte Pico colu. 50. asserit hanc communem opinionem esse. Idem fatentur Ripa ibi num. 112. Areti. cons. 156. col. pen. Curti. Iunior cons. 21. col. 4. & Roderi. Suares in d. l. quoniam in prioribus. 11. amplia. fol. 3. Ex quo apparet, hæredem non posse eligere ex rebus hæreditarijs aliquam rem, quam filio tradat in suam legitimam portionem: hæc enim electio hæredi non datur. Eandem sententiam Bart. sequitur, dicens communem esse. Ias. in dict. l. filium quem habentem. C. famil. erciscund. numero 7. quo in loco addit filium non posse petere legitimam portionem sibi adsignari in re, quam pater proprio testamento legauerit: nec est in ea re danda legitima: quod Bal. ante alios asseruit in Rub. ff. de rer. diuisi. 2. colum. Alexand. in l. in ratione. in 2. in prin. ad l. Falcid. idem in l. Marcellus. §. res quæ. ff. ad Trebel. col. vlt. idem & Ripa in d. l. in quartam. num. 101. Ias. in l. scimus. num. 7. C. de inoffi. testa. Roder. Suares in d. l. quoniam in prioribus. limi. 5. modò hæc res legata non sit multò melior cæteris rebus hæreditarijs, ita vt filius ex hoc fraudem patiatur in legitima portione. Paulus à monte Pico in dicta lege in quartam. columna 46. Ex quo ipse infero patrem posse portionem legitimam filio adsignare in re certa, modò res illa non sit admodum deterior cæteris rebus hæreditarijs, & ex hoc fiat fraus legitimæ portioni, sicuti ex mente aliorum deducit Ripa in d. l. in quartam. numero 128. Hinc etiam erit intelligenda Regia & Tauri lex 19. ex qua pater potest meliorationem filio constituere in re, quam ipse pater voluerit eligere: huic enim decisioni locus erit, nisi res illa ita sit cæteris præstantior, vt ex ea adsignatione fraus fieret legitimæ portioni aliorum. Est & illud hîc adnotandum, meliorationem non debere solui in pecunia, sed in rebus ipsis hæreditarijs, ex quibus iure optimo legitima portio esset deducenda. Regia lex 20. inter Taurinas sanctiones.

Cæterùm, hîc est considerandum ex communi Doctorum interpretatione, receptam esse donationem à patre factam filio simpliciter, quæ tamen ab initio valuit, nec indiget, vt morte confirmetur, non imputari filio in legitimam portionem, nisi hoc à patre donante fuerit dictum. tex. in l. si quando. §. & generaliter. C. de inoffic. testam. melior iuris secundum Ias. ibi. & hæc est opinio Bar. cui & cæteri consentiunt in d. l. in quartam. & in Auth. ex testam. C. de coll. Quòd si donatio morte confirmetur, habet vim legati, & ideò in quartam, & portionem legitimam imputatur. l. etiam. §. si debita. ff. de bonis libert. l. filium quem habentem. C. fam. ercis. tradit Bar. in d. l. in quartam.

His tamen obstat Regia lex 4. tit. 15. part. 6. dicens donationem simplicem factam à patre filiofamiliâs, non imputari in legitimam portionem, si eam pater non reuocauerit: ergo loquitur dicta lex in donatione, quæ indiget confirmatione per mortem patris, vnde confestim sequitur donationem simplicem, quæ morte parentis confirmatur, minimè imputari in legitimam. Sed ego existimo Regiam decisionem intelligendam esse in donatione, quæ ab initio valuit, nec ad eius confirmationem indiget morte donantis: & quod sequitur in eadem Regia lege, si eam pater non reuocauerit, intelligo quando reuocatio fieret ex illis causis, quæ permittunt donationem ab initio omnino validam reuocari: ita tandem communis Doct. sententia nequaquam Regia sanctione tolletur.

Item, & illud est animaduertendum, donationem factam à patre filiofamiliâs, quæ ab initio non valuit, sed morte confirmatur, in legitimam portionem imputandam esse, non tamen conferendam. l. illud. ad finem. ita communiter ibi intellecta. C. de colla. quem intellectum communem esse fatentur Alexand. & nouiores in dicta Authentica ex testamento. quo in loco Philippus Deci. post Roma. aduersus receptam vulgò sententiam scribit, hanc donationem conferendam esse, per tex. in l. si donatione. C. collatio. & in Authentic. de triente & semi. §. illud. cui opinioni suffragatur Regia lex 3. titulo quarto, parte 5. dicens, donationem simpliciter filiofamiliâs factam à patre, non valere, sed tamen post mortem patris conferri, & imputari in legitimam portionem.

Præfata verò conclusio, quæ asserit, donationem filio simpliciter factam ab initio validam, non esse in portionem legitimam imputandam, procedit quando titulus donationis expressim patet. Quòd si absque donationis titulo traditio aliquorum bonorum fiat à patre filio, bona sic tradita imputantur in portionem legitimam. Bartol. in l. 1. §. si parens. ff. si quis à par. fuer. manumis. Ias. in l. si quando. §. & generaliter. C. de inoffic. testament. columna 1. Alex. in l. illud. C. de collat. 3. colum. quorum opinio est intelligenda, quando dicta bona non excludunt legitimam: nam si eam excederent, vel minoris æstimationis essent, titulus donationis esset omnino pręsumendus. Corne. in dicta l. illud. columna 3. Ripa in dicta l. in quartam. numero 145. pulchrè Socin. consil. 18. volum. 4. colum. penult. nec esset isthæc traditio liberalitas, ni hoc modo foret intelligenda. idem Ripa hoc ipsum explicat in ea. l. in quartam. numer. 39. & Imol. in l. cum quo. §. vltimo. ff. ad l. Falcid. & ibi Alexand. ita intelligentes Iurisconsultum ibi. à quo Bartol. propriam accepit opinionem: ex quibus intelligi diligenter potest text. in dict. §. & generaliter.

Est tamen hoc in tractatu egregia dubitatio, an donatio facta à patre filiofamiliâs ad effectum, vt sacerdotij ordinem adsequi valeat. cap. Episcopus, de præben. imputetur in portionem legitimam. Et Ioannes Faber in §. vltim. Instit de inoffic testament. in ea est sententia, vt existimet, non esse hanc donationem imputandam filio in legitimam portionem: cùm hæc bona ad hunc effectum donata vendi non possint, igitur non imputantur. l. omni modo. §. imputari. C. de inoffic. testam. atque multò minus militia spiritualis à filio acquisita, vt constat: quod vlterius apparet ex eo, quòd hæc donatio non est, non potest dici ob causam facta, sed simplex, quippè quæ necessariam non præ se ferat causam, ex qua pater donare teneatur, vel vtilitatem aliquam nanciscatur: vt tradit Aymon Sauill. consilio 136. ex his omnino respondens, non adducta Fabri decisione, prædictam donationem non esse imputandam filio in legitimam. Quin & illud sensit idem Aymon, oportere hanc donationem ab initio fieri præstito iuramento vt valeat, nec indigeat confirmatione ex obitu donatoris, cùm sit simplex donatio. Ipse tamen opinor hanc donationem posse dici ob causam factam fuisse, & ad similitudinem donationis, quæ fit propter nuptias filiofamiliàs: siquidem hæc donatio fit vt matrimonium spirituale contrahatur ab ipso filio, sicuti donatio propter nuptias fit ad matrimonium carnale. Nec quidquam refert quòd illa dicatur donatio ob causam in tractatu collationis. quæ habet necessariam causam. Paulus & Decius columna vltima in l. vt liberis. C. de collat. quia hæc donatio fit ad alimenta, quæ pater ipsi filio præstare tenebatur, tempore, quo filius sacrum ordinem assumpsit, ex his, quæ Deci. notat in dicto capitulo, Episcopus. quo fit, vt isthæc donatio valida ab initio sit, nec indigeat morte patris ad eius confirmationem: quod est aduersus Aymo. qui dicit, hanc donationem simplicem esse, & sensit absque iuramento donatoris ab initio non valere. Et prætereà existimo eandem donationem in legitimam portionem imputari: quemadmodum & donatio propter nuptias imputatur, ex communi opinione Doctor. in dicto Authentic. ex testamento. Et ideò in præmissa quæstione à Fabro, & sequacibus discedo. Quin æquissimum esse arbitror hanc opinionem seruari, vt donatio præfata in legitimam imputetur. Nec est verum prædicta bona non posse alienari. Glossa, Abbas, & Imola, in capitul. tuis. de præbend. Felinus numer. 10. & Decius 18. in capitulo, ecclesia sanctæ Mariæ. de constitutio.

Iure autem Regio, quo Pater potest quintam & tertiam bonorum partem vni ex filijs donare, aut legare, donatio causa dotis, vel donationis propter nuptias, quatenus legitimam portionem non excedit, in legitimam imputatur: excessus verò in tertiam & quintam bonorum partem. Regia l. 29. Tauri. Hæ quidem donationes, quæ simpliciter fiunt, & quæ iure Cæsareo in legitimam non imputarentur, in tertiam & quintam partem iure Regio imputantur, non in legitimam portionem. Regia l. 26. Tauri. qua sancitum est, donationem simpliciter factam à patre filio, non in legitimam, sed in tertiam & quintam partem imputari, & ideò censeri constitutam filio meliorationem: etiamsi hoc expressim à patre donante non dicatur. Nec obstat dicta l. 29. quæ probat, donationem factam à patre filio propter nuptias, aut causa dotis, cæterasq́ue donationes esse conferendas, & tamen melioratio tertiæ & quintæ partis non confertur, cùm ea præcipua sit ipsius filij, cui est facta, & ex eo, quòd sit prælegatum, quod non est conferendum. Bald. communiter receptus in dicto Authentico ex testamento, colum. 1. igitur non quælibet donatio simpliciter facta in tertia & quinta partibus intelligitur: quod refragatur legi Taurinæ 26. Quamobrem id, quod prius dixeram, oportet hîc præmittere, donationem propter nuptias, aut causa dotis, non in tertiam & quintam partem, sed in legitimam imputari: alioqui non essent conferendæ istæ donationes, quod repugnat Regiæ & Taurinæ legi 29. Quòd si donatio causa dotis, aut propter nuptias, facta fuerit titulo meliorationis expressæ, non erit conferenda: siquidem tertia & quinta partes non conferuntur, vt constat. Sit igitur id expeditum, has donationes quæ fiunt ob causam dotis, vel donationis propter nuptias, & similes, non censeri tacitè factas fuisse respectu meliorationis: quod adhuc in l. 25. Tauri probatur: quamuis contrarium adserere conetur Ioan. Lupi. in c. per vestras, 3. notab. §. 22. numer. 12. Lex ergo Regia 29. in eisdem sanctionibus Taurinis, quæ iubet, conferri donationes causa dotis, & donationes propter nuptias, cæterasq́ue donationes, in his vltimis verbis est intelligenda de his donationibus, quæ ob causam fiunt, & in legitimam iure imputantur, aut de his, quæ ab initio minimè valuerunt. Nam de donationibus simplicibus intelligi recto sensu non potest, cùm in tertiam, & quintam partes imputentur, quæ conferendæ non sunt. Vel sanè intelligetur in his donationibus, quæ in legitimam portionem imputantur. Sic etenim præfatas Regias constitutiones ad concordiam deduxit Rodericus Suares in l. quoniam in prioribus. C. de inoffic. testamen. 5. quæst. post limitationes.

Ex quibus deducitur iure Regio donationes simplices factas à patre filiofamiliâs, nec in legitimam regulariter imputari, nec conferendas esse: tametsi Cæsarum legibus donatio simplex conferenda sit, licet non imputetur in legitimam, quando ab initio valuit, ex ea resolutione, quam fatentur communem esse Alexand. & nouiores in dict. Authentic. ex testamento. Deinde etiam apparet Regio iure, meliorationem tertiæ & quintæ partium, minimè esse conferendam: in quo video plerosque Taurinarum legum interpretes hæsitasse, à quibus Cifontanum excipio, qui præ cæteris rectiùs dictam Regiam constitutionem intellexit. Quibus omnibus addenda est celebratissima Caroli Cæsaris, ac Regis inuictissimi, Pragmatica sanctio anno 1534. in conuentu Madritio decreta, quæ vetuit dotis titulo filias à parentibus meliorationem accipere.

Ex §. Tertio.

SVMMARIVM.

- 1 Legitima portio, & quarta Trebellianica qualiter deducantur?
- 2 Impensa funeris quo pacto detrahenda sit?
- 3 Corporis funus non impeditur ob æs alienum.
- 4 Actione reali an condemnetur qui non possidet, suscepit tamen litem?
- 5 Falcidia deducitur ex legatis pœnalibus.
- 6 Trebellianica prohiberi potest, sicut Falcidia: & qualiter Falcidia deducatur contra voluntatem testatoris?
- 7 Trebellianica non deducitur ex fideicommisso pio.
- 8 Clausula codicillaris operatur repetitionem legatorum à successoribus intestati.
- 9 Testator an possit statuere, vt legata debeantur, etiam hæreditate non adita, & quid ea dispositio operetur.
- 10 Iuramentum habet vim clausulæ codicillaris.
- 11 Legata pia debentur hæreditate non adita, & inibi Regia l. prima. titulo secundo, libro ordinat. explicatur.
- 12 An possit quis legatum, vel hæreditatem repudiare in præiudicium alterius.
- 13 Intellectus ad legem liberto 80. ff. de bonis liberto.
- 14 Hæres debitoris an possit repudiare legatum debitori delatum in præiudicium creditorum?
- 15 Huius capitis Epitome.

§. TERTIVS.

GLossa in verbo, licet ipsas, tractat qualiter sint deducendæ legitima portio, & quarta Trebellianica: & eleganter adserit, priùs esse deducendam portionem legitimam, & demum ex reliquis bonis Trebellianicam, ita vt ex duodecim vncijs ratione legitimæ portionis deducantur quatuor: ratione Trebellianicæ deducantur ex octo duæ, quam deductionem sequuntur Doct. hîc magis communiter, & inquit Lanfranc. hîc vlti. col. ipsum non legisse alibi ita pulchram gloss. Iure autem Regio diuisio hæreditatis paternæ fit in hunc modum. Nam hæreditas soluto ære alieno diuiditur in quindecim æquales vncias, quarum tres in quintam bonorum partem deducuntur, deinde in tertiam partem quatuor, reliquæ octo pro portione legitima supersunt ipsis filijs. Regia etenim lege, aut si mauis huius regni moribus est inductum, vt quinta pars deducatur ante omnia ære alieno soluto. l. 214. styli.

Quid autem dicendum de impensa funeris: hæc etenim deducenda est priùs quàm æs alienum. l. impensa, de religi. & sumpti. fune. Regia l. 12. titul. 13. parti. 1. Et tamen inquit lex. 30. Tauri. impensam funeris esse soluendam ex quinta bonorum parte, cur igitur si impensa funeris deducitur ante æs alienum, quinta verò pars post ipsum æs alienum? Qua ratione existimo, impensam funeris esse deducendam ante æs alienum, quando isthæc impensa facta fuit circa ipsum sepulchrum, & necessaria ad sepeliendum corpus defuncti. d. Regia lege 12. pulcher tex. in l. at si impediat. vers. funeris. & in l. funeris sumptus. ff. de religio. & sump. fune. quo in loco vestiaria dicuntur vestes illæ, quibus induti mortui sepeliuntur, vel quæ sternuntur super sepulchra, quas Homerus libro secundo Odysseæ appellat Taphia, vt mirer cur Accursius conetur in d. l. literam & sensum euertere. De hac autem impensa leges præfatæ loquuntur: hæc enim impensa æri alieno præfertur. Huic distinctioni & illa similima est, quòd impensa funeris facta in sepeliendo ecclesiæ rectore circa ipsum corpus, simplicem sepulturam: & funalia eidem necessaria spectat ad successorem in ipsa Ecclesia. Impensa verò facta circa vestes lugubres, & magnificum sepulchrum ad patrimonij hæredes, secundum Abb. in disput. Sempronius. 1. dubio. eundem in capitul. vt præteritæ. columna penultim. de electio. Deci. consil. 157. Sed & eadem impensa deducitur ex quinta bonorum parte, si defunctus liberos reliquerit: si verò parentes, ex tertia parte ratione legis 6. Taurin. Quod verum est, quando quinta pars vel tertia deducta post æs alienum, huic impensæ sufficeret. Quòd si ita deducta non sufficeret, deducetur impensa funeris ante æs alienum: & si contigerit adhuc sic deductam præiudicium inferre creditoribus, & filijs, quoad legitimam, incumbit onus istud, & præiudicium potiùs filijs, quàm creditoribus. Verùm, si impensa funeris deduci non possit, quin præiudicet creditoribus, propter fauorem funeralis impensæ, patientur creditores hoc præiudicium: & hoc pacto dicemus impensam funeris deduci ante æs alienum. In cuius comprobationem accedat gloss. in capitul. ex parte. in 1. de sepultu. vbi Abbas idem & Franc. in cap. qua fronte, de appellat. post dictam gloss. scribunt, non posse impediri funus alicuius, ex eo, quòd eius creditores petant corpus detineri insepultum, donec soluatur æs alienum, vel detur cautio de soluendo: quod adeò verum est, vt nec ex publico instrumento, vel eo contractu, qui paratam defert executionem, hæc sequestratio humani corporis possit fieri. Roderic. Suar. in repetitione legis Regiæ post legem, post rem. ff. de re iudicata. 6. ampliatio. Hippo. singular. 199. sensit Feli. in cap. quàm sit, de Iudæ. optimus est textus in l. vltima, titul. 13. parti. 1. tametsi Angel. in Authen. vt defuncti seu funera eorum. & Didacus à Segura in l. si ex legati causa. fol. 6. colum. 4. ff. de verbo. obliga. contrarium notauerint. Nec est recipienda gloss. in §. sunt quorum. versic. si quis etiam ausus. 2. quæst. 6. dicens, posse creditores petere à iudice, vt impediatur funus debitoris, donec sit æs alienum solutum. Hoc etenim iniquum est: & maximè in Christiana republica. Igitur si à creditoribus non potest impediri, quin defunctus sepeliatur, iure optimo impensa ad ipsum funus necessaria, erit præferenda æri alieno.

Gloss. in verbo, cùm nihil de petitis. explicat, cui obstat, quòd licet filij non possiderent, susceperunt tamen litem: & ideò poterant condemnari. l. is qui se obtulit. ff. de rei vend. l. si à te. §. si fundum. ff. de except. rei iudi. Sed id intelligendum est, quando reus suscipit litem, dicens seipsum possidere, secùs si simpliciter susceperit reus litem, nam si non possideat, absoluendus erit. Bart. in d. l. is qui se obtulit. post glo. ibi. Regia l. 2. tit. 3. part. 3. gloss. in dict. l. si à te. §. 1. vbi Socin. dicit hanc opinionem communem esse. idem notant Abb. & Felin. in c. penult. de except. Mathes. notabi. 138. atque hoc modo potest hæc sententia, cuius meminit text. hic, intelligi. Actor verò qui agit actione reali contra reum non possidentem, reo simpliciter accipiente litem, nec asserente seipsum possidere, declaratur dominus per sententiam, & ad hunc effectum tendit lis, quamuis reus absoluatur ex eo, quòd non possideat. dict. l. si à te. §. 1. ex qua & ille effectus oritur, quòd si ex noua causa possessio rei petitæ deueniat ad reum, fiet exequutio contra eum primæ sententiæ. l. sed & si possessori. in princ. ff. de iureiu. Bal. in l. cogi. C. de petit. hæred. Abb. & Felin. 1. & 2. colum. in c. examinata. de iudic. Abb. Imol. & Felin. in d. c. pen. de excep. quorum opinio communis est, secundum Soci. in d. l. si à te. §. 1. col. 2. & 4. Nec obstat text. in dict. ca. examinata. vbi reus non possidens absoluitur à iudicio reali, non tamen declaratio dominij actoris fit, quia ibi prius quàm doceret actor, se esse dominum rei petitæ, constitit reum non possidere, & ideò ipse reus fuit absolutus absque declaratione dominij: sicuti Cardinal. Abb. Felin. & cæteri magis communiter eum text. interpretantur. Ex quibus sequitur, in actione reali, actore probante dominium, ipso autem reo non possidente, ferendam esse sententiam, quæ licet absoluat reum, declarabit tamen actorem rei petitæ dominum esse, imò & si pendente lite rei petitæ possessio ad actorem peruenerit, durat adhuc lis ad effectum, vt ipse actor declaretur dominus rei petitæ. gloss. Bart. & Paul. in dict. l. si à te. §. 1. Alex. numer. 46. & Ias. num. 85. in l. naturaliter. §. nihil commune. ff. de acquir. poss. Quòd si reus non tantùm litem susceperit, sed asseruerit se possidere, si actor probet dominium, damnatur reus in effectu, ac si possideret, quanti actoris intersit. l. qui se liti. ff. de pet. hæred. id est, in æstimatione rei petitæ fiet exequutio ipso reo non possidente, sed tamen condemnato ad rei restitutionem, & actori defertur iuramentum in litem, prætaxata à iudice æstimatione, quam iurabit actor veram esse. Regia l. 2. titul. 3. part. 3. l. qui restituere. ff. de rei vend. l. in actionibus. §. 1. ff. de in lit. iu. Sed an sit satis reum extra iudicium adseruisse seipsum rem petitam possidere, modò hæc adsertio in iudicio probata fuerit? Et Bart. fatetur id satis esse, in dict. l. is qui se obtulit. à quo contrarium Ias. colligit in §. omnium. num. 99. & num. 23. Instit de acti. deceptus forsan corrupto Barto. codice. Nam & Abb. in d. c. pen. colu. 2. idem quod ipse ex Bart. collegi, notat. cuius & Bart. magna est authoritas, licet ipse mallem probare id, quod Ias. notauit. non enim est tanti facienda extraiudicialis assertio, ex his, quæ notantur in c. at si Clerici. in princip. de iudi. & in l. vnica. C. de confes.

Reus tamen absolutus, in dubio censetur absolutus ex eo quòd non possidebat, si ex actis potest constare, dominium ab actore probatum fuisse, vel præsumitur absolutus ex defectu dominij actoris, si actor probauit reum possidere. gloss. Bart. & Doctor. in l. si quis ad exhibendum. ff. de except. rei iud. dicit eandem gloss. sing. Lanfranc. in c. quoniam contra, de prob. §. interlocutoriæ. nu. 43. commendant Abb. & Felin. col. 3. in d. c. pen. de except. Quòd si ex actis hoc dubium tolli non poterit, absolutio ab instantia censetur procedere ex eo, quòd non fuit probata possessio rei. Abb. 3. & Felin. 4. col. in d. c. pen. post Bal. ibi & glo. in l. 1. §. si fideiussor. ff. quarum rer. actio non det. ex quibus si simpliciter absoluatur reus, censetur absolutus ex eo, quòd actor non probauit dominium, quando, vt dixi, ex actis non potest aliud constare: nam dict. gloss. voluit eum, qui iurauit se non esse obligatum, in dubio videri iurasse de tota obligatione. quam dicit ordi. Paul. in l. si duo patroni. §. idem Iulianus. ff. de iureiu. & inquiunt sing. esse Bal. & Felin. in dict. c. pen. & esse communiter receptam Alex. in dicto §. idem Iulianus. colum. 2. Sic ergo sententia absoluens simpliciter, à toto iure ab actore prętenso, absoluisse videtur.

Glossa in verbo, in quibus. colligit ex textu posse quem instituere hæredem eum, cui instituens fuerat rogatus restituere certam hæreditatem, atque in eadem hæreditate tenet institutio, tametsi grauamen adiectum rei comprehensæ sub primo fideicommisso, non valeat. sequuntur eam Doc. hîc. tex. idem probat in l. irritum. C. ad l. Falc. vbi Bar. & Doct. commu.

Glossa in verb. beneficio, indiget censura, dum dicit, hæredem non deducere Falcidiam ex legatis, quæ in pœnam fiunt, nam id falsum est: cùm pœna illa legara fuerit, & ideò ex eo legato Falcidia detrahitur. Ioan. Andr. Cardi. Abb. & Doct. hîc, quos sequitur Alex. in l. cùm pater. §. vlti. & idem in l. 1. §. item si ita. ff. ad l. Falcid. num. 10. quamuis hæres ex his, qui soluit legatario in pœnam procedentem à condemnatione iudicis, deducere possit Falcidiam. d. l. cùm pater. §. vlti. & l. seq. quæ quidem decisiones Bernardum in pręmissum errorem induxerunt.

Glossa vltima ad intellectum tex. notat posse hodie Falcidiam prohiberi à testatore, si eam prohibuerit testator sciens quantitatem patrimonij, quæ scientia in dubio præsumitur. Bartol. in Authent. sed cùm testator. C. ad l. Falcidi. cuius opinionem Ias. commendat in §. item si quis in fraudem. Instit. de actionib. num. 48.

Sed an Trebellianica à testatore prohiberi possit, consistit in ancipiti controuersia. Nam glos. in d. Authenti. sed cùm testator. adserit prohiberi non posse. idem Bart. in l. nemo potest. col. 2. ff. de leg. 1. Alex. in l. Marcellus. in prin. in 3. quæst. ff. ad Trebell. ea ratione, quòd Falcidia est inducta in fauorem testatoris, vt qui in testamento ab eo scriptus hæres sit, faciliùs ipsam hæreditatem adire velit, Trebellianica verò non ideò statuta est, vt hæres adeat, cùm possit cogi, sed ne hæredis institutio vana sit, & ne solo nomine ipse hæres directis actionibus gaudeat, & sic principaliter in fauorem hæredis. Vnde non potest testator Trebellianicam prohibere. Huic opinioni suffragatur hîc Romanus Pontifex, dicens, Falcidiam contra voluntatem testatoris deduci, quibus verbis quarta Trebellianica necessariò subintelligitur: cùm Falcidia intelligi non possit, quippe quæ contra testatoris voluntatem deducatur. d. Authent. sed cùm testator. & in Authent. de hære. & Falcid. §. si verò expressim. Et prætereà iure antiquo Trebellianica prohiberi non poterat. l. si vt allegas. C. ad l. Falcid. l. Titia. ff. ad l. Falci. hoc autem ius non reperitur hactenus correctum, ergo non est dicendum Trebellianicam posse à testatore prohiberi. quam sententiam probant Alci. lib. 5. parad. c. 19. Ioan. Crott. in d. l. nemo potest. fol. 3. col. 2. post gloss. in d. l. si vt allegas. & alios, quos Alex. retulit. Verùm contrariam opinionem sibi parum constans adserit Bar. in dict. l. Marcellus. glo. in dict. §. si verò expressim. quæ magis communiter hactenus fuit recepta, vt fatentur Ioan. Crott. & Alcia. in locis præmissis. Ias. in dict. l. Marcellus. numero 45. Ripa. in d. l. nemo potest. nu. 44. Alex. consi. 67. volu. 1. & Socin. Iunior consil. 137. nume. 6. volu. 1. Ias. cons. 84. nu. 9. vol. 1. & consi. 89. columa 3. eod. volum. cuius opinionis prima ratio est, quòd Falcidia Trebellianicæ, iure veteri, æquiparatur, & ècontrario Trebellianica Falcidiæ. d. l. Marcellus. igitur noua lex in Falcidia statuta erit seruanda in Trebellianica. gloss. in l. si quis seruo persuaserit. C. de furtis. & in l. quod verò contra. ff. de legibus. Barto. in l. vt tantum. in princip. ff. de seruo corr. latè Stephanus à Fredericis. parte 1. de interpreta. iur. 14. argument. & id locum habet etiam in correctorijs. Ias. in l. transigere. C. de transactio. numero 15. Ioan. Crot. in l. si constante. ff. solut. matrimo. in 2. lectu. super 7. quæstion. Bart. Fortun. in l. Gallus. §. & quid si tantùm. ff. de liber. & posthum. colum. 87. nec obstat, quòd sit æquiparatio Falcidiæ, & Trebellianicæ in vno casu, non vniuersalis: nam & si concedam quandoque differre Trebellianicam à Falcidia, tamen contendam libenter regularem esse earundem similitudinem, & id satis erit. l. Titia. ff. ad legem Falcidiam. lege iubemus. C. ad Trebellian. l. cohæredi. §. cùm filiæ. ff. de vulg. tex. insignis in §. sed quia hæredes. Institu. de fideicommis. hære. ex quo cessat omninò vltima ratio prioris opinionis. Secundò vltima hæc opinio probatur ab eadem ratione, siquidem eadem ratio inducendi, & prohibendi Trebellianicam est illa, quæ hæc duo in Falcidia statui persuasit, quod ita ostendo. Lex enim Falcidia statuta fuit principaliter ad imponendum modum legatis: sicuti lex Voconia, & aliæ leges in hunc finem fuere latæ: vt constat ex Iustiniano in prin. Inst. d. l. Falcid. & ibi explicat Theophilus legem Furiam, qua cautum erat, ne cui vltra mille aureos legare liceret. eadem ratio constat ex l. 1. ff. ad legem Falcid. in princip. Sic etiam, vt modus adhiberetur fideicommissis, Senatusconsultum Pegasianum permisit hæredi rogato hæreditatem restituere quartam, quę Trebellianica nuncupatur, retinere ad exemplum legis Falcidiæ. d. §. sed quia. & ibi Theophilus. Igitur cùm eadem sit omninò ratio, & expressa in ipsis Senatusconsultorum interpretationibus, non est absurdum, nouam constitutionem circa Falcidiam, intelligi etiam in Trebellianica. Ex quo prima cessat ratio, quam pro priori opinione adduximus: quæ minimè conuenit, cùm non fuerit illa principalis decidendi ratio, sed fuit quædam causa, præbens occasionem constituendi legem Falcidiam, & Trebellianicam. & hoc manifestè ostendam ex eo quidem, quod idem Senatusconsultum, quod permisit Trebellianicam quartam deduci, addit illam rationem, ne contingat hęredes repudiare hæreditates, & extingui fideicommissa. §. sed quia hæredes. Institut. de fideicommiss. hæredi. & idem statuit, cogendum esse, hæredem adire, omni periculo hæreditatis, in fideicommissarium delato. §. ergo siquidem. Institut. de fideicommiss. hæred. Igitur constat, hanc eandem rationem timoris, repudiandæ hæreditatis expressam esse in Falcidia, & in Trebellianica: & tamen in Trebellianica manifestè apparet, non esse eam rationem principalem, ergo nec fuit in Falcidia constituenda. Item non oberit communi assertioni huius capitis vltima pars, quæ dixit Falcidiam, id est, Trebellianicam deduci contra voluntatem testatoris. Nam ego vix mihi possum persuadere verba huius capit. posse intelligi in Trebellianica, secus quàm in Falcidia, cùm Romanus Pontifex hîc planè de vera Falcidia loquatur, & de quarta portione ex eadem lege à legatis deducenda. Sed si de vera Falcidia loquitur hic textus, & eius deductio à testatore prohiberi potest, cur contra voluntatem testatoris deducitur? nempe ex eo, quod non prohibita deductione Falcidiæ expressim adhuc verum est, Falcidiam detrahi contra voluntatem testatoris, atque item Trebellianicam: siquidem ipse testator hæreditatem iussit restituere, aut totum assem hęreditarium legauit. Vnde deductio quartæ aduersus eius voluntatem fit, qui hæreditatem voluerat restitui ab hærede fideicommissario, aut totum assem legauerat. quod in hac specie Theophilus adnotauit in §. ergo. Institu. de fideicommiss. hæred. glossa hîc, quam commendat Alexand. in l. cogi. §. si pater. ff. ad Trebellian. in fin. notant Salycet. & Iaso. in l. filium, quem habentem. C. fami. erciscun. numero 23. Nam licet testator possit prohibere Falcidiam, si tamen eam expressè non prohibuerit, fiet eius deductio contra voluntatem testatoris, saltem tacitam. optimus text. in l. Titia. ff. ad l. Falcidi. quicquid dixerint Paul. à monte Pico. in l. in quartam. ff. ad l. Falcid. columna 28. & Deci. consili. 257. colum. vltim. & Alciatus in dicto capit. 19. qui conantur probare non præmissa prohibitione expressa Falcidiæ, eam deduci ex voluntate testatoris, non contra eius voluntatem, quod falsum est, & aduersus Barto. in dict. l. in quartam. qui dixit, etiam hodie deduci Falcidiam præter voluntatem testatoris, qui eam non prohibuerit. Qua in re plurimum interest, an Falcidia deducatur ex voluntate testatoris, an contra eius voluntatem, ex his, quę notantur in dict. l. in quartam. In summa igitur Trebellianica prohiberi poterit à testatore, sicuti Falcidia, etiam in codicillis: vt sensit Aretin. consilio 12. vlti. colu. & expressè fatetur Gualdensis de arte testan. titu. de mutat. test. cap. 8. aduersus Bald. consilio 474. volumi. 2. qui respondit, Trebellianicam non posse prohiberi in codicillis, etiamsi in testamento prohiberi posset, ea ratione, quòd codicilli non possunt omninò tollere testamenti vim, nec adimere hæreditatem. l. 2. C. de codicil. quæ quidem hęreditas adimeretur omninò, si in codicillis hæreditatis Trebellianica prohiberi posset. atque ita Baldo suffragatur gloss. in dict. l. 2. verbo, falso. & Alci. in l. licet. C. de pact. à quibus ipse dissentio, quippe qui videam, hæreditatem posse adimi in codicillis verbis obliquis. l. Scęuola. ff. ad Trebellia. dict. l. 2. in parte vltima. Nec refert quicquam, quòd in effectu tota hęreditas adimatur in codicillis, cùm id licitè fieri possit, & adhuc hæres verus hæres est nomine, licet non re. Ex quibus opinio Baldi falsa redditur.

Cæterùm, ex æquiparatione Falcidiæ & Trebellianicę infertur, à fideicommissis pijs non esse deducendam Trebellianicam, sicut nec Falcidia deducitur à legatis pijs. Authent. similiter. C. ad l. Falcid. Barto. in dict. l. Marcellus. quo in loco Angel. Socy. Alex. numer. 4. & Ias. num. 20. dicunt, hanc opinionem communem esse. idem fatentur Abb. consilio 59. volu. 1. Euerardus in Topicis, cap. 16. Abb. num. 18. & Lanfranc. hîc col. vltim. Bald. consil. 8. in 4. vol. Ioan. ab Amicis cons. 58. col. vlti. & Corasius in prælu. ad l. filium. C. fami. ercisc. nume. 44. text. est ad hanc assertionem non inelegans. in l. si quis ad declinandam. in fin. C. de Episco. & Cleri. Eandem opinionem probat Cynus in d. Authent. sed cùm testator. Salyc. in dict. Authentic. similiter. dicens, hanc sententiam seruandam esse in praxi, quam Anton. & Cardin. hîc sequuntur, & plerique alij, quos præfati Doctores referunt, licet contraria opinio placuerit gloss. Archidiaco. & Ioan. Andr. in dict. cap. si pater. verbo, Trebellianicæ. & pluribus, quorum Alexander & Iaso. meminêre. Nam & si Iason concedat, hanc opinionem gloss. esse veriorem, non tamen video, cur sit in Trebellianica recedendum à decisione text. in d. Authen. similiter. vbi Ludou. Romanus rep. priuilegio 40. vltimarum voluntatum, quo ad pias causas, approbat omninò gloss. conclusionem. cuius disputationem præmissa veritate communis opinionis, omittimus.

Postremò superest animaduertere verba quædam Bernardi, in verbo, legauit, & in verbo, adeunte. ex quibus colligitur effectus clausulę codicillaris, & is potissimus est, vt non adita hæreditate legata debeantur à successoribus ab intestato. qua in re glo. hæc est insignis, & forsan alibi in Iure Canonico similem non habet, secundum Lanfranc. hîc col. penulti. & eam notauit Abb. hîc nume. 24. glo. opti. & ibi Bart. in l. 1. num. 3. ff. de iure codicillo. text. in l. ex testamento. C. de fideicommiss. & ibi gloss. in l. eam, quam. C. eod. titu. verbo, traditur. Vitalis in tracta. Clausul. fol. 2. oportet tamen hæreditatem adiri ab ipsis hæredibus legitimis, qui intestato succedunt. gloss. in l. qui filio. §. 1. ff. de hæredibus instituen. melior iuris secundum Baldum ibi. & singu. secundum Iasonem. in l. eam, quam. C. de fideicommiss. column. 6. Alexand. num. 13. Iaso. col. vltim. in Authen. ex causa. C. de lib. præte. Alexan. in l. 3. col. 1. ff. de legat. 1. qui eam commendat in l. nemo potest. ff. eodem titu. numero 10. vbi Iason 1. lectu. nume. 23. & 2. num. 35. eam dicit esse singul. quod procedit, etiam extante Regia l. 1. titul. 2. libro 5. ordina. quæ non adeunte hærede instituto statuit legata relicta in testamento valere. Est enim necessarium, hæreditatem adiri ab his, qui legitimè succedunt intestato. Secundò, hæc Bernardi conclusio locum habet in successore legitimo, cui tempore testamenti competebat ius legitimę successionis ex primo gradu, non autem in alijs, qui ex vlteriori gradu habent idem ius. Hi enim non censentur rogati per clausulam codicillarem. glo. in l. non iustam. C. ad Trebell. & in l. si Titio. §. Iulianus. ff. de legat. 2. Iason colu. vlt. in d. Auth. ex causa. Angel. in d. l. non iustam. Angel. Areti. in prin. Insti. de codicil. per tex. in l. 1. §. vlti. ff. de lega. 3. qui tamen loquitur, quando nominatim fuit grauatus proximior. Vnde, si simpliciter sit adiecta clausula codicillaris, versus erit, omnes successores legitimos grauatos censeri. tex. insignis in l. ab intestato. ff. de iure codic. ex quo omninò falsum est, quod Ange. & Iaso. notant. atque ita Curtius Iunior in dict. Authentic. ex causa. numer. 73. hanc vltimam opinionem probat.

Est tamen dubium, an legata debeantur ab his, qui succedunt intestato, ex eo, quòd testator voluit legata deberi etiam hæreditate non adita, in quo distinguendum est. Nam si testator dixit, Volo legata deberi hæreditate non adita: legata minimè debentur non adita hæreditate, quia hæc clausula est contra ius, & ideò non operatur effectum aliquem. l. nemo potest. ff. de legat. primo. ita in hac specie Imo. in l. qui filio. §. 1. ff. de hæred. institu. Oldrad. consilio 108. in 2. qu. Alex. in l. extraneum. col. penul. C. de hæred. institu. Bald. in l. 1. C. si quis omi. caus. test. col. vlt. Quòd, si testator dixerit, volo legata deberi, etiam hæreditate non adita ex testamento, legata debentur à successoribus legitimis, hæreditate non adita ab hærede scripto, quia hæc verba habent vim clausulę codicillaris. l. codicillis. §. vlti. ff. de legat. 2. Alexander in dict. l. nemo potest. col. 3. sic intelligens Bartol. ibi, qui indistinctè dixerat legata in præsenti quæstione deberi à successoribus intestati. Is tamen loquitur, quando testator prohibuit Falcidiæ detractionem, quo casu legata debentur, etiam non adita hęreditate per hæredem scriptum. textus in Authentica de hæredi. & Falcid. §. si verò expressim. modò fiat aditio à successoribus legitimis. vt Ias. Crot. & alij explicant. in d. l. nemo potest. hic verò casus non debet extendi ad eum, in quo testator voluit legata deberi hæreditate non adita. ex Imol. & Alex. relatis in parte prima huius distinction. licet Ias. in d. l. eam, quam. in 10. casu, nitatur extendere d. §. si verò expressim. vt locum habeat, quando testator non prohibuit Falcidiam, sed voluit legata deberi hæreditate non adita: ex quibus omnibus apparet, legata deberi non adita hæreditate ab scripto hærede, adita tamen à successoribus legitimis, & id maximè ex vi clausulæ codicillaris.

Idem planè dicendum erit, si in testamento iuramentum præstitum fuerit. Habet enim vim clausulæ codicillaris. Ias. hac specie in dict. l. eam, quam. numero 17. sed est text. celebris in l. cùm pater. §. filius matrem. ff. de legatis 2. dicens, Iuramentum hunc effectum habere, vt actus, qui eo modo, quo fit, non valet, valeat meliori modo, quo possit. Barto. ibi. idem Bar. in l. si quis pro eo. numero 13. ff. de fideiusso. idem in l. 1. §. si quis ita. ff. de verbor. obligatio. dicit illum text. notabi. Alex. in l. 4. in princip. ff. de dam. infect. mirabilem Matthes. notabil. 56. commendat Iason in §. item, si quis. in 2. numero 14. Instit. de actio. & plerique alij passim eandem opinionem recipiunt: quæ tamen primò intelligitur, dummodò actus ille habeat solennitatem, quæ est necessaria ad effectum illum, quem ex iuramento deducere volumus. Nam si testamentum iuramento præstito ordinatum volumus valere iure Codicillorum, oportet habere codicillorum solennitatem: siquidem iuramentum operatur actum eo modo, quo fit inualidum, transfundi in alium actum, qui valere possit. Igitur est necessarium, adhibitam fuisse illam solennitatem, quæ huic actui sit sufficiens. Imol. in cap. cùm contingat. numero 70. de iureiurand. sic intelligens Iurisconsultum in d. §. filius matrem. ex quo textu plura infert Iaso. in dicto §. item si quis. numero 14. & Chassane. consilio 39. colu. 4. disputat etiam illius decisionis rationem Alcia. in l. 1. §. si quis ita. ff. de verborum obligatio. numero 44. idem in dicto c. cùm contingat. num. 159. idem probat Pontificia responsio. in c. quanto. de iureiuran.

Secundò, non leuis est disceptatio, cuius iuramentum exigat Iurisconsultus, testatoris, an hæredis? Et Ioan. Crott. in dict. §. si quis ita. conclus. 9. illum text. intelligit in iuramento hæredis, quòd si id verum est, non est tanti facienda illa decisio, quia ex promissione iurata ab ipso hærede agitur ad legata. l. vltim. C. de fideicom. §. vltim. Institu. de fideicommiss. hæredi. iunctis his, quæ notat Bart. in l. nemo potest. colum. 1. ff. de legat. 1. Ex eo tamen text. non omninò constat, iuramentum præstitum fuisse ab hærede. Filius, inquit, matrem hæredem scripserat, & fideicommissa tabulis data, cum iuramenti religione præstari rogauerat. Cùm testamentum nullo iure factum esset, nihilominùs matrem legitimam hæredem cogendam fideicommissa præstare respondi, nam enixæ voluntatis preces ad omnem successionis speciem porrectæ videbantur. Hactenus Iurisconsultus, ex quo nondum apparet, iuramentum ab hęrede præstitum fuisse, quamuis testator rogauerit, hæredem præstare legata, & ab eo iuramentum fieri de eis soluendis, postulauerit. Et si hæc testatoris petitio effectum clausulæ codicillaris habet, quantò fortiùs ac iustius erit, eundem effectum tribuere iuramento ipsius testatoris? Vnde communis opinio ex ratione illius text. probabitur, autore Alciat. in dicto capitulo, cùm contingat. numero 163. Sed ex his colligitur paragraphum illum, etiam in iuramento hæredis habere locum, quod ibi notant glo. Bar. & Bald. gloss. in l. 2. C. comm. de leg. verbo, iuramentum. Didacus à Segura. in l. filiusfamiliàs. ff. de verb. obliga. colum. 9. Guliel. Bened. in c. Rainutius. verbo, testamentum. in 3. nume. 20. Quibus refragantur Bart. & Paul. in d. l. 2. dicentes, iuramentum hęredis non reddere legata magis efficacia, quàm ipsa sint ex testamento, nec habere effectum clausulæ codicillaris, cùm effectus procedat à iuramento testatoris. qua in re dubius est Iaso. in dict. l. eam, quam. col. 8. Ego verò arbitror, iuramentum præstitum ab hęrede, de soluendis legatis hunc effectum operari, vt ratione promissionis iuratæ, hęres ipse, qui promisit, teneatur legata soluere, ex ratione l. vltimæ. C. ad l. Falcidiam. Item licet possit dubium esse, à quo fuerit iuramentum præstitum in dict. §. filius. & verisimilius sit, ab hærede præstitum esse. Et in eodem paragrapho tractetur de obligatione ipsius hæredis iurantis ad soluenda legata: existimo tamen iuramentum præstitum à testatore, vel ab hærede ex iussione testatoris, effectum clausulæ codicillaris omninò operari, vt legata non tantùm ab hærede iurante, sed etiam à quocunque successore legitimo repetita censeantur, quod ex voluntate testatoris planè coniector: & verba Iurisconsulti adstipulantur, dum is dixit: Nam enixæ voluntatis preces ad omnem successionis speciem porrectæ videbantur.

Tertiò, est intelligenda frequentissima Doctor. adnotatio, vt procedat, nisi actus deficiat in substantia, nempe, si consensus desit, nam tunc iuramentum illum defectum minimè supplet. l. vltim. C. de non numer. pecun. capi. penultim. de iureiur. in specie Ias. in l. sancimus. C. ist. titul. 2. colum. Deci. in capit. cùm super. de offici. delegat. numero 11. sic & idem erit in defectu personæ agentis, qui vel furiosus, vel infans sit. Rom. consi. 517. col. pen. Bar. in d. l. si quis pro eo. ad finem. Alci. in d. c. cùm contingat. num. 166.

Quartò, iuramenti religio inducit, vt actus valeat eo modo, quo possit valere, non tamen meliori modo. Sat enim est, actum inualidum eo modo, quo gestus fuit, ob virtutem iuramenti valere eo modo, quo possit, ne pereat: nec pręcisè est ei tribuenda maior ipsius actus potestas. ita Socyn. & Alciat. in dicto §. si quis ita. numero 44. sensit Alexan. consil. 12. colum. penult. volum. 1. quibus ego non assentio. imò arbitror, actum iuramento pręstito gestum, etiamsi non valeat eo pacto, quo gestus sit, valere tamen meliori modo, quo possit, nam si alijs pluribus modis idem actus valere poterat, & ad eam potestatem & effectum habeat congruam solennitatem, quid obstat, quin ex iuramenti religione ex effectibus, quos habere actus ille poterat, vberiorem assequatur? quod ex d. §. filius matrem. probari mihi videtur. & id probant Abb. in d. c. cùm contingat. colum. pen. vers. septimus casus. & Lancel. Galiau. in d. §. si quis ita. col. 15. ex quibus constat, stipulationem inutilem & nullam, iuratam tamen, valere vt pactum nudum, producens actionem, & meliori modo, quo possit, siquidem pactum nudum, cui accedit iuramentum, actionem producit, etiam Iure Ciuili. Anto. & Abb. numero 31. in dicto cap. cùm contingat. Matthesil. notab. 36. Cuma. & Rom. in l. 1. in princi. ff. de verb. oblig. Ias. in l. iurisgentium. §. sed cùm nulla. 11. fallent. ff. de pact. Galiau. in Rub. ff. de verbor. obligat. fol. 6. colu. 3. Fortu. in cap. 1. de pact. numero 28. & Felin. ibi, col. 2. Alexand. in Rub. ff. de verb. obligat. colum. vlt. & quamuis Bart. in l. si quis pro eo. penult. col. ff. de fideiu. tenuerit hoc procedere Iure Canonico, non tamen ciuili. idem Salycetus in Authen. Sacramenta puberum. vbi Corne. quæst. 13. & Alcia. in d. c. cùm contingat. nume. 242. idem notant dicentes Bar. opinionem communem esse. verior est prima opinio ex l. si quis maior. C. de transactionibus.

Quintò, eadem decisio locum sibi vendicat, non tantùm in vltimis voluntatibus, sed & in contractibus, quod ex præcedenti exemplo constat: & notauit Barto. in d. §. si quis ita. vbi Iaso. num. 24. & Galiau. col. 14. idem post alios asserunt, vnde constat, esse hanc communem sententiam, & ex allegatis per Ias. in dict. §. item, si quis. numero 14. & Chassa. dicto consil. 39. colum. 4.

Sextò, hinc manifestum est, idem esse in transactionibus, nam si transactio fiat iuramento præstito, & non valeat vt transactio, valebit tamen vt pactum nudum. Barto. communiter receptus in d. l. si quis maior. Iaso. & Galiau. in dicto §. si quis ita. aduersus Roma. & Areti. ibi. Imò esse Bartol. opinionem communem asserit Lancelo. Galiau. in dicto §. si quis ita. columna 14. Ex quo infertur intellectus ad tex. in l. si causa cognita. C. de transactio. vbi Bartol. dixit, transactionem factam super his, quæ per sententiam, & rem iudicatam finita sunt, minimè valere, nec vt transactionem, nec vt pactum nudum. Hoc enim est verum, nisi transactio sit iurata, nam erit valida vt pactum nudum. Quinimò hoc pactum nudum iure etiam Ciuili actionem producit, sicuti paulò antè dicebam, secutus Abbatem & Galiau.

Septimò, potest communis sententia etiam ad actus iudiciales extendi. Confessio namque facta in iudicio à litigante, eius aduersario non petente, nec acceptante illam, minimè infert præiudicium confitenti, nec alteri. Tamen, si iuramentum huic confessioni accesserit, saltem ipsi confitenti nocet, tametsi non noceat alteri leganti. optimus text. in l. de ætate. §. qui interrogatus. ff. de interroga. actio. Ioan. Faber. in §. item, si quis postulante. numero 13. Instit. de actio. vbi Ludouic. Gome. num. 13. idem approbat, dicens, hanc sententiam communiter esse receptam.

Illud sanè passim in hoc tract. quæritur, vtrum legata pia debeantur hæreditate non adita. Et quidam respondent, legata pia deberi, etiamsi ex testamento non adeatur hęreditas fauore piæ causæ. Abb. in c. relatum. 1. colum. vltima. ist. titu. Barto. in l. 1. in repet. numero 66. C. de sacrosanct. Eccles. Anani. consilio 28. columna 3. Roma. consilio 493. & Ioan. Lup. in Rub. de donat. §. 65. numero 18. Matthe. notab. 163. quorum opinio dubia est, ex eo, quòd libertas non debetur hęreditate non adita perscriptum hæredem, aut per eum, cui bona adijciuntur, vt hæredi fauore libertarum. l. 2. C. si quis omi. caus. testamen. gloss. in l. qui filio. §. 1. ff. de hæred. institu. l. 4. ff. de fideicommis. libe. l. vltim. C. de manumi. testa. in princip. Institu. de eo, cui bona liber. cau. addi. Libertas autem dicitur causa pia. l. 1. §. sin autem. C. de com. ser. manu. quem text. dicit meliorem iuris. Iaso. in l. 1. §. si quis ita. numero 15. ff. de verb. obli. notat post alios Euerard. in Topicis, capit. 23. optimus tex. in l. primo gradu. ff. quæ in fraud. credito. quem adnotauit Tiraqu. in l. si vnquam. C. de reuoc. donat. verbo, donatione largitus. numero 269. Igitur non aliter legata pia debentur hęreditate non adita, quàm legata libertatis: atque ex his dicendum erit, legata pia non deberi hęreditate non adita. quod notant Bald. Salyc. q. 3. Fulgos. & Ias. 1. lect. numero 29. & in 2. vlti. col. in d. l. 1. C. de sacrosan. Eccles. vbi Ias. 1. lect. dicit, hanc opinionem esse communem. idem Ias. in d. l. eam, quam. nu. 19. & Alex. consil. 209. colu. pen. 2. volum. & Imo. in dict. l. qui filio. §. primo.

Verum in hac perplexa ac difficillima quæstione attingam peculiares aliquot casus, ex quibus quid in hac re sit dicendum, diligenter conabor explicare.

Primus casus. Testatore nullum instituente hæredem, & volente omnia bona sua in pauperes aut pias causas distribui datis executoribus, ipsi pauperes censentur vtiliter hæredes instituti, aut pia causa, atque nulla expectata aditione hæreditatis, executores, aut eis non designatis, Episcopi poterunt illam distributionem ad effectum ducere. cap. cùm tibi. isto titu. idem erit, si testator relinquat omnia bona sua pauperibus. l. his verbis. ff. de hære. insti. Barto. in d. l. 1. C. de sacrosanct. Eccles. nu. 65. Barb. in hac specie. consilio 8. volum. 1. numero 14. Anchara. in cap. cùm esses. isto tit. numero 15. sensit Innocent. in capit. Ioannes. isto titulo.

Secundus casus, Testatore hæredem instituente, qui post mortem testantis non vult adire hæreditatem, nec alius successor legitimus, ne bona à creditoribus capiantur, & legata pereant, possunt bona illa addici alicui ex his, quibus legata pia fuêre relicta, vt conseruentur legata pia, datis fideiussoribus de ære alieno soluendo. Et hoc ad exemplum fit illius constitutionis diui Marci, quæ idem statuit in legatis libertatum. dicta l. 4. ff. de fideicommiss. libe. in princ. Institu. de eo, cui bona libert. caus. addi. Bart. & Ias. in d. l. eam, quam. nu. 19. C. de fideicommiss. Rom. in Auth. similiter. C. ad l. Falci. in 20. speciali. Et licet Salycet. in dict. l. 1. quęst. 13. ab hac conclusione recedat, tamen ibi asserit, eam plures habere autores, & eam esse communem fatetur Iason in dict. l. eam, quam. numero 9.

Tertius casus. Legata pia debentur non adita hæreditate, quando quis decessit, habens suum hæredem, licet abstinentem. l. cùm quasi. §. sed & si suus. ff. de fideicommiss. liber. qui text. loquitur in legato libertatis, & ad legata pia inducitur. per Iasonem in dicta l. eam, quam. numero 29. post Baldum in Authentic. hoc amplius. C. de fideicommiss. secunda columna. Angelus & Imola in l. filius, qui patri. in princ. ff. de vulg. text. secundum gl. ibi in d. l. cùm quasi. §. sed & si quis.

Quartus casus. Legata pia debentur non adita hæreditate ab hærede scripto, ex eo, quòd vel ante mortem testatoris, eo ignorante, vel pòst repentina morte hæres extinctus non potuit hæreditatem adire. l. Antonius. ff. de fideicommiss. lib. quam ad hoc ipsum adnotauit Roma. in d. Auth. similiter. 20. speciali.

Quintus casus. Instituto hærede extraneo, & eo spontè repudiante hæreditatem, legata pia censentur repetita à successoribus legitimis, qui intestato succedant, & ab eis adita hæreditate debentur. quod video Iasonem concedere in dicta l. eam, quam. nu. 20. argumento assumpto à glo. ibi, quę in verbo, traditur, dixit, legata censeri repetita ab intestati successoribus ob affectionem & libertatem. l. testamento. ff. de fideicommiss. liber. cuius ratio in legato pio locum habet.

Sextus casus. Quando testator legata pia reliquit ad sepeliendum eius corpus, & alia, quæ statim oportet velociter fieri, hęc legata debentur hæreditate non adita. Bal. col. 4. & Iaso. nu. 20. in dict. l. eam, quam.

Septimus casus. Quando testator iussit hæredi, vt verbo tantùm adiret hęreditatem, nec ei realiter se immisceret, donec ab executoribus legata pia sint soluta, executores possunt non expectata immixtione reali, aut aditione itidem reali, ipsius hęredis legata pia soluere. Albericus in l. precibus. C. de impuberibus, & alijs substitut. colum. 9. Nicol. Boër. decisione 41. Iason in dicta l. eam, quam. num. 20. ex quibus idem erit, si simpliciter testator voluerit legata deberi hæreditate non adita, quorum opinio quo ad legata pia posset optimè defendi: quo ad alia verò legata non est admodum tuta ex his, quæ in hoc paragrapho paulò antè diximus. Ex quibus opinio eorum, qui dicunt, posse testatorem in quibuscunque legatis prohibere aditionem hæreditatis, donec executioni tradantur legata, est intelligenda in hunc modum, vt hæres possit prohiberi apprehendere possessionem hæreditatis, non tamen adire, saltem verbo. Et ita sensit Ias. in l. debitori tuo colum. prima. C. de pactis. Anchar. consilio 47. Boërius dicta decisione 41. Oldradus consilio 108.

Octauus casus est, in quem tendit tota controuersia, quando testator hæredem extraneum instituit, isq́ue hæreditatem repudiat, aut non vult adire, etiam ante aditionem legata pia deberi asserunt Doctores, quos in initio huius quæstionis nominatim citaui, & id fauore piæ causæ. idem concedunt Anchara. in capitulo, cùm esses. numero decimoquinto. isto titulo. & idem consilio 144. Barbat. cons. 8. volum. 1. numero 14. dicens, hanc opinionem esse communem. Idem expressim fatetur Baldus, eam secutus in l. 1. ff. de legat. 1. in quo refragantur Imola, Alexand. & Ias. qui contrariam communem esse opinantur, quibus ipse non omninò accesserim, quippe, qui videam, viros vndequaque doctos Bart. subscripsisse. & maximè Bald. consilio 287. volumine quarto, quorum sententiam probat Lapus, allegat. 91. numero quarto. & Capella Tolosana 89. & probatur, quia testatore prohibente Falcidiæ deductionem hæreditate non adita, legata debentur. in Authent. de hæred. & Falcid. §. si verò expressim. collat. 1. ergo etiam prohibente ipsa lege Falcidiam, non erit necessaria hæreditatis aditio, sicuti fit isthæc prohibitio in legatis pijs. Authent. similiter. C. ad l. Falcid. Fateor sanè, huic rationi respondisse Salycet. in dicta l. 1. quæstio. 13. sed dum considero esse nimiam hanc subtilitatem aditionis hæreditatis, quo ad legata pia, quę non tantùm actione, sed vel officio iudicis possunt exigi. l. hæreditas. ff. de petit. hæred. non recuso sententiam Bar. probare, quę communiter seruatur, teste Caro. Moli. in additionibus ad consil. Alex. 209. volu. 2. num. 16.

Regia verò l. 1. titu. 2. libro 5. in ordi. statuit, hæreditate non adita ab hærede scripto, legata non tantùm pia, sed & alia quæcunque valere. Forsan tamen ea lex inducit legatorum repetitionem à successoribus legitimis, & ideò erit necessaria eorum aditio, tametsi hæredis scripti aditio non requiratur. ex glo. in l. qui filio. §. primo. ff. de hæred. instit. cuius nos mentionem fecimus in hoc §.

Addit præterea eadem l. Regia, hærede aut legatario repudiante legatum aut hæreditatem, quæ alteri ex testatoris voluntate erant restituenda ab ipso hærede vel legatario, debetur legatum vel hæreditas substituto, atque ita fit, vt ex Regia constitutione cesset illa dubitatio, an legatarius rogatus legatum, aut aliquam eius partem alteri restituere, possit legatum repudiare: quæ tamen quæstio examinanda est ad perfectiorem Regiæ sanctionis intellectum. Videtur etenim, hanc repudiationem fieri posse, nam & debitor potest hęreditatem vel legatum, etiam postquam sibi cessit dies, repudiare, nec ex hoc dicitur creditores fraudare. Tunc etenim creditoribus fraus fit, quando ex facto vel omissione debitoris desinit ipse aliquid habere, ita, vt sibi incipiat, aliquid de nouo abesse, quod alteri acquiratur, & incipiat illi de nouo adesse, vt eleganter explicat Bart. per text. ibi in l. qui autem. in princ. ff. quæ in fraud. cred. optimè Caro. Molin. in consuet. Paris. tit. 1. §. 1. gloss. 3. numero 10. ita intelligens text. in d. l. qui autem. quem notant Angel. & Iaso. in §. item, si quis in fraudem. Instit. de actionibus. num. 121. & nos eiusdem meminimus 2. part. Epitomes cap. 7. §. 1. numero 12. Igitur poterit & fortiori ratione legatarius legatum repudiare, etiamsi dies iam cesserit, quamuis fiat ex hoc præiudicium illi, cui legatum illud erat ex voluntate testatoris restituendum, quantò magis id licebit, attenta Regia lege, quæ ab illo præiudicium tollit.

Illud tamen hac in re omittendum non est, hæredem non posse repudiare legatum defuncto relictum in præiudicium alterius. text. singul. in l. liberto octuaginta. ff. de bonis libert. & in l. si fundum sub conditione. §. si Titius. ff. de leg. 1. quibus ex aduerso obijcitur textus in l. si mihi. ff. de leg. 1. in princ. vbi Iurisconsultus expressim asserit, permissum esse, hæredi repudiare legatum, defuncto relictum.

Quamobrem Bartol. in d. l. si mihi. ita nodum hunc dissoluit, vt existimet d. §. si Titius. intelligendum esse eo casu, quo ex aliquot coniecturis apparet, defunctum voluisse illud legatum ab eius hærede admitti & acquiri, non repudiari, nempe quia de eo disposuit. Cui interpretationi cæteri Doctores magis communiter accedunt.

Ad aliam verò obiectionem, quæ fit ex l. liberto. sic Barto. respondet, dicens, illius l. decisionem esse intelligendam, quando hæres repudiando alteri præiudicium infert, sibi verò nullum commodum acquirit, nec damnum euitat: quo quidem casu minimè ei liceret repudiare legatum, sicuti posset, quando ex repudiatione sibijpsi commodum aliquod accederet, aut proprium damnum ipse hæres effugeret. quod gloss. in dicta l. si mihi. expressè notat. & idem post Bartol. Doctores ibi magis communiter defendunt, & maximè Alexand. & Socyn. contra Paul. Cuma. & Ias. qui à Bart. recedunt, ex eo, quòd in dicta l. liberto. hæres ex repudiatione commodum consequitur: quippe, quum facta repudiatione hæreditas defuncti liberti non accedit ad illam æstimationem & quantitatem, ex qua legitima sit patrono debita: acquisita verò legato liberti, hæreditas eius efficitur quantitatis, quæ patrono ex iuris dispositione legitimam omninò defert: ex hoc enim legato centenarius decessit in bonis ipse libertus. l. si libertus. ff. de iure patro. Igitur non licet hæredi legatum defuncto relictum, repudiare in alterius præiudicium, etiamsi ea repudiatio in vtilitatem hæredis cedat. Rursus aduersus Bartol. obijciunt tex. in dicto §. si Titius. Cuius verba sunt: Si Titius, cui Stichus legatus fuerat, antequam sciret, ad se legatum pertinere decesserit, & eundem Seio legauerit, & hæres Titij legatum non repudiauerit, Stichum Seius vendicabit. Ecce, qualiter hæres liberè potest legatum illud repudiare, & tamen acquisitione nullum ei damnum imminet.

Ego sanè Bartol. distinctionem ab his obiectionibus ita defendam, vt existimem ex dicto §. si Titius. necessariam esse hæredis acceptationem, vt Seius Stichum possit vendicare iure dominij, atque huc tendunt verba illa, Et hæres Titij non repudiauerit. Non tamen ex hoc negatur, posse hæredem compelli legatario petente, Stichum legatum acceptare, cùm nullum ei ex hoc immineat præiudicium. Et ita Accursius & Doctores ibi illum textum interpretantur. Id verò, quod adducitur ex Africano in dicta lege, liberto. opinioni Barto. nequaquam obstat, si animaduertamus verum Iurisconsulti sensum. Nam illud pręiudicium non est considerandum, item neque commodum, quod in eo casu ex repudiatione sequeretur, cùm nulla alia vtilitas, nullum aliud damnum, extrinsecus ex repudiatione vel acceptatione legati hæredi contingat, quàm quòd ex maiori vel minori hęreditatis æstimatione ad hæredem peruenire possit. Friuolum tamen est, nullam aliam causam repudiationis hæredem proponere, quàm maiorem hæreditatis æstimationem. Et hunc opinor esse proprium intellectum Iurisconsulti in dict. l. liberto. nec aliud arbitror Bart. sensisse. ex quibus plura inferuntur.

Primum, hæredem non esse cogendum, acceptare legatum defuncto factum, etiam ad augendam hæreditatis æstimationem, vt locus sit legitimæ portioni, quando repudians legatum tanquam hæres, illud posset consequi tanquam legatarius, absque aliquo onere. ex dict. l. si mihi. vbi Bartolus, & alij frequentiori calculo hanc sententiam probant. quod fatentur Ias. ibi. & Alexander consil. 113. volumine tertio, columna vltima, ex hac opinione respondens, quid iuris esset in pulchro casu, qui ibidem ab eo proponitur, & sequitur Ias. in dicta l. si mihi. numero 20. licet Carolus Molinæus in additionibus ad Alexan. omninò dissentiat ab Alexandro, & à frequentissima omnium sententia.

Secundò, hinc deducitur, grauiter errasse Alexand. in dicta l. si mihi. & in dicto consilio 113. columna vltima, qui defendens opinionem Barto. & communem existimat in dicta l. liberto. repudiationem nullum commodum afferre hęredi repudianti, ex eo, quòd iure nouissimo tertia pars bonorum liberti & centenarij sit patroni legitima non dimidia. §. sed nostra. Institut. de success. liber. eam verò tertiam partem ex solo legato quadraginta hæres soluere poterat, & consequi integram liberti hæreditatem, in qua erant octuaginta, etiamsi legatum acceptasset. Igitur mirum non est, si acceptare cogatur hæres, qui ex ea acceptatione nec damnum patitur, nec lucrum amittit. Hic enim Alexand. intellectus verè commentitius est, & omninò reijciendus, cùm sit à vero sensu, & integro iudicio alienum, Africani responsa, iuxta constitutiones Iustiniani intelligere, seclusis decisionibus, quæ Africani ætate vigebant, ex quibus dimidia bonorum liberti pars patrono competebat pro portione legitima, si is centenarius decessisset. §. postea. Institu. de success. libert. Quòd si Alexand. commentum esset admittendum, sequeretur, non esse locum dictę l. liberto. quando liberto habenti octuaginta, legarentur triginta, aut vigintiquinque, quod falsum est, & ita ex hac posteriori ratione reprobat Alexandri intellectum Carol. Molinæ. in dictis additionibus.

Tertiò, ex his apparet, non rectè Bald. locutum fuisse in l. fin. §. tali. C. de curato. furio. dum tex. in dicta l. liberto. dixit singul. eum intelligens procedere, quando in fraudem patroni esset facta repudiatio: non enim ad verum illius legis sensum requiritur fraudem aliquam adesse, nec probari.

Quartum, eadem ferè radice corruit ratio Iaso. in dicta l. si mihi. qui scripsit in dicta l. liberto. non admitti repudiationem: quia fuit facta in fraudem legis, id est, legitimæ portionis patrono debitæ ex legis dispositione. l. si libertus minorem. ff. de iure patronat. cuius decisionem solennem esse existimat: quia ex ea probatur alienationem in fraudem huius legitimæ portionis factam, esse nullius momenti, cùm cæteræ validæ sint, quamuis reuocari debeant. Hæc enim ratio Iasonis ad l. liberto. non est admittenda: nam repudiatio legati, vel hæreditatis, non dicitur fieri in fraudem patroni. l. prima. §. vtrum. ff. si quid in fraudem patro. Nec oberit l. si libertus. quippè quæ loquatur in alienatione rei propriæ iam perfectè acquisitæ ipsi liberto, non in repudiatione legati: quod licet post acceptationem fingatur retrò legatarij fuisse, tametsi repudietur retrò eius non fuisse, palàm est, vti probatur in d. §. vtrum.

Quintum, multò minus placet, quod Socinus asserit in dicta lege, si mihi. dicens rationem dictæ legis, liberto. eam esse, vt fauore patroni nullo pacto hæredi liberti sit permissa repudiatio. Id enim falsum est, cùm eadem decisio sit seruanda, etiam quo ad æstimationem hæreditatis, respectu legatorum, vt in vltima illius legis parte probatur.

Sextò, vt ad propositam quæstionem redeam, infero ex pręmissis, debitoris hęredem non posse repudiare legatum defuncto relictum in fraudem, aut in præiudicium creditorum: licet ipse debitor in vita posset. quod notant Nico. de Nea. & Ias. in §. item si quis in fraudem. Instit. de actioni. numero 22. Alexan. in d. l. si mihi & tibi. quod manifesta ratione probatur: quia ipse legatarius repudians non diminuit proprium patrimonium: ipsius verò hæres diminuit hæreditatem debitoris, cuius bona, iura, & actiones tenetur diligenter custodire. Hanc tamen illationem ex principali distinctione Bar. intelligunt quidam esse veram, quando ex repudiatione nullum commodum hæredi debitoris obueniret, nec ex acceptatione damnum ei immineret: quòd si ex acceptatione damnum, aut ex repudiatione commodum hæredi contingere posset, existimant cogi non debere hæredem ipsum legatum acceptare: ita notant Alexand. dict. consilio 113. col. vlt. & Ias. in d. l. si mihi. numer. 20. dicentes, posse hæredem debitoris repudiare rem legatam debitori, & eam accipere ex alio iure, quo creditoribus eius rei ratione minimè sit obligatus ipse hęres. Sed si res legata primo loco debitori defertur, & ex eius legati acquisitione nullum aliud incommodum hæredi contingit, quàm quod creditoribus defuncti tenetur creditam pecuniam soluere titulo hæredis, non opinor ei licitum esse præfatum legatum repudiare. Hæc enim repudiatio manifestè repugnat voluntati debitoris, quam eius hæres sequi tenetur: siquidem præsumendum est, debitorem ipsum velle suis creditoribus omninò satisfieri, cui satisfactioni est necessarium legatum istud. Igitur nulla ratione iustè poterit in præiudicium creditorum repudiari: & ideò quo ad hanc opinionem libenter Carolo Moli. consentio, qui ab Alexan. recessit: malè tamen ipse allegauit. d. l. liberto. ad conclusionem in hac sexta illatione deductam. cùm prædicta lex minimè locum sibi vendicet eo casu, quo hæredi extrinseca vtilitas ex repudiatione accederet, vt dixi illatione prima.

Septimò, ex Bart. distinctione comprobatur, quod Salice. & Iason in d. l. si mihi. col. pe. notant dicentes, monachos quibus legatum aliquod relictum est, cogendos esse illud acceptare ad effectum, vt Clericus ecclesiæ rector, cui Canonica portio ex eo legato competit, eandem quartam, & Canonicam portionem adsequatur, si ex hac acceptatione nullum damnum monachis accedit, lucrumúe ab eisdem aufertur.

Cæterùm, & si plurima ex hac decisione adnotantur ex Panor. cæterisq́ue Pontificij iuris interpretibus, illud præmaximè probat hæc decretalis responsio: Hæredem rogatum restituere hæreditatem, etiamsi fideicommissarium vniuersalem hæredem instituerit, non posse eum grauare respectu bonorum contentorum sub fideicommisso, secùs quàm posset in bonis, & rebus, quæ verè sint ipsius fideicommissarij hęredis instituti, quinimò potest fideicommissarius Falcidiam, & Trebellianicam deducere ex illis bonis, quæ consequitur ex institutione vltra fideicommissum. Ex his sanè apparet, discrimen maximum constitui inter hanc decisionen, & c. Raynutius. saltem in sequentibus.

Primum, constat hîc substitutionem fuisse fideicommissariam, ibi, compendiosam.

Secundum ibi, quòd filius fuit rogatus restituere descendentibus ab ipso testatore, hîc verò agnatis ex linea transuersa ipsius testantis.

Tertium, hic Raynaldus instituit hæredes alterum ex substitutis, & eius filios, ibi nullum instituit hæredem.

Ex cap. Ioannes.

SVMMARIVM.

- 1 Executio vltimarum voluntatum pertinet non tantum ad Episcopum, sed & ad quemlibet alium habentem Episcopalem iurisdictionem.
- 2 Capitulum vacante sede potest exequi testamenta, sicut poterat Episcopus.
- 3 Executor designatus in testamento, an cogatur id officium accipere?
- 4 Præsens & tacens eo tempore, quo eligitur ad executionem, non censetur id munus recipere.
- 5 Executor an possit agere?
- 6 Executor an possit vendere res hæreditarias.

CAPVT, IOANNES.

CIrca executores vltimarum voluntatum diximus, atque explicuimus aliquot assertiones in capit. 3. & in cap. tua. & in c. si hæredes. huius titu. quibus addendum est, non tantùm ad Episcopum pertinere curam, vt vltimæ voluntates mandentur executioni, sed & ad diœcesanum, id est, ad illum, qui iurisdictionem Episcopalem habet excluso Episcopo, tametsi Episcopus non sit. Contingit enim frequentissimè Abbates, Archidiaconos, iurisdictionem Episcopalem habere, vel ex priuilegio, vel ex præscriptione. ca. auditis. de præscriptio. capit. accedentibus, de exces. prælat. Hi sanè appellatione diœcesanorum continentur. gloss. in Clementi. vnica. de for. compet. verbo, diœcesanis. vbi Imol. & Cardina. Ioann. Andre. Abb. & Barba. hîc colum. 7. Felin. in capitu. cum olim. colum. 1. de præscript. cum ibi per eum adductis. text. optimus in capit. Abbates. de priuilegi. in 6. gloss. in Clem. 1. verbo, proprij, de reb. Eccles. dicens Abbatis consensum sufficere in alienatione rerum Ecclesiasticarum, si is habeat iurisdictionem quasi Episcopalem. dicit eam ordinariam Abb. in capitu. 2. de transactio. commendat idem Abb. in capitu. 1. de voto. colum. 3. & hîc. idem in cap. quæsitum. 3. notab. de rer. permut. Dec. in c. auaritiæ. de præb. vlti. col. Et licet gloss. in Cle. 1. de vita & honest. Cler. & in Clem. 1. de iure patro. velint expressè, appellatione diœcesani Episcopum tantùm comprehendi, non alium inferiorem, etiamsi is habeat iurisdictionem Episcopalem. Imol. in capit. de monachis. 2. colum. de pręben. tamen id procedit in his, quæ potiùs exigunt officium Episcopi, quàm eius iurisdictionem: nam in his quæ iurisdictionem potiùs requirunt, appellatione diœcesani continetur inferior habens iurisdictionem Episcopalem. Abba. & Barba. hîc, Feli. in d. c. cum olim. col. 1. in quo oportet mentem, & rationem dispositionis cuiusque perpendere diligenter.

Imò Canonicorum collegium, quod Capitulum vulgò dicitur, poterit vacante sede Episcopali compellere excutores, vt vltimam voluntatem exequantur, & eis negligentibus eandem executioni mandare, cùm hoc ad iurisdictionem Episcopalem spectet. Abbas 3. colum. post Cardi Ioannem Andre. & Anch. hîc: & idem probat Calderi. consilio 12. huius titul. Cardi. in Clem.. vnica. colum. 3. eo tit. dicens hanc opinionem communem esse. idem asserit eam secutus Francis. Pau. de potest. c. sede vacan. 2. part. q. 7. & Barbat. hîc, numero 15. licet ab ea recesserit. Hinc etiam arbitror, prælatum Episcopo inferiorem, habentem iurisdictionem Episcopalem, excluso Episcopo, non tantùm posse compellere executores ad executionem, sed etiam eis negligentibus exequi vltimam voluntatem: quod minimè dubium est, quando is prælatus non est subiectus Episcopo, sed ab eo exemptus simul cum his, qui illius sunt iurisdictionis. Prælatus verò non Episcopus, habens tamen Episcopalem iurisdictionem, à quo ad Episcopum appellatur, licet possit cogere executores ad exequendum: quod Docto. hîc concorditer asserunt, & potest probari ex c. quanquam. de vsur. in 6. iuncta gloss. verbo, loci. & Franc. ac Domi. ibi. forsan tamen non poterit exequi ipsam vltimam voluntatem negligentibus executoribus, sed id officium Episcopo deferetur, sicuti sensit Cardin. in Clemen. 1. ist. tit. 8. q. Fatetur tamen posse hunc prælatum inferiorem exigere rationem ab ipsis executoribus: iuxta illius Clementinæ constitutionis sanctionem. in quo glo. ibi, verb. locorum ordinarij. dubitauit, quo fit, vt ex præmissis sensus huius capitul. apertissimus sit.

Colligitur deinde ex hoc c. executorem designatum in testamento, etiam ad legata pia soluenda, non posse cogi id munus accipere, saltem præcisè. Ioan. Andre. Abb. & Doct. hîc communiter, quamuis si id recusauerit, amittat legatum à testatore relictum. Authent. de hæred. & Falcid. §. si quis autem. collatio. 1. Authen. de Eccles. tit. §. si autem. collatio. 9. Cardinal. in Clemen. vnica. ist. titu. q. 4. l. si quis sepulchrum. §. funus. ff. de relig. & sumpti. fune. l. vltima. ff. de confi. tut. l. post legatum. §. amittere. ff. de his qui. vt indig. Bal. in repetitio. l. 1. ff. de legat. 2. colu. 6. coniunctus tamen ipsi testatori in dubio, non amittit ex hoc legatum. l. tutor. §. quæ tutoribus. ff. de excusat. tut. Barbat. hîc, nu. 17. Roma. singula. 646.

Quòd si semel designatus executor expressè vel tacitè hoc officium receperit, omninò cogendus est id exequi. tex. hic satis celebris, ex quo frequentissimè iuris vtriusque interpretes id notant: maximè Abb. hîc, numero 3. & Cardinal. dict. q. 4. Quorum primus addit Episcopum posse hoc officium exequendi vltimam voluntatem delegare alicui, qui ei subiectus sit, & eum compellere, vt exequatur: sicuti in qualibet alia delegatione, quando Episcopo competit executio, ex notatis in capitu. pastoralis. de offic. delega. & in l. 1. C. qui pro sua iurisdict. idem Barba. hîc numero 11. & idem in c. tua. numer. 20. huius titu. Bal. in dicta l. 1. col. 6. Alter verò notat, religiosum posse cogi, ab eius Prælato accipere hoc onus exequendi vltimam voluntatem: oportet enim monachos obtemperare eorum Prælatis. c. non dicatis. 12. q. 1. atque ita est intelligenda vltima pars huius capitis, iuncta gl. & idem approbat Barba. hîc, numero 17.

Quinimò, etiamsi quisquam præsens designetur executor, & tacuerit, non censetur ex hoc id munus acceptare. Abb. & communiter Doct. hîc. teste Barba. numero 11. & probatur in l. filius familiàs. §. inuitus. ff. de procurat. l. si de meis. §. recepisse. ff. de arbitr. nam & is, in quem præsentem fit compromissum, etiamsi tacuerit, non videtur recepisse arbitrium. Imol. in cap. quintauallis. de iureiuran. 19. dist. Roma. Alexand. & Iaso. numero 98. in l. quæ dotis. ff. solut. matrim. & Marcus Anto. in tracta. de compromissis. par. 1. & q. 1. numero 36. quorum opinio communis est, quę locum habet in extraneis, nam coniunctus, qui præsens fuit executor designatus, & tacuerit, cogitur ex hoc officium istud exequi, quia videtur onus hoc accepisse. Bald. qui & in amico loquitur in l. inuitus. C. de procurat. ad fin. quem ibi cæteri sequuntur. Iaso. in d. l. quæ dotis. numero 72. Marcus Anto. in d. num. 36. Lanfran. in tract. de arbitr. col. 5. Roma. in d. l. quæ dotis. ex l. si seruus communis. ff. de donat. inter virum & vxo. Et idem erit, si præter pręsentiam ipse designatus executor aliquem actum fecerit, ex quo possit pręsumi, aut colligi, mandatum accepisse: nec libet hîc recensere omnes, vel singulos actus, qui hanc acceptationem inducunt. nam & hi colligi possunt ex præfatis autoribus, & maximè est in hac re tex. insignis. in l. filiusfamiliâs absentis. ff. ad Macedonia. & in Clement. 1. de procurator. Matthesil. notab. 22. Felin. in capit. nónne. de præsumpt. Imol. Feli. nu. 36. Decius nu. 23. Ripa nu. 131. in l. cùm M. de const. Bar. in l. quo enim. ff. rem rat. habe. & ibi Paul. Castren. Anto. Rube. in l. non solùm. §. morte. ff. de noui oper. nunciat. num. 327. post Alex. ibi Abb. hîc Hippo. in Rub. C. de proba. num. 246. à quibus latè traditur intellectus d. l. filiusfamiliàs absentis. & ex ea deducitur, executorem nominatum à testatore recipientem instrumentum, in quo executor fuit designatus, legentem id, & tacentem, ex hoc munus istud recepisse, quod & Socyn. sensit consil. 63. in 4. vol. Vnde in fero intellectum ad l. Regiam 1. tit. 10. part. 6. quæ statuit, posse testatorem designare executorem vltimæ voluntatis, non tantùm præsentem aliquem, sed & absentem.

Vltimò, est non inutilis quæstio, an possit executor agere. Et si executor sit ad legata pia nominatus, agere poterit aduersus hæredes, & alios quoscunque. l. alio. ff. de ali. & cib. leg. l. nulli. & l. si quis ad declinandam. C. de Epis. & Cle. & est ab omnibus recepta isthæc opi. quòd si legata non fuerint causa pietatis relicta, executor merus non agit nec aduersus hæredem, nec alium quemlibet possessorem. l. Lucius. §. Mæuia. ff. ad Trebell. quamuis officium iudicis possit implorare, vt hæres cogatur, aut quilibet alius bonorum possessor, ea bona tradere ad executionem faciendam, ex l. hæreditas. ff. de pet. hære. l. quintus. ff. de annu. legatis. Mixtus verò executor, cui vel pars ipsius legati competit, vel ipsum legatum, licet cum onere restitutionis agere potest aduersus quemcunque. l. si quis Titio. vbi Barto. ff. de legat. 2. atque ita hanc quęstionem expediunt Abb. & Docto. hîc. Regia l. 4. tit. 10. par. 6. Oldendor. de executoribus testa. tit. 6. Bal. in l. id, quod pauperibus. q. 5. & 6. C. de Episco. & Cler. Cardi. in Clem. vnica. ist. titu. q. 13. & Imo. colum. vlt. qui vnanimi consensu fatentur indistinctè executorem agere posse, si hæc potestas à testatore eidem concedatur. l. si à pluribus. & l. quidam. §. si scriptus. de legat. 1.

Sic exequutor vniuersalis poterit vendere res hæreditarias ad effectum exequutionis. l. nulli. C. de Episco. & Cleric. Particularis verò non potest vendere, nisi à testatore venditio ei permittatur. l. alio hærede. ff. de alim. & ciba. lega. vbi Bartol. 3. colu. explicat, executorem vniuersalem esse illum, qui nullo hærede instituto nominatim eligitur à testatore ad distribuenda omnia sua bona, & legata soluenda. Præmissam etiam distinctionem Abb. hîc vlti. col. sequitur, & eam arbitror communem esse. Expensas autem, quas exequutor fecerit in exigendo res & fructus hæreditarios ad peragendam exequutionem, potest ex bonis defuncti iustissimè petere. Archi. Ioan. Andre. Domi. colum. 3. & Franc. colum. penul. in c. vlti. ist. titu. in 6. & notat Paul. Parisi. consil. 26. numero 18. volum. 4.

Ex Cap. vltimo.

SVMMARIVM.

- 1 Varij mores in celebrandis defunctorum exequijs.
- 2 Agappe quid sit in Canonibus à Gratiano concinnatis.
- 3 Nouendiale sacrum solet pro defunctis celebrari?
- 4 Fabrica quid sit? & de priuilegio legati pro Ecclesiæ fabrica relicti.
- 5 An hic Canon locum habeat in quarta portione parœciali Ecclesiæ debita.
- 6 Monachi tenentur quartam portionem soluere parœciali Ecclesiæ, etiam de legatis hîc expressis.
- 7 Quarta portio non debetur ex his, quæ exequutor testamentarius distribuerit in ea opera, quorum hic tex. meminit.
- 8 Duplex quarta portio potest ab vno & eodem legato deduci.

CAPVT VLTIMVM.

VETERIBVS solenne quidem erat mortuorum exequias pia deuotione celebrare, vel tribus, vel septem, triginta aut quadraginta diebus post obitum ipsum, autore Ambro. in lib. de obitu Theod. quem Gratianus retulit. 13. q. 2. c. quia alij. sic scribens: Quia alij tertium diem, alij tricesimum, alij septimum, alij quadragesimum obseruare consueuerunt, quid doceat lectio consideremus. Defuncto, inquit Iacob. præcepit Ioseph pueris sepultoribus, vt sepelirent eum, & sepelierunt sepultores Jsrael, & completi sunt quadraginta dies, sic enim dinumerabantur dies sepulturæ, & luxit eum Aegyptus septuaginta diebus. Hæc ergo sequenda solennitas, quam præscribit lectio. quæ quidem verba ex dicto Canone referre libuit, quòd nec apud Gratianum, quin nec apud diuum Ambrosium integra, & absque vitio legantur. Est & in hac quæstione optimus text. in capit. nullus. 44. distinctio. quo in loco prohibentur inhonesta & lasciua conuiuia Clericis, quæ parantur & exhibentur in hisce solennitatibus defunctorum. Tametsi conuiuia honesta, & quæ gratia charitatis & dilectionis fiunt, etiam Clericis permittantur, modò non fiant intra Ecclesiam. cap. conuiuia communia. 44. distinctio. capit. non oportet. in 2. 42. distinctio. qui Canon, & in cap. non oportet. in 1. & in capit. si quis. eadem distinctio. conuiuia Christianorum, & quæ pauperibus exhibentur, Agapen, quasi dilectionem appellat, eo nempe, quòd dilectionis & charitatis causa fiant. text. in dicto capit. conuiuia communia. qua dictione vtitur diuus Hieronymus ad Eustochium de custodia virginitatis. 1. Epistola. Tomo. cùm ad Agapen, inquit, vocauerint, præco conducitur, vbi Erasmus in scholijs huius vocis significationem adnotauit. Nam & Iudas in Epistola Agapen charitatem appellat in Græcis codicibus. Cyprianus libro 3. ad Quirinum, capit. 3. Agapen, inquit, & dilectionem fraternam religiosè & firmiter exercendam. Tertullianus in lib. ad Martyres. Per curam, inquit, Ecclesiæ & Agapen fratrum. idem in Apologetico cap. 39. Cœna, inquit, nostra de nomine rationem suam ostendit, vocatur Agape id, quòd dilectio penes Græcos est. Docet sanè is autor Christianos frequenter cœnitare simul consueuisse, hancq́ue cœnam Agapen appellari, quòd ibi ditiorum epulis pauperes reficerentur. Cuius moris meminit Plinius ad Traianum. Scribit & ad hæc Paulinus in libello de Gazophylacio, mensam in Ecclesia poni solitam pro pauperibus reficiendis, quam Domini mensam vocat, & à Domino positam, adhortans ditiores, vt egentibus de suo libenter impertiant, quæ & Beatus Rhenanus adnotauit in librum Tertulliani, de corona militis. Ex his sanè constat, nihil in dictis Canonibus immutandum esse, & si Alcia. lib. 1. præter id efficere tentauerit. Hinc & apud Hispanos plerisque in locis moris est, in funeribus ipsi plebi, defuncti hæredes leue quoddam conuiuium exhibere, quod vulgus charitatem appellat. Sic & conuiuium istud Agapen, id est, charitatem dictum fuisse constat ex testimonio Clementis Alexandrini, libro 2. Pędagogi. cap. 1.

Est etiam vsu & moribus apud nos receptum, vt pro mortuis nouendiale sacrificium celebremus. quod & apud Ethnicos moris erat, sicuti ex Horatio apparet, dum dixit in Epodo:

Nouendiales dissipare pulueres.

& adnotauerunt Virgilius Polidorus lib. 6. de inuento. rerum. c. 10. & Ludou. Cæli. lib. lectio. antiquar. 9. c. 45.

Septimi etiam diei fit mentio apud Ecclesiasticum, c. 22. Luctus mortui septem dies. Luctus autem fatui omne tempus vitæ eius. Quin & Strabus inquit, Dei cultores septem diebus exequias celebrant. meminit & Tertullianus in libro de Monogamia Anniuersariorum, quæ pro defunctis fieri ac celebrari solent.

Probat deinde textus hic ex legatis, quæ relinquuntur ab aliquo Ecclesiæ, in qua iussit ipsum sepeliri, omissa parœciali Ecclesia, deberi quartam partem ipsi Ecclesiæ parœciali. idem asserit text. in cap. 1. & 2. de sepultu. à qua regula excipiuntur legata quædam, & inter alia legatum pro fabrica Ecclesiæ, id est, pro instaurandis aut reficiendis ædificijs ipsius Ecclesiæ.

Fabrica enim ipsum ædificium Ecclesiæ dicitur. cap. de fabrica. de consecra. distin. 1. Significat pręterea artificium aliquod, quod manu fit, à fabris deducta dictione. Apud Cæsarum constitutiones dicitur fabrica armorum factio, quæ publicè ab Imperatore quibusdam committebatur, qui Fabricenses dicti sunt. quorum meminit titulus C. de fabricen. lib. 11. & text. in c. si iudex. de senten. excommuni. in 6. atque hæc commissio autorem habuit Constantinum, qui in municipio Cremonensi prope Mediolanum, hanc publicam armorum factionem constituit, autore Ammiano Marce. libro 15. & Alciato libro 1. prætermiss. Fabrica verò à Canonistis, & ex communi vsu loquendi dicitur ius illud, quod Ecclesia habet, ad percipiendum reditus aliquot ex bonis pro ornamentis, pro ædificijs, proq́ue alijs rebus necessarijs diuino cultui. Verùm Abbas hîc notauit ex legato relicto pro fabrica alicuius Ecclesię, non posse emi vestes, nec alia ornamenta, quod in hoc cap. probatur, cùm hîc pateat differre legatum relictum pro fabrica à legato relicto pro ornamentis, sed nihilominùs, si pręfatam communem fabricæ significationem attendamus, nequaquam poterit procedere Abbatis opinio.

Est tamen hic textus intelligendus in principali decisione, quando ecclesia, cui legatum pro fabrica fit, indiget ædificijs, aut refectione parietum: secus enim, si non indigeat hisce subsidijs, aut ædificijs, nam tunc ex legato pro fabrica detrahitur quarta, ne fiat fraus Ecclesiæ parœciali, aut Episcopo. capit. ex parte. in 3. de verbor. significat. Hostiens. Ioannes Andr. & Anchar. hîc, quibus accedit Syluester, verbo, Canonica. §. 9. colum. penulti. Tametsi contrarium probare nitantur Gofredus, Cardinalis, & Barba. hîc, col. 3. per text. in c. nobis. 12. q. 2. siquidem Ecclesia non indigente, legatum hoc est seruandum in futuram parietum Ecclesiæ refectionem quandoque necessariam. Qua ratione defendi posset Gofredi sententia, etiamsi existimem priorem magis communem esse.

Secundò potest hæc decisio intelligi, vt procedat etiam quo ad quartam portionem, debitam parœciali Ecclesiæ, ex c. 2. de sepult. cuius superiùs mentionem fecimus. quod sensit in hoc c. Romanus Pontifex, & præmittit Abb. colu. vlti. glo. ordinaria. & ibi Doctores in d. c. Syluester. verbo, Canonica. §. 9. col. 2. Angelus eodem verbo. §. 1. versic. tertius casus. qua in re non rectè Angelum reprobat Neapolitana decisio in nouis 23.

Tertiò, hæc constitutio locum non obtinet in his, quæ legantur monachis Prędicatoribus, aut mendicantibus, ab eo, qui apud eos elegit sepulturam. Nam ex his legatis deducenda est quarta parœcialis, quamuis legata fiant expressis causis huius capitis. text. in Clem. dudum. de sepultur. §. verum. Abb. hîc colum. fin. Alberi. in l. seruo alieno. §. ineptas. numero 20. ff. de lega. 1. Nec mirum id est, cùm monachis plura priuilegia concessa fuerint, quæ præiudicium inferunt Ecclesijs parœcialibus. Vnde ne omninò iura Ecclesiarum parœcialium extinguantur, hoc fuit statutum. Scribit tamen Cardinalis in d. §. verùm. moribus obtentum esse, vt Ecclesiæ parœciali quarta portio à monachis soluatur, ex his tantùm, quæ offeruntur eo tempore, quo funus, aut exequiæ defuncti celebrantur, quod est maximè notandum: & in ea quęstione potissimùm est consuetudo ipsa consideranda, & omninò ad controuersias inter monachos & presbyteros parœciales legendus Alberi. in dict. §. ineptas.

Quartò, adeò vera & iusta est huius Canonis constitutio, vt, si testator iusserit mille aureos distribui per Titium eius executorem, in pios vsus, & is eos distribuerit in fabricam, ornamenta Ecclesiæ, aut in aliam causam ex hîc nominatis, nihilominùs non debetur quarta portio Episcopo, nec parœciali Ecclesiæ: ab ipso enim testatore censetur facta hæc distributio. l. vnum ex familia. §. 1. ff. de legat. 1. vbi Dynus, Barto. & Doct. ita intelligunt huius Canonis decisionem. Abb. in c. in causis. de elect. colu. 3. idem cons. 110. col. vlt. vol. 2. Corset. in singul. ver. compromissarius. quorum opinionem fatetur Barbatias hîc col. 4. communiter receptam esse.

Ex his constat, posse contingere, ab vno & eodem legato deduci duas quartas portiones, nempe si id legatum relictum fuerit Ecclesiæ, in qua testator elegit sepulturam, omissa parœciali Ecclesia, nam debetur ex eo quarta Episcopo, cui Ecclesia subdita est, item quarta parœciali Ecclesiæ. Abbas & Doctores hîc communiter, & præ cæteris Barbat. numer. 8. Priùs tamen erit deducenda quarta portio, parœciali Ecclesiæ debita, vt probat eleganter Abbas in c. certificari. colu. vlti. de sepultu. quicquid scripserit Bal. consi. vlti. lib. 4. numero 2.

FINIS.

DE SVCCESSIONIBVS AB INTESTATO, BREVIS QVAEDAM RESOLVTIO, A IVRE Cæsareo & Regio collecta.

SVMMARIVM.

- 1 Filio intestato, atque sine liberis defuncto, succedunt pater & mater simul.
- 2 An fiat æqualis diuisio bonorum filij intestati inter patrem & matrem?
- 3 Pater & mater auis præferuntur in successione filij intestati.
- 4 Parentes succedunt liberis in stirpem, non in capita.
- 5 Fratres intestato decedentibus, an admittantur simul cum eius parentibus?
- 6 Iure Regio fratres non admittuntur cum parentibus ad successionem intestati.
- 7 Fratres qualiter succedant intestato, qui non relictis parentibus mortem obierit?
- 8 Filij fratrum an admittantur in stirpem, an in capita?
- 9 Patrui qualiter nepotibus intestatis succedant.
- 10 Pars hæreditatis paternæ aut fraternæ repudiata ab vno ex successoribus, qualiter alijs adcrescat?
- 11 Proximiores succedunt decedentibus intestato post parentes & fratres, vsque ad decimum gradum.
- 12 Feudi successio vsque ad quem gradum deferatur proximioribus?
- 13 Jllegitimi intestato decedentes, quos successores habere possint.

EX SEQVENTI RESOLVTIONE.

POST tractatum de testamentis non inutile erit explicare, quonam modo mortuis absque testamento succedatur, cùm hæc quæstio non tantùm sit frequens, verùm & ipsis Cæsarum & Regum legibus impedita, atque ideò propositis aliquot assertionibus eam conabimur pro viribus expedire. Et quia in c. Raynutius. diximus de successione filiorum, qui legitimi sunt, de iure verò successionis illegitimis liberis competenti in Epitome de sponsal. 2. par. ca. 8. §. 4. hîc agemus de iure successionis legitimæ, quæ parentibus & agnatis, cognatisq́ue defertur.

Prima conclusio. Filio decedenti absque testamento, qui nec matrem, nec fratres relinquat, succedit pater. l. 2. & in Authenti. defuncto. C. ad Tertullia. quæ quidem assertio adeò iure probatur, vt nefas sit, eam in controuersiam mittere. Quòd si filius obierit mortem, matre, & patre superstitibus, oportet rem altiùs explicare.

Secunda conclusio. Quamuis iure Digestorum & Codicis, pater in successione filij intestati, matri præferatur. l. 2. §. obijcitur. ff. ad Orfici. §. præferuntur. Institut. de Senatusconsul. Tertullian. l. 2. C. ad Tertullia. hodie tamen ad successionem filij intestati pariter mater & pater admittuntur. text. in dict. Authentic. defuncto. & in Authent. de hæredibus ab intesta. veni. §. consequens. & l. 4. titul. 13. part. 6. quod vendicat sibi locum, etiamsi pater sit manumissor, id est, emancipator: nam nihilominùs non præfertur matri. dict. Authentic. defuncto. qua in re sciendum est, olim solenne fuisse, patri filium emancipare contracta fiducia, & sic expressim seruato sibi iure successionis: demum in emancipatione fuit à lege subintellecta hæc fiducia, nec oportebat eam successionem patri seruari, cùm à lege patri deferretur. dict. l. 2. C. ad Tertullia. dicto paragrapho obijcitur. & §. vltimo. Institu. de legit. agnat. success. Secundò, hæc ipsa principalis conclusio adhuc vera est, etiamsi filio sint superstites pater & auus. ex eadem Nouella Iustiniani. & notant Angel. Salycet. Corne. & Doctor. communiter in dicta lege secunda. quicquid ibi gloss. dixerit. Tametsi iure veteri auus paternus admitteretur exclusa matre, ob euitandam perplexitatem, ex qua mater auum paternum excludebat: mater autem à patre defuncti, pater verò ab auo excludebatur. l. æquissimum. ff. ad Tertullianum. §. vltimo.

Est tamen circa hanc conclusionem egregia quæstio, vtrùm pater & mater ad successionem filij intestati æqualiter admittantur, an patri deferantur bona illa, quæ filius à patre, vel patris causa acquisierat: matri verò ea bona, quæ à matre, vel causa matris habuerat? In quo video, non admodum inter Doctores conuenire. siquidem Bartol. in Authentic. itaque. C. commu. de success. in ea est sententia, vt existimet, ascendentem per lineam paternam bona intestati acquirere, quæ defunctus habuit à patre, vel patris gratia, ascendentem verò ex linea materna illa bona, quæ mortuus filius acquisiuit à matre, vel matris causa. adducit Bartol. ad hoc text. quem dicit singular. esse in l. quod scitis. C. de bonis quæ liber. quo in loco eandem opinionem iterum Bartol. probat. idem Bar. in l. post dotem. vltim. colum. ff. soluto matrimo. dicens sing. esse text. in d. l. quod scitis. idem consilio 18. cui subscripsere Imol. Roma. & Ias. in dicta l. post dotem. colum. penult. & vltim. Roman. consilio 40. Alexand. consilio 150. volum. 2. Abb. in consilio 75. volumi. 1. Bald. Nouell. de dote. part. 12. quæstion. 14. Ioan. Oldendorp. in Epitome success. ab intesta. quam admiscuit legum duodecim tabularum interpretationi. titul. 6. 13. conclusio. allegans text. in §. 1. Insti. per quas person. nob. acquir. Angel. & Paul. in dicta l. quod scitis. Marcus Perusinus inter consilia Bald. volum. 4. consilio 113. Guliel. Benedict. in capitul. Raynutius. verbo, & vxorem. numer. 536. Chassane. in consuetudin. Burgun. Rubric. 7. §. 6. numero 7. & alij plures, quos refert Andre. Tiraq. de retract. legali. §. 14. numero 12. dicens hanc opinionem receptam esse apud Gallos: eandem asserunt communem esse Alexand. in dicto consilio 150. & Anton. Rub. consilio 79. & probatur Regia l. 10. tit. 6. libr. 3. Fori.

Verum enimuerò hæc ipsa frequentissima Bart. & aliorum sententia minimè probatur in dicta l. quod scitis. cùm in illius legis specie nepos non decesserit, vt falsò Bartol. opinatur, cum Auo paterno, & materno, sed relictis superstitib. Auo paterno, & ipso patre: atque inquit ille text. quæsita ab eo nepote ex eo, quòd mater habuit per pactionem partem aliquam donationis propter nuptias, patri acquiri quoad dominium, Auo autem quoad vsumfructum. Sic sanè illam decisionem interpretantur Cynus, Alberi. Salice. Raphaêl, & Corne. in dicta l. quod scitis. §. sin autem. Vnde fit, vt minimè ex præfata constitutione Cæsarea Bartol. opinio probetur. Posset tamen defendi planè præmissa opinio in lucris nuptialibus ex l. 2. C. de bonis quæ liber. vt parentes sint promptiores ad dotem & donationem propter nuptias constituendam. Bal. in dict. Authentica defuncto. Cuius opinioni plures accedunt, & expressim Ioan. Lupi. in l. 6. Taurin. numero decimonono. Alioqui Bartol. sententia & si recepta frequentiùs sit, tamen falsa est censenda. Imò pater, & mater filio intestato æqualiter succedunt. text. in dicta Authenti. defuncto. vbi Bald. à Bart. discedit, & Saly. secutus Petrum & Cynum in dicta authentic. itaque. C. comm. de succes. Corne. in dicta Authentic. defuncto. & in dicta l. quod scitis. & idem Corne. cons. 265. vol. 4. & consilio 94. volumi. 1. idem consilio septimo, volumi. 3. Benedict. à Benedict. inter consi. Cornei consilio sexto volumi. tertio. Nicola. de Vbal. de success. ad intest. 2. par. columna tertia. Cum. cons. 122. & alij, quos Tiraq. congessit. dict. §. 14. nu. 13. Quin & hanc esse communem opinionem asserit Bal. cons. 31. vol. 2. quæ probatur Regia l. 4. tit. 13. par. 6. & l. 6. Tauri. ex quo patet iure Regio seruandam esse in praxi Bald. opinionem, nisi in his locis, vbi Regia Fori. l. ad huc sit vsu recepta, sicuti dict. l. sexta nominatim statuit.

Porrò, quamuis Bart. opinio seruanda foret, minimè procederet, quando pater ad successionem filij intestati simul admitteretur cum proprio filio, fratre defuncti: vt in casu secundo. d. Auth. defuncto. Successio etenim tunc æqualiter competit, nulla constituta bonorum distinctione, cùm nulla fiat iniuria patri, qui simul cum proprio filio ad successionem vocatur. Soc. cons. 89. 2. col. vol. 4. & nouissimè Aym. Sauil. cons. 176.

Tertia conclusio. In successione liberorum, qui intestati decesserint, pater etiam constitutus sub Aui potestate, præfertur Auo paterno, & mater Auo itidem materno. tex. in d. l. quod scitis. à quo id colligunt Raphael & Corne. idem probat text. in d. Authen. defuncto. atque hæc est communis sententia, quam & Regia lex probat. 4. tit. 13. part. 6.

Quarta assertio. In successione filij intestati pater præfertur Auo materno, & mater Auo paterno. tex. quem ita intellexit Accurs. ibi in d. Authen. defuncto. & sequuntur Doct. communiter: sicuti adserunt ibi Saly. & Corn. & Barb. cons. 50. volumi. 4. col. 1. eandem opinionem præmittit Alexand. cons. 80. volu. 1. & cons. 115. volum. 2. quam probat dict. Regia l. 4. Nec in hac specie est admittenda distinctio Bar. imò mater præfertur Auo paterno, etiam in his bonis, quæ filio à patre obuenere. Oldr. cons. 110. Ioann. Lup. in c. per vestras. in repet. Rub. de donat. §. 23. ad finem.

Quinta conclusio. In successione liberorum, si plures parentes concurrant: nempè in eodem gradu, fit distributio in stirpes, non in capita. Nam si Auus, & Auia materni generis, & Auus paternus velint succedere nepoti intestato, conceditur eis hæreditas eo modo, vt Auus paternus tantum ex ea consequatur, quantum Auus, & Auia materni generis. text. ita communiter intellectus in d. Auth. defuncto, & in Auth. de hære. ab intest. veni. §. 1. & d. Regia l. 4. tit. 13. par. 6. Sed quia quandoque ei, qui intestatus moritur, supersunt fratres vtrinque coniuncti, vel vterini, & prætereà parentes, oportet in hac quæstione quid iure statutum sit explicare: nam id variè veteribus legibus fuit decisum, vt explicat Alcia. libr. 4. dispu. c. 7.

Sexta conclusio. Intestatus relinquens fratres, aut sorores vtrinque coniunctos simul & patrem, matrem, Auum, vel Auiam, habet legitimos successores simul fratres sororesúe vtrinque coniunctos, & patrem, ita, vt diuisio hæreditatis fiat per capita, non per stirpes, tex. in d. Auth. defuncto. Reg. l. 4. ti. 13. part. 6. sed in hac conclusione plura sunt notanda.

Primum enim considerandum est, fratres etiam vtrinque coniunctos non excludere Auum, nec Auiam à fratris successione: imò ipsi admittuntur simul cum Auo, vel Auia, per capita diuisa hæreditate. gloss. in d. Authent. defuncto. & in Nouella, vnde deducitur, quam opinionem sequuntur in dicta Authen. defuncto. Bart. Paul. Salycet. & Corne. post alios communiter. Nicol. de Vbal. de success. ab intesta. 2. par. q. 2. & hanc esse communem opinionem adserit Bald. in consil. 268. volum. 4. Cæterùm Accursi. in dict. Authentic. defuncto. contrariam opinionem retulit, quam probauit Iaco. à Bello visu in Authent. de hære. ab intestato venient. §. si verò. Regia l. 4. titul. 13. parti. 6. quæ Auos ad successionem intestati nepotis admittit, quando descendens obijt non relicto patre nec matre, nec relictis fratribus vtrinque coniunctis. eandem sententiam sequitur Chassa. in consuetudine Burg. Rub. septima. §. 6. columna nona. errat tamen is Author, dum falsò alios citat ad hanc sententiam.

Hinc apparet falsum esse, quod respondet Chas. cons. 9. dicens fratres etiam vtrinque minimè coniunctos admittendos esse ad successionem fratris intestati, simul cum ipsius fratris parentibus, si desint defuncto fratres vtrinque coniuncti. quod probat ex eo, quòd Authentic. defuncto. loquatur eo casu, quo defunctus reliquit fratres vtrinque coniunctos, non tamen ex hoc neget, eis deficientibus successionem deferri fratribus cognatis tantùm, vel agnatis. l. si quis. C. ad Tertul. Auth. post fratres. C. de legi. hæred. quæ quidem constitutiones eam opinionem non probant: & ideò aduersus receptam sententiam non licet Chassanei responsum defendere.

Secundum est animaduertendum, filios fratris vtrinque coniuncti in stirpem succedere simul cum parentibus, ipsius patrui intestati. gloss. communiter recepta in d. Authentic. defuncto. text. in Authen. vt fratrum filij. collat. 9. §. 1. idem notat Nico. de Vbal. de succ. ab intesta. 2. par. quæst. 3.

Tertiò est notandum, filio intestato & si succedant parentes simul cum fratribus vtrinque coniunctis, non tamen succedunt nepotes, pronepotésue horum fratrum: imò excluduntur hi nepotes, & vlteriores ab ipsius intestati parentibus. gloss. communiter recepta in dict. Authen. post fratres. Paulus Castrens. in Authen. post fratres. in 2. C. de legit. hæred. idem in dict. Authentic. defuncto. Guliel. Benedict. in cap. Raynutius. §. & vxorem. numer. 640. Angel. Areti. in tractat. de testament. verbo, nolens intestatus. colum. 4. & Nicola. de Vbald. in dict. tractat. de success. ab intest. 3. part. colum. 3.

Quartò his est illud addendum, quod Barthol. Socin. scripsit consil. 25. vol. 3. colum. vlt. statutum, quod matrem intestati filij à fratribus excludi ab eius successione disposuerit, ita intelligendum esse, vt matri præferantur fratres vtrinque coniuncti: alij verò simul cum ipsa admittantur: licet Mari. Socin. cons. 1. vol. 1. voluerit, solum fratrem, etiam non coniunctum vtrinque exclusa matre admittendum esse.

Postremò constat iure Regio à successione intestato decedentis omninò excludi fratres, etiam vtrinque coniunctos, si sit superstes aliquis ex parentibus, vel ascendentibus defuncti. Regia, & Taurina lex 7. quod est prius, moribus receptum erat: sicuti probat l. 1. titu. 6. libr. 3. Fori.

Septima conclusio. Intestato qui decessit absque parentibus, fratres vtrinque coniuncti succedunt æqualiter, exclusis fratribus cognatis tantùm, vel agnatis. Auth. Cessante. C. de suis & leg. hær. Reg. l. 5. tit. 13. par. 6.

Octaua conclusio. Intestato decedente, non relictis ascendentibus, nec fratribus vtrinque coniunctis, succedunt fratres agnati tantùm, vel cognati. tex. in Authen. post fratres. in 1. C. de suis & legi. hæred. d. Regia l. 5. Quo fit, vt extante statuto, quo mater à patruo excluditur, ne filio succedat, ipse patruus repellitur à fratre consanguineo tantùm ratione cognationis, aut agnationis, ita vt sit defuncto coniunctus ex altero latere: sicuti respondet Hierony. Gratus cons. 19. & 20. vol. 1. hoc intelligens quando defertur successio matre iam defuncta. Oportet tamen ad perfectam huiusce rei cognitionem septimam, & octauam assertiones quibusdam additis apertiores efficere.

Primum quidem absque controuersia receptum est, filios fratris præmortui admittendos esse ad successionem patrui intestato defuncti fratribus quibusdam relictis cum superstitibus patruis in eam partem, ad quam eorum pater admitteretur, & sic in stirpem. Authen. Cessante. C. de suis & leg. hæred. d. Regia l. 5. quod expressim cautum est. l. 8. Tauri. qua in re miror cur eius interpres Ioan. Lupi. dixerit ibidem approbari opinionem Azonis, quam paulò pòst adducam: cùm in ea lege non tractetur Azonis sententia.

Secundò, maxima in hoc tractatu contingit disceptatio, an filij fratrum admittantur ad successionem patrui intestati, nullo superstite patruo in stirpem, aut in capita? Accursius frequentius adserit admittendos esse hos filios in stirpem: non in capita. ita ipse in d. Authentic. Cessante. & in l. Lege duodecim tabularum. C. de suis & legi. hæred. Bar. in l. post consanguineos. §. agnati. aliàs §. hæc hæreditas. ff. de suis & legi. lib. Din. Cyn. Paul. Corne. & communiter Doct. in d. Authen. Cessante. Ioan. Faber in §. cæterum. Insti. de legit. agnat. success. quam opinionem esse communem fatetur Nico. de Vbal. de success. ab intest. 3. par. colu. 1. Tiraquel. lib. 1. de retract. §. 11. in glo. 11. Alexand. & ibi Carol. cons. 55. numer. 4. lib. 4. cui adstipulatur text. in Auth. de hære. ab intesta. venien. §. si verò. quo in loco lex vocat cognatos post fratres, filosq́ue fratrum, in capita ad successionem ipsam. Eandem sententiam dicti Docto. pluribus alijs rationibus. & authoritatibus probare nituntur. Idem verò Accursius parum sibi constans in §. hoc etiam. Instit. de legi. agnat. success. expressim asserit filios fratrum, aut sororum admitti ad patrui successionem in capita, & non in stirpem, quæ sanè opinio colligitur ex Authentic. de hæred. ab intesta. veni. §. sed & ipsis. & §. si autem cum fratribus. vbi tunc in locum parentum ad successionem patrui vocat lex filios per stirpem, quando cum aliquo ex patruis superstite admittuntur ad successionem patrui defuncti: non in alio casu. ecce ergo tex. qui hanc opinionem probat apertissimè, & tollit prioris sententiæ probationem. Atque ita huic posteriori opinioni subscribunt Azo in sum. C. de legit. hæred. Iac. Butri. Saly. & Bal. in dict. Auth. Cessante. Hostien. in summa titu. de succes. ab intestat. §. viso. Zasius lib. sing. Respons. 1. ca. 7. Fortu. in l. Gallus. §. idem credendum. ff. de li. & posth. colu. 19. penes quos extat lata huius quæstionis disputatio. Et sanè mihi vtriusque partis rationes consideranti potiùs placet Azo. opinio, quam authoritas Theophili plurimum adiuuat in §. hoc etiam. Inst. de leg. agn. succe. qui in specie eam probat. Reg. item l. 5. tit. 13. par. 6. Quin & Zasius testatur eam Friburgis municipali constitutione sancitam esse, pluribusq́ue Galliæ locis seruari, ac moribus receptam esse, asserit Guli. Benedict. in capit. Raynutius. de testa. ver. & vxorem. nume. 663. & Rebuffus in proœmio constit. Regiarum gl. 5. num. 81. quo in loco optimè distinxit praxim huius conclusionis ab ea, quam præcedenti ver. ex Taurina constitutione probauimus, probauitque eandem Azo. sententiam lege sancita inuictissimus Carolus Quintus Romanorum imperator, primus Hispaniarum Rex in Comitijs totius Imperij Germaniæ habitis anno millesimo quingentesimo vicesimonono: sicuti scribit Ferrarius in §. non in capita. Inst. de hære. quæ ab intest. defer. & Zasi. de feu. par. 8. conclus. 5. cui opinioni accessere plures citati per Andre. Tiraq. in d. gl. 11.

Tertiò est animaduertendum, in successione fratris intestati, fratres paterni tantùm sanguinis superstites admittendos esse ad bona, quæ defunctus acquisiuit à patre: fratres verò materni sanguinis admittendos esse ad ea, quæ defunctus à matre, vel matris causa habuerit: alia verò bona æqualiter inter fratres diuiduntur. l. de emancipatis. C. de legi. hære. quam præter alios dicit singul. Guliel. Benedict. in d. verb. & vxorem. nu. 665. gl. communiter recepta idem notauit in Authen. post fratres. in 1. C. de legit. hæred. alia in Auth. itaque. C. com. de successo. vbi Corne. & idem in d. l. de emancipatis. & in d. Auth. post fratres. & in cons. 266. dicit hanc opinionem communem esse. idem asserunt Ant. Rub. cons. 76. Iason, in l. post dotem. ff. solut. matri. ad finem, & probatur Regia l. 6. tit. 13. part. 6. Licet Corne. in d. Authent. itaque. post Raphaêlem dixerit contrarium iure verius esse. hæc verò communis opinio est intelligenda in fratribus, eorumq́ue filijs: non autem in fratrum nepotibus: hi enim æqualiter admittuntur. Petrus à Bellapertia in d. Auth. itaque. cui cæteri Docto. communiter assentiuntur. Verùm extante municipali lege, quæ in successione fratris intestati præferat consanguineum fratrem vterino: tunc vterinus frater excluditur à fratris intestati successione, etiam respectu bonorum, quæ defunctus à matre vel matris consanguineis habuerit. Bart. Socin. consil. 89. vol. 4. & si Paul. Castrens. & Corn. in d. Authent. itaque. contrarium notauerint.

Cæterùm septima conclusio non procedit in patruis respectu successionis nepotis intestato decedentis: ad hanc etenim successionem admittuntur patrui ęquis portionibus, & ad bona, quæ defunctus habuit, & reliquit, siue patrui sint fratres consanguinei, siue vterini patris ipsius nepotis, qui modò intestato decessit: ea ratione quod Auth. de cons. & vter. fratri. quæ dictam conclusionem probat in §. hæc igitur lex. expressim statuit, illam constitutionem esse seruandam in illo casu, nempè cùm agitur de successione fratris. Bar. idem probat in l. post consanguineos. §. legitim. ff. de suis & legit. lib. cuius opi. dicit esse veriorem Cor. Auth. post fratres. in 2. 2. col. C. de leg. hære. & Rubr. cons. 102. dicens hanc opi. commu. esse: quod etiam fatetur Curt. Iun. cons. 46. col. 2.

Nona conclusio. Pars hæreditatis paternæ, ab vno ex filijs repudiata, cæteris filijs debetur ęqualiter, tam vtrinque coniunctis, quàm vel consanguineis, vel vterinis. agitur etenim de hæreditate paterna, non fraterna, & ideò locus non est d. Auth. cessante. sic Bar. censet dicendum esse in l. Lucius. ff. de vulg. pen. q. vbi Ias. nu. 31. dicit eius opinionem communem esse. idem Bart. in l. re coniuncti. ff. de leg. 3. col. pen. vbi Ioan. Crott. eum sequitur, dicens itidem eam opinionem communem fol. 12. col. 4. idem fatentur eam sequuti Imola in capi. Raynutius. de testa. de materia reciprocæ substitutionis. Alexand. cons. 30. lib. 2. col. 2. Ripa in d. l. Lucius. colu. vlti. Aymon consil. 43. Curti. Iunior cons. 125. col. 1. eandem opinionem sequuntur. Deci. cons. 304. post Albe. in Rub. ff. de vulg. q. 16. Bald. q. 5. Angel. Salyc. & Roma. in l. in testamento. C. de testam. milit. Imol. Alexand. & Aretin. in dict. l. Lucius.

Decima conclusio. Hæreditas fraterna ab intestato delata fratri vtrinque coniuncto superstiti, & filijs alterius fratris vtrinque, etiam coniuncti, iam tamen mortui, sed repudiata à fratre, non defertur filijs repudiantis: imò solùm competit filijs fratris iam defuncti, tanquam proximioribus: siquidem hi iure patris defuncti succedunt, & obtinent æqualem gradum simul cum patruo repudiante: at filij repudiantis non obtinent locum parentis, qui repudiauit, sed adhuc in remotiori gradu existentes non possunt proximioribus æquales esse. Corne. in Authentic. post fratres. in 1. C. de suis & legit. hæredi. Cui tamen ipse non accedo: imò potiùs sequor Salyc. ibi ea ratione, quòd filij fratris præmortui tunc admittuntur loco parentis ad patrui intestati successionem, quando simul ipsis, & patruo superstiti defertur hæreditas: quòd si nullo ex patruis superstite, aut hæreditatem repudiante, ac subinde excluso eo patruo, qui superstes sit, proprio iure filij fratris admittuntur, non iure patris, & ideò cum eis concurrunt filij patrui repudiantis, cùm sint in pari gradu.

Vndecima conclusio. Qui intestatus mortem obierit, non relictis fratribus, nec eorum liberis, proximiorem consanguineum hæredem habebit, sublato sexus, & cognationis, atque agnationis discrimine. text. in d. Auth. post fratres. in 2. Regia l. 9. tit. 13. parti. 6. Quæ quidem successio vsque ad decimum gradum tendit, nec vlterius progreditur. glos. in Authentic. de hæredi. ab intesta. veni. §. si verò nec fratres. glo. Barto. & Docto. in Authentic. in successione. C. de suis & legit. liber. Ias. in l. vltim. colum. 2. C. vnde legit. Nam agnati vsque ad decimum gradum admittendi sunt. gloss. cui omnes subscribunt in dict. l. vltim. cognati verò non debent distingui ab agnatis. §. nulla. in Authentic. de hæred. ab intest. veni. igitur vt nulla constituatur differentia inter cognationem, & agnationem, admittuntur cognati, sicut & agnati, vsque ad decimum gradum ex iure nouellarum, tametsi iure Codicis cognati solùm ad septimum vsque gradum forent admittendi. glos. communiter recepta in dict. l. vlt. probat. l. 1. §. hæc autem. ff. vnde cognat. §. vlti. Institut. de success. cognat. Verùm legitima successione deficiente, vxor admittitur ad successionem viri intestati, & ècontrario vir ad successionem vxoris. l. 1. C. vnde vir & vxor. Regia l. 23. titu. 11. part. 4. alioqui fisco deferuntur bona. l. prima. §. diuus. ff. de iure fisci. l. 1. & 4. C. de bonis vacant. libro 10.

Hîc verò & illud est adnotandum, in feudorum successione locum esse septimo gradui, non vlteriori. text. in capitul. 1. §. hoc autem sciendum. qui feud. dare possunt. cap. 1. de feud. success. nisi feudum sit constitutum nomine, & titulo Regni, Ducatus, Comitatus, aut Marchionatus. In his etenim feudis etiam ad centesimum gradum successio progreditur. Bal. in c. 1. de feud. March. §. capitanei. Ias. post alios in d. l. vltim. 2. colum. C. vnde legit. Deci. cons. 85. Catellianus Cott. in vltimis memoria libus dictione, agnati, quod est menti tenendum, propter Authoritatem eorum, qui huic opinioni consensere, quos præter Iaso. & Cot. sequitur Cæpo. caut. 256. quamuis Bald. ipse assertus huius opinionis author, dubius sit in huius quæstionis decisione.

Duodecima conclusio. Filijs, aut liberis illegitimis defunctis intestato, tunc parentes succedunt, quando ipsis parentibus intestatis non existentibus legitimis liberis, nec alio, qui eis impedimento foret, filij illegitimi iure succederent: atque eo modo, quo successio parentis intestati, non existente prole legitima, nec alio impedimento, liberis illegitimis defertur, eodem parentibus successio liberorum competit. tex. in Authentic. quibus mod. natu. effici. sui. §. de nepotibus. Azo. in summa. C. de legit. hæred. in fine. Bart. in l. vlti. 2. col. ff. de his qui. vt indig. idem in l. 1. in princ. ff. de bono. poss. contra tab. Bald. in Authent. licet. C. de natu. lib. Nicolaus de Vbald. de successi. ab intest. 2. par. princip. colum. 9. Angel. Aretin. in tract. de test. in verb. nolens intestatus. colu. 5. Alexand. cons. 139. volum. 1. & idem in cons. 150. vol. 2. & Ioan. Baptista in l. si qua illustris. C. ad offi. fol. 39. optim. text. in §. 1. Inst. de seruili cognat. & hæc est frequentissima omnium interpretum sententia, ex qua plura possent deduci, perpensis his, qùæ notauimus in Epitome de sponsal. 2. part. c. 8. §. 4. & 5. quo in loco explicuimus, qua ratione filij illegitimi parentibus succedant: atque ex hoc aperitur intellectus ad gl. in §. vlt. Inst. ad Tertullia.

Decimatertia conclusio. Fratres, cęteriq́ue ex linea transuersa cognati, vel agnati, intestatis fratribus, cognatis, vel agnatis illegitimis eo pacto succedunt, quo ipsi illegitimi eisdem fratribus, cognatis, & agnatis, intestato decedentibus succederent, non existentibus alijs cognatis legitimis, saltem in pari gradu, vel illegitimis, & tamen proximioribus. Est enim hæc reciproca successio. tex. in Auth. quibus mod. natura. effici. sui. §. filium. Ang. Aret. in d. verb. nolens intestatus decedere. col. 9. & Nicol. de Vbal. de success. ab intest. 3. part. col. 3. & 4. Si quis igitur scire velit, quis sit legitimus successor ei, qui cùm illegitimus sit, intestatus mortem obit, quærat diligenter eum, cui ipse intestato moriens, si viueret, succederet iure cognationis, ac modum etiam, & formam successionis inquirat: quibus animaduersis, statim cognoscet legitimum intestati successorem. Ex quibus etiam apparet, an filio presbyteri, diaconi, vel subdiaconi intestato pater, mater, fratres aut cognati succedant, attenta præfatæ conclusionis regula, & visis his, quæ in dicto c. 8. §. 5. nos scripsimus.

FINIS.

DIDACI COVARRVVIAS A LEYVA TOLETANI, IN BONIFACII OCTAVI CONSTITVTIONEM, QVAE INCIPIT, ALMA MATER. SVB TITV. DE sentent. excommun. lib. 6. Commentarij.

IN BONIFACII OCTAVI CONSTITVTIONEM VLTIMAM, AVAE INCIPIT: ALMA MATER. SVB TITVLO, DE SENTEN. EXCOM. admodum breues Commentarij: Doctore Didaco Couarruuias à Leyua, Consiliario Regio, auctore.

MVLTI SVNT, LECTOR CANDIDE, IVRIS VTRIVSQVE tractatus, qui tametsi eo tempore, quo publico decreto Canones, & leges ad eos pertinentes in communem vtilitatem ad morum institutionem fuêre statutæ, vsui maximo fuerint, & vtilitati: nihilominus ob varios prouinciarum mores, ob ita frequentem rerum vbique mutationem, sic in obliuionem & desuetudinem abierunt, vt planè quisque oleum & operam perdidisse æquissimè iudicetur, si, quæ iam diu obsoleta sunt, conetur inuita ac renitente publica vtilitate, glossematis, & commentarijs, labore quidem satis perdito, illustrare. Nec profecto negauerim plurima in antiquis legibus, & Canonibus passim legi & reperiri, quæ vel necessaria sint adrecentiorum legum integram, veramque cognitionem, vel saltem admodum conducant: vt quisque percipiat veteris Reipub. statum, ad cuius speciem & formam oportebit quandoque & præsentem reformare. Verùm illud mihi penitus animo insidet, hæc tractanda fore, omninoque memoriæ repetenda, modò primitùs de his seriò agatur, quæ humanas actiones in rectam viam dirigere, aut sanè mores hominum instituere valeant, iuxta Christianam & Catholicam religionem: quod munus Theologiæ Professores attinet: aut tandem, quæ ad íudiciales contentiones sedandas, easque iustitiæ tramite definiendas, contumaces animos in veram subiectionem inducendas, potissimùm sint conducibilia. Hac de causa quandoque ipse conatus sum aliquot à me priuatim obseruata, prælo & typographis ea mente tradere, vt si quid inde Lector ad Iuris intellectum, humanosque actus discernendos, & dijudicandos adnotare posset. id ei commodo cederet, quod semper omni conatu sum præmeditatus. Tandem animaduertens inter alias Juris Pontificij sanctiones, passim illas præ manibus versari, quæ ad excommunicationis & interdicti materiam spectent, operam dedi, quo & Ecclesiasticis tribunalibus interim subseruirem, vt Constitutionem vltimam de Senten. excommun. lib. 6. quadam breui Relectione lectoribus exponerem: æquissimo animo iudicum, atque aliorum, qui huic professioni Juris Pontificij nomen dederint, censuram subiturus.

DIDACI COVARRVVIAS A LEYVA TOLETANI, IN BONIFACII OCTAVI CONSTITVTIONEM, QVAE INCIPIT, ALMA MATER. SVB TITV. DE sentent. excommun. lib. 6. Commentarij.

EX PRIORIS PARTIS INITIO.

SVMMARIVM.

- 1 Excommunicatio in genere definitur: traditurque huius dictionis origo, & significatio.
- 2 Communio inter Christi fideles triplex est.
- 3 Excommunicatio maior definitur.
- 4 Excommunicationis minoris definitio exponitur.
- 5 Peccatum mortale est & dicitur excommunicatio.
- 6 Excommunicatio maior amplius nocet excommunicato quàm ipsum peccatum mortale, propter quod excommunicatur.
- 7 Excommunicatio non est tantùm pœna externa, & num. seq. aduersus Lutherum.
- 8 Prælati ecclesiæ habent Iure diuino potestatem excommunicandi.
- 9 Excommunicatio quibus ex causis dicatur medicinalis.
- 10 Excommunicatio an sit ferenda, vbi verosimiliter non est peccatori pœnitentiæ vtilitatem allatura.

PRIOR HVIVS OPERIS pars.

DE excommunicatione tractaturus, illud præfari minimè hac in parte prætermittam, à plerisque Theologiæ, & iuris Pontificij professoribus variè huius Ecclesiasticæ censuræ definitionem exponi: sic sanè, vt quandoque ea nequaquam minori excommunicationi aptari commodè possit: quandoque absque vlla distinctione vtrique maiori, & minori excommunicationi omninò conueniat, quid vtraque efficere valeat sensim exponens. Qua in re ipse non improbo has doctissimorum virorum traditiones: eas etenim admodum vtiles esse censeo ad huius rei integrum, ac perfectum examen. quod equidem apertissimè cupiens explicare, in genere primùm excommunicationis significationem, & vim, breui quadam definitione tradere non verebor, vt deinde faciliùs, ac distinctiùs propositi tractatus ambiguitatem effugiamus.

Est igitur excommunicatio separatio Christiani à communione Ecclesiæ. Nec enim hæc censura infidelibus conuenit: cùm hi foris sint: nec à communione Ecclesiæ priuari possit, qui ad eam nusquam admissus fuerit. capitu. ad dissoluendum. de desponsatione impube. capit. sicut ex tuarum. de homicidio. cap. quod non. 32. quæstio. 2. l. bouem. §. vltim. ff. de ædilit. edict. l. nam & sub conditione. ff. de iniust. rupt. & in hac specie testimonium est Apostoli. 1. ad Corinthios cap. quinto. quid enim, inquit, mihi de his, qui foris sunt, iudicare? Nónne de his, quæ intus sunt iudicatis? capitulo, Gaudemus. de diuortijs. optimus textus in capitulo, omnis Christianus. vndecima quæstione tertia. quòd verò excommunicatio separatio sit à communione Ecclesiæ, multis constat, ex quibus id manifestum sit. Primùm etenim quod à Domino Iesu dictum est Matthæi capite decimooctauo, Si Ecclesiam non audierit, sit tibi sicut Ethnicus, & publicanus. id passim ab Ecclesiæ Doctoribus ad excommunicationem refertur, vt iuxta eorum opinionem, quæ certissima est, is sit Ethnicus, & publicanus, qui à communione Ecclesiæ segregatus existit: sicuti in eodem loco Chrysostomus scribit. Apud Paulum prima ad Thessalonicenses capite tertio, palàm excommunicatio in hunc modum significatur, vt ea sit separatio à communione fidelium. ita inquit, Quòd si quis non obedierit verbo nostro per Epistolam, hunc notate, & non commisceamini cum illo, vt confundatur. Hoc ipsum palàm constat ex his, quæ statim, & ferè in tota hac priori huius Relectionis parte tractabuntur, præsertim ab ipsamet dictionis origine. Communio etenim dictat quandam rebus, sermone, vel beneficijs, ac iuribus societatem. Cicero in oratione pro Cornelio Balbo: ita mihi maximè communionem beneficiorum, præmiorum ciuitatis continere videtur. cuius loci præ cæteris ideò meminimus, quòd is optimè conueniat communioni, quę Christi fidelibus sacramentorum, suffragiorum Ecclesiæ, & Christiani sermonis verè competit. Nam & societas communio dicitur apud Iurisconsultum in l. ea verò. ff. pro socio. Hinc & verbum communicare idem est, quod aliquem participem vel rerum, vel consiliorum, aut sermonis iure communionis facere. cuius significationis adeò sunt obuia apud Latinæ linguæ auctores testimonia, vt planè necesse non sit, ea nunc in medium adducere. sit etenim satis ex his, conceptum fuisse à catholicis verbum, excommunico, id est, à communione separo, & expello: & nomen, excommunicatio, quod ab initio Ecclesiæ segregationem ab Ecclesia, & fidelium communione, & consortio significat. Hoc verbo, & nomine vsi fuêre D. Augustin. & alij Ecclesiæ Catholici Doctor. passim quidem, quorum auctoritates hîc referre omittam, quippè qui sæpissimè sim inferiùs eorum vsurus testimonijs. In Canonibus Apostolorum Græcè olim editis, sed statim in Latinam linguam traductis, passim probatur hæc significatio. Etenim quoties Græci Canones vsui sermonis seruientes hoc vsi fuêre verbo, ἀφορήζω: quod Latinè est, segrego, separo: quandoque ab interprete latino veteri, & ab ipso Gregorio Haloandro, traducitur, excommunico: quandoque à communione priuo, à communione excludo, sæpè, atque frequentissimè ita Canones contumacibus, & irreligiosis comminantur, ἀφορηζὲσθω: & tamen vetus Latinus interpres, & ipse Haloander ita interpretatur: excommunicetur: à communione priuetur: segregetur à communione: priuetur communione. Ab eisdem Canonibus, excommunicatus itidem Græco sermone dicitur ἀφορησ μένος, id est, segregatus, separatus, & quandoque, ἀκοηνόνητοσ, id est, incommunicabilis: à verbo Græco, κοηνωνέω, communico: & priuatiua præpositione ᾶ, quasi ἀκοινωνέω, sit excommunico. vnde apud Theodoretum libr. 2. Histor. eccles. capit. 28. excommunicatio Græcè dicitur ἄκοινωνησία. Hæc dicta sint de dictionis origine & significatione, quo certum sit, excommunicationem esse ab initio Catholicæ Ecclesiæ in hoc sensu acceptam, vt separationem à communione Ecclesiæ significet. Nam & Tertullianus in lib. de præscriptione aduersus hæreticos de Marcione commemorans inquit: Post hunc discipulus ipsius emersit Marcion quidam nomine Ponticus genere, Episcopi filius propter stuprum cuiusdam virginis ab Ecclesiæ communicatione abiectus. Idem graphicè excommunicationem depinxit in Apologetico aduersus gentes ca. 39. de Christianis loquutus. corpus sumus de conscientia religionis, & disciplinæ veritate, & specie fœderis. coimus in cœtum, & aggregationem, vt ad Deum quasi manu facta precationibus ambiamus orantes. Et paulò pòst. summum, inquit, futuri iudicij præiudicium est, si quis ita deliquerit, vt à communicatione orationis, & conuentus, & omnis sancti commercij relegetur. Hæc Tertullianus.

Verùm, illud est ad huius censuræ vim omninò præmittendum, vt sciamus, qua communione priuet excommunicatio, triplicem esse in Ecclesia Catholica communionem fidelium. Prima est communio interior: nempe, per charitatem vnientem Christi membra per fidem formatam capiti Christo, & reliquis eius membris: & sic communio ista procedit à Charitate, quæ est animi affectio, qua diligitur Deus propter se, & proximus propter Deum, secundum August. in lib. de doctrina Christi. cap. 22. Magistrum sent. lib. 3. distinct. 27. & ibi Thom. & alios. eundem Thom. 2. 2. quæst. 23. arti. 5. probaturq́ue Ioan. cap. 4. Hoc mandatum habemus à Deo, vt qui diligit Deum, diligat & fratrem suum. c. in scripturis. 8. q. 1. de hac vnione, quæ nexu charitatis in Deum indissolubilis fit, & omnes fideles, vt membra, Christo Iesu capiti coniungit. meminit Paulus ad Rom. cap. 12. ita, inquit, multi vnum corpus sumus in Christo. idem Paulus 1. ad Corinth. cap. 12. & ad Ephesios capit. 4. Eiusdem communionis mentionem fecit Psalmista, Psalm. 118. Particeps ego sum omnium timentium te. est etenim isthæc communio, vt constat, interior, seu intrinseca. Alia est communio extrinseca, quæ consistit in simul orando in Ecclesia, in missarum celebrationibus, & diuinis officijs simul audiendis: atque in colloquio fidelium. Tertia communio media est, interior inquam, partim & exterior: qua omnes fideles participes sumus communium suffragiorum Ecclesiæ, & itidem sacramentorum. cuius mentio fit in Symbolo, dum in eo dicitur: sanctorum communionem. Hæc distinctio triplicis communionis deducitur ab his. quæ tradidere Thomas, & alij in quarto sentent. distinctione 18. quæst. 2. Florent. 3. parte tit. 24. in princip. & Cardinal. à Turrecremata, in cap. si inimicus. 11. quæst. 3. articul. 1. Syluest. in verb. excommunicatio 1. in principio. Caietanus secundo Tomo opusculorum, in quæstione, de effectu excommunicationis. & Canonistæ in Rub. de sent. excommu. optima Regia l. 1. titul. 9. part. prima. quibus pręmissis facillimum erit, vim excommunicationis maioris, & minoris, atque peccati mortalis satis distinctè examinare.

Est etenim excommunicatio maior, separatio Christiani, non tantùm à communione fidelium omninò extrinseca, sed & sacramentorum, ac communi suffragiorum Ecclesiæ participatione. constat siquidem maiorem excommunicationem esse segregationem Christiani à communione Ecclesiæ: qua in re commune quid habet cum minori excommunicatione, & peccato mortali: atque ideò loco generis in hac definitione diximus, maiorem excommunicationem esse Christiani à communione ecclesiæ separationem. Cætera, quæ definitioni apposita sunt, ad differentiam pertinent, quæ constituitur verè inter maiorem, minorem excommunicationem, & peccatum mortale: sicuti statim apertissimè tradetur.

Excommunicatio minor est separatio Christiani à sacramentorum ecclesiæ perceptione. quæ quidem definitio manifesta est, si consideremus, minorem excommunicationem non priuare quem fidelium colloquio, nec exteriori omninò communione, nec sacramentorum collatione, quæ à charitate procedit: sed tantùm sacramentorum perceptione. tex. elegans in c. si celebrat. de cler. excom. ministr. ex quo apertissimi iuris est, quid differat excommunicatio maior ab excommunicatio minori.

Est & alia excommunicatio, impropriè quidem, si exactè huius dictionis vsum iam diu obtinuisse in Ecclesia catholica animaduertamus, quo ad priuationem illarum communionum, quarum modò meminimus in maiori, & minori excommunicationibus. Hæc denique impropria excommunicatio, quæ tamen grauissimè lædit animam, ad peccatum mortale pertinet, quod separat Christianum, & segregat ab interiori illa communione, quæ à Charitate constat, & qua omnes fideles in Christo coniungimur, & vnum corpus efficimur. Charitas etenim amittitur per peccatum mortale, quod probatur 1. Ioan. cap. 4. Deus charitas est, & qui manet in charitate, in Deo manet, & Deus in eo. Nam quilibet actus peccati mortalis charitati contrarius est, cùm illud sit proprium charitatis, quòd Deus diligatur super omnia: quæ dilectio deficit commisso peccato mortali aduersus Dei præcepta. Sic Paulus ad Roma. c. 6. stipendia, inquit, peccati mors est, charitati aduersa: siquidem habens charitatem, habet vitam æternam. Ioan. capi. 14. Qui diligit me, diligetur à patre meo, & ego diligam eum, & manifestabo ei meipsum. Igitur per mortale crimen charitas amittitur. Quibus sanè constat per actum mortalis peccati charitatem amitti. capit. nihil. vndecima quæstio. tertia. capitu. vnum orarium. vigesimaquinta distinctione. quod & diuus Thomas docet. secunda secundæ quæstione vigesimaquarta. articulo 12. & Magister in 3. senten. distinct. 31. hac autem communione non priuat excommunicatio minor, nec adhuc maior: licet maior excommunicatio, quæ nisi pro mortali crimine infligenda non est, priuationem huius communionis, & charitatis pręmittat eo saltem tempore, quo quis excommunicatur iusta excommunicatione. quemadmodum statim latiùs constabit ex his, quæ ad intellectum huius tractatus examinabuntur. Multa etenim sunt adnotanda, quæ partim deducuntur ex modò præmissis, partim maximè conducunt ad veram harum definitionum cognitionem.

Primùm ex his ipse colligo excommunicationem saltem maiorem præter damnum, quod grauissimè intulit peccatum mortale excommunicato, & alia multa damna eidem maximo cum dispendio inferre. Nam mortale crimen, Christianum priuat charitate, qua coniungitur Ecclesiæ, & alijs fidelibus in Christo Iesu, & vnum corpus efficitur, ab hac enim separatur, vt modò probauimus: & tamen adhuc per fidem, quam licet informem hic peccator retinet, Ecclesiæ coniunctus est, & eius membrum adhuc dicitur, mysticoq́ue corpori coniunctum adhæret. qua ratione fieri nequit, quin tutior sit à Satanæ tormentis, calumnijs, & tentationibus, quàm si omninò extra ecclesiæ corpus maneret: vti manet excommunicatus, cùm & si vterque per fidem informem membrum ecclesiæ dicatur, & verè sit: attamen peccator nondum est à communione Ecclesiæ separatus: excommunicatus verò manente excommunicatione ab ecclesiæ communione segregatus est: quamuis eius membrum per fidem existat. Obstant enim sæuienti dæmoni, quo minorem habeat potestatem in hunc peccatorem mortali culpa grauatum, & charitate priuatum, orationes, & suffragia ecclesiæ, quorum aliquo modo particeps est, etiamsi amissa charitate à consortio corporis mystici fuerit segregatus, & effectus huius corporis membrum aridum: idem tamen corpori adhærens per fidem. Nam etiamsi propter peccatum mortale ante excommunicationem peccator sit in dæmonis potestate, quippè qui sit dæmonis seruus effectus: tamen per excommunicationem, maiorem in eo habet dęmon potestatem, vt faciliùs illum torquere possit. Etenim ante excommunicationem, per peccatum mortale quis charitatem amisit: atque ideò non est Christo viuaciter coniunctus: tamen ab eo non est omninò separatus: quoniam per fidem nonnullam habet vnionem, cuius ratione particeps est orationum communium, quæ ab Ecclesia fiunt, ad hunc sanè effectum, vt eidem spiritus pœnitentiæ detur à Deo. Idcircò dæmon non tantam potestatem in peccatorem habet, quòd eum liberè vexet, quoniam resistit dæmoni virtus reliquorum membrorum, quibus est per fidem coniunctus. At post excommunicationem destituitur excommunicatus hoc auxilio, & à corpore magis separatur, & sic dæmon potest faciliùs in eum sæuire, & liberius quàm antea torquere. Siquidem licet excommunicatus adhuc fidem, informem tamen, retineat, & sic membrum hac ratione ecclesiæ sit, nihilominus ab ipsius ecclesiæ consortio, quo ad suffragia, & communionis ecclesiasticæ effectus manet per excommunicationem segregatus, interim dum excommunicatus existit. Huius sanè distinctionis est, & in corpore humano exemplum elegans. Membrum siquidem aridum vita caret, tamen quia corpori per neruos, & pellem coniungitur, nonnullo fouetur corporis calore. cui membro peccator amissa charitate optimè comparatur: quippè qui licet membrum aridum sit, & vitæ expers, fouetur quidem aliquo totius corporis calore propter illam coniunctionem, qua corpori per neruos, & pellem, id est, per fidem licet informem, adhæret. excommunicatus verò hoc auxilio, & calore destituitur à corpore magis, vt membrum abscissum, separatus: textus optimus in capitul. quemadmodum. vigesimatertia quæstione septima. ex Augustino in Epistola quinquagesima ad Bonifacium: licet in vulgatis Decretorum codicibus inscriptum sit hoc caput ex Augustino ad Vincentium. Peccatores etenim non tantùm occulti, sed & manifesti in Ecclesia sunt, vt eius membra: sicuti docet Augustinus in Epistola ad Donatistas, & de fide ad Petrum capitu. 43. fuitq́ue damnatus eo tempore error Donatistarum asseuerantium manifestos peccatores non pertinere ad Ecclesiam, nec esse intra eam. Sunt etenim, vt constat, peccatores etiam manifesti, membra Ecclesiæ. Quod item probant multis auctoritatibus Alphonsus à Castro de hæresibus, in verb. Ecclesia. & Ioann. Driedo. libr. 4. de dogmat. eccles. capitu. 2. eius parte 2. quo in loco effectum istum excommunicationis etiam explicat eleganter. Nec fides per mortale crimen amittitur, cùm ea possit apud aliquem sine charitate esse, & quidem vera, licet mortua: quæ sufficiat, vt is Christianus sit, & Ecclesiæ membrum, vt docet Synodus Tridentina de iustificatione, Canone 28. Si quis, inquit, dixerit amissa per peccatum gratia simul & fidem semper amittit: aut fidem, quæ remanet, non esse veram fidem, licet non sit viua: aut eum qui fidem sine charitate habet, non esse Christianum, anathema sit. explicat optimè Domi. à Soto de natura & gratia lib. 2. cap. 7. & 8. hoc ipsum probatur auctoritate Pauli ad Corint. 1. cap. 5. Nam certum est, Corinthium illum, qui patris vxorem acceperat, tunc possessum esse à diabolo, ac semel cùm peccauit in Sathanæ potestatem venisse: tamen Paulus denuò quum illum excommunicauit sub ditionem Sathanæ tradidit. vnde planè intelligitur Corinthium illum primùm per baptismum communionis Ecclesiasticæ participem, ac deinde per culpam mortalis criminis charitate amissa dilapsum in aliquam diaboli seruitutem, non ita in dæmonis potestatem venisse propter vnionem, qua licet membrum aridum, Ecclesiæ per fidem coniunctus erat: sicuti postea cùm à Paulo excommunicatus in Sathanæ seruitutem, & tormenta liberiùs traditus fuit. Nec illa traditio Pauli tantùm significat Corinthium illum per culpam traditum fuisse Sathanæ: etenim licet per peccatum in dæmonis seruitutem is venerit bona quidem ex parte, nihilominus in ampliorem Sathanæ potestatem postea per excommunicationem à Paulo traditur. Alioqui cur, obsecro, Corinthijs scripsit, se decreuisse suo spiritu vnà cum potestate domini nostri Iesu Christi, quatenus fornicator ille traderetur Sathanæ in interitum carnis? Nec dixit Paulus Corinthium traditum esse, sed tradendum fore, vt spiritus eius saluus fieret. & profectò si per hanc traditionem non accepisset Sathanas in eum maiorem potestatem, minimè ipse Corinthius à dæmone fatigatus in interitum carnis, conaretur, vt spiritus eius saluus esset in die domini nostri Iesu Christi. Idem apertiùs constat 1. ad Timotheum 1. vbi ait Paulus se Hymenæum, & Alexandrum Sathanæ tradidisse, vt discant non blasphemare. Si non verè eos Paulus Sathanæ tradidisset, iam apparet, falsum dixisse Paulum, qui seipsum asserit, hoc fecisse. item illud, quod sequitur: nempe, vt discant non blasphemare: rem ipsam aperit manifestius. Quomodo enim didicissent non blasphemare, nisi per hanc traditionem accepisset in eos Sathanas apertiorem aliquam vindicandi potestatem? Idem probatur auctoritate diui Augustini in sermone 68. de verbis Apostoli. capitulo, omnis Christianus. 11. quęstione 3. eiusdem Augustini in tractat. vigesimoseptimo, ad caput sextum Ioannis. capitulo, nihil. ea causa & quæstione. textus singularis in capitulo, audi. 11. quæstione 3. cum multis alijs, quę hac de re traduntur à Roffensi aduersus Lutherum, articulo 23. Ioanne Eckio in Enchiridio. articulo 21. & Alfonso à Castro libro de hæresib. 7. capitu. de excommunicatione.

Secundò hinc constat, impiam esse Lutheri assertionem, & planè hæreticam, qua adseuerat hic ecclesiæ hostis impius, excommunicationem pœnam tantùm externam esse, atque ideò non priuare hominem communibus spiritualibus orationibus. Etenim apertissimè constat, excommunicationem priuare quempiam sacramentis, & communibus suffragijs Ecclesiæ: sicuti probatum est in præmissis auctoritatibus, & locis, quorum hic est verus sensus, & ab ecclesia Catholica omninò receptus. Præsertim hoc Augustinus docet in dict. cap. omnis Christianus. & in dict. cap. nihil. cuius verba sunt maximè adnotanda ad huius assertionis probationem. sed & Origenes Homilia 3. ad capit. 2. Iudicum, de excommunicatione tractans: traduntur, inquit, peccatores in interitum carnis, cùm pro delictis suis à Christi corpore separantur. Et vt mihi videtur, dupliciter etiam nunc traduntur homines de Ecclesia in potestatem Zabuli hoc modo, quo superiùs diximus: cùm delictum eius manifestum fit ecclesiæ, & de ecclesia per sacerdotes pellitur, vt notatus ab omnibus erubescat, & conuerso eueniat ei illud quod sequitur, vt spiritus saluus fiat in die Domini nostri Iesu Christi. Alio verò modo, qui traditus est Zabulo, cùm peccatum eius non est manifestum hominibus: Deus autem, qui videt in abscondito, perspiciens eius mentem, & animum eius vitijs ac passionibus seruientem, & in corde eius non se diligi: sed aut auaritiam, aut libidinem, aut iactantiam, vel alia huiusmodi, istum talem dominus tradit Sathanæ. Hæc Origenes, quæ tamen Gratianus falsò tribuit Hieronymo, vt animaduertunt Alfonsus à Castro in d. cap. de excommunicatione. Antoni. Demochares super ipsum Gratiani locum. idem apparet ex Ioan. Eckio in dict. artic. 21. vbi ea, quæ habentur in dicto cap. audi. Origeni tribuit, non Hieronymo. Nam & Hieronymus super libros Iudicum nullos edidit commentarios.

Tertiò apparet ex prænotatis, ecclesiæ prælatos habere ab ipso Iesu potestatem excommunicandi, quæ quidem assertio probatur apud Paulum Apostolum, sicuti paulò antè tradidimus. Idem constat Matthæi capit. 18. Dic, inquit Christus, Ecclesiæ: si autem Ecclesiam non audierit, sit tibi sicut Ethnicus & Publicanus. Quo in loco patet, excommunicationem ferri auctoritate Christi à prælatis Ecclesiæ. Statim enim subiungitur: Amen dico vobis, quæcunque ligaueritis super terram, erunt ligata & in cœlo. vbi glossa exponit: Ligaueritis vinculo anathematis. Ioan. item Chrysostomus ibidem scribit: Vide qualiter duplicibus colligauit necessitatibus, & pœna, quæ hic est, scilicet proiectione ab ecclesia: Sit tibi sicut Ethnicus & Publicanus: & supplicio futuro, quod est, esse ligatum in cœlo. His suffragantur text. in dicto cap. omnis Christianus. & capit. nihil. in quibus refertur diui Augustini elegans ad hoc testimonium. Hieronymus etiam potestatem, inquit, tribuit Apostolis, vt sciant qui à talibus condemnantur, humanam sententiam diuina sententia roborari. Idem Hieronymus: Quorum retinueritis peccata, retenta erunt: id est, quibus interdixeritis ecclesiam, nisi reconciliati per satisfactionem fuerint, & ipsis ianua regni cœlestis clausa erit. Huc pertinet quod Paulus 1. ad Thessal. cap. 3. scribit: Quòd si quis non obedierit verbo nostro per epistolam, hunc notate, & non commisceamini cum illo, vt confundatur. Vrbanus Papa Martyr, in epistola de communi vita, & oblatione fidelium ad hæc comprobanda ita inquit: Ideò ista pertulimus charissimi, vt intelligatis potestatem episcoporum vestrorum, in eisque Dominum veneremini, & eos vt animas vestras diligatis, & quibus illi non communicant, non communicetis: & quos eiecerint, non recipiatis. Origenes in dicta Homilia tertia, idem asserit his verbis: Non solùm per Apostolos suos Deus tradidit delinquentes in manus inimicorum, sed & per eos, qui ecclesiæ præsident, & potestatem habent non solùm soluendi, sed & ligandi. Traduntur autem peccatores in interitum carnis, cùm pro delictis suis à corpore Christi separantur. Quæ & Gratianus refert in dicto cap. audi. vndecima quęstione tertia. rursus & Chrysostomus testis est locupletissimus Homilia quarta, ad caput 2. epistolæ ad Hebræos. Nemo contemnat ecclesiastica vincula. Non enim homo est qui ligat, sed Christus, qui hanc potestatem dedit, & dominos fecit homines tanti honoris. capit. nemo contemnat. vndecima quæstione tertia. multis denique comprobari veritas ista posset auctoritatibus, quæ passim in hoc tractatu adducuntur. Sed omnium maxima auctoritas est, quæ ex historia Euangelica, & diui Pauli Epistolis deducitur. Vnde in Concilio Constantiensi, sessione octaua, damnati fuere duo grauissimi errores Ioannis VViclef. quorum priori asserebat is hæresiarcha, Nullum prælatum debere aliquem excommunicare, nisi prius sciat, eum esse excommunicatum à Deo, & sic excommunicantem esse excommunicatum, vel hæreticum. Posterior autem error ita habet: excommunicatio Papæ, & cuiusque prælati non est timenda, quia est censura Antichristi. Quos equidem errores & Martinus Lutherus suscitauit, articulo 23, in hæc verba impiè ab ipso concepta: Excommunicationes sunt tantùm pœnæ externæ, nec priuant hominem communibus spiritualibus ecclesiæ orationibus. Ecce Christiane Lector, quantis, & quot auctoritatibus hæc pestilentissima dogmata subuertantur, nec desunt alia catholicam conclusionem manifestè probantia, quæ Ioan. Roffensis, Eckius, Alfonsus à Castro aduersus hæresim hanc tradidere: & præterea Adrianus in quarto sentent. in tractatu de clauibus, cap. 3. optimè Pighius, lib. 5. de eccles. hierarchia, capit. 2. fol. 4.

Quartò, infertur ex his excommunicationem maiorem aliquem habere effectum, etiam quo ad interiora animæ, quem non habet peccatum mortale. Quod palàm est, si consideremus quæ dicta fuere prima & secunda illationibus. Nam quòd excommunicatio quo ad exteriores pœnas multa inducat & operetur, quæ peccatum mortale minimè inflixerit, tradetur inferiùs in ea illatione, quæ præcipuos excommunicationis effectus continebit. Quo in loco euidentiùs ostendam illationem istam iure diuino & humano verissimam fore. Atque omnia ista intelligenda sunt de excommunicatione iustè à prælatis ecclesiæ lata: De iniusta etenim latiùs, quid in ea tenendum sit, in hac Relectione tradere conabimur.

Quinto, hinc pater falsam omninò esse glo. in cap. quodcunque. 24. quæstio. 1. quæ asserit, excommunicationem quo ad Deum nihil operari, & nullum effectum habere: sed quo ad ecclesiam militantem, dixit eam gloss. singul. esse Abb. in cap. dilectis. de appellatio. etenim hæc assertio à catholica veritate planè aliena est: Nam excommunicatio iusta non tantùm effectum habet quo ad ecclesiam, & extrinsecas pœnas, sed etiam quo ad Deum, & quo ad interiorem pœnam, quod satis probatum est in præcedentibus, quæ adducta fuere aduersus Lutherum, & alios. Sunt etenim quædam bona spiritualia, quibus excommunicatio neminem priuare queat, nempe fides, spes, & charitas: Siquidem his nemo per excommunicationem priuatur. at præter hæc sunt alia, quæ non parum ipsis peccatoribus inter iustos commorantibus opitulentur, à quibus nimirum segregat excommunicatio, multisque non corporalibus modò, verùm etiam spiritualibus incommodis afficit, vt superiùs diximus.

Sextò, eadem radice necessariò expendenda erit responsio Romani Pontificis in capit. 1. de sententia excommunic. isto libro, vbi scribit, excommunicationem medicinalem esse, non mortalem, à quo Lutherus omnia tentans euertere argumentatur, excommunicationem non priuare quem bonis spiritualibus, nec communibus suffragijs ecclesiæ. cùm alioqui, si his priuaret, mortalis esset, non medicinalis. Igitur ad extirpandam prauam istam argumentationem, oportet expendere, qua ratione excommunicatio sit medicinalis. Est etenim, & dicitur excommunicatio medicinalis ex fine, quia eius finis est mederi peccatori, morbo peccati laboranti, ordinatur siquidem in hunc finem, quòd excommunicatus resipiscat, pœniteat, ac satisfaciat ecclesiæ, quam propria contumacia iniuria afficit: nam etsi excommunicatio pluribus nocumentis, & spiritualibus incommodis quenquam afficiat, nihil tamen refert, ne dicatur medicinalis: Nam vt ea, quæ purgant corpus, tametsi multis alioqui damnis ipsum afficiant, mederi tamen dicuntur: sic pari modo quid obsistit, quo minus id animæ salutare medicamen dicatur, quod ad salutem eius finalem exhibetur, quenquam interea spiritualis nocumenti non nihil inferat? magno namque animæ commodo cedit ipsum spiritale damnum, si per id ex morte possit ad vitam reuocari. Erit nam que excommunicatio medicinalis, si eam excommunicatus non contempserit, sed potius confusionem suam respiciens, emendet quæ malè prius egerat. Sic plurimùm Theodosio Imperatori profuit excommunicatio, cuius mentio fit in capitulo, cùm apud Thessalonicam 11. quæstione 3. cuiusq́ue nos meminimus libro 2. Variarum resolutionum, capit. 8. numero 1. Hunc verò esse finem excommunicationis, constat ex Paulo 1. ad Timoth. 1. Tradidi, inquit, eos Sathanæ, vt discant non blasphemare. ex eodem 1. ad Corinth. capit. 5. Iudicaui eum tradere Sathanæ in interitum carnis, vt spiritus eius saluus sit in die Domini. Excommunicatus equidem videns se ipsum ita grauari, & opprimi à dæmone, & ab omni consortio fidelium alienum esse, resipiscet forsan. ita sanè scribit Origenes in libro Iudicum: De ecclesia per sacerdotem pellitur, vt notatus ab omnibus erubescat, & conuerso eueniat ei illud, quod sequitur, vt spiritus saluus fiat in die Domini. capit. audi denique. 11. quæstione 3. textus optimus, in cap. corripiantur. vigesimaquarta quæstione tertia. Felix etenim dicitur illa necessitas, quæ nos ad meliora perducit. Quòd si excommunicatus contemnens excommunicationem pœnitere negligat, ac eius cor fuerit induratum, excommunicatio ei erit lethalis, non medicinalis, & tamen adhuc dicetur medicinalis pœna, quia erit excommunicatio medicinalis reliquis ecclesiæ membris, & per eam consulitur incolumitati totius reliquæ communionis. vnum enim pecus morbidum omne pecus inficit, atque ideò pecus morbo infectum resecandum est, & sequestrandum, ne reliquas contactu suo inficiat oues. Nec ex ea causa pastor iudicatur crudelis, sed pius: imò crudelis esset, & ignauus, si pecus morbo infectum à grege minimè segregaret. Sic sanè diuus Ambrosius super Psalmum centesimum decimumoctauum, de excommunicatione loquens, inquit: Rectè ergo & sacerdos, vulnus, ne latiùs serpat, à toto corpore Ecclesiæ, quasi bonus medicus debet abscindere, & prodere virus criminis, quod latet. Idem Ambrosius libro 2. de officijs, cap. 27. cum dolore amputatur, etiam quæ putruit pars corporis, & diu tractatur, si potest sanari medicamentis: si non potest, tunc à medico bono abscinditur: Sic episcopi affectus bonus est, vt optet sanare infirmos, serpentia auferre vlcera, adurere aliqua, non abscindere. postremò, quod sanari non potest, cum dolore abscindere. hactenus Ambrosius. Gratianus item in dicto capit. corripiantur. 24. quæst. 3. citat diuum Augustinum in hæc verba: Pastoris tamen necessitas habet, ne per plures serpant dira contagia, separare ab ouibus sanis morbidam, ab illo cui nihil est impossibile, ipsa forsitan separatione sanandam. Idem Gratianus ea quæstione vtitur Hieronymi testimonio in capit. resecandæ. in hunc modum scribens: Resecandę sunt putridæ carnes, & scabiosæ oues à caulis repellendę, ne tota domus, massa, corpus, & pecora ardeant, corrumpantur, putrescant, & intereant. Quibus equidem auctoritatibus ratio constat, quare excommunicatio medicinalis est, & verè medicinalis dicitur. Imò & reliquæ pœnæ in Republica statutæ aduersus homines facinorosos, si ipsius communitatis vtilitatem consideremus, medicinales sunt, non ipsi, cui imponuntur, sed alijs, qui punitorum exemplo territi delinquere minimè audent. Clement. prima, de offic. ord. cap. irrefragabili. eodem titul. capitu. ad liberandum. de Iudæ. capit. 2. de calumniat. capit. quapropter. 2. quæst. 7. idq́ue eleganter adnotauit Diuus Thomas, prima secundæ. q. octuagesima septima. artic. 7. sunt & ad idem pulchra Aristotelis verba, libro 2. Ethico. cap. 3. omnem actionem, inquit, sequitur, vel voluptas, vel dolor: idcircò virtus circa voluptates, & dolores versatur. indicant id punitiones, quæ per dolores adhibentur: sunt enim medicationes quædam, at medicationes per contraria fieri consueuerunt. Hæc Aristoteles. idem Plato Dialog. 5. de legibus. & idem in Gorgia. & in Protagora. Ioann. item Stobæ. sermone 42. Vnde colligitur manifestè, pœnas quaslibet esse Reipublicæ, & communitati, eiusq́ue membris in hoc medicinas, quòd homines earum timore abstinebunt à criminibus committendis, quod maximè apparet experimento, cùm in omnibus benè institutis communitatibus potissima pars publici magistratus in hoc versetur, vt delicta iustis puniantur pœnis, alioqui libera daretur delinquendi licentia, nec tuta esset inter improbos innocentia. cap. factæ sunt leges. 4. distin. Sed & mors ipsa ab ipsis, qui primùm constituerunt, non vt malum sontibus impositum est, sed tanquam præsidium, & loco medicamenti pro illis, qui malitia absolui, & liberari nequeunt, vt hoc saltem modo, quoniam aliter fieri non potest, in præsentia liberati malitiæ vinculum effugiant, sicuti ex Eusebio tradit Ioan. Stob. sermone 44.

Hinc par est, vt expendamus, an verum sit, quod plerique ex nostris adnotarunt, præsertim Ioan. Andr. & Dom. in cap. Romana. 4. isto titul. Iason in l. quod iussit. ff. de re iudic. numero 41. Ioannes Lup. in cap. per vestras. §. 18. numero 14. asseuerantes, iudicem non debere ferre sententiam excommunicationis in eum, quem scit, aut verisimiliter suspicatur minimè propter eam pœnitentiam acturum, & ab illa contumacia cessaturum catholica resipiscentia. Etenim hæc sententia falsa est, sicuti apparet ex his, quæ modò notauimus. Nam excommunicatio non est ex eo tantùm medicinalis, quòd medelam inferat ipsi contumaci & peccatori, sed quia adhuc reliquis ecclesiæ membris medeatur. Denique horum auctorum sententia tunc erit admittenda, cùm Iudex viderit, excommunicationem minimè vtilitatem ipsi excommunicando allaturam, imò suspicetur magis indurandum cor ipsius per excommunicationem: tunc etenim poterit supersedere huic censurę, quemadmodum colligitur ex capitulo prodest, & capitulo sequenti, 23. quæstione 5. blandis enim tunc verbis est alliciendus peccator, vt ecclesiam audiat, non asperis irritandus, vt magis contumax efficiatur. Atque ita hanc quæstionem absoluendam esse censent Abbas in capit. ab excommunicato. de rescript. Felin. in capit. Apostolicæ. colum. 4. & 5. de exceptionibus. Thomas in 4. distinct. 18. artic. vltim. sub quæstio. 2. Excommunicationis erat & olim vestigium quoddam apud Gentiles, cuius & nos meminimus libro 1. Varia. resolut. capit. 18. numero 5. traditq́ue Tiraquel. lib. 1. de retractat. §. 1. gloss. 9. numero 275. sed & apud Sophoclem Oedipus in Tyranno: Homicidæ, qui Regem Laium occiderat, comminatur exilium à Thebarum imperio, edixitque, ne quis eum ad familiare colloquium, sacraúe admitteret. Sed & apud Platonem libro 9. & 10. de legib. multa comperiet Lector excommunicationis vestigia, quæ illic etiam adnotauit Fiscinus.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Communio cum excommunicatis prohibita est iure, non tantùm humano, sed diuino.
- 2 Romanus Pontifex, an possit dispensare, aut permittere, quòd communicet quis cum excommunicato? & num. 7.
- 3 Romanus Pontifex an possit licitè absque peccato communicare cum excommunicato?
- 4 Princeps, an teneatur seruare leges humanas, vel sit ab eis solutus?
- 5 Papa an teneatur semel in anno confiteri?
- 6 Confessio sacramentalis, est ad salutem necessaria, iureque diuino instituta.
- 7 Quibus casibus iure diuino teneatur quis omninò confiteri, præsertim an eo tempore, quo sumere vult Eucharistiam?
- 8 Maritus an possit licitè communicare cum vxore excommunicata?
- 9 Contractus factus cum excommunicato, validus est.
- 10 Communio cum excommunicato ad eius spiritualem salutem iure permittitur.

§. PRIMVS.

SEptimo loco, vt eandem excommunicationis definitionem amplius aperiamus, & quot inferat hæc à communione ecclesiæ segregatio nocumenta, explicemus, deducitur à proximè notatis, excommunicatum vitandum fore ab alijs fidelibus, nec ei communicandum esse. hoc probatur multis, præsertim Matthæi cap. 18. Si ecclesiam non audierit, sit tibi tanquam Ethnicus & Publicanus. Prima item ad Corinth. cap. 5. Si is, inquit Paulus, qui frater nominatur inter vos, est fornicator, aut auarus, aut idolis seruiens, aut maledicus, aut ebriosus, aut rapax, cum huiusmodi nec cibum sumere. & rursus ad Thessalonic. 2. cap. 3. dixit, Quòd si quis non obedierit verbo nostro per epistolam, hunc notate, & non commisceamini cum illo, vt confundatur. & Ioan. 2. capit. 1. ita admonet: Si quis venit ad vos, & hanc doctrinam non affert, nolite recipere eum in domum, nec aue ei dixeritis: qui enim dixerit illi, Aue, communicat in eius operibus malignis. Ecce prædixi vobis, vt in die Domini non confundamini. Ex quibus patet, non esse communicandum cum excommunicato, nec hospitalitate, nec familiari colloquio. Hoc ipsum admonet Calixtus Papa & Martyr, in epist. ad omnes Galliarum episcopos, dicens: Excommunicatos quoque à sacerdotibus, nullus recipiat ante vtriusque partis iustam examinationem, nec cum eis in oratione, aut cibo, aut potu, aut osculo communicet, nec Aue eis dicat, quia quicunque in his, vel in alijs prohibitis scienter excommunicatis communicauerit, iuxta Apostolorum institutionem, & ipse similiter excommunicationi subiacebit. Hactenus Calixtus: cuius Gratianus meminit in capit. excommunicatos. 11. quæst. 3. idem ferè tradit text. in cap. nuper. hoc tit. cap. 2. de exceptionib. quibus in locis prohibetur communio cum excommunicatis in oratione, osculo, loquutione, & cibo, ac potu. Est & ad hoc ex Chrysostomo text. in capit. ad mensam. 11. q. 3. qua in quæstione Gratianus ipse plures tradit auctoritates, quibus communio cum excommunicatis prohibetur. Quibus accedit Regia lex 34. tit. 9 part. 1.

Hinc deducitur, communionem cum excommunicatis prohibitam esse iure diuino legis Euangelicæ: id patet ex dicto capit. Matth. 18. & ex alijs Pauli, ac Ioannis Apostolorum locis. Hanc opinionem tenet Chosmas in Pragmat. sanctio. tit. de excommunicat. non euitand. in verb. nisi. Felinus post alios in cap. nulli. de sentent. excomm. & Theologi, qui nostra ætate aduersus Lutherum scripsere. Illud tamen est hac in re obseruandum, lege Euangelica prohiberi communionem cum excommunicatis in his, quæ ad diuina pertinent: In alijs autem prohiberi lege humana. Etenim in Euangelio illa communicatio prohibetur, quæ verè & propriè Christianorum est, & spiritualia respicit, & sic illa, quæ circa diuina contingit, auctore Thoma in additionibus ad 3. partem, quæst. 23. art. 3. igitur communicatio in diuinis est cum excommunicato prohibita lege Euangelica, non in alijs: sicuti adnotarunt Ioannes Maior. in 4. distinct. 18. quæstio. 4. & Driedo in libro de liberta. Christiana. pagina 137. Huc pertinent multa, quæ in præcitatis paulò antè locis frequentissimè à viris sanctitate & doctrina celebratissimis traduntur.

Vnde solet à nostris in cap. nulli. eodem tit. disputari, possitne aliquis priuilegio Romani Pontificis habere ius communicandi cum excommunicatis? & tandem Panorm. post alios in dicto capit. nulli. in ea est sententia, vt opinetur, non posse Romanum Pontificem sine causa alicui per priuilegium permittere quòd communicet cum excommunicatis maiori excommunicatione. idq́ue asseuerat auctoritate text. in dicto cap. nulli. & in cap. 3. §. excommunicatos. de priuileg. quibus minimè probatur hæc assertio. Nam inibi tantùm constat, monachos, & alios vtcunque exemptos, & priuilegia generalia habentes, teneri ad euitandum excommunicatos, quia priuilegium generale exemptionis à iurisdictione episcoporum, non tendit in hoc, vt non teneantur habentes hoc priuilegium vitare excommunicatos ab ipsis episcopis, & ecclesiarum prælatis. Vnde non omninò probatur communis conclusio in dictis locis.

Qua ratione ipse distinguerem in hac quæstione. Etenim aut agimus de communicatione in diuinis, & opinor, non posse Papam dispensare, nec cuiquam permittere, quòd communicet cum excommunicato maiori excommunicatione. Nam licet possit summus Pontifex ius diuinum interpretari, profectò illud non poterit quacunque ex causa tollere, nec per dispensationem, nec per priuilegium, sicuti iam admonuimus non semel, sed præsertim in Epitome ad quartum librum Decretal. 2. part. cap. 6. §. 9. numero 2. sic sanè nec vlla ex causa dispensatio in hoc iustificabitur: licet interpretatio possit vim, & effectum habere, maximè ex auctoritate Romani Pontificis, qui tamen legem diuinam tollere non potest. capit. cùm inferior. de maiorit. & obedient. Et hæc quidem in hunc sensum accipienda sunt, vt ex priuilegio Romani Pontificis minimè peccati culpam effugiat, qui in diuinis communicat cum excommunicato maiori excommunicatione, tametsi huius priuilegij causa immunis sit à pœna iure positiuo statuta contra communicantes cum excommunicatis, nempe minori excommunicatione, quæ minor excommunicatio iure humano infligitur communicantibus cum excommunicatis, quod Felin. sensit in dicto capit. nulli. & comprobari poterit ex his, quæ nos tradidimus in Reg. Peccatum. de regulis iur. 2. parte. §. 8. num. 9.

His accedit adnotatio gloss. in capit. si inimicus. 93. distinct. & in dicto capit. nulli. vbi Panormita. & alij ex ea colligunt, Romanum Pontificem communicantem cum excommunicato non incidere in excommunicationem minorem. Etenim id non alia ratione procedit, quàm quòd excommunicatio minor, quæ communicantibus cum excommunicatis inducitur, pœna sit iuris humani, & positiui. Nec refert ad hunc effectum, quòd Papa communicauerit cum excommunicato in diuinis, vel in profanis, & alijs humanis colloquijs, licet nec ipse Papa valeat à peccato excusari, si absque iusta causa cum excommunicato vtcunque communicauerit, quemadmodum sensit gloss. in dicto capit. nulli. Panormit. in capit. cùm desideres. hoc titul. & Syluest. verb. excommunicatio. 5. versic. primum dubium. Nam si Romanus Pontifex communicet cum excommunicato in diuinis, peccabit, quia ea communicatio est lege diuina prohibita: quòd si hæc communicatio in humanis contigerit absque causa, quidam forsan opinabuntur, ipsum Papam non peccare ex eo, quòd legi positiuæ minimè subijciatur. text. l. princeps. ff. de legib. cap. proposuit. de concess. præb. l. omnium. C. de testam. Nos contrariam sententiam veriorem esse arbitramur, quam ea ratio potissimùm adstruit, & comprobat, quòd licet princeps summus agens contra ipsius legem, & humanam principum constitutionem, nequaquam reus sit illius humanæ legis violatione, quippe qui non teneatur ipsius legis humanæ vi coactiua, vt obiter hac vtar dictione, nec ratione humani præcepti: tenetur tamen vi quadam directiua, & quæ principem ratione ad rectum dirigit, humanæ constitutioni, etiam à seipso latæ, seipsum summittere, quod probatur in l. digna vox. C. de legibus. capit. iustum. 9. dist. Ratio siquidem naturalis dictat, principem legem illam seruare debere, quam is tulerit. cap. cùm omnes. de constitut. Qua ratione quo ad Dei iudicium princeps non est absolutus à lege, quam ipse tulerit, quo ad vim legis directiuam, quæ principem in id dirigit, quod facere tenetur: denique turpe apud principem, Reipublicæ caput, est, quod non conueniat eius communitati, idcircò probatissimum hoc esse existimarunt diuus Thom. 1. 2. q. 96. artic. 5. & ibi optimè Caietan. Felin. numero 24. & Dec. numero 14. in capit. 1. de constit. Fortun. in l. 1. num. 11. ff. de pact. Ludouic. Gomezi. in regul. de infirmis resignanti. quæstione prima. colum. 2. quibus suffragatur tex. in cap. iustitiæ. & in capit. vlt. 25. q. 1. sunt & ad idem quàmplura testimonia, ex sacris præsertim libris. Etenim Matthæi capit. 23. Christus Iesus Pharisæis improperat, quòd onera grauia alijs imponant, ipsi verò nec digito velint ea mouere. Huc pertinet Catonis sententia, Patere legem, quam tuleris. Illud item quod Plato docet de legibus dialogo 4. interim enim, inquit, paratum exitium illi ciuitati video, in qua non lex magistratibus, sed legi magistratus præsunt. salutem verò illi, vbi lex seruientibus magistratibus dominatur. idem refert Ioannes Stobæus sermone 42. Ad Roma. cap. 2. diuus Paulus satis hanc conclusionem confirmat. Propter quod inexcusabilis es ô homo omnis, qui iudicas: In quo enim alterum iudicas, teip sum condemnas: eadem enim agis, quæ iudicas. existimas autem hoc ô homo, qui iudicas eos, qui talia agunt, & facis ea, quia tu effugies iudicium Dei? Hæc & alia ad hanc rem inibi Apostolus docet. Vnde Nathan Propheta, quo maiore Dauid Regem pudore suffunderet, sua ipsum de aliena persona lata sententia condemnauit. 2. Reg. capit. 12. sic noster Bal. insigniter in l. 2. col. 8. C. de seruit. & aqua. scribit, Principem esse animal rationale, politicum, & mortale: atque ideò, licet is solutus legibus sit, non tamen à dictamine rationis. quod multis in locis vt memorabile dictum commendatur, sed præ cæteris à Curtio consil. 63. columna 2.

Vnde & illa solet discuti quæstio, an teneatur Romanus Pontifex omninò semel saltem in anno confiteri propria peccata sacerdoti? quam tetigere, ac tradidere gloss. in c. sanè. de offic. delegat. vbi Dec. in fine gloss. in cap. nemo. 9. quæst. 3. Dominic. in c. iustum. 9. distin. Ioan. And. in cap. omnis vtriusque de pœniten. & remiss. idem & Panor. num. 14. in cap. significasti. de foro comp. Felin. in d. cap. sanè. idem in c. 1. de constit. 4. Fallent. Syluest. in verb. confessio. 2. q. 6. Theologi in 4. sentent distinct. 17. Martinus ab Azpilcueta in princip. de pœniten. dist. 5. nu. 32. & in c. placuit. de pœniten. distinct. 6. num. 15. ex quibus illa constat resolutio, summum Pontificem teneri ad hanc confessionem, quæ sacerdotibus secretè fit, in omnibus illis casibus, quibus à iure diuino est instituta, & præcepta, tametsi minimè teneatur præcisè semel in anno confiteri iuxta præceptum humanæ constitutionis in dicto capit. omnis vtriusque. Non enim tenebitur ad hanc confessionem ipse Papa quolibet anno secundum receptiorem sententiam eorum, qui paulò antè sunt à me nominatim citati. quorum quidem opinio in hunc sensum mihi placet, vt ratione præcepti humani, ex eius vi cogente, non teneatur summus Pontifex semel in anno præcisè confiteri: opinor tamen eum omninò ad hanc teneri confessionem tempore statuto in d. c. omnis. ex vi illius Canonis directiua, ratione sanè naturali, quæ docet, principem legibus etiam humanis subditum esse. Nec dubitarem ipse inspecta grauitate huius rei, summum ecclesiæ præsulem mortali culpa notandum fore, si saltem semel in anno minimè propria peccata mortalia sacerdoti confessus fuerit. Sensit hanc opinionem Dec. in d. c. sanè. ad finem. de offic. delegat. cuius sanè conclusionis ratione obiter hoc in aliquot conclusiones exponam, quo facilius Lector intelligat, quid sit verè in hac quæstione respondendum.

Prima conclusio: Confessio exterior, quæ omnium peccatorum mortalium sacerdoti secretè fit, necessaria est ad salutem ex Christi institutione. Hæc probatur Ioan. 20. Sicut misit me pater, & ego mitto vos. Accipite Spiritum sanctum: quorum remiseritis peccata, remittentur eis: quorum retinueritis, retenta sunt. Matthæi capit. 16. Tibi dabo claues regni cœlorum, & quodcunque solueris super terram, erit solutum & in cœlis. Etenim si à Christo Iesu sacerdotes acceperunt potestatem remittendi peccata, & ab eo sunt constituti iudices ad remittenda peccata, consequitur lumine quidem naturali, non posse hoc iudicium exerceri per eos absque cognitione peccatorum. ignorabit planè sacerdos, an debeat remittere peccata, an retinere, nisi eadem ei fuerint manifesta. Item & Iacobi cap. 5. Confitemini alterutrum peccata vestra. Ex quibus hæc est catholica conclusio, atque ita definitum extat aduersus hæreticos in Concilio Constantiensi, quo loco damnantur errores VVicleff. & in Concilio Florentino sub Eugenio quarto, atque item in Tridentino, sessione sexta, cap. 14. Huiusq́ue confessionis sacramentalis, & quæ sacerdotibus fit, meminere Origenes, Basilius, Dionysius, & alij ecclesiæ catholici Doctores, quorum auctoritates tradidere contra Lutherum Roffensis, art. 8. & 9. Eckius in Enchiridio cap. 8. idem in Homilia 41. de sacramento. Alfonsus à Castro de hæresibus, in verbo, confessio. Albertus Pighius in controuersia, 9. capit. de peccatorum confessione. & libr. 2. de ecclesiast. Hierarchia, cap. 7. & 8. Ioan. Arboreus lib. 3. Theosophiæ, capit. 21. & compendium concertationum contra Lutherum, articul. 15. Concilium Coloniense. tit. de confessione. Andreas à Vega in Concilij Tridentini defensione, lib. 13. cap. 27. eandem conclusionem probarunt Diuus Thom. 3. parte q. 84. articul. 5. & q. 65. artic. 4. & alij, in 4. sentent. distinct. 17. Adrian in 4. sentent. in tractat. de confessione, in princip. & Martinus ab Azpilcueta, in princ. de pœnitentia, distinct. 5. Melchior à Cano in Relectione de pœnitentia, parte 5. vt hinc planè videas in maximum incidisse errorem gloss. in summa de pœnitentia, distinct. quinta. quam ex nostris plerique sequuti sunt, maximè Panorm. in dicto capit. omnis vtriusque, numero 18. ex ea asserentes, confessionem sacramentalem, quæ sacerdotibus fit, iure humano institutam esse, quod & improbi Lutherani impudentissimè ausi sunt asseuerare, & quidam alij ex antiquis hæreticis, catholicæ ecclesiæ hostibus.

Conclusio secunda: Confessio hæc sacramentalis, ita à Christo instituta est, vt nullum ei tempus certum definiere, sed id ecclesiæ sit definitioni relictum. Patet hæc assertio, cùm ex solo iure diuino non possit percipi, pro quo tempore præceptum istud de confessione nos obliget: tunc verò obligat, cùm ecclesia definierit. Etenim dici verè non poterit, iure diuino teneri quem ad confessionem istam exteriorem statim cùm peccata commiserit mortalia, vel eorum memoria occurrerit, non equidem tenetur, sed tantùm tempore iure diuino vel humano definito, secundum Thomam, & omnes in 4. sentent. distinct. 17. quæst. 3. art. 1. quæst. 4. falluntur item qui existimant, confessionem iure diuino, tantùm semel in vita faciendam esse, cùm impossibile sit semel in vita de omnibus peccatis confiteri propter obliuionem hominibus facilem, idcircò integritas confessionis plurimùm fraudaretur, cuius illud est proprium, quòd omnia peccata mortalia quis confiteatur? Hæc denique certa sunt, licet Innoc. in dicto capit. omnis vtriusque. & Archid. in ca. ille text. de pœnitent. distinct. 3. tenuerint, obligari homines ad statim confitendum.

Tertia conclusio: Iure diuino tenetur quis ad mortalium confessionem in periculo mortis, hæc est communis omnium Theologorum sententia, in dicto 17. distinct. & Adria. in tractat. de confessione. §. 3. Syluestri verbo confessi. 1. quæst. 2. text. optimus in cap. cùm infirmitas. de pœnit. & remi. qua in re oportet aduertere ad hunc effectum, periculum mortis tunc verè dici, quoties frequenter solet mors contingere, & probabili suspicione timetur, quod arbitrio viri prudentis committendum est. Nam probabilis, & iusta mortis suspicio propter periculum admodum frequens, hanc obligationem ex ratione iuris diuini constituit, vt Paluda. in dict. distin. 17. & ibi Ioan. Maior. q. 2. explicarunt. Vrget siquidem eo tempore necessitas expurgandi animam à morbo spirituali, ne eo contaminata exeat à corpore in æternam damnationem.

Quarta conclusio: Iure diuino tenetur quis mortalia peccata sacerdoti confiteri eo tempore, quo velit Eucharistiæ sacramentum adsumere, nec sufficit ad hoc vera contritio cordis. Hæc constat testimonio Pauli ad Corinth. 1. cap. 11. nam cùm is dixerat, Probet autem seipsum homo, & sic de pane illo edat, subiunxit, qui enim manducat, & bibit indignè, iudicium sibi manducat & bibit. Quibus verbis expressit, illum indignè manducare, qui prius non se probauerit, atque discusserit. Hanc verò discussionem fieri debere per confessionem istam exteriorem, quæ sacerdotibus fit: multis ostenditur, & primò auctoritate consuetudinis vniuersalis, quæ ab exordio ecclesiæ catholicæ ita fieri obtinuit. Nam & hæc sufficiens exhibet testimonium, auctore diuo August. 4. lib. de Baptismo aduersus Donatistas, cap. 23. Si quisquam, inquit, in hac re auctoritatem diuinam quærat, quod vniuersa tenet ecclesia, nec Concilijs institutum, sed semper retentum est, non nisi Apostolica auctoritate traditum, rectissimè traditur. Hanc autem consuetudinem ab initio ecclesiæ seruatam fuisse, testis est Sozomenus libro 9. histor. tripartit. cap. 35.

Item diuus Augustinus hanc conclusionem probat in Epistola ad Comitem Iulianum de salutaribus documentis, cap. 33. Quando, inquit, corpus Christi accipere debemus, antea ad confessionem debemus recurrere: si peccata obnoxia in nobis senserimus, ne cum Iuda proditore Diabolum intra nos celantes pereamus. Hæc & alia ad hanc rem inibi, quæ maximè huic seruiunt disputationi.

Auctor itidem libri de Ecclesiasticis dogmatibus, siue is fuerit Augustinus, siue Gennadius, capit. 53. Quem mortalia, inquit, crimina post baptismum commissa premunt, hortor priùs sacerdotis iudicio reconciliatum communioni sociari, si vult non ad iudicium, & condemnationem sui Eucharistiam percipere.

Cyprianus Martyr beatissimus manifestè huius sententiæ auctor est in sermone 5. de lapsis, vbi Eucharistiæ communionem adsumi absque præuia peccatorum exomologesi, & sacramentali confessione, temeritatem appellat contra Domini ac Dei legem, & contra Euangelij vigorem. Idem Cyprianus in epist. 18. & 54. tertij lib. hoc ipsum asseuerat.

Leo deinde Papa in epistol. 69. ad Theodorum episcopum Foroiuliensem, cap. multiplex. de pœnitent. distinct. 1. Mediator, inquit, Dei, & hominum, hanc præpositis Ecclesiæ tradidit potestatem, vt confitentibus pœnitentiæ satisfactionem darent, & eadem salubri satisfactione purgatus, ad communionem sacramentorum per ianuam reconciliationis admitterent.

Hanc pręterea necessitatem confitendi peccata mortalia ad Eucharistiæ sacramentum percipiendum, præmittit text. in dicto cap. omnis vtriusque sexus. de pœniten. dum ex eo obligat semel in anno ad confitendum peccata, quod semel itidem in anno Paschæ tempore ad Eucharistiæ sumptionem Catholicos obligauerit. Qua argumentatione diuus Thomas vtitur in loco statim citando, tametsi certius ac verius sit, oportere ante Eucharistiam confiteri, quotiescunque illam est homo percepturus: non tamen ex illo præcepto concilij Lateranensis, in dicto cap. omnis. sed ex lege diuina, siue in Pascha, siue quocunque alio tempore Eucharistia sumenda sit. Nec tamen in illo cap. omnis. Innoc. 3. etiam si limitasse videatur præceptum communionis ad Paschale tempus, non item præceptum confessionis ad id tempus restrinxit. Igitur duo præcepta continentur separatim: præceptum quidem de semel in anno confitendo ad nullum certum tempus restrictum: præceptum item de adsumenda semel in anno Eucharistia ad tempus certum, id est, Paschale limitatum. quod explicat eleganter Melchior à Cano Salmanticensis, in Relect. de pœnit. 5. parte, ferè ad finem: ex hoc deducens, non teneri quem præcisè ad confessionem istam tempore Paschæ: imò sufficere, vt satisfaciat præcepto de confessione, quòd qualibet anni parte confessus fuerit peccata propria, modò tempore sumendæ Eucharistiæ, si quod mortale crimen commiserit post confessionem, illud confiteatur. idem not. Ioann. Maior. in 4. sentent. distinctio. 17. quæst. 2. col. penult. est sanè satis expressim in Concilio Coloniensi, titul. de confessione. capit. quòd generalis.

Eandem opinionem, quòd iure diuino sit necessaria confessio sacramentalis eo tempore, quo sumenda est Eucharistia, tenent Hugo de S. Victore in lib. de Ecclesiast. potest. ligandi, atque soluendi. Gabriel in Canone missæ. lect. 7. Thom. in 4. sent distinct. 17. q. 3. articul. 1. q. 4. & ibi Paluda. Maior q. 2. & alij frequentissimè. gloss. in capit. de homine. de celebrat. missa. Syluest. in verbo, confessio. 1. quæst. 2. & verbo, Eucharistia. 3. §. 14. Melchior Cano in dicta Relectione 5. parte. Alfonsus à Castro de hæresib. in verbo, Eucharistia. 19. errore. Ambrosius Catharinus lib. 5. aduersus Caiet. cap. adnotaui. Martinus Azpilcueta in princip. de pœnit. distinct. 5. ex 3. parte. gloss. numer. 31. ex quibus constat, hanc sententiam communi omnium Theologorum suffragio, & ecclesiæ catholicæ consuetudine receptam omninò esse, quod fatetur hac de re latè disputans Ioannes à Medina, in Codice de pœnitentia. tract. 2. in capit. de confessione præmittenda sumptioni Eucharistiæ. etiam si Caiet. in 3. parte. q. 80. artic. 4. & in summa, verb. communio. & 1. ad Corinth. cap. 11. asseueret, non obligari quem ad confessionem sacramentalem, nisi semel in anno, etiam eo tempore, quo sumere vult Eucharistiæ sacramentum. idemq́; prius senserit Richardus in 4. sent. dist. 17. artic. 3. q. 6. & tenuerint Palud. ibi, q. 2. Adrian. in materia. de confessione. quæst. 3. Panorm. in d. cap. de homine. non esse mortale peccatum sine confessione ad Eucharistiam accedere, si homo aliàs contritus sit, quod & Caieta. ipse contendit. quorum sententia periculosa est, atque ideò minimè tenenda, nec constituenda inter eas sententias, quæ probabiles à Theologis solent censeri, præsertim post Synodum Tridentinam, cuius extat hac de re Canon vndecimus ex capit. 8. de sacramento Eucharistiæ, in hæc verba: Si quis dixerit, solam fidem esse sufficientem præparationem ad sumendum sanctissimæ Eucharistiæ sacramentum, Anathema sit. Et ne tantùm sacramentum indignè, atque ideò in mortem, & condemnationem sumatur, statuit, & declarat ipsa sancta Synodus illis, quos conscientia peccati mortalis grauat, quantumcunque etiam se contritos existiment, habita copia confessoris, necessariò præmittendam esse confessionem sacramentalem. Si quis autem contrarium docere, prædicare, vel pertinaciter asserere, seu publicè disputando defendere præsumpserit, eo ipso excommunicatus existat.

Quinta conclusio: Iure diuino tenetur quis ad confessionem peccatorum mortalium ratione periculi carendi confessore, quem nunc habet, non habiturus tempore necessario. Hęc itidem est omnium consensu recepta sententia in dist. 17. 4. sent. vbi in specie Palud. Io. Maior, & Adria. in d. q. 3. Ang. in summa in verbo, confessio. 1. q. 31. Floren. 3. part. tit. 14. c. 19. §. 3. Syluest. in verb. confessio. 1. 2. q. Melchior Cano in d. Relect. de pœnit. 5. part. ferè ad finem. quo in loco doctissimè hunc in modum distinguit: Quædam præcepta sunt homini, ad certum, & determinatum tempus implenda, vt de ieiunio quadragesimæ, aut vigilia alicuius festi, & eiusmodi non est necesse præuenire, etiamsi existimemus, impedimentum legitimum nos habituros tempore, quo sint implenda. Alia verò præcepta sunt sine determinatione temporis, quæ videlicet nos obligant, vt aliquando impleantur, saltem semel in vita, vt sunt media ad salutem necessaria, atque præcepta, quæ de huiusmodi feruntur, anteuertere necessum est, vt de baptismo, de pœnitentia. Imò qui nusquam in vita Eucharistiam accepit, credens futurum periculum mortis, nec habiturum se Eucharistiæ copiam, pręuenire debet, cùm habet copiam: nam tenetur saltem semel in vita illud præceptum implere.

Hæc denique adduximus, quo apertiùs probaremus, summum Pontificem teneri quidem sub grauissimi criminis, & peccati reatu, saltem semel in anno confiteri sacerdoti peccata mortalia. & idem dicimus de sumptione Eucharistiæ in Pascha, aut tempore iure humano alioqui definito, eamque conclusionem duabus rationibus adstruimus. Prior quidem à vi directiua iuris humani deducitur, sicuti superiùs commemorauimus. Etenim fatemur summum principem non subijci legibus humanis, quo ad earum vim præcisè cogentem, aut coactiuam, attamen negamus eum eximi à legibus humanis, quo ad vim directiuam, quæ procedit à lege naturali, & eius ratione, simul & à lege humana. Ratio etenim naturalis dictat, principem teneri ad seruandam legem illam, quam eius subditis indixerit. Eadem siquidem ratio, quæ iustam efficit principis legem, quo ad eius communitatem, planè arguit, principem teneri ad eiusdem legis obseruationem, & eum dirigit ad hunc iustitiæ tramitem, vt conueniat communitati, & existimet legem sibi iustam esse, quam proprijs subditis iustissimam fuisse censuit. Posterior ratio inde colligitur, quòd præceptum de annua confessione, licet aliqua ex parte humani iuris sit, non omninò diuini, verè sit diuini iuris limitati per humanum: ita quidem vtriusque iuris violatio vnicum peccatum est, quoniam ambo illa præcepta vnicum actum iniungunt, & alterum est alterius determinatio. Nec me latet potuisse ecclesiam longius aut breuius tempus confessioni sacramentali definire: id tamen lege vniuersali fieri potuit & potest, sed semel constituta lege vel seipsum, vel alium ab ea sine causa, & in hac specie grauissima, iustissimaque propter vim admistam diuinæ legis, minimè licet principi summo, eius libenter subiturus censuram, non temerè contendimus.

Prolixius profectò, quàm propositæ materiæ conueniebat, quæstionem istam tractauimus, quod lector facilimè condonabit, id etenim ea ex causa fecimus, vt conclusionem, quam de communicatione in diuinis cum ipso excommunicato Rom. Pontifici permittenda, fortius comprobaremus.

Quòd si tractemus de communicatione cum excommunicato in humanis & temporalibus, ea iure humano est interdicta, atque ideò poterit summus Pontifex ex causa eam permittere absque vlla culpa, vel priuilegio, vel lege lata, quòd si sine causa eam permiserit, malè faciet, nec immunis erit à culpa, quamuis pœna iuris positiui aduersus communicantes cum excommunicatis statuta, remissa ex hoc censebitur, sicuti superiùs scripsimus. & notat Fel. in cap. nulli. de sententia excom.

Sic iura Pontificia pluribus in casibus permisere communicationem cum excommunicatis, quorum mentio fit in cap. quoniam multos. & alijs eiusdem quæst. capitibus. 2. quæst. 3. cap. cùm desideres. cap. si verè. de sentent. excommunicat. l. 33. titulo 9. parte 1. & vbique iuris Pontificij interpretes, ac Theologi, præsertim Ang. Syluest. & Caiet. in Summis. Horum autem Canonum causa aliquot hîc breuiter attingam, quo manifestior sit eorum intellectus.

Est etenim responsum in d. capit. quoniam multos. vxorem absque periculo posse communicare cum excommunicato marito, etenim controuertitur an maritus itidem possit cum vxore excommunicata communicare? & glo. inibi tenet, non posse maritum cum vxore excommunicata communicare. Idem not. Ioan. Mona. in ca. statuimus. à suprà eodem Syluest. post Goffredum, Summam Rosellam, & alios in verbo, excommunicatio. 5. notab. 2. Regia lex 34. titul. 9. part. 1. ea quidem ratione quòd vir facilimè possit vxorem inducere, & compellere, vt ab excommunicatione recedat. Idem tenet Hostiens. in summa, hoc titul. §. & quæ sit pœna. versic. lex excusat. quorum sententia mihi non placet, imò contrarium iure veriorem esse censeo, vt tandem eodem iure maritus communicans excommunicatæ vxori, immunis sit à pœna statuta contra communicantes cum excommunicatis, quam sententiam tenuerunt veteres quidam, vt testatur Hostien. quos sequuntur Angel. in Summa, verb: excommunicatio. 8. q. 8. Adria. in 4. sentent. in tractat. de clauibus. q. 3. exceptione 6. Ioan. Driedo, de libert. Christ. pag. 241. quibus suffragatur ratio à societate & communione deducta, cùm socius possit communicare socium excommunicatum. gl. in c. 1. 41. dist. cui similis est in c. si verè. hoc tit. in glo. pen. igitur & maritus iure societatis coniugalis poterit communicare cum vxore excommunicata, quod & Card. à Turre cremata probat in d. c. quoniam multos. Nec oberit ratio in contrarium adducta, etenim ex ea opinor maritum grauiter peccare, si neglexerit is vxorem iure maritali corrigere, & auertere ab illa contumacia, cuius causa fuerit excommunicata: attamen non ex hoc sequitur, priuatum esse communione, & societate vxoris excommunicatæ, & ideò eum in iuris pœnas incidere, si eidem communicauerit.

Sic & in cap. si verè. hoc tit. extra, probatur, licitam esse communicationem cum excommunicato, ad exigendum ab ipso debitam pecuniam, aliamúe rem quampiam, cùm alio qui commodum ex contumacia & delicto consequeretur excommunicatus ipse, qua in re illud est in controuersia, an valeat contractus cum excommunicato factus? & licet prohibita sit communicatio cum excommunicato maiori excommunicatione, & illicita sit contractus, tamen benè valet, & vim habet etiam in vtilitatem excommunicati: nec enim in hac specie quidquam agit excommunicatus auctoritate publica, nec ad spiritualia pertinens, sed tamen iure & auctoritate priuata actum omninò temporalem exequitur, quamobrem hanc opinionem tenuerunt Innocent. & Panormit. numero 35. in cap. veritatis. de dolo & contu. idem Panormit. in capit. ad probandum. 2. colum. & ibi Felin. de re iudic. Doctor. communiter in capit. si verè. de sent. excommunicat. Ioan. de Selua in tractatu de benef. 3. parte. q. 4. col. 3. Alfonsus à Castro de potestat. legis pœnalis, libro 2. cap. vlt. conclus. 2. ad finem. quibus adstipulatur text. ad hoc celebris, in capit. felicis. de pœnis. in 6. §. verum. Et præterea huic opinioni nihil oberunt quæ in contrarium adduci solent. Nam hîc agimus de actibus extraiudicialibus, & qui priuata auctoritate in temporalibus fiunt, imò matrimonium contractum ab excommunicato, & religionis professio ab eo facta tenent & valent, sicuti & nos in Epitome in 4. Decret. tradidimus 2. parte. cap. 6. num. 3.

Nec communicatio cum excommunicatis propter contractus prohibetur, imò contractus propter communionis prohibitionem, quæ tamen pœnam habet à iure statutam, qua satis est afficere ipsos communicantes cum excommunicatis. Ea verò pœna, quòd contractus sit nullus, nullibi in iure statuta est, nec probatur: idcircò isthæc opinio verior apparet, tametsi contrariam quidam defendere conentur, præsertim Hostien. in d. c. veritatis. & Fortun. in l. Gallus. §. & quid si tantùm. ff. de liberis & posth. colum. 21.

Postremò illud est adnotandum, non adeò superstitiosè communionem cum excommunicatis interdictam esse, vt non liceat vllo pacto cum illis communicare. Etenim in his, quæ ad eorum correctionem, & ad salutem animarum pertinent, licitum est, imò pium cum illis communicare ad illos quidem inducendos in viam rectam, & à praua, pessimaque contumacia auertendos, vt tandem eos ad gremium reducamus ecclesiæ, à qua propter eorum demerita sunt eiecti. Hoc permittunt leges Pontificiæ, in capit. responso. & in capit. cum voluntate. in principio. hoc titul. de sentent. excom. docet Gratianus in capitul. cum excommunicato. 11. q. 3. ex auctoritate Isidori, cuius meminit Iuo Carnotensis lib. 5. de sent. excommunicat. notat Thomas in 4. sent. dist. 18. quæst. 2. art. 4. diuus item Augustinus enarrans Psal. 54. sic ait: Diligamus inimicos, corripiamus, castigemus, & excommunicemus, cum dilectione etiam à nobis separemus. Videte enim quid dicat Apostolus: Si quis autem non obedit verbo nostro per epistolam, hunc notate, & nolite commisceri cu eo. Sed ne subrepat tibi iracundia, & turbet oculum tuum, non inquit, vt inimicum eum existimetis, sed corripite, vt fratrem, vt erubescat. à quo indixit separationem, non præcedit dilectionem. Hæc Augustinus, cuius meminit Alfonsus à Castro de hæres. in verb. excommunicatio. ad finem. vnde constat, non prohiberi cum excommunicatis colloquium, quod ex charitate procedit, & ad charitatem ordinatur: modò id syncerè fiat, absque cautela & simulatione: nam si quis alloquatur excommunicatum, sciens nihil id colloquium ad salutem conducturum, simulatione quadam potius quàm animo fraternæ dilectionis, & correctionis, seipsum decipit, nec pœnam iure statutam euadit. Quod in specie notat Ioannes Maior in 4. sentent. distin. 18. quæst. 2. argumen. 4. igitur erga excommunicatos perseuerare debet diligentia charitatis, eos inuitos castigando & stimulando, quemadmodum & phrenetici, & lethargici nolentes ligari, nec excitari, castigantur & stimulantur, vt excitentur, & ad sanam mentem redeant, auctore Augustino in epistola ad Festum 167.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Communicatio cum excommunicatis, etiam per epistolam aut nuncium prohibita est.
- 2 Episcopus non potest communicare cum excommunicato, etiam à seipso, ante solennem absolutionem.
- 3 Excommunicatus iure veteri statim vitandus erat, occultus quidem, occultè: publicus verò, publicè.
- 4 Fama excommunicationis, an sufficeret ad vitandum excommunicatum.
- 5 Excommunicatio, an præsumatur in dubio lata ante appellationem.
- 6 Semel excommunicatus præsumitur in eadem excommunicatione manere, donec constet de absolutione.
- 7 Expenditur latè constitutio ad euitanda scandala concilij Basiliensis.
- 8 Quis dicatur nominatim excommunicatus?
- 9 Sententia declaratoria, an sit necessaria in notorijs?
- 10 Missarum solennia, an sint audienda à notorio fornicatore & concubinario?
- 11 Excommunicati ex constitutione Basiliensi nullam consequuntur vtilitatem, idcircò tenentur ipsi à communione abstinere, & alios vitare, etiam ante denunciationem.

§. SECVNDVS.

ADeò sanè prohibita est communio cum excommunicatis, vt nec ea licita sit verbo, nec per epistolam. text. optimus, vbi hoc Doct. notant in capit. si aliquando. de sententia excommunicatio. glo. 1. in cap. constitutionem. hoc eodem titul. & lib. vbi Doct. gloss. in Clement. vlt. & ibi præter alios Bonifaci. num. 7. eodem tit. Felin. in cap. ego N. colum. 2. de iureiur. Roma. & Ias. in l. 1. in princip. 3. col. ff. de verb. obliga. Dec. in cap. 2. colum. 2. de exceptio. quibus adstipulatur text. in cap. clericus. 81. distinct. & in cap. vbi periculum. §. nulli. de elect. isto lib. & in l. 1. ff. ad legem Iuliam Maiest. quibus in locis constat paria esse quidquam tractari verbo, nuncio, & epistola, qua ratione in hac specie communi omnium sententia receptum est, quod modò expressim adnotabimus.

Hinc profectò satis probatur, Episcopum non posse licitè communicare cum excommunicato, etiam ab eodem, ante formalem absolutionem ab excommunicatione, imò si communicauerit pœna minoris excommunicationis à iure ea, ex causa indicta, afficitur. textus & ibi Doctores in cap. cùm desideres. de sent. excommu. glo. & ibi Dominic. Francus, & alij, in cap. statuimus. hoc tit. & ibi Hostien. & Doct. in cap. nuper. eodem tit. quorum opinio communis est, nec in hoc casu est locus constitutionis in Clement. vlt. eod. titul. vbi constat, Papam communicantem, etiam ex certa scientia cum excommunicato ex hoc minimè videri eum absoluisse, nisi expressim dixerit, & voluerit, eum haberi pro absoluto. Etenim hæc posterior illius constitutionis pars in episcopo nequaquam obtinet, qui tenetur in absolutione ab excommunicatione solennem formam iuris seruare, secundum glo. communiter receptam in dict. Clem. vlt. Abb. & Fel. post alios in dict. cap. cùm desideres. Fortassis idem erit in episcopo, qui verè absoluit absque forma iuris, licet malè faciat eam prætermittens, iuxta ea, quæ tradentur inferiùs. §. 11. nu. 7.

Quo autem tempore sit vitandus excommunicatus, plerique dubitarunt: nos verò iure veteri Pontificio hanc constituimus vnicam conclusionem. Excommunicatus vitandus est, statim quòd constat, eum esse excommunicatum. Hæc probatur ratione, & his auctoritatibus, quibus apparet, excommunicatum vitandum fore. Etenim occultè excommunicatus, modò de hac constet excommunicatione, vitandus erit, quia excommunicatus est, nec ob occultam censuram desinit, aut cessat in eo excommunicatio. Nam denunciatio excommunicati minimè eum excommunicat, sed excommunicatum declarat. cap. pastoralis. §. verum. de appellat. statim siquidem absque vlla exequutione excommunicatio afficit eum, in quem fertur. vnde siue occulta sit, siue publica excommunicatio, tenetur qui scit, excommunicatum vitare. gloss. per text. ibi communiter probata in capit. cùm non ab homine. de sentent. excommu. quo in loco summus Pontifex hoc vtitur moderamine, vt excommunicatus occultus, & secretus, minimè vitetur publicè, sed tantùm secretò: excommunicatus autem publicus publicè etiam vitetur: imò nec secretò tenetur quis vitare excommunicatum, quem ipse scit excommunicatum esse ex reuelatione confessionis sacramentalis, id est, sibi facta in confessione sacramentali, quemadmodum notant Hostien. & Henric. in dicto capit. cùm non ab homine. Richard. in 4. sentent. distinct. 21. Dominic. à Soto in Relectione, de ratione tegendi secretum, membro tertio. quæst. 4. dubio 3. & hoc ratione illius omnium maximi sigilli, quod confessioni sacramentali conuenit ad secreti obseruationem, quamuis Scotus in dict. 21. distinct. contrarium teneat, scribens, Confessorem teneri vitare excommunicatum, quem ex reuelatione secretissima confessionis scit in excommunicationem incidisse, adhuc coram alijs, si id fieri possit absque confessionis reuelatione. Hoc enim falsum est: nam confessor etsi scientiam istam habeat, verè ignorans est huius excommunicationis, cùm ea lata sit à lege humana exteriori, & per actum exteriorem debeat eius scientiam habere, vt vitare teneatur ipsum excommunicatum, quamobrem nec secretò tenetur hunc excommunicatum vitare, licet Adria. in 4. dum tractat de confessio. sigillo. in cap. circa materiam. ad finem, reprobans Scoti sententiam concedat, hunc confessorem teneri ad secretò vitandum istum excommunicatum, quod adhuc falsum esse censemus.

Quid autem de excommunicato, qui nec secretus, nec publicus est? nam si quis sciat Petrum excommunicatum esse, ac possit eandem excommunicationem probare duobus testibus, profectò hic non est publicus excommunicatus, nec itidem occultus: & tamen Panor. Henric. & Fel. in d. c. cùm non ab homine. rursus idem Henr. in d. c. cùm desideres. col. 2. opinantur, teneri quem vitare hunc excommunicatum, cùm is occultus excommunicatus non sit. Sed in hac specie contrarium not. Innoc. in c. inquisitioni. de senten. excommu. quem sequuntur ibi Anto. Card. & Doct. frequentiùs existimantes, excommunicatum non esse ante denunciationem publicè vitandum, nisi sit notoriè excommunicatus, in quam opinionem inclinant Durand. in 4. sent. dist. 18. q. 5. & ibi Palud. q. 6. nec enim tenetur quis testes in publicum producere, vt pubicè teneatur excommunicatum vitare. sic denique magis applaudet Innoc. sent. contra Panor. & alios, qui de publicè vitando excommunicato tractauere: nam de secreta & occulta euitatione dubium non est, cùm secretè vitandus sit etiam occultus excommunicatus, sicuti constat in d. c. cùm non ab homine.

Illud verò non est prætermittendum, ad hunc effectum, vt excommunicatus publicè vitandus sit ante denunciationem, sufficere famam publicam ipsius excommunicationis. quod probatur in d. c. cùm desideres. 2. eius parte. Nec videri debet hoc cuiquam mirum esse, siquidem hoc non est ex sola fama publica ita constituendum, sed tunc demùm, cùm propter famam fuerit indicta compurgatio, quam subire is noluerit, vel in ea defecerit, vt ex eo. c. cùm desideres, apertissimè colligitur, secundum Inno. Ioan. And. Card. & Anchar. inibi. Domi. in c. 1. §. vlt. col. penul. de homicid. in 6. is etenim qui deficit in compurgatione, aut eam subire sibi iure dictam recusat, præsumptione quidem admodum vrgenti conuincitur. glo. communiter recepta in c. insinuatum. de Simonia. & in c. inter. de purgat. canoni. sed Panor. & Henric. in d. c. cùm desideres. Rom. consil. 237. col. vltim. Bald. in c. 1. in princ. hîc finitur lex: & consuet. regni incipiunt, existimant, solam famam pubicam sufficere ad euitandum excommunicatum. Hîc etenim agimus de animarum salute, atque ideò fama sufficiens testimonium est, vt interim vitemus eum, qui ex ea censetur excommunicatus, quod apertissimè probatur in d. c. cùm desideres. 2. par. quo in loco summus Pontifex simpliciter statuit, excommunicatum vitandum esse propter solam famam, donec seipsum compurgauerit. Vides igitur Lector optime, solam famam sufficere, vt excommunicatus euitetur, nec ad hanc euitationem, compurgationis defectum expectandum fore. idem constat in cap. illud. de clerico excom. ministr. Etenim in eo responsio consulitur excommunicato, quòd propter solam famam publicam excommunicationis, abstineat à diuinis. in dubijs siquidem, vbi de periculo animæ agitur, adhuc in exteriori iudicio certior via est eligenda. gloss. in c. 1. de scrut. & in c. iuuenis. de sponsalib. qua ratione fama publica sufficit, vt excommunicatus vitetur, sicut notant Abb. Rauenna, & alij in d. c. illud. quem text. ad hoc dixit singul. Aret. in cap. inquisitionis. §. vlt. de accusat. notat Gonsalus à Villadiego, in tract. de irregularit. capit. 2. col. 2. qui tamen exigit famam istam aliquo adminiculo coadiuuari. Cui adstipulatur decisio text. in cap. cùm tu. de testibus. vbi probatur, in dubio præsumi quempiam nulla esse affectum excommunicatione. Sed tamen illa responsio specialem rationem habet, nempe cùm vtrinque adductis testibus, & probationibus, dubium constituitur, an excommunicatio lata fuerit post appellationem, vel ante eam. Is etenim qui allegauit, excommunicationem latam fuisse post appellationem, vt ea nulla iudicetur, id legitimè probauit per testes hoc ipsum apertissimè testificantes. Hæc verò probatio non confunditur per probationem alterius, qua testes asseuerant, excommunicationem latam fuisse ante appellationem, cùm potuerit verè excommunicatio, de qua hi testes intelligunt, ferri ante appellationem secundò repetitam, & interpositam, non tamen ante omnem appellationem eam latam fuisse constat, quod necessarium est. præsumitur sanè potius sæpiùs appellatum, quàm sæpè latam fuisse excommunicationem, cùm ex natura rei appareat frequentissimè, appellationem repeti, non ita excommunicationem, quæ sententia grauis est, atque ideò maturo consilio ferenda. vnde constat ratio tex. in d. c. cùm tu. quemadmodum ibi explicant Pano. Fel. & alij. Ias. in l. 2. C. de bonorum posses. secundum tabul. missam equidem facio rationem illam, quæ solet huic aptari responso: scilicet, ad vitandum periurium in testibus, Romanum Pontificem in d. c. cùm tu. præsumpsisse, appellationem sæpè propositam fuisse, quod Doct. notant in d. l. 2. & aliquot ex Canonistis in d. c. cùm tu. post glo. ibi And. Alcia. in tract. de præsumpt. reg. 3. præsump. 16. num. 3. quia isthæc ratio sufficiens non est, & ideò communiter refellitur, vt scribit Fel. in d. cap. cùm tu. col. pen. nam in ea Decretali Roman. Pontif. pronunciat sententiam excommunicationis esse nullam, quia lata post appellationem: nec tractat de periurio testium excusando, sed potius de præsumenda iustitia ipsius actus, licet eadem vtatur præsumptione ad hoc, ne testes reatu periurij notentur.

Hinc sanè expendi poterit adnotatio gloss. celebratissimę, in cap. venerabilibus. §. vlt. hoc eod. tit. & libro, quæ auctoritate illius textus respondit, in dubio quoties agitur, an excommunicatio præcesserit appellationem, vel eam sequuta fuerit, præsumendum fore, ipsam excommunicationem præcessisse: quam equidem glo. laudant mirum in modum Doct. ibidem. Anto. Aret. & Felin. col. 3. in cap. cùm tu. de testibus. idem Felin. in cap. Apostolicæ. nu. 18. de exceptionib. Fel. rursus in cap. auditis. de præscript. nu. 33. idem in c. nouit. de iudic. col. 2. Dec. in c. in præsentia. col. 5. nu. 13. de probat. Ant. & Imola in cap. super eo. in 2. de appel. vbi Dec. col. 1. asserit, hanc opinionem communem esse, quæ verior est, licet Dec. post Bald. ibi contrariam existimet iure probabiliorem esse, pręsertim communis sententia ex eo procedit, quia satis strictam habet eius praxim, si tres casus & species consideremus.

Primus enim casus constituitur in animæ iudicio, quo ad hunc effectum, vt abstineat quis à diuinis officijs, & tunc præsumendum est, excommunicationem præcessisse, & appellationem post eam sequutam fuisse. ita sanè in hac specie admonet, & probat Card. in Clem. 1. q. 15. de sepultu. Dec. item in d. cap. super eo. cùm sit in dubio tutior via eligenda, sicuti paulò antè tradidimus.

Secundus casus est, cùm appellatio ipsa ad excommunicationem refertur, quia interponitur ab ea, & in hoc casu vera est communis opinio, vt præsumamus, excommunicationem præcessisse, secundum Bald. in l. ampliorem. §. vlt. C. de appellat.

Tertia species exponitur in hunc quidem modum, vt quicunque allegauerit vel excommunicationem, vel appellationem pręcessisse, is teneatur id probare, nec vlla possit vti præsumptione. l. ei qui. ff. de probat. l. actor. C. eodem tit. nam qui fundamentum intentionis propriè assumit à tempore, probare tenetur ipsum tempus. l. vlt. & ibi Bald. C. an seruus ex suo fact. Bart. & Alexand. in l. non solùm. §. sed vt probari. ff. de noui oper. nunciat. idcircò in hac quæstione communis sententia in hunc sensum est accipienda, vt explicant Rota Antiqua. 317. Dec. in dicto cap. super eo. col. 1. & 2. præmittuntque idem Panor. & alij in dicto cap. cùm tu. quòd si hæc vera sunt, tunc demum præsumptioni, de qua opinio communis agit, locus erit, cùm pares sint super hac re probationes de eadem quidem excommunicatione, & itidem de eadem certaq́ue appellatione, præter responsum & interpretationem Romani Pontificis, in dicto c. cùm tu. in quo Canonici allegantes, excommunicationem post appellationem latam fuisse, satis hoc probasse videntur per testes idoneos, licet è contrario probatum fuerit, appellationem propositam fuisse post excommunicationem. Quibus illud addere non prætermittemus, quòd excommunicatio lata ante appellationem valet, & ligat, nec reuocatur attentatorum remedio, etiamsi lata sit intra terminum datum ad appellandum. gloss. in verbo, appellatum. in capitulo, venerabilibus. §. porrò. isto titul. cuius opinionem contra Ioan. Mona. fatentur communem esse Dominic. & Franc. ibi. & eam sequitur Felin. in capit. quo ad consultationem. de re iudic. numero 26. quod est maximè obseruandum ad limitationem text. in capit. non solùm. de appellat. isto lib. quia excommunicatio vel statim tenet, vel est nulla, nec pendet ab appellatione proponenda, si simpliciter lata fuerit.

Hæc profectò hoc in loco ea ratione tradidimus, vt constet, quo ad euitationem excommunicati sufficere famam publicam absque alio quidem adminiculo, quod in dicto capit. cùm desideres. & in dicto cap. illud. satis probatur, & id magis communi sententia receptum est. non enim agitur de graui præiudicio. Quòd si ageretur de puniendis his, qui excommunicatum non vitauerint, aut de pœna ipsius excommunicati, qui se immiscuit diuinis, dubio procul non sufficeret excommunicationis probatio per publicam famam. text. optimus in dicto capit. illud. notant Felin. in cap. cùm contingat. colum. 3. de rescript. idem in dicto cap. cùm desideres. col. 1. & in dicto c. cùm tu. col. vlt. Anto. in capit. veniens. colum. vlt. de testibus. in 1. Dec. in capit. 1. de appellat. col penult. text. ad idem singul. in cap. 1. de exceptio. isto lib. cuius statim in §. sequenti mentionem agemus. hi ergo auctores, qui voluerunt, famam solam, etsi publica sit, non sufficere ad probandam excommunicationem, admittendi non sunt quo ad effectum vitandi excommunicatum, quæ quidem vitatio modicum infert præiudicium, & præterea in dubio cautior est, eorum verò sententia vera erit, si tractetur de pœna inferenda his, qui communicarunt cum excommunicato, vel ipsimet excommunicato, qui se diuinis officijs minimè abstinuerit, aut tandem de alio graui præiudicio, quod ex præmissis constat. Idcircò cùm interdictum ecclesiasticum maximum inferat præiudicium populo Christiano, non erit id obseruandum propter solam famam, nisi alijs coadiuuetur adminiculis. quod probatur in capitul. 1. de postulatio. prælat. vbi hoc ipsum notat Dec. numero 27. licet Abb. & Barba. ibi simpliciter plurimum tribuentes famæ, contrarium voluerint.

Verùm si constiterit, semel quem excommunicatum fuisse, præsumendum est, eum adhuc in eadem esse excommunicatione, donec appareat, eum absolutum esse, etenim ex eo, quòd allegatur Petrum excommunicatum nunc esse, & probetur excommunicatum fuisse, præsumitur adhuc in eadem manere excommunicatione. cap. sicut nobis. & ibi Abb. de sent. excom. glo. insignis in c. proposuit. de cler. excom. minist. ibi Abb. & Doct. eam communi consensu sequuntur. not. Rota in antiq. 238. Anchar. consil. 64. Fel. in c. scribam. nu. 3. de præsump. Euerardus loco à tempore ad tempus, cap. 42. And. Alcia. de præsumpt. reg. 2. præsumpt. 6. qui tamen hanc opinionem intelligit in excommunicatione lata simpliciter. Nam si ea conditionalis sit, non obtinet hæc præsumptio, potuit enim qui excommunicatur pendente conditione satisfecisse. quod ita tenuerunt Inno. in c. super his. de accusat. Abb. in d. cap. proposuit. & Rota in nouis. 444. imò & præter istum casum, etiamsi excommunicatio non sit conditionalis, sed simplex, nihilominus quo ad communicantes cum eo præsumitur absolutus, si communi opinione existimatur iam absolutus, & liber ab excommunicatione. Item, vbi esset elapsum à tempore excommunicationis aliquod tempus ita longum, vt attenta qualitate personæ, præsumendum arbitrio boni viri sit, eum iam absolutum fuisse, & ad gremium Ecclesiæ redijsse, secundum Abb. & Doct. in dicto cap. proposuit. vnde inspecta integritate illius, qui olim fuerit excommunicatus, eiusq́ue propriæ spiritualis salutis cura, & solicitudine, liceret cum eo communicare absque vllo criminis, & pœnæ periculo, vt expressè docent Henricus in dicto cap. cùm desideres. & Syluest. in verb. excommunicatio. 5. col. dubio 17.

Has autem veterum concertationes in ea quęstione, quando sit excommunicatus vitandus, dirimere cupiens Synodus Basiliensis, in hunc sanè modum statuit sessione 20. vndecimo Calendas Februarij, anno Domini millesimo quadringentesimo tricesimoquinto.

Ad vitandum scandala, & multa pericula, subueniendumq́ue conscientijs timoratis, statuit etiam, quòd nemo deinceps à communione alicuius in sacramentorum administratione, vel receptione, aut alijs quibuscunque diuinis, vel extra, prætextu cuiuscunque sententiæ, aut censuræ Ecclesiasticæ, seu suspensionis, aut prohibitionis ab homine, vel à iure generaliter promulgatæ, teneatur abstinere, vel aliquem vitare, aut interdictum Ecclesiasticum obseruare, nisi sententia, prohibitio, suspensio, vel censura huiusmodi fuerit in vel contra personam, collegium, vniuersitatem, Ecclesiam, aut locum certum, aut certam, à iudice publicata, vel denunciata specialiter, & expressè, aut si aliquam ita notoriè excommunicationis sententiam constiterit incidisse, quòd nulla possit tergiuersatione celari, aut aliquo modo iuris suffragio excusari. Nam à communione illius abstineri vult, iuxta Canonicas sanctiones. Per hoc tamen huiusmodi excommunicatos, suspensos, interdictos, seu prohibitos, non intendit in aliquo releuare, nec eis quomodolibet suffragari. Hactenus synodus Basiliensis ante eius dissolutionem, vt auctor est Florent. 3. part. tit. 25. c. 3. huiusque decreti, iuxta hanc seriem meminere pragmatica sanctio Gallicana, tit. de non vitandis excom. in princip. Panorm. in Clem. 2. de senten. excom. Nicolaus in supplemento Pisanellæ, in verbo, Clericus. 3. in fi. eandem literam agnoscere videtur Felin. in cap. ad probandum. col. pen. de re iudic.

Quidam verò ex concilio Constantiensi eandem constitutionem referunt, paululum mutata litera quo ad eius secundam partem, ita quidem exceptionem à regula priori exponenti: saluo si quem pro sacrilega manuum iniectione in Clericum sententiam latam à Canone adeò notoriè constiterit incidisse, quod factum non possit aliqua tergiuersatione celari, nec aliquo iuris suffragio excusari. Hęc sanè est sententia præcitatæ constitutionis: quemadmodum eam retulere Flor. in d. c. 3. & idem in tract. de censuris. c. 83. Feli. in c. cùm ab homine. de sen. excom. idem in c. Rodulphus. de rescriptis. col. pen. Syluest. in verbo, excommunicatio. 5. q. 3. Ioan. Driedo de liber. Christ. pagi. 88. Maior in 4. sent. dist. 18. q. 3. Caieta. in summa, in verbo, excommunicatio minor. & in 2. 2. q. 12. arti. vlti. Dec. in c. 2. de except. col. 2. Adria. in 4. sent. tract. de confessione. q. 9. rursus in trac. de eucharistia. q. vlt. in c. oritur quęstio. idem Adrian. in materia de clauibus. q. 3. quo in loco etiam meminit Basiliensis decreti, secundum eam lectionem, quam nos adduximus. Ex quibus satis apparet maximum discrimen inter has prædictæ constitutionis literæ diuersas lectiones. Etenim ex Constantiensi apertissimè probatur, non omnem notoriè excommunicatum ante denunciationem vitandum fore, sed eum tantùm, qui ex causa iniectionis manuum in Clericum omninò notoriè sit excommunicatus. At ex Basiliensi concilio constat, quemlibet omninò notoriè excommunicatum ante denunciationem vitandum esse. Tandem Fel. in d. c. Rodulphus. col. vlti. dubius est hac in re ea quidem ex causa, quod non legerat nec viderat acta concilij Basiliensis: & tamen in hanc inclinat sententiam, vt existimet, concilij Basiliensis literam, vt posteriorem obseruandam esse, quod & Syluest. apertius fatetur. eandem concilij Basiliensis constitutionem refert Martin. Azpilcueta in c. 1. §. laboret. de pœn. distin. 6. nu. 10. etiamsi meminerit alterius literę, quæ citatur ex Constantiensi synodo. ego verò etsi sæpissimè perlegerim acta, & Canones concilij Constantiensis, nusquam tamen hanc constitutionem potui reperire: atque ideò opinor fuisse à Martino Quinto tempore eiusdem concilij conditam absque ipsius concilij Decreto. Deinde video apud acta concilij Basiliensis legi, & contineri eandem constitutionem iuxta sensum, & lectionem paulò antè notatam: cui standum esse censerem dubio procul, nisi à tot auctoribus, iuxta sensum alterum hæc ipsa constitutio foret sæpissimè citata: & nihilominus minimè auderem à Basiliensi constitutione discedere: cùm ea posterior sit, & quæ in illa Synodo, & Constantiensi acta fuerunt circa damnationem quorundam articulorum hæreticorum, & causas beneficiales, ac censuras, approbata fuerint Apostolica auctoritate. sicuti apparet ex bullis Martini Quinti, & Nicolai Quinti Rom. Pontific. quæ quidem approbationes in ipso conciliorum codice continentur.

Ex omnibus his deducitur per hanc constitutionem, vtcunque ea legatur, tolli, & corrigi distinctionem tex. in c. cùm non ab homine. de senten. excom. quo expressim probatur, excommunicatum publicum, publicè vitandum: excommunicatum verò occultè, & secretè. Etenim etiam secretò vitandus non est excommunicatus occultus, & secretus. quod in dict. constitutione, ad sedandas proborum virorum conscientias statutum est.

Secundò deducitur ab eodem decreto, non esse vitandum ante denunciationem excommunicatum, cuius excommunicatio duobus etiam testibus probari possit, nec publicè, nec priuatim. atque ita probatur opinio Innocentij, cuius paulò antè mentionem fecimus. §. isto. versi. quid autem de excommunicato. Nam non tenemur vitare excommunicatum ante denunciationem, etiamsi probare duobus testibus possimus excommunicationem. Atque ideò tollitur opinio contraria Panor. Henrici, & Felin. in d. c. cùm desideres.

Tertiò hinc constat non sufficere famam publicam, vt teneamur vitare excommunicatos ante denunciationem: non enim tenemur eos vitare, quamuis adsit fama publica excommunicationis. idcircò tollitur responsio tex. in d. cap. cùm desideres. 2. eius parte, de qua modò disputauimus.

Quartò, ex eadem constitutione ipse infero, non esse vitandum excommunicatum ante denunciationem, etiamsi speciatim, & nominatim sit excommunicatus, & mihi de ea excommunicatione constiterit. hoc probatur: quia eadem constitutio Basiliensis Concilij exigit denunciationem excommunicationis, etiamsi certa sit excommunicatio. & præterea vsus, atque communis interpretatio Christiani orbis in hunc sensum accepit prædictam constitutionem: idcircò idem erit dicendum in eo, qui nominatim fuerit excommunicatus, vt is necessariò vitandus minimè sit, nisi post denunciationem, quod expressim notat Chos. in pragm. sanctione Gallicana, tit. de excommuni. non vitand. in verb. generaliter. cui subscribit egregius Doctor Martinus Azpilcueta in d. §. laboret. nume. 22. tametsi Adrian. in 4. sentent. tractat. de sacramento eucharistiæ. c. viso de impedimentis. versic. quantum ad tertium. & in tractat. de confessione, dubio 9. teneat contrarium: existimans excommunicatum nominatim, & specialiter, vitandum esse ab eo qui scientiam excommunicationis habuerit, iuxta distinctionem text. in dict. c. cùm non ab homine. Etiam ante denunciationem. Cuius opinionis ea est ratio, quòd constitutio Basiliensis concilij tantùm restringat vetera iura, quo ad excommunicatum generaliter, nec quicquam mutauerit quo ad nominatim, & speciali excommunicatione affectum. Et quia fortassis quibusdam hęc Adriani sententia placebit, oportet exponere, quis dicatur nominatim excommunicatus. Nam & Ioan. à Medina in Codice de pœnit. tract. 2. c. de confessione confessori excommunicato facta, idem quod Adrian. tenet, licet suspicetur, contrariam sententiam consuetudine receptam esse. Et Bernard. in c. à nobis. in 1. de senten. excom. asserit, eum dici nominatim excommunicatum, qui fecerit aliquid contra Canonem ita excommunicationem decernentem: Quisquis hoc fecerit, sit excommunicatus. Etenim si constiterit, Petrum actum hunc prohibitum fecisse, erit nominatim excommunicatus. quæ quidem conclusio nec vera est, nec probatur in locis per gl. adductis. atque ideò frequentiori Doctorum suffragio improbatur. est ergo, & dicitur ille nominatim excommunicatus, qui hac notatur censura, expresso nomine proprio: aut aliquot appositis signis, quæ certè, & absque vllo dubio eum, qui excommunicatur significent, & demonstrent. text. opt. in l. nominatim. ff. de cond. & demonst. l. 1. & 2. ff. de libe. & posthu. §. nominatim. Insti. de exhæred. lib. ex quibus hanc opin. adnotarunt gl. in c. cùm & plantare. §. excommunicatos. de priuileg. & in c. constitutionem. hoc tit. & ibi. gl. in Clem. 1. in verb. nominatim. de vita & honest. Cle. quas Doct. communi consensu probant, & sequuntur inibi. & Panor. in c. in Lateranensi. de præb. Cardi. in d. Cle. 1. 7. quæstio. idem in Cle. de sepult. Aret. post alios in l. 1. & Socin. in l. 2. ff. de lib. & posth. Chosm. in prag. sanctione tit. de excommunicatis non vitand. in verb. expressè. quorum sententia ea ratione constat quantum ad hunc tractatum, quem modò explicamus, quia tantùm hic requiritur, quòd nominatim fiat excommunicatio ad certitudinem illius, qui excommunicatur. Quòd si ad substantiam, & formam exigatur nominatim aliquid fieri, an sufficiat, signa aliquot adscribi omisso nomine proprio, quæ certum constituant eum, in quem actus dirigitur, tradunt Ias. Areti. & Socin. in d. l. 1. & 2. post alios. ff. de liber. & posthu. Abb. in d. c. in Lateranensi. Tiraquellus, in l. si vnquam. C. de reuocan. donat. in verbo, reuertatur. nu. 234.

Quintò, perpensa litera concilij Basiliensis colligitur, notoriè excommunicatum ita, vt nulla possit tergiuersatione celari, aut excusari, vitandum omninò esse, quod manifestè probatur in eadem constitutione, qua quidem partim sustinetur, quod veteri Iure statutum est in d. c. cùm non ab homine. siquidem ex eo etiam ante denunciationem vitandus est secretò, & publicè is, qui publicè, & notoriè sit excommunicatus. Etenim Iure concilij Basiliensis ea conclusio obtinebit, cùm ita notoria fuerit excommunicatio, quòd nulla possit excusatio suffragari. Huic interpretationi conuenit quod Felin. tradit in d. c. Rodulphus. de rescript. nu. 37. post Panormitanum in c. cùm non ab homine. de iudic. col. 12. versi. sed certè subtiliter. & Domi. in c. cùm secundum leges. de hæret. in 6. nempe, nullam sententiam declarationis requiri, aut necessariam fore, vbi quid notorium ita sit, quòd nullam excusationem habeat, nec possit vlla tergiuersatione celari: licet alioqui declaratio necessaria sit vbicunque pœna aliqua, etiam ipso iure pro aliquo crimine infligitur. cap. cùm secundum leges. de hæret. isto libr. l. eius qui delatorem. vbi Bartolus. ff. de iure fisci. Ancharanus in Clem. 1. nota. 6. de pœnis. Gulielmus à Monte Lauduno in cap. vnico, suprà, de vita & honestate Clericorum. Felinus in cap. 2. colum. 1. & 2. de sponsal. Abb. in consilio 68. lib. 2. Francus in cap. vlti. colum. penult. de confess. in 6. his etenim in locis frequentissimo omninò consensu receptum est, regulariter sententiam in pœnis ipso etiam iure statutis requiri, quæ declarationem inducat, & tamen eam non esse necessariam, vbi crimen ita notorium sit, quòd nulla possit obtegi, aut celari tergiuersatione, adnotarunt Panormitanus, Domin. & alij modò expressim citati. & idem Panormit. in c. cùm Vintoniensis. de electione. colum. vltim. Sed hæc consideratio non omninò congruit huic materiæ: siquidem ante concilium Basiliense ad euitationem publicam excommunicati, satis erat sufficiens ipsa publica excommunicatio, licet non foret ita notoria, quòd nulla tergiuersatione celari possit: & ad occultam, sufficeret item occulta excommunicationis scientia: sicuti probatur in dicto c. cùm non ab homine. de sentent. excommunicationis. nec oberit textus in cap. peruenit. in 1. de appellat. vbi denunciatio necessaria videtur aduersus notorium percussorem Clerici. quia inibi tantùm agitur de ea quæstione, an non obstante appellatione sit declarandus, & denunciandus notorius percussor Clerici: & responsum est à Romano Pontifice, quòd non, obstante appellatione, quę in ea specie friuola est, iudex procedat ad declarationem, & denunciationem notorij percussoris Clerici. quin & præter ista opinio Panormita. & Felini tunc vera erit, cùm iudex exequutionis, sit etiam iudex competens ad cognitionem ipsius causæ: tunc etenim non erit necessaria sententia declarationis, si ita notorium sit crimen, quòd nulla valeat excusari ratione: sed poterit exequutio fieri absque declaratione: at si iudex, qui exequuturus pœnam est, non sit iudex competens causæ cognitionis, profectò etiam in notorijs omninò erit necessaria declaratio illius iudicis, qui de re principali iure cognoscere poterat: quod notant Domini. in consilio 136. columna vltima. & Alberi. in Rubrica de hæreticis, quæstione 13. numero 43. & 46. ipse verò adhuc indistinctè potiùs admitterem eam opinionem, quæ declarationem requirit ad exequutionem pœnæ, etiam ipso iure impositæ, etiamsi notorium crimen sit, & itidem eius auctor: quòd praxis recepisse videtur: & plurimum probat textus in dicto capit. peruenit. & in capit. inter dilectos. de excess. prælat. atque ita aduersus Felinum & alios tenent Hippol. in Rubric. C. de probatio. numero 226. Caietanus in 2. quæstio. 12. articul. 2. & Syluest. in verbo, Assasinus. in fine. quibus addi poterit, etiam ante declarationem posse conferri beneficium ecclesiasticum, tanquam ipso iure iam vacans: licet non possit possessio auferri ab ipso possidente, donec lata sit sententia declaratoria, secundum Francis. de Ripa, in cap. sæpè. de restitu. spol. colum. penult. cuius sententia erit obseruanda ad interpretationem text. in cap. 1. de homicid. isto libro.

Superest igitur, quo ad excommunicati euitationem, nouam esse constitutionem istam concilij Basiliensis ad exceptionem notorij excommunicati, in hoc equidem sensu, si præmittamus Martinum quintum iam olim tempore Constantiensis synodi, tantùm excepisse notorium Clerici percussorem: quòd si vetera iuxta obseruanda forent, maximè his conueniens est simplex, ac generalis exceptio notoriè excommunicati: tametsi ea non admodum conueniat fini, in quem ista constitutio dirigitur: nempe ad vitanda scandala, & sedandas proborum virorum conscientias. idcircò magis recepta est in Christiano orbe Martini quinti, & Constantiensis constitutio, illud verò est adnotandum, etiam constitutionem Basiliensis concilij in exceptione notoriè excommunicati, maximè differre à veteri iure. Nam secundum vetera iura satis erat, aliquem esse notoriè excommunicatum eo modo, quo aliquid dicitur notorium iuris: scilicet per confessionem, per sententiam, & similia argumenta. c. vestra. de cohabit. cler. & mul. At iuxta constitutionem Basiliensem est necessarium, quòd sit notorius excommunicatus per operis euidentiam, ita, vt nulla possit tergiuersatione celari: quod explicat Chosmas in pragm. sanct. tit. de excom. non vitand. in verbo, suspensionis.

Sextò, ex eisdem constitutionibus poterit tolli anxia quædam quæstio, quæ plerosque torquet. Etenim iure cautum est, non esse audienda missarum solennia, cùm ea celebrantur à presbyteris notoriè fornicarijs, & concubinam habentibus. c. nullus. c. præter. 32. dist. vbi Docto. c. vlt. & c. vestra. de cohabit. cler. & mul. glos. in c. de homine. de celeb. miss. Henric. in c. si celebrat. col. 5. de cler. excom. minist. Theologi in 4. sentent. distinct. 13. vbi Gabriel. q. 1. dubio 4. Card. à Turrecremata in d. c. nullus. nec item sacramentum pœnitentiæ accipere ab eisdem per confessionem sacramentalem. Hoc siquidem verum est, iuxta prædictarum constitutionum decisionem: tunc demum, quando hic notoriè fornicarius fuerit denunciatus, vel in aliquo casu exceptio in dictis Martini quinti, & concilij Basiliensis Canonibus, quorum paulò antè mentionem fecimus. ex quibus ita hanc controuersiam definiendam esse censent Chosmas in d. verb. suspensionis. Floren. 2. parte, titu. 9. c. 10. §. vlt. Ioan. Maior in 4. sent. distin. 9. dubio vlti. Syluest. in verbo, Missa. in 2. quæstione 3. Adrian. in 4. senten. tracta. de eucharistia. quæstione penult. & in tract. de confessione, quæstione 9. Martinus ab Azpilcueta in cap. 1. §. laboret. 2. col. de pœn. dist. 6.

Postremò non est prætermittendum, quod in eadem constitutione Basiliensis concilij parte vlti. est statutum: nempe, per eam decisionem nullum ius ipsis excommunicatis tribui, nec concedi: imò ipsi iuxta veteres Canonicas sanctiones, etiam ante denunciationem tenentur abstinere ab his, quę excommunicatis sunt interdicta eodem modo, quo ante eandem constitutionem tenebantur. Iure autem Pontificio excommunicati, etiam ante denunciationem, regulariter abstinere debent à communione fidelium, quæ & alijs cum eisdem excommunicatis est interdicta. Nam & grauius peccatum est excommunicato, si alios non vitauerit, quàm alijs, si eum non fugerint, & ab eius communione abstinuerint. Magis etenim obligatur excommunicatus ad vitandum alios, quàm alij ad vitandum illum. ipse siquidem excommunicatus propter proprium delictum, & in pœnam illius obligatur ad vitandum alios, alij verò non in pœnam sui delicti, sed in pœnam ipsius excommunicati tenentur vitare illum. vnde sequitur, quòd magis peccat excommunicatus communicando alijs, quàm alij communicando illi. text. opt. in c. illud. de cler. excom. minist. gl. celebris in c. quoniam. 11. q. 3. quæ asserit, excommunicatum communicando personis sibi subiectis mortaliter peccare, licet illę communicando ipsi non peccent. Est tamen illius gl. conclusio in eum accipienda sensum, quem superiùs exposuimus in §. præced. nu. 8. scilicet maritum non posse nec patrem communicare vxori, aut filio excommunicatis: quamuis hi absque vllo crimine communicare valeant marito, & parenti excommunicatis. Nec gl. vsquam sensit, grauius peccare parentem excommunicatum communicando filijs non excommunicatis, quàm ipsi filij, si liberi ab hac censura parenti excommunicato communicauerint, qui tamen in hoc nullam culpam ex communione contraxere. rursus in dict. c. illud. Papa tantùm scribit, multò magis periculosum existere excommunicato non vitare, quàm non vitari: quia non vitare, cùm in eo sit, excommunicatus sine delicto non potest: sed cùm ex alijs pendeat, sine suo delicto poterit non vitari. quibus sanè verbis constat, excommunicatum delinquere, si ipse minimè abstinuerit à fidelium communione: cùm in hoc dignus culpa sit: at si ab alijs non vitetur, nullo posse notari crimine: siquidem absque eius culpa poterit ab alijs non vitari. Ex his verò minimè colligitur, grauiùs peccare excommunicatum, si alios non vitauerit, quàm alij, si eum non fugerint. Hęc obiter adnotauimus, existimantes nihilominus, excommunicatum regulariter peccare, si se communioni fidelium qua interdictus est, etiam ante denunciationem immiscuerit: quod in d. c. illud. satis probatur. vbi gl. & Doct. Quamobrem cùm per Basiliense concilium nullum detur ipsi excommunicato patrocinium, manifestum fit, ipsum teneri, vt iure veteri tenebatur, etiam nunc ante denunciationem abstinere ab ea communione fidelium, qua interdicitur à iure, ea quidem lege, qua & alij ante Basiliense concilium ipsum vitare tenebantur. ipse verò excommunicatus iure tenetur abstinere à communione fidelium, & à diuinis, sicuti post alios tenent Panor. in d. c. illud. & in c. nulli. de senten. excom. Syluest. in verb. excommunicatio. 3. q. 5. qui expressim hanc interpretationem concilio Basiliensi, vel Constantiensi aptissimam esse opinatur, vt excommunicatus, etiam occultè teneatur à communione fidelium, & à diuinis abstinere ante denunciationem. Cuius opinio mihi satis placet, modò illud obseruetur, quandoque excommunicatum, nondum denunciatum minimè teneri à communione fidelium abstinere, si ex hoc occultum eius crimen, & occultam excommunicationem proderet grauissimo cum scandalo. quod licet Syluest. refragetur, ipse admitterem quo ad communionem fidelium, quæ non pertinet ad Sacramentorum perceptionem. Non etenim censeo, etiam occultum excommunicatum posse diuina missarum solennia celebrare, aut Sacramenta percipere. nam siue is occultus sit, siue publicus excommunicatus, ipso iure prohibetur Sacramenta percipere, ac missarum solennia celebrare: sicuti inferiùs trademus. Vnde nulla expectata denunciatione tenetur omninò abstinere, etiam omninò occultus, à diuinis Sacramentis percipiendis. præsertim cùm hæc pœna, quæ excommunicationis causa iure indicitur, occultissimum criminis auctorem afficiat. Nec ob scandalum vitandum fieri rectè potest, quòd quis ea Sacramenta percipiat, quę iure sunt ei iustissimè interdicta. Nec rectè Sacramenta conferri possunt his, qui ea percipere vetantur, licet causa occultissima sit, quæ ipsos indignos efficiat.

Quamobrem quod plerique adnotarunt, nempe, occultè excommunicatum minimè teneri, nec obligari ad se subtrahendum à communione aliorum, cùm is absque graui scandalo, & sui proditione ab aliorum communione abstinere non potest: ita sanè visum est his, quorum Syluest. meminit, & Alfonsus à Castro lib. 2. de potest. leg. pœnal. c. vlt. conclus. 2. & Martino ab Azpilcueta in d. c. 1. §. laboret. in fine. de pœnit. distinct. 6. fortassis erit intelligendum quoad communionem fidelium, quę extra sacramentorum perceptionem contingit: & id ratione scandali vitandi. cuius equidem ratio prudentis viri arbitrio præponenda sit prohibitioni huius communionis cum excommunicato. Attamen circa sacramentorum perceptionem, non video, quo iure ob scandalum euitandum permittendum sit, quòd excommunicatus vtcunque occultus sacramentis percipiendis se immiscere absque grauissimo peccato, & pœnis humani iuris impunè possit. idcircò Syluestri sententiam quo ad istum sensum ipse libenter sequor, præsertim his animaduersis, quæ de scandalo diximus in reg. peccatum. in princip. de regulis iuris.

His accedit quod Adria. notat in 4. senten. in tract. de claui. quæst. 3. scribens, non esse sacramenta conferenda excommunicatis etiam ante denunciationem, etiam post Constantiense decretum, licet non sint ipsi excommunicati vitandi prius quàm denuncientur. huius sententiæ ratio verissima est, quia Iure naturali, & diuino tenemur non dare sacramenta excommunicatis: atque ipsi tenentur ab eorum perceptione eodem iure abstinere: quemadmodum satis manifestum est, cùm excommunicati sint ab vnione fidelium ecclesiastica autoritate segregati. idcircò sanctum canibus dandum non est. Matthæi c. 8. Nolite sanctum dare canibus. Constitutio autem Basiliensis concilij nec voluit, nec potuit mutare quod erat Iuris diuini, aut naturalis iuris super vitandis criminosis excommunicatis, & his, qui ab Ecclesiæ catholicę mystico corpore sunt separati, vt scribit Ioan. Driedo de libertate Christi. pagina 89. & sensit Adrian. in d. q. 3.

Ex §. Sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Excommunicatio, an probetur per denunciationem, vel literas denunciatorias? & ibi intelle. c. pia. de exceptione, in sexto.
- 2 Excommunicatus in vna prouincia, vbique vitandus est.
- 3 Communicans cum excommunicato regulariter minori excommunicatione, quandoque maiori à iure afficitur.
- 4 Intellectus c. significauit. de senten. excom.
- 5 Intellectus c. nuper. & c. si concubinæ. de sentent. excom.
- 6 Excommunicatio lata in communicantes cum excommunicato non præmissis iuris monitionib. est nulla ipso iure.
- 7 Communicans cum excommunicato, an mortaliter peccet, an tantùm venialiter.
- 8 Communicans potest, & tenetur dicere horas canonicas ratione sacri ordinis.
- 9 Communicans cum excommunicato per metum, an excusetur à culpa, & pœna iuris? atque inibi latè expenditur vera interpretatio c. sacris. de his, quæ vi, metúsue caus. fiunt.

§. TERTIVS.

CAETERVM, si quis exactè obseruauerit quę in præcedenti paragrapho dicta fuêre, planè comperiet plurimùm inducere denunciationem ad probationem excommunicationis, atque inde fit per literas, quas appellant denunciatorias, excommunicationem probari. gl. sing. in c. licet. sup. isto tit. cuius opinio probatur per locum à consequenti: siquidem à consequenti verè constat, & colligitur antecedens. l. illud. ff. de acquir. hæred. l. 2. & ibi Bald. C. de dotis promiss. notatur in c. ex parte. C. de sponsal. Sed denunciatio præmittit excommunicationem, igitur per denunciationis literas ipsa excommunicatio constat. c. pastoralis. §. verum. de appel. vbi Dec. indistinctè tenet hanc opinionem gl. Eius verò argumentatio non omninò conuincit, huius assertionis certitudinem esse apertissimam, etenim à consequenti tunc deducitur antecedens, cùm antecedens sit necessarium, & semper contingens. Quòd si antecedens non sit omninò necessarium, nec semper contingens, argumentatio minimè est sufficiens, nec certa: sicuti omnes eam tractantes frequentissimè docent: sic etenim licet denunciatio plerunque, & sæpissimè fiat post excommunicationem, attamen fieri potest, & fit quandoque, quòd ea contingat iniustè nulla pręcedente excommunicatione. textus optimus in dict. cap. licet. quamobrem idem Dec. in c. prudentiam. §. sexta. de offic. deleg. colum. pen. post Barb. ibi. & Rom. in l. 1. in prin. ff. de noui oper. nunc. existimat, per denunciationem nusquam probari excommunicationem, saltem quo ad excludendum quem à iudicio, & à similib. actibus: cuius opinio in c. 1. de excep. in 6. maximam autoritatem habet, cùm inibi statutum sit, excommunicationem probandam fore apertissimis documentis, vt excommunicatus ea ex causa ab agendo & iudicio repellatur, vnde quibusdam visum est, non satis probatam esse quo ad hunc effectum excommunicationem per vnum testem, & famam, atque ita censent Anton. in c. 1. veniens. in 1. colum. vltim. de testibus. Decius in cap. de appellat. numer. 23. idem Dec. in c. 1. de postulat. prælat. num. 27. Rom. in singular. 198. Speculat. titu. de notorio crimine. §. Fama. versic. quid si agenti. in l. admonendi. in repet. nume. 284. ff. de iureiur. Hippol. in Rubri. C. de probat. nu. 7. Felin. in Rubr. de probat. numero 4. Ioan. Andr. & Domin. in d. c. 1. de excep. in 6. & de fama sola idem adnotarunt Abb. & Dec. in d. §. sexta. colum. vlti. quicquid ibi dicat Felin. nos item hoc explicuimus in §. præcedenti, numer. 5. sic licet alioqui habenti vnum testem, deferatur iuramentum ad supplendam probationem: non poterit hoc fieri ad probandam excommunicationem, vt Actor à iudicio reijciatur, secundum Roman. in singul. 197. Ioan. Andr. Domin. & alij in d. c. 1. Iason in dict. l. admonendi. numero 284. Felin. in dict. Rubr. de probatio. numer. 4. & Hippol. in eadem Rub. C. de probatio. numero 7. glossa insignis in l. non est verisimile. ff. quod metus caus. in verb. præsumptio. quam latissimè explicat Ioannes Baptista in d. l. admonendi. colum. 57. Quòd si verum est, famam, & vnum testem minimè probare excommunicationem ad hoc, vt quis propter eam à iudicio repellatur, nec posse iuramentum deferri habenti vnum testem: profectò Romani, & sequacium opinio satis defendi potuerit. Ego verò duo, vel tria in hac quęstione notanda esse censeo. Primùm, communi ferè omnium sententia receptum est, excommunicationem alicui obiectam vi exceptionis peremptoriæ ad graue quidem pręiudicium, nequaquam probari per denunciationem: oppositam autem in vim dilatoriæ ad repellendum quem à iudicio probari quidem per denunciationem. hanc distinctionem sequuntur Rota in nouis. 252. Roma. consilio 349. Domin. in cap. 1. §. 2. de except. libr. 6. & ibi Doctores, Francus in dict. cap. licet. Chosmas in pragmat. Sanctione, tit. de excommunicat. non euitand. in verb. denunciata. Abb. & alij in d. c. prudentiam. §. sexta. vbi Deci. asseuerat, hanc opinionem communem esse, quæ rationem habet ex eo, quòd iuxta consuetudinem totius Christiani orbis constitutissimum sit, neminem denunciari, nisi primùm fuerit solenniter excommunicatus. & licet possit contingere, iniquè aliquem denunciari non præmissa excommunicatione, id rarissimum est, nec tollit à frequentiori vsu legitimam præsumptionem, quæ argumentum inducit saltem, vbi non agitur de grauissimo pręiudicio, excommunicationem præcessisse. Secundò, erit hac in controuersia non prætermittendum, potiorem esse, quo ad excommunicationis probationem, præsumptionem, quæ oritur ex literis denunciatorijs, & ex ipsa denunciatione, quam ex fama, & simul vno teste: vel vno teste, & litigantis iuramento. quod probatur ex litera Constantiensis, & Basiliensis concilij: quorum constitutio paulò antè commemorata satis ostendit plurimum tribuendum fore denunciationi excommunicationis, vt quis sit omninò vitandus. etenim minimè vitandus erit, secundum decretum Basiliensis concilij, is, qui verè fuerit excommunicatus: & tamen videmus quotidie vitari eum, quem constat denunciatum fuisse, licet de excommunicatione verè non constiterit alia probatione, quàm ipsius denunciationis præsumptione. Tertium, quod hic considerandum est, pertinet ad intellectum tex. in d. c. 1. de excep. li. 6. siquidem opinamur sequuti communem sententiam ad effectum repellendi quem à iudicio, satis probari excommunicationem per denunciationem: tametsi nec probetur vno teste, & fama: nec item sit deferendum iuramentum habenti super ea re vnicum testem ad supplendam probationem, quæ quidem resolutio deducitur optimè ex his quæ proximè tradita fuêre.

Quæritur tandem opportunè, an excommunicatus in vna ciuitate, nempe à iudice Ecclesiastico vnius prouinciæ, sit vbique locorum vitandus? & videtur sanè certi iuris esse, quòd is sit vbique vitandus. Excommunicatio etenim afficit animam, & sequitur excommunicatum, vt lepra leprosum. cap. citò turpem. 1. quęstione 1. ex Ambrosio in Commentarijs ad caput 4. Lucæ. hoc ipsum probatur in Canonibus Apostolorum, capite 13. & capit. 16. & in concilio Arelatensi 2. Canone 8. textus ad idem in cap. cùm & plantare. §. 1. de priuileg. vbi Abb. idem Abb. & Felin. in cap. 1. de treuga & pace. gloss. in c. si quis presbyter. 7. quæstione 1. gloss. in c. pastoralis. 8. verùm. de appellat. glos. in cap. officij. de sentent. excommunication. & ibi Felinus. gloss. in c. quisquis. 4. quæstione 5. Cardin. in Clemen. pri. in verbo, ipsius. de pœnis. Abb. in c. ad nostram. in 3. col. 3. de iureiurand. Innocentius in c. inquisitione. de senten. excommuni. quem inibi sequuntur Doctores, & in c. cùm non ab homine. eodem tit. præsertim Abb. & Feli. quæ quidem opinio communis est, vt asseuerat Martinus Azpilcueta in cap. inter verba. 11. quæstione 3. corollario 67. idem probat Ioan. Maior. in 4. sentent. distin. 18. quæstio. 8. addit tamen, hoc procedere Iure humano, non diuino: à quo discedit ibi. quæst. 1. arti. 3. Iacob. Almain, tenens, excommunicatum Parisijs, vitandum esse vbique, etiam Iure diuino, quo prohibita est communio cum excommunicatis. & profectò, si Ius diuinum prohibet communionem cum excommunicatis, satis manifestè constat, eodem Iure diuino, excommunicatum Salmanticæ, vbique locorum vitandum esse. Hanc verò communem sententiam quidam veram esse opinantur, quando qui excommunicatum vitare vult, probare potest, eum esse alibi excommunicatum, & denunciatum: alioqui si hoc non possit probare, non tenetur eum vita re, nisi in eo loco, vbi fuerit excommunicatus, & denunciatus: quod adnotarunt Hen. in c. cùm desideres. de sent. excom. Chos. in prag. sanct. tit. de excom. non vitand. verbo, excommunicationis. Syluest. in verb. excommunicatio. 5. dubio 17. Pia sanè est horum sententia, & fortassis concilium Basiliense eam habuit mentem, vt voluerit, nullibi locorum quem teneri ad vitandum excommunicatum, nisi in ea prouincia, & diœcesi, in qua denunciatus fuerit. Ipse verò non auderem ita latè concilij decretum interpretari. Nam qui in vno loco publicè denunciatus est, minimè ab Ecclesia toleratur, eo quod sit publicè excommunicatus: idcircò si probari denunciatio possit commodè vitandus est publicè, & occultè. quòd si probari denunciatio non valet, tunc equidem vitandus erit occultè, non autem publicè: atque ita existimo esse definiendam quæstionem istam.

Sed si quis cum excommunicato aduersus prohibitionem iuris communicauerit, minori afficitur à Canone ipso excommunicatione. c. vlti. de cler. excom. ministr. c. nuper. c. cùm desideres. de senten. excom. c. sicut. c. excommunicatos. cum duobus sequentibus. 11. q. 3. c. 2. de except. quorum omnium præcipua est distinctio text. in d. c. nuper. Ex quo palàm deducitur, hanc excommunicationem, quæ infligitur communicantibus cum excommunicatis, minorem esse. idem apparet ex c. statuimus. & c. constitutionem. super eo. & in d. ca. 2. de except. qua in re hæsitandum non est. Nam licet aliquot Canonib. decisum sit, communicantem cum excommunicato, in excommunicationem à iure statutam, & indictam incidere: illud est intelligendum de excommunicatione minori, sicuti pluribus in locis satis expressim explicatur, quæ denique regula pluribus in casib. fallit, in quibus communicans cum excommunicato maiori notatur excommunicatione, quorum aliquot hoc in loco breuiter trademus ad intellectum quarundam iuris Pontificij decisionum.

Primùm equidem solet ad hoc in medium adduci responsio text. in c. significauit. de sentent. excom. vbi probatur, maiori excommunicatione affectum esse eum, qui cum excommunicato communicauerit: imò & esse huius excommunicationis absolutionem ab ipso tantùm Romano Pontifice postulandam. vnde manifestum est, non posse illum text. intelligi de excommunicatione minori: dum dicit communicantem cum excommunicato eadem affici & ligari excommunicatione. etenim licet Canones illi in c. excommunicatos. & c. sequen. 11. q. 3. hanc patiantur in similibus verbis interpretationem propter subiectam materiam, vt eadem excommunicatio intelligatur quo ad priuationem Sacramentorum, & eorum perceptionem, & sic minor excommunicatio. c. si celebrat. de cler. excom. c. 2. de except. tamen text. in d. c. significauit. non potest vllo pacto ita intelligi: quia & absolutionem huius excommunicationis ad Romanum Pontificem pertinere probat, cùm absolutio minoris excommunicationis regulariter obtineri possit à simplici sacerdote. c. nuper. de senten. excommu. qua ratione hæc interpretatio minimè est admittenda: tametsi glos. eam exposuerit in d. ca. significauit. quamobrem adnotandum erit, communicantem cum excommunicato, maiori excommunicatione affici, à solo Romano Pontifice absoluendum, tunc demum cùm quinque simul contigerint, quæ in d. c. significauit. expressim continentur. Primum, quòd excommunicatus, cui communicatur, sit ea censura ligatus à Romano Pontifice iudicialiter, & nominatim, ita quòd non sit satis, excommunicatum fuisse à Papa sententia Canonis generalis. Secundum, quod communicans sit Clericus. Tertium, quod communicet cum excommunicato, sciens illum esse excommunicatum à Papa. Quartum, quòd hęc communicatio contingat spontè, nullo metu, nedum conditionali præmisso. Quintum, quòd sit communicatio in diuinis, in Ecclesia, vel extra Ecclesiam simul orando, aut aliàs. His etenim vnà constitutis, colligitur, communicantem cum excommunicato, maiorem contrahere excommunicationem, à solo Romano Pontifice delendam, secundum Hosti. Cardin. Anton. Abb. & Felin. in d. c. significauit. eundem Feli. in c. excommunicamus. col. 3. de hæret. Archid. in c. si quis Episcopus. in consil. 11. quæst. 3. in fin. Syluest. in verb. excommunicatio. 7. casu 6. Caietan. in verbo, excommunicatio. casu 58. Florent. in 3. part. titu. 24. c. 32. Adrian. quodlib. 6. ad 2. vbi fatetur, hanc opinionem communem esse: idem testantur Syluester in d. casu 6. & Maria. Socin. in c. ad audientiam. de homi. nu. 25. vnde patet, falsum esse quod glos. scripsit in d. c. 2. de exceptio. existimans, communicantem cum excommunicato à Papa incidere in excommunicationem maiorem, & hoc ipsum esse speciale propter auctoritatem Romani Pontificis. sic & Regia Partitarum lex non rectè quæstionem istam expediuit, dum titu. 9. part. 1. l. 37. statuit, Clericum communicantem in diuinis vel humanis cum Clerico excommunicato à Papa, statim ex hoc ligari maiori excommunicatione. Hoc etenim vel falsum est, vel intelligendum, iuxta eam interpretationem quam communis interpretum consensus recepit ad text. in dict. c. significauit.

Secundo loco passim adnotatur, communicantem cum excommunicato maiori excommunicatione, vtcunque contingat communicatio, si ea sit in crimine, propter quod alter fuit excommunicatus, maiori ligari excommunicatione. tex. optimus in e. si concubinæ. & in c. nuper. de senten. excommunicationis. Ex quibus hæc frequentissimo omnium consensu colligitur conclusio: quæ ita erit accipienda, vt communicatio in alio crimine, cuius causa excommunicatio non fuerit inflicta, minimè sit sufficiens ad hoc, vt communicans in excommunicationem maiorem incidat, secundum Abb. & communem in d. c. si concubinæ. Ab hac verò excommunicatione is tantùm absoluit, qui poterat ab excommunicatione principali, & in principalem lata, iure absoluere: sicuti probatur in d. c. nuper. §. in primo quidem articulo. nec per hoc verè concluditur, hanc excommunicationem maiorem, qua communicans in crimine afficitur, esse excommunicationem hominis: non enim est, sed Canonis, & iuris, licet eius absolutio competat ei, qui ratione criminis principalem excommunicauit: quod notant Inno. Io. And. Card. & alij communiter in d. c. nuper. vbi Panor. fatetur, hanc opinionem communem esse, eamque sequitur. hoc ipsum probatur in d. c. nuper. in versi. quamuis enim & tunc. dum per dictionem quamuis, ac per dictionem &, respondet, minorem excommunicationem, qua communicans ligatur, esse iuris. nam sensit & istam maiorem, quæ propter communionem in crimine imponitur, etiam iuris esse.

Tertiò, illud generaliter est obseruandum, posse communicantes cum excommunicatis, quandoque maiori excommunicatione ligari, si id iudici visum fuerit, seruatis tamen his monitionibus, quæ à iure in hac specie pro forma fuêre statutæ, & inductæ: quarum mentio fit in c. statuimus. & in c. constitutionem. sup. isto tit. qua ratione speciale quidem esse videtur, quòd in hoc casu excommunicatio lata sine Canonica monitione sit nulla ipso iure. quod notat glos. inibi communiter recepta in d. c. statuimus. in verb. non teneat. gloss. in cap. quod in dubijs. de sentent. excom. Felin. in c. cùm sit Romana. num. 15. de appella. id autem procedit, vbi quis excommunicat participantes cum excommunicato à seipso: secùs si excommunicet excommunicantes cum excommunicato ab alio, vel à iure: tunc etenim excommunicatio lata sine monitione. licet sit iniusta, non est nulla ipso iure. Ioan. And. Domi. & Fran. in d. c. statuimus. Abb. & Franc. in c. peruenit. in 1. de app. Abb. in d. c. quod in dubijs. col. 1. quod existimo satis dubium esse. Hic verò tertius casus olim fuit planè permissus in d. c. quod in dubijs. in fin. quo quidem statutum est, communicantes cum excommunicatis posse maiori excommunicatione affici, si moniti voluerint à communione abstinere. adeò sanè est specialis monitio in hac specie necessaria, vt licet alioqui sufficiat monitio generalis, quoties generalis excommunicatio ferenda est. c. vlt. de elect. in 6. Authen. si omnes. C. si minor ab hære. absti. Clem. 1. de iudi. l. 2. C. de decur. notat in simili Felin. in c. 2. de constitu. num. 8. & in c. exhibita. de iudic. col. 2. est etenim satis rationi consonum, quòd sufficit generalis monitio ad excommunicationem, quæ aduersus incertos generaliter ferenda est. tamen ad communicationem ferendam aduersus excommunicantes cum excommunicatis necessaria est monitio nominatim specialis, nec generalis admittenda est, quamuis generaliter sit ferenda excommunicatio: atque ita visum est gloss. in verb. nominatim. Ioan. And. Franco. & Doctor. in dict. capit. constitutionem. Sed nihilominus Hostiens. in cap. statuimus. super eo. existimat sufficere generalem admonitionem, quoties in genere ferenda est excommunicatio aduersus communicantes cum excommunicato. idem tenet Panor. in c. peruenit. in 1. de appella. quorum opinionem praxis recepit ita quidem, quòd monitio generalis tantùm semper præmittatur contra communicantes cum excommunicatis, vt tandem in eos feratur excommunicatio maior. Hinc solet adnotari, communicantem cum excommunicato, minimè peccare mortaliter. Nam si mortale crimen à communicante committeretur per communionem, posset facilimè maior excommunicatio ferri in communicantes: & tamen hæc ferenda non est regulariter, nec ferri debet, nisi ex grauissima causa, de quo statim acturi sumus.

Igitur regulam istam constituimus, quæ hanc assertionem exponit. Communicans cum excommunicatis regulariter venialem tantùm, non mortalem contrahit culpam. hæc probatur in d. c. quod in dubijs. dum præsumptuosam communicationem requirit, id est, procedentem à contemptu: ad hoc, vt communicans cum excommunicato maiori afficiatur excommunicatione. vnde fit, vt secluso contemptu non detur mortale peccatum, nec possit ferri excommunicatio maior, quæ ferenda non est, nisi præcedente mortali culpa. aliter text. in d. c. quod in dubijs. ad hanc conclusionem induxit Ioan. Maior in 4. senten. distinct. 18. quæstio. 3. col. 2. scribens communicantem cum excommunicato non peccare mortaliter, quia non potest is ante Canonicam monitionem excommunicari maiori excommunicatione. Quæ quidem inductio minimè sufficiens est: cùm & is, qui mortale crimen absque vllo dubio commiserit, nequaquam possit maiori excommunicatione ligari ante Canonicam monitionem. Sed adhuc prædicta conclusio omnium Theologorum, & Canonistarum suffragio receptissima est.

Peccat tamen communicans cum excommunicato mortaliter in tribus casibus: si communicet in diuinis, aut in quocunque crimine, aut in contemptum iudicis, vel excommunicationis, secundum Abb. & communem in capit. sacris. de his quæ vi metúsue causa fiunt. & in c. sacris. de senten. excom. S. Thom. & alios in 4. sen. dist. 18. quæst. 2. art. 4. Syluest. in verb. excommunicatio. 5. notab. 3. Florenti. tertia part. titu. 25. cap. 1. & Adria. in 4. sentent. in tract. de clauibus. quæst. 3. §. ex dictis. Primi verò casus ea est ratio, quòd præceptum de euitandis excommunicatis directè respiciat spiritualia, & legitimos actus: atque ideò qui excommunicatum ad diuina admittit, & cum eo in diuinis communicat, facit contra præceptum, & eius potissimam rationem: idcircò mortaliter peccat, qui autem communicat cum excommunicato in humanis, non facit contra præcipuam præcepti rationem: vnde veniali tantùm notandus est culpa. hæc sanè communicatio in diuinis, cuius causa mortalis crimine reus est, qui cum excom. communicat, pertinet ad officia diuina, quæ publico Ecclesiæ catholicæ nomine in Ecclesijs celebrantur, item ad sacramenta, & ad ecclesiasticam sepulturam. his etenim exemplis passim Doctores vtuntur, nec temerè id adnotauimus, sed vt inde opinemur fortassis tunc mortale crimen committi à communicante in diuinis cum excommunicato: cùm in his diuinis communio contigerit, quæ ipsis interdicta sunt excommunicatis: nempe in sacramentis administrandis & percipiendis: atque item in ecclesiastica sepultura: & præterea in diuinis officijs, quæ publico nomine & officio in Ecclesijs celebrantur. Nam excommunicatus non potest ingredi Ecclesiam eo tempore, quo diuina officia celebrantur. tex. in c. responso. de sen. excom. c. quod in te. de pœnit. & remis. cap. alma mater. cuius statim in 2. huius relectionis parte interpretationem explicabimus. gl. expressim hoc ipsum tradens in cap. qui studet. & ibi Præpos. 1. q. 1. Innoc. Anton. & alij in dict. cap. responso. Feli. in c. 2. de exceptio. Deci. in c. ad præsentiam. de appell. Anton. Imol. & Abb. in c. 1. ad finem, de vita & honest. cleri. idem Abb. Clem. grauis. de sent. excom. ex quibus apparet, communiter receptum esse excommunicatum posse absque vlla culpa Ecclesiam ingredi causa orandi: eo tamen tempore, quo diuina officia non celebrantur. tametsi Panormit. & Henri. in d. c. responso. teneant, non esse licitum excommunicato Ecclesiam ingredi, etiam eo tempore, quo diuina officia non celebrantur, quos & Felin. ibi sequitur.

Sic & excommunicatus priuatim potest dicere horas canonicas. glo. in c. 2. & in c. illud. de cleri. excom. ministr. & in c. presbyterum. 828. distinct. modò eas solus absque socio dicat, & recitet, omittens illum versiculum: Dominus vobiscum, secundum Archid. & Præpo. in dicto capit. presbyterum. Florent. 3. part. titu. 24. capit. 76. quorum opinionem scribit communem esse Marti. Azpilcueta in c. quando. de consecrat. dist. 1. notab. 7. nume. 18. quo in loco asseuerat, non tantùm posse excom. horas canonicas dicere priuatim: imò & teneri si alioqui ordine sacro præditus sit, quod ante ipsum responderunt alij in Clerico deposito, & adhuc in degradato per solennem degradationem, quos & ipse nu. sequenti citat. Sed prę cæteris Albertus Ferrari. in tract. de horis canonicis. q. 12. & 13. Abb. & Docto. in dict. capit. 2. de cler. excom. minist. Syluest. in verb. degradatio. q. 8. Io. de Ligniano in Cle. dignum. de celebrat. miss. q. 3. Deci. in c. intelleximus. de iud. col. 2. quid autem dicendum sit in excommunicato, an is ratione beneficij ecclesiastici teneatur ad horas canonicas, paulò post explicabimus in ea quæstione, qua tractabitur, an excommunicatus possit fructus beneficij ecclesiastici percipere. & id nos obiter tradidimus in lib. 3. Variar. resoluti. cap. 13. numer. 8. Hæc sanè exposuimus, vt ostenderemus, quæ diuina officia sint excommunicato interdicta. Nam fortassis, licet communicans excommunicatum in his diuinis, quę in specie sunt ei interdicta, mortale crimen committat, non ita mortaliter peccabit, sed venialiter, si cum excommunicato communicauerit in priuatis horis canonicis recitandis, & in ingressu ecclesiarum eo tempore, quo officia diuina non celebrantur. Etenim excommunicatus ipse non est his actibus interdictus, nec priuatus: atque ideò licet nemo possit absque veniali culpa in his cum eo communicare, quemadmodum nec in alijs, quæ ad diuina non pertinent: attamen non ex hoc contrahitur mortale crimen per communicationem istam in diuinis contingentem: cùm ex mente Doctorum qui existimant, mortale crimen committi, si quis communicet cum excommunicato in diuinis, ea conclusio intelligenda sit in Sacramentis, in sepultura, in diuinis officijs, quæ solenniter, & publicè in Ecclesijs celebrantur, quod iudicio lectoris committendum esse censemus.

Verùm his, quę superiùs tradita fuere, plurimum obstat decisio elegans in c. sacris. de his quæ vi, metúsue caus. fiunt, nam in eius parte vltima probatur, communicantem cum excommunicato mortale crimen committere: & deinde nullo metu excusari à pœna, quæ iure Canonico statuta est contra communicantes cum excommunicatis. Hinc etenim duo constant, quæ videntur iure defendi non posse. Primùm, quòd communicans cum excommunicatis mortalem culpam committat. Secundum, quòd nullus metus, nisi is à vi præcisa procedat, excusat communicantem cum excommunicato, cùm alioqui periculum mortis ratione famis procedens, à furti crimine excuset. c. si quis propter necessitatem. de furtis. & præterea licita sit communicatio cum excommunicato ad emendum vel petendum ea, quæ sunt victui, & vestitui necessaria, ne quis fame pereat. capit. si verè. §. est autem de senten. excommuni.

Primus igitur hac ex causa intellectus ad prædictam decisionem ita solet explicari, & distingui, vt qui communicat cum excommunicatis, ab eis petendo ea, quæ necessaria sunt victui & vestitui, minimè culpam contrahat nec mortalem, nec venialem, nec incidat in minorem excommunicationem: quia is non agit directè ad communionem cum excommunicatis, sed ad petendum alimenta & quæ necessaria sunt, ne fame pereat: & sic metu mortis ex fame imminentis non agit prima intentione, & directa ad peccatum, nec id consentit principaliter, sed in petitionem ipsam alimentorum. at qui metu mortis sibi comminatione instantis, nisi communicauerit cum excommunicato, eidem communicet, metu quidem consentit in peccatum primo & principali consensu, quamobrem in priori casu metus mortis excusat: non sic in posteriori, cùm maleficia voluntate distinguantur. c. cum voluntate. de sent. excom. l. qui iniuriæ. in prin. ff. de fur. sic sanè interpretantur has decisiones iuris Canonici Panormit. in d. c. sacris. col. pen. Adria. in quodlib. 1. arti. 3. versi. ad quintum. idem Adria. optimè in 4. senten. in tract. de clauibus. q. 3. exceptione 8. apud quem longiùs hæc prima interpretatio discutitur.

Secundò, quo apertiùs prænotata distinctio percipiatur, aliter ipse rem istam discutiendam esse censeo: siquidem quoties agimus de his, quæ Iure naturali, diuino, vel humano prohibita sunt, an ea liceant ex aliqua causa contendenti ob aliquem euentum, & circumstantiam actus: illud est omninò considerandum, an qualitas illa vel circumstantia tollat actus malitiam, propter quam is prohibitus fuerit: etenim tunc cessat ipsa prohibitio, quòd si illa circumstantia non tollat, nec auferat malitiam actus prohibiti, profectò prohibitio adhuc manet, & ideò non obstante illo euentu & circumstantia, peccatum contra prohibitionem committitur. quam distinctionem latiùs nos explicuimus in relect. reg. peccatum. de reg. iur. 2. par. §. 1. nu. 7. metus autem mortis non tollit malitiam actus in hac prohibitione communionis cum excommunicato, nec eam cessare facit. nam licet metus instet, nihilominus ipse communicans cum excommunicato consentit in illam communionem prohibitam, & in peccatum: qui quidem consensus adesse nequit absque malitia, quam habet communicatio cum excommunicato. cùm coacta voluntas sit, sicuti nec malitia actus fornicationis, aut adulterij tollitur, si quis metu grauissimo fornicationem, aut adulterium committat: is equidem, etiam si metu, consentit tamen in peccatum, quod absque malitia fieri non potest. igitur qui metu communicat excommunicato, in prohibitum consentit actum, qui adhuc malitiam habet, quam circumstantia metus non tollit: quia non obstante metu hæc communicatio cum excommunicato fit aduersus iuris prohibitionem. At qui petit ab excommunicato alimenta sibi necessaria, rem debitam exigit, resque debita peti omninò, & licitè potest ab ipso excommunicato. tex. in d. c. si verè. atque hæc circumstantia cùm permissam faciat communionem cum excommunicato, ne is commodum consequatur ab excommunicatione, & crimine contumaciæ, malitiam actus tollit, & ea ratione cessat prohibitio communionis cum excommunicato. Quibus accedit locus celebris Macchabæ. primo. capit. 2. Macchabæ. 2. capite 7. vbi constat, Iudęos metu coactos noluisse carnes porcinas comedere: quas tamen comederunt fame coacti. In priori quidem casu metus circumstantia non abstulit malitiam actus lege Mosaica prohibiti, & tamen in posteriori fames imminens amouit, & exclusit ab eo actu omnem eius malitiam, quam ex prohibitione habebat.

Tertiò solet aliter intelligi responsio text. in d. c. sacris. in eius vlti. part. vt nullo metu excusetur quis à communionis cum excommunicato prohibitione: imò adhuc peccet ei communicans propter quemcunque metum, quoties communicatio est in diuinis, vel in crimine, & his similibus casibus. nam text. ille præmittit peccatum mortale contrahi ex illa communione: ergo de ea tantùm agit, quæ sub reatu mortalis culpæ prohibita est, & sic de ea, quæ in diuinis, vel in crimine contingat. tex. opt. in c. vl. 24. q. 1. & in specie hanc interpretationem exponit Sylue. in verb. metus. q. 7. & in verb. excommunicatio. 5. q. 3. quasi secùs sit, si quis in humanis, & temporalibus cum excommunicato communicauerit per metum, non enim peccabit, nec excommunicatione minori afficietur. Huic verò intellectui duo videntur obesse: primum, quòd lex humana, quæ prohibet communicationem cum excommunicato, etiam in temporalibus, potest obligare sibi subditos sub peccati reatu, & culpa, etiam cum periculo mortis. Nam & Caieta. in 1. 2. q. 96. art. 4. scribit, posse legem humanam obligare, etiam cum periculo vitæ ad aliquid vitandum, vel agendum, sub pœna mortalis culpæ. igitur potuit humana lex prohibere communionem cum excommunicatis adhuc in temporalibus sub reatu mortalis criminis, etiam cum periculo vitæ, alterum grauiter vrget: nempe nec veniale crimen esse committendum propter quemcunque metum, qui dubio procul non excusat etiam à veniali peccato, quod feruori charitatis opponitur. gl. in verb. benedictionem. in proœmio sexti. quamobrem nec licet communicare cum excommunicato in temporalibus & humanis propter quemcunque metum: quemadmodum sentit Panormita. in d. c. sacris. col. pen. tenent Thomas in 4. sent. dist. 18. q. 2. arti. 4. & ibi Durandus. quæst. 5. ad 3. idem Thom. quodlib. 11. art. 9. & in additionibus ad 3. partem. q. 23. art. 3. Summa confess. titu. de senten. excommu. q. 165. in genere autem, veniale peccatum non esse committendum ob vitandam mortem, probatur in cap. primum. 22. q. 2. & c. ne quis. ead. q. ex Augustino in lib. contra mendacium, & alijs, quorum & nos meminimus in Epitome ad 4. Decreta. 2. part. c. 3. §. 4. nu. 3. Non oberit tex. in d. c. sacris. nam eo tantùm mentio fit de mortali crimine propter eius grauitatem. fit ergo, non esse congruam rationem, quæ in hoc intellectu adducitur ad percipiendum verum sensum d. c. sacris.

Quartò, licet hæc decisio difficilem rationem habeat, ipse censeo veriorem eius interpretationem aliundè fore deducendam: & potissimùm à vera cuiusque legis moderatrice ratione, quæ in legibus diuinis, naturalibus, & humanis, tantam habet vim, vt commodè non valeat legis alicuius interpretatio adsumi, nisi ratio viam veritatis aperiat. Etenim ipse opinor, legem Pontificiam, quæ in humanis & temporalibus communionem cum excommunicato vetuit, minimè voluisse obligare quenquam ad vitandum excommunicatum cum mortis grauissimo periculo, & sic dato metu cadente in constantem virum, quod mihi apertissimum fit ex eo, quòd canon ipse, iusq́ue Pontificium ex leuioribus causis communicationem cum excommunicato permiserit: nempe iure patriæ potestatis, cohabitationis coniugalis, & familiaritatis. c. quoniam multos. 11. q. 3. par igitur est, quòd coniectemur fortiori ratione, communicantem cum excommunicato excusari, si id fecerit coactus metu mortis sibi imminentis, si communicare voluerit. Qua ratione præcedens intellectus optimè defendi poterat, vt prædicta responsio cap. sacris. non obtineat in eo qui cum excommunicato communicat in temporalibus, & humanis, propter metum, & mortis periculum. Sed & amplius obseruandum est, quòd nec in diuinis prohibitio communionis cum excommunicato habet eam vim, vt cùm periculo mortis obliget quenquam ad vitandum ipsum excommunicatum. Hoc sanè à ratione quę legem ipsam verè interpretatur, deduci rectè potest: siquidem præsumendum non est, hanc communicationem prohibitam esse cum tanto vitæ discrimine ipsius nolentis communicare. Piè etenim & maturo iudicio censendum esse noluisse legem, quæ vetuit communionem cum excommunicato in diuinis, quenquam obligare ad vitandum excommunicatum cum graui mortis periculo: nisi vbi communicatio contingeret in crimine, vel in detrimentum fidei Catholicæ, vel in contemptum Ecclesiasticæ censuræ. Nam si quis hæreticus censuras Ecclesiæ contemnens in vilipendium Ecclesiasticæ disciplinæ comminaretur mortem alicui, nisi cum eo in diuinis communicet, profectò potiùs mortem pati debet is, quàm cum eo ita communicare: sed si quispiam tyrannus metu cogeret sacerdotem, vt coram ipso celebraret missarum solennia, non in contemptum religionis, nec in vilipendium fidei Catholicæ, absque vlla hæreseos labe: is nequaquam mortaliter peccaret, nec minori excommunicatione affectus est, licet coram tyranno missarum solennia peregit. quam sententiam veram esse existimant Ioan. à Friburgo in summa confessorum, titu. de sent. excom. q. 165. Syluest. in verb. excommunicatio. 5. dubio 14. Ioan. Maior. in 4. sent. dist. 18. q. 4. & Martinus ab Azpilcueta in c. inter verba. 11. q. 3. præludio 8. ex quibus apparet, vltimam partem c. sacris. esse intelligendam, vel in metu leui: vel quoties communicatio contigit in diuinis quoad præiudicium fidei Catholicæ, vel in crimine, aut in contemptum ecclesiasticæ disciplinæ.

Tandem dum in d. c. sacris. asseritur, communicantem cum excommunicato mortale crimen committere, intelligendus est is text. iuxta præmissam distinctionem: scilicet cùm excommunicatio fit in diuinis in crimine, vel in contemptum, vnde & mortaliter peccat qui post monitionem Canonicam, ne communicet cum excommunicato, ab eius communione non abstinet: quasi tunc contemnere videatur ecclesiasticam censuram: & ideo maiori excommunicatione ligari poterit. c. statuimus. c. constitutionem. sup. ist. titulo.

Illud non est prætermittendum ad veram interpretationem c. sacris. in prima eius parte, quod Ioan. de Selua in tracta. de iureiur. 3. part. q. 1. colum. versic. Sextò limit. ex illa decisione probare nititur, posse quempiam vi pręcisa compelli ad iurandum: & sic ad loquendum, quod præmittunt Goffred. & Felin. in cap. si verò. in fine. de iureiurand. cùm tamen contrarium adnotauerit Ioan. Andre. & Panor. in ca. verùm. eod. tit. quia licet possit quis cogi ad loquendum metu, & vi conditionali: non tamen vi præcisa. Est enim vis præcisa, quando in nobis non est potestas resistendi, vel vtrum agamus, vel non agamus, etiamsi velimus mortem pati potiùs quàm agere: nec vlla in nobis est voluntas: at metus conditionalis, aut vis quæ conditionem habet, particeps est nostræ voluntatis, & voluntatem, quamuis coactam, nobis dimittit: quemadmodum distinximus in Epitome ad 4. decret. parte prima. capit. 4. §. 1. numer. 11. nam cùm in loquutione consistat, sicut & in alijs communicatio cum excommunicato, & hæc possit dari per vim præcisam, vt probatur in dict. cap. sacris. in parte 1. consequitur vt opinatur Selua, inibi satis euidenter apparere, posse quem vi præcisa cogi ad iurandum, & loquendum. Quæ tamen adnotatio mihi non placet: quandoquidem communio cum excommunicatis possit planè contingere in multis per vim præcisam absque loquutione: nempe in eo, quòd quis sit simul præsens diuinis officijs: quòd audiat ab excommunicato diuina officia in mensa: osculo: amplexu: & his similibus: in quibus satis poterit ad exempla deduci prior pars cap. sacris. nec necessariò debet exponi de communione in oratione, aut loquutione: vnde non est omninò certa inductio Ioan. de Selua: nec conuincit Ioan. Andr. & Panorm. difficultatem falsam esse.

Ex §. Sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Nemo potest alteri, nec sibi ex bonis operibus primam gratiam ex condigno mereri: & ibi vnde procedat meritum condigni.
- 2 Gratia gratis data, auxilium speciale Dei, & gratia gratificans, qualiter distinguantur.
- 3 Nemo potest solis viribus naturalibus absque speciali Dei auxilio ea efficere, quæ sunt ad iustificationem necessaria: & tamen cum hoc extat liberum arbitrium.
- 4 Opera bona iusti meritoria sunt ex condigno vitæ æternæ.
- 5 Opera bona iustorum dupliciter considerantur, & item meritum condigni distinguitur.
- 6 Nullus potest quidquam alteri ex condigno mereri.
- 7 Potest quis pro alio de rigore iustitiæ satisfacere pro pœna temporaria: modò vterque sit in charitate.
- 8 Opera extra charitatem facta non sunt ex rigore iustitiæ satisfactoria, etiam recedente fictione.
- 9 Opera extra charitatem facta, etiam iniuncta in pœnitentiam sacramentalem non sunt de iustitia satisfactoria, adhuc accedente charitate.
- 10 Opera facta in charitate, & per peccatum mortificata, charitate accedente, priorem effectum recipiunt.
- 11 Opera bona facta extra charitatem, quandoque vtilia sunt.
- 12 Traditur intellect. gl. in c. quod quidam. de pœn. & remiss.
- 13 Sacramentum pœnitentiæ, an sicut baptismus recedente fictione sortiatur suum effectum. et quid de alijs Sacramentis?

§. QVARTVS.

OCTAVO à definitione maioris excommunicationis potissimus præter alios eius effectus infertur, & deducitur, quòd excommunicatus omninò priuatus sit suffragijs Ecclesiæ catholicæ. Hoc etenim superiùs satis probauimus, & constat: quia excommunicatus extra Ecclesiam est, nec eius membrum verè dici potest, igitur suffragia ecclesiæ, quæ tantùm eius membris communia sunt, minimè prosunt excommunicatis. Sed quo manifestius hanc illationem exponamus, hoc in loco agere libet de effectibus, quos suffragia Ecclesiæ potissimùm operantur. & pręsertim, vt propositæ materiæ subseruiamus, quæritur, an orationes, & suffragia vnius alteri prodesse possint? nam hic locus non exigit, quòd in specie tractemus de effectibus orationis, & sacrificiorum erga ipsummet operantem, sunt igitur aliquot constituenda ad huius rei cognitionem, quibus facilimè constabit eius ad vnguem resolutio.

Primùm. Nemo potest alteri primam gratiam ex condigno mereri. Probatur hæc assertio Hierem. c. 15. Si steterit Moyses, & Samuel coram me, non est anima mea ad populum istum. & tamen maximi meriti fuêre apud Deum Moyses, & Samuel. ergo nullus potest alteri de condigno primam gratiam mereri. Idem constat Ezechiel c. 18. Erit iustitia iusti super iustum: & impietas impij super impium. nam sicut non nocet homini patris impietas, ita nec poterit prodesse ex lege iustitiæ ipsius patris iustitia. Deinde meritum condigni non excedit personam ipsius, qui meretur. etenim meritum condigni non procedit ex solo libero arbitrio, quo aliquid agimus, nec ex natura operum nostrorum: sed simul ex libero arbitrio & virtute spiritus sancti gratiam specialem tribuentis per motionem ad opus bonum & cooperationem eius. Ita quidem nullum opus procedens à libero arbitrio potest esse meritum sine virtute, & gratia Dei: nec item opus Dei esset meritum, nisi fieret per liberum arbitrium humanæ, vel angelicæ naturæ. Meritum enim opus est Dei, & nostrum: Dei scilicet mouentis auxilio specialis gratiæ: & nostrum, vt liberè cooperantium: siquidem postquam Deus voluntatem nostram speciali auxilio gratiæ excitauit ad bonum, est in ipsa hominis voluntate hæc potestas, vt Deo mouenti. & inspiranti consentiat, aut dissentiat. Est elegans hac de re Pauli testimonium, 1. ad Cor. c. 3. non quòd sufficientes simus cogitare aliquid ex nobis, quasi ex nobis: sed sufficientia nostra ex Deo est. idem Paul. 2. ad Corinth. c. 9. Potens est autem Deus, omnem gratiam abundare facere in vobis, vt in omnib. semper omnem sufficientiam habentes, abundetis in omne opus bonum. Quibus locis palàm probatur, non esse nos ex libero arbitrio sufficientes ad opera bona sine gratia Dei. Rursus & hac præmissa manere apud nos liberum arbitrium docet Euangelium Ioan. 1. Dedit eis potestatem filios Dei fieri. & Iesus Luc. 9. cùm ait: Si quis vult venire post me, abneget semetipsum, & tollat crucem suam, & sequatur me, nostram libertatem manifestè indicat. Paul. item ad Cor. c. 7. Qui statuit in corde firmus non habens necessitatem, potestatem autem habens suæ voluntatis, & hoc iudicauit in corde suo seruare virginitatem suam bene facit. Hoc ipsum plerisque alijs testimonijs à viris catholicis, aduersus Pelagij & Lutheri pestilentissimos, ac omninò dissidentes errores longiùs comprobatur: maximè per Ioan. Roffensem contra Lutherum articu. 36. Ioan. Eckium art. 31. Ioan. Bunderium à Gandauo in compendio concertationum, tit. 6. Alfonsum à Castro aduersus hęreses, in verb. Gratia. & in ver. libertas. Domi. à Sot. lib. 3. de natura & gratia. c. 1. & c. 7. & alijs And. à Vega. in lib. de fide iustificante. q. 6. & seq. Extat hac de re sanctæ Synodi Tridentinæ definitio, in sessione 6. cap. 5. Sunt præter alia multa diui Augustini in 3. libro Hypognosticon, ad finem, pulchra verba: Audi, inquit, ergo breuiter, propriæ voluntatis tunc est meritum bonum, quando gratiæ donum præcedit vniuscuiusque voluntatem, vt meritum faciat homo per propriam voluntatem. & idem auctor ibidem paulò antè. Sed clamas iterum & dicis: Si nullum est meritum operantis, quomodo scriptum est: Et tu reddes vnicuique secundum opera sua? Ausculta & intellige, si tamen aures habes audiendi, & cor non sit induratum intelligendi, propter liberum arbitrium, quo bona & mala operantur homines dictum est: Vnicuique reddes secundum opera sua. Habet enim homo malum meritum cum vitio suo: iam baptizatus declinat à bono, & facit malum, id est, cùm derelinquit Deum, & diligit seculum. Habet nihilominus & bonum meritum, cùm in omnibus gratiæ Dei bona in se operanti non resistit, sed cooperator existit, & omnem spem suam habet illum, cùm aurem suam, & cor Deo loquenti intus, hoc est, in interiori homine præbet, & non foris in malis seculo perstrepenti. hæc Augustinus. Quæ cùm, vt modò argumentabamur, certa sint, & probent, meritum condigni procedere ab operibus nostris libero arbitrio cooperante ei dono gratiæ, quod Deus impartitur alicui per monitionem ad opera bona, vt ipse ad vitam æternam perueniat, patet condigni meritum non extendi vltra hanc monitionem. quod S. Thomas expressim hac vsus argumentatione respondit in 1. 2. q. 114. articul. 6. & in 4. sent. dist. 46. q. 2. art. 1. vers. respondeo dicendum. & est omnium Theologorum conclusio receptissima: quæ asseuerat, neminem posse alteri mereri de condigno primam gratiam. Eadem assertio apertissimè fulcitur ea ratione, quòd mereri vnum alteri gratiam primam, nihil aliud est quàm deprecari à Deo bonum motum alterius, quod non cadit sub condigni merito, siquidem id iustitiæ innititur: motus autem ad opera bona, gratiæ tantùm Spiritus sancti tribuitur, atque ideò non pertinet ad condigni meritum. deinde eadem conclusio satis alia simili adstruitur: qua certissimum fit, Neminem ex merito condigni primam gratiam sibi mereri, sed ex mera Dei liberalitate. Sic enim inquit Paul. ad Rom. c. 11. Si ex operibus, iam non est gratia: si autem gratia, iam non ex operibus. Quamobrem cùm hęc prima gratia nomen hoc ex ipsis diuinis testimonijs habeat, non potest ad condigni meritum pertinere, quia tunc non esset gratia. diuus August. lib. 3. Hypognosticon inquit: Vitiato libero arbitrio totus homo vitiatus est, per quod absque adiutorio Dei, & gratiæ, quod Deo placet nec valet incipere, nec perficere sufficit. Præuenitur autem medicina, id est, Christi gratia, vt sanetur & reparetur in eodem vitiata, atque præparetur voluntas quæ semper indigens adiutorio, illuminante gratia Saluatoris possit tam Deum cognoscere, quàm secundum eius viuere voluntatem. Hactenus Augustinus. Deus enim, cui vult miseretur, & quem vult indurat: igitur non volentis, nec currentis, sed miserentis est Dei, teste Paulo ad Rom. cap. 9. Hanc conclusionem asserit diuus Thomas communiter receptus in 1. 2. q. 114. art. 5. multisque auctoritatibus eam probant Dominicus à Soto, lib. 2. cap. 3. & 4. & lib. 3. de natura & gratia. cap. 7. & 8. Andreas à Vega libro de fide iustificante. q. 7. igitur gratiam gratis datam, qua Deus benignissima sua voluntate trahit peccatores ad suam gratiam & iustitiam, nemo meretur, sed illa omne meritum antecedit.

Obiter tamen, nam id nostrates minimè explicarunt, vt Lector facilius hæc percipiat, adnotare libet, gratiam generaliter dici, quodcunque donum, quod non debetur suscipienti, sed voluntate donatur. Ita enim inquit Paulus: si ex operibus, iam non est gratia, & tamen licèt hoc sit generale nomen, speciali tamen nomenclatura dicitur gratia quædam gratum faciens, reliquis nomen genericum retinentibus, vt dicantur gratiæ gratis datæ. Est autem gratia gratum faciens, per quam homo ipse Deo coniungitur, & formaliter fit amicus, & Deo gratus, ac iustificatur, iuxta illud ad Roma. cap. 3. Iustificati gratis per gratiam ipsius. Gratiæ autem gratis datæ, sunt dona illa, quæ conferuntur non in bonum ipsius suscipientis, sed in aliorum vtilitatem, vt vnus alteri cooperetur ad hoc, quòd ad Deum reducatur. De quibus Apostolus ad Corinth. 1. cap. 12. inquit: Vnicuique datur manifestatio Spiritus ad vtilitatem, scilicet aliorum. & inibi meminit harum gratiarum, vt sint dona prophetiæ, linguarum, & sanitatum, quæ nihil vetat prauis hominibus donari. Dicuntur autem gratiæ gratis datæ, quia conceduntur supra facultatem naturæ, & supra merita personæ. Hanc distinctionem explicat Thom. 1. 2. q. 111. artic. 1. Gratia autem iustificationis potest tripliciter accipi. Primò quidem pro gratia gratum faciente, qua formaliter iustificamur & efficimur amici Dei. Secundo modo pro gratia gratis data, qua Deus nos adiuuat, & peculiariter mouet, vt ea efficiamus, quæ requisita sunt, vt obtineamus gratiam & amicitiam ipsius. Tertiò accipitur à quibusdam gratia iustificationis generaliter, vt sub se comprehendat gratiam in prima & secunda significatione, & tandem vt gratia iustificationis dicatur, quidquid gratis à Deo fit, vt iustificemur. Hæc distinctio ex eo probetur, quòd sæpissimè à Catholicis auctoribus auxilium speciale Dei mouentis affectum ad opera bona, & concursus ipse Dei præuenientis, conuertentisq́ue ad se nos appellatur gratia iustificationis. Idem Thomas ead. 1. 2. q. 109. articul. 6. dum tractat de Dei auxilio speciali ad mouendum, id videtur tribuere gratiæ iustificationis: sic idem non semel in dict. quæst. 111. ex eo distinguit gratiam gratum facientem, à gratia gratis data, quòd gratia gratum faciens tendit in vtilitatem ipsius tantùm suscipientis: gratia verò gratis data non confertur in bonum ipsius suscipientis, sed in vtilitatem aliorum. sed auxilium speciale Dei, tendit in bonum & commodum illius, cui confertur tantùm. igitur id omninò pertinet ad gratias gratis datas: imò est proprium gratiæ iustificationis. Gratia igitur iustificationis generaliter accepta complectitur gratiam gratis datam, quæ speciale Dei auxilium dicitur, & gratiam gratum facientem, qua formaliter iustificamur. Sancti enim patres in Concilio Mileuitano, & Aug. passim gratiam iustificationis appellant quod gratis à Deo fit, vt iustificemur. Gratia verò gratum faciens à gratia gratis data hac in parte distinguitur in hoc, quòd gratia gratum faciens est habitus quidam supernaturalis, quem Deus infundit animabus nostris, quoties nos sibi reconciliat, & ad suam amicitiam admittit, vt per illam formaliter simus illi grati, sic, vt albedine sumus albi, sed & gratia iustificationis prout accipitur pro speciali dei auxilio, operans dicitur in illo effectu, quo mens nostra mouetur: cooperans verò in illo quo mens nostra mota est, vt velimus, & volumus sic, vt faciamus: sic dum mens nostra mouetur tantùm, est operans, dum mouet & mouetur, est cooperans, quia cooperatio non solùm tribuitur Deo, sed etiam animę. Eodem modo gratia gratum faciens, dum sanat & iustificat, dicitur gratia operans: sed qua parte est principium meritoriè deinceps operandi ex libero arbitrio, dicitur gratia cooperans, quemadmodum hæc explicat Thomas 1. 2. q. 111. art. 2. de his etiam latè tractant Ioann. Driedonius lib. 1. de gratia & lib. arbit. 2. tract. c. 2. in prima eius parte. Diuus Augustinus de grat. & lib. arbit. capit. 17. Andre. à Vega super concilium Tridentinum, in caput 8. c. 13.

Ego sanè opinor, auxilium Dei speciale, concursumque eius præuenientis, conuertentisq́ue ad se nos, licet connumeretur inter gratias gratis datas, ab eis tamen posse distingui, & nomen habere speciale, auxilij quidem gratuiti peculiaris, quo nos super naturam Deus euehit, vt discernatur à generali Dei concursu, quo monet, fouetque res naturales, & tamen à gratia gratum faciente differre, licet ad gratiam iustificationis pertineat. Hæc omnia constant ex superiùs adnotatis, & quia gratia gratum faciens est habitus quidam supernaturalis, & diuini prorsus ordinis, quem Deus infundit animabus nostris, quoties nos sibi reconciliat, & ad suam amicitiam admittit, vt per illum sic simus formaliter ei grati & amici, vt albedine sumus albi, & cognitione cognoscentes, & fide fideles. Gratia verò gratis data non habitus est, sed auxilium quoddam speciale, & peculiare ipsius Dei, quo Deus peculiariter adiuuat, & potentius mouet, & inflectit potentias nostras, vt ea facere possimus, quæ sunt necessaria ad iustificationem nostram, & sic ad consequendam gratiam gratum facientem, & ita habitum, quem modo significamus, quæ distinctio colligitur ex S. Thoma in 1. 2. q. 109. art. 6. Auxilium autem istud speciale Dei mouentis hominem ad benè operandum, & præparandum se ad consequendam iustificationem, & habitum gratiæ, seu gratiam habitualem, quia tendit omninò in bonum ipsius suscipientis, ad iustificationem pertinet, tametsi gratia gratis data appelletur.

Hinc sequitur Catholica conclusio, qua constanter asseueramus, Neminem posse solis viribus naturalibus absque Dei auxilio speciali ea efficere, quæ sunt ad obtinendam gratis iustificationem necessaria. Hæc probatur Ioan. 6. Nemo potest venire ad me, nisi pater, qui misit me, traxerit eum. & Ioan. cap. 15. Sine me nihil potestis facere. Eadem conclusio pluribus in locis ab Augustino defenditur aduersus Pelagianos hæreticos, & à S. Thom. in dict. artic. 6. atque alijs Theologiæ professoribus omnium communi sententia, cuius varia doctissimorum virorum testimonia tradidere, Dominicus à Soto lib. 2. de natura & gratia. capit. 3. Alfonsus à Castro de hæresib. verb. gratia. Andreas à Vega in lib. de fide iustificante. quæst. 8. & Gregorius Ariminensis in 2. sent. distin. 26. q. 1. & in distin. 29. q. 1. idq́ue definitum fuit olim in concilio Mileuitano, cap. 4. & capit. 5. atque in Tridentina Synodo, sessione 6. capit. 5. cuius Canon primus ita inquit: Si quis dixerit hominem suis operibus, quæ vel per humanæ naturæ vires, vel per legis doctrinam fiant, absque diuina per Christum Iesum gratia posse iustificari coram Deo, Anathema sit.

Deducitur item ex his, præparationem & dispositionem sufficientem ad gratiam, esse opus & Dei, & nostrum. Dei quidem pręuenientis: nostrum autem consentientium, & cooperantium. vnde & in nobis nullum est initium præparationis ad gratiam, & iustificationem, sed Deus inceptor est, sicuti in eodem concilio Mileuitano, & Synodo Tridentina, d. cap. 5. definitum extat. idem Augustinus docet de gratia & lib. arbit. cap. 5. scribens ita: Nisi donum Dei esset, etiam ipsa ad Deum nostra conuersio, non ei diceretur: Domine Deus virtutum conuerte nos. Rursus idem Augustinus lib. 1. cap. 4. contra duas episto las Pelagij: Non potest homo aliquid velle boni, nisi adiuuetur ab eo, qui malum non potest velle, hoc est, gratia Dei per Iesum Christum. Paulus ad Philippenses c. 2. Deus, inquit, operatur in nobis, & velle & perficere. Quibus & alia plura testimonia suffragantur, quæ hîc missa facimus, quandoquidem à præcitatis auctoribus diligentissimè traduntur.

Infertur etiam ex prænotatis, ita ab Ecclesia catholica liberum arbitrium constitui, vt ei infirmo, & egeno necessariam esse iudicet gratiam Dei: at verò ita vicissim gratiam extolli, vt liberum arbitrium minimè sublatum esse censeat, sed definiat cooperatione nostra opus esse in iustificatione. Huius catholicæ assertionis probatio constat, præter ea, quæ in initio huius paragraphi adduximus, auctoritate Synodi Tridentinæ, sessione 6. cap. 5. & Cano. 4. vbi definitum est, quòd Deus neminem coactum ad se trahit, aut necessitate inducit, sed in nostra potestate est, gratiam eius respuere, vel assensum nostrum ei præbere, & cooperari. Diuus Augustinus de peccat. meritis, lib. 2. capit. 18. sic ait: Liberum arbitrium huc atque illuc sic flectitur, vt malè vti malus possit, & benè bonus, sed non nisi ex Deo bonam voluntatem habemus. Paratur enim voluntas à Domino, qui operatur in nobis velle & operari. Tertullianus in libro definitionum eccles. dogmatum, capit. 21. manet, inquit, ad quærendam salutem arbitrij libertas, id est, rationalis voluntas, sed admonente prius Deo, & inuitante ad salutem, vt vel eligat, vel sequatur. His etenim & alijs testimonijs satis apparet liberum arbitrium per primi parentis peccatum læsum, manere quidem in malum per se cum concursu generali naturale: in bonum autem gratia Dei mouente & adiuuante, secundum illud Oseę 13. Perditio tua ex te Israel, tantummodo in me auxilium tuum. Extat igitur catholica definitio aduersus hæreticos, quos multis tractatibus ad hoc editis conuincunt diuus Augustinus, & alij Ecclesiæ catholici Doctores, quos nostra ætate imitati sunt Roffensis aduersus Lutherum, argum. 36. Ioann. Driedon. de libero arbitrio. Bunderius in compendio concertationum, titulo 7. Alfonsus à Castro de hæresib. in verbo, gratia. Dominicus à Soto, lib. 1. de natura & gratia. cap. 15. exponit & hanc conclusionem. S. Thom. 1. 2. q. 109. art. 2. & art. 6. & idem 1. parte. q. 83. artic. 1. & rursus 1. 2. quæst. 113. articulo tertio. His tamen & aliam catholicam conclusionem adijcimus, quam necessariam fore opinamur ad eorum, quæ modò exposuimus, apertiorem intellectum.

Opera iusti, quæ genere suo, ac circunstantijs bona sunt, omnia sunt meritoria de condigno & cumulatioris gratiæ, & vitæ æternæ. Hæc assertio probatur ratione & auctoritate. Ratio enim ex eo constat, quòd quidquid redditur, secundum iustum iudicium, merces condigna est, cùm id ad iustitiam pertineat, sed vita æterna redditur à Deo, secundum iudicium iustitiæ. 2. ad Thimoth. 4. In reliquo reposita est mihi corona iustitiæ, quam reddet mihi Dominus in illa die, iustus iudex: Igitur homo iustus ex operibus meretur condigni merito vitam æternam. Deinde meritum est opus, quo quis fit mercede dignus, & pluribus in locis sacræ scripturæ mentio fit mercedis operibus iusti retribuendæ, præsertim Marci capit. 9. Amen dico vobis, non perdet mercedem suam. Et 1. ad Corinth. capit. 3. Vnusquisque mercedem accipiet secundum laborem suum. ergo præmittitur, opera iusti meritum habere, & ideò esse mercedi digna. merces autem gloriæ æternæ est. Nam si opera apud Deum merita non sunt, nisi virtute præuiæ gratiæ, potissimè sunt digna mercede ipsius vitæ æternæ, cuius semen est ipsa gratia, vt inquit Thomas 1. 2. quæst. 114. artic. 2. & ad 3. & innuit Paulus ad Romanos capit. 6. Gratia Dei, vita æterna. Auctoritate adstruitur hæc conclusio Paul. 2. ad Thessalonicen. 1. vbi scribens de tribulationibus, inquit, quas in exemplum iusti iudicij Dei, vt digni habeamini regno Dei, pro quo & patimini. Et Matthæi capit. 5. Gaudete, inquit Iesus, & exultate, quoniam merces vestra copiosa est in cœlis. Hoc ipsum sacrosancta Synodus Tridentina confitetur sessione 6. capit. 16. & Cano. 26. & 32. sunt & hæc veterum auctorum, & sanctorum virorum plura testimonia, quæ aduersus impium Lutherum tradidere plures auctores ex iunioribus, atque item ex veteribus Diuus Thomas in dict. quæstio. 114. articu. 3. & in Epistolam Pauli ad Roman. capit. 4. & 8. S. Bonauentura in 2. sentent. distinctio. 27. quæstio. vltim. Richard. in 4. sentent. distinctio. 46. articul. 1. quæstio. 1. Ioann. Bunderius in compendio concertatio. titul. 6. Alfonsus à Castro in libr. aduersus hæreses: in verbo, meritum. Domini. à Soto libr. 3. de natura & gratia, capitul. 7. & 8. Andreas à Vega libr. de fide iustificante. quæstio. 5. idem in defensione concilij Tridentini libr. 15. capit. 12. & sequentibus. à quibus duo huic assertioni obijciuntur. Primum, quòd meritum ad iustitiam pertinet, & ius est æqualitatem præmittens: nihil autem nos possumus præstare Deo æquale vitæ æternæ: siquidem vita æterna nullis sit nostris obsequijs æstimabilis. Paulus ad Roman. cap. 8. non sunt condignæ passiones huius seculi ad futuram gloriam, quæ reuelabitur in nobis. Ergo nulla est iustitia, aut meritum nostrum apud Deum, ad futuram gloriam. quod comprobatur ex Aristotele 8. Ethic. dicente: Dijs & parentibus non possumus reddere æquale. Alterum, merces, & præmium quid debitum significant: Deus autem nihil potest debere nobis: nullus etenim ei prior dat, vt retribuatur ei, vt scribit Paulus ad Romanos capite vndecimo, Nec Deus debet iustis vitam æternam propter quæcunque eorum opera: posset equidem iustis eam non dare, nec eis faceret iniuriam. Nam quidquid est nostri officij suum est, & id debitum, atque ideò quod suum est ei reddimus. Igitur nulla est obligatio Dei propter nostra opera vtcunque sanctissima. His verò obiectionibus à catholicis vnanimi consensu distinctione quadam respondetur, quam hîc breuiter exponemus.

Opera iustorum dupliciter considerantur. Primò quidem considerari possunt secundum suam perfectionem naturalem, & quatenus sunt à libero arbitrio iuxta vires naturales, etiam ex speciali auxilio Dei ante gratiam gratum facientem, & amicitiam diuinam. Et in his non est condignitas ad beatitudinem, & vitam æternam. Longissimè enim excedit beatitudo valorem omnium talium nostrorum operum, sicut & virtutem nostram naturalem, cùm ipsa sit supernaturalis. Est tamen congruitas proportionis, quòd homini operanti secundum suam virtutem, Deus recompenset secundum excellentiam suæ virtutis. Possunt tamen secundò considerari opera iustorum, secundum perfectionem supernaturalem, quam habent à gratia, & spiritu sancto, in habitante animas ipsorum: & sic considerata sunt meritoria vitæ æternæ de condigno: nam valor meriti attenditur secundum virtutem Spiritus sancti, iuxta illud Ioann. 4. Fiet in eo fons aquæ salientis in vitam æternam. attenditur etiam precium operis secundum dignitatem gratiæ, per quam homo efficitur consors diuinæ naturæ, adoptaturque in filium, cui debetur hæreditas, ad Roman. cap. 8. Si filij, ergo hæredes. Hac distinctione vsus est S. Thomas 1. 2. q. 114. artic. 3. quem Theologi omnes sequuti sunt in 1. sentent. distin. 17. & in 2. distin. 28. Domini. à Soto in libr. 3. de natura & gratia, capit. 7. & in epistolam ad Rom. cap. 2. Andre. à Vega in lib. de fide iustificante. q. 5. vers. ad primum. & constat ex his, quæ statim in sequenti distinctione dicemus. Etenim qui illa vtuntur, & hanc, ni fallor, præmittere videntur sensim quidem, etiam si non omnes hanc expressim adnotauerint.

Meritum item distinguendum est: Aliud est etenim proprium & perfectum, ac suapte natura meritum, cui de rigore iustitiæ merces debetur: vt planè iniustus censeatur, qui hanc mercedem non reddiderit. Hoc meritum non est hominis ad Deum: nam si Deus nemini redderet operum suorum mercedem, iniustus non esset, etiam si nostra opera adsumamus secundum perfectionem supernaturalem. Aliud dicitur meritum, quod non suapte natura, aut simpliciter dignum est mercede de rigore iustitiæ, sed ex suppositione sponsionis ipsius retribuentis, & eius ordinatione, quale est præmium, & meritum brauij, in hastiludio, in quo Rex promittit victori gemmam, aut aliquid preciosum, quod multò maioris valoris est, quàm labor & industria victoris, quæ quidem sua propria natura æstimata, non sunt digna ex rigore iustitiæ tanta mercede, sed tamen præmissa, & supposita ordinatione, seu promissione Regis, victor in hastiludio dignus est omninò, & de iustitia illa mercede. eiusmodi est meritum hominis ad Deum. Nam etsi nostra opera non sint ex se ipsis digna vita æterna, tamen quia misericors Deus promisit seruanti mandata sua se illi daturum vitam æternam. Matth. cap. 19. post talem promissionem iustum est, quòd Deus det vitam æternam seruanti eius mandata, constituiturq́ue Deus debitor vitæ æternę, non ex operibus nostris, sed promissione sua, quæ quidem promissio simpliciter, & absolutè est tribuenda gratiæ. Sic inquit Paulus ad Colossenses: Dignos nos fecit in partem sortis Sanctorum. Hoc ipsum asserit Augustinus de Trinit. lib. 14. cap. 15. Quid animam, inquit, faciet beatam, nisi meritum suum, & præmium domini sui? sed & meritum eius, gratia est illius, cuius præmium erit beatitudo eius. Idem Augustinus sermone 151. de tempore: Laudemus, inquit, fratres Dominum, quia eius fidelia promissa retinemus: nondum accepimus. Parum putatis, quia promissorem tenemus, vt iam debitorem exigamus? promissor Deus debitor factus est bonitate sua, non prærogantia nostra. Idem in sermone 16. de verbis Apostoli. In his, quæ iam habemus, laudemus Deum largitorem in his, quæ nondum habemus, tenemus debitorem. debitor enim factus est non aliquid à nobis accipiendo, sed quod ei placuit promittendo. Hæc diuus Augustimus, qui præmissam distinctionem sensisse videtur. quam post alios exponunt auctores ad præcedentem citati. & Ioan. Bunderius in compendio concertationum. tit. 6. art. 5. & sequentibus, atque optimè Alfonsus à Castro aduersus hæreses, in verb. meritum.

Ex his distinctionibus multa deducuntur, quæ necessaria sunt ad intellectum huius conclusionis, quam catholicam esse diximus, & ad respondendum obiectionibus, quæ eidem opponi solent.

Primùm opera iustorum ex sua propria natura & vi, vt à libero arbitrio, etiam ex auxilio speciali Dei antecedenti gratiam gratum facientem, procedunt, non est meritoria merito condigni, tametsi de congruo possint esse, & sint meritoria. Hæc diuus Thomas, paulò antè citatus, & alij, quorum mentionem fecimus.

Secundùm, opera iustorum vt procedunt, & considerantur à perfectione, quam habent supernaturalem à gratia & Spiritu sancto inhabitante animas ipsorum, & sic à gratia gratum faciente, meritoria esse apud Deum merito condigni. Hoc ipsum satis superiùs probatum est.

Tertiò infertur, meritum condigni propriè & immediatè, vt interim ita loquar, procedere à gratia cooperanti, & ei tribuendum esse, & sic habitualem gratiam, id est, gratum facientem, esse principium meriti condigni. hanc illationem planè probat S. Thomas 1. 2. q. 109. art. 6. & q. 111. art. 2. post diuum Augustinum in lib. de libero arbitrio.

Quartùm, constat ex his, iustorum opera, vt procedunt à gratia gratum faciente, & sic à perfectione supernaturali, non esse simpliciter meritoria merito condigni gloriæ, beatitudinis, & vitæ æternæ, sed supposita ordinatione Dei, & eius gratuita diuina promissione, qua iustis vitam æternam promisit, & gratis se constituit debitorem. Sic sanè locus Pauli intelligendus est ad Rom. c. 8. nam si naturam ipsam operum consideremus seclusa promissione diuina, & eius ordinatione, non sunt condignæ passiones nostræ ad futuram gloriam. Hanc illationem planè Catholici omnes fatentur, & post alios diuus Thomas 1. 2. q. 114. artic. 1. & hi Doctores, quorum modò mentionem fecimus.

Quintò, patet ex rigore iustitiæ, supposita hac diuina ordinatione, vitam æternam & beatitudinem deberi, ipsumq́ue Deum debitorem esse propter meritum operum iustorum. Hoc probatur ex præcedentibus: vnde si rectè omnia considerentur, manifesta est responsio ad obiectiones ex his postremis duabus illationibus.

Et licet plerisque visum sit, Deum ipsis iustis debere beatitudinem, & vitam æternam, atque ipsis debitorem esse supposita promissione diuina, vt opinatur Scotus, Bonauentura, & Richardus in 2. sent. dist. 27. illud tamen consultiùs probari, & teneri potest, quod S. Thomas docet in d. q. 114. artic. 1. ad 3. dum asserit, Deum effici non simpliciter debitorem vitæ æternæ, sed supposita eius promissione, atque ideò non esse debitorem ipsis iustis operantibus, sed sibi ipsi, suæ propriæ bonitati, & firmissimæ veritati, vt eius lex & ordinatio impleatur.

Sextò hinc proximè constat, qualiter accipiendum sit, quod diuus Bernardus scribit in sermone primo de annunciatione, dum inquit, quòd absque iniuria potest Deus non dare beatitudinem iustis. & rursus quod Augustinus tradit quarto libro, contra Iulianum Pelagianum cap. 3. dicens: Deum fore iniustum, si non ad ipsius regnum verus admitteretur iustus. Ad hæc Paulus Apostolus 2. ad Timoth. capitulo secundo, inquit, fidelis sermo. Nam si commortui sumus, & conuiuemus. Si sustinebimus, & conregnabimus: si negauerimus, & ille negabit nos: si non credimus, ille fidelis permanet, negare se ipsum non potest. idem ad Hebrę. capit. 6. Non enim, inquit, iniustus est Deus, vt obliuiscatur operis vestri, & dilectionis, quam ostendistis in nomine ipsius, qui ministrastis Sanctis, & ministratis. Etenim hæ auctoritates sunt accipiendæ supposita, vel non præmissa promissione diuina, aut tandem aliter, quod petendum est à viris in sacra Theologia doctissimis, eisdemq́ue religionis Christianæ, & Catholicæ ecclesiæ obseruandissimis. Nostrum siquidem non est, rem à propria professione iuris humani alienam penitus explicare: legat verò quispiam Andre. à Vega, in dicta quæstione quinta, & eundem super concilium Tridentinum, libro vltimo, capitulo 22.

Septimò, si ad amussim quæ dicta sunt perpendantur, elicitur, non esse necessariam nouam Dei acceptationem præter gratiam gratum facientem, vt opus sit de condignè meritorium. Hoc corollarium probatur, quia gratia gratum faciens nihil aliud est, quàm acceptatio ad gloriam, vt omnes fatentur in secundo sententiarum distinctio. vigesimaseptima. & in tertio distinctio. decimaoctaua. si ergo per gratiam homo iam est acceptus ad gloriam, non est opus noua acceptatione operis. Nam si filij, ergo hæredes, vt inquit Paulus, & propterea opus est gratum, quia persona est grata. Respexit enim Deus ad Abel, & munera eius. Alioqui esset repugnantia, personam esse acceptam, cuius opus non sit Deo gratum: atque ita Dominicus à Soto libro tertio, de natura & gratia, capite septimo, eleganter, vt & multa alia, hanc illationem probat, & defendit aduersus Scotum, qui in 1. sent. distin. 17. q. prima, existimat, non satis esse, opus elici à gratia, vt sit meritorium vitæ æternæ, sed vltra hoc requiritur, quòd sit acceptum à Deo, & ordinatum ad talem finem.

Fateor, optime Lector, me longiùs digressum fuisse, quàm ab initio constitueram, sed tamen hæc ad faciliorem huius materiæ intellectum mutuati sumus à viris Catholicis, & sacræ Theologiæ professione celebratissimis, quæ in eum sensum accepimus, & accipere obtestamur, quem sancta mater Ecclesia probauit, & catholicum esse definiuit.

Secunda conclusio, nullus potest non tantùm primam gratiam, sed nec quidquam aliud alteri merito condigni mereri. Hæc probatur eadem ratione, quam ad probationem primæ conclusionis adduximus ex diuo Thoma prima secundæ quæstione 114. articulo sexto, & præterea, quia meritum condigni propriè, & verè iustitiæ tribuitur, & ad eam pertinet, quod satis manifestum est, iustitia autem est ad ipsum operantem. Paulus secunda ad Corinth. capite quinto: Omnes nos manifestari oportet ante tribunal Christi, vt referat vnusquisque propria corporis, prout gessit, siue bonum, siue malum. Et Apocalypsios capit. decimoquarto, Opera enim illorum sequuntur illos. Paulus item ad Romanos capit. secundo, referens iustum Dei iudicium, inquit, qui reddet vnicuique secundum opera eius. deinde iustitia ad alterum est, teste Cicerone lib. 1. de officijs. tradit Thomas secunda secundæ. quæstione 58. articulo secundo. post Aristot. lib. quinto Ethic. capit. secundo, & cap. quinto. actiones autem, quæ sunt ad alterum, considerantur per comparationem ad agentem, & ad eum, in quem fiunt, vt constat igitur condigni meritum, quod iustitiæ tribuitur respectu agentis versatur, atque ideò non potest ex alterius operibus alter de condigno quidquam mereri. Idem etiam probatur, quia iustitia est reddere vnicuique quod suum est, id est, ei debitum secundum proportionis æqualitatem, sed iuxta hanc æqualitatem non potest vni deberi quidquam ex operibus alterius, cùm is nihil egerit, nec dederit: ergo non potest quis alteri ex condigno mereri: & præter hæc apparet, quia meritum condigni personam operantis non excedit. Nam gratia cooperans, à qua meritum procedit ex condigno, vt suum possessorem ad beatitudinem perducat, datur: non vt per eam alteri mereatur ex condigno. Alteri enim ex condigno mereri soli Christo seruatum est, vt explicat Thomas præter alios, in dict. articul. 6. ex quibus constat hæc secunda conclusio, quæ communis est apud Theologos, & eam proponit Adrian. in quodlib. 8. part. 2.

Tertia conclusio: Potest quis non tantùm pro suis culpis, id est, pro pœnis temporarijs, quæ residuæ sunt ex remissis peccatis, de condigno, & rigore iustitiæ satisfacere, sed & eodem iure pro alienis, modò ambo sint amici Dei. Hæc assertio quo ad primam partem probatur multis, quæ de satisfactione adnotarunt Theologi, præsertim catholici, aduersus impium Lutheri dogma. Roffensis inquam in art. de satisfactione. Castro de hæresib. in verbo, satisfactio. & pœnitentia. Bunderius in compendio concertationum. titul. 16. Thomas & alij in 4. sentent. distinctio. 15. nec enim Christus Lucæ cap. 11. dixisset, Date eleemosynam, & ecce omnia munda sint vobis, si remissa culpa consummata esset mundatio, aut si pœna temporaria, quæ pro peccatis iam dimissis superest, non posset operibus nostris tolli, & exolui. Quòd autem hæc satisfactio ad iustitiam, & eius rigorem pertineat, & sic ex condigno fieri satisfactionem, probat Thomas in quarto sentent. distinct. 20. quæstio. 1. artic. 2. dum distinguit meritum de congruo à satisfactione. explicat eleganter Domin. à Soto, in libro 3. de natura & gratia. cap. 6. etenim si pœna temporaria, quæ superest dimissa culpa, per opera nostra pœnalia soluitur, vt est in confesso apud catholicos, & id Synodus Tridentina definiuit, sessione 6. cap. 14. debitum tollitur rigore iustitiæ.

Secunda pars conclusionis probatur ex eo, quòd manifestum sit, posse quempiam pro pœna ab altero debita satisfacere. id enim Paulus asserit 1. ad Corinth. cap. 8. ex æqualitate, inquit, in præsenti tempore vestra abundantia illorum, scilicet pauperum ministrorum Christi, inopiam suppleat, vt & illorum abundantia vestræ inopiæ sit supplementum: abundabant namque Corinthij temporalibus bonis, egeni verò erant in spiritualibus: è diuerso ministri Christi spiritualibus abundabant, egentes terrenis. voluit itaque Apostolus, bona opera pauperum Christi communicari. idem Paulus ad Coloss. cap. primo. Nunc gaudeo in passionibus pro vobis, & adimpleo ea, quæ desunt passionum Christi in carne mea pro corpore eius, quod est ecclesia. Hæc Paulus. Quemadmodum ergo passio Christi suffragatur ecclesiæ, hoc est, membris Christi: ita membra Christi mystica sibi mutuo operibus subsidio sunt, dum vnius satisfactio alteri subuenit. Sic hanc secundam partem conclusionis tenent Thomas in d. quæst. prima. art. 2. Adria. quodlibet. 8. 2. part. Cardin. à Turre Cremat. in cap. mensuram. de pœnitent. distin. prima. §. in Leuitico. num. 13. Domini. à Soto in dict. cap. 6. quibus placet, hanc satis factionem fieri de condigno, & rigore iustitiæ, quia non agitur hîc de merito, vt vnus alteri mereatur, sed de solutione debitæ pœnæ, atque ideò apud Deum, si quis velit soluere quod alter debet, non est cur Deus non acceptet opera, quæ ex gratia procedunt, si pro amico offerantur, ac si pro se ille obtulisset. Sic diuus Thomas, in dicto articul. secundo, in specie hanc quæstionem tractans, hanc satisfactionem vnius pro altero distinguit à merito congrui. Hanc opinionem tenet, ac defendit Ioann. à Medina in Codice de pœnit. tract. 3. q. 5. dicens esse communem, tametsi addiderit, vnum pro alio saltem de congruo satisfacere. His accedit quòd iuxta ecclesiæ Catholicas traditiones apud eam est Thesaurus maximus indulgentiarum, constans ex meritis, & operibus satisfactorijs passionis Christi, atque ex martyrijs & operibus Sanctorum, cui dum dimissa culpa, pœna temporalis sit & finita, potuere per gratiam, & auxilium Christi ad iustum satisfacere, & insuper opera supercrescentia agere ad satisfaciendum pro alijs, quibus sanctorum opera communicantur, quod manifestum est ex constitutione. Vnigenitus inter extrauagant. communes, tit. de pœnit. & remissio. & multis quę de indulgentijs tradidere Roffensis aduersus Lutherum, articulo decimoseptimo. Ioannes Eckius aduersus eundem art. nono, & 24. Cast. aduersus hæreses in verbo, indulgentiæ. Ioan. Bunderius in compendio concertationum, titulo decimoseptimo. Caiet. in secundo tracta. indulgentiarum. Card. à Turre Cremat. in d. §. in Leuitico. articulo primo & secundo. Sanctus Thomas, & alij in 4. senten. distinct. 20. & præter hos plerique alij, qui de indulgentijs tractauere. Hæc enim est illa sanctorum communio, quæ in Symbolo exponitur, dum fatemur sanctorum communionem, quæ quidem & in hoc versatur, quòd opera sanctorum satisfactoria, qua ex parte supersunt satisfactioni pro eorum peccatis quo ad temporalem pœnam, & merita passionis Christi communia sunt Christianis per charitatem. Hinc sanè apparet secunda conclusionis pars, cui addendum est, posse quem etiamsi ipse debeat pœnæ temporalis satisfactionem amici debitum prius quàm proprium soluere.

Tertia conclusionis pars, multis apertissima fit, sed præsert im auctoritate Pauli. 1. ad Cor. c. 13. si distribuero, inquit, in cibos pauperum omnes facultates meas, & si tradidero corpus meum ita, vt ardeam, charitatem autem non habuero, nihil sum: scilicet apud Deum. Hoc ipsum probatur ratione. Nam per culpam peccati fuit offensa facta Deo, cui ob hanc offensam satisfactio debetur, quæ aliter contingere nequit, quam si offensa tollatur, & hæc tolli non potest, nisi amicitiæ restitutione, vt constat: igitur extra charitatem opera facta minimè sunt apud Deum de lege iustitiæ satisfactoria. ex quibus, & alijs hanc sententiam tenent Thomas, & communis Theologorum schola. in 4. sentent. distinct. 15. quæst. 1. arti. 3. Gratianus capit. scelerator. §. his auctoritatibus. & ibi Card. à Turre Cremat. arti. 1. & 2. de pœni. dist. 3. Adria. in dict. quodlib. 8. part. 1. & 2. idem in 4. senten. in tract. de satisfactione. in c. discusso. & Ioan. à Medina in Codice de pœnitentia. tract. 3. q. 2. vnde manifestum fit, operantem extra charitatem, nec pro se satisfacere de rigore iustitiæ, nec equidem pro alio, qua ex parte illi operanti tribuenda sunt eius opera, quia non operatur, vt instrumentum alterius, quamuis velit pro altero satisfacere. quod paulò pòst explicabitur ex Sanct. Tho. in 4. sentent. distin. 45. quæst. 2. arti. 1. ad 3. item & illud certum fit, opera iusti non prodesse ad satisfactionem pœnę temporalis ei, qui est extra charitatem: nam & hoc eisdem rationibus probatur, & communi omnium Theologorum consensu receptum est. Etenim satisfactio ipsi debitori est adscribenda, etiamsi ab alio fiat eius nomine. idcircò oportet, quòd non tantùm is, qui operatur, in charitate sit, & amicitia Dei, cùm hoc ad acceptationem operum sit necessarium, sed quòd ipse, pro quo satisfactio fit, & qui satisfacere tenetur, non sit extra charitatem, vt Deus ex lege iustitiæ teneatur satisfactionem admittere. Hæc etiam confirmantur ex his, quæ docet eleganter Tho. in 3. part. q. vlt. art. 2. scribens, alio modo fieri offensæ recompensationem in pœnitentia: alio in vindicatiua iustitia: nam in vindicatiua iustitia fit recompensatio per arbitrium iudicis, non secundum voluntatem offendentis, vel offensi. at in pœnitentia fit recompensatio offensæ per voluntatem peccantis, & secundum arbitrium Dei, in quem peccatur. quia hîc non quæritur sola reintegratio ęqualitatis iustitiæ, sicut in iustitia vindicatiua, sed magis reconciliatio amicitię, quod fit dum offendens recompensat, secundum voluntatem eius, quem offendit. Hæc S. Thomas, quem Caietan. inibi sequitur.

Tandem illud sit hac in re constitutissimum, opera extra charitatem facta, de rigore iustitiæ minimè satisfacere pro temporali pœna debita, licet ea fuerint à sacerdote pro sacramentali pœnitentia iniuncta. quam sententiam præter superiùs citatos etiam probant multa, quæ citat Magister sentent. in 4. distin. 15. eandem tenet simpliciter Caietan. in quæstione 2. de satisfactione. & esse communem fatetur Martinus Azpilcueta in c. 1. de pœn. dist. 6. num. 45. licet ipse Scotum sequutus in dict. distinct. 15. quæstio. 1. velit teneri contrarium, quod non potest rectè defendi, nisi omissa lege iustitiæ id referamus ad liberalitatem ipsius diuinæ maiestatis, vt Ioannes à Medina in dict. quæst. 2. explicat, post Adrian. in dict. cap. discusso. & idem Medina latiùs explicauerat in tract. 2. c. de pœnitentia iniuncta. versi. esto igitur. & versi. sed vltra.

Et hæc quidem adeò vera sunt, vt subindè censeamus opera extra charitatem facta, de lege, & rigore iustitiæ minimè esse pro pœnis temporalib. satisfactoria, etiam postmodum charitate accedente. Hoc manifestè patet ex eo, quòd opera nostra, vt satisfactoria sint, debent à charitate procedere: nam sicut meritum operibus nostris tribuitur à charitate, vt suprà ostendimus, ita & virtus satisfaciendi de rigore iustitiæ non aliundè tribuitur, quàm coniuncta virtute passionis Christi, à qua secludimur, si extra charitatem simus. Nec ad hoc prodest charitas post facta opera accedens: nam ea non facit, quòd illa opera, quæ facta fuêre extra charitatem, facta sint in charitate, vt frequentissimo omnium consensu receptum esse videtur: ergo opera ista non sunt satisfactoria. Quod comprobatur, quia opera quantum ad vitam, vel mortem, consideranda sunt, & distinguenda secundum comparationem, à quo procedunt, siquidem vel procedunt à principio vitæ, vel à principio mortis: igitur si semel processerunt ab initio mortis, non poterunt iterum eadem numero resumi: atque ideò mortua opera non possunt per charitatem fieri viua: deinde meritum, & satisfactio ex operibus ab eadem ratione procedunt, nempe à charitate, & eius causa, ab acceptione diuina supposita lege promissionis, quæ iam ad iustitiæ rigorem pertinet: opera etenim quæ meritoria sunt, eadem & satisfactionem inducunt, & quę meritoria non sunt, nec satisfacere possunt Deo ex lege iustitiæ, vt planè fatentur omnes, & præ cæteris Thomas in quarto sententia. distinctio. 15. quæstion. 1. articul. tertio. versic. ad 3. quæstio. sed opera mortua, & sic extra charitatem facta, ob charitatem denuò accedentem non efficiuntur meritoria: sicuti receptum est apud Theologos, & tradit Thomas in 3. part. quæstion. 89. arti. 6. ergo nec satisfactoria. sic denique hanc extensionem ad tertiam conclusionis partem veram esse censent S. Thomas in dict. quæst. 1. arti. 3. ad 3. quæst. Card. à Turrecrema. in dict. §. his auctoritatibus. articu. 3. idem in c. intermittentes. arti. 3. de pœnit. distinct. 4. Syluest. verb. satisfactio. q. 7. Adria. in 4. senten. in tracta. de satisfactione. c. ex dictis oritur alia dubitatio. Ioan. à Medina in codice, de pœnitentia. tract. 3. quæstio. 3. & est communis opinio Theologorum in dict. distinct. 15. vbi Paluda. quæst. 1. artic. 3. post alios. Idem notant Archi. in cap. vltim. de pœniten. distinct. 3. Abb. in c. quod quidam. de pœnit. & remis. asserentes, hanc esse communem opinionem.

Idem erit in operibus, ex quibus aliquis manet effectus in ipsis operantibus post ipsius operis transitum, vt in ieiunio, & eleemosyna. etenim licet post factam eleemosynam adhuc maneat diminutio patrimonij, & post ieiunium debilitatio corporis: attamen & hæc opera extra charitatem facta, nequaquam satisfaciunt ex rigore iustitiæ, accedente postmodum charitate. quod in specie adnotarunt Adria. in d. c. ex dictis oritur. & Ioan. Medi. in d. tract. 3. vers. pręsupposito. & in eodem Codice trac. 2. c. de pœnitentia iniuncta. vers. sed vltra. aduersus S. Thom. in d. art. 3. & ibi Palud. quos etiam sequitur Card. à Turre crema. in d. arti. 3. Nam hi existimarunt, opera ex quib. manet aliquis effectus in operantibus adhuc ex interuallo, & post eorum transitum, & si facta fuerint extra charitatem, esse satisfactoria charitate accedente: quorum sententia ab illo effectu continuo, qui superest factis operibus rationem habet: quæ verè sufficiens non est, etiamsi Syluest. eandem distinctionem S. Thomę probauerit in d. quæst. 7. quia si opera facta in statu mortalis peccati extra charitatem, mortua sunt, & extincta, certè dubio procul & extincta sunt cum suis effectibus, multisque alijs rationibus hęc opinio Thomæ non est admittenda, quas diligentissimè tradit Ioan. à Medina in d. tract. 2. & tract. 3. apud quem lector eas expendere poterit. Nos enim, ne longius digrediamur, eas missas facimus: & præsertim quia ipse S. Thom. in 3. part. quæst. 89. arti. vlt. indistinctè probat, opera extra charitatem facta nequaquam reuiuiscere, etiam ad satisfactionem, siue ea sint opera, ex quibus in operante manet aliquis effectus, siue effectum nullum relinquentia. etenim licet hac vltima dicendi forma S. Thom. non vtatur expressim, eam tamen pręmittit: quippè qui seriò, & omni conatu quæstionem disputans nullam exponat inter hæc opera distinctionem: imò rationibus vtatur eam omninò excludentibus.

Tertiò ita præscriptam conclusionem probamus, vt opinemur, opera extra charitatem facta non esse ad satisfactionem sufficientia, adhuc charitate accedente, etiamsi fuerint opera in pœnitentiam sacramentalem à sacerdote iniuncta. probatur hæc assertio his rationibus, quibus proximæ fuêre probatæ: & eam defendit Ioan. à Medina in d. tract. 2. c. de pœnitentia iniuncta. vers. sed vltra esset dubitatio. eandem sententiam præmittunt planè Palud. in d. articu. 3. Card. à Turrecrema. & Adrian. paulò antè citati, qui expressim asseuerantes, per opera extra charitatem facta, esse satisfactum sacerdotis iniungentis pœnitentiam, & Ecclesiæ præcepto, quod statim tractabitur, non tamen Deo palàm præfatam conclusionem admittunt, sed & Syluest. in d. quæstio. 7. eam omninò explicans inquit, esse veritatem, & mentem penè omnium Doctorum. quod & nos constanter asseueramus. & nihilominus Caietan. in quæst. 2. de satisfactione. existimat, opera iniuncta à sacerdote in pœnitentiam sacramentalem facta extra charitatem, satisfactoria esse, & effectum satisfactionis habere accedente charitate: & hoc probat ex eo, quòd opus sit sacramentale: quod irregulariter, licet quando fit effectum suum propter obicem peccati non operetur, recedente tamen peccato illum operatur: sicuti de baptismo Augustinus scribit libr. 1. de baptismo cap. 12. capit. tunc valere. de consecrat. dist. 4. at satisfactio sacramentalis pars est sacramenti, vimq́ue habet ex clauibus & virtute sacramenti, atque opere operato: ergo sortietur effectum recedente peccato. Fatetur tamen ipse Caieta. hęc opera charitate accedente non tantum habere effectum ad satisfaciendum, quantum habuissent, si facta forent in charitate, qua in re satisfactionem sacramentalem distinguit ab alijs operibus sacramentalibus: hæc enim facta extra charitatem recedente fictione, & peccato totum, & tantum effectum sortiuntur, quantum habuissent facta in charitate, quia opera Dei sunt, non hominis: illa verò cùm maxima ex parte hominis sit, facta quidem extra charitatem, recedente fictione, licet effectum recuperet & sortiatur, non tamen quantum habuisset facta in charitate. Hęc Caieta. cuius opinionem adeò veram esse censet egregius vir Marti. Azpilcueta in c. 1. in princ. nu. 49. de pœnit. dist. 6. vt opinetur, opera facta extra charitatem, iniuncta tamen in sacramentalem satisfactionem, accedente charitate eundem effectum habere ad satisfaciendum, quem habuissent, si facta forent in charitate, & hoc propter virtutem sacramenti. ego verò Caiet. sententiam, & viri doctissimi extensionem arbitror esse contrarias opinioni communi Theologorum, vt modò adnotauimus, imò communem assertionem non obstante ratione Caiet. veriorem esse opinor.

Illud etenim in primis fatemur, quod Caie. optimè asseuerat opera satisfactoria iniuncta in sacramentalem pœnitentiam, & satisfactionem, magis quidem cæteris paribus satisfacere, & maioris valoris esse virtute sacramenti, quàm opera non iniuncta in sacramentalem satisfactionem. hoc fatentur communiter Theologi, & notant Thomas, & ibi Caiet. in tertia part. quæst. 90. artic. 2. ad 2. idem Thomas expressim in quodlib. tertio artic. 28. hoc præmisso probatur, falsam esse Caiet. sententiam. Primùm, quia satisfactio, licet sit iniuncta in sacramento pœnitentiæ, & habet maiorem valorem virtute sacramenti, & clauium, est tamen opus hominis, non Dei, atque ideò eius valor merito innititur operantis, hoc etenim proprium est satisfactionis, vt fatetur Tho. in 4. sent. dist. 15. q. 1. art. 3. ad tertium. quem alij sequuntur: igitur cùm præcipuè consideretur ex opere operantis, si fiat extra charitatem, omninò mortua est, nec accedente charitate sortitur effectum. qua ratione cessat argumentatio Caiet. ab alijs sacramentis deducta. Sacramenta siquidem opera sunt solius Dei diuinitus instituta, quæ valorem habent à meritis Christi, non à meritis operantis: & ideò etiam si fiant extra charitatem, non admittunt proprium valorem, licet non prosint operanti, & cessante fictione sortiuntur effectum, præsertim tollitur ratio Caiet. quia ea locum habet in Sacramentis imprimentibus characterem in anima, quæ iterari non possunt: hæc enim recedente fictione sortiuntur suum effectum: alia verò Sacramenta non hanc sequuntur legem: nam indignè sumpta extra charitatem recedente fictione, non conferunt effectum recipienti, vt Ioan. à Medina ex rationibus aliquot Theologorum fatetur in Codice de pœnitentia, tract. 3. q. 3. & in tract. 2. capit. de pœnitentia iniuncta. vers. sed vltra. & in capit. de confessione ficta iteranda. & Adria. in 4. senten. in tract. de confessione. c. quintum dubium. & tractabitur in fine huius paragraphi. Secundò aduersus Caie. opinionem argumentatio efficax fit ex eo, quod communi omnium iudicio in dist. 25. 4. sentent. definitum extat, eadem opera, quæ sunt satisfactoria, esse & meritoria, & quæ sunt meritoria esse satisfactoria, quia & meriti & satisfactionis vna & eadem radix est gratia cooperans, & gratum faciens, sed si opera iniuncta in sacramentali pœnitentia facta extra charitatem recedente fictione, forent satisfactoria, sequeretur eadem esse & meritoria, quod dicendum non est, siquidem opera extra charitatem facta, vtpote non procedentia à gratia, nullo modo recedente fictione meritoria sunt: imò contrarium esset erroneum: igitur hæc opera non sunt recedente fictione satisfactoria. Tertiò, virtus sacramenti pœnitentiæ operatur remissionem culpæ pœnæ æternæ, & portionem aliquam temporalis, iuxta catholicas, & communi consensu receptas definitiones, ex opere quidem operato: non autem satisfactionem, cùm hæc ad operantis opus pertineat, sed etsi detur, recedente fictione virtutem sacramenti accedere, & prodesse: id obtinet quo ad virtutis effectus, quos modò diximus, non quo ad satisfactionem, ergo opera hæc licet maioris valoris sint, ratione & vi sacramenti: non tamen extra charitatem facta reuiuiscunt ad effectum satisfactionis pro pœna temporali. idcircò tutior est opinio, quam, ni fallimur, communem esse censemus, aduersus Caietan.

Opera verò facta in charitate, quæ per subsequens peccatum fuerint mortificata, recedente peccato, & iterum accedente charitate, priorem effectum recipiunt, & satisfactoria, ac meritoria sunt. hoc constat ex his, quæ S. Thomas omnium consensu receptus adducit in 3. part. quæst. 89. art. 5. & Theologi in 4. senten. distin. 15. quæst. 1. glos. in c. quærat hic aliquis. in verb. non percipitur. de pœnit. distin. 3. Adria. Syluest. & alij proximè citati. præsertim glos. super illud Iohel. cap. 2. reddam vobis annos, quos comedit locusta. inquit enim gl. non patiar perire vbertatem, quam cum perturbatione animi amisistis. vbertas autem ista meritum bonorum operum est, quod fuit perditum per peccatum: ergo per pœnitentiam reuiuiscunt opera meritoria prius facta ante peccatum, eandem sententiam probat Card. à Turre Cremat. in capit. intermittentes. de pœniten. distinctio. 4. arti. 2. quo in loco Gratianus eidem subscribit opinioni, ita intelligens, quæ ex Augustino in cap. 14. libr. de pœnitentia. citauerat: & ex Hieronymo ad c. 1. in Aegeum. de pœniten. distinct. 3. capit. pium. & cap. si quando. tametsi idem Gratianus in c. quærat aliquis. & in cap. vltim. versi. pœnitentia. vbi glos. de pœniten. distin. 3. ad finem censeat, opera extra charitatem facta, quæ verè mortua dicuntur, per pœnitentiam recedente fictione, satisfactoria esse, & reuiuiscere, quod falsum esse constat ex his, quæ hoc in §. tractauimus. & licet Augustini & Hieronymi sententiæ in dict. c. pium. & cap. si quando. huic Gratiani vltimæ opinioni suffragari videantur: attamen intelligendæ sunt in hunc sensum, vt opera facta extra charitatem multa possint ex congruo à Deo, & eius maxima liberalitate impetrare, non autem in eum, vt vel meritoria sint, vel satisfactoria, recedente fictione. sunt verò hæc opera extra charitatem facta, etiam ante fictionis, & peccati discessum, ad plurima vtilia vi impetrationis ex congruo à liberalitate Dei.

Primùm, ad impetrandum aliquod temporale bonum, & præmium. 11. capit. quid ergo. de pœnit. dist. 3. ex Chrysostomo homilia 66. ad populum Antiochenum, item ad obtinendum facilius à Deo auxilium speciale, & gratiam conuersionis, qua citius peccator resipiscat, & ad acquirendos bonos mentis habitus, quibus facilius homo, etsi peccator bona opera excercens vitijs resistat. quin & vtilia sunt ad consequenda ex impetratione, & iure liberalitatis dilationem pœnæ, & remissionem pœnæ temporalis, quod de Achab refertur 3. Reg. cap. 21. cap. talis. cap. Achab. de pœnit. dist. 25. ad impetrandas intercessiones Sanctorum, & ad multa alia, quæ passim Theologi tradidere, præsertim Card. à Turre Cremata in cap. nihil. de consecrat. dist. 5. Syluest. in verbo charitas. q. 8. rursus idem Card. in cap. primum consolatio. §. quanquam bonorum. art. 2. de pœnit. distinct. 3. Adrian. in quodlib. 8. artic. 1. in 4. sentent. in tract. de satisfactione. ca. discusso. Ioan. Maior in 4. sentent. dist. 35. q. 1. vers. dubitatur. & Ioannes à Medina in Codice de pœnitentia. tract. 3. q. 2. quæ quidem peccator operibus bonis à liberalitate diuina poterit impetrare, non ratione iustitiæ, nec propriè ex merito, sed ex congruitate quadam, sicuti & prædicta colliguntur ferè ex Sanct. Thoma in 4. sentent. distinct. 15. quæst. 1. artic. 3. ad 4.

Hinc sanè expendi poterunt quæ adnotauit gloss. in cap. quod quidam. de pœnit. & remis. quæ singul. est secundum Abb. ibi. & Angel. in verb. pœnitentia. §. 14. cui est similis in capitul. quærat aliquis. de pœnit. distinct. 3. in verbo, non percipitur. etenim glo. aliquot effectus commemorat, quos operantur bona opera facta extra charitatem, quorum duo, nempe quòd valeant ad faciliorem illustrationem mentis, vt ea facilius à Deo. impetretur, & ad bona temporalia liberalitate diuina consequenda superiùs expositi fuerunt. Addit tamen glo. in dict. cap. quod quidam. hæc bona opera facta extra charitatem prodesse ad vitam æternam promerendam, quod falisissimum est, præsertim quia glo. præmittit hunc effectum, & alios, etiam eo tempore, quo quis est extra charitatem, non recedente fictione, in quo grauissimè errat: nam opera bona facta extra charitatem, etiam recedente fictione, nec meritoria, nec satisfactoria sunt, vt superius ostendimus, atque ideo temerarium est dicere, quòd opera bona extra charitatem facta, nondum recedente fictione, prosint ad promerendam vitam æternam, cùm eo tempore, nec iure meriti de condigno, nec ex congruo, nec ex vi impetrationis possunt vitam æternam ipsi operanti acquirere, quamobrem suspicor gloss. non ita mente sensisse, vt eius verba significare videntur. & ita glo. in d. verb. non percipitur. hunc effectum horum operum omisit. Addit etiam vtraque glo. opera extra charitatem facta vtilia esse saltem ad minus supplicium subeundum. & id sanè glo. tract. 4. non recedente fictione, eritq́ue vera eius conclusio in hoc sensu, vt pœna inferni, & æterna non debeatur tanta, quanta deberetur, si peccator hæc bona opera non fecisset. nam verè tanta non debetur siquidem per hæc bona opera peccator in hunc constituitur statum, vt minori contemptu peccet. est autem falsa conclusio glo. in hunc modum accepta, vt propter bona opera peccatoris minuatur pœna æterna iam pro eius peccatis debita: hæc etenim non minuitur, secundum S. Thomam in 4. sent. dist. 15. q. 1. art. 3. ad d. q. & ibi Durandum & Cardin. in cap prima consolatio. §. quanquam bonorum. art. 2. de pœnit. dist. 3.

Tradit præterea glo. in d. c. quod quidam. pœnitentiam factam extra charitatem recedente fictione, & charitate accedente, suum proprium effectum operari. quemadmodum & baptismus. c. tunc valere. de consec. dist. 4. huius glo. potest esse duplex sensus. prior quidem, vt opera extra charitatem facta, in pœnitentiam tamen sacramentalem iniuncta accedente charitate, esse vel meritoria, vel satisfactoria, aut vtrunque effectum habitura verè constituamus, quod tamen falsum esse superius ostendimus, atque ideò hic sensus verus non est, nec rectè defendi potest.

Alter sensus in hunc modum explicatur, vt confessio, & pœnitentiæ sacramentum extra charitatem contingentia, cessante fictione, vim, & effectum sacramenti sortiantur, sicuti & in Baptismo satis est manifestum. huic opinioni adstipulatur Gratianus in c. quærat hîc aliquis, ad finem. & in cap. vlt. §. vlt. & ibi gloss. de pœnit. distinct. 3. qui videtur asserere, etiam in alijs sacramentis obtinere illud, quod de Baptismo Augustinus adnotauit, nempe, quòd recedente fictione suum effectum operentur. idem not. S. Thom. in 4. senten. distin. 17. q. 3. artic. 4. ad primum. dum adducens conclusionem de Baptismo inquit, idem & in alijs sacramentis. hoc ipsum Caieta. tenet expressim. q. 5. de confessione. vbi de illa disputat quæstione, an confessio sacramentalis facta extra charitatem sit iteranda, in cuius intellectum hîc tria proponemus ad præsentis controuersiæ definitionem, & quidem breuiter, rationum concertationem omittentes, quòd ea non omninò sit nostræ professionis.

Primùm illud apud omnes est in confesso, quòd confessio sacramentalis facta ab eo, qui nullum dolorem habet, nec contritionem, nec eam attritionem, ex qua virtute sacramenti fiat contritus, omninò repetenda sit, cùm hæc confessio non sit materia sacramenti pœnitentiæ, quippe quæ à nulla pœnitentia deducatur. huic assertioni consentiunt omnes, præsertim Caiet. in d. q. 5. Capreol. in d. dist. 17. q. 2. & ibi Durandus q. 1. 3. Melchior à Cano, qui diligentissimè de hac re disputauit in Relect. de pœnitentia, parte 5.

Secundò, si quis habeat attritionem, ex qua virtute sacramenti contritus fiat, gratiam scilicet adsequutus, non est huius confessio iteranda. suscipit etenim hîc verum pœnitentiæ sacramentum, ac remissionem peccatorum per absolutionem sacramentalem. Maius igitur dubium est de illo, qui integrè omnia mortalia peccata confitetur, nullo ex certa scientia omisso, & habet attritionem adeò imperfectam, vt virtute sacramenti contritus non fiat, imò sacrilegus sit ex eo, quòd irreuerenter tantùm suscipiat sacramentum, quod ei concedendum non erat, cap. quod quidam. paulò antè citatum, an huius confessio, cui accessit absolutio, sit repetenda? & tunc proponitur 3. conclusio.

Tertiò, confessor fictus sine debita dispositione, attritionem tamen habens admodum imperfectam, si integrè confiteatur, sacramentalem facit confessionem, & veram absolutionem percipit: sibi tamen tunc minimè efficacem propter obicem sacramento positum, huius assertionis effectus maximus est, quòd non erit necessariò confessio iteranda. hanc opin. probat, & veram esse opinatur Sanct. Thom. in 4. sent. dist. 17. q. 3. art. 4. ad primum. cui magis communiter consentiunt cæteri Theologi ibidem. & Caiet. in d. q. 6. de confessione. quam sententiam doctissimè defendit Melchior à Cano. in d. Relectione de pœnit. part. 5. & profectò hæc pars benignior est, & probabilior, tametsi contraria maximis innitatur rationibus, quam probare & tutari conantur Ioan. Maior in dist 17. q. 9. Adria. in 4. sent. q. 4. de confessione, & dubio 5. eiusdem tract. Ioan. à Medina in Codice, de pœnitentia. tract. de confessione. c. de confessione ficta iteranda. opinio autem diui Thomæ non aliter accipienda, quàm si quis aduertens se carere dolore efficaci, accuset se ipsum illius indispositionis, cùm alioqui huius culpæ omissio efficeret confessionem non integram, & ideò ea foret iteranda. vnde gl. in d. §. vlt. de pœnit. dist. 3. in verb. vtilis, quæ dictat, hanc simulationem, qua quis ecclesiam decepit, postmodum confitendam esse, cùm quis verè pœnituerit, non tamen esse confessionem primam iterandam, est intelligenda de fictione illa exteriori, & sacrilegio, quod peccator commisit recipiendo exteriùs absolutionem: nam hæc antea explicari non potuit. non autem de illa indispositione, animo atque fictione, quam peccator habuit antequam susciperet absolutionem, hæc enim tunc ad illam absolutionem confitenda est, quemadmodum satis colligitur ex S. Thomæ resolutione in d. art. 4.

Nec tamen statim sequitur, confessio ista in formis iteranda non est, ergo recendente fictione, sacramenti effectum operatur, & habet. Nam vt statim §. seq. probabimus, potest contingere, quòd non sit iteranda confessio extra charitatem facta, sequuta absolutione, quia iam est præcepto confessionis obtemperatum, & ideò ad vitandum nouum peccatum non est necessaria iteratio: nouum inquam peccatum, quod ex omissione præcepti committeretur, nec ex hoc necessariò deducitur, eam non esse iterandam ad obtinendam veram & efficacem illorum peccatorum absolutionem, nihilominus S. Thom. Caiet. & Melchior à Cano, & alij, quibus frequentius placet S. Thomæ sententia palàm asseuerant, confessionem integram, informem tamen, quia facta sit extra charitatem, sequuta sacramentali absolutione, recedente fictione, suum operari sacramenti effectum, & esse idem in sacramento pœnitentiæ, quod in sacramento Baptismi. & sanè Caiet. & Tho. idem esse in omnibus alijs sacramentis opinantur. Melchior à Cano reliqua sacramenta præter Baptismum, & pœnitentiam ab hac lege excludit. etenim censet, sacramentum Baptismi, & pœnitentiæ, quia ea sint ad salutem necessaria, fictione recedente suum operari effectum: at reliqua sacramenta extra charitatem sumpta, etiam recedente fictione probat, non operari suum effectum. sed Gabriel in 4. sententiarum, dist. 17. q. 1. art. 3. dubio 2. Ioan. Maior, ibi, q. 9. Adria. & Ioan. à Medina sæpè in hoc §. ad id citati, existimant, hoc esse proprium sacramenti Baptismi & eorum, quæ iterari non possunt, vt tandem Baptismus extra charitatem susceptus recedente fictione effectum proprium & verum sacramenti operetur: cætera verò sacramenta, etiam pœnitentiæ, recedente fictione, non habeant sacramenti effectum, quo ad ipsum recipientem extra charitatem, tametsi vera fuerint sacramenta. horum auctorum ratio ea est, quòd in sacramento Baptismi peculiaris quædam obtineat huius priuilegij causa, quæ alijs communis non est: alijs inquam, quæ iterari possunt: nam quod dicimus de Baptismo, idem intelligimus in similibus sacramentis, quæ iterari non possunt, etenim cùm hæc sacramenta iterari non possint, & fructus illorum sit admodum necessarius, vero simile est, diuinam maiestatem fructum horum sacramentorum abscedente fictione conferre, ne baptizati, confirmati, & ordinati perpetuò priuentur horum sacramentorum fructu, qui baptizatis omninò necessarius est, confirmatis autem, & ordinatis maximè vtilis. Hæc verò ratio alijs sacramentis non conuenit, siquidem recedente fictione iterum recipi possunt, & recipientes ita in charitate fructum eorum consequuntur. & planè Ioan. Maior fatetur S. Thomæ sententiam in hoc esse contrariam communi opinioni, quod ipse non ita certum esse opinor.

Illud tamen est omnium consensu receptum, confessionem sacramentalem, hoc est, ex qua cum absolutione verum pœnitentię sacramentum consistit, eam non esse iterum faciendam, nec iterandam, quòd si sit aliqua confessio, ex qua non est constitutum verum pœnitentiæ sacramentum, ea erit omninò repetenda, & iteranda. huic etenim scopo omnia, quæ vtrinque in disputationem adduci poterunt, & adducuntur, dubio procul intendunt.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Præceptum diuinum vel humanum regulariter seruatur per opera extra charitatem facta ad hunc effectum, ne quis nouam violati præcepti culpam contrahat.
- 2 Clericus in peccato mortali dicens horas canonicas, satis facit præcepto ecclesiæ.
- 3 Circunstantia temporis festi, an sit necessariò confitenda?
- 4 Potest quis alteri à benignitate diuina multa impetrare, & an primam gratiam?
- 5 Suffragiorum & orationum triplex valor constituitur.
- 6 Opera habentia valorem ex opere operato quæ sint, & ibi de sacrificio missæ.
- 7 Horæ canonicæ, an habeant vim ex opere operato?
- 8 Suffragia quo ad effectum operis operantis dupliciter considerantur.
- 9 Suffragium factum pro multis, non ita cuilibet prodest, ac si pro eo tantum foret ministratum.
- 10 Valor suffragiorum publicorum & priuatorum vnde procedat quo ad vim operis operantis?
- 11 Suffragia per viuos exhibita, etiam prosunt existentibus in purgatorio.

§. QVINTVS.

CAeterùm etsi bona opera facta extra charitatem, aliquot effectus habeant, quos paulò antè ostendimus, potissimùm superest alium effectum exponere, in hunc denique modum, vt certi iuris sit, opera bona extra charitatem facta in hoc vtilia esse, quòd per ea quis excusetur à peccato, & noua culpa, quam contraheret transgressione præcepti, si ea non faceret: non enim est præcepti transgressor, qui actui bono in genere suo, quem lex præcipit, apponit aliquam malam circunstantiam, vel illum fecerit existens in mortali crimine extra charitatem: nam quædam præcepta sunt, quæ sine charitate non implentur, vt præceptum de contritione, & de charitate, & in his charitas necessaria est ad obseruationem præcepti. At sunt alia præcepta de actibus exterioribus, quæ non exigunt necessariò charitatem ad eorum obseruationem, & hæc seruantur etiam absque charitate, aut saltem eorum transgressor non est, qui actum præceptum extra charitatem fecerit. scribit sanè eleganter S. Thom. in 1. 2. q. 110. art. 9. non cadere sub præcepto legis humanæ, nec diuinæ modum virtutis quantum ad hoc, vt aliquis ex habitu radicato operetur, quamuis benè cadat ipse actus virtutis. nec enim secundum eum ab homine, nec à Deo punitur tanquam pręcepti transgressor, qui debitum parentibus honorem impendit, quamuis id fecerit absque habitu pietatis. nam licet lex præcipiens actum virtutis intendat sibi subditos ad virtutem inducere, tamen de actu virtutis, non de fine pręceptum facit: finis siquidem legis præcipientis non continetur, nec est sub ipso legis præcepto, quod idem Thom. sensim explicat 1. 2. q. 96. art. 3. ad 2. & 2. 2. q. 44. art. 1. 4. & 8. ex quibus locis passim hoc adnotauit Caiet. Palud. in 3. sent. dist. 37. q. 1. colum. 3. & ibi Ioan. Maior. q. 15. & est communis opin. secundum Almain in 4. dist. 16. q. 1. cui adstipulatur altera diui Thom. distinctio in eadem 1. 2. q. 100. art. 10. ita enim scribit, actus charitatis dupliciter considerari potest. vno modo secundum quod est quidam actus per se, & hoc modo cadit sub præcepto legis, quod de hoc specialiter, scilicet, diliges Dominum Deum tuum, & diliges proximum tuum. alio modo potest considerari actus charitatis, secundum quod est modus aliarum virtutum. hoc est, eo modo, quo actus aliarum virtutum ordinantur ad charitatem, quæ est finis præcepti, & tunc actus charitatis non cadit sub præcepto. hæc Thom. adijciens exemplum idem de honorando parente. Non enim in hoc præcepto includitur, quòd honoretur ex charitate, sed solum quòd honoretur pater. denique multis alijs rationibus, & auctoritatibus probatur communis opinio, quam Panor. & alij itidem tenent in d. c. quod quidem. de pœnit. & remiss. Scotus in 2. senten. dist. 28. Almain in 2. tract. moralium, cap. 8. & esse communem asseuerat Andreas à Vega eam sequutus in lib. de fide iustificante, q. 13. col. 2. hoc ipsum tenent, & sequuntur alij Doct. quorum statim in aliquot corollarijs mentionem faciemus: & hi, quos in proximo §. citauimus ad effectus operum, quæ extra charitatem facta sunt. idem S. Thom. rursum tenet in 1. 2. q. 109. art. 4. cuius sententiam sequitur & explicat Dominic. à Soto, lib. 1. de natur. & gratia. c. 22. qui omnino legendus est. c. 21. Et idem lib. 2. de iustit. & iure. q. 3. art. 10.

Sunt tamen qui existiment hanc conclusionem non esse in vniuersum accipiendam, & id verum est: nam minimè procedit in his præceptis eorum actuum, quibus positis semper venitur ad gratiam gratum facientem, vt præceptum de martyrio, & de dilectione Dei super omnia. quod constat ex ratione S. Tho. in d. art. 10. & id latiùs à Theologis traditur in 2. sent. dist. 18. Idem est in præcepto de pœnitentiæ virtute, id est de contritione: nam præceptum habemus de pœnitentia tanta, quanta sufficit ad reponendum peccatorem in gratia Dei, quod communi omnium Theologorum sententia receptum est, & probatur his rationibus, quibus constat, esse diuinæ legis speciale pręceptum de pœnitentia cordis. quas rationes cæteris diligentiùs exponunt Ioan. à Medina in codice de pœnit. tract. 1. q. 2. versic. est sit necessaria. & Melchior Canus in relect. de pœnit. 4. part. quo fit, vt hoc pręceptum de pœnitentia cordis minimè possit impleri extra charitatem. quod in specie probant Iaco. Almain in d. c. 8. & Andr. à Vega in d. q. 13. & deducitur ab his, quæ Thomas scribit in d. artic. 10. vnde potest expendi conclusio glos. in d. c. quod quidam. cuius in §. præced. intellectum tractauimus. inquit enim gl. quòd licet non possit quis verè de vno peccato mortali pœnitentiam agere, absque eo quòd & de alijs pœniteat. c. sunt plures. de pœ. dist. 3. notant Andr. in 4. tract. de pœnitentia. q. 3. c. quia iam ostensum est. Card. à Turrecremata in c. prima consolatio. §. sed quod ei. de pœnit. dist. 3. vbi Gratian. de hac quęstione disputat. tamen hæc pœnitentia cordis habebit effectum, cùm de alijs peccatis peccator pœnituerit. hic enim illius gl. sensus ad cordis pœnitentiam refertur: & planè responsio gl. non placet: quia non satisfacit peccator præcepto de pœnitentia cordis, eo quidem casu, quo pœnitere tenetur, nisi id fecerit, quod sit sufficiens ad reponendum eum in amicitia Dei, à qua exclusus est per aliud peccatum, de quo non pœnitet, nec pœnituit. igitur etiam recedente illa fictione tenebitur ad obseruationem præcepti pœnitere, vt præcepto, & eius diffinitio tempori satisfaciat. qua ratione constat, peccatorem istum præcepto de pœnitentia non satisfecisse, nec tunc, nec recedente fictione: atque ideo culpa omissionis præcepti iustè notari.

Præter hæc opinantur quidam prænotatam communem sententiam non esse admittendam, quo ad præcepta de sacramentis percipiendis: nam hęc præcepta in hunc modum sunt intelligenda, vt quodlibet præceptum de Sacramentis vnicum sit, nempe, de suscipiendo sacramento debitè, & absque mortali peccato. qui quidem sensus non patitur, quòd dicamus in sacramentis duplex esse præceptum: vnum de eo suscipiendo, alterum de non recipiendo sacramento in mortali culpa. nam iuxta hunc dicendi modum, qui perciperet sacramentum in mortali, peccaret contra præceptum secundum, seruaret tamen primum: idcircò hi Doctor. priorem sequuntur sensum, & ita intelligunt communem conclusionem. sic sanè Durandus censet in 2. senten. dist. 28. quæst. 3. & 4. & Almain in d. c. 8. ad fin. quorum sententiam defendi posse opinatur And. à Vega ind. q. 13. & eam facilè admittent, qui aduersus communem conclusionem, quam in principio huius §. constituimus, in vniuersum tenent. sed nihilominus quo ad istum effectum, ne peccator in peccato suscipiens sacramentum, nouum peccatum omissionis contra præceptum de eo suscipiendo committat, verior, & receptior videtur ea sententia, qua solet diffiniri, præceptum impleri etiam extra charitatem ab eo, qui est in mortali peccato: tametsi verum sit, eum mortaliter peccare ob irreuerentiam maximam, quam committit contra diuinum sacramentum: & pręterea obicem ponere gratię, & effectui sacramenti. in his etenim duobus nulla est apud Theologos controuersia. sic & opi. Durandi falsam esse censet Dom. à Soto. lib. 1. de natu. & grat. c. 22. sed generaliter conantur alij probare, nullum per actum peccati satisfacere præcepto Dei, vel Ecclesiæ, quæ quidem opi. si vera est, manifestè conuincit, verum esse quod aduersus communem modò diximus: scilicet in sacramentis illud esse considerandum, quod nemo ea recipiens extra charitatem præceptis Dei, vel ecclesiæ satisfaciat: cùm extra charitatem in peccato mortali irreuerenter, & maxima cùm iniuria diuina adsumantur, & ex eo solo culpa mortalis à recipiente contrahatur. sic And. in 4. sent. in tracta. de sacramento confessionis. c. quartum dubium. qui in effectu tenet opi. quam proximè deduximus ex Durando, & Almaino. nos tamen & in hoc casu, sicut in præcedenti communem sententiam probamus, & tenere profitemur. denique ampliùs quidam asseuerare non formidarunt, existentem in mortali, & extra charitatem non posse implere præceptum aliquod Dei, vel Ecclesiæ. & hi non tantùm contendunt sub pręcepto alicuius actus, contineri ipsum actum virtutis, sed & finem ipsius præcepti, & legislatoris. quod diximus esse contrarium opi. S. Tho. & aliorum, qui eum sequuti sunt. & tamen hanc opi. aduersus communem defendunt Dionys. Cistert. in 1. sen. dist. 17. q. 1. & Greg. Arimens. in 2. dist. 18. q. 1. & 2. quorum opin. ab eis & in hoc sensu adsumitur, vt in hac specie præcepta impleri non possint, etiam ad vitandam nouam culpam ex transgressione imminentem, & tamen adeò aliena est à veritate, vt nec probabilis censeri valeat. Ex communi tamen sententia plura deduci poterunt, è quibus aliquot exponere decreui.

Primùm infertur ratio eius conclusionis, quam in §. præcedenti, nu. 13. versi. tertio proposuimus. nam si fictus confessor non habens eam attritionem, quę ex vi sacramenti fiat contritio, & sic cum imperfecta peccatorum displicentia, quæ sufficiens ad veram attritionem non est, huius conscius status eum sacerdoti se ipsum accusans detexerit, & absolutionem acceperit, præcepto de recipiendo sacramento pœnitentiæ, cuius effectui obicem ponit, quia extra charitatem est, nihilominus in hoc sensu satisfacit, vt euadat nouam ex transgressione præcepti culpam. hinc denique autores, qui hanc conclusionem defendunt, quos ibi citauimus, planè concedunt, primam huius paragraphi assertionem etiam in præceptis de sacramentis obtinere.

Secundò constat ex his, satisfactionem sacramentalem à sacerdote iniunctam, & extra charitatem postmodum exequutione traditam: etiamsi nec accedente charitate satisfactionis effectum sortiatur. quod in §. præcedenti explicuimus, hunc tamen effectum habere tempore ipso, quo fit, vt sacerdotis pręcepto, & obligationi pœnitentiam implendi sub nouę culpę reatu peccator satisfaciat. Hoc probatur ex eo, quod licet teneatur quis opera pœnalia facere, quæ sacerdos ei iniunxerit in satisfactionem pœnæ temporalis, vel ex acceptione ipsius pœnitentis, vel aliundè, sub pœna noui reatus, non tamen tenetur ea opera exercere, & exequi in gratia & charitate: imò liberatur ab hac noua culpa, si hæc bona opera fecerit extra charitatem: tametsi adhuc maneat peccator obligatus ad satisfactionem, vel in hoc seculo, vel in alio subeundam, atque ita constat ex 1. huius §. assertione: & tenent hi auctores, quos in proximo §. commemorauimus, nu. 8. ex quo subinde colligitur, non esse necessarium quòd iterum ab Ecclesia satisfactio sacramentalis iniungatur, nec ea repetenda erit ad effectum implendi præceptum Ecclesiæ vel sacerdotis confessarij, sicuti not. gl. in §. vlt. de pœnit. dist. 3. in verb. vtilis est.

Tertiò infertur, Clericum extra charitatem dicentem horarias preces, ad quas tenetur ratione beneficij ecclesiastici, vel ordinis sacri, præcepto Ecclesiæ satisfacere, ita quidem, quòd nec teneatur eas iterum exoluere, nec sit pœnæ præcepti obligatus. hæc etenim corollaria conclusio satis apparet vera ex notatis superiùs in initio huius §. & quia oratio existentis in peccato mortali, sibi & alijs ad multa est vtilis: sicuti in §. præcedenti respondimus. Sed & hanc illationem in specie veram esse censent Abb. in c. quod quidam. de pœ. & remis. Chos. in pragm. sanct. titu. qualiter horæ canonicæ sint dicendæ. in verb. debent. Ioan. Medina in codice de pœnitentia. tracta. 6. c. de horis canonicis reiterandis. & Marti. Azpilcueta in c. inter verba. 11. q. 3. num. 388. & id sanè videtur admittendum præter alias rationes, & ea quidem, ne tot scrupulis occasio detur: quamuis contrarium in Clerico publicè concubinario teneat Abulensis in tractat. de concubinarijs. conclus. 9. & in omnibus denique existentibus extra charitatem mortali culpa affectis sensim idem insinuent Adri. in 4. sen. tract. de restitutione. c. pro clariori. versi. pro responsione. & Ioan. Briart. quodlibet. 2. propositione 1. & seq. post eiusdem Adria. quodlib. illud tamen absque vlla controuersia certum est, pluris valoris esse orationem illius, qui est in gratia, & charitate, quàm eius, qui extra charitatem constitutus mortalis culpæ reatu afficitur.

Quartò, hinc apparet veritas illius quæstionis, an sit necessariò confitenda, & sacerdoti reuelanda circumstantia festi ab eo, qui mortale crimen commisit in die festo: quasi sit nouum peccatum, quòd eo tempore mortalem culpam contraxerit: & quidem contra præceptum de obseruatione festorum. visum siquidem est quibusdam, obligari Christianum ad diligendum Deum super omnia diebus festis, & sic ad abstinendum à mortali culpa, & peccato, illo quidem peculiari præcepto. item eorum sententia solet persuaderi ex eo, quòd extra charitatem non possint impleri præcepta diuina, vel Ecclesiæ, nec eorum aliquod. igitur præceptum de obseruatione festorum violatur præcipuè, si quis eo tempore peccatum mortale commiserit. quibus præterea suffragari videtur tex. in c. 16. Leuitici. Sabbatum requietionis est, affligetis animas vestras, ab omnibus peccatis vestris mundabimini. & rursus. c. 23. affligetis animas vestras, omne opus seruile non facietis in die hac: omnis anima, quæ afflicta non fuerit in die hac, peribit de populo suo, vt propitietur vobis Dominus.

Quintò, his accedit S. Thom. sententia in 2. 2. q. 222. art. 4. ad 3. vbi expressim inquit, eum facere contra præceptum de festis obseruandis, qui eo tempore peccatum mortale commiserit. quibus & alijs rationibus hanc opinionem asserunt. Alexan. de Ales. 3. part. q. 32. membro 5. articu. 2. Nicolaus Lyra Exodi cap. 20. Floren. 3. parte, titu. 17. cap. 17. §. 5. Angelus in summa. in verb. feriæ. & in verb. interrogationes. præcept. 3. & in verbo, præceptum. §. 5. Ioan. Maior in 4. sentent. distinct. 17. quæst. 4. Adrian. in 4. sentent. tract. de confessione. quæst. 4. versi. venio nunc. Nider in præcepto 3. Scotus, & Gabriel in 3. sentent. distinct. 37. Ambro. Cathar. libr. 5. contra Caietanum.

Contraria sententia nihilominus verior est, & constat hac argumentatione, præceptum de colendis festis non est arctius Christianis, quàm Iudæis præceptum de sabbato colendo: imò laxius, siquidem multa opera nobis licet diebus festis, quæ Iudæis minimè licita erant die sabbati, vt decoctio ciborum, & similia: sicuti diuus Thomas fatetur in 2. 2. q. 122. articu. 4. ad 4. & tamen Iudæis solus exterior cultus, & quies imperabatur externa, vt docet idem Thomas inibi in corpore quæstionis: igitur apud Christianos præceptum de colendis festis diebus ad exteriorem cultum pertinet, non ad interiorem.

Sic sanè hanc opinionem veram esse defendere conantur Syluest. in verb, confessio. 1. q. 10. Caietan. in 1. 2. q. 7. art. 1. & 2. q. 122. artic. 4. & in summa in verb. dies festos. & in opusculo 28. quæst. c. 10. Almain in quarto sentent. dist. 17. quæst. 1. versi. nec solùm peccata. Domi. Soto. libr. 2. de iustitia & iure. quæst. 4. art. 4. rursus Sylue. in verb. circumstantia. q. 3. & in verb. dominica. q. vlt. & post alios diligenter admodum Martinus Azpilcueta in c. consideret. in princip. nume. 22. quorum opinio verior profectò est, atque ideò admittenda.

Ad primum respondeo, præceptum de colendis festis, qua ex parte sensum habet mysticum, & continet ab omni peccato abstinentiam, & mentis in Deo quietem, generale esse, atque cum præcepto illo conuenire: declina à malo, & fac bonum. at ea ex parte, qua præceptum istud est speciale, iuxta literalem sensum est accipiendum, ac prohibet tantùm exteriores operationes seruiles, non ea ratione quod sint peccata, sed quòd sint opera seruilia exteriora, vt explicat Thom. in d. q. 122. art. 4. vis autem specialis præcepti, secundum communem sententiam Theologorum est consideranda ad hoc, vt necessariò sit circumstantia illius confitenda. igitur festi circumstantia non est confitenda: cùm speciali pręcepto peccatum in diebus festis prohibitum non sit.

Ad secundum satis responsum extat ex his, quæ in principio huius §. explicuimus, receptissimam opinionem sequuti.

Ad tertium cum viro doctissimo Melchiore Cano. in relect. de pœnit. quarta part. ad finem, respondemus, primùm, quòd lex illa vetus abolita est, nec nos obligat, nisi ea parte, qua legis naturæ præcepta continebat. deinde quòd lex illa de certo quodam die loquebatur, quod festum propitiationis erat, vbi sacerdos semel in anno peculiariter pro peccatis populi orationem fundebat ad Deum, atque hostias offerebat, vt quod nunc Ecclesia facit semel in anno obligans ad pœnitentiæ sacramentum, tunc in veteri illo populo præsignaretur. Nec erat lex, quæ singulis festis, & sabbatis hanc animi afflictionem præscriberet. siquidem & nunc in lege Euangelica non obligamur speciali præcepto, nec diuino, nec humano ad agendum diebus festis pœnitentiam, quo festis diebus adstringimur, opera religionis præscribit: pœnitentia verò non est opus religionis, sed vindicationis, secundum Diui Thomæ sensum in 3. part. quæst. 85. art. 3. ad 4. & arti. 4. & in quarto sentent. distinct. 14. q. 1. arti. 5. & dist. 15. quæst. quarta. art. 7. ad 1.

Ad quartum, nempe ad S. Thomæ auctoritatem constat ex eo responsio: quòd is auctor, vt inibi explicat Caietan. vel loquatur de præcepto sabbati colendi, iuxta mysticum sensum, aut planè tractet de præcepto isto quantum ad eius finem, qui non cadit sub speciali vi præcepti, quemadmodum ex eodem S. Thoma paulò antè latiùs deduximus. quibus tandem fit, posteriorem huius illationis partem omninò tenendam fore.

Quarta conclusio principalis. Potest quis alteri ex congruo à Dei liberalitate impetrare bona temporalia, augmentum gratiæ, & quandoque primam gratiam. Hæc est propositio Adrian. in quodlib. 8. artic. 2. S. Thomæ in quarto senten. distinct. 45. q. 2. arti. primo ad primam. & prima 2. quæst. 114. art. 6. ad primam. & in tertio sen. distin. 19. quæst. prim. artic. 2. ad primam. & de bonis temporalibus constat: quia Sodomitis summis peccatorib. pepercisset Dominus, si vel decem iusti potuissent inter eos inueniri. quod diuus Ambrosi. lib. de Patriarcha Abraham c. 6. adnotauit, dicens. Hinc discamus quantus amicus sit patrię vir iustus. De prima verò gratia censendum est, eam non posse impetrari per vnum alteri, qui omni bono motu careat, nec ad eam dispositus sit per opera ad eam recipiendam efficacia. imò contraria assertio in hoc sensu esset erronea. At si quis optimè sit institutus per bona opera ad id efficacia: nempe sufficientia ad dispositionem recipiendæ primæ gratiæ, ob alterius orationem & suffragia ex vi impetrationis à liberalitate diuina consequeretur maiorem gratiam primam, quàm ipse alioqui absque hac intercessione consequeretur. Sic etenim intelligendi sunt S. Thom. & Adria. dum tenent, posse quem alteri ex congruo impetrare à liberalitate diuina primam gratiam: quemadmodum disputat Ioan. à Medina in codice, de pœniten. tract. 6. versi. sed de oratione pro altero. asseuerans posse quem alteri impetrare ex congruo gratiam, vltra gratiam correspondentem proprijs alterius operibus. tametsi tutius sit, quòd nullus possit alteri à diuina liberalitate ex congruo aliquam gratiam impetrare: licet bene illustrationem cordis: nam & Paulus inquit 2. ad Corinthi. ca. 5. Omnes stabimus ante tribunal Christi, & reportabit vnusquisque secundum ea, quæ in proprio corpore gessit. pertinent & ad hoc plura alia testimonia, quæ à Theologis quæstionem istam tractantibus adducuntur.

Cæterùm & præter superiùs adnotata, illud hoc in loco necessariò est memoria repetendum, quod eleganter disseruit Scotus in quodlibeto 20. nempe, cuiuslibet operis boni, & meritorij triplicem esse valorem: specialissimum quidem, specialem, & generalissimum, vt interim his dictionibus vtamur. est enim valor specialissimus quo ad ipsum operantem: & is, qui operanti competit, & applicatur specialis, qui competit ei, pro quo quis orat, ieiunat, aliúdue opus simile operatur. generalissimus autem, qui totius ecclesiæ est, & omnibus Christi fidelibus propter illam sanctorum communionem conuenit, & adijcitur. hanc distinctionem, vt vtilem admodum ad percipiendum valorem suffragiorum Ecclesiæ, sequuntur frequentissimo omnium consensu Theologi post Scotum: præsertim ipse Adria. quodlib. 8. art. 3. Gabrie. in canone Missæ, lect. 26. Doct. in 4. sent. dist. 45. Ioan. à Medina in d. tract. 6. c. de multiplici valore orationis. Martinus Azpilcueta in c. quando. de conse. dist. 1. notab. 20. num. 81. hæc distinctio colligitur ex veterum autorum sententijs: sicuti constat ex his locis, quæ ab his Doctoribus citantur, vt hinc planè colligendum sit, quodcunque opus Christiani, vtile quidem esse omnibus Christi fidem profitentibus, quo ad tertiam valoris partem.

Est etiam & in hac q. considerandum, esse opera quædam valorem habentia ex opere operato, & sic ex institutione Christi, & hęc operantur suum effectum absque operantis meritis, alia verò sunt opera, quorum valor ab ipsius operantis meritis, & statu pendet. & priora quidem operantur in eum, qui obicem non posuerit eorum effectui: his operibus Missa tribuitur, secundum Thomam communiter receptum in 4. sen. dist. 45. q. 2. art. 1. ad 3. q. Gabriel. in Canone missæ lectione 57. qui tenent, missam non tantùm qua ex parte est sacramentum ex opere operato, effectum habere, sed etiam qua ex parte sacrificium est, & hoc propter institutionem Christi. huic opinioni Caietan. refragatur in opusculis, q. 2. de celebrat. missæ. vbi existimat, sacrificium missę ex opere operato nullum habere effectum particularem in quocunque homine. pro cuius opinione traditur distinctio diui Thomæ in 3. part. quæst. 79. artic. 5. qui eleganter distinguit missam in sacramentum, & sacrificium: & inquit eam habere rationem sacramenti in quantum sumitur altaris hostia: rationem autem sacrificij, inquantum offertur: atque idcircò secundum eundem effectum sacramenti habet missa in eo, qui sumit, effectum autem sacrificij in eo, qui offert, vel in his, pro quibus offertur. Hæc Thom. qui palàm sensit, ad missam, qua ex parte sacrificium est, attendi offerentem ipsum, vel eum, pro quo offertur: & in specie, eum habere ratione sacrificij vim satisfaciendi, in qua magis attenditur offerentis affectus, quàm quantitas oblationis. rursus idem Tho. 3. part. quæst. 82. articu. 6. innuit, missam quo ad orationes, & alia præter sacramentum, valorem habere à deuotione, & affectu sacerdotis orantis, & eorum quorum nomine orat. vnde fatetur Caiet. & denique omnes post diuum Tho. in d. articu. 6. missam quo ad sacrificium, valorem etiam adsumere à deuotione totius Ecclesiæ, cuius nomine celebratur. item & à deuotione, affectuq́ue ipsius sacerdotis. ita quidem apparet, missam, vt sacramentum est, valorem & proprium effectum habere ex opere operato, eodem modo si fiat à malo sacerdote, quo si fieret à bono. tex. sing. in c. intra Catholicam. 1. q. 1. & tamen quo ad sacrificium propter deuotionem, & affectum offerentis, maioris valoris est missa optimi sacerdotis, quàm praui. sic sanè infertur, missam qua ex parte sacrificium est, maioris valoris esse vno tempore, quam alio: quando videlicet est maior sanctitas & charitas in Ecclesia, à cuius deuotione valorem ipsa adsumit, quod in specie probat Gabriel in Canone missæ, lectione 26. col. 6.

Nihilominus, etsi fateamur hæc quæ modò ex diuo Thoma, & Gabrie. adnotauimus, vera esse, & à Theologis communiter recepta, contendimus communem sequuti, missam, qua ex parte sacrificium est, habere effectum ex opere operato. est etenim ipsa oblatio cum consecratione, simul & eucharistiæ sumptione sacrificium à Deo ipso institutum. idcircò sicut sacramenta ex opere operato propter diuinam institutionem suum effectum habent, ita & hoc missæ sacrificium à Christo institutum ex ipso opere operato suum effectum habebit, etiamsi nullus mortalium esset in gratia, quod est impossibile: quemadmodum explicat Gabriel in d. lectio. 26. colum. 5. qui statim subdit, missam alio in sensu effectum habere ex opere operato: non equidem propter institutionem Christi, sed propter oblationem huius sacrificij nomine totius Ecclesiæ catholicæ factam à sacerdote, qui minister totius Ecclesiæ est, in hoc sacrificio offerendo. qua ratione, cùm Ecclesia, quæ offert, sit semper dilecta Christi, vt eius sponsa, effectus huius sacrificij operi operato tribuendus est ea ex parte, qua Ecclesiæ totius nomine offertur: siquidem valor iste nusquam deficiat, nec ad ipsum offerentem referendus sit. ego verò, hunc effectum, & valorem tribuendum esse opinor operi operanti, licet verum sit, eum procedere ab ecclesia catholica, cuius nomine offertur hoc sacrificium. nam & ipse Gabriel fatetur, hunc valorem tunc maiorem esse, cùm in Ecclesia, quæ per eius ministrum offert sacrificium, maiorem habet charitatem, ergo operi operanti valor hic est adscribendus. deinde valor operis operantis in hoc sacrificio consideratur ex parte ipsius sacerdotis offerentis, quia offert ipse licet nomine alterius, vt Thomas explicat. igitur & effectus huius sacrificij procedens ab Ecclesia, quę verè offert per ministerium sacerdotis: operi operanti erit tribuendus. sicut & eleemosynæ, orationes, ieiunia, & alia opera meritoria valorem habent operis operantis ex parte illius, qui ea fieri iusserit, & mandauerit, quod statim probabitur. Sed & communis opinio, quæ dictat, missam qua ex parte sacrificium est, valorem habere ex opere operato, ex eo apparet, quod missa, quatenus sacrificium est, à Christo fuit instituta in remissionem peccatorum, & ab ipso valorem habet ad hunc effectum, vt satis factoria sit ad remissionem pœnę temporalis, & meritoria. id verò constat Lucæ c. 22. & Matth. c. 26. Hic est calix sanguinis mei, qui pro vobis, & pro multis effundetur in remissionem peccatorum. pro vobis inquam, sumentibus: & sic sacramentum est, quod ipsi tantùm, cui confertur, prodest. Pro multis, id est, alijs, quorum nomine, & pro quibus fiet hæc hostiæ oblatio. Et hac ratione sacrificium est in memoriam passionis dominicæ, & ab ea valorem accipiens: sicuti eleganter explicat S. Thom. 3. part. q. 89. arti. 7.

Nec pro Caiet. conuincunt S. Thom. verba, quia is. & si distinxerit missam in sacramentum, & sacrificium, non negat sacrificium missæ præter valorem operis operantis, non habere effectum operis operati. Nec item vrget, quòd sequeretur, hunc valorem esse infinitum. id etenim fatemur, modò certum sit quo ad applicationem esse finitum, auctore Thoma in 3 part. q. 89. arti. 5.

De sacramentis Ecclesiæ dubium non est, quòd valorem & effectum habeant ex opere operato, propter Christi institutionem. De oratione dominica, & horis canon. ab Ecclesia institutis, idem quidam responderunt: nempe eas habere valorem, & effectum ex opere operato. ita quidem visum est Gabr. in Cano. Missæ lect. 57. col. 2. Gersoni in 3. part. Alphabet. 76. & Io. à Med. in tract. de oratione. c. de valore orationis pro seipso fusæ. versi. sed quæres. quorum opi. est omninò intelligenda in eo sensu, quo Gab. in lect. 26. operis operati valorem considerauit, non equidem ex Christi institutione, sed ex totius eccles. cuius nomine oratio fit, deuotione, & applicatione. Nam etsi orationes cano. quæ ex instituto Ecclesiæ dicuntur, valorem etiam habeant ab orantis affectu, vt S. Tho. de sacrificio Missæ tradit in d. q. 82. art. 6. quia tamen fiunt, & dicuntur horæ cano. à Clericis nomine Ecclesiæ catholicæ, vt eius ministris: secluso valore ratione ipsius recitantis, itidem valorem habent ratione fidelium, & ecclesiæ, cuius mandato dicuntur: atque in hunc sensum verum est, quod istæ orationes effectum habeant ex opere operato, etiamsi minister sit in peccato mortali. At si operis operati valorem aliter consideremus, scilicet ex Christi institutione, non poterit defendi Gabrielis opinio, quo fit, vt iuxta propriam significationem, & sensum, quo valor operis operati accipiendus est, se moto quocunque humano affectu, dicendum sit, has horas canonicas ab ecclesia institutas, & quæ nomine totius Ecclesiæ dicuntur, non habere valorem, & effectum ex opere operato, sed ex ipsius ecclesiæ, & ministrorum affectu, & deuotione. quemadmodum deducitur ex his, quæ modò exposuimus.

Illud verò prætermittendum non est, orationes suffragia, & sacrificia quo ad valorem operis operantis esse rursus dupliciter consideranda. Primùm enim, vt dicuntur, & fiunt proprio nomine: secundò, vt fiunt, & dicuntur nomine totius ecclesiæ, vel alicuius priuati, orationes aut sacrificia delegantis, & alteri committentis. etenim suffragia primo modo considerata, valorem accipiunt, & effectum consequuntur ab affectu, & statu ipsiusmet, qui orat, ieiunat, aliúdue suffragium, & opus exequitur. Nam si is sit extra charitatem, & mortali affectus culpa, nec sibi, nec alteri prosunt, quo ad satisfactionem, nec aliam vtilitatem afferunt præter eas, quas commemorauimus in §. præcedenti, nu. 11. quòd si secundo modo suffragia considerentur, valorem accipiunt, & habent non tantum ab ipso ministrante, sed etiam ab ipsa Ecclesia catholica, vel ab ipso, cuius delegatione & commissione fiunt: idcircò licet, qui, vt instrumentum alterius operatur extra charitatem sit, valorem tamen habebunt suffragia ex parte eius, qui ea commisit ministerio alterius, si ipse charitatem habeat, nec sit culpa mortali affectus. sic sanè S. Tho. communiter receptus eleganter explicat in 4. sent. dist. 45. q. 2. articu. 1. ad 3. q. vnde plura. quo euidentior sit huius distinctionis vtilitas, inferenda sunt.

Primùm omnium suffragiorum potissimi valoris esse missæ sacrificium, cùm id valorem habeat ex opere operato, & opere operante causa totius ecclesiæ, cuius nomine fit, & item ipsiusmet ministri, vel eius, qui ministerium delegauerit, totius etenim Ecclesiæ affectus, & charitas, præter ipsum opus operatum maximè operantur quo ad suffragiorum valorem.

Secundò constat, missam, qua ex parte sacrificium est, & alia suffragia, maioris esse valoris, si fiant à bono ministro, quàm à malo: auget siquidem valorem ipsius ministri charitas, & deuotio, auctore Thoma in 3. part. quæst. 82. artic. 6. cuius opinio recepta omninò est.

Tertiò hinc apparet, missam, vt est sacrificium, & cæteræ ecclesiæ suffragia, maioris valoris esse, si fiant ex commissione, & ordinatione illius, qui est in gratia, & charitatem habet, quàm eius, qui extra charitatem est: siquidem suffragiorum valorem auget charitas illius, qui ea fieri constituit, & cuius nomine fiunt, secundum Thomam & communem in d. distinct. 45. arti. 2. ad 3. q. sic quod diuus Gregorius scribit in 1. part. pastoralis. c. 11. cùm is, qui displicet ad intercedendum mittitur, irati animus ad deteriora prouocatur. cuius Gratianus meminit in princip. 49. distin. intelligendum est, quo ad valorem orationis ab ipso orante procedentem: nam hic valor nullus est, quoties fit oratio nomine & commissione alterius ab eo, qui non est in charitate: valorem tamen habet ab eo, qui orationem, & suffragia alteri commisit, si is charitatem habeat.

Quartò subindè manifestum est, meliora esse, & denique gratiora suffragia facta à pluribus, aut plurium commissione, quàm ab vno, vel vnius instituto: quia horum charitas valorem orationis auget, cùm maior sit in pluribus, quàm in vno. Hoc satis probatum est ex præcedentibus, si, quę modò adnotauimus, ad amussim fuerint considerata.

Quintò inde colligitur, orationem dominicam, & horas canonicas ab Ecclesia institutas, meliores, & gratiores esse Deo cæteris paribus, quàm reliquæ sint orationes, cuius illationis ratio est, quia hæ orationes fiunt nomine totius Ecclesiæ: siquidem ministerio orantis à tota Ecclesia fiunt: atque ideò valorem accipiunt à totius Ecclesiæ charitate. Clerici etenim, & religiosi ex Ecclesiæ instituto canonicas horas dicentes, vt ministri Ecclesiæ preces istas ad Deum ipsum emittunt. Nec de his, nec de sacrificio missæ dubitandum est, iuxta communem omnium traditionem. Sed de alijs, qui ex Ecclesiæ lege non tenentur ad horas canonicas, eas tamen recitant, plerique dubitare poterunt, an vt ministri Ecclesiæ munere isto fungantur. Et tamen egregius Doctor Martinus Azpilcueta in capit. quando. de consecratio. distinctio. 1. notab. 20. numero 66. existimat has horas canonicas à quocunque dictas, Ecclesiæ nomine dictas censeri: cùm sint ab ipsa Ecclesia præcipuè in hoc institutæ, vt nomine totius Ecclesiæ dicantur. Quæ quidem opin. pia, & benigna mihi videtur: oportet igitur hac in controuersia perpendere, an suffragia fiant nomine totius Ecclesię, eius instituto, & ab aliquo, vt Ecclesię ministro, vt inde constituamus gratiora, & meliora esse, quàm si priuatim fiant.

Sextò, si præmittamus quod omninò præmittendum est, valorem suffragiorum Ecclesiæ, quo ad satisfaciendum per applicationem finitum esse, & cuiuslibet suffragij tres esse finitos valores, quorum in hoc §. mentionem fecimus, illud erit statim constituendum suffragium factum pro pluribus non tantùm prodesse cuilibet ex illis, quantum si pro eo tantùm fuisset exhibitum. Nam si vtilitatem operis consideremus, quo ad debitum ex iustitia primum, illud profectò finitum est, & cuilibet operi constitutum: idcircò certum hoc præmium, & finitum inter plures diuisum, non pertinebit ad quemlibet ea ex parte, qua pertinuisset, si inter pauciores diuideretur, aut deniq;, si vni tantùm applicatum fuisset, quod euidenti demonstratione percipitur. At si consideremus valorem operis quo ad impetrandum à diuina liberalitate, nulla est certitudo quid diuina maiestas pluribus, vel vni tribuet. Hæc igitur illatio verior est, & frequentiori calculo probata: eam etenim colligimus ex Scoto in d. quodlib. 20. diuo Thoma in 4. senten. dist. 45. q. 2. art. 1. ad 2. q. Innoc. in c. penul. ne pręlat. vices suas. Imol. in cap. significatum. de præben. Præpos. in c. sacrosancta. 22. distin. Caieta. in opuscul. q. 2. de celebrat. miss. Ioan. Andr. & Abb. in cap. fraternitatem. de sepult. Cardi. à Turre Crema. in cap. non mediocriter. de consecrat. dist. 5. Adria. quodlib. 8. arti. 3. Ioan. Medina in tracta. de oratione. c. de valore orationis pro multis fusæ. Martin. Azpilcueta in d. c. quando. de consecrat. dist. 1. nota. 20. nu. 77. Domin. Soto lib. 9. de iusti. & iur. q. 2. arti. 2. quibus non oberit auctoritas Hieronymi in dict. cap. non mediocriter. vbi inquit, Cùm Psalmus vel missa pro cunctis animabus dicitur, non minus quàm si pro vnoquoque diceretur, accipitur. Nam illud tantùm ex hoc deducitur, missam dictam pro multis, eundem valorem habere, ac si pro vno dicta fuisset, nec inde sequitur, quòd ille tantus valor vnicuique ex illis multis insolidum applicetur.

Septimò est obseruandum, missæ valorem ex opere operantis procedere ab ipsa Ecclesia catholica, cuius institutione celebratur: & ab ipsomet celebrante. Idcircò missa maioris valoris est, si fuerit à sacerdote charitatem habente celebrata, quàm ab eo, qui extra charitatem sit, quia licet valor procedens ab Ecclesia, quæ plures fideles charitatem habentes continet, nusquam deficiat, etiamsi malus sacerdos ministret, ille tamen valor, qui à charitate ministri deducitur, planè omninò desideratur, quoties minister mortali culpa est affectus: quod satis colligitur ex Thoma in dict. q. 82. arti. 6. & Gabriele in Canone missæ, lect. 26. colum. 5. & 6.

Octauò hinc infertur, reliquorum suffragiorum quæ priuato nomine, non equidem totius Ecclesiæ catholicæ fiunt, valorem procedere ab ipso ministrante, & ab eo, cuius delegatione, & commissione ministrantur. vnde si minister sit extra charitatem, dimidia valoris pars deficit: sicut ex diuerso si minister sit in gratia: is verò cuius commissione ministerium fit, culpa mortali impeditus à charitate sit alienus, etiam deficiat dimidia valoris pars. quòd si vterque sit extra charitatem, nullius valoris erit suffragium istud, etiamsi pro iustis ministretur, quo ad effectum satisfaciendi, iuxta opinionem, quam ex Diuo Thoma superiùs probauimus. §. præceden. num. 7. & constat isthæc octaua illatio ex notatis per S. Thomam communiter receptum in 4. sentent. distinct. 45. quæst. 2. arti. 1. ad 3. q. Hæc denique de suffragiorum valore, & effectu.

His omnibus adijciendum est, viuorum suffragia, si fiant pro defunctis existentibus in purgatorio, eis quidem ita prodesse, vt ex rigore iustitiæ satisfaciant pro temporali pœna, quam in eo loco defunctorum animæ pati debent in satisfactionem, quæ non fuerat plenè in hoc seculo corporis labore consummata: quod probatur Macchabę. 2. cap. 12. vbi oblatum fuit sacrificium pro mortuis. Sancta, inquit, & salubris est cogitatio pro defunctis, ex orare, vt à peccatis soluantur: à peccatis inquam, id est, à pœna temporali, quam pro peccatis animæ patiuntur in purgatorio, secundum Augustinum, libr. de cura pro mortuis agend. capitu. 1. eundem pulchrè de ciuitate Dei, libr. 21. cap. 13. cap. animæ defunctorum. 13. quæst. 2. vbi Cardin. à Turre Cremat. Sanct. Thomas in 4. senten. distinct. 45. q. 2. arti. 2. ad 2. quæstio. & est verè Catholica conclusio, quæ aduersus hæreticos probatur multis auctoritatibus, quas de suffragijs, & purgatorio tradidere Roffensis, Ioannes Eckius, Alfonsus à Castro, Ioannes Bunderius in compendio, & alij catholici, qui nostra ætate contra pestilentissima Lutheri dogmata scripsere. item de indulgentijs ecclesiæ, quòd ratione suffragij, & eius vi prosint existentibus in purgatorio, tenuerunt omnes communiter, præsertim S. Thom. & alij in 4. senten. distinct. 45. Cardin. Abb. & Doct. in c. quod autem. de pœnit. & remis. Feli. in tract. de indul. col. 7. Syluest. in ver. indulgentia. q. 7. Caie. optimè in tract. de thesau. indul. q. 5.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Suffragiorum communio dupliciter consideratur.
- 2 Excommunicatio maior, qua suffragiorum communione quempiam priuet?
- 3 Peccatum mortale, an priuet suffragiorum Ecclesiæ communione?
- 4 An possit quis pro excommunicato maiori excommunicatione orare? & quid pro mor tali peccatore.
- 5 Excommunicatus sacramenta Ecclesiæ vel conferens, vel suscipiens, peccat mortaliter.
- 6 Sacramentum ordinis susceptum, vel collatum ab excommunicato, quem effectum habeat?
- 7 Sacramentum pœnitentiæ ab excommunicato susceptum, vel ministratum, an teneat: vel sit iterandum?
- 8 Excommunicatus, an sit sacramenti pœnitentiæ minister in articulo mortis?
- 9 Excommunicatus maiori excommunicatione celebrans irregularis est: & inibi de celebrante coram excommunicato: & de excommunicato: qui authoritatem præstat celebrationi.

§. SEXTVS.

HActenus, lector optime, de suffragiorum Ecclesiæ valore breuiter quidem egimus, vt hinc appareat quid referat excommunicatum suffragijs Ecclesię priuatum esse, ac destitutum, quod modò apertiùs constabit, si quæ antea diximus specialibus quibusdam propositionibus exponamus. Etenim valor suffragiorum dupliciter consideratur, quo ad eorum participationem, vno quidem modo virtute charitatis, quæ omnes fideles connectit, vt sint vnum corpus in Christo Iesu: cuius est propria illa sanctorum communio, de qua in Symbolo mentio fit. c. loquitur. 24. q. 1. & ad Ephes. capi. 4. inquit Paulus, Vnum corpus, & vnus spiritus, & vna spes vocationis nostræ, vnus dominus, vna fides, vnum baptisma, vnus Deus. tex. optimus in cap. firmiter. §. vlt. de summa Trin. Hæc igitur charitas facit omnia bona, & suffragia esse communia. Alio modo suffragia quo ad eorum valorem, & eius communionem considerantur ex animo, intentione, & applicatione facientis, & operantis. Hac distinctione vtitur Sanct. Thom. in 4. senten. distinct. 45. 2. quæstion. artic. 4. ad 1. & ad 2. quæst. quem alij communi omnium consensu sequuntur. repetit idem S. Thom. in dist. 28. q. 2. articul. 1. ad 1. quæstion. & Adria. quodlib. 8. arti. 3. post Palud. in dist. 184. in q. 1. quibus ita constitutis, sequentia proponimus.

Prima propositio. Excommunicatio maior non priuat excommunicatum illa suffragiorum Ecclesiæ communione, quæ à charitate procedit: cùm illa priuatus fuerit per mortale crimen, cuius causa fuit excommunicatione affectus. sic sanè sanctus Thomas communiter receptus explicat in dicta quæstio. 2. articulo primo, distinction. 18. & Gabriel. post alios, in Canone missæ. lecti. 26. columna septima, vnde constat, iniustè excommunicatum minimè hac communione priuari: quod satis manifestum est. Item nec excommunicatum minori excommunicatione, cùm ea non inferatur propter peccatum mortale, quod hac communione priuat. Tandem illud certissimum est huius communionis priuationem mortali peccato, non excommunicationi tribuendam fore, siquidem qui iniquè est excommunicatus, ratione huius excommunicationis nequaquam ista communione destituitur. Cùm iniusta excommunicatio non tollat charitatem, qua manente, manet vnionis vinculum, & communio: si verò quis iustè fuerit excommunicatus, peccatum mortale, cuius causa lata in eum fuit excommunicatio, priuauit eum charitate, quæ huius communionis radix est.

His accedit quòd missæ sacrificium non habet effectum quo ad operationem operis operati, nisi in his, qui per fidem & charitatem vniuntur: secundum Tho. in 3. parte. q. 79. artic. 7. ad 1. quam ob rem quo ad hanc communionem nulla est differentia, nec quidquam refert, sit peccator mortali culpa affectus, excommunicatus, vel non.

Secunda propositio. Excommunicatio maior priuat quem illa suffragiorum Ecclesiæ communione, quæ ab applicatione, & intentione totius Ecclesiæ radice habet. Probatur hæc conclusio ex eo, quòd Ecclesia minimè vult communia suffragia applicare, nec orare pro his, qui extra eam sunt, sed tantùm pro membris eius ab ea nondum abscissis, & segregatis: quemadmodum concordi omnium sententia satis est expeditum: idcircò hæc secunda propositio palàm infertur, & notatur à S. Thoma, & his, quos in proxima assertione citauimus. & Syluest. in verb. excommunicatio. 1. col. 2.

Tertia conclusio. Excommunicatus maiori excommunicatione, minimè comprehenditur sub orationibus, & suffragijs ab ecclesia generaliter pro eius membris exhibitis, quod constat ex proximè dictis: & est omnium communis conclusio, quidquid in contrarium senserit Hostien. in c. cum voluntate, de sentent. excom. col. 2. & Summa confessor. lib. 3. titul. 33. quæst. 159.

Quarta conclusio. Peccator etiam mortalis criminis reus sub generalibus Ecclesiæ suffragijs pro membris eius institutis comprehenditur: quia per fidem Ecclesiæ membrum est, nondum publica auctoritate ab Ecclesiæ communione separatum. Hæc apparet ex applicatione Ecclesiæ, quæ pro membris eius orat. Esse autem peccatores Ecclesiæ membra, iam superiùs probauimus in huius relectionis principio, numero 6. idcircò receptum est, quod in hac conclusione proponimus. siquidem præcitati auctores fatentur, communionem suffragiorum Ecclesiæ ab eius intentione, & applicatione procedentem, membris Ecclesiæ quibuscunque conuenire: tametsi hæc Ecclesiæ suffragia non ita vtilia sint existentibus extra charitatem, sicuti hi sunt, qui charitatem habent. quod apparet ex adnotatis in §. 4. præced. & nihilominus adhuc plurimum vtilitatis hæc suffragiorum communio affert peccatoribus: primùm etenim ad defendendum eos à tentatione dæmonis, qui hostis acerrimus est. Et ad protectionem Dei, qua diuina maiestas speciali cura filios Ecclesiæ custodit, ad impetrandam à Deo illustrationem cordis, vt citiùs, ac faciliùs à peccatis abstineant: ad bona temporalia: denique ad alia multa, quæ colligi poterunt ex his auctoribus, quorum mentionem fecimus in §. 4. numero 11. quibus quidem vtilitatibus excommunicatus maiori excommunicatione omninò priuatur, auctore Thoma. in 4. sentent. dist. 18. quæstion. 2. articul. 1. ad 2. quæst. vt hinc planè sit compertum, quod non semel iam in principio huius relectionis admonuimus, quantum quo ad interiores pœnas, & interiora damna excommunicatio differat à mortali peccato. quod & Hosti. ac Ioan. Andr. adnotarunt in cap. ita quorundam. de iudę. & Caieta. eleganter in tract. 17. quæstio. cap. 13.

Ex quo libet obiter obseruare, Ecclesiam Catholicam quandoque pro excommunicatis, Hæreticis, Saracenis, & infidelibus orare: non equidem vt pro membris Ecclesiæ, orationibus ad Ecclesiæ membra coadiuuanda institutis, sed vt exteris, & ab vnione Ecclesiæ alienis, quibusdam orationibus in id ordinatis, quòd dignetur diuina maiestas eos reducere ad Ecclesiæ vnitatem, & pœnitentiam: quemadmodum notant S. Thomas in 4. sent. dist. 18. q. 2. articul. 1. ad 1. q. Cardi. à Turre Cremata in capit. si quis Episcopus. 11. q. 3. Syluest. in verb. excommunicatio. 1. col. 2. & in verb. oratio. q. 4. sic denique orat Ecclesia in die veneris sancti pro Hæreticis, Paganis, Iudæis, & infidelibus, non vt membris Ecclesiæ: sed alijs ad hoc orationibus institutis.

Quinta conclusio. Non potest quis vt Ecclesiæ minister orare pro excommunicatis maiori excommunicatione, his orationibus, quæ pro membris Ecclesiæ fieri solent. Hanc assertionem S. Thom. & alij paulò antè nominatim citati expressim exponunt, & ea communis est. idem in specie notat Gabriel in d. lect. 26. col. 7. not. Doct. in c. cum voluntate, de sent. excom. & in c. à nobis. in 2. eod. tit.

Sexta conclusio. Poterit quilibet Christianus priuatis orationibus pro excommunicato etiam maiori excommunicatione priuatim orare. Non enim tunc nomine Ecclesiæ pro excommunicato, vt pro membro Ecclesiæ oratur. atque ita S. Thomas communi omnium consensu receptus asseuerat in 4. senten. dist. 18. q. 2. art. 1. ad 1. q. Syluest. in verb. excommunicatio. 1. q. 1. & est communis opinio, ex qua sunt omninò explicanda, quæ Abbas, & alij adnotarunt in d. c. à nobis.

Septima conclusio. Potest sacerdos in missæ celebratione, dum secretè orat, in priori parte ante consecrationem Hostiæ pro excommunicato speciali oratione orare. Huius conclusionis ratio ea est, quòd tunc sacerdos orat vt priuatus, non vt minister Ecclesiæ: qua ratione ita visum est Syluestro in verbo, excommunicatio. 1. col. 2 quem sequitur Mart. Azpilc. in c. quando de consecratio. dist. 1. notab. 19. nu. 71. quo in loco latiùs hac de re tractat.

Octaua conclusio. Quilibet Christianus vel vt minister Ecclesiæ, vel vt priuatus, orare potest pro peccatoribus nondum vita functis. huius assertionis veritas ex eo constat, quòd Ecclesia minimè intendit ab eius generalibus suffragijs excludere existentes in mortali peccato: modò per excommunicationem non fuerint hi ab vnione fidelium segregati: sicuti modò adnotauimus: posse autem orari pro peccatore viuo: non tamen pro eo, qui iam mortali crimine decessit, probat Thomas in 2. 2. q. 83. art. 7. c. pro obeuntibus. 13. quæst. 2. cap. placuit. 13. q. 5. gloss. in ca. ex parte. in 1. de sepultur. idem S. Thomas in 4. sentent. distinct. 45. q. 2. art. 2. Cardin. à Turre Cremata, in cap. tempus. 13. quæst. 2. & hæc est omnium communis senten.

Ex præmissis apparet, quonam modo intelligendum sit, quod Gabriel asseuerat in Cano. missæ. lect. 26. colum. 7. scribens sacerdotem Ecclesiæ ministrum non posse speciali oratione pro excommunicato in missa orare. Etenim non potest sacerdos vt minister Ecclesiæ nec speciali, nec generali oratione pro excommunicato orare, vt pro membro Ecclesię: poterit tamen in ea parte missæ, qua sibi licet priuatis orationibus vti, pro excommunicato orare, & erit isthæc oratio priuata, non equidem publica.

Nona conclusio. Poterit quis vt Ecclesiæ minister, vel vt persona publica, secretè tamen orare, aut sacrificium applicare illi excommunicato, qui mortalis criminis iam pœnituit, & diligenter absolutionem impetrare curauerit: licet nondum sit absolutus. Hoc colligitur ex Hostiensi communiter recepto, in dicto cap. cum voluntate, de sentent. excommunic. notat Martin. Azpilcueta in capitu. quando. de consecrat. distinct. 1. notabil. 19. nume. 68. Nam & huic etiam generalia Ecclesiæ suffragia vtilia sunt, nec is ab eis excluditur, secundum Cardin. à Turre Cremat. in capit. si quis Episcopus. 11. quæst. 3. post Richardum in 4. sent. distin. 18. & Florenti. 3. part. titul. 24. cap. 77.

Nonò & principaliter ab ipsius definitionis vero sensu apparet, esse alium excommunicationis effectum, quo satis probatur, & efficitur, excommunicatum maiori excommunicatione priuatum esse passiua & actiua sacramentorum participatione. text. optimus in capit. si celebrat, de Cleric. excommunic. ministr. capit. cùm illorum, de sentent. excommu. & in cap. Apostolicæ, de Cleric. excom. minist. quibus in locis hoc ipsum communiter receptum est in hunc sensum, quòd malè faciat, & illicitè percipiat excommunicatus sacramenta Ecclesiæ, peccat etenim & mortaliter propter grauem iniuriam, quam infert sacramentis ecclesiæ, ea percipiens in eo statu, quo iustè ab Ecclesiæ communione est segregatus. Idcircò qui ita censura hac effectus percipit sacramenta, graue sacrilegium committit in ipsum Deum, & Ecclesiam, quod probatur ea ratione, quæ dictat, sacramenta non esse percipienda, nec danda ab eo, qui se existimat mortalis culpæ reum esse. textus celebris de recipiente, in capit. illud. 95. distinction. quo in loco Innocentius tractans de sacramento extremæ vnctionis inquit: non pœnitentibus istud fundi non potest: quia genus est sacramenti. text. item ad idem, in capit. per Esaiam. 1. quæstione prima. versicul. Hoc penè. ibi omnia sacramenta prosunt dignè sumentibus. igitur indignè ea accipientibus nocent. facit & ad hæc ratio elegans. sacramenta instituta sunt à Christo Iesu, vt per illa gratiam primam, vel eius augmentum consequamur: is ergo, qui credit se esse in eo statu, qui gratiæ consequendæ repugnat, scire debet, se in vanum sacramentum accipere: igitur irreuerentiæ crimen erga sacramentum committit: omne siquidem illud, quod ad irreuerentiam rerum sacrarum pertinet, ad iniuriam Dei fit: & ideò sacrilegium est, secundum sanctum Thom. 2. 2. quæstion. 99. artic. 1. de dante constat in d. capit. per Esaiam. versic. Hoc penè. dum dicitur: omnia sacramenta indignè tractantibus obsunt: prosunt tamen per eos dignè sumentibus. Et in specie de Eucharistia nemo vsquam dubitauit: cùm Apostolus scripserit, 1. ad Corinth. cap. 11. probet autem seipsum homo priusquam de pane illo edat. ac deinde de illo, qui indignè sumpserit, inquit, iudicium sibi manducat, & bibit. de sacramento baptismi probatur in cap. firmissimè. 15. quæstione prima. & capit. omnis. capit. agunt. de consecrat. distinctione quarta. docet sanctus Thomas 3. part. quæstio. 68. articul. 6. ad hoc etiam conducit text. de confirmationis sacramento, in cap. vt ieiun. de consecratio. distinct. 5. & pleraque alia, quæ de pręmittenda confessione ante sacramentorum susceptionem ex Theologis tradit Martin. Azpilcueta in princip. de pœnitent. distinction. 5. in vltima parte. gloss. numer. 33. & sequentibus. Qui in capit. 1. §. sacerdos. nume. 12. de pœniten. distinct. 6. ex eo tex. adnotauit, mortale crimen commitere, qui culpa mortali affectus Ecclesiæ sacramentum alteri ministrat, modò id faciat vt Ecclesiæ minister, & actus is ad consecrationis ordinem pertinet: quod Sanctus Thomas docet in 3. parte, quæstione 64. articul. 6. quod si ita certum est, sacramenta illicitè dari, & adsumi ab existenti in mortali peccato: idem erit in eo, qui præter mortalem culpam, cuius causa à communione Ecclesiæ sepositus est, extra fidelium consortium segregatus, minimè censetur membrum esse ecclesiæ.

Cæterùm etiamsi excommunicatus grauissimè peccet sacramenta Ecclesiæ contrectans vel ministrando, vel suscipiendo, constitutissimum est, ipsa sacramenta verè conferri, & adsumi. quod manifestè probabitur, si consideremus, sacramentum baptismi vel datum, vel acceptum ab eo, qui extra charitatem est, verum esse sacramentum. capit. tunc valere, de consecratio. distinctio. 4. sic & si quis excommunicatus confirmationis sacramentum accipiat, verè confirmatus est, nec erit confirmatio iteranda. quod item verissimum est, & de Eucharistiæ sacramento: siquidem dubio procul excommunicatus consecrat, & verum recipit sacramentum. argument. eorum. quæ notantur in capit. de homine, de celebr. missar. capi. intra Catholicam. 1. quæstio. 1. Nam & matrimonium contractum ab excommunicato, verum esse matrimonium, & sacramentum, probauimus in Epitome in 4. decret. 2. part. c. 6. in princip. vbi etiam asseuerauimus, religionis professionem factam ab excommunicato validam omninò esse.

De ordinis sacramento illud constanter asseueramus, verè dari ab excommunicato, & excommunicato quo ad characterem, licet non quo ad exequutionem: ab illa enim donec subsequatur dispensatio, suspensus est ipse ordinatus, siue ignorans, siue sciens ipsum, vel ordinis collatorem excommunicatum esse, ordines susceperit. Hoc probatur quo ad primam eius assertionis partem in c. præter hoc. §. verum. 32. dist. text. in c. 1. in verb. irritas. vbi glos. & in c. 2. de schismati. cap. cum illorum. de sentent. excom. c. 1. & vlti. de eo, qui furtiuè ord. recepit. c. 1. & 2. de ordinat. ab Episc. qui renunciauit Episcop. quibus in locis itidem constat secunda conclusionis pars: nempè, ita ordinatos non posse ministrare in ordinibus susceptis, nec eorum exequutionem habere. & hæc est omnium concors sententia, quæ non potest iure negari: quippè manifestè in præcitatis locis constat. de dispensatione autem est adnotandum, quo ad tertiam partem conclusionis, eam regulariter à Romano Pontifice impetrandam fore in hoc casu, præsertim si detur in recipiente ordines certa scientia, capit. 1. de ordin. ab Episcop. qui renunci. Episcop. vbi idem apparet, si sit ignorantia crassa, aut supina. & c. cum illorum, de senten. excom. parte prima. quòd si ignorantia probabili effectus quis vel excommunicatus, vel ab excommunicato susceperit ordines, ab episcopo proprio, qui in eo actu minimè deliquerit, dispensationem obtinebit. text. in capit. vlt. de ordi. ab Episcop. qui renunci. Episco. notant Doct. præsertim Henric. in d. cap. 1. de schismat. & in d. cap. cum illorum. vbi cęteri Doct. idem communiter adnotarunt, excipientes religiosos: id est eos, qui post ordinem ita susceptum religionem profiteantur: etenim his etiam scienter ordinationi, & ordinum susceptioni operam dantibus dispensatio concedi poterit ab eorum prælatis: & idem, si post religionis ingressum ita fuerint ad ordines promoti. quæ quidem exceptio deducitur ex d. c. cum illorum. 2. parte. & c. 2. de apostat. Inno. tamen in c. 1. de schismat. scribit collationem ordinum factam ab excommunicato, vel excommunicato, probabili tamen ignorantia excommunicationis, ita ratam esse, vt absque vlla dispensatione eius sit exequutio permissa, ac possit ita ordinem accipiens absque irregularitatis pœna in susceptis ministrare, & ad alios ordines promoueri. huic sententiæ accesserunt Panorm. in cap. veritatis, de dolo & contu. num. 46. Collectari. in d. cap. vlt. de ordi. ab Episcop. qui renunci. Episcop. idem tenet Huguitio relatus à gloss. in capitul. ab excommunicatis. 9. quæstion. 1. Repetit idem Panor. & ibi Feli. col. penult. in capit. ad probandum, de re iudic. idque verius esse censet Alfonsus à Castro lib. 2. de potestat. leg. pœnalis, cap. 15. Nihilominus contrariam sententiam veriorem esse censemus, semper etenim dispensatio necessaria est, siue adsit probabilis ignorantia, siue præcesserit scientia, secundum glos. in dict. cap. ab excommunicatis. & in cap. si qui à simoniacis. 1. quæstion. 1. gloss. in dict. cap. 1. de ordi. ab Episcop. qui renunci. Episc. & in cap. 1. de schismat. vbi Henric. post alios ibi & in dict. cap. cum illorum, de senten. excom. hanc opinionem probat, quæ communis est, secundum Abb. in dict. cap. veritatis, de dol. & contu. nu. 46. & hæc est tutior opinio secundum eundem & Anani. nu. 12. in d. ca. 1. de schismat. Seluam de benefic. 2. parte. quæst. 12. col. 3. idem fatetur Abb. in d. c. veritatis. sæpissimè enim absque culpa quis exequutione ordinis sacri suspenditur, & irregularis fit: tametsi absque eius culpa non puniatur pœnis iure alioqui statutis aduersus eos, qui prohibitum actum fecerint. gl. in c. illud. & in cap. Apostolicæ, de Cleric. excommunica. ministr. & ibi Cardi. gloss. in cap. 4. 2. quæst. 5. Hæc verò, quæ diximus, adeò vera sunt, vt cum excommunicato scienter ordines recipiente, nullus præter Papam dispenset, etiamsi excommunicatio eiusmodi sit, quòd ab ea Episcopus absoluere valeat, secundum Ioann. Andream, Henric. Anton. Abb. & Felin. in dicto capit. cum illorum. tex. & ibi Abb. in ca. vlti. de eo, qui furt. ordinem recepit. Panormit. in capit. 1. eodem tit. quarto notabi. Angel. in verb. irregularitas. §. 22. Syluest. in eod. verb. versicul. secundò quæritur. Ioannes Bernard. in practica criminali. cap. 13. Nec quidquam in contrarium vrget argumentatio Romani Pontificis in dicto capitulo, cum illorum. dum asseruit, non posse dispensare cum excommunicato, recipiente ordines, eum, qui non possit ab excommunicatione absoluere: quasi senserit à contrario, posse eum dispensare, qui possit absoluere. Nam isthæc collectio deficit: quia iure satis probatur, non posse cum irregulari dispensare eum, qui potest à peccato, quo contracta fuit irregularitas, absoluere: siquidem sacerdos, vel alius homicida absoluitur ab homicidij peccato, per quemcunque sacerdotem. capit. Deus qui. de pœnitent. & remiss. & tamen irregularitatem ex homicidio contractam solus Papa tollit. capit. 1. de re iudic. in 6. quo fit, vt illud sit satis receptum, posse sacerdotem ordinarium absoluere à peccato, cuius ratione contracta fuerit irregularitas, licet ab ipsa irregularitate minimè possit pœnitentem eximere: quod expressim notant Caietan. in summa. in verbo, irregularitas. Cardin. in Clemen. dudum. de sepult. quæst. 8. Martinus Azpilcueta, in capit. 1. §. caueat. de pœnitent. distinct. 6. numero 26. licet contrarium in hoc ipsemet Cardin. senserit in Clement. 1. de priuileg. quæstio. 37. & Calderin. consil. 19. titul. de regularib. quibus potissimùm suffragatur text. in extra. 1. de priuileg. inter communes. colum. 4. versic. obseruent. quæ tamen, quidquid ibi dixerit gloss. erit intelligenda quo ad absolutionem ab irregularitate, non quo ad absolutionem à peccato, cuius causa contracta fuit irregularitas: nam ab eo poterit is absoluere, qui ab alijs peccatis poterat absolutionem ministrare. Et ne quis existimet, illam constitutionem esse intelligendam adhuc de absolutione à peccato, in his tamen, qui confessiones audiunt, & absoluunt sibi iure ordinario non subditos, ex priu ilegio quidem, obseruandum erit iam hanc dubitationem per eas concessiones, quas bullas vocant, sublatam esse: præsertim quia per eas datur potestas absoluendi à peccatis multis, quorum causa irregularitas contrahitur: licet non competat ex eis facultas dispensandi in irregularitate. Tametsi absque harum literarum priuilegijs, quod priùs communem opinionem sequuti probauimus, tenendum fore censeam, ex his colligitur euidenter, quo ad effectum istum, de quo in hoc versic. de ordinis sacramento, egimus, magis operari maiorem excommunicationem, quàm peccatum mortale.

Superest de sacramento pœnitentiæ hîc agere: an absolutio præstita excommunicato sit iteranda, & teneatur? quam quæstionem iam olim tractarunt viri equidem doctissimi: & præ cæteris Martinus Azpilcueta meus olim, & nunc obseruandissimus præceptor, in capit. vltim. numero 38. & in capit. primo. §. cautus. numero 23. de pœnitent. distinctione quinta, cuius assertiones, vt propositæ materiæ subseruiam, breuiter admodum paucis additis exponam.

Prima conclusio. Sacrilegium est, vel sacramentalem absolutionem excommunicato scienter exhibere, vel ipsum excommunicatum eam recipere. Hoc probatur ex his, quæ paulò antè tradidimus, vbi ostendimus, excommunicatum maiori excommunicatione priuatum esse sacramentorum perceptione. & hæc est communis opinio.

Secunda conclusio. Excommunicatus maiori excommunicatione affectus, eius tamen iustè quidem ignarus, si à peccatis, absolutionis sacramento fuerit absolutus, non tenetur ad iterandam eam confessionem. Huius conclusionis probatio deducitur à capit. Apostolicæ. de Cleric. excom. ministr. & eam veram esse censet Caieta. in summa, in verbo, Absolutionis impedimentum. versic. vtrùm. & in ver. confessionis iteratio. & in opusculis quæst. 1. de qualit. confes. quem sequitur Martinus Azpilcueta in dicto capit. vltim. numero 45. hanc, & præcedentem conclusionem latiùs probans, tametsi Ang. in ver. confessio. 5. §. 10. & in verb. interrogationes. in fin. existimet posse iustè sacerdotem pœnitentem quem ab excommunicatione soluere non potest priùs à peccatis absoluere, & demum illum ad superiorem pro habenda excommunicationis absolutione dimittere. sic & Ang. opinionem reprobat Syluest. in verb. confessio. 1. §. 4.

Tertia conclusio. Excommunicatus maiori excommunicatione, qui scit, ac fatetur se excommunicatum, putans iusto quodam iuris, vel facti errore, attenta eius qualitate, se posse priùs à peccatis quàm ab excommunicatione absolui, non tenebitur confessionem iterare, si fuerit à peccatis tantùm absolutus. Eadem ferè auctoritate probatur hæc conclusio, qua præcedens: eamq́ue Caieta. & Martin. expressim tenent. quamuis Palud. in 4. sent. distinct. 22. quæstion. 3. & Syluest. in verb. confessio. 1. §. 4. probare velint, confessionem iterandam esse in hac specie, non obstante probabili & iusta excommunicationis ignorantia: idq́ue ea ratione fulcire conantur, quòd incapax sit excommunicatus sacramentalis absolutionis. quæ quidem ratio falsa est in eo sensu, quo ipsi accipiunt, siquidem sacramenta quo ad eorum vim excommunicatis conferuntur: sicuti paulò antè probauimus: licet quandoque non operentur proprium effectum propter obicem illis appositum. Et tamen data iusta ignorantia, & probabili, nullus obex sacramento absolutionis quo ad effectum opponitur ab ipso excommunicato, qui verè pœnitet, & bona fide, vt Caietan. censet. sacramentum pœnitentiæ accipere curat. Et sanè si Paluda. opinio vera est, quam & Adria. asseuerat in 4. senten. in tract. de matrimo. quæstione prima, scribens, Romanum Pontificem per excommunicationem latam in aliquem, eum efficere materiam ineptam, & incapacem sacramentorum: profectò minimè poterit iure probari secunda conclusio, quam hac in quæstione proponimus. verè tamen hæc Paluda. & Adriani assertio nequaquam admittenda est, per multa quidem, & per ea, quæ modò de sacramento ordinis adnotauimus.

Quarta conclusio. Excommunicatus, qui scit vel scire debet, se non posse priùs à peccatis, quàm ab excommunicatione absolui, absolutionem tamen à peccatis petens præmissa confessione sacramentali, & eam accipiens, tenetur eandem confessionem iterare. Huius assertionis auctores citare possumus Syluest. Palud. & Adria. qui ea ratione vtuntur, quòd excommunicatus sit sacramentorum incapax: & præsertim huius. eandem conclusionem admittunt, ac veram esse contendunt Martinus Azpilcueta in dicto cap. vlti. de pœnit. distinct. 5. nu. 48. & Ioan. à Medina, de pœniten. tract. 2. cap. de confessione ab excommunicato facta. Aliam tamen rationem in eius probationem inducentes, hac sanè argumentatione. etenim aut hic pœnitens non confitetur hoc peccatum, quo peccat volens absolutionem sacramentalem excommunicatus accipere, vel ignorantiam ita supinam, vt planè à peccato non excuset, & confessio integra non est: atque ideò omninò iteranda. Aut confitetur culpam istam, à qua minimè discedit, nec discedere proponit, vt patet: quia peccato statim operam dat: & tunc obicem ponit sacramento ex imperfectissima contritione. & ideò se indignum efficit absolutione sacramentali, nec absolutio tenet, & tenetur ea ex causa confessionem iterare. Quemadmodum Ioan. Gerson argumentatur in 2. part. fol. 191. cap. quæritur. col. 2.

Cæterùm Caieta. in dicto verb. absolutionis impedimenta, contrariam sententiam probare nititur, existimans, absolutionem sacramentalem validam esse in hoc casu, & si illicitè detur & accipiatur, nec eo tempore proprium effectum in pœnitentem, & confessorem habeat: atque hac ratione deducitur, confessionem non esse iterandam. Ad cuius opinionis probationem illud est maximè obseruandum, quod verè Ioan. à Medina, & Martinus Azpilcueta fatentur eorum sententiam minimè posse probari ea ratione, quòd excommunicatus sit incapax huius sacramenti, vnde oportet aduersus Caieta. disputantibus omittere Paluda. Syluest. & Adrian. rationem, quia ea falsa est. idcircò deueniendum est ad eam rationem, qua contenditur, absolutionem sacramentalem inualidam, & nullam esse, propter defectum contritionis, vel attritionis, quæ virtute Sacramenti possit fieri contritio: qua de re nos latiùs egimus superiùs in §. 4. numer. 13. & planè vbi excommunicatus non confitetur, nec manifestat sacerdoti statum eius & peccatum, quod vel ex scientia iuris, vel ex supina ignorantia contraxit, volens absolui à peccatis priusquam ab excommunicatione, dubio procul, confessio integra non est: & hac ratione sacramentalis absolutio minimè confertur, eritque iteranda confessio. Quòd si excommunicatus manifestet sacerdoti excommunicationem, & culpam illam, qua afficitur vel scientia iuris, vel ignorantia supina, volens priùs à peccatis, quàm ab excommunicatione absolui, & nihilominùs absoluatur, dicendum erit absolutionem sacramentalem esse, non obstante obice, qui eius effectui oppositus est. atque ob id minimè iterandam esse confessionem: si sequamur opinionem, quam ex diuo Thoma in dicto numero 13. adduximus. At si contrariam ex Adria. Medina, & alijs probauerimus, satis itidem probari debet & hæc quarta conclusio contra Caieta. cuius tandem opinio, vt inibi diximus, frequentiori Theologorum iudicio probatur.

Quinta conclusio. Absolutio sacramentalis præstita à sacerdote maiori excommunicatione legato, eo casu, quo necessariò vitandus non est, valet, & tenet, nec est omninò iteranda. Hæc conclusio probatur argumentatione à diuisione deducta. Nam hæc absolutio vel est nulla ex eo, quòd eam suscipiens obicem peccati, absolutionis sacramento opponat: vel quia sacerdos nullam potestatem habet absolutionem istam sacramentalem ministrandi: nullum autem horum in hoc casu impedimentum præstat: igitur absolutio sacramentalis est, & valet. Non primum: siquidem nullam habet culpam suscipiens sacramentum ab eo excommunicato, quem vitare minimè tenetur: vt constat: ergo nequaquam mortaliter peccat: & ideò obicem mortalis peccati non ponit sacramento pœnitentiæ. Nec item vltimum quidquam impedit, quia ea iurisdictio, quæ ad absolutionem est necessaria, adhuc manet penes excommunicatum ex ecclesiæ Catholicæ permissione interim, quòd eum non esse vitandum lege lata, aduersus publicam vtilitem statuit, quamobrem conclusionem istam video probari ab Adr. in 4. senten. tract. de confessione, dubio 9. Caieta. in verb. Absolutionis impedimenta. Medina in tract. 2. de pœnitentia. cap. de confessione confessori excommunicato scienter facta. Martino Azpilcueta in cap. 1. §. laboret, de pœniten. distinct. 6. num. 10. & sequen. Oportet tamen hîc memoria repetere, quæ nos suprà tetigimus §. 2. num. 7. vbi expendimus, quando excommunicatus vitandus sit. Etenim ex ibi dictis aliquot in proposita controuersia deducuntur.

Primum, posse licitè absolutionis, & pœnitentiæ sacramentum suscipi à sacerdote proprio, alioqui potestatem habente, etiamsi is sit excommunicatus, generali tamen excommunicatione, cuius scientiam pœnitens habet: modò nondum fuerit denunciatus: & subinde constat, non esse hanc confessionem iterandam, quod ex concilio Basiliensi fatentur omnes.

Secundum, confessionem sacramentalem, factam sequuta absolutione, sacerdoti proprio, etiam nominatim excommunicato, cuius excommunicationis ipse pœnitens ignarus non est, modò nondum fuerit sacerdos denunciatus, validam, & licitam esse, nec eam repetendam fore. Hanc illationem exponimus contra Adri. & Ioan. à Medina, sequuti Caieta. & Martinum in præcitatis locis: ea sanè ratione, quòd constitutio, Ad euitanda scandala. etiam sit admittenda in excommunicato nominatim: sicuti & nos probauimus in d. §. 2. num 7. quæ quidem sententia vtilis admodum est.

Sexta conclusio. Confessio scienter facta sacerdoti, etiam proprio, excommunicato tamen, quem vitare tenemur, inualida quidem est, & omninò iteranda, grauissimoq́ue cum peccato fit, hæc est omnium concors sententia, quæ manifestè probatur, quo ad priorem partem, ex eo, quòd sacerdos excommunicatus, qui ab ecclesia non admittitur, & quem vitare tenemur, non habet iurisdictionem quæ cum ordinis potestate necessaria est ad exhibendam absolutionem sacramentalem: quemadmodum statim probabitur: idcircò absolutio ab eo præstita, qui minister huius sacramenti non est, dubio procul erit nulla censenda, & inualida, atquæ ex ea causa confessio est repetenda. vltima pars conclusionis constat, quia tenetur quis excommunicatum vitare sub reatu mortalis culpæ, in diuinis, & sacramentis, quod iam admonuimus, & apparet in c. sacris, de his, quæ vi, metúsue cau. fiunt. qui autem scienter Sacramentum pœnitentiæ recipere tentat ab excommunicato, quem vitare tenetur, mortaliter per hanc communionem communicans peccat, obicemq́ue ponit Sacramento, igitur ea confessio cum peccato mortali fit. Hinc patet, quòd si quis Sacerdoti excommunicato & denunciato confiteatur scienter peccata propria integrè, & si Sacerdos proprius sit, non consequitur absolutionem Sacramentalem, & mortaliter peccat. primum quidem propter defectum iurisdictionis apud ipsum Sacerdotem. Secundum propterea, quòd obicem mortalis culpæ Sacramento ipsi opponat.

Septima conclusio. Absolutio ex vi confessionis interioris præstita ignoranti ab excommunicato iam per Ecclesiam denunciato, inualida est: & ideò erit confessio repetenda, cùm huius excommunicationis pœnitens scientiam habuerit: est etenim satis receptum, esse necessariam potestatem ordinis, simul & iurisdictionis, ad absolutionem istam Sacramentalem impendendam, quod nos adnotauimus lib. 1. Varia. resol. cap. 10. num. 11. iurisdictionis autem potestas per Ecclesiam excommunicato denunciato aufertur. capit. ad probandum. de re iudic. & in specie quo ad collationem Sacramentorum, & præsertim quo ad potestatem ligandi & absoluendi. hoc probat de maiori excommunicatione. text. in c. duobus. de sent. excom. c. si celebrat. de Cleric. excom. minist. c. audiuimus. 24. q. 1. cap. 1. §. vlt. de offi. Vicar. lib. 6. sic Palud. in 4. sent. distinct. 17. q. 6. artic. 1. conclus. 4. Syluest. in verb. confessor. 1. q. 20. Adria. in d. dub. 9. & Ioan. à Medina in d. tract. 2. c. de confessione nescienter facta excommunicato. præmittunt excommunicatum, simul & denunciatum non habere potestatem iurisdictionis ad præstandum Sacramentalem absolutionem, quamobrem ipse Ioannes à Medina in specie hanc septimam conclusionem proponit.

Octaua conclusio. Excommunicatus publicè denunciatus, quiq́ue per Ecclesiæ constitutiones vitandus est, non potest Sacramentalem absolutionem etiam existenti in articulo mortis ministrare: hæc conclusio probatur ex eo, quòd hic Sacerdos iurisdictione necessaria hanc absolutionem quo ad se, & quo ad alios priuatus est, vt diximus: ergo absolutio ab eo non potest dari. Deinde est ad hanc conclusionem auctoritas S. Tho. in 4. sent. dist. 17. q. 3. ar. 3. q. 1. ad 2. & dist. 19. quæstio. 1. ar. 2. ad 3. & 3. par. quæstio. 82. art. 7. ad 2. & communis omnium sententia, qua diffinitum à Theologis est, Sacramentum Baptismi in necessitatis casu licitè posse suscipi ab hæretico & excommunicato, non sic pœnitentiæ Sacramentum, & Sacramentalem absolutionem: quæ quidem differentia non aliunde potest contingere, quàm quòd in casu necessitatis etiam hęreticus sit legitimus Baptismi minister, & itidem excommunicatus: non tamen sit absolutionis Sacramentalis minister adhuc in necessitatis tempore ob defectum iurisdictionis, quæ cùm sit necessaria, per excommunicationem, eiusq́ue denunciationem est omninò extincta: denique hanc octauam conclusionem sequitur Ioan. à Medina, in cap. proximè citato. & esse communem Melchior Cano. fatetur in relect. de pœnit. 5. par. fol. 85. qui tamen latè de eius veritate disputans, opinatur satis defendi posse, in extremæ necessitatis casu pœnitentiæ Sacramentum posse licitè suscipi ab hæretico & schismatico, sequutus eius opinionis auctores. gloss. in capit. non est vobis. de sponsal. Palud. in 4. senten. distin. 25. q. 1. Sylue. in verb. confessor. 1. §. vlt. in qua quæstione Panorm. Præpos. & nostri communiter in d. cap. non est vobis. gloss. sententiam improbant, priorem probantes, quam itidem gloss. asserit in c. præter. 32. distinct. verb. per manus. atque ita tenent, non posse Sacramentum pœnitentiæ in necessitatis casu per hæreticum ministrari, ne is in prauam sectam pœnitentem inducat, quæ quidem ratio vitari poterit, siquidem opinio contraria admittenda foret, vbi sine periculo salutis spiritualis verosimili coniectura, posset pœnitentiæ Sacramentum ab hæretico suscipi. Nihilominùs ipse Melchior Cano existimat non esse ambigendum, posse licitè suscipi Sacramentum pœnitentiæ in casu necessitatis, ab excommunicato nominatim denunciato, quasi Ecclesia Catholica eo in casu non abstulerit excommunicato iurisdictionem, quam quilibet Sacerdos Iure diuino habet, non tantùm proprius curam exercens animarum: quilibet etenim Sacerdos Iure diuino auctoritatem habet absoluendi, in mortis articulo constitutum, secundum Palud. in 4. sent. dist. 20. q. 1. ar. 2. Duran. dist. 19. qu. 2. idq́ue sensit S. Tho. ibi. q. 1. art. 3. q. 1. & dist. 20. q. 1. art. 1. ad 2. q. qua ratione hæc opinio defendi potest, tametsi rursus Ioan. à Medina priorem opinionem, & sic octauam istam conclusionem firmiter teneat in eo. tract. 2. cap. cui debeat fieri confessio. versic. ad aliud.

Ex his colligitur qualiter sit accipiendum, quod notat Palud. in 4. sent. distinct. 17. qu. 6. art. 1. conclu. 4. quem sequitur Syluest. in verb. confessor. q. vlt. scribens, Sacramentalem absolutionem præstitam ab excommunicato etiam occulto, nondum denunciato, ei, qui excommunicationis scientiam habet, inualidam esse, atque ideò iterandam fore confessionem. Est etenim hæc sententia falsa, vel intelligenda iuxta prænotatas assertiones, & tandem in eo sensu, quo proposita est, non potest iure probari, licet Sacerdos sit nominatim excommunicatus, sicuti probauimus in quinta conclusione. nec quidquam refert, quòd acta per occultum excommunicatum ratione publici muneris & officij minimè valida sint in fauorem eius, qui sciuit, illum excommunicatum esse. quemadmodum Calde. eleganter respondit in disputatione incip. excommunicatus. quem sequuntur Abb. in c. veritatis. nu. 43. Roma. in sing. 760. Ias. in l. Barbarius. ff. de offi. prætor. nu. 65. & alij communiter teste Felin. in d. c. ad probandum. col. pen. nam hæc Cald. sententia minimè obtinet, postquàm condita fuit extrauagans constitutio, ad euitanda scandala. quod ipse Felinus optimè admonuit.

Hinc subinde constat, quo ad istum effectum de pœnitentiæ Sacramento, plurimum differre maiorem excommunicationem à peccato mortali, nam Sacerdos vtcunque sit mortali crimine affectus, etiam publico, non est priuatus potestate ordinis, nec iurisdictionis, quæ ad absolutionem Sacramentalem necessaria est, licet sit ab Ecclesia denunciatus peccati, & culpæ mortalis Reus. quod satis probatur ex modò præmissis.

Decimò, vt vim maioris excommunicationis amplius aperiamus, ab eius diffinitione infertur excommunicatum maiori excommunicatione, ordine Sacro præditum, ab eius ordinis exequutione quo ad se, & quo ad alios iure ipso suspensum esse, & ideò, si eius ordinis Sacri ratione, celebrauerit actum eidem conuenientem, irregularem effici. text. celebris in c. 1. ad fi. de sent. & re iudic. in 6. & in c. 1. & in c. is, cui. de sent. excom. eo. lib. c. Clerici. c. latores. c. illud. c. fraternitati. c. vt lex. de Cler. excom. mini. quam equidem pœnam effugiet, qui probabili & iusta ignorantia fretus celebrauerit. tex. in cap. Apostolicę. de Cler. excom. minist. Reg. l. 21. tit. 9. par. 1. denique excommunicatus eo modo irregularis efficitur, quo, & per eos actus, per quos à iure, vel ab homine suspensus. quam quæstionem modò ex professo missam facimus oportuniori loco eam tractaturi. satis etenim sit, præmisisse maioris excommunicationis vim eam esse, vt efficiat ab officio suspensum ipsum excommunicatum. vnde conse quitur, his modis effici irregularem excommunicatum, quibus suspensis ab officio efficitur itidem irregularis, qua in re multùm excommunicatio maior differt à peccato mortali, quod regulariter non efficit quem ab officio suspensum, sicuti alibi trademus. his verò illud adijciam, excommunicatum celebrantem irregularem esse, etiamsi nondum fuerit denunciatus, siquidem constitutio, ad euitanda scandala, nihil vtilitatis affert ipsis excommunicatis, nec quicquam in eorum statuit vtilitatem. quod iam statuimus §. 2. numero 11.

Qui verò nulla excommunicatione affectus, celebrat coram excommunicatis maiori excommunicatione irregularis non est, & si grauiter peccet. tex. elegans in c. is qui. de sent. excom. in 6. idem si coram interdictis. & tamen conantur quidam hanc conclusionem intelligere de prima celebratione, nam, si quis postquam coram excommunicatis maiori excommunicatione celebrauerit, demum absque aliqua dispensatione intra Ecclesiam celebrationi operam dederit, irregularis est, quia eidem erat interdictus Ecclesię ingressus propter celebrationem, quam exercuit coram excommunicato. c. Episcoporum. de priuil. in 6. is verò, cui est interdictus Ecclesiæ ingressus, si saltem intra Ecclesiam celebrauerit, irregularis efficitur. c. is, qui. de senten. excom. lib. 6. qua denique argumentatione hanc opinionem in specie ista, tenent gl. in d. c. is, qui. in verb. notatis. gl. in d. c. Episcoporum. cuius opinionem ibi sequuntur Io. And. Archi. Domi. Francus, & Vanchelius. Floren. 3. par. titu. 26. c. 4. §. 1. Syluest. in verb. interdictum. 6. quęst. 2. & Nico. Plouius in tracta. Sacerdotali. tit. de interd. regula 49. quorum mihi non admodum placet ex multis. & primò, quia text. in dicto capitu. Episcoporum. procedit in exemptis, in quorum odium statutum est, vt sint interdicti ab ingressu Ecclesiæ, si coram excommunicatis vel interdictis celebrauerint: quę quidem constitutio, maximè ad constituendam irregularitatis pœnam, non est ad alios casus extendenda. Deinde video, quòd Ioannes Andr. & alij Doctores communiter in dicto capit. Episcoporum. ita in prænotatam sententiam iuerint, vt nihilominùs capiant contrariam, quam nos hîc probamus, potiorem fore ad sedandas multorum Sacerdotum conscientias. postremò Calder. nostram hanc opinionem, licet dubius, tenere videtur in consil. 4. de senten. excomm. & expressim Gonsalus à Villadiego de irregularit. c. 2. in fine. atque ita ipse quæstionem istam in vtroque foro definirem, ac iuxta diffinitionem hanc consultus responderem.

Sed & præter ista vltimò est aduertendum, excommunicatum maiori excommunicatione, si auctoritatem pręstans celebrationi, quia Episcopus est, audiat missarum solennia, irregularem ex hoc esse. text. optimus in cap. illud. de Cler. excom. mini. glo. celebris in Cle. 2. in verb. celebrari. de priui. quam sequuntur eam admodum commendantes Panor. in dict. cap. illud. Francus in cap. 1. de re iud. in 6. colum. 3. Gonsalus à Villadiego. de irregul. ca. 2. colum. 3. Raue. in dict. Clem. 2. vbi Cardi. nu. 11. Imol. num. 9. Guliel. & Bonifac. num. 9. eam veram esse præmittunt, in hoc casu auctoritatem præstari intelligentes, vbi Episcopus excommunicatus facit & iubet coram ipso missam celebrari. idem notarunt Hosti. & Doct. in cap. tanta. de excess. prælat. Mari. Socyn. in ca. ad audientiam. de homici. num. 25.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Collatio beneficij facta excommunicato, est nulla ipso iure, & idem de electione & præsentatione.
- 2 Clausula, motu proprio, an efficiat validam collationem beneficij, factam excommunicato?
- 3 Ignorantia excommunicationis, an constituat excommunicatum capacem beneficij Ecclesiastici.
- 4 Excommunicatus benè potest acceptare beneficium Ecclesiasticum.
- 5 Excommunicatio nulla vel iniusta, quem effectum habeat? quod latissimè examinatur.
- 6 Contemptus quis verè dicatur, vt culpam mortalem efficiat.
- 7 Peccatum veniale, an fiat per consuetudinem mortale?
- 8 Quis possit dispensare cum eo, qui obtinuit beneficium eo tempore, quo erat excommunicatus?
- 9 Excommunicatus non potest beneficium conferre, nec eligere, nec præsentare.
- 10 Excommunicatus per annum persistens in excommunicatione, qua pœna sit afficiendus? & inibi intellect. cap. rursus. & cap. quicunque. 11. quæstio. 3.
- 11 Jntellect. cap. cum contumacia. de hæret. in 6.

§. SEPTIMVS.

VNDECIMO præter alios excommunicationis maioris effectus, quo ad exteriora non minimus est, quòd collatio beneficij facta excommunicato, est nulla ipso iure. tex. insignis in ca. postulastis. de Cler. excom. minist. cuius conclusionis ea est ratio, quod beneficia Ecclesiastica præcipuè dentur propter officium. cap. cùm secundum. de præben. cap. vlt. de rescrip. in 6. cap. concesso. 12. q. 2. cap. generaliter. 16. quæst. 1. notat gloss. in capi. vltim. de offic. Vicar. ipse verò excommunicatus, vt in §. proximo probauimus, à iure suspensus est officij exequutione: ergo beneficium Ecclesiasticum ei conferri non potest. & sanè ratio ista deducitur ex capit. si celebrat. de Cler. excom. ministr. & gloss. in capit. Apostolicæ. de exceptionibus. Hæc ratio comprobatur, quia Iure Canonico obtentum est, beneficium non posse conferri ei, qui tempore collationis sit irregularis, imò collatio huic facta nulla est, secundum Dynum in reg. 1. de reg. iur. in 6. Innocen. in cap. cum nostris. de concess. præb. Milis in repert. in verb. irregularis. vt homicida, & plerosque alios, quorum opinionem ipse retuli in regula, peccatum. de regul. iur. 2. par. §. 8. num. 6. non alia equidem ratione, nisi, quòd irregularis suspensus sit ab officij, cuius causa beneficium datur, exequutione. & tamen vt hæc à nobis proposita conclusio longius pateat, ad eius intellectum aliquot hoc in loco adnotabimus: est etenim hæc opinio communis, vt asseuerat Ioan. Staphilæus, de liter. grat. & iust. fol. 82. col. 2.

Primum, quòd excommunicatus eligi ad beneficium Ecclesiasticum non possit, imò electio eiusdem nulla sit. c. cùm inter. de elect. ca. constitutis. de appellat. ca. vlt. de Cler. excom. minist. c. illa. c. per inquisitionem. de elect. glo. in c. si fortè. de elect. in 6. Archid. in ca. nullus. 63. dist. & est omnium communis opinio, quam sequuntur Bertachinus in tract. de Episcopo. 1. par. 2. lib. q. 4. Specul. tit. de libelli concep. §. vlt. ad fin. Doct. in c. cùm dilectus. de consuet. imò nec potest excommunicatus postulari. text. in c. 1. de postul. præla. glo. in cap. vlt. de excess. prælat.

Secundò est ad idem obseruandum, excommunicatum non posse præsentari à patrono Laico vel Clerico, ad beneficium iuris patronatus. hoc probatur argumentatione deducta ab electione ad præsentationem. qua vtitur gl. communiter recepta in ca. vltim. vbi est optimus text. de electio. in 6. sed & in specie hoc ipsum adnotare videntur Lapus, allegatione 8. & Archid. in capit. 1. columna 3. de except. lib. 9. expressim Cęsar Lamper. de iur. patro. 1. par. 2. lib. 6. q. princip. artic. 1. Rebuffus in concordatis. titu. de excom. non vitandis. col. 3. & Rochus Curtius in ver. honorificum. q. 4. nume. 19. dum hanc opinionem tenet in excommunicato etiam minori excommunicatione. auctoritate text. in cap. si celebrat. de Cler. excom. ministr.

Tertiò constat, eandem principalem opinionem procedere in excommunicato, siue is sit excommunicatus ab homine, siue à iure. Ioan. Imola in cap. cùm dilectus. col. penul. de consuetud. Rota Antiqua 363. Abb. in ca. Apostolicæ. de except. Nec videtur, posse hac in re iure dubitari, quia eadem ratio, quę dictat, collationem beneficij factam excommunicato, ab homine esse nullam, probat idem in excommunicato à iure.

Quartò, hæc ipsa principalis conclusio verè obtinet, etiam si collatio beneficij facta sit motu proprio, secundum Card. in Cle. 1. §. 1. q. 4. de relig. domi. qui fatentur, hanc opinionem communem esse, quæ probatur ex eo, quòd motus proprius, licet alioqui multa operetur ad tollendam surreptionem, non tamen inducit dispensationem aliquam, nec tollit vitium, quod patitur quis, & quo impeditur iure obtinere id, quod sibi conceditur. etenim non inducit dispensationem, ad obtinendum duo beneficia, quæ simul non possunt obtineri, Iure Canonico prohibente. glo. inibi communiter recepta in c. si motu proprio. de præb. in 6. cui similis in Cle. si Romanus. de pręb. quam pręter Doct. ibi sequitur, & commendat Rom. in sing. 419. Francus in cap. quamuis. de præben. in 6. col. 2. Abb. in c. cùm olim. colu. 4. de re iudic. sic rescriptum motu proprio concessum excommunicato minimè valet. Barb. in Clementinis. Rub. de rescr. col. 9. deinde nec motus proprius irregularitatem tollit, nec super ea dispensat. Rota in nouis 112. Anchar. consilio 20. Feli. in c. causam, quæ. col. 2. in 2. de testib. quorum opinio communis est, tametsi plures effectus motus proprij tradiderint ex iunioribus. Feli. in d. c. causam, quæ. Io. Staphil. de lit. grat. & iustit. fol. 83. Rebuffus in concordatis. ti. de forma manda. Apost. in ver. motu proprio. ex quibus illud minimè negari poterit, Romanum Pontificem ex eo dispensatione quadam tacita, tollere vitium, quod quis habet, si scienter illius vitij non ignarus, beneficium illi contulerit. quod probatur in l. 2. & ibi glo. C. de crimi. sacrileg. l. quidam consulebant. ff. de re iudica. vbi Alex. post alios, notant Roma. in consilio 327. Barto. & alij in l. Barbarius. colum. 5. ff. de offic. præto. Panor. in c. innotuit. colu. 4. & in c. cùm in cunctis. §. inferiora. 3. colu. de elect. & in c. 2. col. 2. de schismat. Felin. in c. præterea. num. 9. de testib. cogen. & Ioan. Staphil. in dict. fol. 83.

Quintò hinc constat, permutationem beneficiorum, factam per excommunicationem, minimè valere, cùm in ea collatio mutua contingat: atque ita visum est Card. in Cle. 1. §. ipsius. de pœnis. & Chosmæ, in pragmat. sanctione. titu. de collatio. §. insuper. in verbo, disponere.

Sextò, hæc principalis conclusio, quam hoc in loco explicamus, vera est, etiamsi ipse excommunicatus nondum fuerat tempore collationis denunciatus, nam, vt sæpè iam admonuimus, constitutio Martini quinti, ad euitanda scandala, ipsos excommunicatos nullo beneficio afficit, nec illis aliquam vtilitatem confert, idcircò iura vetera quo ad eos omninò obseruanda sunt.

Septimò idem respondendum erit, etiamsi postmodùm sequuta sit legitima absolutio ab excommunicatione: etenim, cùm collatio beneficij ex eo nulla sit, quòd eo tempore is, cui beneficium confertur, sit excommunicatus, minimè hæc collatio ab initio nulla, vires assumet absolutione sequuta. ca. non firmatur. de regul. iur. in 6. cum simil. notant Archid. in capit. nullus. 63. distinct. & Ancha. in dict. ca. postulastis. de Cler. excom. minist. Nec video posse in hoc nullam contingere dubitationem, siquidem hæc illatio manifestè colligitur ex his, quæ communi omnium consensu hac in quæstione traduntur.

Octauò ad præmissa oportet scire, collationem beneficij factam excommunicato nullam esse, modò constet, eum excommunicatum fuisse tempore collationis. Nec enim satis est, probare post collationem ipsam in excommunicatione manere, aut ea censura affectum esse, textus optimus in c. proposuit. de Cler. excom. ministr. Rota in antiquis 238. sensit Arch. in dict. c. nullus. notat Gofred. cuius meminit Aegid. à Bellame. in cap. quod sicut. ad finem. de electio.

Nonò, idem in pensione super beneficio Ecclesiastico respondendum erit, nam ea excommunicato conferri non potest, etiamsi pensio non sit beneficium. quod in specie adnotauit Hieronym. Gigas de pensionibus. quæstio. 14. non inficior, huic opinioni minimè conuenire rationem illam, quam adduximus ex c. vlti. de Cler. excom. mini. ad probationem principalis decisionis. c. postulastis. sed tamen propter odium excommunicatorum, & quia pensiones reditus Ecclesiastici sunt, non admodum hanc opinionem improbamus.

Decimò, hac in controuersia opinamur, collationem beneficij factam excommunicato, nullam esse, etiamsi ipse sit ignarus, & inscius huius excommunicationis. glo. & ibi Abb. & Card. in c. pen. de Cler. excom. ministr. Docto. in c. pastoralis. §. verum. de appel. cuius opinionis ea est ratio, quòd ignorantia excommunicationis est consideranda ad effugiendas pœnas iuris, statutas quidem aduersus excommunicatos aliquid prohibitum agentes, non tamen quo ad valorem ipsius actus, sicuti satis receptum est. notatur in eodem capit. pen. de Cleric. excom. ministr. quam ob rem mihi placet opinio prædicta, quam existimo communem esse.

Vndecimò, non tantùm collatio beneficij Ecclesiastici facta excommunicato est nulla, sed & impetratio literarum ad beneficia obtenta ab excommunicato nulla itidem erit. argu. text. in c. 1. de rescript. in 6. quo nulla censetur impetratio rescripti ad lites. Igitur maiori ratione nulla erit impetratio literarum ad beneficia: etenim hæc argumentatio probatur ex capit. ad audientiam. in 2. de rescript. & in capit. quamuis. de præben. in 6. sic sanè in specie hanc decimam illationem veram esse censet Cardin. in Clem. 1. §. 1. q. 3. de relig. domi. & procedit, vt modò explicuimus, etiamsi impetrans ipse inscius sit excommunicationis. quod expressim notat Abb. in dict. cap. penult. de Cleric. excom. ministr. communiter Doct. in dict. §. verum. tametsi glo. in dict. c. pen. & in d. §. verum. Card. in cons. 40. Felin. in c. sicut tuis. 2. col. de simonia. Rota in antiq. 281. Milis in repert. in ver. excommunicatus maiori, contrarium teneant: & tamen ad effugiendas has Doctorum concertationes, & quæ in hac quæstione diximus, solet in Romana curia, quoties fit alicuius beneficij collatio, aut dantur literæ ad beneficia, dari itidem absolutio impetranti, & ei, cui confertur beneficium à quacunque excommunicatione, ad eum tantùm effectum, cuius praxis & vsus meminêre Ioan. Staph. de liter. grat. & iustit. fol. 82. Rebuffus in concordatis. tit. de excom. non vitan. Hieron. Gigas in tract. de pensionib. q. 14. Feli. in c. Apostolicæ. colum. 1. de exceptio.

Duodecimò admonendum est, omnia, quæ superius diximus, vera esse, quoties agitur de acquisitione iuris & tituli ad beneficium Ecclesiasticum, quasi secus sit, vbi tractetur de beneficij acceptatione, quæ potiùs ad factum, quàm ad ius pertinet: atque ita non de beneficio acquirendo agitur, sed de iam acquisiti acceptatione, aut de literis ad beneficia acceptandi. quod notant Rota in nouis 195. Cardin. consilio 103. columna quarta. Rota antiquior vltim. de sententia excommunicatio. & antiqua 126. & 720. Rebuffus in dicto titulo de excommunicat. non vitand. ad finem. Ludouicus Gomes. in tracta. de expectat. numero 60. vnde constituitur intellectus ad textum in capitulo vltimo, de consuet. in 6. siquidem optionem illam præbendæ vacantis, quam exequitur antiquior Canonicus, poterit facere, licet sit excommunicatus, cùm ea sit facti: sicuti notat in specie Rota in nouis præcitata 195. & tamen, quia contrarium placuit in hac duodecima illatione Cardin. in dicto capit. postulastis. & Andre. Alciat. in capit. 1. de iudic. numero 12. oportet hic amplius prius adnotare, quòd optio vel acceptatio ista ab excommunicato fieri non potest, si ad eam necessaria sit beneficij collatio noua. Hæc etenim excommunicatio facta nulla est ipso iure, quo quidem modo plerique intellexêre text. in cap. referente. de præbend. ex quo non omninò hæc conclusio deducitur, tametsi ea vera sit, & necessaria ad hoc, vt iuxta hunc sensum Card. opinionem admittamus. est ergo vera isthæc duodecima adnotatio, vbi de sola facti simplici acceptatione tractatur, vt colligitur ex mente omnium, quos citauimus, qua ratione qui habet literas ad beneficium vacaturum, poterit, & si excommunicatus sit tempore, quo vacat, illud acceptare virtute literarum, & collatio erit suspendenda, donec ab excommunicatione fuerit absolutus, vt tunc iure fiat, ex his, quæ Rota in antiquis 33. scribit, & eam sequutus Martinus Azpilcueta in capitu. si quando. de rescript. columna 13. non me latet, hanc duodecimam conclusionem ad modum dubiam esse, quia & acceptatio beneficij iam collati, iuris acquisitionem inducere videatur, vt nos explicuimus libro tertio Variar. resolut. capit. 16. numero 4. quo in loco conati sumus, hanc dubitationem tollere, quæ tamen & nunc nobis admodum vrget, etiamsi à recepta frequentiori consensu opinione non discedamus.

Decimotertiò hæc sunt accipienda, vbi excommunicatio valida sit, etenim, si ea nulla est, minimè afficit excommunicatum aliquo iuris impedimento: & ideò collatio beneficij Ecclesiastici facta eidem non ex hoc nulla erit, quòd excommunicato fuerit facta, secundum Abba. in capitu. ita quorundam. de Iudæ. Henricus in capitulo dilectis. de appellatio. post alios inibi, quos sequitur Rebuffus in dicto titulo de excommunicat. non vitan. & in hoc non video, posse vllam contingere grauem dubitationem, nam maior videri potest controuersia de excommunicatione iniusta, valida tamen, id est, ritè à iudice vero lata: cuius quæstionis causa obiter hîc tractandum est dubium illud celebratissimum, an excommunicatio iniusta, alioqui ritè lata, aliquem effectum habeat. Huius quæstionis diffinitio exigit, quòd præmittamus, excommunicationem quandoque nullam esse ipso iure, vel quia non est lata à suo iudice, vel post appellationem, vel contineat intolerabilem errorem, aut alijs de causis, quæ tradi solent in capitulo, per tuas. de sentent. excommunicatio. in capitulo, sacro, eodem titulo. & hæc quidem excommunicatio nec in animæ iudicio, nec in exteriori vllum effectum habet, si constet eam nullam esse, quod omnium consensu receptum est, est alia excommunicatio, quæ nulla non est, imò denique à suo iudice lata ante appellationem ex causa tamen iniqua, cuius error patens non est in ipsa sententia: & hæc ipso iure valida censetur, atque ideò absolutionem obtinere debet excommunicatus, alio qui vitandus est à sacris, & communione fidelium. De hac verò excommunicatione nostra contingit disputatio, quæ facilius intelligetur quibusdam propositis conclusionibus, ex quibus poterit quispiam ad disputationem adsumere, quæ vtriusque partis sint potissima fundamenta.

Prima conclusio. Excommunicatio iniustè minimè in animæ iudicio ad culpam obligat, probatur ea ratione, quia nemo potest excommunicari, nisi propter inobedientiam. ca. nemo Episcoporum. 11. q. 3. cap. multi. 2. qu. 1. & Matth. c. 18. Si Ecclesiam, inquit, non audierit, sit tibi tanquam Ethnicus & Publicanus. iudex autem non potest quemquam obligare, nisi per legem & iustitiam, vt constat. Igitur, vbi iudex quid contra legem præcipit, nulla est præcepti obligatio, nec in subdito peccatum est contumaciæ vel inobedientiæ, etiamsi is iudici non obtemperauerit. ad idem optimè conducit Origenis auctoritas homilia 14. ad capitulum 24. Leuitici, vbi inquit, Si quis non recto iudicio eorum, qui præsunt Ecclesiæ, depellatur, & foràs mittatur, si ipse antea non exit, hoc est, si non egit, vt mereretur exire, nihil læditur in eo, quòd non recto iudicio ab hominibus videtur expulsus, & ita fit, vt interdum ille, qui foràs mittitur, intus sit, & ille foris, qui intus videtur retineri. hæc Origenes. tametsi Gratianus in capitulo, si quis non recto. 24. quæstione 3. id tribuat Hieronymo: sunt & ad hoc pulchra diui Augustini verba in sermone 16. secundum Matth. capit. cœpisti habere. & Epistola 137. capitu. quid obest homini. 11. quæstione 3. eandem sententiam probat text. vbi Abb. & Doctor. in capit. à nobis. in 2. de senten. excommu. & est communis opinio, quam omnes statim in hac quæstione citandi, veram esse pręmittunt, præsertim Adria. quod lib. 6. conclusio. 1. Theologi in quarto sent. vbi Maior. quæstio. 2. in distinctio. 18. & licet Adrianus opinetur sanctum Thomam in d. distinct. 18. quæst. 2. art. 1. ad 4. qu. & inibi Palu. & plerosque alios Theologiæ professores, contrariam sententiam probare, verè tamen nec diuus Thomas, nec cęteri ab hac prima dissentiunt conclusione, quippe, qui tantùm concedant, iniustè excommunicatum debere patienter pœnas ipsas ferre, & censuræ obedire interim, donec absolutio fuerit præstita, quod non nocet huic primæ conclusioni, nam Thomas & alij non admittunt, excommunicatum iniustè obligari in conscientiæ foro ad culpam, vt sit culpa, non obedire iniusto præcepto, cui excommunicatio accedit, quemadmodum explicat Dominic. à Soto, in relectione de secreto membro 3. quæstio. 1. conclus. 4. aliqua ex parte Adrianum in hoc incusans, quòd voluerit aduersus istam primam conclusionem adducere Tho. & alios. sed tamen Adriani allegatio aliorsum tendit, quemadmodum in sequentibus conclusionibus apparebit.

Secunda conclusio. Excommunicatus iniustè non est priuatus communibus, & generalibus suffragijs Ecclesiæ Catholicæ: etenim Ecclesia non censetur velle quenquam iniustè tanta læsione afficere: atque ideò censendum est, sub generali Ecclesiæ intentione includi excommunicatos iniquè, & sine causa. optimus textus in capit. illud planè. 11. quæstio. 3. prudenti siquidem ratione interpretabimur, communem Ecclesiæ intentionem in publicis precationibus, & communibus suffragijs esse conformem diuino iudicio, diuinæ voluntati, & dispensationi, secundum veritatem quidem, & non secundum errorem hominum. Iniustè autem excommunicatus non priuatur apud Deum suffragijs Ecclesiæ, igitur Ecclesiæ huic rationi conformis, huiusmodi hominem minimè priuabit, nec excludet ab eius communi intentione, quam in suffragijs distribuendis habet. sic conclusionem istam probarunt Paludan. in 4. senten. distinctio. 18. quęstione prima. conclusio. 4. & ibi Ricar. art. 7. quęstione secunda. Alexand. de Hales. 4. par. quæstio. 82. membro 1. Adria. in dict. capit. quodlibet. 6. quæstio. 1. versicu. sed dubium est. Ioannes Arbore. libro quinto Theosophiæ, capitulo 21. Cardin. à Turre Cremat. in capitulo, si quis Episcopus. 11. quæstione tertia. Caieta. in opusculis. in tracta. 27. quęst. ca. 13. Domin. à Soto in dicto tertio membro. qu. prima. conclus. 4. & est communis opinio, cui minimè refragantur verba sancti Thomę in 4. distinctio. 18. quęstio. 2. articu. 1. ad 4. quamuis, inquit, homo gratiam Dei amittere non possit iniustè, potest tamen iniustè amittere illa, quæ ex parte nostra sunt, quę ad gratiam Dei disponunt, sicut patet, si subtrahatur alicui doctrinę verbum, quod ei debetur: & hoc modo excommunicatio gratiam Dei subtrahere dicitur. Hactenus Thomas, qui palàm asseuerat, excommunicationem, pręsertim iniustam, non tollere gratiam, gratum facientem, cùm hæc per peccati mortalis culpam subtrahatur: sed tamen tollit excommunicatio etiam iniusta, dispositiones quasdam ad gratiam istam, quæ possent facilius contingere per communionem cum fidelibus, per participationem & perceptionem Sacramentorum, per auditionem diuinorum Officiorum, quibus omnibus exterius priuat excommunicatio etiam iniusta: non tamen ex hoc infertur, eam priuare suffragijs generalibus Ecclesiæ, quo ad eius communem intentionem. vnde diui Thomę sententia parum oberit huic secundæ conclusioni.

Tertia conclusio. Excommunicatio vtcunque iniustè lata sit, deficiente causa, & culpa ipsius excommunicati, non est contemnenda: imò, si quis eam contempserit, peccati mortalis culpa afficitur: hanc assertionem exponit sanctus Thomas in dicto articulo primo. ad 4. quæstio. & est communis omnium opinio, quorum in proxima conclusione mentionem fecimus, quo in sensu accipiendum est, quod diuus Gregorius scripsit homilia 26. Euangeliorum, apud Gratianum in c. 1. 11. quæst. 3. sententia Pastoris, siue iusta, siue iniusta timenda est. idem probatur in capit. qui iustus est. 11. q. 3. vers. 1. cuius hæc sunt verba: qui iustus est, & iniustè maledicitur, præmium illi redditur. Hæc Augustinus super Psalmum centesimumsecundum, addit Gratianus hic, & si, vt dictum est, non teneatur ligatus apud Deum, sententiæ tamen parere debet, ne ex superbia ligetur, qui prius ex puritate conscientię absolutus tenebatur. hanc item conclusionem tenent glo. in c. nemo Episcoporum. 11. q. 3. Abb. in c. ab excommunicato. de rescript. num. 11. idem Abb. in c. postulastis. ad fi. de Cler. excom. mini. Doct. in c. per tuas. de sent. excom. Matth. Afflict. in constit. Neap. Rub. 18. ad fi. quorum ideò mentionem fecimus, vt admoneremus lectorem, per hunc contemptum non esse contemnentem in animę iudicio excommunicatum, sed tantum mortalis criminis culpa affectum, vt explicat S. Tho. in d. q. 4. etenim contemptus in quacunque præcepti materia mortalem culpam inducit. c. vnum orarium. & ibi glo. 25. dist. c. 1. & ibi gl. in verb. contemnat. de sent. excom. lib. 6. obligat siquidem superioris præceptum ad hoc, ne contemnatur. quod passim concessum est à Theologis, & à Canonistis. in ca. 1. & in c. nam concupiscentiam. de constitu. & in c. sacris. de his, quæ vi, metúsue causa fiunt.

Obiter tamen, cùm & id propositæ disputationi conueniat, adnotandum est, quando verè dicendum sit, excommunicationem vel legem, aut præceptum contemni. non enim sequitur, statim contemptum dari, si quis iudici vel legi non obtemperauerit, etiam sciens, quid lex & iudex præceperint, nam multis ex causis potest absque contemptu prætermitti legis vel iudicis obsequium. quod glo. elegans sensit in c. si quis autem. 10. dist. non equidem diffiteor contemptum quandoque assumi pro simplici transgressione pręcepti, Leuit. c. 26. inquit Dominus, Si non audieritis me, nec feceritis omnia mandata mea, sed spreueritis leges meas, & iudicia mea contempseritis, vt non faciatis ea, quæ à me constituta sunt. Quibus equidem verbis dicit Deus, omnes peccatores contemnere leges suas, quia non obediunt eis. quam significationem tradit Altisiodorensis. 2. lib. suę sum. tract. 20. & tamen hæc interpretatio non tendit in eum sensum, quem hac in parte contendimus inquirere. est ergo altera contemptus significatio, quę ex propria vi & natura mortalem culpam pręmittit, nempe cùm voluntas alicuius renuit subijci ordinationi legis, vel regulę, vel iudicis. & ea ex causa procedit ad faciendum contra legem vel præceptum iudicis, vt tandem tunc dicatur quis legem transgredi ex contemptu, quando illius transgressionis causa contemptus est, & ab illo, vt à causa, transgressio procedit. agimus etenim hîc de contemptu cum transgressione legis. cuius significationem colligimus ex Altisiodorensi in d. tract. 20. Gers. lect. 5. de vita animæ spirit. Adr. in quodlib. 6. art. 2. S. Thom. & ibi Caie. in 2. quæst. 136. art. 9. ad 3. eodem Tho. & ibi Caie. q. 105. art. 1. ad 1. & art. 2. rursus eodem Caie. q. 104. art. 2. & in sum. in verb. contemptus. & eleganter Alfonsus à Castro hoc ipsum explicat in lib. 1. de pot. leg. pœnal. c. 5. docum. 6. ex quibus satis constat, quanam ratione accipiendum sit, quod plerunque à nostris traditur, scilicet ex contemptu culpam mortalem deduci, & deinde hac ex radice inferuntur plura.

Primùm hinc constat, non peccare ex contemptu illum, qui propter aliquam particularem causam, puta concupiscentiam, vel iram, inducitur ad aliquid faciendum contra statuta legis, non autem ea ex causa, quòd nolit subijci legis ordinationi. quod apertissimè sanctus Thomas scribit in dicto articulo nono, ad tertium. & sequuntur alij paulò antè citati, qui post eum scripsêre. dixerat idem ipse Thomas quæstione centesimaquinta, artic. 1. ad primum.

Secundò apparet, aliud esse quid fieri à contemnente, aliud ex contemptu. potest enim quis contra legem agere, contemnens quidem, & nollens subijci legis præcepto, & tamen non ex ipso contemptu, sed ex ira, concupiscentia, vel alia ex causa, quæ etiam secluso contemptu nihilo minùs ad transgressionem induxit. hęc illatio à Gersone exponitur, quam sequuntur Adrian. & Alfonsus à Castro, auctoritate Aristot. lib. 3. Ethico. c. 1. dum dixit is auctor, posse quem peccare ignorantia concomitante, non tamen ex ignorantia, tanquam ex causa. vnde hæc transgressio non haberet mortalis culpæ reatum, ratione contemptus, tametsi contemptus ipse peccatum esset mortale, & ideò, vt mortale confitendum, nam absque mortali culpa non potest quis nolle, se submitti legibus, cum eo ipso legislatorem, vt magistratum publicum contemneret. Lucæ siquidem c. 10. inquit Saluator, Qui vos spernit, me spernit. sic sanè diuus Thom. in d. qu. 105. art. 1. probat inobedientiam peccatum esse mortale, & eam propriè contingere, cùm quis præceptum contemnit.

Tertiò inde infertur, an verum sit, quod ex nostris plerique adnotarunt, pręsertim Ioannes Andr. in c. sacris. de his, quę vi. Hostiens. in summa, titulo, de sentent. excommunicationis. §. necesse. versi. sed nunquid. Collect. in c. 1. de constitut. asserentes, frequentiam actuum esse quendam contemptum. adeò quidem, vt, si quis frequenter legem transgrediatur, id facere dicatur ex contemptu. etenim hęc opinio est manifestè contraria S. Thomæ, qui in d. articulo 9. in hunc modum loquitur. quando autem propter aliquam particularem causam, puta concupiscentiam vel iram quis inducitur ad aliquid faciendum contra statuta legis, non peccat ex contemptu, sed ex aliqua alia causa, etiamsi frequenter ex eadem causa, vel alia simili, peccatum iteret. hęc Thom. expressim scribens, non esse contemptum, frequentem legis transgressionem. idem notant Adri. in d. quodlib. 2. articul. 2. Alfonsus à Castr. in d. documento 6. Caiet. in d. arti. 9. super Thom. quorum opinio manifestè probatur, si consideremus, veram rationem contemptus, quæ tunc constituitur, cùm quis ex ea causa transgreditur legem, quòd nolit ei subijci. etenim, si primus actus ex hac causa fiat, contemptu fit, at, si actus etiam centesimus non ex hac causa, sed ex alia factus fuerit, contemptu caret, ipsa tamen frequentia actus disponit ad contemptum: & ideò maximè periculosa est, quia dispositiuè inducit ad contemptum, vt inquit idem Thom. in d. art. 9. auctoritate prouerb. c. 18. impius cùm in profundum venerit peccatorum, contemnit. Sic sanè accipiendum est quod diuus Aug. scripsit cap. 8. de vera & falsa pœnit. à Gratiano relatus in c. vnum orarium. 22. distinct. vers. criminis. dum inquit: Nullum peccatum est adeò veniale, quod non fiat criminale, dum placet. Inde etenim notat Panor. in ca. nam concupiscentiam. ad finem. de constitu. & plerique alij peccatum veniale, per consuetudinem & frequentiam esse mortale, nam si rem ipsam exactissimè perpendamus, constat, actum quintum vel sextum esse eiusdem speciei in genere morali cum actu quarto, & tertio, quia sola iteratio actus non variat speciem, si nihil aliud ex parte operantis addatur, quod faciat ex veniali mortale. ergo si primus actus non erat peccatum mortale, nec decimus actus erit peccatum mortale, nisi aliud vltra iterationem addatur. & tamen Augustini sententia, & communis adnotatio hunc sensum habet, vt ipsa peccati venialis frequentia viam aperiat latissimam mortali peccato propter contemptum, aut quid simile, quod accidere potest ex frequentia actus. sicut gloss. explicat in d. §. criminis. Syluest. in verbo, peccatum. q. 4. Almain in moralib. capit. 9. de circumstantia temporis. sic & idem Augustinus ait, Ebrietas, si assidua fuerit, inter mortalia deputatur. fieri siquidem non potest, quin is, qui frequenter inebriatur, aliquando sciens & volens inebrietur: quod cùm euenerit, sine dubio erit peccatum mortale, quia cùm sæpè expertus fuerit virtutem vini, & eius propriam fragilitatem, noluit à vino abstinere, vt notat S. Thom. 2. 2. q. 50. art. 2. ad 1. atque ita diui August. dicta præter alios interpretantur Adria. in d. quodlib. 6. art. 2. & Alfonsus à Castro in d. 6. documento. maximè, quia & prior Augustini auctoritas alium sensum habere potest ex Thoma in 2. sent. dist. 4. q. vlt. Adriano, & alijs. tametsi Gratianus scripserit in d. c. vnum orarium. versi. alias ea demum, veniale peccatum per consuetudinem mortale fieri. quod est intelligendum, vt modò explicuimus.

Quartò hinc deducitur, falsam esse Archidiaconi opinionem, qui in c. excellentissimus. 11. q. 3. voluit, communicantem cum excommunicato sine causa communicare ex contemptu. Est etenim id falsum, vel intelligendum, vbi quis nulla ex causa communicat cum excommunicato, quàm quòd nolit subijci legi prohibenti communionem cum excommunicato, nam tunc ex contemptu contingit ea communicatio.

Quarta conclusio. Excommunicatio iniustè lata, adeò quidem timenda est, vt vim omninò obtineat quo ad pœnas iure statutas aduersus non seruantes ipsius excommunicationis censuram. Hæc conclusio probatur, quia hæc excommunicatio ante absolutionem omninò ligat. textus in dict. capi. per tuas. versi. in alijs. de sentent. excommu. idem deducitur ex c. venerabilibus. §. porrò. & §. sed si ex causa. suprà isto titu. & c. solet. in quibus absolutio simplex distinguitur ab absolutione ad cautelam, ex eo, quòd absolutio simplex verè necessaria est, & petitur ac datur ab ea excommunicatione, quam iniustam esse contendit excommunicatus. Datur etenim simpliciter absolutio iuxta formam iuris, quia ea necessaria etiam tunc erit, cùm constiterit sententiam excommunicationis iniquam esse, absolutio verò ad cautelam tunc datur, cùm excommunicatus allegat, excommunicationem fuisse nullam: & hæc quandoque conceditur, non quia necessaria sit, sed vt tutè se immisceat diuinis, & alijs actibus ipse excommunicatus, qui contendit, se non fuisse excommunicatum. dicitur autem hæc absolutio ad cautelam, quia forsan excommunicatio valuit, & absolutio necessaria est, forsan nulla fuit, & tunc necessaria non erat. hoc ipsum colligitur ex dicto capit. per tuas. vers. nos igitur. & ibi gloss. & in dict. cap. solet. vbi Ioan. Monach. & Docto. textus optimus in c. veniens. in 2. de testibus. c. Apostolicæ. de exception. vbi eleganter Abb. ad finem. idem Abb. in c. capitulum. de rescript. hinc sanè fit, vt absolutio ad cautelam ideò eam appellationem habuerit, & inducta fuerit, quòd qui allegat, excommunicationem fuisse nullam, non fatetur se esse excommunicatum. & tamen, quia forsan verè est excommunicatus, ad cautelam absoluitur, ne alijs ita excommunicatus impedimento sit, vel sibi noceat excommunicato. Is verò, qui allegat, excommunicationem esse iniustam, fatetur se excommunicatum, licet iniqua sententia, atque ideò datur ei simplex absolutio. quemadmodum Panorm. explicat in d. c. Apostolicę. de except. post Ioan. And. & alios in d. c. solet. sic denique glo. vlt. in c. capitulum. quam Panorm. & Barba. ibi commendarunt, asserit, appellatione absolutionis contineri absolutionem simplicem. non autem eam, quę ad cautelam datur, quasi prior propriè sit, & absolutè absolutio, posterior non sit simpliciter absolutio, sed secundum quid, id est in euentum quòd contigerit, excommunicationem fuisse validam. idem adnotarunt Panormit. in d. c. Apostolicæ. in fin. Francus in d. c. solet. colum. 2. Dec. in c. ad præsentiam. de appellatio. qui & præcitatæ gloss. eam extollentes meminêre, hæc tandem adduximus, vt ostenderemus, esse necessariam absolutionem ab excommunicatione iniusta, alioqui donec absolutio detur, interim ligatus est, qui iniustè fuit excommunicatus. ea etenim est vniuersalis Ecclesiæ institutio, vt velit, excommunicatum à suo iudice, iniustè tamen, id est, absque eius culpa, interim ligatum esse, ac teneri ante absolutionem seruare Canones de excommunicatis statutos sub pœnis ab eisdem indictis. quod secus est, vbi excommunicatio est nulla. nec enim requiritur absolutio ab eadem, quia excommunicatum minimè ligauerit. glo. communiter recepta in cap. 1. 11. quæstio. 3. & in cap. solet. in verb. in officijs. sup. eod. Panorm. in dict. capi. per tuas. & in capit. cùm contingat. de offic. delegat. Thomas in 4. senten. distinctio. 18. quæstione secunda, articulo primo, ad quæsti. 4. & ibi Paluda. quæstione 1. colum. 3. Floren. 3. part. titu. 24. cap. 73. omnium diligentissimè Martinus Azpilcueta in c. cùm contingat. de rescript. remedio 3. text. optimus in ca. cui est illata. 11. quæstione 3. qui intelligendus est de iniusta excommunicatione, ea iniustitia, quæ nullam efficiat sententiam.

His equidem probatur, iniustè excommunicatum, si ante absolutionem se diuinis immiscuerit, aliquidúe fecerit iure excommunicatis vetitum, irregularem esse, & eis subditum pœnis, quæ statutæ fuerint aduersus excommunicatos, non seruantes ipsius excommunicationis rigorem. quam opinionem tenent glo. in cap. postulastis. in verbo, spoliandi. & ibi Panormit. & Raue. de Cler. excom. ministr. idem Abb. in dict. c. per tuas. 1. notab. Syluest. in ver. correctio. §. 9. & ver. excommunicatio. 2. 1. notab. casu 8. & 4. notab. dubio 8. S. Thomas. & ibidem alij in 4. senten. distinctio. 18. quæstione secunda. articu. 1. ad 4. quæstio. præsertim Palud. quæst. 1. ad 3. qui expressim responderunt, in hoc differre excommunicationem nullam ab excommunicatione iniusta, quòd, qui non seruat nec obtemperat excommunicatio ni iniustæ ante absolutionem, pœnis iuris afficitur, non sic, qui excommunicationem nullam minimè obseruauerit. quorum vltimum patet in c. non debet. 11. q. 3. & in c. ad præsentiam. de appel. vbi Imol. Prępo. & Dec. ad hoc illam decisionem adnotarunt. Ex quibus ipse opinor, hanc quartam conclusionem veram esse, etiam in animæ iudicio quo ad pœnas, quæ alioqui nullam exigunt exteriorem exequutionem, quę, vt alibi adnotauimus, eodem modo obligant in foro conscientię, quo & in iudiciali. Nam & ipsi Theologi paulò antè citati, dum opinionem istam tractauerunt, in animæ iudicio, & quo ad forum interius etiam de ea disputarunt. Nec oberit, si quisquam dixerit, grauissimum esse, & iniquum, quòd quis absque culpa iniustè puniatur, & priuetur his, quibus priuat excommunicatio, maximè, quia hæc est spiritualis pœna, qua nemo est absque culpa plectendus: sicuti & nos tradidimus libro secundo Variarum resolutio. capit. 8. nam, vt inquit Thom. in dict. 18. quæst. 2. ad quartam quæsti. potest Ecclesia iniustè priuare quenquam his, quæ ad salutem & gratiam disponunt, atque ideò iniusta excommunicatione effectum habet. Sensit sanè Thomas, quòd licet iniquè non possit quis priuari gratia Dei, nec communione charitatis, nec denique suffragijs Catholicæ Ecclesię, etiam quo ad intentionem, tamen ex causa poterit innocens quis, & absque culpa priuari auditione & celebratione diuinorum Officiorum, & denique Sacramentorum perceptione. Ita siquidem in Ecclesiastico interdicto sit, nam id ex causa fertur contra innocentes, qui priuantur perceptione Sacramentorum, & auditione, ac celebratione diuinorum Officiorum. quod notauimus in dict. capit. 8. numero 10. causa autem, quæ iustificat hanc punitionem iniustè excommunicatorum, procedit vel ab aliqua eorum culpa in hoc commissa, quòd non curent, diligenter absolutionem impetrare: vel quia maximè interest totius vniuersalis Ecclesiæ, ad eiusq́ue auctoritatem pertinet, quòd excommunicationis censura, quæ gladius est Ecclesiasticus, admodum timeatur, ne alioqui Ecclesiastica disciplina paulatim sit contemptui, dum iniustis excommunicationibus à proprio iudice latis, ante obtentam absolutionem quispiam renuit obtemperare. Igitur excommunicatus iniustè obligatur etiam in conscientiæ foro à diuinis sibi interdictis abstinere, & alios vitare. quam opinionem fatetur esse communem Adr. in d. quodlib. 6. art. 1. conclu. 1. licet contrariam defendere conetur. Quib. adde, quæ à nobis tradentur inferius in §. 11. de excommunicatione lata ex falsa causa.

Illud tamen est admonendum, quòd si iustè excommunicatus absque scandalo (potest enim hoc abesse plerunque) diuina officia celebrauerit, præsertim occultè, non peccabit, nec erit in animæ iudicio pœnis Canonicis affectus, secundum Caiet. 2. 2. q. 70. art. 4. Adrian. in d. conclusione 1. idem Adrian. in 4. sentent. q. 4. de confessione. versicu. si petas. ad finem. Ioan. Driedo. de libert. Christi. pag. 235. & hoc equidem ex mente legis & Canonis, qua ratione esset fortasse idem dicendum in foro exteriori, vbi scandali circumstantia procul ab eo actu abesset.

Cæterùm vbi sententia excommunicationis est nulla ipso iure, etiamsi quis cum scandalo celebrauerit, aut se diuinis immiscuerit, non erit irregularis, quia nusquam fuit excommunicatus, quod ex præmissis probatur satis apertè. atque ideò irregularitatis pœna minimè obtinet, nec iure locum habet, cùm ea in hac specie non ratione scandali, sed excommunicationis inflicta fuerit. Non diffiteor, peccare grauiter eum, qui cum scandalo coram ipsis, qui excommunicationem nullam fuisse, prorsus ignorant, celebrauerit, aut diuinis immiscuerit, quemadmodum responderunt Palud in 4. sent. distinct. 18. quæst. 1. colum. 3. & ibi Gabriel. quæstio. 2. colu. 11. & tamen ex his auctoribus ipse quidem percipio, in hac speciale crimen committi ratione solius scandali, non tamen iuris pœnas locum obtinere. Plures autem casus, in quibus excommunicatio est nulla ipso iure, ponit gloss. in c. præsenti suprà isto tit. quam commendarunt ad hoc Præp. & Dec. in c. ad præsentiam. Fran. in c. 1. de appellat. idem Franc. in c. 1. §. vltim. de foro compet. in 6. similis gloss. in c. reprehensibilis. de appellat. sed & gloss. celebris in cap. solet. in verb. in officijs. de sententia excommunic. isto lib. sentit, excommunicatum post appellationem illegitimam & nullam, non esse irregularem, si ante absolutionem confisus, & existimans eius appellationem validam fuisse celebrauerit bona fide, licet postea pronunciatum fuerit, appellationem nullam esse, nec suspendisse iurisdictionem iudicis, à quo appellatum extitit. Idem notant Franc. & Philip. Probus ibi. ac Martinus Azpilcueta in d. c. cùm contingat. remedio 3. colum. 2.

Hinc decimoquartò ad intellectum vndecimi effectus constat, collationem beneficij factam excommunicato, etiam iniusta excommunicatione, nullam esse ipso iure. quod satis deducitur ab his, quæ in proxima quæst. tradidimus.

Decimoquintò, etsi verum sit, excommunicationem hunc effectum producere, quòd efficiat nullam collationem beneficij factam excommunicato, dispensatio tamen Episcopo concessa est, vt is post absolutionem ab excommunicatione permittat, beneficium illud obtineri ab eo, cui collatum fuit. Hanc conclusionem gloss. tenet in d. c. postulastis. in verbo, dispensatum. idem notat inibi Panormita. & communiter Docto. modò absolutio ab excommunicatione obtineatur ab eo, qui iure possit illam concedere, etiamsi absolutio reseruata sit Papæ. Quod ex eisdem colligitur, præsertim Card. qui indistinctè communem sequitur. licet Henri. & quidam alij contrarium tenere voluerint. Huius opinionis ea est ratio, quòd vbi à Canone dispensatio permittitur, nec ea denegatur Episcopo, poterit is dispensare, quamuis sit constitutio Concilij vniuersalis, sicuti ex Innocent. in c. dilectis. de temp. ordin. & regula tex. in c. nuper. extrà ist. tit. colligunt, & tenent Abb. & Felin. in ca. at si Clerici. §. de adulterijs. de iudic. & alij per eos citati, quos sequitur Iacobatius de Concilijs. libr. 5. art. 19. tametsi Aret. & Dec. in d. §. de adulteriis. contrarium defendere conentur. Igitur, cùm in d. c. postulastis. permissa sit dispensatio in hoc casu, nec potestas dispensandi negetur Episcopo expressim, tacitè concessa eidem videtur. Addit sanè Panor. in d. c. postulastis. hanc decimamquintam assertionem procedere, etiamsi eiusdem beneficij collatio ad alium quàm Episcopum pertineret. Etenim posset Episcopus dispensare cum ipso beneficium obtinente ex collatione facta eidem, cùm erat excommunicatus, quòd beneficium illud obtineat. Ego verò non admitterem hanc Panormi. sententiam, nisi & is, ad quem expectat beneficij collatio, qua priuatus non est, huic dispensationi consentiret, sicuti & eius consensus necessarius est ad permutationem, quæ auctoritate Episcopi fieri debet. vt notat gloss. & ibi Doctores in capitulo vnico de rerum permut. libro sexto. & in Clementin. 1. eodem titul. Panormit. in c. quæsitum. de rerum permutat. subdit deinde Panormita. in dicto c. postulastis. quòd si Romanus Pontifex contulisset excommunicato beneficium, non posset cum eo Episcopus dispensare, quia iam esset beneficium istud affectum auctoritate Romani Pontificis. c. vt nostrum. de appellat. cui opinioni suffragatur, quòd si Romanus Pontifex beneficium ad Episcopi collationem pertinens, absque aliqua reseruatione contulerit alicui, & collatio fuerit nulla, vel inutilis, non potest ipse Episcopus alteri beneficium hoc conferre, nec eidem, secundum Innocent. in c. inter dilectos. de excess. prælat. Ancha. consilio 58. Domin. consilio 136. Decius in c. 1. columna 2. de confirmatio. vtili vel inutili. eundem Decium in d. c. vt nostrum. de appellatio. colum. 1. quicquid ex gl. ibidem contrarium notauerit Abb. in d. c. inter dilectos. eandem Inno. sententiam probare videtur Rom. in cons. 335. quibus addendus est Ludou. Gomes. in regula de triennali possess. quæst. 30. qui in simili quæst. multa tradit eleganter, & decisio Rotæ in antiquis 39.

Duodecimus excommunicationis effectus proximo similis est, etenim excommunicatus non potest beneficium conferre. c. quia diuersitatem. de concess. præben. c. 1. in principio. ne sede vacante, libro sexto. gloss. in capit. vltim. de excess. pręlat. & ibi Docto. communiter. sicut nec eligere potest solus, nec cum alijs. c. cùm inter. de elect. c. cùm dilectus. & ibi Docto. de consuetu. notatur in c. Apostolicæ. de exceptionibus. & in ca. vlti. de Cler. excommunic. ministran. sic nec præsentare potest Patronus excommunicatus, secundum Abb. & communem in cap. nobis. de iure patronatus. Lapum alleg. 8. Rochum Curt. de iure patrona. in verbo, competens. quæstione 8. Lamper. de iure patrona. 1. parte. 2. lib. quæstione 2. artic. 2. Rota 161. & 707. in antiquis. idem tenet Bertach. in tracta. de Episcopo. 1. libr. 3. parte. quęstione trigesimaprima, quibus illud addendum est, quòd institutio Episcopi facta ad præsentationem patroni Clerici excommunicati, valet omninò. vt distinguit eleganter Rota decisione 2. tit. de iure patrona. in antiquioribus. & decisio. 527. in antiquis, quarum opinionem sequitur Rochus in dict. verb. competens. quæstio. 8. numero 22. quasi præsentatio patroni Laici sit meri facti, nihilq́ue habeat iuris. Et testatur Ludouic. Gomes. in tract. expectatiuarum. num. 60. hanc opinionem iudicio Rotæ seruatam fuisse in vna causa Zamorensi, anno 1133. Ego verò non video congruam in hoc discriminis huius rationem: atque ideò existimo, institutionem factam ab Episcopo ad præsentationem patroni Laici excommunicati nullam esse, sequorq́ue in hoc Lampertinum de iure patronat. 3. part. 2. lib. quæst. 3. art. 4.

Quid autem respondendum sit, quoties qui beneficium contulit, elegit, aut pręsentauit, erat excommunicatus occultus, plerique dubitarunt, nam Bertach. in tract. de Episc. 1. lib. 3. part. quæst. 32. tenet, in hac specie collationem, electionem, & præsentationem validam esse. citatur & ad hoc decisio Rotæ in antiquis 128. quæ tamen tractat de collatione beneficij facta ab exequutore Apostolico excommunicato quidem ei, qui excommunicatus non est, & asserit valere hanc collationem, maximè si ignorans sit is, cui est facta collatio. quæ sanè decisio cùm tractet de exequutore ad conferendum dato, profectò non est omninò admittenda, vt specialis in exequutore: siquidem hæc exequutio facti meri non est, sed iuris. Ideò ipse censeo, considerandum esse, an collatio fiat, similísue actus ab eo, qui publicum officium habet, & eius muneris ratione, atque auctoritate: & tunc valet equidem actus occultè excommunicati, dum toleratur in eo publico munere. c. ad probandum. de re iud. l. Barbarius. ff. de offi. pręto. notant Panor. & alij in c. veritatis. de dolo & contu. col. pen. & fi. Docto. in d. l. Barbarius. maximè Ias. & Fel. in d. c. ad probandum. quòd si collatio fiat ab aliquo vt priuato, non ratione publici officij, erit nullus hic actus, si fiat ab excommunicato occulto, vel publico, secundum communem. atque in hoc casu procedit, quod Lamper. tenet aduersus Berta. in dict. q. 2. art. 2. col. vlt. & quia Ludoui. Gomes. in dict. num. 60. inducit constitutionem ad euitanda scandala, ad huius quæstionis definitionem, aduertendum est, quòd in his, quæ procedunt à publico officio, excommunicatus interim toleratus vitandus non est ante denunciationem, etiam ab his, qui sciunt eum excommunicatum esse: ab his verò, qui scientiam excommunicationis habent, statim post denunciationem vitandus est. Et hæc quidem partim procedunt ab his, quę in d. c. veritatis notantur, partim ad d. constitutionem Marti. Quinti, ad euitanda scandala, sed in his, quæ procedunt à priuata auctoritate, ratio est admodum diuersa, nam ea constitutio nihil iuris tribuit excommunicato ipsi. Imò iura vetera quo ad potestatem ipsius excommunicati manent illęsa, adhuc ante denunciationem, & id tantùm statuitur, quod item excommunicato communicantes ante de nunciationem minimè afficiantur pœnis statutis à iure contra communicantes cum excommunicatis. vnde ad nostram quæstionem ferè nihil conducit constitutio prędicta, quia seruanda est distinctio Abb. in d. c. veritatis. cum ea tamen adnotatione, vt in pertinentibus ad officium publicum nequaquam noceat scientia excommunicationis ipsis, in quos publica potestas exercetur. quod memini, me iam semel in hac relectione adnotasse.

Decimustertius. Excommunicationis effectus versatur equidem in intellectu Canonum in c. rursus. & c. quicunque. 11. q. 3. à quibus solet in excommunicationis tractatu maxima deduci controuersia, quam nos vnica tantùm conclusione definiri conabimur.

Conuentus super crimine siue ciuiliter, siue criminaliter, ob contumaciamq́ue excommunicatus, & in eadem excommunicatione per annum perseuerans, conuictus censetur de eo crimine, cuius accusatus fuit. gl. in c. contingit. de dolo & contu. & ibi Abb. gl. & inibi Franc. in c. cum contumacia. de hęret. in 6. Pan. in c. veritatis. col. 5. de dolo & contu. Rom. in sing. 303. Abb. in c. insinuatum. de simonia. in c. postulasti. de homic. Abb. in ca. 1. num. 27. de iud. & ibi Doct. præsertim Franc. à Ripa. nu. 77. & Alcia. nu. 54. qui eandem opinionem sequuti fatentur communem esse. & ea probatur in d. c. rursus. & c. quicunque. licet Dec. in d. c. 1. in 2. lectione. & Selua de beneficio. in 3. par. q. 4. contrarium teneant. communem item sententiam sequitur Ioan. Lup. in c. per vestras. §. 18. nu. 24. vnde aliquot hîc proponam, quæ vel deducantur ex hac conclusione, vel ad eius faciliorem intellectum necessaria sint.

Primùm hinc apparet, contumacem per annum in excommunicatione perseuerantem, priuatum esse ipso iure, vel priuandum beneficio Ecclesiastico, si crimen, cuius in iudicium delatus fuerat, ea sit priuatione dignum, quod Abb. & cæteri communiter adnotarunt.

Secundò eadem ratione ex contrario constat, non esse hunc contumacem perseuerantem in excommunicatione, priuatum, nec priuandum beneficijs, si crimen, cuius delatus fuit, ea pœna dignum non est, quod ijdem auctores fatentur.

Tertiò, si quis vltra annum in excommunicatione perseuerauerit, poterit beneficijs Ecclesiasticis, quę obtinet, priuari ex eo, quòd non tantùm anno, sed longiori tempore durauerit in ea contumacia. Hoc deduxêre Abb. & Docto. à decisione text. in cap. cùm bonæ. de ætat. & qualit. notat post alios Alciat. in dict. capit. 1. quamuis Dec. & Selua requirant ad pœnam istam contumaciam in excommunicatione per triennium.

Quartò est considerandum, contumacem in excommunicatione quacunque ex causa Reum factum, per anni tempus, suspectum hęresis ex hoc fieri, licet vt hęreticus damnandus non sit. glo. in d. c. contingit. sic intelligenda. Inn. Hosti. & Docto. expressim post glo. ibi. in cap. vlt. de pœnis. dicentes, hanc suspitionem sufficere, vt purgatio inducatur. idem Henri. post alios in c. excommunicamus. in 1. de hære. Lup. in d. §. 18. num. 24. & alij, quorum meminit eos sequutus Iaco. Septimacensis, vir doctissimus in Catholicis Institutionibus. capit. 27. est tamen hæc suspitio leuis, vt tradit optimè praxin huius casus, exponens auctor Directorij inquisitorum, 2. part. quæstione 47. poterit pręterea per tempus aliquod perseuerans in excommunicatione, puniri etiam ante annum pœna temporali, secundum Anan. & Felin. in capit. postulasti. de homicid. sunt & in hoc regno Regię leges, & seculares, quæ iustissimè puniunt perseuerantes in excommunicatione, nempe l. 1. tit. 5. & l. 9. titu. vlti. libr. 8. ordi. quarum & nos obiter meminimus in Epitome ad 4. decret. 2. par. c. 6. §. 8. num. 17.

Quintò est animaduertendum, quòd suspectus de hæresi, & ea ex causa vocatus ab inquisitoribus, iudicium subterfugiens, in excommunicatione in eum ob eam contumaciam lata, ad annum vsque persistens, vt de hæresi conuictus, hæreticus est pronunciandus. text. elegans in c. cum contumacia. & ibi gl. de hęret. in 6. ad idem in simili tex. in c. excommunicamus. §. qui autem. de hæret. & in Auth. Gazaros. C. eo. tit. Reg. l. 32. tit. 9. par. 1. quæ quidem decisio nemini dura videri debet, etiamsi ex l. vlt. C. de probat. in criminibus sententia ferri debeat ex certissimis probationibus, non ex coniecturis, nam huius criminis in hac specie est vrgentissima præsumptio, quæ iuris adminiculo indubitatum indicium facit. & ita ex ead. l. vltim. sufficiens ad condemnationem ordinariam. Deducitur autem hæc probatio ex tribus. Primò quidem ex ipsa suspicione hæresis, cuius causa ab inquisitoribus ad iudicium vocatur. Secundò ex ipsa fuga & contumacia. cap. nullus. de præsumpt. c. decernimus. 3. q. 9. c. Christianus. 11. q. 1. Tertiò, ex animo rebelli persistendi per annum in excommunicatione, quæ quidem colliguntur ex gloss. & Docto. in d. c. cum contumacia. Gonsalo de Villadiego. qu. 12. de hæresi. quo fit, hanc præsumptionem à iure censeri vrgentissimam, & sufficientem ad pœnam ordinariam, sicut & defectus indictæ compurgationis à Pontificibus, sufficiens præsumptio iudicatur quandoque ad ordinariam condemnationem, iuxta text. in ca. inter solicitudines. de purg. Canon. vbi Host. & alij. Panorm. in c. accedens. de accusat. sic denique est intelligenda decisio text. in d. c. cum contumacia. ad cuius vberiorem interpretationem libet hoc in loco breuiter aliquot exponere, quæ amplius eius sensum explicent.

Illud etenim constat, non aliter huic decisioni locum fore, quàm si contumax suspectus de hæresi, citatus fuerit expressim, vt ad iudicium accedat super rebus fidei, vel super crimine hæresis, cuius accusatur, aut suspectus est, responsurus. gl. communiter recepta in d. c. cum contumacia. & satis erit, quòd in genere hæresis crimen hoc in edicto exponatur, nec requiritur in specie hæresim significari. quod notant optimè Franc. in d. c. cùm contumacia. Henr. in d. c. excommunicans. in 1. in prin. de hæret. & repertorium inquisitorum in verb. contumacia. idem constat ex instructione inquisitorum Granatæ typis excusa. c. 19.

Deinde apparet, non aliter nocere huic absenti hanc vrgentissimam præsumptionem, quam si is verè contumax fuerit. & ideò, si verè contumax non est, minimè habet locum præfata decisio: vti præter alios notat Gonsalus à Villadiego, in tract. de hær. q. 12. qua ratione, si absens iustum habuerit impedimentum, quo legitimè impeditus non potuit eo tempore ad iudicium accedere super hæresis suspicione responsurus, non est vt hæreticus condemnandus. Iustas verò absentiæ causas, & legitima impedimenta poterit ipsemet allegare & probare. l. 2. ff. si quis cautio. Item & procurator eius nomine admittendus est ad allegandas iustas absentiæ causas, & legitima impedimenta. quod in hac specie Socyn. not. in c. veniens. de accusat. numero 39. cuius opinio constat ex alia, quæ dictat, etiam in causa criminali admittendum esse procuratorem ad allegandas iustas absentiæ causas, & legitima impedimenta facti, vel iuris, modò non concernant allegationes istæ crimen ipsum principale. tex. sic intelligendus in dict. c. veniens. vbi Panorm. & alij. Felinus in ca. meminimus. 3. colum. eod. titul. l. penul. §. ad crimen. vbi Bartol. Angel. & Imol. ff. de public. iudic. l. seruum. §. publicè. ff. de procurat. præsertim hoc explicarunt Bartol. in dict. §. ad crimen. colum. 6. Imola ibi. numero 26. Aretinus in d. c. veniens. numero 27. & sequen. Socyn. inibi, nume. 47. & 51. Regia l. 12. titu. 5. part. 3. imò etiam sine mandato admittendus est quilibet ad alleganda iusta facti impedimenta, quæ necessaria sint, nempe captiuitatem, & similes huic causas, secundum Barto. colu. 5. & communem in d. §. ad crimen. quòd si absentię causæ non sint necessariæ, sed probabiles, scilicet locus non tutus, inimicitiæ, non esse quempiam admittendum ad earum allegationem sine mandato, quia forsan ipse absens nollet eas causas allegari. notant Bart. colum. 5. & Angel. in d. §. ad crimen. Anton. & Panormit. colum. penult. in d. c. veniens. quæ quidem opinio non admodum placet. Etenim, si causæ probabiles sunt, satis præsumendum est, absentem eas allegaturum fuisse, & eas allegari velle. vnde contra Bar. tenuerunt Imo. in d. §. ad crimen. num. 25. Ana. Socy. nume. 47. & Areti. numer. 48. in d. c. veniens. Nec oberit, quod Inno. communiter receptus in dicto c. veniens. adnotasse videtur, non esse quenquam absque mandato admittendum ad allegandas voluntarias excusationes absentis ex causa iuris. ea siquidem opinio non agit de excusationibus in facto consistentibus. Sed de his allegationibus, quę ex iure deducuntur ad hoc, vt non teneatur absens, etiam non impeditus, respondere.

Sed & in causa hæresis, quam modò expendimus, contumax excommunicatus, non est vt hæreticus damnandus ante annum, nec talis censendus intra tempus id. anno verò finito iudicandus est hęreticus, & ab eo tempore, anni scilicet finiti, bonorum publicatio à iure facta, & aliæ hæreticorum pœnæ vim & effectum obtinent, secundum Host. Ana. & Doct. in dicto c. excommunicamus. §. qui autem. Archid. Ioan. Andr. & Franc. in dict. c. cum contumacia. vbi est tex. de hoc. & in d. Authen. Gozaros, & apparet ex instructione Granatæ impressa c. 19. & Directorio Inquisitorum. 2. par. quæstione 47 Aufrerio, & Capella Tolosana 365. ex quibus constat, sententiam in hoc casu ferendam esse declaratoriam hęresis commissæ à contumace. Tametsi Cald. consilio 5. titul. de hæretic. velit, & conetur probare, non esse hunc contumacem in specie. c. cum contumacia. hæreticum, nec vt talem damnandum, sed vt suspectum hæresis.

Quòd si etiam anno elapso ante condemnationem contumax compareat in iudicio, velitque propriam innocentiam ostendere, admittendus est: etiam vt effugiat bonorum confiscationem. quod expressim notat Andr. Isernia in dict. Authentic. Gazaros. numero 31. post ipsam verò condemnationem etiam captus, si velit verè pœnitens Ecclesiæ reconciliari, non est tradendus curiæ seculari: imò admittendus est ad Ecclesiæ gremium. imò & tunc si ostenderit propter legitima impedimenta se non fuisse contumacem, admitti debet eius defensio, ex integro quidem ad effugiendam omnem pœnam, si eius innocentia constiterit, quia deficit ratio. c. cum contumacia, ex eo, quòd contumax non fuerit. sed etsi de impedimentis non docuerit, & tamen velit probare, & probauerit propriam innocentiam, sententia reuocabitur, quo ad pœnas corporis, & infamiæ: licèt non quo ad bonorum confiscationem. l. penult. de requir. reis. l. 2. C. eo. titul. & hæc quidem procedunt, licet captus fuerit ab inquisitoribus. Nam si seipsum spontè carceri exhibuerit, multò faciliùs sunt hæc admittenda: vt in hoc vltimo casu definitum extat decreto quodam generalium inquisitorum, cuius meminit Iaco. Septimacensis in suis Catholicis institutionibus cap. 2. num. 6.

Hæc sanè de aliquot effectibus excommunicationis maioris: nam ex professo plures missos facio, quippe qui sciam passim eos à iuris diuini, & humani professoribus tradi, & existimauerim hos satis probare, quanta sit huius censuræ vis quo ad interiorem, & exteriorem hominis verè Christiani afflictionem, vt hinc Catholicus perpendat, quanta cum cura Ecclesiæ prælatis sit omninò obtemperandum, ne verè Ethnicus sit, & publicanus.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Excommunicatus minori excommunicatione, etiam si celebret, non est irregularis.
- 2 Excommunicatus minori excommunicatione peccat celebrando diuina officia, & conferendo sacramenta.
- 3 Excommunicatus minori excommunicatione, non potest eligi ad Ecclesiasticum beneficium.
- 4 Existens in mortali peccato eligi potest ad Ecclesiasticum beneficium.
- 5 Excommunicatio, in dubio de maiori est intelligenda.
- 6 Anathema quid sit, & huius dictionis deductio.
- 7 Excommunicatus, qua ratione anathema dicatur.
- 8 Intellect. c. cùm non ab homine, de iudic. & eorum, quæ inibi notat Panorm, & quid signum Theta significet?

§. OCTAVVS.

HActenus de maioris excommunicationis effectibus: atque ideò de minori excommunicatione nunc tantisper agendum erit: cuius definitionem exposuimus in princip. huius operis. nu. 4. ex c. si celebrat, de Cler. excom. mi. quo statutum est, minorem excommunicationem tantùm priuare sacramentorum perceptione. Quo fit, vt excommunicatus minori excommunicatione, etiamsi celebret missarum solennia, minimè sit irregularis: quod in dict. ca. si celebrat. satis definitum extat. Idem constat in l. 5. tit. 9. part. 1. & l. pen. eod. tit. ratio autem huius decisionis est, quia excommunicatus minori excommunicatione non est suspensus ab aliquo actu ordinis Ecclesiastici: siquidem perceptio sacramentorum non pertinet ad aliquem ordinem: & ideò prohibitus sacramenta percipere, non est suspensus ab aliquo actu ordinis, & ea ratione nec erit irregularis, tametsi sacramenta percipiat, secundum Panorm. colum. 1. & Henric. col. 5. in d. c. si celebrat, est etenim necessarium, vt quis efficiatur irregularis, quòd sit suspensus ab aliquo actu, qui ad aliquem ordinem pertineat. iuxta celebrem regulam Innocen. in c. 1. hoc tit. & lib. quam præter alios probant Henric. in d. c. si celebrat. Florent. 3. parte, tit. 26. c. 4. §. 1. & alij, quorum alibi mentionem faciemus: modò sit satis adnotare opinionem istam probari in c. is qui. §. vlt. ibi, celebrat. & in c. is cui. ibi, in suo officio. isto tit.

Peccat tamen excommunicatus minori excommunicatione, si ante absolutionem celebrauerit missarum solennia: & quidem grauiter: vt asserit text. in d. ca. si celebrat. id verò peccatum mortale censetur: sicuti explicant Syluest. in verb. excommunicatio. 4. in princip. & notab. 3. Caieta. in verbo, excommunicatio minor. Regia. l. 6. titul. 9. partit. prima. & sentiunt Doct. in d. c. si celebrat. Nam excommunicatus minori excommunicatione celebrans aut percipiens sacramentum, facit contra speciale præceptum, quo prohibentur excommunicati minori excommunicatione sacramenta percipere.

Et sanè hac ratione peccat mortaliter celebrans minori excommunicatione ligatus. Nec admittenda est ratio Hostiens. & Innoc. qui in dict. cap. si celebrat. existimarunt excommunicatum minori excommunicatione celebrantem, ideò peccare grauiter, quia celebrat in mortali peccato constitutus. Nam ratione minoris excommunicationis non colligitur, nec præmittitur necessariò mortale crimen: cùm ea regulariter venialem tantùm culpam exigat: quemadmodum superiùs adnotauimus, & tradit Imo. in ca. sacris. de his, quæ vi met. caus. fiunt.

Hinc deducitur, excommunicatum minori excommunicatione posse absque vlla culpa audire diuina officia, & eisdem simul cum alijs Christianis interesse, imò & in choro dicere, modò sacramenta non percipiat: sicuti visum est Palud. in 4. sentent. dist. 18. q. 5. artic. 6. Floren. 3. part. titul. 25. capitul. 2. §. 2. & Syluest. in verbo, excommunicatio, quarto, ad finem, quidquid contrarium senserit Regia l. 6. paulò ante citata, & Archid. in c. vir cum propria. 83. q. 4.

Sed & si minori excommunicatione excommunicatus non sit prohibitus sacramenta conferre, peccat tamen si ea conferat. text. in d. c. si celebrat. 2. parte. qui dum omissa dictione, grauiter, simpliciter hunc peccare asserit, sentire videtur, peccatum hoc non esse mortale, sed veniale. quod ita mihi adnotasse videntur Ancharan. ibi Caiet. in verbo, excommunicatio minor. Syluest. in dict. 3. notab. licèt in verbo, excommunicatio. 4. in princip. idem Syluest. & dict. regia l. 6. etiam in hoc casu mortalem culpam contrahi expressim asseuerent. quorum sententiam memoriæ habere debent, qui minori excommunicatione ligati, à qua facillimè absolui possunt, sacramenta contrectant.

Excommunicatus autem minori excommunicatione non potest eligi ad Ecclesiasticum beneficium, vt probatur in d. cap. si celebrat. & dict. l. regia. 6. titul. 9. part. 1. Nam electio eiusdem facta nulla est ipso iure, secundum Hostiens. in d. c. si celebrat. cuius opinio magis communis est: vt inibi asserit Card. col. vlt. & probatur in c. postulastis. eod. tit. quamobrem text. in d. c. si celebrat. dum dicit, hanc electionem esse irritandam: est intelligendus, id est, irritam denunciandam. licet Fel. in c. dilectæ. col. 3. de exceptio. teneat, electionem istam ipso iure validam esse, quamuis rescindi per sententiam possit. Nec ad valorem, & effectum, huius electionis quidquam conducit ignorantia excommunicationis: est etenim electio nulla, licet facta fuerit ex ignorantia excommunicationis. gloss. in dict. cap. si celebrat. & ibi Abb. & Card. vlt. col. in verb. Scienter. Quorum opinio communis est, sicut asserit Sylue. in verb. excommunicatio. 1. colu. 2. etiamsi idem Syluest. contrarium teneat in verb. excommunicatio. 4. §. vlt. Eligere tamen potest minori excommunicatione excommunicatus. tex. in dict. c. si celebrat. siue sit excommunicatio minor indicta à iure, siue indicta ab homine, iuxta capit. Engeltrudam. 3. q. 4. vtroque siquidem casu eligere poterit excommunicatus: quemadmodum omnium sententia decisum extat in eodem c. si celebrat. post gloss. inibi in verb. nec eligere. qua in re cauendum est à dicta l. sexta, quæ expressim respondet, excommunicatum minori excommunicatione ab homine non posse eligere. quæ quidem conclusio minimè procedit: quia minori excommunicatione excommunicatus non est suspensus ab officio, hoc beneficio: sed tantùm priuatur sacramentorum perceptione: quod in dicto c. si celebrat. satis decisum est, & probatur in c. duobus. de sent. excom. vnde parum refert, quòd excommunicatio sit lata à iure, vel ab homine, modò minor sit, secundum Abb. in d. c. si celebrat. & Gonsalum à Villadiego de irregularit. c. de suspensione.

Ex his omnibus constat præcipuus minoris excommunicationis effectus, & præsertim quòd minor excommunicatio differat à mortali peccato, & plus quandoque operetur: siquidem existens in mortali peccato potest eligi ad beneficium ecclesiasticum, & eius collationem validè consequi. capit. sicut nostris. & ibi gloss. de iureiur. glos. in dict. c. si celebrat. in verbo, nec eligere. Felin. in capitul. 2. colu. 2. de rescript. & in capit. dilectæ. de exceptio. columna 2. Ioan. Maior in 4. sentent. dist. 18. quæst. 4. colum. 2. & in 2. sentent. distinct. 44. quæst. vltima, colum. 3. gloss. optima in capit. definitio. 22. quæst. 4. licèt contrarium notauerit Panor. in dict. cap. si celebrat. saltem in mortali peccato, quod graue sit. idem Abb. in cap. dudum, el. 2. numer. 24. de electio. & in dict. c. sicut nostris. Adducitur huius sententiæ author Innocent. in dict. capit. si celebrat. Qui tamen, ni ipse fallor, id non tenet. Nec item gloss. in cap. Florentinum. 85. dist. quæ scribit, non esse eligendum ad beneficium Ecclesiasticum peccatorem mortali crimine affectum: non tamen addit, electionem nullam fore, si is electus fuerit. Atque ita priorem opinionem, quam nos probamus, tenet eleganter Martinus Azpilcueta in c. si quando de rescrip. except. 11.

Cæterùm post excommunicationis maioris & minoris expositam cognitionem, oportet animaduertere, quòd in dubio, quoties mentio excommunicationis fit, est interpretatio ita adhibenda, vt de maiori intelligamus. tex. celebris. in cap. penul. de sentent. excommuni. cui responso consensu omnium fit obiectio fortis. Nam in pœnis semper est benignior adsumenda interpretatio. l. si. præses. & l. interpretatione. ff. de pœnis. qua ratione in dubio appellatione excommunicationis de minori, non de maiori foret adsumenda interpretatio. Huic sanè obiectioni conantur Doctor. variè respondere. quidam enim asserunt, eam esse intelligendam in pœnis quæ propriè, & verè pœnales sunt: vt in his benignior sit adsumenda significatio: non sic in pœnis medicinalibus, quarum præcipua est excommunicatio. cap. 1. sup. ist. tit. sic denique Panor. explicat in dict. c. penult. & in c. 1. de posthu. præla. sed hæc responsio non omninò congruit, cùm excommunicatio pœna sit. cap. quoniam frequenter. §. vlt. vt lit. non contest. cap. corripiantur. 25. q. 3. & constat multis à me in hac relectione traditis, grauissimam esse pœnam istam, & maximam omnium, quæ ab Ecclesia infligi pro culpa criminum possunt. idcircò Deci. in l. semper in obscuris. ff. de regul. iur. nume. 12. hanc rationem refellit, addit tamen eam esse veram rationem, quod tex. in dict. c. penul. de excommunicatione ab homine lata tractet: cùm excommunicatio minor ab homine non soleat proferri, & ideò de maiori ea sententia intelligenda est. Hæc verò responsio nequaquam placet, quippe quæ duo præmittat, quæ ipse falsa esse censeo. primùm, minorem excommunicationem ab homine ferri non solere, cùm contrarium probet tex. in dict. capit. Engeltrudam. 3. q. 4. secundum, non esse admittendam decisionem tex. in dict. capitul. penult. in excommunicatione lata à iure, cùm & in ea sit omninò locus illi responso, quod omnium consensu receptum est. Ioan. Maior in 4. senten. dist. 18. q. 2. eam rationem affert, quòd dictio quælibet per se sumpta in potiori sit significatione accipienda. gl. in l. 1. in principio. ff. de verb. obligat. sed hac consideratione non tollitur obiectio facta ex d. l. interpretatione. quamobrem ad decisionem text. in dict. cap. penul. duo sunt potissimùm adnotanda: primum, quòd communis vsus hanc interpretationem iam diu recepit, vt excommunicatio in dubio maior intelligatur, quidem vsus maximum locum obtinet in cuiuslibet sermonis interpretatione. l. labeo. ff. de sup. legat. l. librorum. §. quod tamen Cassius. & ibi gloss. ff. de legat. 3. cap. quanquam 2. q. 7. deinde & illud est adnotandum, & inspiciendum, quòd cùm excommunicatio spiritualis pœna sit, in hoc instituta, vt contumaces animos à peccatis auertat, ad veram obedientiam compellens: rarissimè hunc effectum haberet, si de minori foret interpretatio accipienda, minor siquidem excommunicatio parum vltra mortale crimen operatur: id est, parum inducit, quod non inducat mortalis culpa, & aliqua ex parte minus, vt ex proximè dictis apparet. Igitur, vt hæc medicinalis pœna in Ecclesia illum effectum habeat, quem eius institutio significat, de maiori, non de minori est interpretanda in dubio, alioqui parum operaretur. qua ratione ad intellect. d. c. penult. vtuntur Anch. in c. statuimus. sup. ist. tit. 2. col. & Feli. in c. dilectæ. de exceptio. num. 3. idem Feli. in dict. cap. penult. huius tit. & Anania in cap. vnico, de sagittarijs. col. pen. His est etiam adijciendum, quàm rara sit minoris excommunicationis censura: quamq́ue sit maioris excommunicationis frequens, siue Canones, siue Ecclesiasticos iudices spectes, quibus tandem opinor cautissimè statutum esse à Romanis Pontificibus, quòd excommunicationis sententia sit in dubio de maiori intelligenda.

Adhuc prænotatis obstat responsio Romani pontificis in c. 1. de excep. ist. lib. quæ probat, appellatione excommunicationis non esse maiorem intelligendam, siquidem non est satis ad repellendum actorem à iudicio, quòd illi obijciatur excommunicatio simpliciter, sed requiritur obiectio expressa maioris excommunicationis: ergo sequitur, non intelligi maiorem excommunicationem sub hac dictione, excommunicatio. simpliciter prolata, idcirco Panor. in ca. 2. de restit. spoliat. in eum sensum accipit tex. in dict. c. 1. vt existimet, satis esse ad vim, & valorem exceptionis opponi actori excommunicationem simplicem: licèt quo ad probationem huius exceptionis sit omninò necessarium, quòd testes non simpliciter, sed de maiori excommunicatione expressim respondeant. Nam licèt exceptionis obiectio generalis sufficiat, probatio tamen debet necessariò conuincere, nec dubia quidquam operatur. hanc Panorm. interpretationem sequitur Felin. in dict. c. pen. & in c. final. colum. 3. de exceptioni. & tamen non planè hæc responsio placet. Nam si excommunicatio simpliciter de maiori est intelligenda, cur in testimonijs eandem significationem non habebit? præsertim quia testes ferè ignorant, quid sit minor excommunicatio, cùm ea in vsum recepta non ita, vt maior sit, deinde Specul. in tit. de exceptione. §. viso. nu. 21. expressim tenet auctoritate tex. in dict. capit. 1. quòd non sufficiat proponi excommunicationem in genere, sed sit necessarium in specie concipi exceptionem de maiori excommunicatione, quem in sensum eandem decisionem d. c. 1. accepit, eam asseuerans singularem esse Anton. Burgensis in cap. penult. col. 3. de emptio. & vendit. vnde fortassis speciale est, quod in d. c. 1. decisum extat, ne excipiens vagetur, & cum periculo honoris alterius illudat actori, iudici, & iudicio.

Præter excommunicationem maiorem & minorem fit frequentissimè in Canonibus mentio anathematis in eundem ferè sensum, quo maior excommunicatio adsumitur, oportet ergo hoc in loco explicare quid sit anathema, & receptum est, anathema quo ad vinculum non differre à maiori excommunicatione, quamuis maximè differat quo ad solennitatem. text. celebris in capitul. debent. 11. q. 3. vbi ponitur à Gratiano anathematis solennitas, his equidem verbis. debent duodecim Sacerdotes Episcopum circunstare, & lucernas ardentes in manibus tenere: quas in conclusione anathematis, vel excommunicationis proijcere debent in terram, & conculcare pedibus, deinde Epistola per parochias mittatur continens excommunicatorum nomina, & causas excommunicationis. Hæc Gratianus. qua ratione gl. communiter recepta in c. cùm ab Ecclesiarum prælatis, de offi. ordi. asserit ius, & potestatem anathematizandi solis Episcopis competere. Est enim anathema solennis, vt arbitror, maledictio, quæ fit per execrationes publicas aduersus excommunicatum, quo fit, vt anathema propriè excommunicationem maiorem præmittat. tametsi ex cap. Engeltrudam. 3. q. 4. constet, anathema ab excommunicatione maiori non differre, licèt differat à minori: & ideò frequentissimè anathema pro maiori excommunicatione accipitur.

Huius dictionis significatio verè prætermittenda non est, vt inde lector percipiat, qua ex causa ab Ecclesiasticorum Canonum Auctoribus in hunc sensum adsumatur, qui excommunicationem maiorem, & solennem significet. Quidam enim existimarunt, esse anathema dictionem Hebræam, quę summam detestationem significet. ita inquit Hieronymus c. 1. Epistolæ ad Galatas. porrò anathema verbum propriè Iudæorum est, & positum tam in Iesu Naue, quàm in numeris: quando omnia, quæ erant in Hierico, & Madianitarum detestationi, & Anathemati habenda Dominus imperauit. Hæc Hieronymus. cuius & Andre. Alciat. meminit in cap. cùm non ab homine, de indict. num. 106. asseuerant, dictionem istam non Græcam, sed Hebræam esse. Ego verò multi faciendam esse censeo diui Hieronymi auctoritatem, præsertim in dictionibus Hebræis interpretandis, & nihilominus opinor, Hieronymum existimasse, sermonem istum, & loquendi modum, quem septuaginta interpretes, & alij ad dictionem, anathema, transtulerunt, propriè Iudæorum esse. quòd ipsa dictio anathema Hebræa sit: non dixit palàm Hieronymus, qui alioqui sacræ scripturæ nomina Hebræa interpretatus opere quodam peculiari, nullam huius dictionis mentionem fecerit, sed eam & Græcam esse, testis est & auctor Diuus Augustinus super Numeros c. 41. Tomo suorum operum 4. cuius verba ab ipso ca. 40. hîc exponam. Hîc videndum est, quomodo dicatur anathemabo, quod vouetur, & tamen pro maledicto ponitur: sicut & de isto populo dicitur. vnde illud est, Si quis vobis euangelizauerit, præterquam quod accepistis, anathema sit. Hinc vulgo dictum est, vt deuotatio dicatur. Nam deuotare se quenquam nemo ferè dicit, nisi maledicens. & statim c. 41. super text. & anathemauit eum, & ciuitatem eius, & vocatum est nomen loci illius anathema. Hinc dictum est anathema, quod detestabile aliquid, & abominabile videatur, vt enim nihil inde victor in suos vsus auferret, sed totum in pœnam luendam voueret. Hoc erat anathemare, quod vulgo dicitur deuotare. Origo autem huius verbi est in Græca lingua ab his rebus, quæ votæ, & persolutæ, hoc est promissæ, & redditæ, sursum ponebantur in templis. ᾶπὸ τὸυ ἀνω τηθέθαι, hoc est sursum ponere, vel figendo, vel suspendendo. Hęc Augustinus. idem in Epistola 178. condemnatur, inquit idem Apostolus Paulus, & in nouissimis partibus ad Corinthios epistolæ, vbi plebem arguens simul Græco & Syro vtitur verbo. si quis, inquit, non amat Dominum, sit anathema, Maranatha. anathema Græco sermone dixit: condemnatur: Maranatha: donec Dominus redeat. hactenus ipse Hieronymus prioris Epistolæ ad Corint. c. 16. & in Epistola ad Marcellam 3. tomo. Maranatha interpretatur, Dominus venit. & dicit dictionem esse magis Syram quàm Hebræam. hinc intelliges text. in c. Guilisarius. 23. q. 4. qui his duabus dictionibus simul vtitur. vbi glo. & Felin. in c. Rodulphus. num. 33. de rescript. has expositiones tradidere. est verò text. præcitatus Syluerij Papæ primi in Epistola ad Amatorem Episcopum. qua ratione titulus illius non est tribuendus Syluestro, & legendum est Belisarius: vt admonet Felin. licèt de Syluestro Papa loquatur. tradit Platina in Syluerio primo, anathema autem exponit, & idem Hieronymus occisionem, in q. 9. ad Algasiam eo. tomo 3. his accedit diuus Athanasius capitul. 9. ad Roma. anathema, inquit, est sanè seiunctio quædam, & alienatio. anathema præterea Græcè, Latinè potest dici oblatio, & sacrificium, quemadmodum quæ Deo offeruntur, & dedicantur, attrectare audet nemo: sic eum qui anathema sit, ratione quadam nullus conueniet, aut cum eo versabitur. nam sacris oblationibus honoris gratia, tanquam Deo dicatis appropinquare nulli hominum audebunt, ab hoc verò, qui maledictioni fuerit abnoxius, non secùs ac à prophano, & ab ipsa diuinitate alieno secedunt omnes. hæc Athanasius. diuus item Chrysostomus in homilia 16. super Epistolam ad Rom. ita inquit: quemadmodum anathema, donumque id, quod Deo oblatum dedicatur, nemo est qui temerè manibus contingere audeat, nec ad id propiùs accedere: sic & eum, qui ab Ecclesia separatur, ab omnibus abscindens, ac tanquam longissimè abducens hoc nomine, à contrario scilicet, appellat, magno cum terrore omnibus interminatus, ab eo vt separentur, & pedem referant. anathemati enim honoris gratia appropinquare nemo audebat: ab eo autem, qui ab Ecclesia abscissus erat, ex opposito omnes sententia separabantur, quapropter separatio quidem tum hæc, tum illa ex æquo, à vulgo alienatio erat. Separationis verò modus non vnus, sed illi contrarius: ab illo enim abstinebant tanquam Deo dicato, ab hoc autem decedebant tanquam à Deo alienato, & ab Ecclesia abscisso. hæc Chrysostomus. sic & S. Thomas, & Caie. in dict. c. 9. ad Roman. scribunt, anathema esse omne separatum à communi vsu, esseque dictionem Gręcam sensere, quibus & illud concinit, quòd ἀναθήματα dicuntur dona, quæ dicata dijs suspenduntur in parietibus, & columnis templi, qualia visuntur quotidie iuxta monumenta diuorum: statuæ scilicet argenteæ, equi aurei, pocula gemmata: dicta quidem ita ab ἀναθημαι: hoc est à seponendo, siue suspendendo, quemadmodum ex augustino & Chrysostomo deducitur, & adnotauit Erasmus super Lucam cap. 21. etenim in eo capite dum latinè scriptum est, de templo, quod bonis lapidibus, & donis ornatum esset. pro donis: Græcè legitur ἀναθήμαση qua ratione ornamenta Græcè dicuntur anathemata. nam & Homerus lib. primo Odyss. cantum, & saltationem appellat epularum & conuiuij ornamenta: sic inquam ἀναθήματα, vbi Didymus eius interpres hunc in modum locum illum exponit τῆσ ἐυω χηασ τὸ κόμημαὴ μεταφορὰ ἀπὸ τῶν τoĩς θεoĩσ άνα τκθεμένων: id est, conuiuij ornamentum, metaphora, & translatio ab his, quæ deis offeruntur, & in templis honoris gratia suspenduntur. idem repetit Homerus lib. 21. eiusdem Odysseæ ad finem, pulchrè Budæus in commentarijs ad linguam Græcam, pagina 425. ex prælo Ascensiano, huic significationi adijciens, quòd Anathema dicitur homo sacer, cuius caput dijs inferis fuerit dicatum & consecratum, ac deuotum. veteres enim homines sceleratos, sacros appellabant, quasi infernis dijs sacratos, ac deuotos. Titus Liuius li. 2. primæ Decados, sacrare dijs caput alicuius, pro deuouere, accipit. & rursus in 3. lib. sacrare caput alicuius Ioui dixit: pro deuouere, id est morti illum hominem addicere: siquidem sacratus homo à quolibet occidi poterat: idque pium erat. quod adnotarunt Ludouicus Cælius li. 7. lectio. Antiq. c. 11. & Buldæus in l. 2. ff. de pœnis dicens Ecclesiam Catholicam anathemata appellare, quos maiore execratione mulctandos ecclesiastica auctoritas censet, quibus apparet omnium iudicio, templorum donaria, anathemara appellari. De his Persius Satyra secunda:

Dicite Pontifices, in sacro quid facit aurum?
Nempe hoc quod Veneri donatæ à virgine
puppæ.

Solent enim hæc ornamenta suspendi in templis: nempè, quia imagines sunt, aut clypei & similia: idcircò dicuntur anathemata, quæ Deo dicantur, ac consecrantur, & deuouentur.

Huius rei est locus satis celebris in li. Iosuæ c. 9. inquit enim Iosue ad omnem Israel. Vociferamini, tradidit enim Dominus vobis ciuitatem: sitque ciuitas hæc anathema, & omnia, quæ in ea sunt Domino. Ciuitatem igitur, & omnia, quæ in illa erant, præcepit esse anathema Domino, quia omnia volebat Domino seruari, & illi in sacrificium offerri, ita vt ex illis nihil sibi ipsi aliquis seruare auderet. cùm autem de spolijs ciuitatis tulisset Acham filius Charmi, & sibi seruasset, iratus est Dominus, & dixit filijs Israel. Anathema in medio tui Israel, non poteris stare coram hostibus tuis, donec deleatur ex te, qui hoc contaminatus est scelere. Anathemata hoc loco vocantur spolia, quæ sibi seruauerat Acham filius Charmi, quoniam illa ad hoc destinata erant, vt Deo dicarentur, Sic & Chrysostomus in lib. de anathemate scribit, apud Catholicos dici anathema id, quod est sepositum, suspensum, & oblatum Diabolo, ad imitationem eorum, quæ Deo offeruntur, illiq́ue sunt seposita, ac suspensa in eius templis. Iustinus item Martyr, nisi & illius operis titulus fallit in quæstionibus Christianis à gentibus propositis q. 121. inquit, Anathema dicitur id, quod reconditum, ac secretum est Deo, nec iam ad communem vsum sumitur, aut quod vitij, culpæque causa à Deo abalienatum est. Hæc Iustinus.

Hinc sanè multa poterunt in specie deduci, quo ad huius dictionis vulgo notam significationem, dicitur siquidem excommunicatus anathema, quasi sepositus, & segregatus à consortio fidelium, vt anathemata dicuntur donaria, quæ seponuntur, & segregantur à contrectatione humana, item ab eadem radice secunda ratio poterit adnotari, quia sicut anathemata, id est donaria oblata dijs, non possunt causa honoris ab hominibus tractari: ita ex contrario excommunicati sceleris, & odij causa non debent admitti ad fidelium communionem, quæ rationes colliguntur ex Chrysostomo, & alijs super Paulum ad Roman. capit. nono, & Diuo Augustino in præcitatis locis. Vnde anathema nihil aliud significat, quàm à Deo separationem. textus ex quinta synodo in capit. certum. 24. quæstione tertia, quo in sensu accipitur à plerisque illud Pauli in dicto capitulo nono, Optabam ego anathema esse à Christo pro fratribus meis, qui sunt cognati mei secundum carnem. quasi Paulus præ nimio charitatis ardore pro fratribus suis secundum carnem, vt hi à Iudaismo ad Christum accederent, separari à Christi pręsenti fruitione quàm ardentissimè exoptabat, non à Christi charitate, & sic temporariam separationem à gloria citra culpam optabat Paulus pro salute Iudæorum æterna. quòd si nolis, lector candide, hunc sensum Paulo aptare, dicere poteris illud, optabam, esse accipiendum pro optarim, id est optarim ipse, si fieri posset, nam ita Græcum interpretantur Erasmus inibi, & interpres Chrysostomi libro tertio, de sacerdotio: & hæc quidem si admittamus hoc Pauli votum contigisse tempore, quo ipse Christi profitebatur legem. Hieronymus etenim & quidam alij, illud Pauli desyderium tunc contigisse existimant, cùm hic sub Iudaismo Ecclesiam Christi, zelo synagogæ insectabatur.

Dicitur secundum alios anathema excommunicatus, quia sit sacratus homo, & infernis dijs deuotatus, atque Sathanæ traditus, est sanè & alia huius dictionis significatio, secundum quam anathema interpretari possumus maledictionem, aut maledictum: & anathemare, seu anathematizare, maledicere. quod ex Diuo Augustino satis constat super Numeros d. c. 40. & 41. sumpta fuit hæc significatio inde, quòd in dict. cap. sexto. Iosue spolia hostium dicata fuerunt Deo in pœnam luendam: & dicta sunt anathema ratione illa, cuius superius meminimus: hinc anathemare, Deo hostium res vouere, & consecrare in pœnam ipsorum, quod quidem anathema ita in pœnam, & execrationem hostium oblatum, detestabile quid dicebatur: idcircò anathema maledictionem, & anathematizare maledicere significat. sic apud Marcum Euangelistam c. 14. Petrus cœpit anathematizare, & iurare, quia non noui hominem istum, etenim ibi anathematizare maledicere, & execrari significat, quasi Petrus iurans sibi malediceret, & maledictiones imprecaretur, vt maior suo iuramento adhiberetur fides: nam iurans Petrus non alium, sed seipsum anathematizauit, si nosset hominem. sic Diuus Hieronymus in Zachariam, cap. 14. anathema maledictionem interpretatur apud Cantica. 2. cap. Habitabimus in Hierusalem, in qua anathema vltrà non erit, id est maledictio, & abominatio. & apud Paulum prioris ad Corinth. capit. 16. si quis non amat Dominum, sit anathema, id est maledictus. sic authore Hierony. Paulus pro fratrum salute cupit esse anathema, imitari volens Dominum suum, qui & ipse cùm non esset maledictio, pro nobis factus est maledictio. item sanè in dict. cap. 14. Ecclesiæ Doctor egregius interpretatur locum Pauli ad Roma. capit. 9. cuius modò expositionem obiter attigimus.

Ex quo infertur, anathema plerunque maledictionem, & maledictum absque excommunicatione significare, plerunque simplicem maiorem excommunicationem. vt in d. c. Engeltrudam. 3. quæst. 4. quandoque solennem quandam maledictionem, & execrationem, dirarumq́ue imprecationem, quæ fit ab Ecclesia contra excommunicatum maximè pertinacem: quasi ea sit extrema detestatio, & horrenda penitus. hæc verò fit secundum ritum traditum in c. debent 11. quæstio. 3. aliúmue similem moribus, & vsu inductum: quemadmodum in Pontificali libro traditur: & notat Alfonsus à Castro lib. 2. de iust. hæret. punit. c. 20. Regial. 13. & 27. tit. 9. part. 1. tit. 1. Sed & Socrates Græcus auctor. libr. 7. Eccles. Hist. cap. 33. cùm Anathematis mentionem fecisset, subdit. Sic etenim Christiani appellare solemus pronunciatum contra blasphemos decretum, quando id veluti marmori affixum manifestum cunctis ostendimus, qua ratione quandoque Græci auctores Ecclesiastici ςηλυτεύειν excommunicare dicunt, quasi excommunicati literis columnæ affixis publica notentur censura, & ignominia. Nam & olim Ethnici hoc verbo vtebantur ad notandum aliquem infamia: & inde ςιλήτην dicebant infamia notatum, qua dictione præter alios vtitur Demosthenes in Philip. 3. Isocrates in oratione de iugo. Alcibiadem columna erecta, & inscripta proscriptum fuisse ab Atheniensi populo narrat. Quod & Aemilius Probus in Alcibiade, ex Græcis auctoribus in hunc modum Latinè tradit: Postquam autem se capitis damnatum, bonis publicatis audiuit: & id, quod vsu venerat, Eumolpidas sacerdotes à populo coactos, vt se deuouerent, eiusq́ue deuotionis, quo testatior esset memoria, exemplum in pila lapidea incisum, esse positum in publico, Lacedæmonem demigrauit. Hæc de Anathemate.

Subinde apparet verus intellectus capit. cùm non ab homine, de iudic. vbi primùm excommunicatio simplex maior indicenda est aduersus contumacem, simplici affectum contumacia: & deinde anathema, solennis execratio scilicet decernendum aduersus proteruum, & maximè in rebellione pertinacem: sicuti, quidquid glossa inibi dixerit, colligitur ex Panormitan. communiq́ue Doctor. interpretatione.

Ex his etiam pensitandum est quod in dict. c. cùm non ab homine. Panorm. nu. 23. & Deci. num. 13. adnotarunt, & idem Abb. & Barb. in c. cùm ab Ecclesiarum prælatis, de offi. ord. asserentes, quo ad vim, & vinculum non esse maioris potentiæ anathema, quàm excommunicatio maior, licèt quo ad solennitatem, & terrorem differant. etenim anathema propter diras imprecationes, & maledictiones atque execrationes publicas, aliquid etiam quo ad effectum & damnum plus quàm excommunicatio maior operatur. erant & apud Athenienses diræ, ac publicę execrationes in eum, qui viam erranti non demonstrasset, auctore Cicerone libr. 3. de Officijs. item deuotiones hostium, quarum meminit Macrobius in Saturnalibus, & Horatius in Odis inquit, dira deprecatio nulla expiatur victima.

Denique constat in huius dictionis Etymologia errasse Panor. post alios in d. c. cùm non ab homine. dum num. 23. is existimat, anathema dici ab ana, quod est sursum, & theta, quod est figura quædam ad formam literæ, quæ olim imprimebatur in frontibus damnatorum: quasi anathema, id est superna maledictio. etenim hæc deriuatio prorsus est inconcinna, & à vero dictionis Etymo satis aliena: tametsi ex auctoribus constet hanc Græcam literam, θ quæ θῆτα dicitur, literisq́ue Latinis redditur. th. & theta, in iudicialibus sententijs signum fuisse damnationis: nam & Isidorus in primo Etymologiarum lib. scribit, ita militari more solere fieri, vt cæsi. θ. saluti. τ. signarentur, fortassis ea ratione, quòd θ. sit prima litera dictionis θάνατοσ, quæ Græcè mortem significat. Asconius etiam Prædianus, vt Erasmus in prouerbio. θ. præfigere refert, adnotauit, olim in iudicijs sortes, quæ mittebantur in vrnam triplicem notam habere solere, ac θ. damnationis fuisse Symbolum. τ. absolutionis. π. ampliationis: id est quoties significabatur sibi parum adhuc liquere, ac denuò causam agi oportere, verùm apud Asconium in 3. contra Verrem actione legimus. A. notam esse absolutionis. G. condemnationis. N. L. ampliationis, quasi non liqueret. Idem ferè apud eundem Asconium in prima contra Verrem actione, fuisse tamen olim. θ. theta. signum condemnationis, manifestè constat apud Persium Satyra quarta.

Et potis es nigrum vitio præfigere theta.

Martialis lib. septi. ad Casticum.

Nosti mortiferum quæstoris, Castrice, signum?

Est operæ precium discere tehta nouum.

Ausonius in pædagogum liguritorem.

Tuumque nomen theta sectilis signet.

Quo in loco alij non Sectilis, sed seculis, legendum esse putant. Atque hæc de anathemate dicta sint, ex quibus intelligenda sunt, quæ Syluest. in verb. excommunicatio. 1. q. vlt. scribit, tradens anathema in effectu non differre ab excommunicatione maiori. & probat Etymologiam illam, quam ex Panormi. & alijs modò adducebamus.

Ex §. Sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Excommunicationis sententia ferenda non est, nisi pro graui culpa, quæ mortalis sit. & ex hoc multa inferuntur.
- 2 Jntellectus c. peruenit, de sent. excommunicatio.
- 3 Contumacia in re leui contingens, an sit digna excommunicatione? & inibi latè traditur, quando inobedientia sit speciale peccatum.
- 4 Monitio necessaria est ad excommunicationem infligendam: & ibi an debeat esse personalis.
- 5 Monitio ad excommunicationem proferendam debet esse trina.
- 6 Monitio trina, an necessaria sit ad excommunicationem in notorijs?
- 7 Excommunicatio lata absque trina monitione non est nulla, sed iniusta.
- 8 Excommunicatio lata à iudice delegato, cui in mandatis traditus est trinæ monitionis ordo an sit nulla?

§. NONVS.

QVanto grauior, & acerbior est Christifidelibus excommunicationis censura, maioraq́ue interiùs, & exteriùs infert nocumenta, tantò maturius cautioriq́ue iudicio Ecclesiarum prælati, eorumq́ue vicarij ea vti debent: priùs enim quàm aliquis excommunicetur, discutienda, & examinanda est criminis qualitas, & ipsius, qui ab Ecclesia segregandus est, contumacia: quasi is tantùm excommunicandus sit, qui noluerit pœnitere, nec ad rectum tramitem monitus redire: vt sic confusus, & erubescens resipiscat. Nam & si prælati excommunicandi potestatem habeant, non debent hanc acerbissimam punitionem temerè & sine graui causa exercere: siquidem nullus debet ea plecti pœna, nisi pro crimine mortali, qui alioqui corrigi non valet. capit. nemo. & c. nullus. 11. quæst. 3. optimè idem admonet Leo Papa huius nominis primus, in Epistola 67. ad Episcopos per Viennensem prouinciam constitutos. sic enim inquit: nulli Christianorum facilè communio denegetur, nec ad indignantis fiat hoc arbitrium sacerdotis, quod in magni reatus vltionem inuitus, & dolens quodammodo debet esse animus vindicantis. hæc & alia ad hanc rem inibi Leo summus Ecclesiæ idemq́ue sanctissimus pastor. Gratianus autem tribuit auctoritatem illius capitul. nemo. concilio Meldensi, vt arbitror, sequutus Iuonem Carnotensem libr. 5. de sentent. excommuni. & c. nullus. concilio Aluernensi. cùm tamen is Canon sit tribuendus concilio Vuormatiensi, vt constat ex libro conciliorum Canone 2. Vuormatiensis concilij. idem probatur multis auctoribus, quibus apparet, sententiam excommunicationis non esse infligendam à iure, nec ab homine, nisi pro mortali culpa: sicuti docuerunt Theologi, præsertim S. Thomas in 4. sentent. distin. 18. quæst. 2. ad 3. quæst. Felin. post alios in Rub. de sent. excommuni. Ioan. Lupi in c. per vestras, de donat. inter vir. & vxor. §. 18. numer. 13. & alij statim in illationibus citandi. est etenim hæc omnium concors sententia, ex qua plura deduci solent, & nos aliquot causa facilioris cognitionis deducemus.

Primùm sanè hinc apparet, lege lata, cui adiecta sit excommunicationis pœna euidenter colligi, legislatoris intentionem fuisse obligare transgressorem ad mortalem culpam: nam alioqui si legis conditor talem intentionem non habuisset, iniquissimè talem pœnam contra legis transgressorem statuisset, qua ratione, vel lex est censenda iniusta, vel intentio obligandi ad mortalem culpam, & eius obligatio necessariò deducitur, præsertim quia excommunicatio, gladius censetur spiritualis, capit. dilecto. ist. tit. cap. venerabilem, qui filij sint legit. Panorm. in c. 1. de homicid. notatur in c. cùm non ab homine, de iudic. c. corripiantur. 24. q. 3.

Secundò, vt proximam illationem ampliùs explicemus, infertur excommunicationem à iure, vel ab homine generaliter inflictam, neminem afficere, nec ligare, nisi is transgrediendo legem, vel iudicis præceptum, mortale crimen commiserit. quod in specie respondit Paluda. in 4. sent. dist. 18. q. 1. artic. 2. conclus. 2. cui accedit Adria. in 4. sentent. in tract. de clauibus. quæstio. 3. vers. fortassis obijcies: etenim licèt propter excommunicationis pœnam sit præsumendum, & colligatur, voluisse legislatorem ad mortalem culpam obligare transgressorem: attamen quoties propter aliquam circunstantiam, & qualitatem actus constiterit, transgressionis culpam alioqui mortalem, venialem esse, tunc dicendum est, non esse locum excommunicationi Canonis, nec iudicis. idem notat Syluest. in verb. excommunicatio. 1. notab. 3. ferè ad finem.

Tertiò licèt in cap. peruenit. ist. tit. satis ab eius interpretibus disputetur, quæ dicatur leuis percussio, vt possit Episcopus absoluere percutientem Clericum ab excommunicatione. c. si quis suadente. 17. q. 4. notant Faber. & Angel. in §. atrox. Inst. de iniur. Syluest. in ver. absolutio. 4. in prin. Florent. in tertia part. tit. 24. capit. 1. §. 3. gloss. in capitul. cùm illorum. eod. titul. in verb. mutilationem. text. & ibi Doct. in c. peruenit. in 1. de appellat. & in constitutione Ioan. 22. quæ incipit, Perlectis literis, nondum typis excusa. ex quibus ea diffinitio iudicis arbitrio relinquitur, tamen illud est obseruatione dignum, quod nusquam percussor Clerici, etiam animum vlciscendi, & iniuriam inferendi habens, ea iuris excommunicatione afficitur, si ea percussio ita leuis sit, vt veniale tantùm peccatum, non mortale percussor commiserit, quemadmodum in specie ista notat Martinus Azpilcueta in c. inter verba. 11. quæst. 3. col. 139. auctoritate diui Thomæ, qui in 2. 2. quæst. 88. artic. 5. docet, iniuriam leuem, etiam animo vlciscendi, & iniuriam inferendi illatam, veniale peccatum esse, quod & de iustitia in re leui ipsemet scripsit in eadem 2. 2. q. 60. articu. 4. & nos obiter attigimus lib. variar. Resolut. c. 1. col. 3.

Quartò eadem ratione interpretandæ sunt generales quædam excommunicationes à iudicibus contra eos, qui furtum commiserunt, latæ, nam his censuris minimè ligatur, qui ita leue furtum commisit, quòd eius causa veniale tantùm, non mortale crimen contraxerit, quandoque enim furtum veniale tantùm peccatum est, quia in re leui contigerit, vt explicat idem Thom. 2. 2. q. 59 articul. 4. & quæsti. 66. artic. 6. cuius opinionem & nos examinauimus lib. 1. variar. Resolut. c. 3. nu. 21.

Quintò hinc aperitur interpretatio glos. in cap. duo. 96. distin. quæ asseuerat, quamlibet contumaciam in re etiam leui contingentem dignam esse excommunicatione. cuius gloss. meminere Panorm. in c. 1. de iudic. num. 10. & ibi præter alios Ripa. nu. 29. idem Abb. in cap. sanè, de offic. deleg. in c. ex parte. in 1. de verb. signi. & Corset. in singul. in verb. contumax. Felin. in Rub. huius titul. num. 1. cuius assertionis ea est ratio, quòd contumacia in non comparendo maior sit, quàm in non parendo. glo. in Cle. vnica de dolo & contu. in glos. magna. in principio. glo. in l. creditor. ff. de appel. notant Abb. Deci. nu. 13. Ripa num. 32. & Alciat. num. 17. in d. c. 1. etenim qui contumax est in non comparendo, etiam simul contumaciam in non parendo committit, vt constat, idcircò hæc contumacia, vtcunque sit in re leui, digna est excommunicatione: præsertim, quia contumax in non comparendo, peccatum inobedientiæ contrahit, quod non aliter quàm ex contemptu conficitur, vt explicat S. Tho. 2. 2. q. 105. ar tic. 1. & Caiet. q. 104. art. 2. contemptus autem, vt superiùs. §. 7. exponebam, mortale peccatum est: igitur contumacia, etiam in re leui, excommunicationem maiorem iustissimè patitur, si contingat in non comparendo coram iudice, quia mortalem culpam præmittit, pro qua iustè maior excommunicatio infligitur: sicuti hoc in §. probauimus. verùm Areti. in d. c. 1. de iudic. nu. 34. dubitat maximè, an sit vera sententia glo. in d. c. duo. eo modo, quem explicuimus, intellecta: nos etiam itidem dubitamus, & interim rationem dubitationis ex eo deduximus, quòd qui contumax est in comparendo, verè iudici præcipienti non paret, cui tenebatur sub peccati reatu parere, omnis etenim inobedientia, & contumacia inde oritur, quòd quis præceptis, vel legis vel iudicis non paret, quia contraria est præcepto, quo tenemur, & obligamur obedire prælatis, principibus & superioribus. c. 2. de maio. & obed. c. omnis anima, de censibus. ad Rom. c. 13. qui potestati resistit, Dei ordinationi resistit. atque item contumacia, & inobedientia contraria est, & aduersatur dilectioni proximi: quippè quæ subtrahit obedientiam, quæ proximo debetur lege iustitiæ: vt docet Sanct. Thom. 2. 2. quæst. 105. artic. 1. is ergo, qui iudici præcipienti, quod ad ipsum accedat, minimè obtemperare vult. & parere recusat: profectò iudici non paret, & verè contumaciæ in non parendo culpam contrahit, ex ea quidem causa, qui vocatus à iudice iustè vocante, nequaquam ei obedire vult.

Deinde ostenditur id euidentius, nam sicuti iussus à iudice centum Titio debita reddere, & restituere: si nolit iussis obtemperare contumax est, quia non paret præcepto iudicis: ita & is contumax erit in non parendo, qui iudici præcipienti, vt ad eum accedat certa de causa responsurus, nolit obedire, & accedere recuset: nec video posse distingui contumaciam in non comparendo à contumacia in non parendo, vt distinctam speciem, licèt possit discerni vt species à genere, siquidem qui contumax est in non comparendo, culpam contrahit non parendo: at non ita è contrario qui non paret, contumax est in non comparendo.

Est verò hac in controuersia adnotandum, tunc demum inobedientiam esse propriè peccati speciem, cùm aliquis præceptum contemnit, vt de contemptu superiùs diximus, alioqui si quispiam agat contra præceptum iudicis, vel legis, non propter præcepti contemptum, sed alia ex causa, inobedientia est materialiter tantùm, & sic in genere contingens, quia contra præceptum agitur, & ideò pertinet formaliter ad aliam speciem peccati: nempè ad eam, super qua præceptum fuerit constitutum. Quod docet optimè Sanct. Tho. 2. 2. quæst. 105. artic. 1. ad primum. & Caieta. quæst. 104. arti. 2. vbi Thomas ad primum idem eleganter docuerat. quòd si quis agat contra præceptum ea intentione, vt contra insinuatam, & explicitam, vel implicitam voluntatem superioris præcipientis agat, & operetur, speciale peccatum inobedientiæ est à contemptu procedens, & aduersum speciali virtuti obedientiæ, quæ in hoc versatur, quòd quis impleat, & exequatur actum iustitiæ, vel alterius virtutis intendens formali intentione præceptum seruare.

Hinc diffiniri poterit, quòd à plerisque solet disputari, an contumacia sit delictum. nam gloss. in cap. ex literis, de const. asserit contumaciam non esse delictum, cuius opinionem communem esse testatur inibi Felin. column. penult. sunt plura Canonum, & Iurisconsultorum loca, in quibus contumacia delictum appellatur, ex quibus contumaciam delictum esse notat glos. in l. si filius. ff. de interr. actio. quam dixere singularem esse Socin. in c. veniens, de accusat. num. 47. & Imol. in l. penul. §. ad crimen. nu. 25. ff. de pub. iud. etenim vtcunque consideremus contumaciam, ea graue delictum est, non tamen constituit semper speciale delicti nomen, & distinctam speciem, siquidem frequentissimè pertinet ad aliam speciem delicti: nempè ad transgressionem illius præcepti, contra quod contumax agit. tunc autem speciale delictum erit, cùm quis ea intentione contra præceptum agit, quòd nolit subijci præcipienti, nec eius voluntati. idcirco non semper contumacia speciale delictum est, propriam & distinctam delicti speciem constituens. eo verò casu quo specialem delicti speciem habet, peccatum est inobedientiæ speciale contemptum præ se ferens, & sanè tunc quandoque dicitur Hæresis, quandoque schisma, tradit Domi. in summa. 4. q. 1.

Hinc denique & illud apparet, non semper contumaciam, etiam in non comparendo procedere ex contemptu: nam quoties quis recusat ad iudicem iustè vocantem accedere ex eo, quòd nolit iudici subesse, nec eius exequi voluntatem, contemptus datur ad mortalem culpam pertinens: at si non compareat ex alijs causis, & impedimentis iustis, vel iniustis, grauis est excessus, non tamen procedens à contemptu. atque ideò nulla contemptus ratio hîc haberi poterit.

Est tamen obseruandum, ad iustitiam excommunicationis contumaciam requiri: nec esse necessarium, quòd ea ex contemptu procedat: si quis enim adulterium non ex contemptu, sed ex appetitu libidinis commiserit, nec monitus adulteram dimittere velit, hic dubio procul omnium iudicio iustissimè excommunicatur, vt ab eo crimine recedat propter propter uiam, & contumaciam, quæ ex libidine coitus potiùs quàm ex contemptu oritur.

Præsumitur contemptus ex contumacia, in non comparendo facilius, quàm in non parendo, tamen & vtraque sine contemptu, & vtraque cum contemptu dari potest, vnde si contumaciam ex se ipsa consideremus, par est vtriusque ratio, si ex accidentibus nihilominus. itaque fit, vt nulla possit inter has contumacias verè constitui differentia, quod ex hoc apertius ostenditur, quia excommunicatio ferri non potest ob contumaciam de re leui in non comparendo, quemadmodum nec in non parendo in re leui, nam vel crimen contumaciæ ex se ipso perpendimus, & licèt regulariter mortale sit, hîc materiæ ratione est veniale: quippè cùm iniustitia, furtum & similia ex leuitate materiæ sint aliquando venialia, vt ex S. Tho. probamus, vel contumaciam à contemptu pensitamus, qui siquidem aberit excommunicatio iustè ferri non potest: quia culpa venialis est, non mortalis: quòd si contemptus assit illius, qui super re leui in non comparendo contumax est, non statim erit peccatum mortale constituendum, nam si quis præceptum superioris super re minima ex contemptu transgrediatur aduertens rem esse minimam, & ea ex causa, quòd leuis sit materia præcepti, contemnat illud, veniale peccatum erit: quemadmodum docet Caieta. in summa, in verb. contemptus. quasi contemptus præcepti super re minima, tunc mortalem culpam habeat, cùm quis transgreditur, vt voluntatem præcipientis eludat, eiq́ue nolit subijci, non aduertens, quòd res minima sit, nec ea ex causa induxerit ad id proprium animum. his accedit, quòd Ger. lectione 4. de vita spirituali, corolla. 7. in hac excommunicationis censura asseuerat, multum differre contumaciam à contumacia: quem & in hoc refert Alfons. à Cast. de potest. legis pœnalis. lib. 1. c. 6. fol. 49. oportet enim considerare qualis sit contumacia, & quantum illa possit Ecclesiæ nocere, & qualis est etiam res circa quam habetur contumacia, nam multo peior, & nocentior est rebus fidei, & religionis, pacis, ac vnionis Ecclesiasticæ, quàm in parua quæstione super modica re temporali orta: vbi numquam tantum poterit prodesse obedientia, quantum oberit excommunicatio separans animam à spiritualibus suffragijs, & societate sanctorum, si contumacia est magna & pro re magni momenti habita, erit iuxta doctrinam Saluatoris nostri meritò excommunicandus: si verò contumacia sit leuis, aut pro re leui contingens, indignum videtur, vt pro illa sit aliquis excommunicandus.

Hæc & alia multa præ oculis habere debent iudices Ecclesiastici, nec temerè hac grauissima censura vti: nam & ob id iura pontificum statuere, neminem pro aliena culpa excommunicandum fore. text. celebris in c. si habes. 24. q. 3. ex diuo August. in Epist. ad Auxilium Episcopum. 75. quod nos explicuimus, ac probauimus lib. 2. var. Resol. c. 8. quo in loco num. 9. tradidimus intellectum ad tex. in c. Romana. §. in vniuersitatem. de sent. excom. in 6. quo responsum est, sententiam excommunicationis non posse ferri in vniuersitatem: id etenim non alia ratione obtinuit, quàm ne innocentes ob aliorum culpam excommunicentur.

Ab eadem radice procedit, quod satis est Canonibus institutum, quibus decretum est præmittendam esse monitionem, & citationem ad excommunicationem ferendam: sicuti probatur in c. sacro. & c. contingit. in 2. hoc ipso tit. c. consuluit, de offi. deleg. c. inter quatuor, de maior. & obe. c. de illicita. 24. q. 3. hæc verò monitio, licèt alioqui ad domum ex lege fieri possit, & ad ipsius citandi habitationem assiduam, vt sic legitimè citatus, & monitus quis dicatur. l. scire debemus. §. qui autem. ff. de excus. tut. l. auto. qui aliter. §. si fortè. & ibi gl. ff. quod vi aut clam. l. 4. §. prætor ait. ff. de dam. infect. notatur in c. causam, de dolo & contu. & in Cle. causam. vers. quod si forsan. de elect. gl. in c. caueant. 3. q. 9. Alex. in dict. §. prætor ait. quod alibi latiùs tractabitur, personalis esse debet: sicut responderunt Inn. Collect. & Abb. vlt. col. in c. vlt. de eo, qui mitt. in poss. Rota in nouis. 271. & 366. Paul. Cast. in d. §. prætor ait. col. Feli. in c. cùm sit Rom. de appel. num. 13. & seq. Præpos. in d. c. caueant, contra gl. inibi. & latissimè And. Tiraq. lib. 1. de retract. §. 9. gl. 2. num. 4. A qua quidem opinione casus aliquot excipi solent, in quibus etiam ad excommunicationem proferendam in aliquem non est necessaria monitio personalis, sed satis sufficiens erit ad domum habitationis, similiúe modo facta.

Primus passim constituitur, quoties qui excommunicandus est dolo latitet, & subterfugiat personalem monitionem: sic etenim notant idem Inn. & Doct. in d. c. vlt. optimus tex. in c. 1. qui matri. accus. pos. & in c. quoniam frequenter. §. 1. vt lit. non contest. & in c. perlatum. qui filij sint legi. Barto. Paul. de Cast. & Doct. in d. §. Prætor ait. Mathes. notab. 133. Andre. Tiraquel. in d. gloss. 2. nu. 7.

Secundus est, cùm quis legitimè fuit iam semel citatus ad causam personali quidem citatione: etenim postmodum poterit citatus ad domum, aut per edicta, vel in ipso tribunali excommunicari: quod visum est Rotæ in nouis. 399. & Felin. in dict. c. cùm sit Romana. nume. 14. hunc sanè maximum effectum habet legitima, & personalis citatio ad causæ integram discussionem facta.

Tertius casus contingit, quoties citatio, vel monitio ad domum facta peruenit ad ipsius excommunicandi notitiam: hæc enim sufficit, vt legitimè excommunicari possit, & excommunicatus censeatur. notat Felinus, in dicto capitul. cùm sit Roman. nume. decimoquinto. auctoritate Rotæ in nouis. 402. & reg. eum qui certus est, de regul. iur. in 6. text. optimus in dict. Clem. causam. in fi. de electio. ex quo citatio illegitima cum notitia subsequuta ita ligat, sicut citatio ab initio legitima: quem tex. ad hoc inducere Roma. cons. 410. Hippo. in Rub. C de probatio. num. 371. idem in singul. 259. Ludoui. Gomez. in reg. Cancella. de non iudicand. iuxta formam supplicat. q. 16. nu. 68. notat idem Andre. Tiraq. in d. §. 9. glo. 2. scilicet nu. 16. Felin. in c. Gratum. nu. 4. de offici. deleg. quorum opinio communis est.

Quartus casus est: cùm quis fuerit malè absolutus ab excommunicatione, & tractetur de reducendo eum in primam excommunicationem: erit enim tunc satis, quòd ad domum citetur, & moneatur: nec requiritur personalis monitio: quemadmodum Rota in nouis censet. num. 399. cui accedit Felin. in d c. cùm Romana. num. 15.

Monitio autem legitima in hac specie ad infligendam excommunicationis censuram trina debet esse. quod probatur in dict. capit. contingit. & in dict. capit. de illicita. & in cap. constitutionem, suprà. ist. tit. & est communis omnium sententia gloss. & Doct. inibi. sufficit tamen vnica admonitio in tres distincta terminos, seu in tria dierum interualla, in hunc sanè modum: Te ipsum admonemus, vt intra quindecim dies, quos tibi pro tribus distinctis monitionibus constituimus, satisfacias, ad iudicium accedas, aut resipiscas, hæc etenim est sufficiens admonitio: sicuti probat text. vbi glos. communiter recepta in dict. cap. constitutionem. quibus non oberit glo. insignis in Clem. 1. vers. 3. de vit. & honest. Cler. asseuerans non sufficere vnicam monitionem in tria distinctam dierum interualla, quoties à iure trina monitio requiretur. cuius gloss. vltra Doct. ibi meminere eam sequuti Alexand. in l. secunda. col. 5. ff. de re iudica. Abb. in cap. 2. ne Cler. vel monachi. & in cap. ex tuæ, de Cleri. non resident. Feli. in c. consuluit. nu. 13. de offic. delegat. in capit. contingit. in 2. ist. titul. idem in cap. quoniam. §. porrò. numero 22. vt lit. non contest Roma. in singul. 719. text. iuncta glos. & ibi Bald. in cap. 1. de vasallo, qui contumax est. nam hæc conclusio vera est, quo ad incurrendam pœnam iuris, & à iure statutam, non tamen quo ad pœnam homini infligendam: quæ quidem interpretatio ex præcitatis iuris vtriusque decisionibus colligitur, præsertim non oberit præcitata glossa, quippè quæ tractat de vera pœna, & de punitione legis, quæ propriam pœnam infert: at in hac specie nos agimus de excommunicationis censura, quæ verè, ac propriè pœna non est, sed medicina quædam, quæ resipiscenti, & volenti pœnitere nullum damnum, nec vllam lęsionem infert.

Trina verò monitio, quam ad excommunicationem diximus esse necessariam, requiritur in excommunicatione ab homine ferenda, non tamen in excommunicatione lata à Canone, vel statuto. ipsa siquidem lex, quæ ita maturè, & cautè censuram istam indixit, quotidie admonet subditos, ne prohibitum crimen committant, remúe lege vetitam agant: idcircò alia specialis monitio necessaria non est: sicuti in specie probatur in capit. à nobis. in principio. ist. titul. & in cap. si quis suadente. 17. quæstion. 4. capit. 2. de const. in 6. adnotarunt Henri. & alij in dict. ca. sacro. quod adeò verum est, vt semel excommunicatus à lege, vel Canone ipso iure possit iterum ab homine causa eiusdem criminis & contumaciæ excommunicari absque monitione, etenim posse in hoc casu quempiam iterum ab homine sententia excommunicationis ligari, præmittit gl. in verb. promulgare, ad fin. ist. titu. & tunc non exigi monitionem saltem trinam, probat elegans decisio in cap. reprehensibilis, de appel. quem text. ad hoc signanter adnotarunt Abb. & Franc. inibi. Felin. in capit. 2. col. 2. de sponsa. tametsi possit ea responsio intelligi non in excommunicatione noua lata ab homine contra eum, qui iure ipso sit excommunicatus, vt intellexere Panor. Franc. & Felin. sed in declaratione, & denunciatione excommunicationis à iure ipso latæ: etenim ad hanc declarationem non est necessaria monitio Canonica, quia iudex ipse denuncians non excommunicat, imò ius ipsum excommunicauit, quod satis deducitur ex dict. capit. reprehensibilis. vtcunque tamen sit, & ille text. intelligatur, licèt monitio Canonica non sit necessaria, oportet de facto, & crimine, cuius causa excommunicatio indicta est, citata parte priùs constare. gloss. in Clem. præsenti. in verb. constiterit, de censi. & in Clem. multorum, de pœnis. notant Roma. cons. 482. colum. vltim. Deci. in dict. cap. reprehensibilis. Panormitan. in capit. parochianos, de senten. excommuni. Curti. Senior. consilio 20. dubio primo, latè probans declarationem aliter factam nullam esse ipso iure, auctoritate text. in cap. primo, de caus. poss. & propri. Clem. pastoralis. ad finem de re iudica. l. de vnoquoque. ff. de re iudica. idem tenent Felin. in capit. Rodulphus, de rescript. versic. citatur etiam pars. Cardi. & Imol. in cap. extirpandæ. 7. colum. de præben. Hieronymus Gigas de pensionibus. quæst. 78. num. 5. atque ita est intelligendus text. in cap. reprehensibilis. cuius etiam meminit Hippolyt. in l. vnica. C. de raptu virgin. numero 66. est & pulcher tex. de hac denunciatione, & declaratione excommunicationis in capit. pastoralis. §. verum, de appellatio. & in cap. cùm secundum leges, de hære. ist. libr. est satis expeditum, has declarationes fieri debere audita & citata parte.

Et hæc quidem adeò vera sunt, vt etiam in notorijs excommunicationis sententia non sit aliter ferenda, quàm monitione Canonica præmissa: cùm enim ob contumaciam hæc censura feratur, constat, priùs monendum fore ipsum delinquentem, vt inde appareat, an verè contumax sit: licèt crimen sit manifestum. quod deducitur à gloss. in cap. Episcopi. 11. quæst. 3. & gloss. in dict. capit. cùm sit Romana. §. vltim. de appellat. quo in loco Hostiens. Abb. Deci. & alij hanc opinionem in specie probant. Innocent. Ioann. Andr. Henric. & alij in dict. capit. sacro. non obstat, quòd Apostolus Corinthium illum absentem, & irrequisitum excommunicauit: vt meminit text. in dict. §. vlt. nam licèt eo tempore, quo illum Apostolus excommunicauit, minimè admonuerit, priùs tamen, & sępissimè illum per frequentes admonitiones ad pœnitentiam agendam ducere conatus fuerat, qua ratione euidenter constitit, eius contumaciam notoriam esse, quo casu absque vlla monitione potest quis excommunicari: sic sanè in contumacem notorium ferri potest excommunicatio absque alia monitione. textus in capit. illud. de Cleric. excommunicatio. ministr. idem probatur in c. 1. de iudi. vbi Abb. Deci. super gl. vlt. & Ripa. nu. 81. hanc eandem opinionem defendere conantur: tametsi Alciat. inibi nu. 61. aduersus eam disputet, & hæc sunt omninò adnotanda, etiamsi Antoni. in d. c. 1. de iudic. col. 14. & Felin. in dict. c. sacro. teneant excommunicationem in notorijs posse ferri absque monitione. c. de manifesta. 2. quæstion. 1. ca. euidentia. de accusat. cùm alijs, quæ solent adduci ad probandum, non esse necessariam citationem in notorijs.

Hinc denique examinari poterit, quod quidam in hoc tractatu adnotarunt, asseuerantes excommunicationem posse ferri in aliquem absque Canonica monitione, quoties ea pronunciatur ad defensionem proprij iuris à prælato, potiùs vt priuato, quàm vt iudice: nempe contra occupantem res Ecclesiæ, iuxta responsum text. in c. dilecto. ist. tit. hanc opinionem tenuerunt inibi Ioan. Andre. Dominic. & Franc. Lapus. allegat. 73. Felin. in dict. capit. sacro. 2. column. Deci. in capit. reprehensibilis, de appellat. itidem. 2. column. Anton. in cap. venerabili. col. 2. de censi. hoc tribuentes Innocen. ibidem, qui tamen contrarium sensit, dum subdit, in hoc casu semper monitionem esse necessariam, quamobrem ego non video quid in hac specie contingat, aut contingere possit, quod Canonicam monitionem impediat, nisi id referatur ad proximè notatas conclusiones. Vnde quamuis tot doctissimorum virorum aucteritas maxima sit, non censeo discedendum esse ab ordine instituto in dict. c. sacro. is etenim qui res, & patrimonium Ecclesiasticum occupauerit, fortassis trina Canonicè monitus interpellatione ab offensa, & violentia abstinebit.

Quòd si excommunicatio lata fuerit, non præmissa Canonica, & trina monitione iniusta censenda est, non tamen nulla: imò valet ipso quidem iure, quod eleganter probat tex. vbi gloss. communiter recepta in verb. iniustas. in c. Romana. suprà ist. tit. gloss. in dict. c. sacro. & ibi Panorm. Felin. & alij. glos. in summa. 2. quæstio. 1. gloss. in c. 1. de exces. prælat. Panorm. in c. qua fronte. nume. 7. & in c. reprehensibilis, num. 13. post gloss. ibi de appellat. idem Panor. in c. ad audientiam. eo. titu. in fin. vbi Decius, quorum opinio communis est, & comprobatur auctoritate gl. in c. 1. ist. ti. in ver. causam quæ, ad finem. scribit excommunicationem latam contra ordinem, & formam illius constitutionis validam esse, non autem nullam, etiamsi iudex puniendus sit pœnis ibidem statutis. quam opinionem sequuntur Ioan. Andre. Domi. & Franc. in dict. c. 1. Panorm. in ca. ab excommunicato. col. 3. de rescript. nec refert, quòd excommunicatio lata sit à iudice ordinario, an à delegato: nam & excommunicatio lata à iudice delegato non præmissa Canonica monitione, non est nulla, imò valet, & vim obtinet ipso iure. quod ita visum est Panor. in c. vlti. de præbend. idem rursus & Deci. in cap. reprehensibilis. de appellat. Panor. & Card. in c. illud. de Cleric. excommun. ministr. Roma. cons. 354. Rotæ in antiquis. 556. Felino in c. cùm sit Romana. col. penul. de appellat. Rotæ antiquiori. 3. tit. de sent. excommu. quorum sententia frequentiori doctorum suffragio recepta est: tametsi contrarium conentur defendere Rota in antiquis. 139. Felin. in dict. c. sacro. col. 1. Nicolaus Milis in verb. citatio. col. pen. quod verò diximus de sententia excommunicationis, & in sententia interdicti, verum esse post alios censet Curti. senior cons. 20. dubio secundo.

Sunt tamen qui existiment, excommunicationem latam à iudice delegato tunc nullam esse, si absque trina Canonica monitione lata sit, cùm in mandatis iudex is habuerit, quòd excommunicationis sententiam ferat Canonica præuia monitione, quasi in hac specie lata sit excommunicatio contra mandati formam. c. cùm dilecta, de rescript. ca. Pisanis, de rest. spoliat. sicuti expressim voluit Dom. in c. Romana. §. sed nec. num. 3. ist. titu. sensit Innocen. in dict. c. Pisanis. dum asserit, excommunicationem latam contra formam datam ab homine nullam esse, & addit inibi Imola etiam si ab homine data sit forma disponens idem quod ius commune, quam sententiam sequitur Albertus Brunus in tract. de forma, & solennitate. in q. quando censeatur aliquid traditum pro forma. conclusione. 12. quibus suffragatur text. iuxta primum gloss. intellectum in c. cum dilecta, de rescript. qui probat, censeri formam in mandato dari, & constitui à delegante, etiamsi ordo alioqui iure requisitus inibi exponatur. Hanc etenim interpretationem notant & sequuntur Panormit. Bart. & Felin. vers. primum signum. in dict. cap. cum dilecta. Bal. in l. prolatam. colum. 3. C. de senten. & interloq. omni iudi. idem Bald. in l. prima. C. de appellatio. Abb. & Felin. numero octauo, in cap. causamq́ue, de re iudic. nec obstat l. conditiones quæ extrinsecus. ff. de condit. & demonst. l. tertia, & ibi notat. ff. de legat. primo. c. significasti. de electio. quibus in locis communi omnium sententia adnotatur, minimè inducere formam, nec conditionem, ea quę iure insunt: etiamsi ab homine expressa fuerint: hoc etenim verum est, cùm eo modo, & in eum finem ab homine exprimuntur, quo & in quem iure tradita sunt: alioqui si ea, quæ iure insunt ad instructionem causæ, & ad iustitiam ministrandam, ab homine in mandatis tradantur, ex præsumpta hominis mente ad formam, & solennitatem constituendam: tunc forma tradita censetur, sic ordo iuris in mandato iurisdictionis expressus ad instructionem causæ, & iustitiæ ministerium, formam non inducit, quam tamen constituit, si ab homine speciali quadam cautela ordo iuris modum procedendi concernens fuerit traditus: quemadmodum Panormit a. & alij modò citati explicarunt, ac latissimè omnium Albertus Brunus in dict. c. quando censeatur aliquid traditum pro forma. conclusio 13. qui optimè expendit Bart. sententiam huic negotio conuenientem in l. diem proferre. §. stari. ff. de arbit.

Cæterùm iudices Ecclesiastici, quibus iure diuino & humano vsus huius censuræ competit, cauere debent in ea infligenda, vt seruent iuris pontificij decreta, & sanctiones, ordinemq́ue ab eis institutum: cùm alioqui puniendi sint pœnis statutis in d. capitul. sacro. & in capitul. primo huius titul. quorum intellectum præter Doctor. ibidem, exponit Lapus latè in allegat. 73. atque hæc dicta sint de excommunicatione, quo ad trinam monitionem, quæ ad eius iustitiam necessariò præmittenda est, tametsi nihilominùs absque eo ordine lata ipso iure valeat, & ideò absolutionem exigat, iuxta eam resolutionem, quam iniusta excommunicatione hac in relectione tradidimus. eam etenim maximè obseruandam fore opinamur, pium & verè Catholicum Lectorem admonentes, vt huic censuræ morem gerat, eamq́ue reuerenter timeat, solicitè ac diligenter curans seipsum, ab ea absolui potiùs quàm contumaci animo eius viribus refragari.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Excommunicatio an ferri possit pro futuris culpis. & ibi intellect. c. à nobis. in 1. de sent. excom. & c. Romana. §. caueant. eod. tit.
- 2 Excommunicatio lata à iure, differt ab ea, quæ sententia iudicis lata sit.
- 3 Subditus statuentis delinquens extra territorium, an ligetur excommunicatione?
- 4 Excommunicatio an ferri possit sub conditione, si intra certum diem non satisfecerit.
- 5 Vsus forensis, quo fertur excommunicatio, conditionalis defenditur.
- 6 Excommunicatio conditionalis, an trahatur retrò ad diem, quo lata fuit?
- 7 Excommunicatio nusquam afficit, nec ligat ignorantes.
- 8 Ignorantia constitutionis excommunicantis pro actu alioquo damnato, an excuset quem ab excommunicatione?
- 9 Ignorantia pœnæ non efficit quem ab ea liberum.
- 10 Obligatio naturalis in delictis non oritur à consensu delinquentis in pœnam.
- 11 Expenditur tex. in c. 1. 15. qu. 1. de peccato, quod est pœna peccati.
- 12 Jgnorantia iusta, qua ratione excuset à peccato, & eius pœna?
- 13 Ignorantia iusta qualitatis excusat à peccato, quod ratione illius alioqui contrahitur.
- 14 Occidens Sempronium errore quodam iusto, putans eum esse Titium, quem volebat occidere, an sit puniendus?
- 15 Traditur intellectus ad tex. in cap. si verò. in 2. de sent. excom.
- 16 Distinctio dantis operam rei licitæ, vel illicitæ, an sit admittenda. vbi adest ignorantia probabilis & iusta.
- 17 Peccatum an possit contingere per ignorantiam, & an iustè puniatur? atque inibi vera interpretatio l. 1. ff. de legibus.

§. DECIMVS.

HIS proximè accedit, quòd excommunicatio, quia temerè & incautè ferenda non est, minimè debet pro futuris culpis in quenquam infligi, cùm tanta censura, tamque grauis afflictio præsentem culpam exigat. qua de re extat pulchra huius Rub. constitutio, ab Innocen. quarto, his equidem constituta verbis. Caueant etiam, ne tales sententias excommunicationis, siue specialiter, siue generaliter in aliquos pro futuris culpis, videlicet, si tale quid fecerint, vel etiam pro iam commissis, sub hac forma, si de illis infra tale tempus minimè satisfecerint, proferre præsumant, nisi mora in exhibenda satisfactione, vel culpa seu offensa pręcesserit: quibus meritò ad iniungendam satisfactionem huiusmodi & taliter prohibenda similia inducantur, aut alia rationabilis, quam in ipsis sententijs exprimant, causa subsit. Hactenus Innocentius, à cuius responso potissimè illud deducitur, excommunicationis sententiam non esse, etiam generaliter pro futuris culpis pronunciandam.

Huic verò conclusioni obijcitur passim tex. in c. à nobis. in principio. ist. tit. quo decisum est, excommunicationem generalem posse in hunc modum ferri, quisquis furtum fecerit, sit excommunicatus. Etenim pro futuris culpis fertur, & pronunciatur hæc generalis excommunicatio, validaq́ue censetur. idem probatur in capit. vt animarum periculis. de constit. in 6. & tamen gloss. communiter recepta in d. c. Romana. §. caueant. in verb. futuris. ita hanc antinomiam conciliare tentat, vt distinguendum sit inter sententiam hominis, & statutum, vel Canonem, nam ab homine non potest sententia excommunicationis generaliter pro futuris culpis ferri. à Canone autem vel statuto fertur, & optimè pro futuris culpis infligitur, vnde in hac secunda specie censet gloss. esse admittendam responsionem text. in dict. capit. à nobis. & verè hæc interpretatio probatur in d. c. vt animarum periculis. cui maximè conuenit. & tamen an eodem modo conueniat. c. à nobis. plerique dubitarunt, intelligentes illam constitutionem etiam in sententia hominis & iudicis. sed ratio differentiæ inter generalem hominis sententiam, & legis, ea potest esse, quòd lex possit respicere, & frequentissimè omninò respiciat futura. sententia verò hominis potissimè præsentia tantùm tractet. glo. in d. c. vt animarum periculis. & in hac q. glo. in d. c. Romana. §. caueant. quem dixit sing. esse Barb. in c. P. & G. de offi. deleg. col. 12. notant Card. in Cle. 1. q. 32. de priuile. Henri. post alios in d. c. à nobis. qui. & Franc. in d. §. caueant. octo differentias tradidêre inter sententiam iudicis generalem, & statutum.

Sunt tamen qui opinentur, posse intelligi decisionem tex. in d. c. à nobis. in sent. excommunicationis, lata ab homine, vt ea generaliter ferri possit pro futuris culpis, non tamen indistinctè & semper, sed ex causa tantùm. quę quidem causa hanc generalem excommunicationem permittat. quod satis conceditur, & permissum est in d. §. caueant. vbi subditur, aut alia rationabilis causa subsit. Causa verò, quæ possit his generalibus excommunicationibus iustam occasionem exhibere contingit, quoties aliquod delictum in aliqua vrbe vel prouincia frequentissimum sit. poterit etenim sententia excommunicationis ab homine generaliter ferri ad imitationem legis & Canonis, in eos, qui illud crimen commiserint, nam, cùm moueantur ab ipso iudice, ne id committant, & nihilominùs minimè vereantur contumaci animo scelus ita vetitum perpetrare, iustè excommunicantur, donec satisfactione præmissa absolutionem ab Ecclesia humili petitione postulauerint. idem etiam dici potest, quoties aliquod crimen coniectura maximè verosimili timetur. Cautè siquidem tunc generalis ab homine fertur excommunicatio in eos, qui id delictum commiserint. & hæc excommunicatio generaliter ab homine lata pro futuris culpis, similis esse videtur statuto. vt Anto. existimat in d. c. à nobis. Atque ita forensi vsu, & praxi iam diu inductum est, quòd istę excommunicationes generaliter ferri ab homine possint pro futuris culpis.

Plurimum tamen refert, an excommunicatio generalis pro futuris culpis feratur per Canonem, vel statutum, an sententia hominis, vt iudicis: priori siquidem casu ligantur hac censura, qui aduersus prohibitionem egerint intra legislatoris territorium. quamuis eo tempore, quo lata lex fuit, minimè essent subditi illius Canonis, aut legislatoris. item eadem afficientur exteri non subditi, intra territorium legislatoris delinquentes. Nam & præter alia, ratione delicti quis forum sortitur. c. vlt. de foro compe. notant omnes in c. 1. de rapto. Bart. & alij in l. 1. C. de summa Trinit. & in l. vltim. ff. de iurisd. omni. iudi. idcircò lex lata in aliqua prouincia, cùm futura maximè spectet, obligat non tantùm eo tempore subditos, sed & eos, qui futuris temporibus, dum lex ipsa vim habuerit, eidem prouincię subditi fuerint, quod communi omnium sententia post glo. ibi definitum extat in dict. capit. à nobis. Posteriori autem casu tantùm hi sententia ligantur, qui tempore sententiæ sub iudicis eam pronunciantis iurisdictione continebantur, & ei subditi erant, non autem futuri subditi, quia sententia referenda est ad tempus, quo pronunciatur. quam conclusionem tenent Panormi. & Doct. in dict. cap. à nobis. post Innocen. Sed etsi perpensa horum auctorum ratione possit ita hęc distinctio proponi, tamen ipse Panor. & alij vltimam partem distinctionis accipiunt in hoc sensu, vt hac sententia generali non ligentur non subditi delinquentes intra territorium proferentis, & pronunciantis illam. est & alia inter statutum & sententiam differentia, quæ traditur à gl. communi omnium consensu probata in d. c. Romana. ver. porrò. etenim excommunicatio lata per statutum Archiepiscopi Metropolitani ligat non tantùm subditos proprios ipsius Archiepiscopi ratione diœcesis, quam à suffraganeis distinctam habet, sed & eos, qui suffraganeis subditi sunt, & singulos totius prouincię. At excommunicatio lata per sententiam Metropolitani tantùm eos afficit, qui eidem Metropolitano causa & iure distinctæ diocesis sunt subiecti. vnde fit, vt appellatione subditorum alicuius Archiepiscopi propriè comprehendantur diocesani, non prouinciales, quamuis & prouinciales sint & Archiepiscopo subditi mediatè, nempe quia Metropolitanus superior est Episcopis & suffraganeis totius prouinciæ, & eorum omnium iudex, ac denique per appellationem causas prouincialium tractare potest & debet. vt probatur in capit. venerabilibus. sup. eodem titul. & alibi sæpissimè.

Oritur tamen in hac controuersia dubitatio, quoties excommunicatio pro futuris culpis lata sit per legem aut statutum, an ea ligetur subditus statuentis, agens contra ipsius statuti prohibitionem extra territorium? & dubio procul, vbi simpliciter statutum excommunicationem inflixerit, minimè ea ligabitur subditus statuenti delinquens extra ipsius territorium. c. vt animarum periculis. de consti. in 6. l. vltim. ff. de iurisdict. omni. iudic. & est communis opinio, vt fatentur Doct. pręsertim Paul. Parisi. cons. 159. col. 2. lib. 4. Felin. in dict. cap. à nobis. Rochus Curti. de consuetudine. q. 13. & Henri. Bottæus in tracta. de Synodo. 3. part. arti. 2. num. 21. Alex. consili. 111. incipienti, ponderatis verbis. num. 1. & 2. libro primo. notat Bart. in l. cunctos populos. C. de summa trinit. vers. octauo in 2. membro. qui tamen nume. 45. constanter asseuerat, contrarium respondendum esse, vbi statutum generale expressim eandem excommunicationem indixerit aduersus subditos extra territorium delinquentes. id etenim posse fieri probare videtur text. in l. vlt. ff. de decret. ab ordi. faci. Hanc Bart. opinionem sequitur Hippo. in dict. l. vltim. ff. de iurisdict. omni. iud. num. 142. & cum ea transit Signo. de Homode. in dict. l. 1. & plerique alij, quorum meminit hanc opinionem sequutus Alex. cons. 41. lib. 5. idem Alex. inibi dubius in dict. consil. 111. nume. 1. & testatur Rochus in d. quæstio. 3. omnes Doct. transire cum opinione Bart. cuius opinionem probat Bottęus in dict. artic. 2. num. 25. in pœna statuti per sententiam imponenda. idem Carol. Molin. in dict. Alex. consil. 111. hi etenim, & alij veram esse censent Bartol. opinionem. quæ quidem sententia iure defendi non potest, nam in dict. l. vlti. & in dict. c. vt animarum. §. statuto. palàm constat, legem aut Canonem, vel statutum, minimè vim habere extra territorium statuentis, cùm id habeat vim à potestate ipsius legislatoris, quæ non egreditur proprium territorium. Sic denique Bartoli assertionem falsam esse censent Angel. & Paul. in dict. l. vlti. Panormi. & Felin. in dict. cap. à nobis. de sent. excom. & ibi Card. idem Abb. in c. vlt. de foro compe. nu. 40. Domi. & Ioan. Crot. in vltim. notab. in d. §. statuto. optimè Paul. Paris. in d. cons. 159. colum. 1. & 2. lib. 4. Bertach. 4. lib. de Episcop. 2. part. nu. 34. & Rochi. Curt. in d. q. 14. quorum opinio iure certior est, nec potest commodè Bart. sententia defendi. Idcircò oportet animaduertere, an quidquam hac in disputatione mouere possit Iurisconsulti locus in dict. l. vlti. ff. de decret. ab ordine faciend. cuius hæc sunt verba: Municipali lege ita cautum erat, si quis extra municipium iudicio agat, prohibeatur, & soluat drachmas mille, scilicet, ne agere debeat, vel stare, vel aliquam negociationem exercere extra municipium, quæsitum est, & cætera. Hæc inibi Iurisconsultus iuxta vulgarem lectionem, ex qua Roman. in singul. 516. adnotauit, posse ciuitatem, & Principem inferiorem, lege lata prohibere, ne quis ei subditus extra Ciuitatem vel prouinciam mercaturam exerceat, domiciliumúe habeat. idem & Rochus Curtius in dicta quæstione decimatertia, ferè ad finem. in 1. limitatione. quæ quidem lex multis iusta censeri poterit, quæ modò missa facimus, tantùm id tractaturi, an hæc adnotatio in dict. l. vltim. probetur. & denique probatur inibi, si lectionem vulgarem probauerimus. at, si Iurisconsulti locus ex Græco aliter deducatur in latinam linguam, non ita Romani opinio ibidem constabit. imò erit satis ab ea responsione aliena. Etenim Andreas Alciatus libro secundo dispunctio. capitulo decimooctauo, Græcam illam legem municipalem ita ad verbum transfert, si quis extra collegium experiri iudicio voluerit, prohibeatur, & soluat drachmas mille, nam quæ vulgò in eodem responso continentur, existimat idem Alciat. addita omninò. Iurisconsulto fuisse ab aliquo forsan, qui nec Græca nec Latina intellexerat. Ecce Lector candide legem illam municipalem, cuius meminit Iurisconsultus, nihil statuisse circa actum extra ipsius municipij territorium contingentem. Sed punire constituit, agentem extra collegium forsan aduersus alterum Decurionem, etiamsi intra municipij territorium ageret. In plerisque siquidem rebus, collegium ipsum iurisdictionem intra totius municipij territorium habebat. Nihilominùs vera est Romani sententia, quoties ea lex facta fuerit in vtilitatem illius municipij, quod eam statuerit, nec tuncpunitur delictum commissum extra territorium simpliciter, sed offensa per subditum propriæ ciuitati, & patrię facta. Qua ratione potest subditus alicui Principi, eius legibus comprehendi, & puniri propter obligationem, qua is tenetur patriæ vtilitatem publicam diligenter obseruare, vel ab ea discedere, amissa ciuis & incolæ conditione, eiusq́ue priuilegijs & iuribus priuatus, aliò domicilium transferre.

Sed & ab eodem §. caueant, omnium consensu expressim colligitur, non posse adhuc pro culpis pręteritis excommunicationis sententiam pronunciari sub ea conditione, si intra certum tempus quis non satisfecerit, nisi mora in exhibenda satisfactione, vel culpa, seu offensa pręcesserit. vnde constat, necessarium fore, quòd mora ista, vel culpa, præcedat per monitionem competentem, trinam scilicet, & Canonicam. Huic decisioni meritò à quibusdam obijcitur responsio text. in capit. præterea. de appellat. quo in loco præmittit Romanus Pontifex, posse quem excommunicari ea conditione, si intra decem dies Sempronio non satisfecerit, aut quantitatem ei debitam, non soluerit. Potest tamen non incongruè responderi, in ea specie moram trina Canonica monitione præmissa pręcessisse in non satisfaciendo. atque ita iuxta sensum & interpretationem istam apparet, non differre text. in dict. §. caueant. à decisione capit. præterea. imò similes esse has iuris Pontificij responsiones. Addit sanè Romanus Pontifex in dict. capit. præterea. excommunicationis sententiam hac conditione latam, si intra decem dies quis non satisfecerit, suspendi per appellationem. & hæc est communis ex illo capit. adnotatio, quam etiam admittunt Ioan. Andre & Doct. in cap. is, cui. §. vlti. suprà eodem tit. apud Theologos Palud. in 4. sent. distinct. 18. q. 1. col. 3. versic. sexta conclusio. Imò licet alioqui à sententijs conditionalibus appellandum sit intra diem, & tempus à iure constitutum, ab ipso die sententiæ computandum. vt not. in cap. quo ad consultationem. de re iudi. tamen à sententia censuræ sub conditione lata quo ad effectum suspensionis satis est, quòd appelletur ante conditionis vel diei euentum, etiamsi decem dies dati ad appellandum fuerint elapsi, quemadmodum consensu ferè omnium obtentum est in dict. capitu. pręterea. aduersus Panorm. ibi, cuius opinionem, sequuti communem, ipsius Panormitani rationibus respondentes improbant inibi Francus & Deci. idem Francus in d. cap. is, cui. §. vlti. hoc ipsum sensit subobscurè glossa in dict. capit. præterea requisi. de appellat.

Illud verò non est omittendum, posse sententiam excommunicationis in aliquem ferri sub conditione ista, si intra diem certum non satisfecerit, etiam nulla præcedente mora, modò consensus ipsius excommunicandi accedat in hunc sanè modum, vt quis promittat coram iudice Ecclesiastico soluere centum Titio intra mensem, subiturus alioqui excommunicationis censuram ab eodem iudice statim in eum ferendam ea conditione. tunc etenim tempus illud datum censetur ad Canonicam monitionem constituendam. Hanc opinionem tenet Ioan. Andre. in cap. P. & G. de offi. deleg. auctoritate gloss. ibidem. in verbo, promulgares. quam sequitur Barb. inibi, & idem in cap. vlt. colum. 2. de empt. de quo plerique dubitarunt, existimantes, hunc consensum non esse sufficientem, vt excommunicatio feratur absque Canonica monitione. idcircò cùm finito tempore iam constitutio excommunicatio ferenda sit, non aliter ferri debet, quàm pręuia trina Canonica monitione, siquidem tempore sententiæ apparere debet contumacia, vt excommunicatio iusta sit, qua ratione Cardi. Abb. & Feli. post alios in dict. cap. P. & G. non omninò admittunt prædictam gloss. opinionem, ita, vt exposuimus intellectam. & tamen Hostiens. Innocen. Panor. num. 9. & Imol. 3. col. rem istam in dict. c. P. & G. amplius explicantes duas constituerunt species huius quæstionis. Prima etenim est, quoties quis promittit alteri soluere intra mensem centum, consentiens mense finito, si non soluerit, excommunicari absque vlla monitione. quo in casu ferè Innocen. Hostiens. Card. Panorm. Felin. & omnes communiter asseuerant, excommunicari hunc debitorem non posse, licet intra mensem non soluerit promissam quantitatem, quasi pactum istud iniquum sit, & contrarium Canonicis sanctionibus, quæ ad vtilitatem publicam trinam Canonicam monitionem exigunt, præuiam equidem iustæ excommunicationi, tametsi alioqui idem Innocent. in capit. sacro. de sent. excommunic. & Feli. inibi num. 5. & idem in c. cùm sit Romana. de appellatio. Ioan. Andre. in dict. cap. P. & G. tenuerint, excommunicationem ferri posse absque trina Canonica monitione, quoties ea pro futuris culpis ferenda sit. quamobrem in hoc priori casu minimè placet, quod ex Ioanne Andrea solet in dict. c. P. & G. adnotari. Posterior autem species ita constituitur, vt debitor, qui promittit alteri centum intra mensem soluere, consentiat expressim in ipsum statim ferri excommunicationis sententiam, sub ea conditione, si intra mensem non soluerit centum. etenim in hoc casu pro futura culpa absque monitione potuit excommunicari, præsertim quia tempore, quo debitor consensit huic excommunicationi, tempus illud vnius mensis acceperit pro Canonica monitione, & se fore culpa affectum, & dignum excommunicatione fatetur, si intra diem præfinitum non soluerit. Deinde quamuis excommunicatio hæc conditionalis ferri non debeat in quenquam absque rationabili causa, vt decisum est in dict. §. caueant. satis tamen rationabilis causa censetur ipse consensus excommunicandi. quo fit, vt in hoc posteriori casu verè accipienda sit Ioan. Andre. & glo. alioqui obscura, & dubia sententia. sicuti eleganter adnotarunt Innoc. Hosti. Imol. & Panorm. in d. c. P. & G. Lapus allegat 73. Francus in d. §. caueant. Cæpola in cautela 116. Martin. Azpilcueta in ca. cùm contingat. de rescript. 5. nullitatis causa. & Chosmas in pragmat. sanct. tit. de pignorantibus cultum diuinum. in verbo, abolentes. sic sanè apud Romanam curiam frequentissimè, qui pensionum constitutioni & reseruationi consentiunt, à Romano Pontifice, vel ab eo, qui eius vicaria opera ad hoc vtitur, excommunicantur maiori excommunicatione, ea conditione, si pensionem die constituto non soluerint. Hoc etenim fit ex consensu ipsius excommunicandi. quemadmodum tradiderunt Guliel. Chassador. decis. 2. de pensionibus, super regulas Cancella. & decisi. 12. tit. de rescript. & imò & ratione huius consensus non poterit, qui consensit, appellare ab hac sententia excommunicationis, pendente conditione, nec ante diem, secundum Innoc. Ioan. Andr. Bald. col. 3. Panor. & alios in d. c. P. & G. eundem Bal. in c. quod translationem. de offi. legat. Ias. in l. si conuenerit. colum. 4. in 3. limit. ff. de iurisd. omn. iudi. Catelli. Cottam in memoralibus. in ver. appellari. ex quibus satis constat, quonam modo curiæ Romanæ praxis defendi valeat.

Postremò ab eadem decisione, quæ in d. §. caueant. exposita est, infertur, Iuri Pontificio maximè contrarium esse vsum forensem apud Ecclesiastica tribunalia receptissimum. Solent enim iudices præcepta iudicialia, præsertim ea, quæ in id destinantur, vt quis ad iudicium accedat, ab excommunicatione conditionali constituere ita quidem, vt cuilibet pręcipiant vel ad iudicium accedere, vel aliquid aliud agere, intra quindecim dies, quos pro Canonica monitione tripartitos designant, sub pœna excommunicationis maioris ipso facto statim ex die præcepti inflictæ, si illud agere omiserint, nam licet possit vnica monitio tribus distincta dilationibus, pro trina solenni monitione assignari, tamen quòd ab initio & principio præcepti statim sub conditione futuræ offensæ & contumaciæ excommunicatio feratur & pronuncietur, maximè refragatur responso præcitati §. caueant. & tamen huius praxis iam diu receptę meminêre Anto. Imol. & Panor. ac Felin. in c. 2. de testib. cog. Io. Vanchel. in d. §. caueant. & Ana. in c. 1. col. pen. de sagit. Ancha. verò cons. 60. in specie licet huius praxis non meminerit, improbat excommunicationis sententiam secundum eam à iudice quodam latam: nec audet eam censere nullam, sed iniustam esse opinatur, tametsi Ana. eam nullam esse censeat. & sanè quamuis præcitati auctores asseuerent, hunc forensem vsum esse contra tex. in d. §. caueant. respondendum erit cum Ancha. excommunicationem ita sub conditione latam, potiùs iniustam esse, quàm nullam. quod probari videtur in d. c. Romana. & sentiunt Panor. & Docto. in d. c. à nobis. in 1. extrà eod. tit.

Cæterùm praxis ista forensis planè defendi poterit, quoties iusta causa iudicem mouerit ad excommunicationem ita ferendam, nam in d. §. caueant. statim adijcitur, aut alia rationabilis causa subsit. Iusta autem causa potest assumi vel ex eo, quòd ob præcedentem causæ cognitionem, vel aliundè iudex futuram contumaciam, coniectura vero simili præsumat, vel vocatus ad iudicium, & is, qui monendus est, ita procul domicilium habeat, aut commoretur, & habitet, quòd maximis dilationibus, & forsan periculis locus foret, si separatim pręmitterentur monitiones, ac deinde sententia excommunicationis pronunciaretur. quemadmodum Panor. scribit in d. c. 2. de testib. cogen. quin & propter frequentissimam hisce temporibus, quo ad iudiciales citationes contumaciam, & mille tergiuersationes, quibus hominum malitia quotidiè crescens, locum fecit, admittenda videtur, & probanda hæc forensis consuetudo, modò cautè, non temerè, ea iudices vtantur. Etenim posse consuetudinem hoc inducere, ac derogare iuris responso in d. §. caueant. exposito admodum probabile censeri debet, siquidem & forma aut solennitas statuta in c. 1. super eod. tit. tolli consuetudine forensi potest. sicuti opinantur Aegidius à Bellamera, in decisio. 243. & 339. ac Gulielm. Chassador. in decisio. 2. tit. de pensionibus. super reg. Cancell. num. 10.

His omnibus adijciendum est, in d. §. caueant, regulam & exceptiones constitui in eum modum, quem paulò antè in huius §. initio retulimus. Et tamen hinc apparet, non satis conuenire exceptionem illam, nisi culpa vel offensa præcesserit illi regulæ, quæ dictauit, etiam pro commissis culpis non esse quem excommunicandum ea conditione, si intra certum diem non satisfecerit, cui prædicta exceptio adhæret. Siquidem permitteret text. in exceptione quem excommunicari pro offensa, vel culpa commissa ea conditione, si intra diem certum non satisfecerit, quod in regula ipsa negauerat. Idcircò ita est explicanda responsio illius capitis, vt duas ex eo constituamus regulas, quarum cuilibet propriam, & deinde communes aptemus exceptiones. Prior regula statuit, non esse ferendam excommunicationem pro futuris culpis. Huic autem exceptio secunda conuenit, scilicet, nisi vel culpa, vel offensa præcesserit: tunc enim non tantùm pro ipsa præterita culpa, aut offensa excommunicatio poterit pronunciari, sed & pro futuris. vt inibi tradit gl. in ver. culpa. & ver. offensa. Posterior autem regula id habet, quòd excommunicatio minimè feratur ea sub conditione, si intra decem dies non satisfecerit. & huic regulæ conuenit exceptio illa, nisi mora in satisfaciendo præcesserit. vtrique verò regulæ ea exceptio generalis apta videtur, aut alia rationabilis causa subsit. In hunc sanè sensum, nisi fallor, accipienda est prædicta decisio tex. in d. §. caueant.

In hac autem sententia excommunicationis conditionali est illud præcipuè obseruandum, quòd adueniente die, vel conditione ipsa excommunicatio effectum habet ab eius diei tempore, non autem trahitur retrò ad diem pronunciationis, nam in his spiritualibus fictionibus locus non est, sed veritas semper attenditur, vt eleganter notat Archid. in c. vnico. de voto. isto lib. quem refert & sequitur Panor. in c. consuluit. de iure patro. & idem in q. incipienti, Stante statuto. col. 2. atque in sententia excommunicationis est text. celebris in ca. licet isto titu. super cuius decisione disputauerunt glo. & Doct. in c. sæpè. de appel. idem omninò asseuerantes. idem gloss. communiter probata in c. vt super. de appellat. isto lib. Domi. consil. 99. ex quibus apparet, excommunicationem latam post appellationem, minimè habere effectum, nec vires assumere, licet pòst appellatio fuerit deserta, vel appellationi fuerit renunciatum. Quo fit, nequaquam admittendam fore in his censuris Iuris Ciuilis fictionem, vt retrò trahantur. Et quamuis à Panor. & Dec. in d. c. præterea. multa tradantur de extremis idoneis ad fictionem constituendam, profectò in hac quæstione potissimùm est considerandum, non esse fictionem admittendam, nec euentum conditionis trahi retrò, quia ęquitas omninò deficiat, quæ causam prębet huic, & alijs fictionibus. l. qui in vtero. ff. de statu homi. l. postliminij. ff. de capt. in prin. tradit Bart. in l. si is, qui pro emptore. ff. de vsuc. nu. 67. Aequum autem non est, quòd excommunicatus sub conditione veræ contumaciæ, & ad iustitiam excommunicationis requisitę, eo tempore iudicetur excommunicatus, quo nondum eam contumaciam commisit, quam iudex ad excommunicationem necessariò exegerit. Deinde qui eo tempore, quo conditio pendebat, admissus est ad Catholicam fidelium communionem, & eorum colloquia ac familiaritatem, non potest, eueniente conditione his habitis suffragijs, & communione præcedenti priuari, qua ratione excommunicatio quo ad eius effectus, vel statim ligat, & afficit quempiam, vel nullum eum infert damnum, atque pendere non potest, imò à die, quo infligitur, ligat, si valida est, vel nullum habet effectum, si nulla sit.

Vnde excommunicatio lata sub conditione vel die, nusquam afficit eum, in quem fertur, donec dies vel conditio eueniat, nec priùs lata censetur, & ab eo die tantùm vires habet: quippe, quæ antea lata non sit, nec inflicta. idcircò, etiamsi interim appellatum non fuerit ab excommunicando, nequaquam retròtrahitur, quemadmodum frequentiori Doctorum iudicio adnotatum extat post gl. inibi subobscuram in d. c. pręterea. tametsi Panor. ibidem contrarium senserit, sed & communem sententiam sequitur Anchar. in cons. 158. num. 33.

Præter hæc, quæ de hac excommunicationis censura iustè ac Canonicè ferenda, modò adnotauimus. Superest, vt eundem intendentes scopum illud admoneamus, nempe excommunicationem vel hominis vel iuris nusquam, regulariter saltem, ignorantem afficere. Nam excommunicatio, vt diximus, ferenda est in contumacem. c. nemo. 11. q. 3. quæ quidem contumacia prorsus abest ab ignorante. l. qui ignorans. ff. locati. cum alijs, quę possent ad hoc induci. pręmaximè tex. in c. 2. de constit. c. si verò. in 2. isto tit. c. vlt. qui matr. accus. poss. l. vlti. ff. de decre. ab ordi. fac. l. vlt. ff. de legat. 1. l. Methrodorum. ff. de pœnis. Ex quibus satis colligitur, constitutionem vel statutum alicuius prouinciæ minimè ligare ignorantes, vbi ignorantia culpa caret, nec crassa, aut supina dici potest. quemadmodum explicant Panor. Fel. & Dec. in d. c. 2. gl. in l. 1. ff. de receptat. Roman. consil. 473. Hac tamen in parte missam faciemus quæstionem illam, quando iuris ignorantia excuset quem à pœna, à damno, vel ab alijs, quæ iure sunt à subditis agenda, tractaturi tantùm de ignorantia quo ad excommunicationis censuram, an ea ignorans ligari valeat. Etenim an verè excommunicatus, si huius excommunicationis inscius celebrauerit, sit puniendus, vel sit irregularis, & an collatio beneficij ei facta valida sit, scripsimus superius in §. 7. nu. 3. & in §. 6. nu. 9. obiter etiam de ignorantia culpabili aliquot adnotauimus in reg. possessor. 2. part. §. 7. num. 7. de reg. iur. Igitur ad quæstionis resolutionem distinguere oportet excommunicationem hominis, ab excommunicatione iuris, nam præmissa Canonica monitione iuxta constitutionem c. sacro. eod. tit. potest quis absens & ignorans excommunicari ab homine. text. in c. cùm sit Romana. §. vlti. de appellat. glo. & inibi Panorm. & alij in capi. Apostolicæ. de Cler. excom. ministr. not. Paul. Castr. in l. absenti. ff. de don. & in l. si absenti. ff. de acquir. poss. Quo quidem casu excommunicatio quo ad vinculum etiam in ignorantem & inscium proprium effectum operatur, sicut communi omnium sententia decisum est post gl. in d. c. Apostolicæ. de excommunicatione lata iure communi, siue tractemus de ipsius excommunicationis effectibus quo ad vinculum, siue quo ad pœnas iure statutas, tunc profectò ignorantia reddet quem immunem & liberum, cùm Iuris Communis ignorantia iusta sit, & iure quem piam excusare valeat, non aliàs. quod ab omnibus his colligitur, quæ solent tradi de ignorantia iuris. atque in specie admonent Ludoui. Gomes. in reg. de subrog. collit. q. 7. Adr. in 4. sentent. in tract. de clauibus. quęstione 3. vers. ex his aliter. & vers. fortassis. & statim ampliùs probabitur. Quibus quidem perpensis apud Romanam curiam forensis vsus obtinuit excommunicationem ab initio & die constitutæ pensionis indictam ea conditione, si pensio soluta non fuerit, ligare ipsum, qui ad pensionem soluendam tenetur, si per seipsum eidem pensioni consensit, etiamsi literæ, quibus pensio constituitur, nondum fuerint ostensæ, & per specialem demonstrationem cognitæ, quòd si quis per procuratorem pensioni consenserit, & intra diem præfinitum eam non soluerit, minimè afficitur excommunicationis sententia, donec literę, quibus pensio fuit constituta, sibi fuerint cognitæ, & solenniter ad solutionem pensionis ostensæ. quod expressim tenent Guliel. Chassador. decis. 2. titu. de pensio. super reg. Cancel. & decis. 12. de rescript. & Hic ro. Gigas de pensionibus. q. 94.

In summa, sententia excommunicationis latæ à Canone, tunc demum ignorantem non ligabit, cùm ea Canonis & iuris ignorantia ipsum legis transgressorem à mortali culpa excusauerit. Quod Adr. in d. q. 3. non semel admonet. tradit optimè Alfons. à Cast. de potest. leg. pœnalis. lib. 2. c. 14. versic. prima propositio. Superius etenim ostendimus, non aliter quàm pro mortali culpa censuram istam esse infligendam, vel à iure inflictam censeri. Quod obseruandum est ad huius quæstionis integram cognitionem ex dictis & traditis in d. reg. possessor. 2. parte. §. 7. nu. 7. passim iuris vtriusque Docto. aliquot in specie tradidêre, quę necessariò sunt explicanda.

Primùm etenim quæritur, quid de excommunicatione lata per statutum alicuius prouinciæ speciale. & tex. in c. 2. de constit. isto lib. decreuit, non ligari ea excommunicatione ignorantes. Statutum enim est quid facti, cuius ignorantia præsumitur, & regulariter absque culpa contingit. Sic etenim obtentum est in d. c. 2. & in l. vlt. ff. de Decret. ab ord. fac. l. generali. C. de tabul. lib. 10. Qua de re optimè in pulchro casu tractat Matthæ. Affl. in consti. Neap. Rubr. 10. num. 8. lib. 1. & Henri. Bottęus in tracta. de Synodo. 3. par. artic. 2. nu. 35.

Scribit tamen Bernard. in d. c. à nobis. excommunicationem speciali statuto latam pro actu iam lege diuina damnato, statim afficere, & ligare eius actus auctores, etiam ignorantes, cùm sit satis, eos scire, actum illum damnatum esse, vt excommunicatione pro eius pœna statuta ligentur. siquidem minimè necessarium est, quòd quis habeat scientiam pœnæ lege aliqua statutæ, vt ipsam incurrat agens actum alio qui reprobum. Sed satis est, quòd sciat, vel scire teneatur, actum illum illicitum esse. & sanè Anto. Abb. & Felin. in dict. ca. à nobis. hanc opinionem glo. veram esse censent in alijs pœnis præter excommunicationem, in qua contrarium iure respondendum fore existimant tenentes, excommunicationem statuto speciali latam pro actu, etiam iure diuino & humano damnato, minimè afficere ignorantes, qui huius pœnæ ab eodem statuto latæ, ignorantiam habent. Hanc opinionem gl. in genere tenent Bart. col. 7. vers. 2. quæro. & ibi Bal. in l. 1. C. de sum. trinit. col. 13. versi. circa maleficium. & alij relati per Iaso. inibi. col. 5. versi. secundò subtilius. & Henric. Bottæum de Synodo. 3. part. art. 2. num. 17. quorum opinioni suffragatur l. vulgaris. §. si quis. ff. de furt. & in l. scientiam. §. si quis. ff. ad l. Aquiliam. eidem sententiæ quo ad quamlibet pœnam accessêre Alber. in 1. par. statut. q. 15. & 3. parte. qu. 1. & Anchar. in rep. c. Canonum. 12. q. de constitu. & in d. c. vt animarum. 5. oppositione.

Contrariam assertionem probare conantur in vniuersum quo ad pœnam quamcunque Ioan. Andre. Domi. & alij in d. c. vt animarum periculis. de constitu. in 6. Anton. in c. 2. colu. 4. de const. & ibi Felin. nu. 6. versi. tertia conclusio. Rota in nouis 444. Huic opinioni eius auctores illud conantur aptare fundamentum, quod ab eodem capit. vt animarum periculis, colligitur, nempe statutum pœnale non afficere ignorantes. & agit ille text. de statuto prohibente furtum, id est, rem, iure diuino & humano prohibitam. Illa verò constitutio in prima eius parte, dum hanc decisionem exponit, generalis est, nec tantùm de excommunicationis sententia tractat: imò generaliter constituit, statutum Episcopi non ligare ignorantes. Idcircò inde constat, Episcopi statutum nequaquam ignorantes, quo ad pœnam quamcunque afficere. His accedit, quòd animus & voluntas distinguunt delicta. c. cum voluntate. de sent. excom. l. qui iniuriæ. ff. de furtis. l. verum. in prin. ff. eo. tit. l. quod Reipublicæ. ff. de iniur. ex quibus & alijs, quę missa facimus, huic sententiæ subscripsêre Ioan. Crottus. in d. c. vt animarum periculis. in fi. principij. & Ias. in d. l. 1. num. 31. in 1. lectione. & in 2. lect. nume. 70. asseuerans, hanc opinionem in iudicijs pronunciandis seruandam fore. quod & Cynus ibidem priorem opinionem sequutus asseuerauit. & pręter hos Henri. Bottæus in d. artic. secundo. nu. 17. itidem profitetur, in iudicijs hanc sententiam tenendam esse, quam & æquiorem existimat Panor. in d. c. à nobis. Non me latet, hanc controuersiam satis esse difficilem, & tamen liberè quid hac in re sentiam, minimè verebor exponere constanti animo professus, errorem esse admodum manifestum, quo iuris vtriusque Doctores in hac disputatione vtuntur, censentes non posse puniri pœna legis vel statuti, eum, qui huius pœnæ inscius & ignarus sit. etenim aut ipse fallor, aut hæc est maxima, ne dicam pudenda oscitantia. Quæram equidem libenter ab huius erroris auctoribus, an sit puniendus pœna legis communis, specialem pœnam adulteris constituentis, aut incestis, aut furibus, qui adulterium, incestum, aut furtum commiserit, sciens, se id scelus agere, inscius tamen probabili ignorantia, pœnæ statutæ, quia rusticus aut fœmina, qui non tenentur legis huius pœnalis scientiam habere, nec ad criminis huius commissionem peritiores consulere? & profectò negare nequeunt, nam & ipsi hoc passim fatentur, in hunc ita delinquentem infligendam esse Iuris communis pœnam. ergo satis est, ad pœnam legis, quæcunque ea sit, quod actus alioqui Iure diuino vel humano, quod quis scire tenetur, prohibitus sit: nec erit necessarium, quòd ipse delinquens aut agens contra legem sciat, hanc vel illam pœnam pro eo actu constitutam esse, quòd si dixeris, in hoc casu, de quo modò interrogauimus, teneri quempiam consulere peritiores, & scire leges pœnales, quæ à Republica Iure Communi statutę sint. Idem erit dicendum, & quo ad leges municipales, & statuta prouinciarum, nam licet facilius excuset, aut præsumatur ignorantia iuris municipalis, quàm Iuris Communis, & generalis: tamen quoties quis consulere peritiores tenetur, ita pariq́ue ratione consulere debet eos, & ab eis facillimè instrui potest super legibus municipalibus, ac super iuris Communis constitutionibus. Rursus & ipse quęram, si quis crimen aut actum sola municipali lege prohibitum commiserit, sciens, eum actum lege municipali vetitum esse. & tamen inscius sit pœnæ aduersus agentem statutæ, an & hic sit puniendus pœna statuti? & denique opinor, neminem ita obtusæ mentis esse, qui negare sit ausus, hunc pœna legis municipalis puniendum fore, quòd, si necessarium non est, vt delinquens puniatur, quòd is scientiam habeat pœnæ pro ipso delicto statutæ. Sed erit satis, quòd sciat, vel scire debeat, actum, quem agit malum esse, & illicitum: constat euidenter, quoties municipalis lex prohibet actum alioqui Iure diuino vel Communi damnatum, & pœnam addit, minimè excusari ab hac pœna eum, qui ignarus huius legis municipalis actum prohibitum egerit, cùm is sciens, illum esse damnatum & improbum, nihilominùs fecerit eundem, siquidem tantùm ei deficit scientia pœnę statutæ, quæ, vt dixi modò, necessaria non est. Sed, quo apertiùs perstringam, & probem, non esse necessariam scientiam pœnæ legibus statutæ pro crimine, vt eius auctor eadem pœna puniri possit, ita quidem argumentor.

Hæc scientia aut exigit, vt legis transgressor verè dicatur criminis Reus, vel vt is pœnę legis visus sit consentire, quo rectiùs puniri valeat, & iustiùs, nam ad pœnam tenetur delinquens naturali quadam obligatione, quæ ex consensu delinquentis procedit. l. Imperatores. ff. de iure fisci. l. 1. §. bestias. ff. de postulan. Authent. de non alienand. §. quia verò Leonis. notant Bartol. in l. ex hoc iure. ad finem. & ibi Iaso. ff. de iusti. & iur. text. in l. vltim. C. de colla. funda. patri. lib. 11. Angelus, Paulus, & Iaso. in l. si tibi. §. quædam. ff. de pact. Quorum omnium sententia eò tendit, vt obligatio, quæ ex delictis oritur, naturalis sit, & à consensu in legalem pœnam procedat. Etenim partim expressè id asseuerant, partim tacitè ex præcitatis auctoritatibus, quibus consensus in pœnam significatur, deducentes, obligationem ex delictis naturalem esse. Quam opinionem ita intellectam communem esse testatur, eam sequutus Gomes. in §. omnium. 1. colum. Insti. de act. contra glo. in §. ius autem. Inst. de Iure naturali gent. & Ciuili. quam inibi Ange. & alij reprobant. Consensus autem in pœnam legis non potest procedere ab eo, qui eiusdem pœnę legalis ignorantiam habet, cùm nihil consensui magis aduersetur quàm error. l. si per errorem. ff. de iurisdict. omn. iudic. l. error. C. de iuris & fact. igno. sed si nulla ex his rationibus omninò locum obtineat, cùm alia verè dari nequeat, facillimè quis colliget, non esse necessariam scientiam pœnæ legalis, vt quispiam legis transgressor ea puniri possit. Ostenditur verò hoc ipsum, quia prior causa satis est impertinens, nec ad rem conducit, cùm per ipsius legis prohibitionem simplicem manifesta sit voluntas legislatoris, quæ sibi subditos obligat naturali quadam obligatione, vt eidem legi obtemperent, alioqui culpam & pœnam legum transgressoris subituri. quod sat est ad constituendos ciues, & Reipublicæ subditos in ea mora, quæ veros transgressores legis efficiat.

Secunda verò causa longiùs erit repetenda, etenim falsum esse censemus, obligationem naturalem ex delictis à consensu oriri: siquidem præter alia, quæ statim explicabimus, nihil magis alienum est ab ipsius delinquentis animo, quàm in legis pœnam consentire, vel inde aliquam obligationem contrahere, cùm nec de hoc cogitauerit, imò existimauerit, se à pœna vel fuga, vel aliter immunem & liberum fore. nam & S. Thom. in 4. senten. dist. 18. q. 2. art. 5. ad 2. q. inquit, pœnæ principium extra nos est, nec requiritur ad pœnam, quòd sit voluntaria. imò magis de ratione pœnę est, contra voluntatem esse, sed & Bart. in d. l. si tibi. §. quædam. expressim asserit, nullum adesse consensum huic obligationi, quæ ex delicto nascitur. Socyn. item in l. certi condictio. in princip. numero secundo. ff. si cert. peta. scribit, dubium esse, quòd obligatio naturalis in delictis à consensu procedat. Ad hæc diuus August. lib. 1. retract. c. 15. cuius Gratianus meminit in c. 1. 15. q. 1. cùm dixisset, peccatum non posse esse nisi voluntarium, secùs esse subdit de pœna peccati, quasi ab ea ignorante, & nolente contrahatur. Ita quidem induxit hunc locum Fortu. in l. legitima. ff. de pact. num. 19. ad hanc opinionem. verba Augustini hæc sunt, vt & obiter intelligamus verum sensum textus in d. c. 1. itemque definitionem peccati, de qua diximus: peccatum est voluntas retinendi vel consequendi, quod iustitia vetat, & vnde liberum est abstinere. Propterea vera est, quia id definitum est, quod tantummodò peccatum est, non quod est etiam pœna peccati. Nam quando tale est, vt idem sit & pœna peccati, quantum est, quod valet voluntas sub dominante cupiditate, nisi fortè si pia est, vt oret auxilium? Hæc August. qui parum nostræ disputationi suffragatur, cùm pœnam peccati appellet, & intelligat vitium illud nostræ naturæ per peccatum primi parentis corruptæ & solutæ à iustitia illa originali, quam primus homo in sua creatione sortitus fuerat. Hoc enim vitium carnis est concupiscentia, quæ pœna dicitur, & est originalis peccati. Soluta namque originalis iustitiæ Harmonia, concupiscentia, seu lex peccati in membris nostris dominans, effrenes efficit vires sensitiuas, vt iam sensus & cogitatio hominis prona sint ad malum ab adolescentia sua, caroq́ue concupiscat aduersus spiritum, & spiritus aduersus carnem, inueniatq́ue homo aliam legem in membris suis repugnantem legi mentis suæ, teste Paulo, qui ad Rom. capitu. septimo, inquit: Video autem aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis meæ, & captiuantem me in lege peccati, quæ est in membris meis. Est igitur concupiscentia carnis, peccati originalis pœna, & ea dicitur per tropum, & figuram peccatum: siquidem licet iuxta Catholicam definitionem per Baptismum omninò tollatur peccati culpa, nec vllus maneat culpæ reatus, & sic tollatur peccatum illud originale, quod voluntate primi parentis voluntarium est, & nobis omnibus hæreditarium, manet tamen illius peccati pœna etiam post Baptismum: & sic carnis concupiscentia, & fomes ille peccati: quæ quidem concupiscentia carnis, peccatum dicitur modo quodam dicendi, & tropologicè, quia vel facta est peccato, cùm carnis concupiscentia à peccato primi parentis in pœnam illius processerit, vel quia peccatum ipsa facit, si quis voluntate & consensu ei succumbat. verè autem ipse fomes ipsa carnis concupiscentia peccatum non est, vt propriè peccatum dicitur culpa, & Dei offensa, quam voluntas nostra Dei præceptum transgrediendo committit. quemadmodum eleganter diuus Aug. explicat lib. 1. ad Bonifacium, contra duas Epistol. Pelagianorum. c. 13. sic enim ait: Dicunt etiam, Baptisma non dare omnem indulgentiam peccatorum, nec auferre crimina, sed radere, vt omnium peccatorum radices in mala carne teneantur, quasi rasorum in capite capillorum, vnde crescant resecanda peccata. quis hoc cum Pelagianis, nisi infidelis affirmet? dicimus enim, Baptisma dare omnium indulgentiam peccatorum, & auferre crimina, non radere, nam & istam similitudinem comperi suæ illos adhibere calumnię, tanquam nos sentiamus, atque dicamus. Sed de ista concupiscentia carnis falli eos credo, vel fallere, cum qua necesse est, vt etiam baptizatus, & hoc, si diligentissimè proficit, & spiritu Dei agitur, pia mente confligat. Sed hęc etiamsi vocatur peccatum, non vtique, quia peccatum est, sed quia peccato facta est, sic vocatur, sicut Scriptura, manus cuiusque dicitur, quòd manus eam fecerit. peccata autem sunt, quæ secundum carnis concupiscentiam, vel ignorantiam, illicitè fiunt, dicuntur, cogitantur, quę transacta etiam Reos tenent, si non remittantur, & ista ipsa carnis concupiscentia in Baptismo sic dimittitur, vt quanquam tracta sit à nocentibus, nihil noceat renascentibus. Hactenus Diuus Augustinus ita intelligens illud Pauli ad Romanos, capite 7. Si enim quod nolo, malum id ago, iam non ego operor illud, sed quod habitat in me peccatum. eiusdem Pauli capite sexto. non regnet peccatum in vestro mortali corpore, vt obediatis concupiscentiæ eius, nec exhibeatis membra vestra arma iniquitatis peccato. Ecce Paulum pręcipere, quòd non regnet concupiscentia, & sic peccatum, & quòd illi non obediamus. non tamen præcipit, vt non inhabitet peccatum in nobis, nam & ipse c. 7. statim subiunxit. Scio enim, quòd non inhabitat in me, id est, in carne mea, bonum. idem Augustinus in alijs multis locis eandem doctrinam & distinctionem repetit, quemadmodum aduersus impium Luther. tradidêre Ioan. Rofen. articulo 2. Ioannes Bonderius in compendio concertationum. tit. 1. art. 6. & sequentibus. Alfonsus à Castro de hæresibus. in verb. præceptum. Dominicus à Soto de natura & gratia. lib. primo. capit. 11. & sequentibus. & super Epist. Pauli ad Roma. cap. 6. & 7. probantes multis auctoritatibus contra Lutherum, post Baptismum legitimè susceptum, in totum tolli originale peccatum ita, vt in renato nullum remaneat contagij originalis malum, quod veram habeat rationem culpæ, etiam si Lutherani contendant, concupiscentiam illam carnis, quę & in sanctis viris, in quocunque vitiorum genere conflictatur cum ratione, esse veram culpam, morteq́ue æterna dignam. quod equidem dogma impium est, & hæreticum. Etenim & Synodus Tridentina sessione 5. Canone 5. hanc hęresim omninò damnauit. manet autem baptatis in Christo Iesu carnis concupiscentia ad agonem & certamen, atque vt eis in exercitium sit, vincentibusq́ue ad coronam. Nec per illud præceptum, Non concupisces, prohibita est carnis hæc concupiscentia, quæ in omnibus hominibus etiam post Baptismum manet absque eo, quòd culpa sit, & eis imputetur in peccatum. Sed prohibetur interior voluntatis affectus & consensus, succumbens carnis concupiscentiæ, qui verè peccatum est, & propriè ad culpam pertinet. Hæc obiter adnotauimus ad verum sensum eorum, quæ Gratianus ex diuo August. scripsit in d. cap. 1. 15. q. 1. nam cùm August. tractauerit de pœna peccati originalis, quod voluntarium fuit ex primi parentis voluntate, & nobis omnib. hæreditarium, eamque distinguat à peccato, propriè, quod voluntarium est, tametsi fateatur, pœnam istam quandoque dici peccatum, & id impropriè, non potest commodè induci ad propositæ conclusionis probationem, siquidem longà alia est ratio eorum, quæ diuus Augustinus tractat. sicuti ex prænotatis constat.

Sed & hæc conclusio, quòd nullus detur consensus ipsius delinquentis ad pœnam delicti. probatur auctoritate Angeli, Pauli, & Iasonis in d. §. quædam. dum asserunt, consensum illum, quem ipsi dixêre, in delictis contingere ad pœnam, non esse verum consensum, sed fictum, quòd si verus consensus hic non est, sed fictus quidem, profectò constat, delinquentem nusquam in delicti pœnam consensisse. Id etenim hi Doctores fatentur, qui ad fictionem consensus confugiunt. Fictus autem consensus ipsi legi, quæ finxit, tribuendus est, non veritati. atque ideò verè consensus non potest constitui, præsertim, quia nulla ratio est, quæ legem compellat, aut inducat ad fictionem istam constituendam. Cùm tamen ad fictiones constituendas, causa vel æquitatis, vel alterius iuris necessaria est, ne quid temerè lex per fictionem fecisse videatur, vt traditum est à Iuris vtriusque Doctoribus in tractat. de fictionibus. etenim absque fictione lex ipsa secluso delinquentis consensu potest eum ad pœnam delicto & crimini condignam obligare. Rursus & idem Bar. in l. 1. nu. 10. ff. de condict. indeb. expressim asserit, in delictis obligationem ad pœnam oriri, & naturalem, non ex consensu delinquentis, sed ex legis naturalis auctoritate.

Ex quibus ipse opinor, communi omnium sententia diffinitum esse, obligationem contractam ex delicto, naturalem esse. quemadmodum Bartol. & Docto. notant in d. l. ex hoc iure. & in d. §. quædam. Bar. in d. l. 1. ff. de condict. indeb. & tamen hæc obligatio à consensu delinquentis minimè procedit. quod præter Bartol. in dict. §. quædam. & in d. num. 10. & alios, quorum modò mentionem fecimus. probat optimè Fortun. Garsias in l. legitima. ff. de pact. nu. 19. nec inconuenit, obligationem naturalem oriri absque consensu, cùm id multis probetur, & manifestum sit, quæ Bart. in d. l. 1. nume. 10. adducit. & idem latiùs in l. Iulianus. ff. de condict. indeb. numer. 26. cuius exempla sunt in specie consideranda. sed in delictis obligatio ideò naturalis dicitur, quia ęquitas, & Reipubl. vtilitas, quæ ratione naturali consideranda sunt, dictant, punienda esse delicta per leges, quibus iure naturali tenemur obtemperare vbi verò adest æquitas, & naturalis ratio, inibi & naturalis obligatio iure constituitur. l. Stichum. §. naturalis. ff. de solutio. l. cùm amplius. §. is natura debet. ff. de reg. iur. atque ita est intelligenda opinio illa, quæ dictat, ex delictis naturalem obligationem oriri. quam communem esse fatetur Fortu. in d. l. legitima. ff. de pact. nume. 14.

Non oberunt huic sententiæ loci, quorum modò meminimus, & ad id citati, vt ex eis constaret, delinquentem in pœnam lege constitutam, consentire, nam, & si id ita expressim dictum foret, esset is modus dicendi impropriè, ac per quandam significationem latissimam intelligendus: sicuti dicimus, aliquem seipsum occidisse, quia periculo, vnde mors sequuta fuit, se ipsum obtulit, & tamen absque vllo consensu se occidendi, imò nihil magis, quàm mortem exhorrescens. Maximè, quę in contrarium adducta fuêre, ita accipienda sunt, vt ipso facto, & denique ipsius criminis actu delinquens censeatur seipsum pœnæ subdidisse, non quidem consensu proprio ad pœnam, sed consensu ad delictum, quod legum seueritate, & Ciuili disciplina ratione quidem naturali pœna sequitur, atque ita in hunc sensum tendit, quod libro 1. de finibus, scribit Cicero de his, qui debilitati obiecta specie voluptatis, tradunt se libidinibus: sępè etiam, inquit, legum, iudiciorumque pœnis obligantur. Accedit ad hoc opt. text. in l. à Reo. §. quod vulgò. ff. de fideiussor. quo in loco huius fit mentio naturalis æquitatis, quæ suadet, delicta puniri. Siquidem & præter alia, æquum est, non tantùm delinquentem obligari ad pœnam legis, sed & ad satisfactionem damni, quod proprio crimine priuato, vel Reipublicæ intulit. l. non solum. §. 1. ff. de iniur. l. bona fides. ff. deposit. sic sanè & rationem naturalis obligationis in delictis expendunt Paul. Castrensis in d. l. ex hoc iure. nu 34. & 15. Socyn. in Rubr. ff. de verbo. oblig. 2. col. Fit igitur ex his, non esse necessariam scientiam pœnæ legalis, vt delinquens ea puniri iustè possit, eiusque obligationem contrahat. Multa verò, quæ de obligatione ad pœnam legalem tradi poterant, hic missa facimus. Poterit enim quis ea legere apud Alfonsum à Castro, lib. 2. de potesta. legis pœnalis, qui potissimum tractat, obligationem naturalem in ipso delinquente constitui ad legis pœnam subeundam.

Hinc denique glo. Bart. & huius opinionis auctores sequutus, verum esse censeo, posse puniri pœna statuti municipalis, vel Episcopalis constitutionis eum, qui inscius, & huius pœnæ ignarus, crimen lege diuina prohibitum, vel humana vniuersali commiserit, cùm Iuris diuini, vel humani generalis constitutio specialis pœnam addiderit. Quam sententiam communem esse fatetur, eam probans Carol Molin. in consuetud. Parisiensibus. §. 30. quastione 41. colum. 1. & hæc generaliter dicta sint. nam & generaliter Scot. in 4. sentent. dictinct. 6. quæstio. 8. hanc vltimam opinionem sequitur saltem, vbi actus est Iure diuino damnatus. Cæterùm de excommunicatione etiam indicta ob crimen alioqui Iure diuino vel humano vniuersali damnatum, per speciale alicuius diœcesis statutum, auc constitutionem, quòd ea minimè ligetur, qui hanc pœnalem constitutionem ignorauerit, eiusq́ue sit inscius, responderunt Anton. Abb. & Felin. in d. c. à nobis. Syluest. in verbo, excommunicatio. 2. notabil. 3. Ioan. Maioris in 4. sentent. distinct. 18. quæstione 4. colum. penult. Rursus & idem Syluest. in verbo, ignorantia. §. 8. Ioan. Drie. de libert. Christ. libro 2. cap. ex supràdictis. pagina 246. in hoc ipsum declinat Adria. in 4. senten. tracta. de clauibus. quæstione 3. versiculo, sed magis dubium, & est communis opinio, vt eam sequutus asserit Ioan. Crottus in capit. vt animarum periculis. in principio. colum. penult. de constitu. in 6. qui textus pro huius sententiæ decisione passim ab omnibus citatur. sed ipse non video, qua ratione possit excommunicationis pœna distingui ab alijs: nec enim est necessarium ad excommunicationem, quòd, qui ea ligandus est, huius pœnæ scientiam habeat, siquidem absens & ignorans excommunicari potest, quemadmodum iam hoc in §. admonuimus. Idcircò satis est, quòd sciam, actum istum damnatum esse, vt iustè liger, pœnis iure statutis contra agentem illum, tametsi omninò sim incertus, quæ nam pœna sit iure in eo casu statuta, atque ideò mihi non placet hæc opinio Anto. Abb. & aliorum. Denique sequor in hac specie gloss. in d. ca. à nobis. quæ etiam de excommunicatione tractat: & huius sententiæ auctores itidem erunt hi, qui gloss. indistinctè sequuti fuêre, quos modò citauimus. Non oberit text. in dict. ca. vt animarum periculis. quippe, qui omninò sit distinguendus in duas partes, quarum prior generalis est, & diffiniuit, statutum Episcopi minimè ligare ignorantes, qui probabili & iusta fuerint affecti ignorantia. In hac autem parte nequaquam ponit illa constitutio exemplum in statuto prohibente, & puniente actum Iure diuino damnatum quo fit, vt congruè text. ille admittat distinctionem gl. in d. c. à nobis. quia, vbi actus alio qui illicitus statuto Episcopi punitur, ligantu statuti pœna omnes, qui sciunt, vel scire debent, actum illum illicitum esse, quamuis ignorent statuti pœnam. At posterior eius constitutionis pars, dum exemplum subijcit de statuto Episcopi puniente furtum, & sic actum iure diuino & naturali illicitum, non de ignorantibus, sed de non subditis loquitur, qui puniendi non sunt, nec ligantur pœna statuti, etiam actum illicitum punientis. Sic sanè illa constitutio intelligenda est, vt minimè refragetur opinioni gl. in d. c. à nobis.

Præter hæc considerandum est, ignorantiam iustam, inuincibilem, & probabilem, non alia ratione excusare, quàm quòd efficiat actum inuoluntarium quo ad eius malitiam. & verè non poterit aliunde assumi vis, & effectus ignorantiæ, siquidem agitur nunc de peccato & de pœna, qua ratione culpæ ac peccati iure infligitur. quod palàm probat textus in capit. secundo, de constitution. dum illam regulam, rem, quæ culpa caret, in damnum vocari non conuenit, ad ignorantes retulit. Nihil autem potest esse peccatum, nisi sit voluntarium. id verò, quod procedit ex ignorantia inuincibili, non est voluntarium, ergo illud non est peccatum, quod ex Augustino superius ostendimus, & constat ex Aristotele, tertio Ethicorum, capitu. 1. diuo Thoma prima secundę, quæstio. 76. omnibus eius. quæstio. articulis. quibus consentiunt iura, quæ passim ad consensum scientiam exigunt, & ignorantiam, ac errorem consensui contrarium esse censent. Dicitur sanè inuoluntarium, quod ab ignorantia procedit, non quidem ex eo, quòd illud non processerit à voluntate, & fuerit volitum, nam verè actus is voluntati tribuendus est, sed dicitur actus inuoluntarius, quia est contra volitionem, aut nolitionem, quæ haberetur sine tali ignorantia. quod explicat Thomas in dicta quæstione septuagesimasexta, articulo 1. & 3. quod si verum est, ignorantiam non alia ex causa à peccato, & deinde ab eius pœna excusare, quàm quia ratione actus inuoluntarij, nulla sit operationi malitia. Consequitur manifestè, tunc solùm ignorantiam à pœna excusare, cùm fuerit inuincibiliter ignoratum id, à quo peccati & actus malitia pendet. Etenim hæc collectio manifesta est ex Aristotele in dicto capitulo primo, & capitulo quinto. Thomas in dicto articulo tertio, nam cùm ad ignotum non possit ferri voluntas. l. Labeo. ff. de supel. legat. & voluntas sit actio intellectus cognoscentis: nec quisquam dicatur velle, quod in mente non cogitauit. Baldus in l. de quibus. columna quarta. ff. de leg. patet, ignorantiam excusare à culpa, & à pœna, eius ratione indicta, vbi illud, quod ignotum est, ad malitiam actus pertinet, & rursus non excusare, si ignorantia non sit eius, quod ad malitiam actus attinet, quia in hac specie ignorantia non constituit inuoluntarium, nec est causa causalis illicitæ operationis. Hoc ipsum & Diuus Thomas in dicto articulo primo eleganter exponit. Igitur oportet expendere, an in eo, qui furtum committit, sciens illud Iure diuino & humano vniuersali damnatum esse, ignorans tamen, pro eo crimine Synodica Episcopi constitutione latam esse censuram excommunicationis, ignorantia contingat circa id, quod peccati & actus malitiam constituit, & à quo malitia tota peccati pendet, profectò non possum mihi aliud persuadere, quàm quod modò significabo. Existimo equidem, furtum à constitutione Synodica Episcopi puniri, deinde, in hoc exemplo furti malitiam minimè propter istam ignorantiam cessare, nec totam, nec eius partem. vnde necessè erit asserere, ignorantiam pœnæ & excommunicationis nequaquam tollere malitiam actus per statutum puniti, id est furti, atque ideò minimè à pœna pro eo statuta, excusare.

Secundò principaliter hoc in tractatu quæritur, quid de excommunicatione lata per Canonem Romani Pontificis pro actu iure diuino damnato. & gloss. in dicto capitu. vt animarum periculis. in verb. statuta. sensit ignorantiam non excusare ab excommunicationis pœna. eandem opinionem facillimè admittent, qui sequuti sunt gl. in dicto cap. à nobis. & expressim tenent Syluest. in verb. excommunicatio. 2. notab. 3. Ioan. Maio. in 4. sent. distinct. 18. quæst. 4. colum. penultim. Ioan. Dried. de liber. Christia. pagina 246. Adria. in d. qu. 3. de clauib. versic. sed magis dubium. & vers. ex his, qui & hoc ipsum verum esse existimant, etiam vbi ignorantia Iuris humani & Pontificij probabilis sit, vt hinc tandem excludant Angeli distinctionem, qui in verb. excommunicatio. 7. casu vltimo. hanc opinionem tenet in quibuscunque Canonibus, & constitutionibus Romanorum Pontificum, vel Episcoporum, quę communiter publicantur. & ita vulgò notæ sunt, vt sit crassa ignorantia, quæ in hoc contingat. Secus verò esse dicendum opinatur in constitutionibus, etiam Romani Pontificis, quæ non ita sunt publicæ, nec vulgò notæ, nec passim publicantur, quasi nullam faciat differentiam hic auctor inter constitutiones Romani Pontificis, & Episcoporum. Eandem distinctionem sequutus Angelum, tandem probat Syluester in verbo, ignorantia. §. 8. Ipse verò, quoties Romanorum Pontificum Canones pœnam inferunt pro actu, alioqui Iure diuino minimè damnato, sed tantùm positiuo, arbitror ignorantiam iustam & inuincibilem huius prohibitionis excusare à peccato, & pœna, nec in hoc est discrimen aliquod inter iura Romanorum Pontificum, & Episcoporum, etenim non ita facilè iusta & inuincibilis ignorantia contingit, nec præsumitur circa Romanorum Pontificum Canones, sicuti in Episcoporum statutis & constitutionibus: & tamen, si detur inuincibilis & iusta Canonum & legum Iuris communis ignorantia, dubio procul ea excusabit à culpa, peccato, & pœna. Quod omnium consensu receptum est in c. 2. de consti. tradit optimè Alfons. à Castro. lib. 2. de potesta. leg. pœnal. capitulo 14. versiculo, prima propositio. quòd, si lex Pontificia pœnam excommunicationis inferat pro actu, iure diuino illicito, & damnato, tunc aut ignorantia contingit in hoc, an ille actus reprobus sit, & illicitus: quo quidem casu inuincibilis & iusta ignorantia planè à culpa & pœna excusabit, quod negari rectè non potest. Supina verò, & crassa ignorantia minimè ignorantem constituet immunem à culpa, nec à pœna, etiam in statutis Episcoporum & prouinciarum, nam in hoc nulla potest iure constitui differentia, sed si contigerit ignorantia non in eo, an actus prohibitus & illicitus sit, sed in pœna lege statuta: siquidem criminis auctor scit, actum prohibitum esse, & tamen ignorat, quę sit transgressori indicta pœna, tunc siue ea ignorantia probabilis, iustáue sit, siue supina, parum ad rem conducit nec quo ad leges & Canones Romanorum Pontificum, nec quo ad Episcoporum statuta, cùm isthæc ignorantia nec constituat auctorem criminis inuoluntarium, nec ad actus malitiam pertineat, quæ satis alioqui cognita est ipsi delinquenti. Ex quibus vides Lector optime, quàm iniquè distinctio fiat inter excommunicationem latam à Romano Pontifice, & eius Canonibus, ac excommunicationem illam, quæ constitutionibus Episcoporum indicta fuerit.

Tertium, quod hac in parte commodè potest examinari, vnica tantùm conclusione constabit, inuincibilis ignorantia iustáue, excusat ab illa peccati specie & grauitate, quæ ratione qualitatis ignoratæ iure constituitur. Ad huius assertionis cognitionem, quo facilius intelligatur, exemplum exponimus in eo, qui patrem occidit, ignorans, illum esse parentem eius, ita, quòd licet nulla contigerit ignorantia circa simplex homicidium, quod quidem voluntariè commisit, tamen ex ignorantia in qualitate, an ille pater eius esset, patrem occidit inuoluntarius, quia, si cognouisset, illum esse proprium parentem, minimè eum occidisset. Huius etenim conclusionis ea est ratio, quòd ignorantia iusta & inuincibilis, ideò excuset à peccato, & illius pœna, quia constituit quem inuoluntarium, & excludit ab actu malitiam operis, à qua culpa procedit, sicuti ex Aristotele, diuo Thoma, & alijs, satis superius probatum est. Igitur, qua ex parte malitia operis causa ignorantiæ cessauerit, & ratione inuoluntarij, ea quidem & excusabit ignorantia à culpa & pœna, ob culpam indicta, nam, quemadmodum ignorantia eius, à quo solo pendet tota malitia operationis, excusat à tota peccati malitia: Sic ignorantia illius circumstantiæ & qualitatis, à qua partim malitia operis pendet, excusabit non à toto peccato, nec à tota malitia, sed tantùm ab ea malitia, & ab ea peccati specie, quæ deducitur ac constituitur ab illa circumstantia ignorata. Ita sanè Patriarcha Iacob dormiens cum Lya, putans illam esse Rachêlem, quæ sibi fuerat data in vxorem, excusatur omninò à peccato. Genes. capit. 39. ignorauit etenim, Lyam esse alienam ab eius coniugio, tota verò malitia peccati ab hoc pendebat: idcircò à toto peccato immunis est. Sed si quis cum aliqua moniali coierit, ignorans, illam esse monialem, sciens tamen, non esse propriam vxorem, non coiturus cum ea, si sciret, eam esse monialem, quamuis hæc ignorantia inuincibilis sit, non excusabit à peccato fornicationis, sed benè à peccato sacrilegij. Denique hanc conclusionem principalem probat eleganter S. Thom. 1. 2. dist. q. 79. art. 1. & art. 3. & ibi Caie. Ioan. Dried. de lib. Christ. lib. 2. c. ex suprà dictorum consideratione. pag. 249. Alfo. à Cast. de potest. leg. pœn. lib. 2. c. 14. ver. secunda propositio. Car. Moli. in consue. Paris. tit. 1. §. 30. q. 41. & præter hos ex Iuris Ciuilis & Pontificij Professoribus, nec desunt auctores, nec legum aut Canonum decisiones, quæ ad hanc rem commodè possint adduci. Est sanè text. hac de re opt. in c. si quis cum duabus. & c. si quis. & cap. quidam. 34. quæstio. 2. cum multis similibus, nam glo. per textum inibi, Bart. Alber. Baldus, & Angelus in l. si quis ignorans. ff. locat. scribunt, percutientem militem, vel magnatem, si ignorauerit eum esse talem, minimè puniendum fore pœna statuta contra percutientem militem, vel magnatem, sed tantùm pœna percutientis priuatum. Quod satis probat Iurisconsultus in eo responso. idem probatur in l. item apud Labeonem. §. si quis virginem. ff. de iniur. vbi Alberic. etenim, si quis virginem aut matronam ancillari vestitam veste interpellauerit, ignorans, eam virginem aut matronam esse, non tenebitur ea iniuriarum actione, qua teneretur, matronam aut virginem interpellans. Huc pertinet, quod adnotarunt gloss. Bald. & alij in capit. vnico. quibus mod. feud. amit. tit. 17. feudorum. & Doct. in capit. primo. quibus mod. feud. amitt. titu. 6. in pri. tenentes, vasallum non amittere feudum, si dominum offenderit, ignorans inuincibili & iusta ignorantia, eum esse dominum, vel si cum vxore domini adulterium commiserit, ignorans eam domini vxorem esse. Sic donatarius offendens donatorem, ignorans eum donatorem esse, non amittet rem donatam, nec ea priuabitur propter ingratitudinem. ex l. vlt. C. de reuo. dona. vbi Franc. à Ripa hoc ipsum probat expressim quęst. 21. quibus item accedit text. elegans in c. si verò. in 2. de sent. excom. quo probatur, non incidere in Canonem, nec in eius excommunicationem eum, qui percusserit Clericum iusta & probabili ignorantia, ignorans eum Clericum esse. cuius decisionis passim apud vtriusque iuris professores mentio fit, præsertim in dict. l. si quis ignorans. & in l. si qua per calumniam. C. de Episco. & Cler. & in c. 2. de constitu. ex quibus apparet, prædictam assertionem communem esse.

Hinc multa inferri poterunt: primùm equidem constat, ignorantiam, etiam iustam qualitatis & circumstantię aggrauantis delictum, non excusari ab ipso communi delicto, nec ab eius pœna, nec à malitia, quæ à voluntate illud committendi deducitur. Hanc etenim minimè excludit qualitatis ignorantia, cùm in communi actus vitio minimè contingat. Hæc verò illatio satis probatur ex prænotatis. & deinde in l. eum, qui nocentem. §. si iniuria. ff. de iniur. quo in loco probatur, Sempronium agere posse iniuriarum, aduersus eum, qui existimans Titium esse, iniuriam ei irrogauerit. inquit enim Iurisconsultus: Certus sum ego, licet ille putet me alium esse, quàm sim, & ideò iniuriarum habeo actionem. idem probat text. in l. aut, qui aliter. §. si quis dum. ff. quod vi aut clàm. l. scientiam. §. sed si defendendi. ff. ad leg. Aquil. qua in parte tractat de eo, qui causa vlciscendi lapidem in Titium emiserit, & Petrum prætereuntem percusserit, tenebitur siquidem non tantum ad damnum l. Aquilia, sed & alia pœna: tametsi ad damnum tantùm lege Aquilia teneretur, si defendendi causa lapidem proiecisset: de quo statim tractabitur in specie.

Secundò patet ex his, nihil ad rem pertinere, nec quidquam excusare in delictis ignorantiam eius qualitatis, & circumstantiæ, quæ malitiam specialem non addit delicto: nam cùm delictum absque ea qualitate, quæ ignoratur, perfectam eius criminis malitiam habeat, & voluntarium sit, nec de peccato tractetur puniendo ratione qualitatis ignoratę, constat planè ignorantiam istam nequaquam considerandam fore: probat hoc text. in l. doli verbum. §. si quis dolo. ff. de seruo corrup. l. falsus. §. qui alienum. & l. vulgaris. §. si quis æs. ff. de fur. vbi Bar. scribit in eo, qui aurum surripuit, æs surripere putans, contingere errorem in qualitate, quæ non facit cessare eundem animum furandi, quasi error contigerit in qualitate, quę speciem distinctam criminis non constituit, aut saltem non tollit eius defectus malitiam furti, de quo puniendo agitur: vt denique secùs esset, si quis vas aureum surripuerit, credens esse proprium, non alienum: etenim hîc contingit ignorantia in eo, quod ad malitiam criminis attinet. §. si is qui. & §. sed si quis. sub ea. l. vulgaris.

Tertiò infertur, ignorantiam qualitatis, & circumstantiæ, quæ delictum numero auget, & numero distinctum constituit, excusare à nouo, & alio delicto. text. optimus in dicta l. eum qui. §. cùm aliquis. ff. de iniu. cùm aliquis, inquit Paulus, filiumfamiliâs putat patrem familiâs, non potest videri iniuriam patri facere, non magis quàm viro, si mulierem viduam esse credat. Hæc & similia tradit inibi Iurisconsultus, cuius præter Docto. in eo loco, meminit Bart. in l. diuus. num. 5. ff. de sicar. Henric. post alios in dict. cap. si verò. in 2. de senten. excom. quæ quidem illatio satis probatur, si rationem ignorantiæ maturè consideremus.

Quartò hinc conuincitur, falsum esse, quod Bar. scribit in d. l. diuus. numer. 1. his equidem verbis: & ideò si quis furaretur vas consecratum, cùm putaret non consecratum: tunc inspicitur quod est sequutum, non quod putabat. sensit sanè Bart. hunc furem non tantùm furti crimen commisisse, sed & sacrilegium, atque huius pœna puniendum: quod mihi nec placet, nec iure defendi poterit, si constituamus vera esse, quæ paulò antè, versic. tertium, explicuimus. nec Bartol. quidquam ad huius assertionis probationem allegat, præter text. in dicta l. vulgaris. §. si quis æs. qui eius opinionem minimè probat: sicuti apparet ex secunda huius quæstionis illatione, etenim si agimus de puniendo furto simplici, manifestum fit, non esse hunc errorem, vel ignorantiam, etiam inuincibilem considerandam: at si de puniendo sacrilegio tractetur, negari non potest, ignorantiam contigisse in ea qualitate, de cuius punitione agitur: & ideò eam ignorantiam excusare probatissimi iuris est.

Quintò colligitur ex prænotatis, ignorantiam contingentem in eo, à quo tota malitia actus pendet, excusare quidem omninò à peccato, & culpa, ac demum à pœna, quæ ratione culpæ pro eo crimine legibus statuta est. Huic illationi suffragatur tex. in l. si cum seruo meo. ff. de iniur. si cum seruo, inquit, meo pugnum ducere vellem, in proximo stantem inuitus percusserim, iniuriarum non teneor. idem constat in dicta lege, scientiam. §. sed si defendendi. ff. ad l. Aquil. vbi Iurisconsultus respondet, proijcientem lapidem causa se defendendi in Titium, teneri tantùm lege Aquilia ad damnum, non autem de percussione ad pœnam, si Sempronium prætereuntem percusserit: etenim actus defensionis à Titio aggressore licitus est: actus verò percussionis Sempronij, ipsaúe percussio quo ad Sempronium illicita: quia erat is innocens ab aggressione. Tota igitur huius actus malitia potuit contingere quo ad Sempronium, cuius ratione omninò fuit actio in uoluntaria propter iustum errorem, & ignorantiam, quo fit, vt à culpa, quam in hac disputatione ex malitia metimur, liber sit in præfata specie, qui lapidem causa defendendi emiserit: siquidem actus defensionis quo ad Titium licitus fuerit, percussionis autem in Sempronium illicitus, nisi ignorantia probabilis, & iusta, quoad hunc contigisset, culpamq́ue abesse fecerit: atque ideò tota hæc actio à malitia, culpa, & pœna iustissimè defenditur.

Sextò infertur quid dicendum sit in ea quæstione, quam Bartol. in d. l. si cum seruo. exposuit, & idem diffiniuit in l. respiciendum. §. delinquunt, ad fin. ff. de pœnis. scribens, quòd si quis dolo volens occidere Titium, occiderit Sempronium, quem putabat esse Titium, dam nandus hic homicida erit lege Cornelia de sicar. & sic pœna ordinaria homicidij. idem tenent Andr. Iser. in constit. Neap. libr. 1. Rub. 13. de homicid. puniend. nume. 5. & ibi Matth. num. 23. quam sententiam probat, & veram esse censet Carol. Moli. in consuet. Parisien. ti. 1. §. 30. q. 41. nume. 153. tametsi Angel. in d. §. delinquunt. Floria. in d. l. scientiam. §. sed si defendendi. Ias. in l. 1. num. 18. ff. de legib. Ludouic. Carrerius in pract. crimin. tit. de homicidio. §. secundo, numero 57. Bart. Cæpola consil. 33. Ripa in dict. l. vltima. quæst. 21. C. de reuoc. don. teneant, hunc homicidam respectu occisi dolo caruisse, & ideò non fore puniendum corporaliter, sed extra ordinem arbitrio iudicis, quorum sententia non potest iure defendi: si maturè quæ prænotata sunt pensitemus: quis enim non videt hunc homicidam animum habuisse occidendi hominem, & in id crimen consensisse? vt tandem planè compertum sit, homicidium istud voluntarium fuisse, atque ideò homicidij pœnam huic infligendam esse: nec verum est, nec id recto iudicio congruit, quòd hic homicida dolo caruerit: nam & si verum sit, eum ignorasse quis fuerit occisus, & verè si sciret, qui is erat, non occidisset, hoc parum refert, quo ad generalem pœnam homicidij: cùm hîc non tractetur de puniendo eo, qui occidit Sempronium, aut Titium, sed qui hominem occidit, puniendus est. Alioqui sequeretur, esse necessariam scientiam specialem occisi, & eius cognitionem apud homicidam, vt is puniatur pœna communis homicidij: quia si cognouisset occisum, abstinuisset forsan ab homicidio, quod falsum est omnino: satis equidem est, quòd voluerit hominem occidere, & hominem occiderit, quamuis in persona errauerit, vt puniri iustè valeat pœna homicidij communis, quod voluntate, & actu commisit, nec circa id aliquam habuit ignorantiam, quæ actum reddat inuoluntarium, & præterea hic homicida in corpore non errauit: etiamsi errorem habuerit in cognitione personæ: intelligo autem non contigisse in corpore errorem, quia hominem ipsum homicida occidit, in quem telum direxit: quasi fortassis admittenda sit Angeli opinio, vt locus detur pœnæ extraordinariæ, si quis volens occideret Titium, de cuius corpore, ac persona minimè habuit errorem, percusserit Sempronium, qui se medium obtulit incautus: etenim in hac specie potest dari aliqua discriminis ratio à præcedenti casu. Qua in re cogitandum esse censeo, & omnino perpendendam illationem primam, quam superiùs explicuimus ex l. eum qui. §. si iniuria. ff. de iniurijs. & in l. aut qui aliter. §. si quis dum. ff. quod vi aut clam.

Septimò hinc erit exquirenda, & examinanda, vera ratio decidendi ad textum, in capit. si verò in 2. de sentent. excommun. nam ex eo constat, non incidere in excommunicationem latam à Canone contra percutientem Clericum, eum, qui etiam malo animo Titium percusserit probabili tamen ignorantia existimans Clericum non esse. Etenim quicquid alij scripserint, ea est propria ratio, quòd ignorantia contingens in eo, cuius causa excommunicationis pœna iure indicta est, omninò ab ea pœna excuset, quippè quæ actum effecerit, quo ad illam qualitatem inuoluntarium: tametsi non excuset ab ordinaria pœna percutientis quemlibet priuatum hominem: quæ quidem ratio satis perspicua est ex his, quæ modo latè tradidimus.

Octauò constat ex his intellectus ad textum in eodem capitul. si verò. nam si quis volens percuteret Titium Clericum, cui soli inimicus erat, sciens ipsum esse Clericum, percusserit Petrum Clericum, existimans Titium esse, erit hic percussor excommunicatus Canonis censura. Nulla siquidem in hac specie contingit ignorantia, quæ constituat percussorem inuoluntarium quo ad Clerici percussionem & iniuriam: quod probatur in dicta l. eum qui nocentem. §. si iniuria. atque expressim admonet Carolus Molinæus in dicto §. 30. quæstione 41. numero 152.

Nonò ad eiusdem capitis interpretationem deducitur vera Resolutio eius quæstionis, quam tradit gloss. in dicto capitulo, si verò. in verbo, ignorauerit, de illo qui percutere volens Martinum laicum, errans in persona, Titium Clericum percusserit, existimans illum esse Martinum laicum: nam glos. Alanum sequuta censet, hunc percussorem in Canonis excommunicationem incidere. idem notant Hostiens. ibi, & Syluest. in verb. excommunicatio 6. notab. 4. & tamen ab eadem decisione patet, contrariam sententiam veriorem esse: nec potest constitui congrua ratio differentiæ inter hanc quæstionem, & eam, quæ in d. c. si verò. per Romanum pontificem diffinita fuit: hic etenim percussor Titium Clericum percussit, ignorans illum esse Clericum, & deinde credens ipsum esse Martinum laicum: imò idem esset si sciret Titium Clericum esse, sed tempore percussionis existimauit, illum esse Martinum laicum: non equidem est excommunicatus, sicut nec ille qui percusserit Titium Clericum, cui inimicus erat, ignorans illum esse Clericum: vt in dicto capitulo, si verò. constat, atque ita contra Alanum tenuerunt ibi Tancredus, Innocent. Ioannes Andr. Anto. Anchara. Abb. & Henric. quorum opinio communis est, & probatur ex his, quæ superius explicuimus in hoc §. versic. tertium.

Decimò, perpensis omnibus his ego censeo, percutientem Clericum, etiamsi probabili ignorantia crediderit esse laicum, incidere in excommunicationem Canonis, quoties is eum animum habuit, vt nihilominus percuteret illum, si sciret eum Clericum esse: nam ignorantia ista non est in hoc casu causa actus inuoluntarij, & ideò nequaquam excusatà pœna canonis, quod eleganter sensit S. Tho. in d. q. 76. artic. 1.

Vndecimò planè apparet, responsionem, & decisionem text. in d. cap. si verò. minimè esse specialem in excommunicationis censura: nam idem erit in quacunque alia pœna, quæ legibus statuta sit propter aliquam qualitatem à delinquente iusto errore ignoratam: quemadmodum probatur ex his, quæ in dict. versi. tertium, latiùs adduximus: licèt Bartol. in d. l. diuus. ff. de sicar. cuius sententiam censet singularem esse, Felin. in dict. capit. si verò. ad finem. teneat in hoc speciale quid esse in excommunicatione, & pœnis spiritualibus: quasi secus sit in pœnis temporalibus: quæ quidem differentia minimè procedit, nec iure probatur: si consideremus aliquot Iurisconsultorum responsa paulò antè à nobis citata.

Duodecimò libet hoc in loco ex aduerso quærere, de illo, qui Titium laicum percussit, existimans eum esse Clericum? & glos. in dict. cap. si verò. opinatur, hunc percussorem esse excommunicatum propter animum, quem habuit, & voluntatem percutiendi Clericum: addit eadem gl. hoc ita esse intelligendum, vt hæc excommunicatio liget, donec scientiam is habeat veritatis: quæ quidem sibi non constat: nam semel ab ea constituitur excommunicatio, & hæc tollitur absque aliqua absolutione: quod est contra gloss. communiter receptam in Cle. 1. de decimis. in verb. donec. præsertim quia nullibi in iure traditur hæc ad tempus excommunicatio. vnde licet gloss. sequuti fuerint Hostien. Antoni. & Henric. in dicto capit. si verò. attamen Ancharan. Abb. & Fel. contrarium probant: & Frederic. consil. 13. gloss. itidem communiter recepta in capi. in audientia, de sentent. excom. cuius meminit Felin. in tract. quando conatus. fallent. 6. ex ea notans, quòd in censuris quo ad hoc, vt quis excommunicatione afficiatur, & ligetur, animus, nec conscientia læsa, nec conatus sufficit. est sanè maximum discrimen inter conscientiam læsam errantem circa obligationem ad culpam, & conscientiam errantem, ac læsam circa excommunicationem: si quidem ex errore conscientiæ de obligatione ad culpam, oritur culpa, quæ secluso errore non esset: is etenim qui errore deceptus agit aliquid, putans id esse contra præceptum, vel legem Dei, videtur eo ipso præceptum, & præcipientem contemnere: saltem contemptu quodam interpretatiuo, qui sufficiens est ad obligationem culpæ, vt scribit Thomas 1. 2. q. 19. artic. 5. in responsione ad 3. hic autem contemptus non est sufficiens, vt quis eo ipso sit excommunicatus, nisi à canone, vel à iudice excommunicetur: sicut sufficit, vt eo ipso sit culpæ mortalis reus. qua ratione qui actum aliquem fecerit conscientia læsa, existimans pro eo à iure fuisse sententiam excommunicationis inflictam, non erit ex hoc excommunicatus: tametsi teneatur propter suam conscientiam erroneam abstinere ab his, quæ sunt interdicta excommunicatis: vt explicat Alfons. à Castro lib. 1. de potest. leg. pœna. c. 5. vers. lex humana iusta. nec tamen erit irregularis, licèt cum hac conscientiæ læsione, & errore celebrauerit.

Decimotertiò ab his, quæ iam latè probauimus colligitur, ignorantiam inuincibilem, quæ iusta, & probabilis est etiam excusare à peccato & illius pœna eum, qui operam dat rei illicitæ. nam ignorantia inuincibilis & iusta excusat omninò à peccato illo inuoluntario, quod oritur ex re ignorata: hic siquidem est proprius effectus ignorantiæ inuincibilis, vt ratione inuoluntarij excuset à peccato: hic verò effectus pari ratione datur, & obtinet in eo, qui dat operam rei illicitæ, vt in eo qui dat operam licitæ actioni. quod satis eleganter S. Tho. docet in 1. 2. q. 76. artic. 3. vbi expressim hoc ipsum notat Caie. scribens Iudam illicitè cognoscentem Thamarnurum suam non commisisse incestum, etiamsi operam dederit rei illicitæ, quia ignorantiam habuit inuincibilem, sic & Iacob etiamsi causa delectationis vacasset actui coniugali, atque ita daret operam rei illicitæ, cognoscens tamen Lyam, credens eius vxorem esse, minimè peccato fornicationis foret culpandus. Nam cùm vtrobique sit eadem causa, putà ignorantia inuincibilis, iusta, & inculpabilis, oportet vt in vtroque casu sit inuoluntarium: & inde omninò sequitur, vt etiam vtrobique sit excusatio peccati totius, quod proueniret ab illo ignorato, si cognosceretur: sicuti probare conatur subtili ratione Alfons. à Cast. in d. lib. 2. de potest. leg. pœna. c. 14. ver. 2. propositio. & probatur his quidem conclusionibus, & auctoritatibus. quarum mentionem fecimus in hoc §. vers. 3. præsertim hoc constat in d. c. si verò. vbi dans operam rei illicitæ propter inuincibilem ignorantiam excusatur ab excommunicatione iure indicta propter delictum, quod à re ignorata procederet, si cognosceretur. Nec quidquam refert, quòd danti operam rei illicitę imputatur quidquid inde sequitur, etiam præter eius intentionem etiam casu c. continebatur, de homic. & ibi Doct. communiter, & Card. in d. c. si verò, de sent. excom. nam id est intelligendum, vel quo ad pœnam irregularitatis, quę sæpe iure infligitur absque culpa, quatenus culpa, dolum & malitiam significat, quod alibi tractabitur, vel minimè procedit, vbi propriè contingit ex ignorantia iusta, & inuincibili defectus voluntatis, quæ necessaria est ad culpam & malitiam, eiusque pœnam constituendam. nec denique poterit cuiquam persuaderi dist. illa operæ illicitæ, & licitæ, vbi ignorantia inuincibilis detur, quæ inuoluntarium efficiat: si quis exactè, ac diligenter obseruauerit radicem, & veram huius materiæ cognitionem ex Arist. Iurisc. & ipsis adhuc canonicis decisionibus.

Decimoquartò ex his deducitur vera interpretatio ad tex. in d. cap. si verò. in cuius casu, & specie percutiens Clericum ex ignorantia, non effugeret canonis excommunicationem, si ea ignorantia foret vincibilis, supina, & crassa, quod inibi respondit gl. communiter recepta in verb. ignorauit, quæ quidem conclusio & pręcedentem illationem firmiorem reddit, cùm verè sit potiùs constituenda differentia inter ignorantiam inuincibilem, & crassam, vel supinam, quàm inter operam licitam, & illicitam, deinde satis apparet, non ex eo, percutientem Clericum, quem probabili ignorantia esse Clericum ignorauit, excommunicationem effugere, quòd canon ad hanc excommunicationem exigat dolum, & malitiam, quæ abest ab ignorante, nec sufficiat culpa lata, quæ datur in eo, qui operam dabat rei illicitæ. Cardin. equidem & Felin. post alos in d. c. si verò. Panor. in cap. 2. num. 6. de constit. & Syluest. in verb. ignorantia. q. 8. & quidam alij, qui in d. c. 2. de const. Abb. opinionem sequuti fuere, opinantur, ideò in casu d. cap. si verò. percussorem Clerici immunem esse ab excommunicatione canonis, quia Canonis dolum requirit, & vbi ad pœnam dolus est necessarius, non sufficit culpa lata: nam quidquid sit de hac opinione, an pœna legis dolum exigentis habeat locum, vbi tantùm sit culpa lata, de qua Bart. in l. quod Nerua. col. 7. ff. deposi. Dec. in d. c. 2. de constit. Doct. in l. in actionibus. ff. de in lit. iur. maximè idem Dec. num. 19. & Franc. Duare. nume. 33. Zasius lib. 1. singul. respons. capit. 2. nihil id pertinet ad casum, quo ignorantia sit iusta, aut inuincibilis: siquidem ea excusat etiam dantem operam rei illicitæ, vt expressim in d. c. si verò. probatur. nec item quicquam opinio Abb. facit ad illius c. decisionem, cuius communis interpretatio dictat, percutientem Clericum ex crassa ignorantia, incidere in excommunicationem canonis: & tamen ipse Panorm. & eius sequaces fatentur regulariter crassam ignorantiam procedere à lata culpa, non à vero dolo. Vnde manifestum fit, non rectè à nostratibus perpensam fuisse rationem text. in d. c. si verò. nos verò de his aliqua diximus in reg. possessor. de reg. iur. 2. part. §. 7. nu. 7. subinde constat, quòd vbi adest inuincibilis, & iusta ignorantia, ea excusat, etiamsi det quis operam rei illicitæ, quidquid Doct. hac in re scripserint.

Illud sanè prætermittendum non est, tunc plurimum referre, quòd ignorans dederit operam rei licitæ, an illicitę, quoties ignorantiam habuit crassam, aut supinam, siquidem quo ad maiorem, & minorem culpam, & pœnam eius, qui ex ignorantia vincibili, & supina fecerit actum, considerandum est, an is dederit operam rei licitæ, vel illicitæ. nam malum quod quis dans operam illicitæ actioni ex crassa aut supina ignorantia facit, nullam excusationem habet, quia non est ab illo per accidens, sed per se volitum, quia is apertè voluit rem illam illicitam, cui operam dabat, & volens illam, censetur eo ipso velle id, quod per se, & necessariò sequitur ex illa. Quo fit, vt istius ignorantia crassa, non adeò diminuat malitiam operis, vt valeat illud transferre ab vna specie peccati in aliam: imò illud manet in ea specie peccati, in qua collocaretur, si esset ex industria factum: sic sanè si quis dans operam rei illicitæ percusserit Petrum, quem ex ignorantia crassa ignorat esse sacerdotem, peccabit peccato sacrilegij, & erit excommunicatus, secundum communem, in dict. c. si verò. cuius modò mentionem fecimus. eadem ratione, si quis accedat ad meretricem, quam ex ignorantia crassa ignorat esse suam consanguineam, aut affinem, peccabit non tantùm peccato fornicationis, sed & peccato incestus, sicut peccaret, si sciret illam esse consanguineam, vel affinem: nec effugiet pœnas pro peccato incestus lege statutas, ex quibus poterit intellectus deduci ad tex. in c. si quis cum duabus. & in c. si quis cum matre. & cap. vlt. 34. q. 2. vbi quis non punitur pœna incestus, si operam fornicationi exhibens cognouerit consanguineam, aut affinem ex ignorantia: id enim procedit, quia ea ignorantia probabilis, & inuincibilis fuit, alioqui si foret crassa, & supina, profectò puniendus esset vt incestus reus, ex his, quæ modò diximus, quia operam dabat rei illicitæ: & ignorantiam supinam habuit: non equidem diffiteor, imò æquum esse censeo aliquid huic de ordinaria pœna remittendum esse, quippe qui videam, hanc ignorantiam crassam, & si non valeat peccatum ab vna specie in aliam mutare, aliquantulum malitiam minuere peccati, ex illa quidem quam haberet, si ea actio ex industria facta fuisset: quod omnes fatentur post Panorm. in dicto cap. 2. de constitut. nume. 6. Sanctus. Thomas 1. 2. quæst. 76. artic. quarto. Syluest. in verb. ignorantia. §. quinto, & 8. Adrian. quodlib. quarto, articul. primo. Almain in moralib. capitul. quarto: idcircò & in actibus illicitis supina ignorantia, modò affectata non sit, minorem culpam, & pœnam efficit.

Quòd si quis dederit operam rei illicitæ, & iniustæ, atque ita ex ignorantia crassa, ac vincibili malum egerit, multum equidem excusandus est: nam licèt in totum à peccato non excusetur, tanta tamen in hac specie constituitur excusatio, vt malum illud ex ignorantia crassa commissum non permittat manere in eadem specie peccati, in qua fuisset, si ex scientia fieret: quia malum hoc non est per se voluntarium, sed tantùm per accidens: cùm malum nusquam ex natura sua oriatur à bono, sed per accidens. Hic verò intelligo per accidens esse malum voluntarium, etiam quantum ad obiectum peccati: nam non fertur voluntas per se, nec directè, sed interpretatiuè in obiectum, vnde peccatum sumitur: siquidem peccatum oritur ex ignorantia, quæ non fuit directè voluntaria, imò indirectè: quia noluit adhibere diligentiam, quam tenebatur: at vbi quis dat operam rei illicitæ, licèt habeat ignorantiam, quæ tamen crassa sit, & vincibilis, voluntas eius directè fertur in obiectum peccati, seu in obiectum, vnde peccatum sumit speciem, & sic in actum, qui est contrarius virtuti: per accidens autem fertur in actum contrarium virtuti, & sic in peccatum: vt S. Thomas tenet in d. artic. 4. vbi eius sensum explicat optimè Caiet. scribens, quòd qui scienter peccat, voluntariè fertur in actum contrarium virtuti directè, & per se, quippè qui sciat, illum esse contrarium virtuti, & nihilominus eum eligit, & agere vult: sic etenim directè, & per se fertur eius voluntas in peccatum.

Hinc infertur, quòd Iacob quando dormiuit cum Lya quæ non erat sua, si ignorasset crassa ignorantia illam non esse suam: admonuerat enim illum aliqua soceri an cilla de illusione futura, & ex negligentia noluit explorare: tunc dormiens cum Lya non fuisset omninò excusatus à peccato, quia reuera peccauit, fuisset tamen excusatus à peccato, & illius specie, quæ ex certa scientia in eo casu contingeret. Non enim diceretur Iacob commisisse fornicationem, quia non fuit ab eo per se volita, nec in animum eius inducta: & subinde à pœna huius criminis foret excusandus: quemadmodum tradit Alfonsus à Cast. de potest. l. pœnal. li. 2. c. 14. vers. Nec refert. tex. opt. in c. in lectum mariti. 14. q. 2. vbi excusatur à peccato incestus maritus ipse, in cuius lectum soror iuit vxoris, quam quidem putans suam esse vxorem cognouerit: & tamen licet propter ignorantiam excusetur maritus, pœnitentia tamen illi iniungitur. Ex quo deducitur ignorantiam illam, culpam aliquam habuisse, & denique fuisse crassam, aut culpabilem.

Eadem sanè ratione poterit quis defendi à pœna incestus, & ab excommunicatione indicta per Clem. vnicam, de consang. si matrimonij contractui dederit operam, & ignorantia crassa vxorem duxerit consanguineam. De quo ipse scripsi in Epito. ad quartum Decretal. secunda parte. c. 6. §. 8. nu. 21.

Decimoquintò constat ex his, quanam ratione sit accipiendum quod traditur à Iurisconsulto in l. 1. ff. de leg. dum inibi expressum est per leges puniri delicta, quæ etiam per ignorantiam committuntur. Idem diuus August. docet de natura & gratia, scribens, quòd quidam per ignorantiam peccant, notat hoc ipsum Gratianus in cap. 1. 15. q. 1. & Arist. lib. 3. Ethic. c. 1. dum ignorantem, prauum, & malum appellat, asseuerans eum non excusari. Quæ quidem subsistere non possunt, si vera sunt, quæ iam non semel admonuimus: nempè, non posse absque voluntate peccatum contingere, & voluntatem ex ignoratione abesse. Nihilominus respondendum erit, non semper ignorantiam constituere quem inuoluntarium: atque ideo quoties ignorantia minimè excludat voluntatem, nec constituat agentem inuoluntarium, tunc malum factum ex ignorantia peccatum erit, & punitione dignum. id verò poterit accidere propter ignorantiam affectatam, quæ cùm directè volita sit, eandem habet scientiæ conditionem, & idem operatur, quod operaretur scientia, si adesset. Nam ex nimia voluntate peccandi oritur hæc ignorantia, quam quis tollere non vult, vt liberius peccet. Idcircò hic voluntate peccatur, nec ista ignorantia minuit, imò auget peccati culpam, vt S. Thom. explicat. 1. 2. quæst. 76. art. 4. meminit huius ignorantiæ affectatæ gloss. in capit. eos, de tempor. ord. 6. verb. affectata. & ibidem Anchara. Domini. & Doct. Quamobrem in huius ignorantiæ casu dubio procul obtinet dict. l. 1. & quæ in similibus locis passim traduntur.

Potest item peccatum ex ignorantia commissum culpam voluntariam habere, & ideò legibus puniri ea pœna, quæ ad malitiam reprimendam constitui solet, cùm ea ignorantia crassa est, & supina: ignorantia etenim vincibilis peccatum est, si sit eorum, quæ aliquis scire tenetur, & est voluntaria, quia in nostra potestate est eam repellere. Nam ipsa negligentia sciendi, & item vel ipsa temeritas, aut inconsideratio eius, qui actionem aliquam aggreditur ignorans ea, quæ sunt ad eius rectam operationem necessaria, peccatum est rationem habens à voluntate, & ideò punibile. l. culpa est. ff. de regul. iur. l. latæ culpæ. ff. de verbor. signific. l. 1. ff. si mensor fals. mod. dixer. l. illicitas. §. sicuti. ff. de offic. præsid. cap. apostolicæ, de Cler. excom. cap. 2. de constitut. in 6. notant Abb. & Doct. in cap. 2. de constitu. cum his, quorum ipse mentionem feci in reg. poss. de regul. iur. 2. part. §. 7. num. 7. pulchrè S. Thomas 1. 2. quæstio. 76. articul. secundo. Quibus mirè conueniunt Aristot. verba 3. Ethic. c. 1. vnusquisque inquit, igitur prauus, quid agendum, à quibusq́ue abstinendum sit, ignorat: obq́ue huiusmodi errorem iniusti, & omninò mali homines efficiuntur: inuitus igitur dici debet, non si quis ignorat id, quod conducit, non enim ignoratio, quę in electione consistit inuiti est causa, sed prauitatis: nec ea quæ est vniuersalis: quippè cùm ob eam homines vituperentur. Hæc Philosophus, sentiens ignorantiam prouenientem ex prauitate electionis, non esse inuoluntarij causam, sed prauitatis. Cùm enim quis nesciat ea, quæ poterat, & tenebatur discere, spontè nescit: ipsique adscribenda est ignorantiæ causa: sicuti apud Aristot. notat Eustratius. Rursus idem Aristoteles eodem lib. cap. 5. eos quoque, inquit, puniunt, qui aliquid eorum ignorant, quæ ad leges pertinent, quæ quidem & sciri debeant, & difficilia non sint. simili modo etiam in alijs, quæcunque ignorare per negligentiam videntur: eo quòd in ipsis sit non ignorare: quippè qui adhibendæ diligentiæ domini sint, ac potestatem habeant. Hactenus is auctor, in cuius commentarijs Eustratius exempla huius crassæ inorantiæ iuris, & facti tradit, quæ & à iuris vtriusque professoribus passim traduntur. Sic denique est intelligendum responsum Iurisconsulti in dict. l. 1. quo in loco glo. Bartol. & alij idem expressim adnotarunt.

Longius profectò ab instituto digressi forsan fuimus, quàm par erat huic tractatui: id tamen fecimus, vt responderemus quæstioni difficili de constitutione ob actum iure diuino illicitum excommunicante. Nec quidquam oberit ratio illa, qua traditum est, voluntate delicta distingui: quia, etiamsi ea propositio longiorem examinationem exigat, hac in parte satis est, voluntatem per se, & directè ferri in eum actum, qui malitiam habet saltem eam, cuius ratione excommunicatio indicta est: idcirco voluntas non deficit ad operationem illam, quæ excommunicatione punitur. Quod satis probatum extat ex his, quæ in hoc §. latè tractauimus.

Ex §. Sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Quis possit excommunicare, & quòd hæc potestas iurisdictionis est, non ordinis.
- 2 Fœmina an possit excommunicare?
- 3 Laicus non potest excommunicare.
- 4 Excommunicatus, an possit excommunicare?
- 5 Absolutio necessaria est ab excommunicatione, quæ lata fuit ad tempus tacitum, vel expressum.
- 6 Absolutio ab excommunicatione, an possit dari sub conditione, & ad reincidendum?
- 7 Absolutio præstita absque iuris Canonici forma, an teneat?
- 8 Excommunicatus in vita, post mortem etiam potest absolui: & quid de absolutione in mortis articulo?
- 9 Laicus in mortis articulo, an possit absoluere ab excommunicatione?
- 10 Absolutio ab excommunicatione, an possit dari ab eo, qui presbyter non est?
- 11 Absolutio ab excommunicatione, qualiter sit danda: & quibus præmissis?
- 12 Clericus sacerdos ratione Iubilæi, & bullarum Apostolicarum aliquem absoluens, an censeatur eum absoluisse à peccato oblito, cuius causa erat excommunicatus?
- 13 Excommunicatus pluribus excommunicationibus, quomodo possit ab omnibus absolui?
- 14 Excommunicatio, & absolutio ex falsa causa obtentæ, an vim habeant, & effectum?
- 15 Sacerdos electus ad confessionem pœnitentialem virtute bullarum, aut Iubilæi, an possit absoluere ab excommunicatione causa hæresis inflicta?
- 16 Absolutio ab excommunicatione obtenta in foro conscientiæ ex potestate Jubilæi, aut bullarum: an habeat vim in foro exteriori?

§. VNDECIMVS.

SED etsi multa de hac excommunicationis censura iam tradiderim, nihilominùs pauca prædictis addam in ea quæstione: quis possit excommunicare. Cui præmittam, excommunicandi potestatem ad clauem iurisdictionis, non ad clauem ordinis pertinere. Nam cùm hæc potestas ad fori exterioris disciplinam spectet, vbi causa inter homines agitur: ideò illius propria erit, qui iurisdictionem in foro exteriori habet: etiamsi ordinis potestatem is non habeat, hanc assertionem veram esse probant, Sanct. Thom. & alij in 4. sentent. dist. 18. quæst. 2. art. 2. ad primum. idem 19. distin. q. 1. ad 3. q. & est communis opinio, quam tenent Panor. in cap. ab excommunicato. numer. 5. de rescript. & summarum auctores in verb. excommunicatio. idem Panormi. in cap. transmissam, de election. 1. notabil. Hostien. in summa de senten. excom. §. quis possit. versicu. nedum autem. Felin. in capit. dilecta, de maio. & obedi. nume. 3. Ex quibus illud constat, quòd non sit necessarius sacer ordo ad potestatem excommunicandi: tametsi aliquis ordo prætermittendus sit huic potestati, vt tandem eam possit habere, qui Clericus sit, & aptus, ac idoneus ad obtinendum beneficium ecclesiasticum: quod expressim Felin. adnotauit in dicto cap. dilecta. cuius ea poterit ratio constitui, quòd licèt excommunicatio in exteriori iudicio feratur, & pronuncietur, tamen quia aliquo modo pertinet ad aditum regni cœlestis, cùm Ecclesia militans præstet viam ad triumphantem, clauis dicitur iurisdictionis, & ad claues pertinet: vt explicat sanct. Thomas in dict. q. 2. distin. 18. & probatur in c. vlt. de exces. prælat. qua ratione par est, quòd non possit excommunicatio ferri, nisi ab eo, qui Clericus sit, & idoneus ad consequendam ecclesiasticam dignitatem, cuius ratione excommunicandi potestas iure competit.

Primùm igitur ad quæstionem respondentes asseueramus, excommunicandi potestatem iure competere his, qui iurisdictionem ordinariam ecclesiasticam in exteriori foro habent: etiamsi sint inferiores Episcopis. text. optimus, vbi hoc ipsum omnes adnotarunt, in c. cùm ab Ecclesiarum prælatis, de offic. ordin. cap. sicut tuis, de simo. cap. cùm in Ecclesia, de maior. & obed. gloss. in d. capit. cùm ab Ecclesiarum. Henric. in c. si sacerdos. col. 2. de offic. ordi. qui tractat latè, an sacerdos curam animarum habens possit excommunicationem in parochianos sibi subditos ferre.

Secundò ex hoc apparet iudicem etiam delegatum, posse vti excommunicationis censura: quod multis in locis probatur: & præsertim in c. præterea, de offic. deleg. notatur in c. 1. eo. titu. & est omnium communis opinio, de qua minimè oportet disputare.

Tertiò hinc & illud est colligendum, quòd licet quandoque fœmina obtinere possit ratione dignitatis quandam ecclesiasticam iurisdictionem, quo ad correctionem & administrationem. c. dilecta. de maio. & obed. c. cùm dilecta. de confirm. vtil. vel inuti. non tamen potest aliquam iurisdictionem exercere, quæ ad claues spectet, nec in foro interiori, nec exteriori: est enim fœmina incapax huius potestatis, de foro interiori tex. est satis celebris in c. noua. de pœnit. & remis. quo constat, non posse fœminis competere vsum clauium respectu ordinis, cuius sunt incapaces. idem latè aduersus Lutherum pluribus rationibus, & auctoritatibus ostendunt Io. Rofensis artic. 13. contra Luthe. & Alfons. à Castro aduersus hæreses. in verb. absolutio. Io Bunderius in compendio contra Lutheranos. tit. 11. art. 6. Imò fœmina etiamsi ordinetur, non recipit characterem: quemadmodum ex d. c. noua. omnes deducunt, maximè Abb. gl. in c. diaconissa. 27. q. 1. notant Florent. hæc & alia in 3. par. tit. 16. c. 7. §. 2. Sylu. in verb. Abbatissa. q. 2. & 3. S. Thom. & alij in 4. sentent. dist. 19. q. 1. art. 1. ad 3. q. & inibi cæteri Theologi, optimè Henr. in d. c. dilecta. de maior. & obed.

Quartò inde infertur, laicum non esse capacem huius iurisdictictionis, ad quam excommunicatio pertinet: idque multis comprobari potest, sed præmaximè ex eo quòd laici spiritualia tractare non possunt. c. 2. de iudic. c. Ecclesia sanctę Mariæ, de constit. c. bene quidem. c. si imperator. c. si. duo. 96. dist. potestas autem excommunicandi potissimùm ad spiritualem iurisdictionem attinet: cùm & ad claues Ecclesiæ pertineat, vt superùs admonuimus: ac notat Panor. in c. ab excommunicato. col. 2. de rescri. in specie hanc illationem. Cui & illud accedit, quòd laicus non potest constitui vicarius Episcopi. c. in nona. 16. q. 7. ex quo hoc ipsum deduxere Panorm. & Doct. præsertim Feli. nu. 6. & Deci. nu. 15. Ripa num. 116. in d. c. 2. de iudic. quo in loco hi Doct. idem procedere, ac verum esse censent, etiam in Clerico, qui sit coniugatus. Qua in re idem notant Abb. in cap. sanè. in 1. de Cleri. coniuga. Ioan. Andr. & Domi. in c. vnico. vers. in cæteris, de Cleric. coniuga. in 6. idem quo ad laicum simplicem tenent gl. in c. præter. §. verum. in verb. ducibus. 32. dist. & in d. c. bene quidem. in ver. laico. & ibi Doct. atque Bertachinus in tract. de Episcopo. in 7. par. 4. lib. q. 18. Tametsi præcitatæ glossæ velint, ex delegatione Papæ posse laicum excommunicare. cap. Menam. 2. q. 4. quod Panorm. sequitur, & probat in dict. cap. ab excommunicato. 2. col. & in d. c. Ecclesia sanctæ Mariæ. colum. 3. & in capit. Canonica. isto. tit.

Quintò patet ex his, posse iudicem occultè excommunicatum, qui ex ratione l. Barbarius. ff. de offic. præsid. potest exercere publicam iurisdictionem excommunicare. Quia excommunicatio ad iurisdictionem, & officium publicum spectat: sic etenim in hac specie tenuerunt Abb. in d. c. ab excommunicato. 2. col. idem Abb. & Felin. alios allegans in capit. ad probandum. per tex. ibi, de re iud. col. 3. idem Feli. in c. si verè. de sent. excom. huius item sententiæ auctor esse videtur S. Tho. in 4. dist. 18. q. 2. art. 2. ad 3. dum asserit, non posse excommunicatum excommunicare, quia priuatur iurisdictionis vsu. ergo cùm habet eum vsum, poterit excommunicare: & opinio ista mihi verior est, licet contrariam probauerit gloss. in summ. 24. q. 1. Anchar. & Francus in c. pia. col. 3. de except. Anto. & Imol. in cap. sciscitatus, de rescrip. Pau. Eleazar. in cap. si celebrat. col. penult. de Cler. excom. Franc. in c. præsenti. & in c. decernimus. isto tit. Domi. in c. si is cui, de offi. deleg. lib. 6. quorum sententia magis communis est, de qua quidem dubitat Probus in c. vlt. 3. q. de constit. in 6. licet idem in d. c. præsenti. dixerit, seipsum in dicto cap. vlti. priorem opinionem sequutum fuisse.

De absolutione ab excommunicationis sententia obtinenda superest modò aliquot hoc in loco examinare, illud prænotantes, adeò necessariam fore absolutionem ab excommunicatione, quæ semel quempiam ligauerit, vt etiamsi excommunicatio iniusta fuerit, nihilominus ad plures effectus absolutio petenda sit: quemadmodum probare conati sumus in hac relectione. §. 7. num. 7. Etenim postquam semel excommunicatio lata est, & ligat, indiget excommunicatus absolutione, quæ præstanda est iuxta formam iuris, traditam in capit. à nobis in 2. de sent. excom. igitur absque ea solenni absolutione minimè tollitur excommunicatio. tex. optimus in c. cùm desideres. eo. titul. §. vlt. Quamobrem Panorm. in c. 1. de iudic. notab. 6. post gloss. in Cle. 1. in verb. donec, de decimis. existimat, excommunicationem ab homine latam sub ea conditione, donec satisfeceris, non tolli, nec dissolui absque absolutione, etiam sequuta satisfactione: idem Abb. & Anania in c. cùm tu. de vsur. idem Abb. in d. Cle. 1. Fel. in c. ad aures, de symonia. Domi. in cap. 1. §. si verò.. de elect. ist. lib. Dec. in c. ex literis. 3. col. de consti. idem in cap. quæstioni. de appella. Innocen. & Anto. in capit. cùm bonæ, de æta. & qualit. quorum opinio communis est secundum Feli. Dec. & Rip. in d. c. 1. notab. 6. quo in loco Andr. Alciat. in notab. 5. hanc opinionem communem improbat, argumentum assumens à suspensione ecclesiastica, quæ nulla indiget absolutione, aut relaxatione, si lata fuerit ea conditione, donec satisfactum fuerit: nam sequuta satisfactione, ipso iure remissa, & sublata censetur: quod omnium, quos modò citaui, communi sensu decisum extat post gl. in d. verb. donec. vbi Paulus Eleazar. & Imol. ante Alciat. eam opinionem tenuerunt: quam hîc non verebimur latiùs expendere propter frequentem huius disputationis vtilitatem: tametsi in Epitome ad 4. decret. 2. parte. c. 6. num. 16. communem sententiam obiter sequuti fuerimus.

Et sanè præter Panorm. rationem deductam ex dicto cap. à nobis, ad communis sententiæ probationem accedit, quod notat Florent. in 3. parte, tit. 24. c. 77. §. 1. scribens absolutionem ab excommunicatione non posse concedi sub ea conditione, si satisfeceris, debet enim simpliciter, non sub aliqua conditione ministrari, iuxta regu. actus. de reg. iur. lib. 6. Hæc autem excommunicatio, donec satisfeceris, hunc sensum verè habet, vt semel excommunicatus ab eodem excommunicatore absoluatur ea quidem conditione, si satisfeceris: ergo forma ista sufficiens non est ad absolutionem ab excommunicatione, etiamsi conditio euenerit. Huic equidem rationi satis responsum erit, si constituerimus discrimen, & differentiam inter hæc duo: nempe quod quis excommunicatus semel simpliciter, postmodum absoluatur sub conditione: vel quòd ab initio excommunicetur quisquam sub conditione, donec satisfeceris. Nam priori casu semel habuit excommunicatio vim absolutè absque aliqua conditione, at in posteriori excommunicatione semper habuit illam conditionem ab initio, donec satis feceris: & tamen aliter respondendum erit, vt planè falsam fore opinemur Florentini sententiam, asserentes, absolutionem ab excommunicatione, posse ea conditione ministrari: si satisfeceris: ex eo quidem, quòd & ipsa excommunicatio ferri possit sub conditione. c. præterea, de appella. vbi Dec. post alios: atque ita Flor. opinio. falsam esse contendit Mar. Azpilcue. in ca. 1. nume. 62. de pœnit. distinct. 6.

Secundò eandem communem opinionem comprobat gl. not. in c. præsenti. in verb. declaramus. suprà eo. tit. quæ asserit, excommunicationem suspendi non posse, nec commodè pati suspensionem. Quia vel est omninò per absolutionem in totum tollenda, vel manebit eius vis, & effectus integer, non obstante suspensione. Ergo non poterit excommunicatio tolli absque absolutione, si semel simpliciter lata fuerit: nec item si semel ligauerit adhuc ad tempus lata, ea quidem lege: donec satisfeceris. Parum tamen oberit hæc consideratio, etiamsi ex ea velit quis probare, non posse ferri excommunicationem ad tempus, atque ideò ita latam, donec satisfeceris simpliciter, & absolutè latam censeri. Nam licet excommunicatio verè suspendi non posset, nihil impedit, quòd ab ea detur absolutio ad certum actum, vel tempus, quo finito iterum quis sit ipso iure excommunicatus sub eisdem monitionibus, & solennitatibus, quibus prior excommunicatio inflicta fuit. Atque hæc ipsa absolutio vulgò appellatur ad reincidendum: eamque praxis iam diu admisit. Est enim huius absolutionis illud peculiare, quòd lapso termino in absolutione præfinito, vel peracto actu, ad cuius effectum quis absoluitur, statim absque noua sententia excommunicatus, in priorem incidat excommunicationem. Hoc ipsum probatur in c. veniens in 2. de testi. & in c. Apostolicæ, de excep. idem Felin. co. 1. idem adnotauit post Hosti. idem Feli. in cap. ad reprimendam, de offic. ordin. columna secunda. Ioan. Andr. Hosti. Anton. & Abb. columna vltim. in dicto capi. veniens. Franc. in cap. præterea. column. 2. de appel. Feli. in c. 2. col. 2. de testi. cog. Dec. in c. 2. de iudic. 2. lectione. notab. 6. & ibi Franc. de Ripa. nu. 25. idem Deci. in consilio 165. quorum opinio communis est, & planè procedit in casu, quo expressim absolutio datur ad reincidendum: vel vbi absolutio ab excommunicatione conceditur ad tempus explicatum, vel tacitum, aut ad certum actum: vt fatentur præcitati Doct. tametsi Are. in dict. c. veniens, velit probare, necessariam fore nouam excommunicationem.

Quòd si quis fuerit simpliciter absolutus ab excommunicatione, præstita cautione, de satisfaciendo, tunc etiamsi non satisfecerit, nequaquam incidit in priorem excommunicationem, sed oportet, quòd iterum excommunicetur. tex. celebris in dict. c. ad reprimendam. vbi Panorm. & Feli. colum. 2. ac plerique alij hoc adnotarunt, idem Rota in nouis, 490. Deci. in d. c. 1. de iudic. 2. lectio. notab. 9. ad idem text. in cap. ad nostram. in 1. de iureiuran. & in cap. quæstioni. de appellat. est tamen in hoc specialis casus in cap. eos. suprà isto tit. vbi excommunicatus ab homine, vel à iure, absolutus propter aliquod impedimentum ab eo, qui iure ordinario absoluere non poterat, in eandem priorem excommunicationem incidit ipso iure, si sublato, ac cessante impedimento absolutionem ab eo, cui verè competebat, minimè postulauerit. Hoc siquidem obtinet, quia ex causa periculi mortis, aut alterius iusti impedimenti excommunicatus, absoluitur ab eo, qui alioqui non habebat absoluendi potestatem. Nec in hac specie distinguenda est excommunicatio iuris ab excommunicatione hominis: etiamsi Rotæ decisio paulò antè citata velit hac distinctione vti.

Sed & ratio, qua Panor. & alij tenentes communem sententiam vsi fuere, non omninò congruit. Nam etiamsi forma illa sit necessaria ad absoluendum ab excommunicatione, tamen absolutio absque ea forma, & absque alijs solennitatibus iure pontificio requisitis præstita valet, & tenet gl. vlt communiter recepta in cap. cùm desideres, de senten. excom. Francus in c. qua fronte. col. pen. de appel. Florent. 3. part. tit. 24. capitul. 77. Syluest. in verb. absolutio. 3. §. 3. quorum opinio communis est, contra Host. qui equidem communi opinioni suffragatur. tex. in c. venerabilibus. §. sanè. ist. tit. probans, absolutionem ab excommunicatione obtentam, ab eo qui potestatem habet absoluendi, validam esse, etiamsi iniusta sit, & iniquè præstita: cuius decisionis ad hoc præter Doct. ibi meminere Abb. col. vlt. & Card. col. 3. in c. ex part. de offi. ord. Franc. & Præp. in c. quæstioni. de appellat. Abb. in cap. qua fronte. col. 5. eo. tit. vbi cæteri Docto. idem probant ipsiusmet text. auctoritate. Imò licet excommunicatio lata post appellationem nulla sit, absolutio tamen data post appellationem ab aduersario propositam, ne absoluatur excommunicatus, valida est, & tenet: quemadmodum ex d. c. qua fronte. expressim adnotarunt Franc. nu. 26. & 38. ac Præpos. num. 17. & præmittant alij, quasi hoc sit speciale in animarum fauorem: quamuis Dec. contrarium ibi teneat, nec text. ille admodum vrgeat, quia friuola fuit appellatio, de qua in eo responso controuertitur. quibus adde Caiet. in verb. Absolutio ab excommunicatione. vers. de iudicialibus. Qui tenet absolutionem ab excommunicatione contra formam iuris præstitam non tenere. sed communem opinionem probat gl. in c. de manifesta. 2. q. 1. in verb. iudicaui. & ea procedit, etiamsi à constitutione dante formam in specie dictio, nullatenus, aut similis adijciatur: quasi velit, & præcipiat nullatenus absolutionem dandam. Etenim nihilominus absolutio absque ea forma præstita ab excommunicatione, valet & tenet. gl. in vltima opinione, in Cle. vnica, in verb. nullatenus, de sequest. posses. & fru. quam in ea sententia sequitur ibi Card. q. 6. Feli. in c. quod super his, de fide instru. col. pen. Ias. in l. scriniarios. C. de testa. milit. licet in d. Clem. vnica, de hoc dubitauerint Abb. Imol. & Barb. atque contrarium tenuerit Bonif. sequutus priorem opinionem gloss. quam Ias. sequitur in l. vlt. ff. de ferijs. nu. 25. & plures alij eandem adnotauerint ad hoc, quòd dictio nullatenus, inducit decretum irritans, seu irritum decernens contrarium actum: quod minimè oberit priori sententiæ: si quidem id intelligendum est, nisi materia subiecta dictet, actum alioqui absque ea forma validum fore, glo. in c. pueri. 1. q. 1. notat Areti. in c. de causis, de testi. colum. 4. & traditur in dicta l. scriniarios.

Igitur non ita strictè à iure forma & solennitas in absolutione ab excommunicatione præstanda requiritur, quin & sine ea præstita ipsum excommunicatum omninò ab excommunicatione liberet: præsertim quia forma iure præscripta tunc seruanda est, cùm seruari commodè potest, & sic in absolutione, quæ statim simpliciter absoluit ab excommunicatione simpliciter lata: quasi aliud dicendum sit in absolutione, quæ tacitè deducitur ab excommunicatione ad tempus inflicta, vel in absolutione conditionali: cùm in his non possit ita ad summum & strictè forma canonis seruari: siquidem ea forma potiùs absolutioni absolutæ, & simplici, quam huic tacitæ, & conditionali conueniat.

Imò & aduersus communem sententiam optimè facit quod notant Ricar. in 4. sent. dist. 18. art. 10. q. 5. Floren. 3. par. tit. 24. c. 77. §. 1. qui asserunt in absolutione ab excommunicatione, quæ ad iurisdictionem præcipuè, non ad ordinem pertinet, non esse verba quædam præcisè cessaria, sed satis esse, ac sufficeret illa, quæ secundum intentionem absoluentis remotionem excommunicationis significent. Sed hæc verba iuxta excommunicantis, & pronunciantis sensum, sicuti excommunicationem præmittunt, & inferunt, ita & absolutionem post tempus præstitam ipso iure significant: verba autem hæc sunt, Excommunico te donec satisfeceris. Ex quibus præter Pau. Imo. & Alc. aduersus communem tenuerunt Card. in d. Clem. 1. q. 30. Dec. in d. c. 1. de iud. 2. lectio. nota. 6. nequaquam permittens hac in specie differentiam aliquam constitui inter suspensionem & excommunicationem.

Hinc denique ipse infero, in interdicto Ecclesiastico expressim constituto: donec aliquis satisfaciat, aut donec ab vrbe recesserit, sequuta satisfactione, vel recessu ab vrbe, non esse necessariam relaxationem: cùm ipso iure censeatur, & sit interdictum relaxatum. Quod tenet gl. in c. non est vobis, in verb. donec. & ibi Doct. licet Franc. à Rip. in d. c. 1. de iud. notab. 6. contrarium teneat auctoritate text. in c. quanquam, de censibus. in 6. cuius opinio vera est in hunc sensum, vt declaratio requiratur, non tamen absolutio, nec relaxatio: sicuti apparet ex Abb. Card. & alijs in d. Clem. 1. quorum meminit sic eos intelligens Paulus Paris. consil. 27. lib. 4. colum. penult. & fina.

Secundò principaliter hinc est obseruandum, esse necessariò impetrandam absolutionem ab excommunicatione pro eo, qui mortem obierit excommunicatione ligatus, adhuc cum pœnitentiæ & contritionis signis, non tamen absolutus ab excommunicatione. Nam licet is apud Deum absolutus esse credatur, apud Ecclesiam tamen adhuc ligatus censebitur: atque ideò ab eo debet impetrari absolutio, qui eum viuum absoluere iure potuisset. Quod probat tex. celebris in c. à nobis. in 2. de sent. excom. cui responso potissimùm obstat, quòd potestas iurisdictionis, quæ ad excommunicandum, & absoluendum Papæ, & Ecclesiæ prælatis concessa est per redemptorem nostrum, erga solos viuos, & super terram existentes competit. Matth. c. 18. quodcunque solueris super terram, erit solutum & in cœlo: & quodcunque ligaueris super terram, erit ligatum & in cœlo. ad idem sunt auctoritates plures, quarum Gratianus meminit in capitulo, de communione. capit. sanè. cap. legatur. 24. quæst. 2. solos ergo viuos Ecclesia ligare, aut soluere potest, non tamen mortuos. Quod est communi Theologorum & Canonistarum sententia probatissimum, sed nihilominus prædicta decisio text. in d. c. à nobis. ita est intelligenda, vt verè constet, Ecclesiam militantem nec ligare, nec soluere mortuos, sed potiùs denunciare eos decessisse ligatos, vel absolutos. Quæ quidem declaratio quo ad Ecclesiam militantem necessaria est, non quo ad triumphantem: sicuti Romanus pontifex fatetur in d. c. à nobis. quamobrem Panorm. inibi, & cæteri sic illum tex. interpretantur: posset tamen & apertiùs intelligi, Ecclesiam soluere mortuos, vel ligare, non quo ad ipsos, sed quo ad actus, & effectus per viuos erga mortuos agendos: quemadmodum post alios explicat Alfonsus à Castr. lib. 2. de iusta hæret. punit. c. 20. idcirco cauendum est à glo. & Panor. in c. si quis. de hæret. & gl. in c. Iudæi. in 2. de Iudæ. Rom. in singul. 735. existimauerunt, hæreticum posse post mortem excommunicari, per tex. in d. c. si quis. atque ideò concedunt, posse mortuum ab Ecclesia excommunicari. Quorum opinio falsa omninò est: vt & ipse Castr. ca. 19. latiùs ostendit. Nam quod in d. c. si quis. legitur, Anathema ei dicatur: est exponendum in hunc modum, post mortem solennis fiat maledictio, quæ præmittit, illum decessisse excommunicatum: hanc siquidem significationem & hæc dictio, anathema habet: sicuti hac in relectione superùs probauimus.

Quòd si mortuus in ipso mortis articulo per sacerdotem fuisset ab excommunicatione, etiam à solo Papa alioqui tollenda, absolutus, nulla erit post mortem absolutio necessaria. glo. communiter recepta in d. c. à nobis. in verb. non potuerit. tex. in c. non dubium. c. quod de his. c. quamuis. c. ea noscitur. vbi Doct. de sent. excom. l. 25. tit. 9. par. 1. notat S. Tho. in 4. sent. dist. 20. q. 1. art. 1. ad 2. q. qua in re distinguere oportet articulum mortis, quo ad istam potestatem, quæ sacerdoti cuicunque competit, absoluendi scilicet à peccatis, & censuris quemcunque in articulo mortis constitutum, etamsi alioqui absolutio sit summo pontifici, vel Episcopo reseruata: est enim periculum mortis in his duntaxat, vnde mors frequenter solet accidere, vt in bello, in nauigatione maris vehementer turbati, in fœminis prægnantibus, in morbo graui. Periculum siquidem mortis in his prudentis viri arbitrio agnoscendum est. Mortis autem articulus non dicitur, vbicunque periculum adest mortis, sed regulariter cùm certa mors est verosimili coniectura, aut à morbo, aut à vulnere, aut exteriori vi, vt cùm quis ad mortis pœnam fuerit damnatus. Idcircò quod vel literis summi pontificis, vel Canonibus permissum est: nempè, simplicem sacerdotem posse quempiam absoluere ab omnibus peccatis, & censuris in articulo mortis, etiamsi alioqui soli Romano pontifici sit eorum absolutio reseruata: non ita latè intelligi debet an in periculo mortis ea absolutio fieri valeat: sed tunc solùm quando mortis articulus contingat. Sunt etenim hæc maximè diuersa ex ipsa quidem propria nominum significatione. Sic sanè censet rem istam definiendam fore Melchior Cano, Episcopus Canariensis in relectione de pœnitentia. 5. par. fol. 144. cuius sententiæ & illud accedit, quod iura pontificia potestatem istam concedentia cuilibet sacerdoti, non de periculo mortis, sed de mortis articulo meminere: vt constat in d. c. non dubium. c. quod de his. c. quamuis. c. pastoralis. §. 1. de off. ord. c. eos. suprà isto tit. & lib. Sed huic opinioni videntur obstare duo, vel tria. Primum, quòd tex. in d. c. si quis suadente. 17. q. 4. hanc conclusionem explicans de mortis periculo expressim mentionem fecerit, permittens absolutionem ab illius canonis excommunicatione Episcopis in articulo mortis. Nec erit congrua responsio, quòd ille canon permittat absolutionem Episcopis: non cuilibet sacerdoti: quasi voluerit ampliorem Episcopis, quàm sacerdotibus in hac specie delegare potestatem. Nam & in c. ea noscitur. & in c. de cætero, de sent. excom. expressum est, absolutionem ab excommunicatione illius canonis competere Episcopis, quoties vel propter mortis periculum, vel ob aliud impedimentum à Ro. Pont. nequit obtineri: & tamen in præcitatis locis, nempe in c. non dubium. c. quamuis. c. quod de his. c. eos, mentio fit de articulo mortis. vnde ab Episcopo impetranda est, etiam in articulo mortis, absolutio, si commodè fieri possit: alioqui & simplex sacerdos absoluere poterit. quod satis probatur ex eo, quòd iure diuino quilibet sacerdos deficiente proprio presbytero habet potestatem absoluendi à peccatis quibuscunque sacramentali absolutione: vt probauimus superiùs §. 6. nu. 8. quæ tamen non potest ministrari nisi & à censuris fiat absolutio: igitur quilibet sacerdos habet in articulo mortis potestatem absoluendi ab excommunicatione: saltem, vt scribit Paluda. in 4. sent. dist. 17. q. 3. colu. 2. præsumendum est, Papam ea mente esse, vt velit quemlibet in articulo mortis constitutum à quolibet sacerdote absolui posse, etiam à peccatis reseruatis. Quod ipse Paluda. iterum asserit distin. 20. q. 1. conclus. 2.

Secundò, eidem opinioni aduersatur, quòd in c. eos. suprà isto tit. mortis articulus appellatur in 2. par. c. periculum mortis. item in d. c. ea noscitur. Quod in articulo mortis planè permissum est, itidem permittitur infirmitatis tempore timore mortis. Ergo periculum mortis, aut timor mortis verisimilis, sufficiens est causa, vt sacerdoti cuilibet competat absoluendi potestas, vnde constitutus in morbo, & infirmitate non tantum poterit absolui ab excommunicatione canonis propter impedimentum, quod pręstat morbus, ne possit accedere Romam, etiamsi non sit in mortis articulo: quod Pan. & alij per tex. inibi concedunt in d. c. quod de his. sed etiam propter timorem mortis: sicuti apparet in d. c. ea noscitur. quo fit, vt mortis timor, an periculum, articulo mortis hac in quæst. sit similimum.

Tertiò, in hac controuersia est omninò aduertendum, quòd gl. in dict. c. pastoralis. §. 1. in ver. præterquam. ibidem communiter recepta. Inn. Io. And. Host. Abb. Henr. & alij. in d. c. quod de his. dum quærunt, quis dicatur in articulo mortis constitutus: in specie asseuerant, eum dici constitutum in articulo mortis, qui pręlium cum hoste commissurus est, vel patitur naufragium periculosum, vel sit nauigaturus tempore, quo solet mare turbulentum esse, aut longa quidem nauigatione, vel per loca insidiosa, & periculosa. tex. optimus in l. mortis, cum seq. ff. de dona. causa mort. idem de fœmina prægnante Doct. præcitati tradidere, potissimè Io. And. in d. c. pastoralis. §. 1. & Henric. in d. c. quod de his. Item Panor. & alij in d. §. 1. ex quibus satis deducitur, communi Doct. sententia decisum esse, periculum verosimile mortis in hac quæstione articulo mortis æquipollere: imò idem esse articulum, & periculum mortis, quo ad effectum istum. Fatentur equidem hi Doct. eandem potestatem absoluendi, quæ data est cuilibet sacerdoti in articulo mortis, datam item censeri & in mortis probabili periculo, quod & Paluda. not. in 4. sent. dist. 20. q. 1. vers. 3. conclusio.

Ego verò iuxta propriam dictionum significationem arbitror differre articulum mortis à periculo mortis, ita quidem, vt qui existat in mortis articulo, etiam dicatur & in periculo mortis constitutus: non tamen qui est in periculo mortis, statim censendus erit in mortis articulo esse. Et nihilominus censeo communem canonistarum sententiam admittendam temerè non esse, sed tunc solùm, cùm mortis periculum propè, & maximo cum timore ipsius mortis contigerit, ac demum mors immineat satis verosimili coniectura, quod colligitur ex his, quæ de prægnantibus tradidere Abb. in c. quod in te. 2. col. de pœnit. & remis. & Syluest. in verb. inter dictum 5. q. 7.

Sed & gl. in d. c. à nobis. in verb. non potuerit. scribit, posse laicum non mortis articulo ab excommunicatione absoluere: quemadmodum posset à peccatis. Nam & in articulo mortis posse laicum à peccatis absoluere visum est quibusdam. Et tamen in absolutione à peccatis hoc est manifestè falsum: etenim licèt honestum sit, & possit multis ex causis vtile esse, quòd deficiente sacerdote quis in articulo mortis laico propria confiteatur peccata. c. quem pœnitet, de pœni. dist. 1. c. 1. in princ. de pœnit. dist. 6. absolutio tamen à laico ministrari non potest, etiam in mortis articulo, quod manifestissima ratione constat: siquidem absolutio à peccatis ab Ecclesiæ clauibus pendet, ac denique ab ordine, & iurisdictione. Extrauagans. Quia quorundam. §. quod autem. de ver. signi. idem ipse probaui lib 1. variar. Resol. c. 10. nu. 11. Nec posset papa committere potestatem absoluendi à peccatis laico, aut illi, qui clauem ordinis non haberet, vt est communis in hoc omnium consensus, & tradit in specie Palud. in 4. sent. dist. 17. q. 3. col. 2. vers. 3. conclusio. idcircò non posse laicum quenquam à peccatis absoluere, etiam in articulo mortis: asserit gl. in d. c. pastoralis. §. præterea, quem præter alios sequuntur Ab. ibi. idem Abb. & Henr. in c. à nobis. de sent. excom. idem in c. 4. de consuet. col. vlt. Dec. in c. 2. de iud. nu. 23. est similis gl. in c. 2. de pœn. & remis. ist. li. Sylu. in ver. Absolutio. 1. §. 4. col. 4. & est communis opin. Theologorum in 4. sen. dist. 17. notat optimè Mart. Azpilc. in c. 1. in pri. nu. 74. de pœnit. dist. 6. At in excommunicatione quidam censent, posse laicum ab ea absoluere in articulo mortis existentem. quod not. gl. in d. c. à nobis, quam ibi seq. Abb. & Felin. item Syluest. in ver. Absolutio. 1. §. 4. col. 2. Ang. in ver. Absolutio. 3. §. 17. Dec. in d. c. 2. de iud. nu. 23. quibus suffragatur, quòd Papa potest laico dare potestatem absoluendi ab excommunicatione. gl. in c. præter. 32. dist. cuius initio huius §. meminimus. sed in articulo necessitatis hæc potestas absoluendi censetur delegata ex Rom. Pont. intentione: igitur poterit laicus absoluere ab excommunicatione in articulo mortis constitutum. Nihilominus opinio contraria verior est auctoritate gl. in c. vlt. 24. q. 1. quæ scribit, laicum in spiritualibus etiam in articulo mortis nihil agere posse, nisi quod expressim iure cautum fuerit. cuius gl. meminit Dec. in d. c. 2. nu. 23. post Abb. ibi, Inn. & Ab. in d. c. 4. de consuet. Hanc item opin. tenet Imo. in l. 1. col. 3. ff. de publ. iud. ad hoc allegans gl. in d. c. pastoralis. §. 1. eam inducens ad absolutionem ab excommunicatione. sed & ipse Panor. in d. c. à nobis. nu. 10. palàm asserit gl. inibi esse intelligendam iuxta glo. in d. c. pastoralis. §. præterea. vt fortassis Pano. non ita strictè velit, absolutionem ab excommunicatione posse in mortis articulo à laico ministrari: sed vt excommunicatus per propriam confessionem, & contritionem dignus efficiatur absolutione, & remissione excommunicationis. Nam, vt rationem quandam contrariæ opinionis tollamus, est omninò adnotandum quod Palu. scribit in 4. sent. dist. 17. q. 3. col. 3. vers. probabile enim est, asseuerans ideò posse in articulo mortis simplicem, & quemcunque sacerdotem absoluere ab excommunicatione: quia eo tempore potest quilibet sacerdos à peccatis absoluere, & hęc absolutio non potest ministrari aliter, quàm pręmissa absolutione à censuris. idem ipse repetit in 18. dist. q. 5. vers. secunda regula. idem dist. 20. q. 1. ad fi. secundæ conclusionis. Ergo sentit, & verè asserit Palud. eum qui non possit in articulo mortis absoluere à peccatis, minimè posse ab excommunicatione, cuius absolutio ideò permissa tunc videtur, vt possit quis à peccatis absolui. Denique hanc sententiam aduersus gl. in d. c. à nobis. probat Marti. Azpilcueta in d. c. 1. in prin. nu. 83. de pœnit. dist. 6.

Hinc constat, non excusari hæredes defuncti à petenda absolutione ab excommunicatione, etiamsi fuerit in mortis articulo per laicum mortuo data absolutio. Quod est verissimum contra Ab. & Feli. in d. c. à nobis. & Syluest. in dict. verb. Absolutio 1. §. 4. colu. 4. quorum opinio iure nec probari, nec defendi potest.

Post hæc meritò dubitatur, an ab excommunicatione absoluere possit is, qui excommunicauit, & iurisdictionem habet, licet sacerdos non sit. Et Host. in d. c. à nobis. in 2. & in c. ad aures, de simo. quem sequuti sunt veteres quidam summi auctores, duplex vinculum excommunicationis considerat: vnum enim quo ad forum iudiciale, aliud quo ad pœnitentiale: quo ad primum inquit, posse absolutionem ab excommunicatione ministrari ab eo, qui iurisdictionem habet, licet presbyter non sit: cùm ea pertineat ad iurisdictionem. c. transmissam. de elect. Sed quo ad posterius vinculum, asserit, non posse absolui excommunciatum ab excommunicatione ab alio quam à sacerdote. tex. in c. canonica. & c. à nobis, de sent. excom. cùm hæc absolutio ad ordinem expectet. qua ratione moribus obtentum est, vt plerunque iudices ecclesiastici absoluentes quemquam ab excommunicatione, quia sacerdotes non sunt, committant solennem absolutionem sacerdoti alicui. Quemadmodum & ipse Host. sensit in summa hoc tit. de sen. excom. §. quis possit absoluere. Syl. in ver. absolutio. 1. not. 3. vers. quintus, ac fatentur plerique alij. quorum mentionem hîc omittam, eo quòd ab Henrico in specie citentur: & à Bottæo in tracta. de synodo. 3. par. art. 5. nu. 12. qui admonet, hanc opinionem tutiorem esse: & idem fatetur Card. in d. c. à nobis. 2. opposi.

Hæc distinctio falsa est omninò, quod Ioan. And. & Henri. optimè in d. c. à nobis. in 3. col. ostendere conantur. & idem tenent Cardin. 2. opposi. & Collecta. ibi. idem Card. in ca. vlt. 3. nota. de sepultu. & Flor. 3. part. tit. 24. c. 77. in princip. ad finem. Syluest. in verb. Absolutio. 1. in princ. gloss. in d. c. Canonica. Ex quibus ipse colligo, absolutionem ab excommunicatione omninò, & quo ad omne eius vinculum concedi, & ministrari ab habente iurisdictionem, & potestatem excommunicandi, etiam si is nec presbyter, nec Diaconus sit, nec Subdiaconus. Quod multis rationibus euidenter probari poterit: & præsertim, quia quo loco sacri Euangelij data fuit potestas iurisdictionis ad excommunicandum, & quibus, eodem pariter, & eisdem data est ad absoluendum: sicuti suprà latiùs probatum est ex auctoritate Matth. cap. 18. quæcunque alligaueritis super terram, erunt ligata & in cœlo: & quæcunque solueritis super terram, erunt soluta & in cœlo. Et tamen potestas excommunicandi solius iurisdictionis est, & competit Clericis, etiam sacris ordinibus nondum insignitis. capit. transmissam, de electio. igitur & eisdem competit absoluendi potestas.

Secundò, eadem opinio probatur ex eo, quòd regulariter qui potest ligare, poterit & absoluere. cap. inferior. 21. distinct. l. qui condemnare. ff. de re iudic. notantur in l. nemo. qui condemnare. ff. de regulis iur. & inibi constat ex lectione Haloandri, sed Clericus nondum presbyter iurisdictionem habens potest excommunicare: igitur poterit & absoluere. nullibi enim contrarium probatur: cùm in d. c. Canonica. minimè constet, requiri ordinem presbyterij ad absolutionem ab excommunicatione obtinendam. Agitur siquidem ibi de militibus hospitalis Hierosolymitani per eorum Priorem absoluendis ab excommunicatione: & inquit Summus Pontifex id permissum esse Priori, qui presbyter, vt audiuimus, esse debet. Ne inter milites is Prior fortassis esset laicus, atque ideò absoluere non posset. Non autem exigit Papa illum Priorem esse presbyterum, quia is ordo necessarius sit ad absoluendum ab excommunicatione.

Tertiò, his accedit, quòd absolutio ab excommunicatione sacramentalis non est: sicuti omnium consensu receptissimum esse videtur. in 4. sent. dist. 18. dum materiam excommunicationis tractantes post S. Tho. inibi. q. 2. artic. 2. tenent, hanc potestatem ad iurisdictionem, non ad ordinem pertinere. Idem notatur in d. c. transmissam. & fatetur Host. & alij priorem opinionem sequuti, dum concedunt, quo ad iudiciale forum exterius Clericum nondum sacris initiatum absoluere ab excommunicatione posse. Nec verè dici poterit, absolutionem ab excommunicatione sacramentalem esse, saltem ab his, qui mediocri quadam diligentia expendere velint ex theologis, quæ sit propriè sacramentalis absolutio. Est enim pars sacramenti pœnitentiæ, quod quidem pœnitentiæ sacramentum ad culpam peccatorum, quæ in iudicio animæ secretè, & integrè sacerdotibus deteguntur, remittendam omninò pertinet: & sic ad vinculum, quod propter peccati culpam peccato absque vlla excommunicatione ob solam diuinam offensam contrahit. Iuxta illud: Quorum remiseritis peccata, remissa erunt: quorum retinueritis, retenta erunt. Non autem pertinet sacramentum pœnitentiæ ad remittendum vinculum contractum ex iudicis exterioris sententia. sunt & aliæ rationes, quibus satis apparet, absolutionem ab excommunicatione non esse sacramentalem. Quòd si hæc absolutio sacramentalis non est, minimè requirit, quòd eius minister sit sacerdos: siquidem sacerdotij ordo tantùm exigitur quo ad absolutionem sacramentalem quæ est pars sacramenti pœnitentiæ, cuius minister lege diuina sacerdos est, quemadmodum ex sacra scriptura Catholica docet, & tenet ecclesia.

Quartò, aduersus Hostiensem à diuisione argumentor. Etenim aut agimus de absoluendo excommunicatum à culpa, & peccato, propter quod iure fuerit excommunicatus: aut de absoluendo ab excommunicationis vinculo. Priori equidem casu, absolutio pertinebit ad iudicem fori interioris, ad quem alioqui spectat iure ordinario, vel reseruationis, sacramentalis pœnitentiæ absolutio: posteriori autem, absolutio verè iurisdictionis est fori exterioris, & ad eum pertinet, qui hanc iurisdictionem habet, & excommunicandi potestatem, nec spectat ad iudicem fori interioris animæ, vbi de peccatorum culpis per absolutionem Sacramentalem tollendis, non de censuris agitur, nisi ea ex parte, qua censuræ impediunt Sacramentum conferri, & tunc ab exteriori iudice absolutio à censuris exigenda est. Idcircò arbitror, absolutionem ab excommunicatione præstari, & ministrari posse ab eo, qui Sacerdos non sit, modò iurisdictionem habeat ordinariam, vel delegatam, etiamsi exhibenda sit cum solenni forma. tex. in d. c. à nobis. in 2.

Verùm ad absolutionem ab excommunicatione Canonicè consequendam, multa sunt necessaria, quæ secundum Iura Pontificia præmittenda videntur, priusquàm absolutio ab excommunicatione concedatur, quę tradidêre Hosti. in summa de sentent. excommu. §. & qualiter hæc absolutio. Flor. in 3. part. titu. 24. capitulo 77. §. primo. & Syluest. in verb. absolutio. 3. §. 3. & alij statim in specie à nobis citandi. Primùm enim præstare debet excommunicatus iuramentum de obediendo ac parendo mandatis Ecclesiæ. cap. 1. cap. ex tenore. capit. de cætero. extrà isto titu. Hæc verò iuratoria cautio ad cautelam futuræ & præsumptæ contumacię exigitur, etiam ab eo, qui iustè excommunicatus absolutionis tempore satisfacit pro commissa culpa. quod constat ex præcitatis locis. & capitulo, cùm desideres. eodem titul. vbi gloss. in verb. ad cautelam. idem probat. Secundum, quod excommunicatus, prius quàm absoluatur, si offensa fuerit manifesta, realem exhibeat satisfactionem: si verò dubia, sufficiens ab eo præstetur cautio datis pignoribus, vel fideiussoribus. text. optimus in capit. ex parte. in 1. de verbor. significat. capitu. 2. cap. venerabilibus. §. 1. suprà isto tit. notatur in d. c. cùm desideres. & in c. ad hęc. cap. ea noscitur. eo. tit. & in c. qua fronte. de appel. vbi Præpo. & Franc. quicquid dixerit gl. in d. c. ad hæc. quòd si nec possit satisfacere pro manifesta offensa, nec pro dubia dare cautionem sufficientem, satis erit, quòd iuratoriam præstet cautionem: quemadmodum communi omnium consensu diffinitum extat. Idem verò respondendum est in excommunicato propter contumaciam, nam si contumacia manifesta sit, non aliter absoluitur quàm pręmissa reali satisfactione expensorum, & sufficienti cautione de stando iudicio præstita. sed si contumacia manifesta non sit, absolutio fiet, ac erit concedenda, tantùm præstita sufficienti cautione. sicuti probat text. elegans in d. c. venerabilibus. §. 1. ad idem tex. in d. c. qua fronte. & ibi gl. quam sequuntur Panor. Franc. & Doct. communiter Ro. in nouis. 72. Reg. l. 28. tit. 9. part. 1. licet Dec. in d. ca. qua fronte. teneat in vltimo casu sufficere iuratoriam cautionem.

Est autem manifesta contumacia, cùm ipse citatus fatetur in iudicio, se contumacem, vel cùm constat, eum respondisse nolle ad iudicium, nec ad iudicem accedere. text. in d. c. venerabilibus. §. 1. vers. secus. notant Card. & Doct. in Clem. vnica. de dolo & contu. quæstione 8. Abb. in c. cùm parati. col. pen. de app. debet autem hæc citati responsio probari per testes secundum communem. nec sufficeret sola ipsius nuncij publici assertio, vt dicatur contumacia manifesta. glo. in d. ver. secus. parte. in iudicio. quam sequuntur ibi Domi. & Franc. Imo. in d. Clem. vnica. col. 8. Bal. in d. c. cùm parati. atque ibidem Imo. Iaso. in l. properandum. §. 1. col. 3. C. de iudic. eritque in dubia controuersia hęc opinio potiùs admittenda, tametsi contrarium responderint Card. in dict. Clemen. vnica. q. 8. Præp. Abb. & Dec. colum. vlt. in d. c. cùm parati. Felin. in c. ad petitionem. nu. 20. de accusat. qui alios huius opinionis auctores allegat. sicut & Ias. contrariæ.

Illud verò non est omittendum, excommunicatum ratione contumaciæ iudicialis, eadem censura ligari, & ligatum censeri, donec absoluatur, etiamsi constet in iudicio de impedimento, cuius causa non potuit ad iudicem accedere, iusteq́ue valeat excusari: cùm tamen nullam contraxerit contumaciæ culpam. probat hoc text. singu. in d. c. venerabilibus. §. 1. quem ad hoc adnotarunt ibi Domi. & Franc. ac Felin. in c. 2. de testib. cogen. colum. penu. quorum opinio eam rationem habet, quòd iudex secundum processum iustè contumacia per eum præsumpta, excommunicauerit legitimè citatum, ad iudicium non accedentem: atque ideò ligat excommunicatio. idem notant Inn. & Abb. in c. P. & G. de offi. deleg. col. 4. Bal. in c. quod translationem. de offi. deleg. gloss. in ca. quisquis. 4. quæstione 5. in verbo, occurreret. & esse communem hanc opinionem, fatetur Anto. in d. c. 2. quicquid dixerint Hostiens. & Abb. ibidem. nam, & si iudex errauerit in excommunicationis censura, eam iniustè pronuncians, adhuc excommunicatio ligat, & absolutione indiget. sicuti & nos superiùs explicuimus §. 7. numero 5.

Sed, etsi excommunicatus pro manifesta offensa non sit ante realem satisfactionem absoluendus, id procedit, vbi satisfactiopotest ab excommunicato exhiberi. idcircò, quoties satisfactio spiritualis est, vel eius conditionis, vt ab excommunicato præstari non possit, nempe collatio beneficij, receptio in Canonicum, & his similes: tunc prius est excommunicatus cum sufficienti cautione absoluendus, quàm satisfactio pręstetur. quod notat glossa in verbo, emenda. in cap. solet. suprà isto titu. quam Doctor. inibi sequuntur Felinus in capit. cùm contingat. columna prima. de offi. delegat. gloss. Innocent. Abb. colum. vlt. & Doctores in capit. pro illorum. de prębend. textus in capit. ex publico. de conuers. coniugat. & ibi Panormitanus 2. col. dicens, hanc opinionem communem esse, quæ est omninò memoriæ commendanda ad intellectum earum constitutionum, quas modò adduximus de manifesta offensa.

Tertium, quod in absolutione ab excommunicatione seruandum est, palàm exponitur in d. c. à nobis. in 2. nempe solennis forma cum Psalmo & oratione, quemadmodum dicti auctores explicant. ex quibus & alia petenda sunt, quæ ad hunc articulum attinent.

Priùs verò quàm aggrediar, & exponam, quis possit iure ordinario ab excommunicatione absoluere, aliquot hîc adnotabo quo ad eos, qui ex Iubilęi, aut literarum Apostolicarum priuilegio possunt ab excommunicatione, & alijs peccatis absolui à quocunque per eos eligendo Sacerdote, etiamsi hi casus sint huiusmodi, vt nullus pręter Papam vel Episcopum absoluere ab eis possit.

Primùm illud est obseruatione dignum, quòd si quis huic Sacerdoti confessario, qui poterat ab omnibus peccatis reseruatis absoluere & à censuris, ita peccata confiteatur, vt omittat per obliuionem ei confiteri peccatum aliquod, cuius absolutio sit reseruata, vel cui accesserit excommunicatio, & absolutionem generalem à peccatis & censuris obtinuerit. Absolutus omninò censetur ab excommunicatione, & à peccato illo, quòd per obliuionem omiserat confiteri. & licet peccatum illud teneatur pòst, cùm in memoriam redierit confiteri, poterit absolui à quocunque Sacerdote simplici, etiamsi non habeat potestatem absoluendi à peccatis, & censuris reseruatis. Hanc sententiam asseuerant Ang. in verb. confessio. 1. q. 12. Syl. in ver. confessio. 1. q. 19. eam tribuentes Palud. in 4. sent. minimè citantes Paludani locum. idem tenent Gabriel in 4. dist. 17. qu. 1. Adri. de confessione. q. 4. §. si petas. vers. ex hoc sequitur Martin. ab Azpilcu. in c. consideret. §. cautus. nu. 30. de pœnit. dist. 5. hoc ipsum deducens ex Palud. in 4. sent. dist. 8. q. 5. col. pen. opinor ipse, doctissimum virum voluisse citare Paludani locum in 4. sent. dist. 18. q. 5. art. 3. vers. quarta. cuius hæc sunt verba: Si ille, qui absoluit potuit ab omni sententia, & noluit, tunc sufficit, quòd si noluit ab omni, sed à quibusdam absoluere, tunc nunquam valuit absolutio, quo ad sententiam, de qua absoluens non cogitauit, nec absoluisset, si cogitasset. de sent. excom. c. ex parte. & c. officij. Si autem absolutus credat, quòd si ille sciuisset, quod nesciuit, nihilominùs absoluisset eum, debet se reputare absolutum ab omni. Hæc Palud. qui de absolutione à censuris tantùm loquitur. Syluest. autem, Angel. & Adrianus, atque alij de absolutione à peccatis reseruatis tractant, & in specie, dum Syluest. Palud. refert tractantem de presbytero absoluente in articulo mortis à casibus reseruatis, planè insinuat locum Palu. in quarto senten. dist. 20. q. 1. art. 2. quo in loco nihil addit de peccatis, aut censuris oblitis, & à quibus expressim absolutio data non fuerit. quamobrem ego constituendos esse censeo duos casus: Primus equidem erit de peccatis, atque eorum absolutione, in quo censeo veram esse Sylu. Gabriel. Angeli, Adriani, & aliorum sententiam, nam si quis confiteatur peccata sua confessione Sacramentali, ei, qui potuit ab omnibus etiam reseruatis absoluere, & per obliuionem amiserit confiteri peccatum vnum vel duo, ex reseruatis, obtenta generali absolutione, censetur ita & ab oblitis seruatis absolutus, vt satis sit ea postmodum memorię repetita cuicunque Sacerdoti confiteri, licet is non habeat absoluendi ab illis potestatem. etenim absolutio Sacramentalis hanc vim habet, quòd & peccata oblita tollit, hac tamen lege, vt sint demum confitenda, si memoriæ occurrerint, secundum communem omnium Theologorum sententiam. Huius autem prioris casus decisionem ipse nondum legi, nec potui apud Palud. locum inuenire, etiamsi diligenter inquirere curauerim. Secundus casus versabitur circa absolutionem ab excommunicatione, nam in foro animæ, si peccator pœnitens oblitus fuerit confiteri aliquod peccatum, cuius causa est excommunicatus, & absolutio reseruata, & nihilominùs generalem absolutionem obtinuerit, ab eo, qui potuit ab excommunicatione absoluere. Absolutus equidem est à peccato illo, & ab excommunicatione, ea lege, vt id confiteatur, cùm in memoriam inciderit Sacerdoti ordinario, etiamsi is non possit ab excommunicatione absoluere. Huius conclusionis ratio ex eo deducitur, quòd ab illo peccato per obliuionem omisso Sacramentalis absolutio absoluit. & denique Sacerdos ab excommunicatione, sine cuius absolutione minimè potuit habere locum absolutio Sacramentalis à peccatis exhibita. atque ita hanc opinionem probare conatur egregius Doctor Azpilcueta in d. nu. 30. hoc ipsum explicans ex Ang. Sylu. Adriano, & Gabr. qui hanc sententiam inclinant, nam Palud. & si ab eo citetur, non exponit hanc conclusionem, nec hunc casum explicat. quippe, qui loquatur de absolutione tantùm ab excommunicatione, quæ in iudicio exteriori solet concedi, de qua statim agendum erit. & sanè, vbi in hoc secundo casu quis absoluitur à peccatis & censuris, non est, cur conuertamus de vi absolutionis ab excommunicatione. idem tamen respondendum est, quoties qui potuit absoluere à censuris recta intentione, qua proponit à necessarijs absoluere, dixerit super pœnitentem, absoluo te in nomine Patris, & Filij, & Spiritus sancti, siquidem ex hoc à peccatis & censuris absoluisse videtur, auctore Gersone 2. part. fol. 183. col. 1. de confess. & fol. eo. col. 3. c. excommunicationum. cuius decisionem ad hoc laudat & exaltat Azpilcueta in d. num. 30.

Quid autem de illo dicendum sit, qui pluribus ligatus excommunicationibus, absoluitur ab eo, qui potest omnes tollere, nec equidem expressim omnibus nominatis, sed vel indefinitè, vel ab vna earum alijs per obliuionem petentis absolutionem omissis? & quæstionem istam seclusa peccatorum absolutione tractat Palud. in d. qu. 5. post Thom. & alios ibi. glo. & Doct. in c. cùm pro causa. isto titu. & in c. ex parte. de offi. ordi. cuius capitis titulus apud Palu. vitio librariorum mutatus est. nos equidem, vt & obiter difficultatem istam expediamus, distinctè proponemus aliquot conclusiones, quid iure verius sit explicantes.

Prima conclusio. Excommunicatus vnica tantùm excommunicatione, pluribus tamen ex causis, non censetur ab excommunicatione absolutus, si in impetratione absolutionis causam aliquam tacuerit. text. in d. c. cùm pro causa. & c. officij. c. ex parte. vbi glo. & Doct. S. Tho. in 4. sent. distin. 18. q. 2. art. 5. & ibi Theologi. Regia l. 29. titu. 9. part. 1. Rom. consil. 326. quorum opinio vera est, quoties causa tacita fuit æquè principalis ad excommunicandum, alioqui valet absolutio. secundum Abb. & Henri. in d. c. cùm pro causa. Docto. in Clem. 2. isto tit. Felin. in ca. quod super. de fide instru. ad finem. ex quibus satis manifestè colligitur, etiam absolutionem validam esse in hoc casu, si causa, quæ expressa non fuerit, minimè auertisset Prælatum ab absolutione, licet expressim ei foret significata. quod & Palud. sentit in d. q. 5. col. vlti. tametsi ipse generaliter rem istam diffinierit.

Secunda conclusio. Pluribus ligatus excommunicationibus, petens ab excommunicatione absolui, vnius tantùm mentionem agens, non censetur à reliquis non expressis liber, etiamsi indefinitè fuerit ab excommunicationibus absolutus. Refertur etenim hæc absolutio indefinita ad excommunicationem in petitione commemoratam. ex l. si de certa. C. de transact. gl. in d. c. ex parte. & in dict. c. cùm pro causa. vbi Anto. Abb. Henri. & Felin. Ancha. in d. Clem. 2. S. Thom. in d. art. 5. & probatur in eisdem Canonibus, quorum in proxima conclusione mentionem fecimus. Procedit autem hæc ipsa conclusio, etiamsi absolutio ab excommunicatione generalis sit, nam ad expressam & petitam tantùm refertur. propter rationem d. l. si de certa.

Tertia conclusio. Excommunicatus pluribus excommunicationibus vnica tantùm absolutione ab omnib. absoluitur, si omnes fuerint absoluenti significatæ & expressę. argum. l. pluribus. ff. de acceptilat. Et hæc est omnium concors sententia in præcitatis locis, de qua non est vlterius controuertendum.

Quarta conclusio. Qui potest excommunicatum ab omnibus absoluere excommunicationibus, vnica tantùm absolutione omnes tollit, non tantùm sibi expressam, vbi scientiam habens, omnium excom municationum indefinitè excommunicatum absoluerit. Hoc sanè ex ipsius absoluentis mente præsumpta, quemadmodum notat Henri. in d. c. cùm pro causa. Ioan. in summa confessorum. titu. 33. quæstione 120.

Quinta conclusio. Pluribus excommunicationibus ligatus, ab omnibus, etiam vnica tantùm expressa in petitione, absolutus censetur, quoties qui absoluit ita generaliter absoluerit, vt dixerit: Absoluo te ab hac excommunicatione, & ab omnibus alijs, quibus ligatus es, quarum nec memineris, nec memoriam habes. Ea enim est absoluentis mens, vt & ad omnes alias excommunicationes velit absolutionem extendi. ita in specie Henric. & Ioan. in summa confesso. modò citati adnotarunt.

Sexta conclusio. Absolutio indefinita ab excommunicatione, exhibita ei, qui pluribus est excommunicationibus ligatus, vnica tantùm in petitione nominatim expressa, etiam quo ad alios sufficit, quoties verisimili coniectura præsumi poterit, absoluentem & à tacitis excommunicationibus nihilominùs absoluturum, si earum scientiam habuisset. ita visum est Palud. in 4. sent. distinct. 18. quæst. 5. col. penul. versicu. quarta. Hæ verò conclusiones omninò præmittunt in absoluente potestatem absoluendi ab omnibus excommunicationibus, alioqui nulla posset contingere dubitatio. Deinde constat, necessarium esse, quòd pluribus excommunicationibus ligatus, pluribus absolutionibus, vel vnica ab omnibus absoluatur. glo. in d. c. cùm pro causa. per tex. ibi. & est communis opinio, quam tenent omnes in hac resolutione citati.

Septima conclusio. Absolutio ab excommunicatione, obtenta ex falsa causa, est nulla, nec prodest excommunicato. probatur in ca. officij. de sent. excom. & in d. c. cùm pro causa. glo. communiter recepta in dict. c. ex parte. de offi. ord. text. in dict. l. 29. titu. 9. part. 1. notant Thom. & alij in 4. senten. dist. 18. q. 2. art. 5. nec est in hac conclusione aliqua dubitatio, quæ possit iure eam improbare, aut dubiam reddere, præterquàm quod glo. in d. c. ex parte. conatur constituere differentiam inter excommunicationem, & absolutionem, in specie huius q. vt excommunicatio lata ex falsa causa valida sit, & liget: absolutio verò ex falsa causa pręstita, minimè absoluat, imò nulla sit. prior huius distinctionis pars probatur in c. 1. 11. q. 3. & in his locis, quibus traditur, excommunicationem iniustam ligare, validam esse, & absolutione indigere. quod nos tradidimus hac in relectione. §. 7. nu. 7. atque in specie de excommunicatione lata ex falsa causa. idem not. gloss. in ca. 1. suprà isto tit. in verb. propter. quarum opinio communis est, secundum Cur. cons. 20. dubio 2. col. 3. notant Doct. in d. c. ex parte. posterior pars constat in d. c. officij. & similibus. Sed Panor. in d. c. ex parte. hanc differentiam reprobat, existimans absolutionem ex falsa causa præstitam validam esse, si absoluens habeat animum absoluendi, non obstante causa falsa, licet iniqua sit absolutio. sicuti constat ex c. venerabilibus. §. sanè. isto tit. cuius hoc in §. mentionem fecimus. Rursus censet Panor. excommunicationem ex falsa & iniusta causa latam, minimè ligare, si excommunicator non habuerit ligandi intentionem. quod præsumi debet, quia is putabat causam veram esse, alioqui non excommunicaturus, si sciret, eam falsam fuisse. quod not. & Card. in d. c. ex parte. 4. oppo. Curt. in d. consi. 20. Feli. in c. quod super. de fide instru. colum. pen. qui nullam admittunt differentiam inter excommunicationem & absolutionem. idem Card. in rep. c. perpendimus. extra eo. ti. num. 22. quo in loco fatetur, priorem partem huius distinctionis ab omnibus receptam esse. tenet tamen contrarium asseuerans, excommunicationem latam ex falsa causa non tenere, sed nullam esse. idem ipse Cardi. sentit in d. cap. ex parte. tandem Panor. Card. & Felin. in prædictis locis in hanc videntur conuenire opinionem, vt distinguenda sit excommunicatio iniusta ab excommunicatione lata ex falsa causa, nam excommunicatio iniusta ligat & tenet, donec absoluatur ita excommunicatus propter excommunicantis intentionem, non sic excommunicatio ex falsa causa. siquidem hæc nulla est, nec quenquam ligat ob deficientem excommunicatoris intentionem, & consensum ad excommunicandum. qui quidem defectus constat ex l. 1. C. de falsa cau. adiect. legat. l. demonstratio. §. vltim. ff. de conditi. & demonstrat. hoc ipsum censuere Host. & Abb. in c. 2. de testi. cog. quorum meminimus in hoc ipso §. versi. illud verò omittendum non est. Idem in absolutione respondendum erit secundum horum Doct. sententiam.

Ego sanè veram esse censeo communem opinionem, quæ asserit, excommunicationem ex falsa causa latam, validam esse, & absolutione indigere, eo quidem modo, quo & excommunicatio iniusta ligat, & absolutione indiget. quod superius explicuimus §. 7. nume. 5. & sequentibus. eandem opinionem communem tenet Rota in nouis 399. ad cuius probationem inprimis illud animaduerto, ex opinione contraria maximè improbari receptissimam illam sententiam, qua traditum extat, excommunicationem iniustam ligare, & ab ea petendam fore absolutionem, nam excommunicatio lata ex falsa causa, quæ tamen errorem manifestum in ea sententia expressum non contineat, iniusta est, non autem nulla. quemadmodum notatur in c. pertuas. de sent. excom. vbi est hac de re text. opt. quem ita intellexit glo. ibidem communiter approbata, quòd si excommunicatio secundum acta processus manifestè falsam causam haberet, esset notoriè iniusta, & ideò nulla. c. inter cæteras. de re iud. vbi Abb. & Feli. nu. 5. idem Abb. in c. Odoardus. col. vlt. de solutio. idem Abb. in c. ab excommunicato. col. 3. de rescript. Syluest. in ver. excommunicatio. 2. col. 2. & Caiet. 2. q. 70. art. 4. quamuis in hoc gl. in verb. errorem. & ibi Panor. in d. c. per tuas. contrarium teneant. Igitur sit satis, excommunicationem ex falsa causa latam, quę nec euidenter falsa est, nec errorem expressum continet, iniustam esse, non nullam, & ea ratione ligare, donec detur ea absolutio.

Secundò est animaduertendum, excommunicationem latam ex causa, quæ falsis testibus probata sit, aut falsis instrumentis, non esse nullam, sed iniustam. Hoc enim regulare est, quòd sententia ita lata, sit iniusta, licet non sit nulla. text. in l. diuus. ff. de re iud. vbi glo. Bar. & Docto. gl. in l. qui agnitis. ff. de excep. quam sequuntur ibi Doct. communiter. vt fatetur Soc. eam approbans. Fel. item post Abb. & alios. in c. licet. de probat. num. 35. & ibi gl. in ver. opponi. Eandem opinionem fatetur communem esse Ias. in dicta l. diuus. colum. penul. quam etiam tenent Abb. & alij in c. cùm venerabilis. de except. & licet contrariam sententiam, quòd hęc sententia sit nulla, tenuerint glo. in dicto capi. cùm venerabilis. in fine. & ibi Hostien. ac Dec. num. 31. Cuma. in d. l. diuus. & ibi Zasius. idem Zasius lib. 1. singul. respon. capit. 13. Alciatus in l. si ex falsis. C. de transact. disputat idem Dec. in dicto c. licet. num. 21. quibus ad huius quæstionis resolutionem addenda est Regia l. 2. tit. 26. part. 3. satis est, prædictam communem sententiam admissam passim fuisse, præsertim, quia potest contingere falsitas testium aut scripturæ absque dolo producentis eos in iudicium.

Tertiò his accedit, quòd excommunicatio potest ferri ex falsa causa testibus minimè falsis probata, qui quidem memoriæ lapsu, aliáue ratione decipi potuerunt, & falli, existimant tamen se verum dixisse, & verum esse eorum testimonium. quo casu sententia dubio procul nulla non est, licet possit dici iniusta secundum rei veritatem, non secundum acta causæ.

Quartò ad hæc facit, nam & veris testibus, aut veris scripturis potest quis falsa ex causa excommunicari, si nondum produxerit, nec probauerit id, ex quo causa illa, quæ alioqui contigisse præsumitur, & digna excommunicatione censetur, vel cessauerit, vel iustissimam excusationem habeat. Hæc verò excommunicatio, quod nemo in dubium reuocabit, nulla non est, imò iusta secundum acta causę, licet iniusta ex rei veritate, & tamen ex falsa causa lata fuit. Est igitur attenta communi resolutione distinguendum, an excommunicatio sit nulla, & tunc non ligat, an sit iniusta. & eo casu ligat, donec absolutio ab eo fuerit concessa, etiamsi ex falsa causa lata fuerit.

Quintò, si ad vim excommunicationis, vt ea ligare valeat, donec absolutio detur, est inspiciendus animus, quem ad excommunicandum iudex haberet, si certus foret de innocentia excommunicati, nusquam ferè locus erit communi opinioni, quę asserit excommunicationem iniustam, quæ tamen nulla non sit, ligare, & absolutione indigere. Sæpissimè enim excommunicatio iniusta est, quia iudex vel testibus vel scripturis, aut falsa præsumptione fallitur, & ad excommunicandum inducitur: alioqui non excommunicaturus, si certus esset de innocentia excommunicati. & profectò tunc tantùm excommunicatio iniusta ligaret, cùm iudex certus de innocentia rei ipsum excommunicaret animo excommunicandi. & tamen in hac specie Felin. post Abb. in capi. secundo. de testib. cog. nume. 6. censet, nullam esse sententiam excommunicationis propter manifestum errorem iudicis, quorum opinio falsa est, si referatur ad iudicis voluntatem quo ad ipsum manifestè iniquam: procedet tamen, vbi error hic esset ex actis causæ admodum manifestus, sicuti ex capitulo, inter cæteras. de re iudicat. paulò antè adnotauimus.

Postremò communis opinio maximam rationem habet ex eo, quòd ei contraria plurimùm detrahit Ecclesiasticæ disciplinæ, & deinde auctoritati Ecclesiæ admodum esset perniciosum, quòd quiuis excommunicatus se liberum ab ea censura existimet ea occasione, quòd falsa causa deceptum iudicem in eum excommunicationem pronunciasse causetur, quòd, quàm sit iurisdictioni Ecclesiasticæ aduersum, nemo non viderit.

Quibus equidem ad amussim examinatis, deducitur, absolutionem ab excommunicatione obtentam ex falsa causa his modis, quibus diximus & excommunicationem ex falsa causa quandoque pronunciari, validam esse, ita quidem, vt nulla sit in hoc differentia inter excommunicationem & absolutionem, quod præter auctores superius citatos, tenent Rota in nouis 399. sentit Innocent. in capi. sacro. in verb. alioqui. extra ist. tit. pariter enim procedunt excommunicatio & absolutio. ca. verbum. de pœni. dist. 1. not. gl. in c. inferior. 21. dist. imò absolutio ab excommunicatione etiam euidenter & manifestè iniqua, atque iniusta, non erit nulla, sed tenebit, licet excommunicatio esset in hac specie nulla: quod fortassis poterit probari simili conclusione, quam de absolutione præstita post appellationem hoc in §. explicuimus.

Igitur hæc septima conclusio tunc vera est, cùm excommunicatus aliqua ex causa ea tacita, & alia expressa obtinet absolutionem, manet enim ex priori causa excommunicatus, quia ab excommunicatione lata ea ex causa nec benè nec malè fuerit absolutus. idem erit, quoties pluribus ex causis excommunicatus, vnica tantùm expressa, impetrat absolutionem. manet enim adhuc excommunicatus ex causa tacita. ita sanè procedunt auctoritates ad septimam conclusionem adductæ, quod colligo ex eisdem locis. item ex Imo. & Fel. in d. ca. quod super his. de fide instru. nu. 13. qui latè quæstionem istam examinare conantur.

Secundò illud in controuersiam incidere solet, an confessarius electus ex Iubilæi, vel literarum Apostolicarum, quas bullas dicimus, priuilegio absoluere valeat pœnitentem ab excommunicatione contracta ex crimine hæresis? & quibusdam fortasse videbitur huic Sacerdoti hoc permissum esse, nam licet absolutio ab excommunicatione Iure Canonico lata contra hæreticum sit Rom. Pont. specialiter reseruata, tamen in his literis datur potestas absoluendi ab his casibus, qui sunt Apost. sedi reseruati, exceptis quibusdam, quorum de numero hæresis crimen non est. Idcircò exceptio regulam in contrarium firmat. l. quæsitum. §. denique. ff. de fundo instruct. l. nam quod liquidè. §. vltim. ff. de penu legat. Secundò ad hanc partem accedit, quòd licet in c. quamuis. extra eod. tit. permissum sit, inferiori absoluere percussorem Clerici ab excommunicatione Canonis in quibusdam inibi expressis casibus. in eisdem tamen obtentum est, ius absoluendi permitti inferioribus ab excommunicatione Iure Pontificio inflicta aduersus hæreticos, & alios, quorum absolutio sit summo Pontifici excepta, & pręseruata. Sic notat Abbas in capitulo, de cæter. ist. titul. Felinus alios allegans in dicto capitul. quamuis. ob eandem rationem. & propter auctoritatem text. in capit. eos. suprà eo. tit. & est communis opinio. vt fatetur eam sequutus Sylu. in verb. absoluto. 4. dubio 4.

Ego sanè contrariam sententiam veriorem esse opinor, atque admonendos esse censeo Sacerdotes, ne hæreticos etiam pœnitentes, & magno cum cordis dolore crimen detestantes, ab excommunicatione absoluant. Mihi etenim visum est, eos quidem Sacerdotes ex his Iubilęis & bullis, non habere potestatem ab hac excommunicatione absoluendi, quod sequentibus probabitur.

Primùm ex eo, quod commissio generalis absoluendi ab excommunicatione, minimè comprehendit illam excommunicationem, cuius absolutionem verisimili coniectura ipse delegans nequaquam in specie commisisset. quod not. Flor. 3. par. tit. 24. c. 77. §. 1. cui suffragatur regul. iuris, quæ docet, in generali concessione non venire ea, quę quis non esset in specie verisimiliter concessurus. c. in generali. de reg. iur. ist. lib. vbi glo. allegat text. opt. ad præsentem quæstionem. in ca. frater noster. 16. q. 1. etenim ibi generalis commissio facta per Papam Legato non extenditur ad causas fidei. Sic in hac specie, quam tractamus, non est pręsumendum, Romanum Pontificem his generalibus commissionibus absolutionem ab excommunicatione pro hæresis crimine in dicta, his delegare, quibus in specie minimè delegasset.

Secundò ad hoc ipsum conducit, quod scribit Felin. in c. Apostolicæ. col. 1. de except. referens, absolutionem ab excommunicatione quacunque, per Romanum Pontificem concessum ei, cui fit alicuius beneficij Ecclesiastici collatio, non habere effectum quo ad excommunicationem ex causa hæresis Iure Canonico impositam, quia ea non censetur sublata per prædictam absolutionem. & testatur Feli. ita expressim decisum fuisse ab Innocentio octauo per regulam quandam Cancellariæ ab eo statutam.

Tertiò, etiamsi in his Iubilæis & literis quidam casus excepti sint, & regulam in contrarium firmam efficiant. tamen casus illi excepti ad eis similes extenduntur. text. celebris in ca. cùm dilecta. vbi Abb. & Deci. de confir. vtil. vel inutil. & in c. ad audientiam. de Cleric. non resid. Bal. per tex. ibi in ca. post translationem. de renunciat. Abb. in c. cùm omnes. colum. 6. de constit. gloss. in l. 1. C. de condict. indeb. & in l. vlt. C. de reuoc. don. tradit Alexan. in consilio 145. colum. 2. lib. 7. Felin. in c. quoniam frequenter. in prin. vt lite non contesta. & in c. pastoralis. in prin. de rescript. Dec. consil. 284. colum. 2. Ioan. Lup. in Rubr. de donatio. inter vir. & vxo. §. 16. nu. 10. quòd, si quis in hac controuersia expenderit casus, qui excipiuntur in his bullis & Iubilæis, planè comperiet ratione maiori, & hunc casum hæresis ex mente Romani Pontificis exceptum censeri. quamobrem cessat prima ratio pro contraria opinione superius adducta.

Non oberit secunda ratio ex intellectu cap. quamuis. nam, & si in articulo mortis non possit esse dubitatio. In alijs tamen casibus in eodem cap. expressis, Innoc. Anch. Card. Abb. & Rauena contrarium tenent, asserentes, illum text. non procedere in alijs excommunicationibus, quarum absolutionem Papa sibi excepit, sed tantùm in excommunicatione lata in percutientes Clericum. Sit tamen vera communis opinio, profectò minimè potest ad hanc quęstionem adduci, quia illa tractat de extensione facultatis Iure Communi concessę. nos verò in præsenti casu agimus de extensione priuilegij extra Ius Commune dati: quod plurimum refert, vt constat ex notatis per Fortun. in l. Gallus. §. & quid si tantùm. ff. de lib. & post hu. col. 70. Feli. in c. postulasti. de rescript. numero 13. Oldrad. consi. 9. Panor. in c. ex parte. de decim. & præterea manifestum est, in dict. c. quamuis tractari de absolutione ab excommunicatione concedenda per inferiorem à Principe, quoties excommunicatus aliqua ex causa iusta impeditur ad Rom. Ponti. pro absolutione obtinenda. vnde mirum non esset, si decisio illa extende retur ad omnes casus, in quibus adest eadem ratio, & datur idem impedimentum. at in præsenti q. non est excommunicatus impeditus ad summum Pontificem accedere. atque ideò non æquè procedit argumentatio ex illo c. adsumpta. Quis autem absoluere valeat ab excommunicatione hæresis causa inflicta, nos explicuimus in reg. peccatum. 2. part. nu. 5. de reg. iur.

Tertiò circa idem dubitatur, an absolutio ab excommunicatione, etiam damno soluto, & præmissa satisfactione, obtenta ex vi iubilæi, aut bullarum Apostolicarum ab ipso confessario in foro conscientiæ, obtineat, an prosit excommunicato in iudiciali, & exteriori foro? & ni fallor, ipse censeo, hanc absolutionem minimè in foro exteriori iudiciali admittendam fore, nec eam excommunicato prodesse quo ad exterioris iudicij effectus, nisi in literis Apostolicis dictum sit, quòd ea etiam in iudiciali exteriori foro vim obtineat, ac sit admittenda. Plurimùm etenim detrahitur auctoritati Iurisdictionis Ecclesiasticæ fori exterioris, si publicè excommunicatus & denunciatus, secretè per Sacerdotem ab eo ad confessionem electum absoluatur, & ea is absolutione obtenta ingerat se diuinis, quasi in contemptum iudicis, qui eum excommunicauit. Cui quidem iudici congruè satisfactum non est, etiam si excommunicatus, qui iudici parere recusauit, damnum parti læsæ restituerit.

Hæc deinde opinio probatur, quia in his Apostolicis literis quibusdam casibus expressum est, absolutionem à confessario datam in foro item exteriori prodesse, & Reum immunem efficere. Igitur in alijs casibus ab argumento specialis concessionis absolutio tantùm in animæ iudicio proderit, cùm manifestè distinguere velit Pontifex summus forum interius ab exteriori.

Ad hæc facit, quòd forus conscientiæ & animæ plurimum differt à foro exteriori, siquidem plures tradantur passim differentiæ maximè in c. quia plerique. de immunit. Eccle. c. fili. de testam. c. quæ in Ecclesiarum. de consti. Bar. in extra. ad reprimendam. ver. denunciationem. ergo absolutio in conscientiæ foro obtenta non prodest in exteriori iudiciali foro.

Quartò hoc ipsum constat vel ex eo, quod absolutus in animę iudicio, etiam pœnitentia peracta potest in exteriori foro accusari & puniri. gl. in c. de his. de accus. cuius opinionem ipse probaui latiùs li. 2. var. reso. c. 10. nu. 3. cùm prior examinatio in conscientiæ iudicio præcipuè fiat ad pœnitentiam & satisfactionem diuinæ offensæ, posterior autem ad publicam vindictam, & Reipublicæ satisfactionem.

Quintò his accedit stylus vetustissimus Ro. Cur. qui obtinet, quod Roma. pontifex non consueuit per Iubilæum, aut bullas confessarijs sacerdotibus committere ea, quæ forum contentiosum concernunt, sed tantùm ea, quæ ad pœnitentiæ forum, & conscientiæ purgationem spectant. huius styli meminit Paulus Parisius in consilio 67. nume. 22. libro 4. & deinde Ludouicus Gomez. in reg. cancell. de non iudicando, iuxta formam supplicationis quæstionis 14. nume. 3. commemorans vsum sacræ pœnitentiæ apud Roman. curiam. Nam quoties petitur quid ad conscientiæ forum, & iudicium animæ interius pertinens, id negocium confessario committitur, vt id expediat nullis testib. adhibitis, literis statim post eius perfectam actionem laniandis, & dilacerandis. Nec vlla fit tunc compositio cùm Romanæ curiæ Datario, pecuniaria quidem, quæ fieri solet, & fit quoties quo ad iudicium exterius, & contentiosum aliqua dispensatio, similíue negocium in Romana Curia expeditur. hæc planè Gomez. vt hinc lector percipiat quid referat, apostolicas literas dari quo ad forum animæ, vel quo ad iudicium exterius, & forum contentiosum. Huic opinioni plurimùm suffragantur ea, quæ in eadem ferè. controuersia tradit Anton. Cordubens. in tracta. de indulgentijs. quæstione 40.

His rationibus animum induxi meum, vt hanc opinionem in hac quæstione probarem, facillimè admissurus cuiuslibet saniorem sententiam, & quæ his probationibus exclusis, fortioribus, & melioribus constet. etenim in re dubia nequaquam decet semel conceptis opinionibus ita contumaci animo adhærere, vt doctissimorum virorum iudicia recusare nitamur.

Ex §. Sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Absolutionem simplicem petens, an videatur fateri, se excommunicatum esse?
- 2 Absolutio ab excommunicatione hominis, à quo possit concedi.
- 3 Episcopus an possit absoluere excommunicatum à prælato inferiori?
- 4 Absolutio ab excommunicatione iuris, & canonis, ab Episcopo regulariter dari potest.
- 5 Sacerdos Parochialis, an possit absoluere ab excommunicatione maiori lata à iure.
- 6 Absolutio ab excommunicatione minori pertinet etiam ad presbyterum parochialem.
- 7 Absolutio ad cautelam, quando sit concedenda.
- 8 Absolutio ad cautelam, à quo iudice dari possit, & an à delegato Apostolico.

§. DVODECIMVS.

IN hoc tandem tractatu de absolutione excommunicationis breuiter agendum est, quis possit iure ordinario ab excommunicatione absoluere. qua in re duo sunt examinanda. Primùm equidem de excommunicatione maiori: secundum de minori. & ad prioris partis intellectum distinguere oportet absolutionem simplicem ab absolutione, quæ ad cautelam concedi solet, & inde nomen habet: sicuti iam in hac Relectione distinximus obiter. §. 7. numer. 7. versicu. quarta conclusio. est enim absolutio simplex ea, quæ petitur, & datur ab excommunicatione, quæ vel iustè, vel iniquè vim habuit, & excommunicatum censuræ vinculo affecit, ac ligauit. idcircò necessaria est omninò, & præmittit, excommunicationem præcessisse ac ligasse. qua ratione solet disputari, an petens absolutionem simplicem, videatur fateri, se excommunicatum esse, & idem in eo dubium erit, qui absolutionem excommunicationis postulauit, cùm in dubio ea petitio de simplici absolutione sit intelligenda, vt in dicto §. 7. diximus. & quibusdam visum est, petentem absolutionem ab excommunicatione non fateri, se excommunicatum esse. quod probatur auctoritate glos. in capit. exhibita. de homicid. in verb. veniam. quæ asserit, petentem veniam alicuius delicti non fateri se deliquisse. quam sequuntur Abb. Cardin. & Doctor. ibi. idem Cardin. & Abb. nume. 22. in cap. venerabilem. de electio. dicit esse singula. Alexand. in l. 1. in prin. col. 1. ff. de noui operis nunciatio. qui & in hac specie absolutionis ab excommunicatione idem sensere, & tenent præterea Innocen. in c. cùm dilectus. colum. 3. de ordin. cognit. Cardin. in c. perpendimus. colum. vlt. isto tit. Felin. in c. literas. num. 19. de præsump. idem Felin. in c. Apostolicæ. de except. colum. pen. Rota in antiquis 330. Ias. in l. decem. numer. 48. ff. de verb. obligat. quorum opinio eam rationem habet, quòd petens absolutionem istam ex humili corde ad cautelam videatur eam petijsse propter dubium aliquod, quo eius animus vexatur, an sit excommunicationis censura ligatus, atque ideò ex hoc non debet adsumi eiusdem confessio ad probationem, quòd verè sit excommunicatus: quemadmodum ex proximè dictis apparet. quicquid autem sit de hac controuersia, minimè probat hanc opinionem gloss. in d. c. exhibita. cùm ea tractet de venia, quæ petitur ad cautelam, quo quidem casu manifestum est petentem hanc veniam non fateri se deliquisse. Imò contrariam sententiam, quod petens absolutionem videatur fateri, se excommunicatum esse: tenent Bart. in d. l. decem. colum. vlt. gl. in verbo, postulauit. & ibi Hostiens. per eum textum in dict. c. venerabilem. & post eum Imol. idem Imol. Præpos. & Francus in c. ad præsentiam. de appellat. Ioannes Faber in §. vlti. Instit. de ingenuis. quorum opinionem communem esse fatetur Præposit. in dict. c. ad præsentiam. & his primùm suffragatur text. in d. c. venerabilem. qui tamen mihi non ita fortis esse videtur, vt quidam existimarunt. nam pręter alias responsiones, quæ à Panorm. traduntur, ipse video in illius c. responso non censeri probatam excommunicationem ex sola petitione absolutionis, sed ex ipsa facti veritate, quam ipse Romanus pontifex refert, & in adminiculum, & maiorem vim commemorat, ipsum reum cognouisse, latam à sede Apostolica excommunicationem dum absolutionem petijt per nuncium, quasi minimè negare potuerit, imò cognouerit, quę contra ipsum acta fuerant, & erant planè manifesta. secundò his accedit, quod liberatio præmittit obligationem d. l. decem. c. ad dissoluendum. de despon. impub. ergo absolutio supponit excommunicationem, & eam petens fatetur, se excommunicatum esse, sed hæc ratio non omninò probat. siquidem hæc argumentatio procedit à quadam præsumptione, quæ iure deducitur ad id, quod contrarium præcesserat ex eo, quia illud tollitur: non quòd verè semper constat, nisi in naturalibus, & certis naturaliter. etenim si verè abscissa est Petro manus, sequitur omninò, & verè, Petrum habuisse manum. at in his, quę natura certa non sunt, sed iure inducta, non constat argumentatio ex priuatione ad habitum, nisi præsumptione. liberatio siquidem instituta est ad tollendam obligationem: nec tamen naturali certitudine constat, eam semper fieri obligato, possibile sanè est, quòd facta sit non obligato. verùm, quia ius præmittit eam quo ad tollendam obligationem ad hunc effectum eam inducens: oritur argumentatio præsumptione quadam sufficiens, non autem omninò certa, quòd liberatus prius obligatus fuerit. sic denique non est probata verè, & plenè, sed præsumptione quadam iuris excommunicatio ex eo, quòd quis fuerit ab ea absolutus. ita ipse colligo ex his, quæ latè tradidere Bart. & Doct. in d. l. decem.

Tertiò opinioni Bart. patrocinatur, quòd appellatione absolutionis in dubio de simplici est intelligendum. gl. in c. capitulum. de rescript. cuius nos mentionem fecimus in d. §. 7. igitur petens absolutionem ab excommunicatione, simplicem petere videtur: quæ tamen non datur, nec dari solet, nisi his, qui sunt excommunicatione ligati. sed & hæc ratio eandem responsionem habet, quam præcedens. præsertim quia & si verum sit, semel excommunicatum, necessariò indigere absolutione, cùm aliter excommunicatio tolli nequeat, non tamen ex contrario sequitur, absolutum ab excommunicatione, fuisse excommunicatum, etiamsi absolutio fuerit simplex: cùm plerunque soleat peti ad tutiorem animæ salutem, & in dubio, an sit quisquam excommunicatus. c. illud. de cleric. excom. ministr. Quamobrem ipse arbitror duo, vel tria esse omninò hîc separatim adnotanda.

Primum, illud mihi satis probabile est, quòd per absolutionem, etiam simplicem minimè probata sit excommunicatio. idq́ue verum esse censeo sequutus Rotam in antiquis 330. nam etsi absolutio necessaria sit ad tollendam excommunicationem, cùm verè ea præcesserit: non tamen hinc assumi debet efficax probatio quòd excommunicatio præcesserit, si de ea non aliter quàm ex absolutionis præsumptione constet.

Secundò obseruandum est, minimè fateri se excommunicatum fuisse, qui obijcienti excommunicationem responderit, se absolutionem obtinuisse. hoc probatur ex reg. exceptionem. de regul. iur. & c. cùm venerabilis. de excep. non enim fatetur exceptionem obijciens: maximè, quia hic non fatetur à se petitam fuisse. hoc ipsum in specie notant Bart. communiter receptus in d. l. decem. deinde idem constat ex eo, quod per absolutionem excommunicatio probata non sit, & modò asseuerauimus.

Tertiò, si quis absolutionem simpliciter petat, aut absolutionem simplicem postulet, non videtur verè fateri, se excommunicatum: tametsi ex hac petitione præsumi possit quædam excommunicationis confessio, & quandoque vera ipsius excommunicationis, ac legitima probatio ex vi confessionis expressæ. etenim vbi quis asserat, se excommunicatum fuisse, dicat tamen iniustam esse excommunicationem, planè fatetur petens ab ea absolutionem excommunicatum esse: cùm, vt superiùs respondimus excommunicatio iusta ipsum excommunicatum ligauerit, & censuræ vinculo affecerit. at si simpliciter petierit quis absolutionem ab excommunicatione, non poterit inde assumi certa confessio excommunicationis, sed tantùm præsumpta, quæ in rebus maximi præiudicij probationem plenam absque alijs adminiculis non constituet. atque ita contrarias hac in quæstione sententias conciliandas esse opinamur.

Quis autem possit absoluere ab excommunicatione maiori per simplicem absolutionem: duas continet partes, quarum prior de excommunicatione lata ab homine: posterior delata à iure tractabit, in priori specie regula est constituenda, vt is possit ab excommunicatione absoluere, qui eam tulit, vel eius superior, vbi superioris, ac iudicis partes potest exercere, non alius. sic etenim Episcopus absoluet ab excommunicatione per eum lata, vel Archiepiscopus in casibus, quibus iurisdictionem propriam exercere valet inter subditos suffraganeorum, aut denique ipse Papa. tex. in c. per tuas. c. sacro. extra ist. titu. c. venerabilibus. in principio. & in totius c. responsis. eod. titu. notant ibi Doctor. S. Thom. in 4. sent. distinct. 18. q. 2. artic. 5. & ibi Palud. q. 5. art. 2. latè Syluest. in verb. absolutio. q. 1. notabili secundo. Hostiensis in summa huius tituli. §. de excommunicationis absolutione.

Imò poterit Episcopus absoluere ab excommunicatione eum, quem prælatus inferior excommunicauerit, & licet iniqua sit hæc absolutio data non requisito ipso excommunicatore, valet tamen, & tenet, quia iurisdictionem habet Episcopus ad absoluendum. quod notat glos. vlti. in c. cùm ab ecclesiarum prælatis. de offi. ord. quam sequuntur ibi Abb. Imol. & Doct. asseuerantes, hanc opinionem communem esse. Eandem sequitur Bal. in l. si vt proponis. in 1. C. quomo. & quand. iud. col. vlti. iurisdictio etenim competens in aliqua diœcesi prælato inferiori, ita est accipienda, vt minimè priuet Episcopum ordinaria iurisdictione, quam habet, sed ei accedat, vt aiunt, accumulatiuè, ad hunc effectum, quòd prælatus inferior possit hac iurisdictione vti, sicut & Episcopus, sitque inter eos præuentioni locus. quam opinionem sensit, ac præmittit gl. in d. c. cùm ab Ecclesiarum prælatis. notant Abb. in c. dilecti. in 3. de appellat. col. 3. & idem Abb. Imol. & Bald. paulò antè citati. quorum opinio communis est, vt constat ex adductis per Felin. in c. pastoralis. in princip. de offi. ordi. & fatetur Carol. Ruin. in consi. 7. num. 6. libr. 4. cui suffragatur text. in capit. per hoc. de hæreti. isto libr. & in l. vltim. C. de iurisdi. omni. iudi. Bartolus per text. ibi in l. prima. C. de offic. præf. vrb. notat. Panormi. in cap. cæterùm. de iudic. ad idem optimus text. in Authen. de defensori. ciuit. in princi. tametsi aduersus hanc opinionem communem plures teneant, quos refert, & sequitur Deci. in dict. capit. cæterùm. numer. 5. & Carol. Ruinus in d. consi. 7. præcipuè opinionem communi contrariam tenet glos. in dict. cap. pastoralis. in princip. Maximè in iurisdictione per præscriptionem acquisita, quidam existimant ex ea glo. quòd ea competat inferiori prælato, qui præscripsit, in priuationem, & exclusionem Episcopi. Quod probari videtur in cap. auditis. de præscriptio. vbi Panorm. hoc tenet. 2. col. idem Panorm. in cap. irrefragabili. §. excessus. col. 1. eum tex. ad hoc inducens. de offi. ordi. eandem sententiam sequuntur idem Abb. & Felin. columna 3. in dict. capitu. pastoralis. Franc. Balb. in tract. præscriptio. 5. parte princip. 1. parte, quæstione 11. Calde. consil. 2. de præscript. & tamen etiam in iurisdictione per præscriptionem quæsita, quòd ea priuatiuè non competat, sed accumulatiuè, probare conantur, & verum esse censent Ioan. Andre. Hostiens. Anton. & Imol. in d. c. pastoralis. quorum opinio propter auctoritatem tantorum virorum seruabitur in praxi, vt testatur Panormitan. ibi. & profectò magis communis est, si consideremus ea quæ tradit Henric. in eod. cap. pastoralis. tametsi dubio procul præcedens, ac prior in hoc sententia sit admittenda, vbi pręscriptio ita fuerit inducta, quòd Episcopus exercere volens propriam, & ordinariam iurisdictionem prohibitus sit à prælato inferiori. Et hæc de inferiori iurisdictionem habente, qui tamen prælatus sit secularis. Nam de prælato regulari alia est obseruanda distinctio, iuxta textum gloss. & Docto. in capitu. quanto. de offic. ordin. Abb. in c. si quis contra Clericum. in repe. num. 42. & in capit. cùm contingat. numer. 21. de foro compet. & in cap. cùm ab Ecclesiarum prælatis. 3. colum. de offic. ordi. Nihilominus ipse dubiam esse opinor opinionem gloss. in dict. cap. cùm ab Ecclesiarum prælatis. quo ad absolutionem excommunicationis, tum propter ambiguam huius principalis quæstionis definitionem, tum etiam ex eo, quòd præuentio cognitionis causam ipsam ita deferat ad inferiorem prælatum, vt eo cognoscente, nulla sit quo ad eam causam apud Episcopum iurisdictio. l. vbi cœptum. ff. de iudic. sic in specie notat Paluda. in 4. sentent. distinct. 18. quæstione 5. artic. 2. versi. 3. licet opinionem gloss. asserat communem esse sequutus eam Syluest. in verbo, absolutio. 2. in principio. idem tenet Ioan. in summa confessorum. titu. ist. quæst. 94. Regia l. 4. titu. 9. part. 2. & 1.

Absolutio verò ab excommunicatione lata iure ipso Pontificio, aut synodico petenda omnino est apud eum, cui constitutio ipsa eam reseruauerit. Quòd si ius ipsum nulli absolutionem reseruet, tunc regulariter Episcopus absoluere poterit. tex. celebris. in cap. nuper. ist. titu. quem ad hoc præter alios inibi idem ex eo colligentes, dixere singularem esse Cardin. ibi Barb. in c. 2. de solutio. & in c. 1. col. 5. de offi. delegat. notat Abb. in cap. graue. col. vltim. de præbend. latè Felin. in dict. cap. pastoralis. §. præterea. de offi. ordi. idem Felin. & Deci. post Abb. in c. at si Clerici. §. vltimo. de iudic. notant & alij plures, quorum meminit Henric. Bottæus de synodo 3. part. artic. 5.

Et procedit hæc communis opinio etiam in excommunicatione lata per constitutionem inferioris confirmatam tamen per Romanum pontificem, nam & ab hac poterit Episcopus absoluere, quod manifesta ratione deducitur, siquidem potest Episcopus absoluere ab excommunicatione lata per Canonem Romani pontificis, vt in dicto capitulo, nuper, apparet. Igitur & ab ea, quæ lata sit per constitutionem inferioris alicuius, etiamsi ea constitutio fuerit confirmata per Romanum pontificem. & in specie hanc extensionem probarunt Baldus in Proœmio. Rex pacificus. Iason in l. more. colum. sexta. ff. de iurisdi. omni. iudic. Henri. in c. ex frequentibus. & ibi Card. 4. opposi. Abb. colum. vltima. de institu. idem Cardin. in Clemen. 1. §. si quis. quæstione quinta. de reb. ecclesi. Felin. in dicto §. præterea. Quorum ratio communis est, & in hoc tendit, quòd confirmatio Romani pontificis non tollat ordinariam iurisdictionem. capit. 1. & 2. de confir. vtili. vel inut. Nec oberit glos. in dict. c. ex frequentibus. verb. confirmantes. vt statim apparebit.

Secundò isthæc regula, quæ in d. c. nuper. traditur, etiam obtinet in excommunicatione lata per hominis, & iudicis sententiam, quę generalis sit. Etenim absolutio potest ab Episcopo dari, si non fuerit alteri reseruata. Quod in specie adnotauit Imol. in dict. capitu. Graue. col. 4. de præben. licet sit sententia lata per Romanum pontificem. quia cùm generalis sit in pluribus ęquipollet canoni & statuto, sicuti explicatur in c. à nobis. in 1. extra. ist. titu. idem quod Imol. tenent Henri. in d. c. ex frequentibus. Idem Henri. post Hosti. & Ioan. Andre. in cap. excommunicamus. in 1. de hęreti. Quibus suffragatur text. in dict. cap. ex frequentibus, quo in loco gloss. vltima sensit contrarium, quasi velit, non posse absolutionem in hoc casu dari ab Episcopo, nisi specialiter ea sit Episcopo permissa: quemadmodum in eo capite expressim permissa fuit. & præterea Abb. in dict. cap. graue. Card. in dict. cap. excommunicamus. & Felin. in dict. §. præterea. hanc opinionem, quam Imola tenuit, falsam esse censent, tenentes, Episcopum non posse absoluere ab excommunicatione lata per generalem sententiam hominis. idem notat Caie. in verb. Absolutio ab excommunicatione. & Ioan. in summa confess. libr. 3. titul. 33. q. 86. Mihi potius placet prior sententia ob generalem permissionem text. in dict. cap. nuper. Et quia admodum similis est generalis sententia statuto, aut Episcopali constitutioni. Nec vrget auctoritas gl. in d. c. ex frequentibus. ea etenim procederet, quando excommunicatio fuit lata ab homine, & confirmata per Romanum pontificem. quia ab ea Episcopus absoluere non poterit, nec quisquam alius quàm ipse excommunicator: atque ita intellexere illam gloss. Panorm. ibi col. vlti. Rom. in consil. 387. & Felin. in dict. §. præterea. à quibus libenter quæram, an loquantur in excommunicatione lata per hominis sententiam specialem, & huius absolutio siue sit per Papam confirmata, siue non, ad neminem pertinet præter excommunicatorem. Aut loquuntur in excommunicatione lata per generalem sententiam hominis: & tunc parum oberit potestati Episcopi ordinarię confirmatio Romani pontificis. Nam si vera est opinio Imolæ, sicuti potest Episcopus absoluere ab excommunicatione lata per statutum confirmatum à Romano pontifice, ita poterit ab excommunicatione lata per generalem sententiam hominis ab ipso Papa confirmatam: cùm hæc similima sint. Idcircò parum confirmatio Romani pontificis hac in specie operabitur, siue sequamur opinionem Imolæ, siue contrariam. Qua ratione superest, quòd omissa opinione gloss. in d. c. ex frequentibus. ibidem est text. satis vrgens Imolæ opinione. Et fortassis confirmatio Papæ in sententia speciali hominis hunc habet effectum, quòd tunc minimè admitti debeat dubia sententia gloss. in d. c. cùm ab Ecclesiarum prælatis. cuius paulò antè meminimus.

Tertiò, hæc regula communis adeò vera est, vt Episcopus tantùm possit absoluere ab excommunicatione iuris absolutionem minimè reseruantis, quòd sacerdos proprius curam animarum habens nequaquam valeat hanc absolutionem à maiori excommunicatione concedere: sicuti notat glos. communiter inibi recepta in cap. 2. de pœniten. & remis. ist. lib. tex. optimus in Clement. 1. de priuileg. in princ. & in extrauag. 1. §. obseruent. eod. tit. de priuileg. inter communes. Panormi. & Fel. in c. 2. & in cap. Nuper. extra ist. titu. Felin. in d. capit. pastoralis. §. præterea. columna tertia. Imola. in cap. ab excommunicato. colum. 5. de rescript. Quorum opinio plures auctores habet ex iuris pontificij professoribus, quos præter Felin. refert eos sequutus Henri. Bottæus in tractat. de synodo. 3. part. articu. 5. idem ex Theologis tenet Bitterren. in opere de excommunicatione, & interdict. Durandus in 4. sentent. dist. 18. q. 4. arti. 2. & Palud. ibi. q. 5. arti. 1. Biterrensem sequutus idem tenet in excommunicatione lata per Canonem concilij generalis, aut Romani pontificis. Huic opinioni adstipulatur, quòd absolutio excommunicationis ad iurisdictionem fori exterioris pertinet, vt constat, quam sacerdos curam animarum habens nequaquam exercere potest: cùm ea careat omninò. Nam pari iure censeri debent excommunicatio & absolutio. c. verbum. de pœnit. distin. 1. igitur & absolutio non potest competere ab excommunicatione ipsi sacerdoti curam animarum habenti, vbi de maiori excommunicatione agendum est.

Contrariam sententiam in specie tenent Innoc. & Host. in d. c. nuper. S. Thom. in 4. senten. dist. 18. quęst. 2. art. 5. Syluest. in verb. absolutio. 1. q. 5. Angel. eodem verbo. §. 2. Ioan. in summa confessorum libr. 3. titu. 33. q. 85. & est communis opinio, vt fatetur eam sequutus Ioan. Maior in distin. 13. q. 2. dubio 3. quorum ea est resolutio, vt ab excommunicatione lata iure Pontificio, vel Episcopali, etiamsi maior sit, possit sacerdos parochialis absoluere, nisi fuerit in specie alteri reseruata. idem probat Paluda. in excommunicatione lata per Episcoporum, & aliorum quorumcunque inferiorum constitutiones. Huic opinioni plurimum accedit text. in dict. c. nuper. nam etsi ea responsio loquatur in absolutione ab excommunicatione minori: attamen ratio generalis illius text. probat, parem esse potestatem absoluendi ab excommunicatione iuris, Episcopi scilicet & presbyteri curam animarum habentis, vt si absolutio à iure non sit alicui expressim reseruata, competat Episcopo, vel presbytero parochiali. vnde cùm par sit ratio, constat, presbyterum parochialem posse, vt Episcopus potest absoluere ab excommunicatione maiori lata per Canonem, etiam pontificium nulli reseruantem absolutionem, præsertim, quod ab illius capit. responso deducitur, & non aliundè, communis Panor. & aliorum opinio. ideò in rigore disputationis satis defendi poterit hæc posterior Theologorum sententia: tametsi communis praxis priorem receperit, & possit contendi text. in d. c. nuper. intelligendum fore in absolutione ab excommunicatione minori, quo ad sacerdotem parochialem, & quo ad Episcopum in absolutione ab excommunicatione maiori propter distinctionem iurisdictionis.

Excommunicatio minor regulariter tollitur absolutione sacerdotis curam animarum habentis, & qui proprius est ipsius excommunicati presbyter. text. in dicto cap. nuper. qui est intelligendus de excommunicatione minori lata à iure ipso, etiam Pontificio sedis Apostolicæ. Quæ quidem opinio communis est in dicto cap. nuper. notat post alios summarum auctores Syluest. verb. Absolutio. 1. 2. notab. & alij, quorum meminit Henric. Bottæus in tract. de synodo. 3. part. art. 5. idem responderunt Sanct. Thom. in 4. sentent. distinct. 18. q. 2. arti. vlt. & ibi cæteri Theologi.

Illud verò est obseruandum, an possit ab excommunicatione minori lata à iure absoluere sacerdos, quilibet etiamsi is non sit proprius ipsius excommunicati parochus? Nam Caiet. in opusculis. q. vnica. de ministro pœnitentiæ in hanc inclinat sententiam, vt existimet, alium quàm sacerdotem parochialem absoluere non posse à minore excommunicatione, etiam ob peccatum veniale iure indicta. quia absolutio excommunicationis iurisdictionem exigit, quam in hunc excommunicatum non habet alienus sacerdos: licet is possit alteri subditum à venialibus peccatis absoluere, vt communis docet opinio. deinde, licet concedamus, quemlibet sacerdotem ipso quidem Iure, diuino vel humano habere iurisdictionem ad præstandam absolutionem sacramentalem à venialibus peccatis, quod concedendum est: non inde sequitur necessariò, eundem habere iurisdictionem ad tollendam excommunicationem minorem propter venialia peccata inflictam. Differt etenim multum absolutio sacramentalis peccatorum venialium ab absolutione excommunicationis minoris: quæ sacramentalis non est, & vinculum tollit distinctum à peccatorum, etiam venialium culpa, & nexu, sicuti & absolutio à peccatis mortalibus satis differt ab absolutione excommunicationis maioris, cùm absolutio ab excommunicatione requirat iurisdictionem fori exterioris: absolutio autem à peccatis exigat tantùm iurisdictionem fori interioris, & animæ. Quibus equidem rationib. communis sententia admittenda videtur adhuc in absolutione ab excommunicatione minori, quæ peccati venialis ratione ligauit excommunicatum, vt is non possit absolui ab alio sacerdote, quàm eo, qui proprius sit. quod etiam comprobatur ex eo, quòd frequentissimè minor excommunicatio iure indicta est ob venialem culpam, vt notatur in c. sacris. de his quæ vi. Et tamen hęc regula communi omnium consensu constituta est, quòd ab excommunicatione minori lata à iure absoluere non possit quilibet sacerdos: sed tantùm is, qui curam animarum habet, & parochus est ipsius excommunicati. Nec me latet, Martinum Azpilcueta virum qualibet laude dignissimum, Caietani opinionem improbasse in c. placuit. de pœniten. distinct. 6. numer. 25. ratione profectò subtili, quam lector perpendat necesse est, vt in hac controuersia iustiorem, ac veriorem sententiam eligat.

De absolutione excommunicationis, quæ ad cautelam dari solet, illud est pręnotandum, quòd allegans, se iniustè fuisse excommunicatum, planè fatetur, excommunicationem eum ligasse: & ideò non est audiendus, donec absoluatur: simpliciterq́ue absoluitur seruata iuris Pontificij forma. At qui allegat, excommunicationem nullam fuisse, quia lata post appellationem, aut errorem manifestum habere, & petat absolutionem ad cautelam absoluendus equidem est non simpliciter, sed ad cautelam. hæc probantur in cap. solet. sup. isto tit. & notantur in c. per tuas. extra eo. & in cap. cùm contingat. de offi. delegat. conceditur autem hæc ad cautelam absolutio ex quadam iuris benignitate, & gratia: cùm excommunicatus absolutionem minimè petat simplicem humiliter confessus, se excommunicatum: imò potius negat excommunicationem: atque ideò rigore quodam non erat absoluendus, sed admittendus ad probationem eius quod allegauerat: sicuti probatur in dict. cap. cùm contingat. & in dict. cap. per tuas. quo in loco asserit Summus pontifex, apostolicam sedem consueuisse, hunc ad cautelam absoluere. Sed iam hæc benignitas sedis apostolicæ ordinaria est, vt constat in dictis constitutionibus. Et in c. venerabilibus. §. sed si ex causa. ist. tit. quamobrem breuiter hoc in loco ad hanc quæstionem aliquot adnotabimus.

Primùm, non tantùm esse absolutionem ad cautelam concedendam, cùm excommunicatio dicitur nulla ex causa erroris intolerabilis, vel ex eo, quòd lata sit post appellationem legitimam, sed & quoties nulla dicitur ex defectu iurisdictionis, aut ex alijs similib. causis, quæ nullam efficiant excommunicationis sententiam: cùm eadem sit ratio, secundum Ioan. Andre. Domini. 2. colum. & Franc. 5. in dict. cap. solet. & est communis opinio, vt fatetur Abb. in c. Apostolicæ. de exceptio. colum. penult. vnde dicens, excommunicationis sententiam nullam, & petens absolutionem hanc ad cautelam, non tenetur in specie causam nullitatis exponere: quemadmodum notant Domini. & Franc. colum. 5. in dict. cap. solet. sensit Rota in antiquis 60. quòd si excommunicatus allegauerit iurisdictionis defectum in iudice ordinario ratione exemptionis: non est ita facilè danda absolutio ad cautelam, nisi prius exemptio aliqua ex parte probetur saltem semiplena probatione: quod ne iudici ordinario passim illusio fiat: tenent Innocent. Domini. & Franc. colum. 5. in dict. cap. solet. Rota in nouis. 308. & in antiquis 116. attamen licet tempore, quo petitur absolutio ad cautelam non sit necessarium causam nullitatis exprimere, oportet tamen eam in specie nominare, vt detur absolutio, quod Francus notat, & constat: quia nullitatis causa in vniuersum est aliquo modo probanda, vt detur absolutio hæc ad cautelam saltem quoties allegatur appellationem præcessisse: debet enim summariè cognosci, an appellatio excommunicationem præcesserit. licet non sit necessaria iustificatio appellationis, secundum Abb. in dicto capit. per tuas. isto titu. Ioan. Andre. 2. colum. Francum 5. post alios in dict. cap. solet. & Felin. in c. Apostolicæ. penul. col. de except. tex. ad idem optimus in dict. c. venerabilibus. §. sed si ex causa. & §. vltimo. vbi est text. ad hoc elegans, nec enim est absolutio ista ad cautelam temerè concedenda: imò præmitti debet cognitio illius causæ, quæ ab excommunicato allegatur, vt nulla sit excommunicatio: præsertim vbi dicitur, excommunicationem latam fuisse post appellationem: nec sufficit ad effectum absolutionis ad cautelam, quòd vnius testis testimonio probetur, appellationem præcessisse ipsam excommunicationem, vt notat Aegid. à Bellamera in decisio. 91. nec iuramentum ipsius appellantis, nisi eo casu, quo iudex excommunicator asseuerat, se non credere appellationem præcessisse excommunicationem, & tamen paratum esse dare absolutionem, si ita sit, quòd post appellationem excommunicauerit. sic notat Felin. in dict. ca. Apo. nume. 19. de except. post Aegidi. à Bellamera decis. 386.

Sanè quoties appellatio ab interlocutoria fuerit interposita, & per appellantem petatur apud iudicem ad quem absolutio ad cautelam, erit probandum plenè, quod appellatio excommunicationem præcesserit, licet nondum constet ipsius appellationis iustificatio. quod apparet in dict. cap. venerabilibus. §. vlti. & est communis opinio, quòd si appellatum sit à sententia diffinitiua, tunc excommunicatus allegans excommunicationem nullam, quia præcesserit eam appellatio, non tenetur hoc plenè probare ad obtinendam absolutionem ad cautelam: siquidem ad ipsam excommunicationis nullitatem sufficeret hæc plena pròbatio, sed erit satis quòd summariè, & semiplenè probetur, appellationem præcessisse. & idem arbitror, vbi tractetur de quacunque alia causa nullitatis, ex cuius ratione petatur absolutio ad cautelam: atque ideò quod diximus de exemptione, minimè erit speciale, sed planè ordinarium.

Secundò est inquirendum, quis possit ad cautelam absoluere? & Romanus pontifex in dict. cap. solet. hanc absolutionem respondet dari posse à superiore ipsius excommunicatoris, ad quem delata est causæ controuersia per appellationem. Poterit & ipsemet excommunicator absoluere ad cautelam, secundum Hostien. Ioan. Andr. & alios in dict. c. per tuas. Domini. & Franc. in dict. cap. solet. colum. 2. quod non licebit alicui iudici, etiam iurisdictionem habenti ordinariam, nisi sit ipsemet excommunicator, eiúsue superior cogniturus de appellationis causa, vt ipse Domini. colum. 5. & Franc. 2. in specie adnotarunt. qua ratione hoc erit omninò obseruandum ad intellectum gloss. in cap. cùm ab Ecclesiarum prælatis. de offic. ordin. cuius in hoc §. paulò antè meminimus.

Iudex verò delegatus, etsi sit datus à principe ad appellationis cognitionem, & decisionem, non poterit absoluere ad cautelam. hæc enim absolutio extraordinaria est, & gratia quadam sedis Apostolicæ inducta. c. per tuas. isto titu. igitur non est cuicunque iudici permittenda, nisi à iure sit in specie permissa. nam absolutio simplex ab excommunicatione competit delegato: quia tunc excommunicatio non dicitur nulla. at vbi excommunicatus allegat, excommunicationem nullam esse, iure ordinario absolutio danda non est, nisi prius constet, excommunicationem nullam esse. idcircò cùm absolutio ad cautelam sit extraordinaria, & à iuris pontificij regulis aliena, permissaq́ue ex gratia, non videtur cuilibet iudici data potestas eam concedendi. atque ita hanc opinionem veram esse opinantur gloss. in dicto cap. solet. verb. per superiorem. Ioan. Andre. Domi. Franc. & Doct. ibi Deci. in cap. præterea. num. 6. de offi. deleg. & ibi Felin. col. penult. idem Felin. in cap. causam, quæ. nu. 6. & in c. cùm dilecta. col. 10. de rescript. idem in c. 1. num. 11. vt lit. non contesta. Iason in l. 2. col. 2. & ibi Deci. ac Curti. iunior col. 1. ff. de iurisdict. omn. iud. quorum opinio communis est. contraria tamen potius placet Archid. in d. c. solet. Abb. & Deci. in c. ad præsentiam. de appel. per tex. inibi. cui respondetur, iudicem delegatum, cuius in eo capite mentio fit, habuisse specialem commissionem à Romano Pontifice absoluendi ad cautelam. & tamen hæc posterior opinio vsu, & praxi recepta est, quo ad iudices delegatos extra Romanam curiam de causa cognoscentes, licet datus in Romana Curia, vt intra eam cognoscat de causa, speciali indigeat commissione ad absolutionem ad cautelam adhuc ex communi vsu, quemadmodum Rota tradit in antiquis. 810. & sequent. Fel. in c. veniens. de testib. col. pen. vnde secluso communi stylo prior sententia verior est, & magis communis, quam extendit Oldra. consil. 145. ac Fel. in d. c. veniens. in 2. vltim. col. vt nec iudex delegatus possit absoluere ad cautelam excommunicatum ad effectum dicendi testimonium. Quo in casu ipse potius contrarium tenerem, maximè vbi res non ita benè per alios testes probari posset. argument. text. in capit. præterea. de offic. delegat. & d. l. 2. ff. de iurisd. omnium iud. sic etenim Ioan. Monachus in d. capitulo, solet, tenet, iudicem delegatum posse absoluere ad cautelam testes sibi productos ad effectum dicendi testimonium.

Tertiò considerandum est, non posse impediri hanc absolutionem ad cautelam ex contradictione aduersarij, nisi is dixerit, excommunicationem latam propter manifestam offensam, quod probare debet intra octo dies, & eo probato non est absoluendus excommunicatus, nisi prius realem satisfactionem præmiserit. tex. singular. in dict. c. solet. satis tamen erit ad impediendam absolutionem istam, quòd manifesta offensa proponatur, & obijciatur in ipsis interrogatorijs articulis, nec est necessarium, quòd expressim libello speciali exceptionis hæc manifesta offensa in iudicium deducatur, quemadmodum docet Rota in nouis. 326. ita rem istam explicans. Idem probat Fel. in d. c. Apostolicæ. de exceptio. num. 17. ipsi autem octo dies currunt, & labuntur continuè à momento ad momentum ab ipso die, quo iudex recepit obiectionem manifestæ offensæ, absque alia speciali huius dilationis adsignatione, quod notant Domi. & Franc. in d. cap. solet. & Rota. in nouis. 208.

Hæc tandem prænotare libuit de excommunicationis viribus, vinculo, & effectib. de qua eius absolutione ad huius rubricæ & capitis, quod statim sumus exposituri, apertiorem cognitionem, multa tamen omisimus, quòd vel ea cuiquam facilè obuia sint, vel nos breuitati operam dantes ipsa præterierint, quæ diligens Lector pro sui ingenij captu poterit inquirere, ac mente reponere.

SECVNDA HVIVS RELECTIONIS PARS.

Bonifacius Octauus.

Alma mater Ecclesia plerunque nonnulla rationabiliter ordinat, & consultè, quæ suadente subiectorum vtilitate, postmodum consultiùs, ac rationabilius reuocat, in meliusue commutat.

EX HVIVS CAP. INITIO.

SVMMARIVM.

- 1 Alma substantiuè & adiectiuè quid significet?
- 2 Mutatio & correctio veterum legum iustissima est.
- 3 Eadem lex humana non omnibus communitatibus, aut ciuitatibus conuenit.

ALmam, hoc in loco summus Pontifex appellat Ecclesiam, sanctam inquam. Alma etenim Hebræa dictio est, & item Latina, auctore diuo Hieronymo in Esaiam cap. 7. quo in loco adnotauit, apud Hebræos Almam dici virginem, non quamcunque, sed absconditam, ac secretam, quæ nusquam virorum patuerit aspectibus, sed magna parentum diligentia custodita sit, ætatisque iunioris, & in annis adolescentiæ constituta. quod pluribus sacræ scripturæ auctoritatibus probare idem auctor conatus est ad illius c. intellectum, & catholicum Prophetæ sensum. idem Hieronymus hanc interpretationem tradit in Hebraicis traditionibus in Genesim. Latinè autem secundum eundem Hieronymum Alma sancta intelligitur adiectiuè, siquidem alma, vt inquit Festus, sancta, siue pulchra, vel alens ab alendo scilicet. Seruius item libro 10. Aeneid. super illud, alma parens Idæa Deum, inquit: Alma propriè est tellus ab eo, quòd nos alat: Abusiuè etiam alijs numinibus hoc epitheton datur. idem Seruius apud Virgilium, Ecloga 8. diem Almum, clarissimum interpretatur, nec tantùm hæc dictio referenda est ad lucis splendorem, sed & ad honoris, & nominis, & famæ claritatem, & excellentiam. sic Iustinianus in l. 1. C. negotiatores ne militent. lib. 12. Constantinopolim, vrbem almam appellat. Martialis de natali Domitiani libro 4.

Cæsaris alma dies, & luce sacratior illa,
Conscia Dictæum, qua tulit Ida Iouem.

Vtcunque sit, ecclesia catholica Alma dicitur aptissimè, quòd mater sit pijssima, quippe quæ nos alat vberibus sanctissimis, nobis exhibens sacramenta, quæ redemptor noster Iesus in remissionem peccatorum instituit, nosq́ue fide ipsius sanctissimi Saluatoris instruat & muniat, quòd sanctissima sit, ac Christi sponsa virgo, & immaculata, abscondita vsque ad sponsi incarnationem sub velamine Prophetarum, quòd pulchra ac decora tot sanctissimorum hominum martyrijs, post sponsi passionem, tot bonis moribus institutis, ac propter pulchritudinem reformatis, quòd clarissima sit lucis splendore, veteris Testamenti, & Mosaicæ legis reseratis mysterijs, quę obscura quidem ad aduentum vsque Saluatoris fuere, quòd in vniuersum orbem eius institutio, & excellentia prædicatione legis Euangelicæ iam propemodum exierit.

Ex huius autem capitis initio illud planè deducitur, quod apud omnes celebratissimum extat, nempe, & in Republica benè ac sanctè instituta posse iustissimè mutari veteres leges, quæ & iustissimè fuerunt conditæ. Idem constat in cap. non debet. de consang. & affin. cap. sciendum, 29. d. c. quia sancta. §. verum. 63. distinct. & in alijs plerisque locis, quibus duo præter alia potissimùm obstare videntur.

Primùm, lex debet esse iusta: cap. erit autem lex. 4. distinct. c. 8. Prouerb. Per me reges regnant, & conditores legum iusta decernunt. Etenim lex esse non videtur, quæ iusta non fuerit, auctore Augustino lib. 1. de libero arbit. c. 5. sed si lex vetus iusta fuit, & esse debuit, vt legis vim haberet, quod in ea constitutum fuit iustum itidem erit, eius contrarium iniustum: igitur noua lex veterem iustam corrigens, & contrario abrogans, institutio iniqua erit, & ideò nulla. Siquidem iustum, & iniustum contraria sunt, vt inde necesse sit, mutationem veteris legis iustæ in contrarium iniquam esse.

Secundò itidem obijcitur, & fit argumentatio, Aut lex vetus iniqua fuit, aut iusta: si iniqua lex non fuit, nec est, nec legis nomen, ac vim habere debet, & idcircò absque temporum mutatione tollenda est, & statim fuit abroganda. Si iusta, profectò mutari nequit in contrarium, quæ iniusta non sit. vnde hæc posterior erit omninò vt iniqua extirpanda ab ipsa Republica, cùm ei nequaquam possit vtilitatem afferre, imò pernitiosa sit.

Tertiò ad idem tendit, quòd lex iusta fundamentum habet à naturali ratione, quæ tamen immutabilis est, in princip. 5. dist. §. sed naturalia. Instit. de iure nat. ergo lex semel iustè natura mutari non potest.

Nihilominus constituendum est in tractatu de legibus, non tantùm permissam esse in qualibet optima Republica legum veterum mutationem, sed & eam admodum vtilem fore, & quandoque necessariam, modò facilis non sit. Hoc præter auctoritatem canonum, quorum modò meminimus, probat Aristoteles lib. 2. Polit. cap. 6. ita equidem scribens: In ciuili ratione non posse omnia accuratè scribi, sicut nec in alia qualibet disciplina. Constat etenim primos legumlatores quandoque imprudentes fuisse, rusticos, ac vulgares. Sic & in disciplinis crescit hominum vigor, atque docet experientia plurimas antiquas leges horrendas mutatas fuisse cum maxima Reipublicæ vtilitate, quemadmodum latiùs notat ipse Aristot. in d. c. 6. His accedit secundò, quod humanæ rationi naturale est, vt gradatim ab imperfecto ad perfectum perueniat. vnde qui primò philosophati sunt, quædam imperfecta tradiderunt, quæ postea per posteriores perfectiùs fuere discussa, examinata, & tradita, atque ideò legum mutatio ex parte rationis ipsius humanæ iustissima est, non tantùm ex parte hominum. Tertiò adest diui Augustini auctoritas, libro 1. de liber. arbit. c. 6. qui asserit legem etiam iustam posse per tempora iustè mutari, siquidem mutata Republica, & eius status mutari debet & lex, cùm mutata tempora varias exigant leges, vt iustè regatur populus, quod comprobatur euidenter: nam iustæ legis officium est Reipublicæ vtilitatem constituere & stabilire. hæc verò non aliter potest practicè considerari, nec percipi, quàm prius inspectis, ac perpensis temporibus ipsis, locis, & gentium moribus, quæ quidem omnia non vbique pari tramite contingere solent: igitur non eadem lex vbique & semper iusta est, nec omnibus moribus, locis, & temporibus adaptari, aut conuenire potest, qua ratione legis mutatio necessaria omninò est. Quartò sunt ad hanc rem pulchra Platonis verba, 6. dialogo, de legibus: Quæ quidem omnia, inquit, curent, ornentque chori principes, & cum legum custodibus conditores, vt à nobis relicta suppleant, necesse namque, vt diximus in his præsertim, quæ multa paruaque sunt, nonnulla in prima positione legum prætermitti, quæ magistratus sequentes vsu rerum commoniti quotannis mouebunt & corrigent, donec tempus illud aduenerit, quo instituta hæc, discussa, & approbata sufficienter fuisse videantur. hæc Plato, qui eleganter lib. 16. ciuili. vel de regno, legislatorem similem facit, quo ad Reipublicæ regimen medico, & nauis gubernatori: nam vt hi non semper eadem præscribunt agenda esse ad corporis salutem, & ad nauigationis tutelam, sed varia præcepta excogitant iuxta morbi statum, ventorum, locorum, & syderum pericula: ita legislator, qui Rempublicam administrat, non eisdem semper vti debet legibus: imò varia necesse est præscribat præcepta, & instituta, secundum temporum, rerum & locorum vicissitudines, statuas, & qualitates, alioqui non rectè rem pro vtilitate publica gerere valebit. Hanc item legum mutationem iustam esse probat text. in ca. vlt. 14. dist. & in d. c. erit autem lex. 4. distin. pulcher text. inibi adnotante Bald. in l. vnica. in princ. C. de cadu. tollend. docet eleganter S. Thom. in 12. q. 97. artic. 1. & q. 104. artic. 3. Syluest. in verb. lex. §. 25. & Franc. Patritius de institutione Reipub. lib. 1. tit. 5. ad rationes in contrarium adductas, non est admodum difficilis responsio, quæ magis huius veræ opinionis vires explicabit.

Ad primum igitur respondentes fatemur, legem iustam esse oportere, & item legem veterem, quæ modò mutatur, iustam fuisse, & subinde concedimus nec iustum mutari posse, nec iniustum statui, & tamen negamus ex mutatione veteris legis, quæ tunc iusta fuerit, iniustam nunc constitui, siquidem determinatio eius, quod iustum sit, ac Reipublicæ conueniens, secundum hominum statum, & conditionem mutari debet, & potest. Etenim, vt docet S. Thom, rectum semper manere debet rectum per se, nec id mutari potest, sed rectitudo, & iustitia legis dicitur & consideratur quo ad communem vtilitatem, cui non semper vna, eademq́ue res conuenit: idcirco talis rectitudo mutetur, vt paulò antè dicebamus, & præterea non ita cogit argumentatio in his, quæ legislatoris iudicio, & voluntati liberè commissa videntur, qualia sunt multa, quæ possunt liberè iure humano statui absque diuini & naturalis læsione, & absque Reipublicæ & communitatis iniuria, eo quidem, quòd in his minimè versetur ipsius Reipublicę status potissima basis rectæ administrationis. Lex enim Regia, quæ permittit parentibus meliorationem erga liberos in tertia, & quinta bonorum partibus, iusta est, & fuit, quia non insurgit ex hoc grauis, & maxima inter liberos inæqualitas, nec iuri diuino aut naturali præiudicium fit, nec Reipublicæ lęditur. Et tamen etiam si lex ista reuocaretur, & tolleretur, nihil iniustum fieret à legislatore, cùm filij æqualem partem ex parentum bonis obtinerent, nec iure naturali derogaretur ex hac veteris legis mutatione, nec Respublica damnum aliquod inde pateretur.

Ad secundam rationem satis manifesta est responsio, si concedamus priorem eius partem, & negemus posteriorem. Nam vetus lex potuit tunc iusta esse: modò autem erit iniqua, quippe quæ præsenti Reipublicæ statui minimè conueniat, imò pernitiosa, & grauis sit. & deinde, vt modò probauimus, quædam sunt ita liberæ legislatoris dispositioni obnoxia, vt vel hoc vel illi contrarium possit statuere absque aliqua Reipublicæ iniuria.

Ad tertium ita respondemus, quòd quælibet iusta lex habet, & habuit originem à ratione vniuersali naturali, quæ dictat ratione viuendum fore, nihil iniquum agendum, aut statuendum. Quod iuris naturalis principium vniuersale est, & immutabile, sicuti & immutabilia sunt omnia, quæ ex hoc principio necessariò sequuntur, atque ita nulla lex vnquam ferri potuit, nec potest, quæ iniusta sit, & ideò contraria huic principio iuris naturalis. Sed quo ad particulares actus, & leges speciales constat, aliquam legem olim Reipublicæ congruam & iustam, modò non conuenire communitati, & ideò iniustam esse, ac reuocari posset. Humana siquidem lex qua ex parte ius habet naturale, scilicet, ratione viuendum fore, mutari nequit. Sed quo casu ratione viuamus, ostendit mutatio temporum, hominum & morum ciuilium, vt eleganter S. Thom. explicat in d. q. 97. art. 1. Vnde quia lex est constans, ac perpetua voluntas, omnes equidem leges, licet pro tempore, locorum, hominumque, ratione sint mutabiles, nisi ex ratione dependeant immutabilis legis, pro legibus non sunt habendæ. propterea autem immutabilis est voluntas, quoniam dependet ex ratione perfecta, qua nihil est nec certius, nec antiquius.

Ex quibus apparet, non omnibus communitatibus, rebuspublicis, aut ciuitatibus easdem leges conuenire, vel vtiles esse, tametsi omnibus conueniat, & proprium sit, ratione, & iure ad iustitiæ normam, & regulam institutas esse, qua de re sunt pulchra Aristotel. verba, libro 5. Ethic. c. 7. Simili, inquit, modo non naturalia, sed humana iura, non eadem vbique sunt. Nam neque Respublica apud omnes est eadem, sed vna tantùm vbique ea est, secundum naturam, quæ optima est. Hæc Aristoteles, qui vnam esse censet vbique Rempublicam, secundum naturam, quæ optima sit, id est, quæ naturali ratione ad communem vtilitatem regitur. Qua tamen ratione perpensa & obseruata, non eadem conueniunt omnibus Rebuspublicis. Ad hunc etenim sensum Michael Ephesius locum Aristotelis ibidem eruditissimè interpretatur.

Qua ratione qui veteres historicos legerit, quique variarum prouinciarum leges expenderit ab initio orbis conditi vbique constitutas, dubio procul deprehendet, quantum hominibus licuerit variè in condendis legibus de ipsa communi vtilitate decernere, ac planè suo iudicio censebit, leges aliquot risu dignas esse, quas si illius Reipublicæ statum nouisset, omninò necessarias fuisse illi communitati existimaret. Veteres tamen leges non temerè mutandas esse, nec nouas passim, & absque delectu ferendas, præter alios docuit olim Zaleucus Locrensis legislator, qui eam legem tulit, vt si quis nouam legem laturus esset, eam ad populum circumposito ceruici laqueo ferret, vt nisi ob eximiam eius vtilitatem probata foret, laqueo tractus suffocaretur, & morte periret. Quod constat ex Demosthene contra Timocratem & Ieroclem apud Stobeum serm. 37. idem ferè tradit Polybius lib. 12. & de Charondæ Thurij l. Diodorus Siculus lib. 12. Bibliothecæ.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Interdicere quid sit?
- 2 Interdictum ecclesiasticum qualiter definiri possit?
- 3 Interdictus ab ingressu ecclesiæ, quid possit agere, & quæ sint ei vetita?
- 4 Interdictum ecclesiasticum decernitur sæpissimè in locum, vel plebem ob vnius culpam.
- 5 Interdictum ecclesiasticum, an possit ferri ob debitum pecuniarium?
- 6 Interdictum hoc quandoque in locum, quandoque in personas pronunciatur, & quid hoc referat?
- 7 Traditur intellectus ad text. in cap. si sententia, hoc tit. & libro.
- 8 Interdicta ciuitate, an suburbia censeri debeant interdicta, & inibi latè intellect. c. si ciuitas. eod. tit.
- 9 Interdictum quoddam est speciale, quoddam generale.
- 10 Excommunicatio, quomodo differat ab interdicto ecclesiastico?

§. PRIMVS.

SAnè à nostris dudum fuit prædecessoribus constitutum, vt in terris, seu locis ecclesiastico suppositis interdicto nulla certis casibus, & sacramentis exceptis, diuina celebrentur officia, vel ministrentur ecclesiastica sacramenta.

Hinc tandem oportet materiam interdicti ecclesiastici exordiamur, quid interdictum sit prænotantes. Inter dicere namque propria significatione est, prohibere, ac vetare, ne quid fiat. vnde apud Iurisconsultos interdicta passim traduntur propriè quidem prohibitoria, vt quidam opinantur, sed obtentum iam est, omnia, siue prohibitoria, siue restitutoria, siue exhibitoria interdicta appellari, sicuti auctor est Iustinianus in princip. Institut. de interdict. Quod alibi tractabitur. Nunc enim ad propositam cognitionem illud erit satis, quòd interdicere sit prohibere, aut vetare, re quidem vetita per ablatiuum frequentius, rarò per accusatiuum: ipsa verò, cui fit prohibitio, per datiuum casum expositis & significatis. Paulus sanè Iuriscons. in l. vlt. ff. de pœnis. dixit, interdicere alicui arte sua. Suetonius in Augusto. Alteri ob ingratum, & maleuolum animum domo, & prouincijs interdixit. Idem Suetonius in Nerone, Et cùm interdixisset vsum Amethystini, & Tyrij coloris, præclusit cunctos negotiatores. quandoque tamen actiuè, & passiuè subaudiuntur hi casus, quod latinæ linguæ authores passim ostendunt. Cicero pro domo sua, velitis, iubeatis, vt M. Tullio aqua, & ignis interdicatur. Plinius in epistolis, Carent enim togæ iure, quibus aqua & igni interdictum est. Nam, vt obiter hoc ipsum explicemus, Lactantius Firmianus lib. 2. Institutionum diuinarum, cap. 10. inquit, Ideoque à veteribus institutum est, vt sacramento ignis & aquæ nuptiarum fœdera sancirentur, quòd fœtus animantium calore & humore corporentur, atque animentur ad vitam, cùm enim constet omne animal ex anima & corpore, materia corporis in humore est, animæ in calore, quod ex auium fœtibus datur scire, quos crassi humoris plenos, nisi opifex calor fouerit, nec humor potest corporari, nec corpus animari. Exulibus quoque igni & aqua interdici solebat, adhuc enim videbatur nefas, quamuis malos tamen homines supplicio capitis afficere. Interdicto igitur vsu earum rerum, quibus vita constat hominum, perinde habebatur ac si esset, qui eam sententiam exceperat morte mulctatus. Adeò ista duo elementa prima sunt habita, vt nec ortum hominis, nec sine his vitam crediderint posse constare. Hactenus Lactantius, cuius etiam meminit ad interdictum aquæ & ignis, Budæus in l. pen. ff. de dona. int. vir. & vxo quo in loco Iurisconsultus mentionem fecit solennitatis nuptialis, quæ aqua & igni fieri solebat. Hac igitur in parte interdictum prohibitio quędam est diuinorum officiorum, cùm iudex ecclesiasticus alicui ciuitati interdicit diuinis officijs. Nam & apud Pontificias constitutiones constat interdictum prohibitionem esse, sub titul. de matrimonio contract. contra interdictum ecclesiæ, maximè c. 2. & 3. sic Cicero pro Cecinna dixit, atque interdictum pertineret, id est, prohibitio. sic regia l. 14. tit. 9. part. 1. interdictum Hispanè appellat, Vedamiento.

Potest autem interdictum hoc ecclesiasticum decerni quo ad personam aliquam specialem, aut singularem, tandem quo ad plures personas, & quo ad locum. idcircò in hunc modum congruè definitur, Interdictum ecclesiasticum est, suspensio à diuinorum officiorum, sacramentorumque actiua & passiua celebratione, respectu alicuius loci, vel personarum facta, ecclesiastica etiam prohibens sepultura, quòd interdictum hoc sit suspensio, non poterit negari: id etenim passim probatur, maximè in c. non est vobis. de spons. c. quod in te. de pœnit. & remiss. & in præsenti constitutione. quibus in locis etiam constat, non esse simplicem suspensionem, sed quæ suspendat ab officiorum diuinorum & sacramentorum celebratione, perceptione & collatione: item ab ecclesiastica sepultura. c. si ciuitas. suprà isto tit. quòd personas afficiat hoc interdictum quandoque & frequentissimè, probatur in c. si sententia. & c. is cui, isto tit. & de loco est satis aperta probatio in præcitatis auctoritatibus.

Sub hac verò diffinitione minimè continetur is, cui est interdictus ecclesiæ ingressus: nam is optimè poterit extra ecclesiam celebrare diuina officia, sicuti notant glo. communiter recepta in c. is cui. sup. isto tit. gloss. in c. vlt. de offic. ord. ist. lib. Innoc. Henr. col. pen. Abb. & Fel. nu. 8. in c. sacro. extra ist. tit. quorum opinio communis est, & probatur in c. præsenti. 5. q. 2. poterit item iurisdictionem ecclesiasticam vbi cunq, exercere, ea enim suspensus non est. glo. in d. c. sacro. in verb. interdictum. quam sequuntur Doct. ibi Abb. in c. ab excommunicato. col. 4. de rescript. Franc. post alios in c. 1. §. si quis. supra eo. Ioan. Milis in verb. suspensus. etenim de hoc, cui inter dictus est ecclesiæ ingressus, vlterius hîc minimè disputabimus, quippe qui opinemur, hoc interdictum multum differre ab eo, de quo in huius c. examinatione acturi sumus, tametsi & ad interdictum ingressu ecclesiæ possit, vt omnia expendamus, & diffinitio prædicta commodè induci, cùm in ea de interdictis personis mentio fiat, licet non ita vniuersale sit hoc interdictum ingressus ecclesiæ. verum siquidem est, eum, cui est ecclesiæ ingressus interdictus, irregularem esse, si intra ecclesiam diuina officia celebrauerit, nec posse in ecclesia sepeliri. d. c. is cui.

Poterit tamen is, cui est ecclesiæ ingressus interdictus, ecclesiam ingredi, & in ea orare tempore, quo diuina officia non celebrantur, secundum Ioan. Cald. in tract. de eccles. interdict. membro 2. vers. nunc quæritur. Anchara. Dom. & Franc. in d. c. is cui. sicut & de excommunicato diximus, prima huius operis parte. §. 3. nu. 7. vnde constat, etiam hunc interdictum ingressu ecclesiæ non posse diuina officia inter ecclesiam audire, licet ex ea auditione irregularis non sit. cap. is cui. sup. eo. tit.

Hic autem interdictus ingressu ecclesiæ, si pœnituerit, poterit sepeliri intra ecclesiam. tex. expressus in d. c. is cui. vbi Ioan. And. Francus, & Doct. fatentur, posse in articulo mortis hoc interdictum remitti à quocunque sacerdote, vel sufficere quòd quis decesserit cum signis contritionis, & pœnitentiæ, vt non obstante interdicto sepeliri possit in ecclesia, absque alia solenni interdicti reuocatione aut remissione. Quod maximum exhibet argumentum, prædictam constitutionem loqui de interdicto ingressu ecclesiæ propter contumaciam. quasi dici possit, hunc interdictum ingressu ecclesiæ posse sepeliri intra ecclesiam, cùm id interdictum in criminis pœnam fuerit pronunciatum, ex eo, quòd morte finiatur pœna delicti, vt in hac specie notat Ioan. Ber. Præsul Callahor. in practica criminali. c. 121. ego sanè compertum habeo, etiam in pœnam criminis posse quem priuari ecclesiastica sepultura, ita vt hæc pœna mortuo sit inferenda, etiam si is pœnituerit, quemadmodum ex c. cùm ad monasterium. §. 1. de stat. regu. & ca. quanquam. de vsuris. isto lib. & alijs probare conati sumus lib. 2. varia. resol. c. 1. nu. 11. idcircò non me cogit prædicta ratio, vt hanc sententiam probem, præsertim quod propter criminis grauitatem possit corpori mortui pœna iniungi. c. mulier. 15. q. 1. l. vlt. ff. ad l. Iul. maiest. c. accusatus. §. pe. de hære. isto libr. atque ideò non omninò crimina morte extinguuntur quo ad pœnam corporis: fateor tamen, iudicem ecclesiasticum, & canonem alicui interdicentem ingressu ecclesiæ, eam mentem habere, vt si ob contumaciam hanc pœnam indixerit, velit ecclesiastica interdicere sepultura, vbi interdictus huius contumaciæ non pœnituerit: at si ob crimen iam commissum ac remissum, noluerit hunc interdictum carere sepultura ecclesiastica, ne tanta ignominia & iactura forsan ob culpam non ita grauem afficiatur. hunc etenim opinor esse sensum illius responsi in d. c. is cui.

Hinc apparet, interdictum ecclesiasticum in personam posse ferri quo ad certum actum, aut quo ad certam peculiaremque actionem ordinis, siquidem poterit ferri ad hoc, vt quis interdicatur celebratione missarum ingressu ecclesiæ, aut collatione sacramenti pœnitentiæ. quod notat per tex. ibi. Ant. in c. significauit. de corpore vitiat. Cald. in tract. de eccles. interdict. fol. 5. col 2. Dec. in c. sanè. nu. 4. de offic. deleg. nec video in hac re posse quidquam controuerti, etsi omninò sit hoc memoriæ commendandum quo ad ipsius interdicti vim & effectum, ne quis existimet semper vniuersale constitui, & præterea, vt consideremus, qua ratione sit distinguendus sacerdos suspensus simpliciter ab officio, à sacerdote, qui interdictus sit ingressu ecclesiæ, aut alia particulari ordinis sacerdotalis actione.

Prius tamen quàm distinctionem interdictorum ecclesiasticorum, & præscriptam diffinitionem exponamus, adnotandum est interdictum ecclesiasticum decerni posse aduersus innocentes, & in eorum damnum ac præiudicium ob alterius culpam: nam licet hæc censura pœna sit ecclesiastica, propriè spiritualis non est, quippe quæ animam non afficiat, nec priuet communione suffragiorum ecclesiæ, sed tantùm suspendat diuinorum officiorum, & sacramentorum celebrationem, quæ quidem suspensio directè animam non ligat, nec afficit, quamobrem probauimus lib. 2. variar. resolut. c. 8. num. 10. posse interdictum ferri contra innocentes ob alterius culpam, quia hæc pœna spiritualis non est, licet gloss. in d. c. si sententia. in verb. interdici, eam spiritualem pœnam appellauerit, est siquidem receptum, posse aliquam ciuitatem interdici celebratione diuinorum officiorum & sacramentorum collatione ob vnius culpam, nempe illius, qui dominus loci sit, & in eo iurisdictionem habeat temporalem, aut secularem. text. in cap. non est vobis. de sponsalib. cap. si sententia. isto tit. Regia l. 14. tit. 9. part. 1. & idem erit ob culpam illius, qui in eo loco iurisdictionem spiritualem & ecclesiasticam tantùm habet, nempe Episcopi, secundum Archid. in d. c. si sententia. & Domin. ibi. Tancre. Felin. & Dec. in d. c. sanè. in 2. de offic. delegat. vbi est ad hoc text. elegans. quamuis Cardin. Abb. & Barba. inibi censeant, illum text. procedere, quoties episcopus temporalis diuinus est loci illius, eiusq́ue secularem iurisdictionem habens, & tamen opinio prior magis communis est, vt asserit Dec. 7. notab.

Sed ob vnius priuati culpam non posse totam ciuitatem interdici, nec totum populum, obtentum est, vt notat Ioan. Mona. in cap. 1. de vsur. isto lib. Henric. in c. in quibusdam. de pœnis. Chosmas in pragmat. sanctione. tit. de interdict. indifferenter non ponendis. in verb. priuatæ, nisi id fiat speciali commissione Romani Pontificis, quæ magna cum difficultate solet concedi, & in hunc sanè modum, vt primo interdictum decernatur in ecclesiam parochialem aduersarij, & simul in alteram ecclesiam parochialem vel collegiatam, demum crescente contumacia in duo monasteria, vel ecclesias collegiatas: deinde non resipiscente contumace tota diœcesis supponitur interdicto, & adhuc illius corde indurato cathedralis ecclesia interdicitur, sicuti testatur Ioan. Staphilæus de literis grat. & iust. fol. 156. col. 2. scribens, Cathedralem ecclesiam nusquam censeri interdictam, etiam si in totam diœcesin, & in omnes ciuitatis ecclesias sit interdictum decretum ex ratione text. elegantis in c. quamuis. §. quanquam. de præb. in 6. quasi ille tex. probans, in literis ad beneficia ecclesiastica non contineri ecclesiam cathedralem appellatione ecclesiarum ciuitatis, aut diœcesis, in qualibet odiosa dispositione itidem locum obtinere, quod præter Docto. ibi adnotarunt Compostellanus in cap. capitulum. vers. idem quęritur. de rescript. Oldradus consil. 185. Rota antiqua. 55. Idem Ioan. Staphilæus de literis gratiæ. fol. 61. col. 1. Felin. in cap. in nostra. corol. 39. de rescript. idem Fel. in ca. postulasti. eod. tit. num. 4. Ioan. de Selua de beneficio. 3. part. q. 11. qualitate 21.

Illud verò est omninò inquirendum, an ecclesiasticum interdictum possit iure ordinario decerni in aliquam ciuitatem, aut populum ob debitum pecuniarium, nempe ob contumaciam domini, vel episcopi illius loci commissam in detinendo æs alienum: & sic in debito pecuniario non soluendo? Nam tex. in c. ex rescript. de iureiur. vt ibi notant Abb. & alij, probat, posse ciuitatem & prouinciam interdici diuinis officijs ob contumaciam ipsius domini, vel rectoris commissam in nummis, alteri debitis non soluendis. nihilominus à Bonifacio octauo statutum est in constitutione, prouidè attendentes. inter extrauag. communes. sub hac rubrica, Quòd interdictum ecclesiasticum nequaquam decernatur ob debitam pecuniam exigendam. Cuius constitutionis meminere Abb. & Felin. in d. c. ex rescripto. & plerique alij statim citandi, eamque seruari iussit inuictissimus Hispaniarum rex Carolus Cæs. Pintiæ anno vicesimotertio. capit. 11. & rursus anno vicesimoquinto Tolet. c. 24. quam ipse intelligerem non solum interdicto generali decreto in aliquam ciuitatem, aut villam, sed & in speciali interdicto in aliquam ecclesiam è pluribus vnius oppidi, aut ciuitatis. sunt etenim iudices seculares, & Regij, quorum ministerio facillimè quiuis cogi poterit æs alienum soluere absque innocentum periculo & damno, quod prouenit ex his interdictis, licet Cald. in tract. de eccles. interdict. col. 8. Ioann. Andre. Domi. & Franc. in c. præsenti. isto tit. Florent. 3. part. tit. 26. c. 3. col. 2. Felin. in c. sanè. in 2. de offic. delegat. colum. 2. intellexerint prædictam extrauagantem constitutionem in interdicto generali, vt secùs sit in particulari: quod poterit decerni ad exactionem pecuniæ iure debitæ, ne obstat tex. in c. 3. de pœnis. Qua in re conuenit reipublicæ Christianæ ita moderamen, & medelam adhiberi, quod non temerè hæc interdicta ecclesiastica, nec passim decernantur. cap. quæsiuit. de his, quæ fiunt à maio. par. c. extat memorabilis Basiliensis concilij constitutio, sessione 20. anno millesimo quadringentesimo tricesimoquinto, cuius hîc meminisse libuit, quia illius concilij decreta de fide & censuris, ac beneficialibus causis fuere pòst approbata per Nicolaum quintum summum Romanæ ecclesiæ Pontificem. quin & in pragmatica sanctione Gallicana expressim eadem decisio, vt admodum vtilis exponitur in hunc sanè modum:

Statur hæc sancta Synodus, quòd nulla Ciuitas, oppidum, castrum, villa, aut locus ecclesiastico supponi possit interdicto, nisi ex causa, seu culpa ipsorum locorum, aut domini, seu rectoris, vel officialium: propter culpam autem seu causam alterius cuiuscunque priuatæ personæ huiusmodi loca interdici nequaquam possint auctoritate quacunque ordinaria, vel delegata, nisi talis persona prius fuerit excommunicata, aut denunciata, seu in ecclesia publicata, ac domini, seu rectores, vel officiales ipsorum locorum auctoritate iudicis requisiti huiusmodi personam excommunicatam infra biduum inde cum effectu non eiecerint, aut ad satisfaciendum compulerint, qua etiam post biduum eiecta recedente, vel satisfaciente, mox diuina restitui possint. hactenus Basiliensis Synodus præ oculis semper habenda, vt ex ea iudices ecclesiastici percipiant, quanta cum maturitate consilij sit ecclesiasticum ferendum interdictum.

His denique elucidatis, oportet ex ipsa diffinitione colligere, quandoque ex generali interdicto personas, quandoque locum ipsum diuinorum officiorum celebratione interdici, & hoc ipsum plurimum refert, siquidem vbi locus tantùm est interdictus, illius loci habitatores, & incolæ, qui culpabiles non sunt, possunt extra locum illum diuina officia audire, & sacramenta percipere. text. qui hoc apertissimè probat in dicto cap. si sententia. vers. cæterùm. & eadem ratione poterunt in ecclesia extra locum interdictum sepeliri, vt asserit Frederic. consil. 121. Forsan & hæc Frederici sententia obtinebit, etiam in ipsomet interdicto, vt extra locum interdictum possit is sepeliri, cùm etsi ob culpam foret ecclesiæ ingressu interdictus, posset in loco sacro sepeliri, si decesserit peccatorum pœnitens, iuxta text. in cap. is qui. eod. tit. cuius paulò antè intellectum adduximus.

Quòd si personæ fuerint interdictæ, etiam vt ciues alicuius vrbis, non poterunt, dum illius habitationis domicilium habent, diuina officia audire, nec sacramenta percipere alicubi, licet locus interdictus non sit, nisi interdicti absque eorum culpa, transtulerint domicilium habitationis in aliam villam aut ciuitatem text. sic intelligendus secundum Anchar. Franc. & Doct. in d. c. si sententia. ver. dum verò. suprà ist. tit. quem & nos in hunc sensum explicuimus lib. 2. Variar. resol. c. 8. colu. vlt. quo in loco ad eius interpretationem per transennam aliquot tradidimus, quæ lector poterit his adiungere.

Est autem ad hæc animaduertendum, quod interdicto Clero alicuius vrbis, non intelligitur populus ipsius vrbis interdictus, nec interdicto populo censetur Clerus interdictus, vnde vno horum interdicto, alter ad diuina officia & Sacramenta est admittendus. tex. in d. c. si sententia. in prin. quamobrem erit cautissimè obseruandum ipsum interdictum quo ad eius sensum & verba, quo verè percipiamus, sit ne interdictus locus, an loci homines & personæ. atque ideò sunt in specie aliquot adnotanda.

Primum, quòd interdicto Clero alicuius Ecclesiæ non censetur ipsa Ecclesia, & ipsius locus interdictus, imò poterunt diuina officia intra eandem Ecclesiam celebrari. gl. communiter recepta in d. c. si sententia. per tex. in c. per exemptionem. de priuil. ist. libr.

Secundò hîc est adnotandum, non censeri locum interdictum, vbi eius communitas, collegium, aut vniuersitas interdicta fuerit, nam personæ in hoc interdicto, non locus comprehenditur, quòd personæ sint in hac specie interdictæ, probat eleganter text. in dict. capit. si sententia. §. cùm verò. exemplum ponens in populi interdictione, quòd locus non sit ex hoc interdictus, probari poterit ea ratione, quia interdicto loco personæ non censentur interdictæ, vt in §. cæterùm. sub eodem ca. si sententia. ergo sic è contrario interdictis personis locus non debet censeri interdictus. Sic sanè hanc opinionem tenent Ioan. Andr. & Cald. Ioan. Calderini pater in d. cap. si sententia. & collector priuilegiorum mendicantium, in ver. interdictum. 3. §. 13. quibus accedit maximè tex. in capit. 1. de vsuris. ist. lib. vbi distinguitur interdictum collegij, aut vniuersitatis, ab interdicto locorum, aut ab interdictis locis. Hæc tamen opinio dubia ex multis constituitur, & primò ex eo, quòd si vera esset, facillimè interdicto Ecclesiastico fraus fieret, cùm seruari commodè non posset interdictis exclusis, qui à loco ob eorum multitudinem excludi non possent. Est præterea aduersus prędictam opinionem text. optimus in c. quod nonnullis. de priuileg. vbi probatur, Iure veteri communi considerato, non potuisse celebrari diuina officia, etiam interdictis & excommunicatis exclusis, etiam ianuis clausis in loco, cuius communitas fuerat interdicta. Igitur constat, interdicta communitate alicuius loci, ipsum locum interdictum censeri, alioqui posset in eo loco celebrari ianuis clausis, saltem interdictis, & excommunicatis exclusis. atque ita Frederi. de Senis, in consilio 188. asseuerat, interdicta communitate alicuius loci, non tantùm personas, sed & locum ipsum censeri interdictum. cuius obiter nos meminimus in dict. capit. 8. libr. 2. Variar. resolut. colu. vltim. Sic & in hac quæstione tutius esse, quòd in loco seruetur interdictum, & quòd locus ipse iudicetur interdictus, responderunt Calderi. de Eccles. inter. fol. 4. colum. 2. Franc. in dict. capi. si sententia. colum. 1. Floren. 3. par. tit. 26. capit. 3. columna tertia. & Syluest. in verb. interdictum. 2. qu. 8. quorum opinio propter mentem interdicentis, & præsumptam eius voluntatem mihi magis placet, & tutior videtur in eo casu, quo vniuersitas, quę interdicitur, generaliter ipsum locum repræsentat, & eum habitat maiori ex parte, nec potest commodè inde expelli, vt liber maneat locus ad celebrationem diuinorum officiorum, quæ difficultas, & eius ratio obtinet, quoties secularis vniuersitas interdicitur.

Tertiò est notandum, populo aut ciuibus interdictis singulares populi, & ciuitatis personas interdictas censeri. quod satis apertè probat text. in dict. ca. si sententia. §. cùm verò. cui opponitur tex. in l. ciuibus. ff. de rebus dub. l. sicut. §. si quid. ff. quod cuiusque vniuers. nomi. cap. Romana. §. vlti. sup. ist. titul. quibus ex locis apparet, ciues, & populum, vniuersitatem, quandam personam fictam repręsentare, non veram. Igitur illa ficta persona, quęcunque ea sit, interdicta est, non autem singulares vniuersitatis personæ, quòd si dixeris, hoc procedere quo ad vnius corporis ficti repræsentationem, non tamen ex hoc sequi sub eo corpore, minimè contineri singulos ipsius vniuersitatis homines, atque ideò eos censeri interdictos, siquidem ciuitas nihil aliud est quàm ipsorum ciuium collectio, ipsosq́ue ciues, ipsam ciuitatem & vniuersitatem efficere. secundum Cardin. in capit. requisisti. de testam. tradit Barto. in l. aut facta. §. vlt. ff. de pœnis. Ludoui. Lusita. in d. l. ciuibus. col. 6. probat text. in l. ciuitas. ff. si cert. pet. l. ciuitates. ff. quod cuiusque vniu. nomi. l. omnibus ciuitatibus. ff. ad Trebel. testis & ipse Cicero est de somnio Scipionis, Cœtus, inquit, hominum iure sociati, quæ ciuitates appellantur. idem pro Sestio, Conuenticula hominum, quæ postea ciuitates nominatæ sunt. Arist. item lib. 3. Polit. c. 1. dixit, ciuitatem esse ciuium multitudinem. Deducam inde, non posse subsistere eiusdem c. si sententia. alterum responsum, dum in §. cæterùm. constituit, interdicta ciuitate, locum ipsum, non ciues censeri interdictos, nisi eos, qui culpabiles sint. qua ratione est in hac controuersia notandum, ciuitatem, castrum, villam, aut oppidum propriè assumi pro ipso loco ex ratione materiæ subiectæ, quia interdictum Ecclesiasticum cadere & decerni potest in locum ipsum, prout materia quædam est, continens ædificia, & alia, quæ necessaria sunt ad hominum habitationem. Sic & in eadem quæstione populus propriè non pro ipso loco, nec pro ficta persona, sed pro ipsis singulis loci habitatoribus in hac eadem parte assumitur, nam licet aliàs singuli de vniuersitate non faciant, nec constituant vniuersitatem, nec quod competit, vniuersitati competat omnibus vt singulis. l. sed si hac. §. qui manumittitur. ff. de in ius vocand. capit. qui manumittitur. 12. quæstio. secunda. tamen ab hac propria vniuersitatis significatione receditur ratione propositæ, ac subiectę materiæ, ne alio qui interdictum, in vniuersitatem decretum, inane sit, & absque vllo effectu. quemadmodum asserit text. in dict. capit. si sententiam. §. cùm verò. ex quo colligitur secundum Franc. ibi, quòd, vbi pœnalis constitutio, aut dispositio propriè intellecta, inutilis foret, erunt verba illiùs impropriè intelligenda, cuius tex. ad hoc ipsum meminêre Abb. in cap. pastoralis. 2. colum. de appell. idem Abb. consil. 32. libro 2. & consi. 62. col. 3. eod. lib. idem Abb. in capit. veniens. de cognat spirituali. Corset. in sing. dictione, in verbum, nam interdictum latum in populum, aut in aliquam vniuersitatem, si esset propriè intelligendum, vt personam fictam & repræsentatam afficeret, profectò nullius foret effectus. Idcircò decisum est, censeri hoc interdictum ipsos singulos de vniuersitate ligare. His accedit, quod notant Socy. & Lusita. in dict. l. ciuibus. tenentes, legatum factum ciuibus non acquiri Reipublicæ, quoties Reipublicæ legari non poterat, aut legatum ei non conueniebat. ita sanè illud Iurisconsulti responsum ibi interpretantur ipse Soc. Ludo. & Lusita. col. 6.

Quartò hinc constat, interdicta ciuitate, villa, aut castro, ipsum locum, non eius ciues aut habitatores interdictos censeri, quia ex ipsius actus conditione, quæ dictat, interdictum plerunque loco conuenire, & in eum decerni, non in personas, deducitur hoc in casu ad locum, non ad eius incolas, esse referendum. notat Calder. in tracta. de Eccles. inter. fol. 3. col. 4. post gl. & Doct. per tex. ibi in d. ca. si sententia. §. cæterùm. notant Cardi. Abb. & Docto. in cap. vlti. contra gloss. ibi. de excess. præla. idem docet Syluest. in verb. interdictum. 1. in princip. tradit Felin. in ca. Rodulphus. de rescript. colu. 1. & 12. vers. cæterùm. & tamen interdicta ciuitate, interdicti censentur ciues in ipsius interdicti causa culpabiles. quod idem Cald. notat in d. 4. co. cui cæteri hanc materiam tractantes, accedere videntur, auctoritate text. in d. §. cęterùm.

Quintò his addendum erit, interdicto Clero, censeri interdictos, non tantùm Clericos seculares, sed etiam religiosos, religiosas, & verè conuersos, secundum communem in d. c. si sententia. Calde. in d. col. 4. Flo. in 3. par. tit. 26. c. 3. & Syluest. in ver. interdictum. 2. q. 8.

Sextò hinc ipse infero, quod interdicta cathedrali Ecclesia, Canonici ipsius non censentur interdicti à Deo, vt extra ipsam Ecclesiam possint ipsi Canonici, non tantùm vt singuli, sed & vt collegium celebrare alta voce, & cum solennitate. quemadmodum eleganter notat Card. in c. vlt. de excessibus Prælat. cuius opinionem latè probat Paulus Parisius, in consi. 27. lib. 4.

Septimò patet ex Iuris Pontificij responsis, interdicta ciuitate, interdicta itidem censeri eius suburbia. text. in c. si ciuitas. ist titu. cuius decisionis dubitatio ex eo deducitur, quòd appellatione ciuitatis alicuius minimè alioqui suburbia contineantur. l. nam quod liquidè. §. si ita. ff. de penu legat. l. 2. ff. de verborum significatio. siquidem ciuitas, castrum, villa, & oppidum propriè id significant, quod ambitu murorum continetur. idem præmittit tex. in d. cap. si ciuitas. vbi Doct. communiter hoc adnotarunt. & pręter eos Abb. & Feli. in d. c. Rodulphus. col. 1. ex quibus hæc distinctio colligitur, quòd, si mentio fiat alicuius ciuitatis nomine proprio, & substantiuo, veniant in eam appellationem suburbia & continentia ædificia, vt Roma, Toletum, Pintia, Hispalis, & his similia, si verò mentio fiat ciuitatis alicuius sub nomine appellatiuo & adiectiuo, in hunc modum, vrbs Toletana, tunc tantùm veniat, quod murorum ambitu clauditur, quę differentia deducitur ex dict. l. 2. & l. vt Alphenus. ff. de verb. significat. dict. l. nam quod liquidè. §. si ita. & hęc est communis opinio, quam tenent Ioan. Andre. & Domini. in d. c. si ciuitas. Doct. post glo. Azonis, in dict. l. 2. & Felin. in dict. cap. Rodulphus. colu. 1. duobus tamen additis, quòd hæc distinctio in vltima parte minimè procedat in vrbe Romana, quæ etiam his verbis nuncupata continentia ædificia, & suburbia comprehendit. gloss. Accur. Bart. & alij. in dict. l. 2. maximè Barto. Cępola. numero 6. q. 1. item quòd in alijs ciuitatibus procedat prædicta communis distinctio, quoties nomen appellatiuum pręcedit. Si verò sequatur hoc sanè modo, in Toletana vrbe, tunc etiam continentia ædificia, & suburbia contineantur, argumento sumpto ex l. si communis seruus. ff. de stipulat. seruo. sic tenuerunt Azo. Raynerius. & Bart. in d. l. 2. idem Bar. in l. vxorem. §. legauerat. ff. de legat. 3. & in dict. l. si seruus communis. & in l. more maiorum. in fine. ff. de iurisd. omni. iudi. tametsi Oldra. Dynus & Alberi. in d. l. 2. ex Accursio ibidem. & Bald. in dict. cap. Rodulphus. col. penul. vtroque casu velint continentia ædificia, & suburbia comprehendi. atque hæc solent latiùs tradi ad multa, quæ in specie contingere possunt in testamentis, & in contractibus, alijsq́ue iuris, & priuilegiorum, ac beneficiorum Principis dispositionibus. Ego tandem, vt huius difficultatis in genere rationem exponam, & aperiam sensum dict. c. si ciuitas. pauca hoc in loco subijciam, quibus lector cognoscere valeat, vnde hæc disputatio habuerit originem, quæúe sit tutior via ad eius resolutionem.

Primum equidem, etiamsi auctore Nonio Marcello, vrbs locum, & ædificia significet, ciuitas autem ipsorum ciuium collectionem. l. pupillus. §. vrbis. ff. de verbor. signif. l. 2. eod. titul. Archid. in c. vrbes. 80. distin. adiunctis his, quæ de ciuitate paulò antè diximus. quandoque tamen ciuitas dicitur eo sensu, quo locus & ædificia muris circundata significantur. text. optimus in dict. capit. si ciuitas. l. singularum. C. de ædific. priuat. l. tertia. §. si quis. C. de natur. lib. Bartol. & Cæpola in dict. l. 2. quæstio. 3. numer. 11.

Secundò adnotare libet, vrbis aut ciuitatis appellatione his tantùm appellatiuis nominibus expressis, id solùm contineri, quod murorum ambitu cingitur, ita quidem, vt continentia ædificia minimè comprehendantur. probatur hoc in dict. l. 2. & in d. ca. si ciuitas, idq́ue communi omnium iudicio concessum est. & notat Petrus Crinitus libro quarto, de honesta disciplina. cap. 9. vbi sequentem subiungit assertionem.

Tertium his adijcitur, quòd Romæ appellatione, & sub hoc substantiuo, proprióque nomine etiam suburbia, & continentia ædificia contineantur. ita sanè Iurisconsultus asseuerat in dict. l. 2. & in dict. l. vt Alphenus. ff. de verb. signif. d. l. nam quod liquidè. §. si ita. quo in loco idem probatur in eo casu, quo vrbis Romæ mentio fiat, quasi idem sit vrbs Romæ, quod Roma. & hoc itidem est apud omnes constitutissimum.

Quartum aduersus vulgò receptam sententiam pronunciamus, vrbis Romanæ appellatione, id tantùm, quod muris cingitur, contineri. qua de re auctoritas est apertissima in dict. l. vt Alphenus. inquit enim Marcellus libro 5. Digestorum, vt Alphenus ait, vrbs est Romana, quæ muro cingeretur. Roma est etiam, qua continentia essent. sic Andr. Alcia. in d. l. secunda. huic opinioni palàm consentit, communem improbans.

Quintum hinc & illud constituam, maximum scilicet esse discrimen inter vrbem Romam, & alias vrbes. Roma etenim, & vrbs Roma continentibus ædificijs ac suburbijs finitur, & circumscribitur: reliquæ verò vrbes muris tantùm finiuntur. Huius assertionis manifestissimus auctor est Paulus Iurisconsultus in d. l. nam quod liquidè. §. si ita legetur. ff. de penu legat. his verbis, & quidem vrbes ferè omnes muro finiri, Romam continentibus, & vrbem Romam æquè continentibus. Hæc Iurisconsultus, qui planè probat, Romæ appellatione ob vsum communem, & excellentiam suburbia, & continentia ædificia contineri: quod speciale esse in vrbis Romæ appellatione, tenet Gul. de Cun. in l. 1. §. cùm vrbem. ff. de offi. præ. quem Baldus refert in d. ca. Rudolphus. num. 8. & nihilominùs probabilis est communis opinio, quæ asserit idem esse in quacunque alia vrbe, quę tamen continentia ædificia, & suburbia habeat, quasi Iurisconsultus in dict. §. si ita velit, ac sentiat, vrbes reliquas non habere continentia ędificia, nec suburbia, & ideò muris finiri. Romam autem, & continentibus, ac sub urbijs limitari, quia illa habeat, sic iuxta sensum istum ad facti, non ad iuris quæstionem respondet Paulus. & deinde asserit, ferè omnes vrbes continentia ædificia non habere, quod ei non potuit ita certum & cognitum fuisse, vt illud in vniuersum assereret. tandem Andr. Alc. in d. l. 2. hac in parte communem sequutus, idem probat in cæteris vrbibus, quod de Roma à Iurisconsultis traditum extat. quamobrem sequentem proponimus conclusionem.

Sextum deducitur ex proximè adnotatis, quod appellatione cuiuslibet vrbis expresso nomine substantiuo, & proprio, etiam suburbia & continentia ædificia contineantur, vt, quod de Roma diximus, & in alijs dictum esse intelligamus. hoc enim communi sententia receptum est.

Septimò infertur, denique appellatione cuiusque verbis nomine adiectiuo expresso, non contineri suburbia, sed tantùm id, quod muris cingitur. tex. in d. l. vt Alphenus. ff. de ver. sign.

Octauò, mihi satis constat, nec aliud potest persuaderi, nihil referre ad propositam quęstionem, quòd nomen appellatiuum, vel proprium adiectiuum præcedat, an sequatur. nec enim alium sensum habet hęc oratio: Toletana ciuitas, quàm illa, ciuitas Toletana: siquidem non ita temerè de humanis ingenijs & iudicijs censendum est, vt opinemur, posse cuiquam rem istam seriò & maturè consideranti persuaderi, sub priori conceptione verborum contineri suburbia, & continentia ædificia, at non ita sub posteriori. Vana profectò sunt, & nullius ponderis isthæc interpretamenta, cùm adiectiuum illud, Toletana, siue sequatur, siue præcedat, substantiuo accesserit demonstrationis loco. Sic & communem opinionem in hoc Alciat. reprobat in dict. lege secunda, non obstat text. in l. si communis seruus. quia inibi est admodum distincta ratio ex eo, quòd nomina secundo loco posita pertinere videantur ad demonstrationem tantùm. Priori verò parte expressa causæ finali & principali sunt tribuenda. Quamobrem ibi multum refert, quod nomen præcesserit, proprium an appellatiuum, nec de nomine adiectiuo in eo Iurisconsulti responso tractatur, quod satis manifestum est.

Nonò, quicquid sit de hac disputatione, verè illud est tenendum, potissimè considerandum esse subiectam materiam, statum & qualitatem, ac conditionem loquentis, vt inde valeamus liquidò percipere, quę fuerit eius mens, an intellexerit sub ciuitate suburbia, & continentia ædificia, an tantùm id, quod muris finitur & cingitur. Hæc enim resolutio colligitur ex his, quæ Panor. & Felin. tradidêre in dict. c. Rudolphus. colu. 1. & 2. Doct. in d. l. 2. vbi Bart. Cæpol. quæst. 2. text. ad hoc singul. in d. ca. si ciuitas.

Decimò ex his aperitur vera ratio ad decisionem d. c. si ciuitas. nam licet alioqui appellatione ciuitatis tantùm contineatur id, quod muris cingitur, nec veniant suburbia, & continentia ædificia, tamen interdicta ciuitate, censentur & suburbia interdicta, ne interdicto Ecclesiastico facillimè fiat illusio, quæ contingeret, si interdicta ciuitate possent diuina officia in suburbijs celebrari. quam rationem expressim explicat Romanus Pontifex in d. ca. si ciuitas. cuius ad hoc meminêre Abb. & Feli. 2. col. in d. ca. Rodulphus. Alex. in d. l. 2. ff. de verborum significatio. Iason. in l. final. columna vltima. C. de success. edict. Abbas in capitulo vltimo, de prębend. columna 2. Socynus, & Ludouic. Lusita. in d. l. ciuibus. ff. de reb. dub. 7. & 8. columna.

Ex quibus patet verus intellectus ad Regiam l. 6. tit. 33. par. 7. quæ probat, appellatione ciuitatis suburbia contineri, nam licet lex illa velit, hoc esse regulare, nihilominùs accipienda est eius responsio in his casibus, quibus Iure Communi diximus, appellatione ciuitatis suburbia contineri, ne alioqui existimemus per eam constitutionem tolli tot Iurisconsultorum responsa.

Hinc etiam constat, qua ratione procedat, quod Abb. & Feli. in dict. cap. Rodulphus. scripsêre, tenentes, in materia odiosa, & stricta, appellatione ciuitatis suburbia non contineri, hoc nempe à mente disponentis attenta subiecta materia deducitur, quasi aliud dicendum sit in fauorabili materia, vt tunc appellatione ciuitatis contineantur suburbia, imò & ipsius ciuitatis comitatus, & vici omnes eidem ciuitati respondentes. Abb. Imo. & Feli. in d. ca. Rodulphus. Imol. & Alex. in l. si finita. §. ex hoc edicto. ff. de dam. infect. Imo. & idem Alexan. in Rubr. ff. solut. matrim. Socyn. consilio 86. libr. 4. text. optim. in l. qui ex vico. ff. ad municipal. cui adde Bald. in l. si in aliquam. ff. de offi. procons. & lega. Bar. & ibi Cœpolam. nu. 20. in dicta l. 2. gloss. in cap. ego Ludouicus. 63. distinctione.

Est tamen intelligenda responsio text. in d. ca. si ciuitas. vt interdicta ciuitate, & suburbia interdicta censeantur, etiamsi suburbia non sint subdita illi domino, cuius causa ciuitas interdicitur. etenim & in hoc casu militat ratio eadem, quæ in d. c. si ciuitas. expressa est, neque ita licet ciuitas sit quo ad iurisdictionem, & temporale dominium subiecta illi, cuius culpa interdictum decernitur, suburbia autem alteri. profectò & hæc suburbia interdicta erunt, secundum Doct. in d. c. si ciuitas. Feli. in d. c. Rodulphus. col. 2. post Calder. de Ecclesi. interd. 2. membro. versi. circa quod quęro. qui subdit idem esse, vbi in illa suburbia minimè haberet iurisdictionem Ecclesiasticam is, qui interdictum decreuit, nam ex eadem ratione interdicta ciuitate suburbia erunt interdicta, quod est omninò notandum.

Quæ verò dicantur continentia ædificia, & suburbia, vt locus sit huic decisioni, quam de interdicto Ecclesiastico Rom. Pontif. constituit in d. c. si ciuitas. boni viri arbitrio discernendum erit, qui hoc ipsum ex situ loci, ex communi loquendi vsu, & ex alijs æstimauit. gl. communiter recepta in d. c. si ciuitas.

Interdictum Ecclesiasticum, quod in locum fertur, quandoque generale est, quandoque speciale. Generale etenim dicitur, quoties regnum, prouincia, ciuitas, villa, aut castrum interdicitur. Speciale autem, quando in aliquam Ecclesiam, aut parochiam, nominatim decernitur, quemadmodum probat text. vbi notat Abb. in capit. cùm in partibus. de verbo. significat. Cald. in tract. de Eccles. interdict. 2. membro. col. 5. Syl. in ver. interdictum. 1. q. 3. ad idem tex. in c. cùm inter. de consue. tradidêre prater alios Nicol. Plouius in tract. de interdict. 1. col. Floren. 3. part. tit. 26. c. 2. Ioan. in summa confess. lib. 3. tit. 33. q. 222. ex quibus infertur, speciale, aut particulare interdictum dici, cùm omnes Ecclesiæ alicuius ciuitatis interdicuntur, ita, vt nihil intersit singulariter, an generaliter omnes Ecclesiæ fuerint interdictæ. Satis enim est, quòd extra Ecclesias in eodem loco possint diuina officia celebrari, vt interdictum non dicatur generale. sicut in specie voluit Calde. in dict. 2. membro. fol. 3. col. 1. Florent. in d. c. 2. §. 1. & Syluest. in d. q. 3. quorum opinio communis est. imò dicetur optimè interdictum generale, si fuerit populus interdictus, villa, ciuitas, vel oppidum, tametsi in ea ciuitate, villa, vel oppido vnica tantùm sit Ecclesia, quod ipse ex præcitatis auctoritatibus pręsertim Cald. adnotaui. Hæc verò distinctio interdicti generalis à speciali, admodum vtilis est ad plura, quæ inferius in huius capitis examinatione sunt singulatim explicanda pro eius perfectiori interpretatione.

His tandem, & alijs, quæ hoc in cap. adnotabuntur, manifestè deducitur, plurimùm differre interdictum ab excommunicatione maiori, quia excommunicatio priuat communione fidelium, tam interiori, quàm exteriori. Interdictum autem solum priuat exteriori diuinorum Officiorum auditione, & celebratione, perceptione Sacramentorum, & Ecclesiastica sepultura. Quæ quidem priuatio multis est modis limitata, vt denique minimè noceat directè animæ: quemadmodum nocet excommunicatio, quippe, quæ damno spirituali eam afficiat. notat discrimen istud præter alios Ioan. in summa confess. 3. lib. titu. 33. q. 220. sic & excommunicatio minor ab interdicto differt, cùm illa non priuet auditione diuinorum officiorum, nec omninò illorum celebratione, nec sepultura Ecclesiastica. iuxta tex. & ibi notata in c. si celebrat. de Cler. excom. minist. decem autem, in quibus conueniant interdictum & excommunicatio, ac totidem, in quibus differant, tradit Iaco. à Canonibus, in tract. de iniurijs. in par. vlt. quorum aliquot & Cardi. tradiderat in tract. de Eccle. interd. Fel. 2. col. 1. & 2. item gl. Pano. & Doct. in c. ad hæc. in vlti. de appellat. & Doct in c. is, cui. §. vlt. isto tit. Anania in Rubr. de Cleric. excom. ministr. numero 11. Franc. in c. 1. §. penu. suprà eod.

Ex §. Sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Cessatio à diuinis quid sit, & an suspedantur per appellationem sequentem?
- 2 Irregularis non est, qui tempore cessationis à diuinis celebrat officia diuina. & nu. 3.
- 3 Irregularis, ex quibus actibus quis efficiatur tempore interdicti.
- 4 Jnterdictum Ecclesiasticum an suspendi possit?
- 5 Interdictum Ecclesiasticum, an possit ad cautelam remitti?
- 6 Quis possit interdictum & cessationem à diuinis decernere?
- 7 Quæ Sacramenta poterant ante constitutionem istam ministrari tempore interdicti? & inibi de infantibus decedentibus absque Baptismo.
- 8 Oblati & conuersi qualiter differant?

§. SECVNDVS.

INTERDICTO Ecclesiastico admodum similis est & alia Iuris Pontificij censura, quæ cessatio à diuinis nuncupatur. ea verò est suspensio organorum diuinæ laudis in aliquem locum decreta. quæ quidem diffinitio colligitur ex c. irrefragabili. §. cæterùm. de offi. ord. c. si Canonici. c. quamuis. eo. tit. isto lib. c. dilectis. de appel. Innoc. in d. §. cęterum. & ibi Fel. Franc. in d. c. si Canonici. Inno. & Præp. in c. non est vobis. de spons. 4. colu. Cal. de Eccl. interd. fol. 2. col. 4. Abb. in d. c. dilectis. Syl. in ver. interdictum. 1. q. 1. ex quib. constat, cessationem à diuinis maximè differre ab interdicto, nam licet cessatio in aliquem locum decernatur: attamen est quid facti, & tantùm inducit suspensionem diuinorum officiorum, nec reddit, aut efficit ipsum locum interdictum. Interdictum autem Ecclesiasticum est quid iuris, quod præcitati Docto. fatentur, præsertim Panorm. & alij in d. c. dilectis. gloss. in pragma. sanctio. tit. de pignor. cultum diuinum. in ver. cessetur.

Ex quo infert Pan. in c. dilectis. proximè citato. col. pe. cessationem à diuinis per appellationem sequentem non suspendi, quia sit quid facti. Interdictum autem Ecclesiasticum per appellationem subsequutam suspendi. Hanc differentiam probare videntur Doct. in d. c. dilectis. & Gonsalus à Villadiego de irregula. c. de interdicto. ad fi. est tamen eorum opinio in hunc sensum accipienda, vt cessatio à diuinis post appellationem decreta, minimè sit nulla ipso iure, cùm ad factum pertineat, & ideò effectum habeat, siquidem non obstante appellatione nihilominùs à diuinis cessatur. Interdictum autem, cùm ad iuris effectus spectet, nullum est ipso iure, si post appellationem decretum fuerit. Nec enim potuit Panor. adnotare, quòd interdictum per appellationem sequentem suspendatur. Est etenim in contrarium expressa decisio in c. ad hæc. in vlti. de appell. & in c. is, cui. §. vlt. sup. ist. tit. & tamen ego non omninò probarem hanc differentiam inter cessationem à diuinis, & interdictum, nam, & si videam, facta non posse infecta fieri quo ad factum ipsum, & ideò cessationem à diuinis post appellationem exequutioni traditam, iam induxisse suspensionem illam organorum diuinorum: tamen, quo ad iuris effectus cessatio à diuinis per appellationem pręcedentem inanis est, si quos ipsa iuris effectus habet, quod statim tractabitur. sic & in interdicto, imò & in excommunicatione idem erit, quia in his, quæ ad factum pertinent, si exequutio contingat, effectum habent post appellationem hæ censurę latæ. in his verò, quæ ad iuris effectus referri possunt, inanes sunt, & nullæ. Igitur hęc erit vera differentia, quòd cessatio à diuinis nullum, vel paucos inducit iuris effectus, interdictum autem aliquot, excommunicatio plures. Atque ita est intelligendum, quod communi omnium iudicio post Panor. & alios de cessatione à diuinis solet adnotari.

Secundò ex pręmissa differentia plerisque visum est, non ita irregulare esse, celebrantem tempore cessationis à diuinis, sicuti tempore interdicti Ecclesiastici. ad cuius opin. intellectum erit examinandum, quam pœnam iura Pontificia statuerint contra violantes Ecclesiasticum interdictum? & profectò licet ante interdicti Ecclesiastici violationem per ipsius interdicti vim & effectum nemo sit priuatus nec suspensus à iurisdictione, etiam Ecclesiastica. eo tamen ipso, quod interdictum infregerit, omnimoda iurisdictionis Ecclesiasticæ potestate priuatur. probat text. sing. vt inibi not. Pano. Ancha. Raue. & alij in c. vlt. de excess. prælat. est etenim hic suspensus iure ab officio. c. 1. de re iudi. & c. 1. hoc tit. suprà isto lib. & idcircò ex consequenti, ac denique à iurisdictione ratione beneficij, vel officij competentis. glo. Abb. & communiter omnes in d. c. vltim. glo. Panor. & Cardi. post alios in c. cùm dilectus. de consuetu. in ver. à suspensis. quod adeò verum est, vt procedat etiam in eo, qui per dictionem taxatiuam, tantùm, ab officio fuerit suspensus. Competit enim iurisdictio Episcopo ratione ordinis post eius assequutionem. atque ideò, si sit suspensus ab officio, erit hoc ipso iurisdictionis vsu priuatus. idem not. Card. in d. c. vlti. colu. 2. Imol. in d. c. cùm dilectus. col. pe. quorum opinio communis est, vt fatentur Abb. in c. si celebrat. col. vlt. de Cler. excom. minist. contra gl. ibi & Syl. in ver. suspensio. q. 5. tametsi Regia l. 17. tit. 9. part. 1. probet, suspensum ab officio non censeri suspensum à iurisdictione. Quæ quidem lex voluit quorundam veterum sententiam probare, qui tenuerunt, Episcopum suspensum ab officio, non esse suspensum à iurisdictione, & tamen à communi opinione deducitur, quòd suspensus ab officio non potest eligere, quia ius eligendi non tantùm competit ratione beneficij, sed & officij, à quo suspensus est, quod in specie tenent Abb. in d. c. cùm dilectus. colum. 8. & alij, quorum opinionem asserit communem esse Felin. in c. Apostolicæ. de except. nu. 6. contra glo. in c. presbyterum. 28. dist. hoc verò in loco minimè tractabimus, an suspensus ab officio sit etiam à beneficio itidem suspensus. obiter enim quo ad pœnam istam iure statutam aduersus non seruantem interdictum Ecclesiasticum hanc conclusionem attigimus.

Est item is, qui interdictum Ecclesiasticum non seruat, irregularis, sicuti constat ex d. ca. 1. de re iudic. c. 1. sup. ist. tit. & c. is, qui. §. vlt. eod. tit. in quibus ratio expressim ea traditur, quòd propter interdictum decreta est ad tempus, vel in locum suspensio. c. is, cui. suprà eo. suspensus autem, celebrans officia diuina, irregularis est eo quidem modo, vt nisi per Romani dispensationem Pontificis non posse diuina officia deinde celebrare. Sic denique Iure, & communi omnium sententia receptum est, hanc esse præcipuam pœnam aduersus illum statutam, qui Ecclesiastici interdicti censuram infringere non verebitur.

Cæterùm, ne quis existimet per quemcunque actum irregularitatem à suspenso vel interdicto contrahi, est obseruandum, hoc vitium irregularitatis non aliter suspensum afficere, quàm si is egerit actum competentem alicui ordini, quem is habet, & à cuius vsu exercitio suspensus est. & idem erit in quęst. quam tractamus, nempe quo ad interdicti violationem. quod not. Inno. & Doct. in c. vlt. de excess. prælat. Card. de Eccle. interdictis. membro 6. idem Innoc. in c. 1. sup. de senten. excom. Ioannes in summa confess. 3. lib. tit. 33. q. 25. Henri. in cap. vltim. de Cler. excom. ministr. Nicolaus Plouius in tracta. de interdict. reg. 29. & in tracta. de irregularita. regu. 45. & sequentibus. Syluest. in verbo, interdictum. 5. quęst. 4. Florent. 3. part. tit. 26. c. 4. gloss. in verbo, præsumpserit. & ibi Ioan. Andr. Card. Ancha. & Abb. in ca. 2. de Cler. excomm. minist. Abb. in cap. illud. vbi glo. in verb. officia. eo. tit. Gonsalus à Villadiego de irregula. c. 2. quorum opinio communis est, cui suffragatur tex. in c. is, cui. ibi, in suo officio. & in c. is, qui. §. vlt. ibi. celebrat. sup. ist. tit. qua ratione, vt multa missa faciamus, quæ in specie ad exempla poterant adduci, quoties tractabitur, an quis sit irregularis propter diuini officij celebrationem, semper est aduertendum, an actus, quem fecerit, conueniat, & proprius sit alicuius ordinis Ecclesiastici, & an suspensio circa illius ordinis vsum contigerit, alioqui non poterit congruè censeri quis irregularis. quod maximè vtile videbitur, cuilibet materiam istam tractaturo.

Hęc autem irregularitas tunc locum obtinet, cùm quis non seruat interdictum generale, quod in Ecclesia matrice seruatur. text. in Cle. 1. isto tit. is etenim, qui celebrauerit tempore interdicti generalis, quod in ipsa matrice Ecclesia minimè seruatur, irregularis non est. vt not. Frede. consil. 231. quòd si ab ipsa matrice Ecclesia non possit adsumi interdicti cognitio, necessaria erit eius publica denunciatio, vt irregularis sit, qui eo tempore celebrauerit, sicuti deducitur ex constitutione, ad euitanda scandala, cuius in priori huius relectionis parte mentionem fecimus. olim verò ante denunciationem publicam tenebatur interdictum seruare speciale, qui eius scientiam haberet, modò posset absque scandalo abstinere à celebratione. glo. in Clem. 2. in verb. publicè. isto tit notant in specie Archid. Ioan. And. Francus & alij, in c. is, qui. §. vlt. sup. eod. tit. quo in loco glo. communiter recepta, scribit, excusari ab irregularitate, celebrantem officia diuina tempore interdicti, si habuerit iustam eius ignorantiam. text. opt. in ca. Apostolicæ. de Cler. excom. ministr.

Potest præterea violans interdictum Ecclesiasticum puniri pœna perpetuæ depositionis ab officio. c. latores. c. Cleri. de Cler. excom. & beneficij ecclesiastici priuatione. c. postulastis. §. vlt. eo. tit. de Cler. excom. ministr. vbi Doctores hoc ipsum ex ea decisione colligunt.

Ad quæstionem igitur ex opinione, quę communiori actorum iudicio recepta videtur, respondemus, celebrantem diuina officia tempore cessationis, etiam generalis, & ab eo decretæ, qui poterat interdicti sententiam pronunciare, non esse irregularem, quod iure defendere, ac probare conantur Anton. Abb. Imol. Præpo. & Francus 3. colu. in c. dilectis. de appel. Bonifa. in Clem. 1. colum. penul. de sent. excom. Syluest. in verb. interdictum. primo. §. 1. & idem in verbo, cessatio. §. vlt. glo. in pragm. sanct. titu. de pignorant. cultum diuinum. in verbo, cessetur. Innoc. in cap. irrefragabili. col. vlt. de offi. ordin. & in d. c. dilectis. col. 2. quibus suffragatur text. in c. is, qui. in principio. super eod. vbi expressim cautum extat, non esse quemquam irregularem censendum, nisi in casibus iure ipso Pontificio in specie statutis, qualis hic de celebrante cessationis tempore, non debet censeri. sic sanè gloss. in c. si Canonici, de offic. ordin. isto lib. q. 3. est hæc communiter probata, asseuerans non esse irregularem celebrantem tempore cessationis particularis, erit extendenda ad generalem cessationem: vt tandem nec irregularis sit, qui eius tempore celebrauerit. quam opinionem in cessatione generali ab eo decreta, qui poterat interdicere, sequitur Palud. in 4. sentent. distin. 18. quæst. 8. art. 3. vers. 4.

Contrarium in hac principali quæstione verius esse contendunt, quo ad cessationem generalem ab eo indictam, qui poterat interdicere. Cald. de Eccl. interdict. fol. 2. col. 4. Anch. & Franc. in d. c. si Canonici. post Ioann. Andr. ibi & Innoc. in c. non est vobis, de sponsa. vbi idem tenet Præpo. 4. col. Felin. in d. c. irrefragabili. §. cæterùm. Gonsalus à Villadiego in tract. de irregul. c. de interdicto. col. vlt. Flor. 3. part. tit. 26. c. 3. colum. 2. quorum sententia potissimam auctoritatem habet à Clem. 1. de sen. excom. vbi cessatio generalis, interdicto quo ad eius obseruationem, & violationem comparatur. Palud. in d. art. 3. existimat, hanc opinionem procedere in cessatione generali decreta à capitulis cathedralium Ecclesiarum: quasi illa constitutio minimè obtineat in cessationibus prælatorum, quæ interdicta non sint, quo ad pœnam excommunicationis ibidem statutam. quod mihi non placet: arbitror enim eam constitutionem etiam admittendam fore contra religiosos non seruantes cessationem à diuinis generaliter indictam à prælatis, iudicibusúe delegatis auctoritatem ad id habentibus. Et tamen quo ad irregularitatem prior opinio magis communis est, benignior quidem, & quæ in disputatione defendi optimè possit: posterior autem fortassis verior, si consideremus mentem Canonum prohibentium censuræ ecclesiasticæ violationem: maximè eo casu, quo celebrauerit quis diuina officia publicè, ianuis apertis, tempore cessationis generalis. quod magna quidem cura cauendum est, nec temerè hac in controuersia iudicandum propter plura, quæ imminent contracta irregularitate pericula. Nam & in d. Cle. 1. generalis cessatio à diuinis non in vniuersum, sed quo ad pœnam illam excommunicationis generali æquipollet interdicto.

Quæritur tamen, an interdicti Ecclesiastici censura suspendi possit, ne interim celebrans iudicandus sit irregularis? & de interdicto lato, & decreto in locum, receptum est suspendi ad tempus posse per eum, qui id decreuerit. gloss. Ioan. Andre. Anto. Cardin. Imol. Franc. & Dec. in c. ad hæc. in vlt. de appel. & est communis opinio auctore Dec. ac mihi verior videtur, licet Abb. ibi quosdam veteres sequutus contrarium probauerit. Communis equidem sententia maximam rationem habet ex eo, quòd censuræ Ecclesiasticæ regulariter ligant ad nutum, & voluntatem iudicis eas decernentis. cap. veniens. in 2. de testib. c. significasti, de eo, qui duxit in matr. nos item priori huius relectionis parte tractauimus, dum de absolutione ab excommunicatione tradidimus. constat etiam communis opinio auctoritate tex. in c. dilectis, de appel. §. quia verò. Nec video congruam rationem, ex qua possit euerti communis sententia: quamuis Dec. maluerit opinionem Abb. defendere. Imò ipse censeo, posse ad tempus suspendi interdictum in persona ob eius propriam culpam latum: tametsi Abb. in d. c. ad hæc. & in c. vt priuilegia, de priuil. quadam leui ratione contrarium, saltem in hoc casu, censeat. Nam licet interdictus adhuc in crimine, & contumacia perseueret, vel de ea satisfecerit, multa possunt accidere, quæ iustissimè valeant iudicem inducere ad suspensionem istam interdicti temporariam constituendam potiùs, quàm simplicem eius relaxationem, vel obseruationem. Sic denique rationem Abb. Dec. reprobat in d. c. ad hæc. quæ notanda sunt ad intellectum gl. in c. præsenti. sup. ist. tit. quæ asseuerant, Ecclesiasticum interdictum suspendi posse ad tempus certum. item ad gl. in d. c. ad hæc, de appel. quæ voluit solum Rom. pont. posse permittere, & priuilegium concedere, vt in loco interdicto celebretur: ita quidem quod Episcopus minimè poterit in hoc dispensare, vt liceat tempore interdicti celebrare. hanc sanè opin. sequitur Philippus Franc. in d. c. ad hæc. vlt. q. & sensim idem tenuerunt Doct. ibi, quorum opinio vera est in hoc sensu, quòd Episcopus non possit permittere alicui diuini officij celebrationem in loco ab alio interdicto: poterit tamen hanc permissionem concedere, vbi à seipso, aut eius auctoritate fuerit interdictum decretum. Etenim si Episcopus suspendere ad tempus potest interdictum à se latum, vt modò dicebam, eadem ratione etiam poterit permittere, vt tempore interdicti possit diuinum officium celebrari: modò hanc permissionem ex causa Episcopus concedat, & ad tempus, ne videatur priuilegium dare aduersus ius commune celebrandi tempore interdicti.

Præter hæc, licet interdictum Ecclesiasticum non possit ad cautelam remitti. ac dissolui. c. præsenti. isto titu. quod de interdicto generali tractat. Nam speciale interdictum bene potest ad cautelam laxari, secundum gl. & com. ibi. Fel. in c. Apostolicæ. num. 3. de excep. Nicol. Milis in repertorio in verb. interdictum. Cald. de Ecclesiast. interdi. pagina 8. Rotam in nouis. 436. qui omnes expressim tractauere de interdicto particulari decreto in aliquam Ecclesiam, vel locum, atque ita obtinuit vsus Romanæ curiæ, vt Felin. testatur, præsertim quia in speciali interdicto nequaquam obtinet huius capitis moderatio in diuinis celebrandis, vt statim explicabitur: attamen generale interdictum potest, ac debet simpliciter remitti, & dissolui ad exemplum simplicis absolutionis, quæ datur ab excommunicatione, præstita priùs cautione iuxta formam text. in c. cùm contingat, de offic. deleg. & c. 2. sup. isto tit. quod in specie notat Rota in antiquis. 77. & 435. facit ad idem tex. in c. qua fronte, de appellat. idem probat Mart. Azpilcueta in c. cùm contingat, de rescript. 7. remedio, licet Felin. in d. c. Apostolicæ. referat prædictas decisiones ad interdictum speciale, ipsæ tamen de generali loquuntur.

Hanc verò interdicti ecclesiastici censuram decernere poterit, quilibet iudex Ecclesiasticus, cui competit ius censuram Ecclesiasticam decernendi: cùm appellatione censuræ Ecclesiasticæ, etiam interdictum contineatur. c. quærenti. de verb. signif. sed in specie in iudice ordinario est tex. in c. cùm ab Ecclesiarum prælatis, de offic. ordin. c. cùm & plantare. §. 1. de priuileg. c. Episcoporum. eod. tit. isto lib. c. cùm inter. de consuet. c. transmissam, de elect. c. auditis, de præscrip. in delegato. tex. in c. sanè. in 2. de offic. deleg. in subdelegato. c. ex literis. eo. tit. notant vbique Doct. Host. & alij in c. quæsiuit, de his quæ fiunt à maiori parte capit. Calde. in tract. de Eccle. interdict. 3. membro. Syluest. in verb. interdictum. 3. q. 3. Florent. 3. par. tit. 26. c. 2. §. vlti. Ioann. in summa confess. lib. 3. tit. 33. q. 228. de cessatione à diuinis. hi Doct. tradidere, posse eam decerni ab Episcopo, & prælatis habentibus ordinariam Ecclesiasticam iurisdictionem: & præterea à Canonicis, ac capitulo cathedralis Ecclesiæ, si hoc ius priuilegio, aut consuetudine acquisierint: modò seruent in ea decernenda formam traditam in c. si Canonici, de off. ord. isto lib. & in capit. quamuis. eod. tit. c. irrefragabili. §. cæterum. eiusdem titu. in Decretalibus. notant Card. in Clem. 1. ist. tit. §. vlti. qui in §. quod etiam. per tex. ibi scribit, posse concilium prouinciale, & Episcopale cessationem à diuinis indicere. idem in d. Cle. 1. nu. 48. notat Bonifacius. Sed & quòd ordinarius Episcopus inquam possit indicere cessationem à diuinis, probat glo. illic recepta in d. c. si Canonici. in verb. cessare. quæ asserit, Canonicos iure proprio posse cessationem indicere sede vacante: quia succedunt in iurisdictionem Episcopi ordinariam. ergo & ipse Episcopus poterit iure proprio iurisdictionis ordinariæ hac censura vti. idem manifestum fit ex eo, quòd Episcopus potest concedere Canonicis priuilegium indicendi cessationem à diuinis, secundum Ioann. Andr. Guliel. Domi. Ancha. & Franc. & Vanchelium in d. c. si Canonici. fit igitur, posse Episcoporum cessatione à diuinis vti: siquidem potest dare potestatem cessandi. & fortassis communis hæc opinio, quæ & Syluest. placuit, in verb. cessatio, est intelligenda in hunc sensum, vt Episcopus possit delegare, & committere Canonicis, & c. potestatem cessandi à diuinis, qua ipse potuisset vti: non tamen quòd possit eis dare priuilegium indicendi cessationem à diuinis proprio iure in perpetuum. Hoc enim videtur, non posse concedi ab alio, quàm à Summo pontifice: quemadmodum Archid. sensit. His item, quod ipse Archid. & omnes, præsertim Francus adnotarunt in c. quamuis, de off. ordin. in 6. super gl. vlt. respondentes, non esse seruandam formam illius c. in cessationibus, quas Canonici à superiore interdictas seruare tenentur, sed in his, quas ipsi iure speciali indixerunt. Nam cùm Episcopus superior sit, nec ab hac propositione excipiatur, ratio dictat, posse ipsum iure proprio cessatione à diuinis vti.

Ex quibus deducitur, Episcopum posse iure ordinario cessationem à diuinis in aliquem locum decernere, prout ea ab interdicto Ecclesiastico distinguitur. Hoc etenim constat ex communi omnium resolutione: nec contrarium voluit Palud. in 4. senten. dist. 18. q. 8. art. 3. conclusi. 4. imò hoc ipsum sensit: tametsi quidam aliud ex eo adnotauerint, asserentes, cessationes prælatorum esse propriè, & verè interdicta: quod ipse probarem, vbi sumus in dubio, an prælatus voluerit indicere cessationem à diuinis, vel interdictum: alioqui vbi esset manifesta Episcopi mens, dubio procul cessatio à diuinis seruanda foret in modum veræ, ac propriæ cessationis à diuinis, de qua paulò post disputabitur.

Verùm quo apertiùs intelligamus, quid hæc constitutio nouo iure induxerit circa diuinorum officiorum celebrationem tempore interdicti Ecclesiastici peragendam, oportet hîc memoria repetere, quæ fuerint olim hoc tempore permissa: & gl. hîc in verb. Sacramentis, aliquot veterum constitutionum meminit, quæ sacramenta quædam tempore interdicti ministrari promittebant, in primis etenim Baptisma paruulorum permissum erat. c. non est vobis. de sponsal. nam de adultis baptizandis poterat maxima ratione dubitari. siquidem pueri nondum habentes rationis vsum minimè iustificantur à peccato originali per fidem parentum, aut votum ipsorum quidem parentum, etiamsi ad modum cupientibus his, & exoptantibus, ac procurantibus filiorum baptisma, filij decesserint absque hoc sacramento, quia non poterit eis ministrari, ob aliquam causam: nempè quod aquæ copia ad Baptismum necessariæ defuerit. Hæc sanè conclusio palam probatur ab August. lib. de fide ad Petrum. c. firmissimè, de consecra. distin. 4. & à diuo Tho. 3. part. q. 68. art. 2. & articu. 11. quibus in locis manifestè asseuerat, votum Baptismi ad salutem sufficere, modò habeat ipse Baptizandus vsum rationis: & infantes nequaquam posse in vtero matris Baptizari, idem probat tex. elegans in c. non vt apponeres, de Baptismo. tametsi Caie. audacter profectò super Tho. in d. art. 2. & 11. probabile censeat, sufficere ad salutem paruulorum, parentum fidem, & votum præcipuè cum aliquo exteriori signo. Sed & multò antè Vuiccleff. teste Vualdensi, & Gerson conati sunt eandem opinionem tenere, qua nostra ætate ipse Caieta. sub correctione tamen asseuerat. Cuius sententia post legis euangelicæ promulgationem periculosa est, & omninò improbanda: eamq́ue falsam esse ostendit eruditissimè Domin. à Soto lib. 2. de natura & gratia. c. 10. And. item à Vega in defensione concilij Tridentini li. 5. c. 16. & idem libr. 15. c. 3. & veluti errorem manifestum inter eiusdem Caieta. errores commemorat Ambrosius Catharinus lib. 5. aduersus Caieta. eandem sententiam improbare videtur diuus Aug. in Epistola 28. ad Hieronymum. idem August. de Baptismo paruulorum c. nulla præter, de consecr. distin. 4. & Ioann. Papa. 30. q. 1. c. ad limina. hoc ipsum & Florentina Synodus de sacramentis ad Armenios insinuat. idem apertiùs docet in diffinitione de libris Canonicis. hoc ipsum defendit, quod sancta Synodus tradit, defendit & probat certum esse, & de fide tenendum Thomas Vualdensis lib. de sacramentis. idcircò ne paruuli beatitudine illa supernaturali, & diuina visione priuarentur, si absque Baptismo decederent, iustissimum fuit, quòd tempore interdicti baptismum paruulis ministrari posset. Atin adultis ratio non est ita par, cùm ad salutem adultorum sufficiat ipsius Baptismi votum, si non possit verè, & re eis ministrari: quemadmodum Catholica docet Ecclesia in concilio Tridentino, sessione 6. cap. quarto. & c. sexto. notant Magister senten. distinc. 4. in quarto libr. Thom. & alij ibidem. idem Thomas in dict. q. 68. artic. 2. idem pluribus auctoritatibus probat Domi. à Soto in dict. lib. 2. de natura & gratia. cap. 12. Nihilominus in præsenti quæstione dicendum est, tempore interdicti generalis potuisse olim, & posse nunc Baptismi sacramentum ministrari paruulis, & adultis. Nec enim sancta mater Ecclesia tantùm respexit ad præcisam necessitatem consequendæ salutis ex hoc sacramento: nam ea ratione solum permisisset, illud dari paruulis existentibus in periculo mortis: sed & maximam vtilitatem, quæ Christi fidem, & religionem professuris accedit ex hoc sacramento reipsa suscepto: atque ideò tempore interdicti voluit, etiam adultis ministrari Baptismi sacramentum. c. quoniam. sup. isto tit. item tempore interdicti pœnitentiæ sacramentum, & Eucharistiæ dantur existentibus in mortis articul. c. quod in te. de pœnit. & remiss. d. c. non est. c. permittimus. extra isto titu. idem de confirmationis sacramento, probatur in c. responsa. extra isto titulo, & in dicto c. quoniam. quo in loco decisum est, quòd eadem ratione Chrisma confici poterit tempore interdicti in die Iouis sancti. hæc tamen confectio debet fieri, & celebrari ianuis clausis, interdictis, & excommunicatis exclusis. vt notant Archidia. & Doct. communi in d. ca. quoniam. Angel. in verb. interdictum 6. q. 28. tametsi Eucharistia, Baptismum, & confirmatio ministrari possint publicè cum solennitatibus consuetis: sicuti explicant Calderi. de Eccles. interdict. fol. 11. Syluest. in verb. interdictum. quinta quæstione. 7. Gonsalus à Villadiego de irregularit. c. de interdicto. Extremæ verò vnctionis sacramentum ministrari non poterat tempore interdicti, etiam existentibus in periculo mortis, aut statim verisimili coniectura vita decessuris, etiam clericis secundum Ioannem Andre. Card. Abb. & Doct. in d. c. quod in te. Calder. de Eccle. interdict. fol. 12. column. 3. cauendum tamen est à Cardin. in dicto c. quod in te. qui falsò censet, extremam vnctionem esse iure positiuo humano institutam, quæ quidem opinio falsissima est, & hæretica: cùm iuxta Catholicas assertiones iure diuino fuerit instituta Iacobi quinto. Tradunt aduersus Lutherum Catholici Doct. ea ratione, quod Iacobus Apostolus hoc Sacramentum ab ipso Christo institutum promulgauerit: hoc etenim ostendunt alijs rationibus, & auctoritatibus contra Magistrum sententiarum, in quarto distinct. 33. ibi Theologi ferè omnes Ioannes Ekius in Enchiridio. c. 12. Alfonsus à Castro aduersus hæreses. in verbo, vnctionis extremæ Sacramentum. & alij, qui nostra ætate impia Lutheri dogmata euertere diligenter conati sunt. Est etenim extrema vnctio Sacramentum nouæ legis. c. ad abolendam, de hæretic. & in concilio Florentino sub Eugenio quarto. sed sacramenta nouæ legis non potuerunt ab alio quàm à Christo Iesu institui: quod receptissimum est, consequitur igitur, & hoc sacramentum vnctionis extremæ non ab Apostolis, sed ab ipso Christo Iesu institutum fuisse, quod Sacramentum istud tempore interdicti non possit ministrari, etiam Clericis, probat optimè tex. in d. cap. quod in te.

Præter hæc olim etiam tempore interdicti recipientibus signum crucis, & peregrinis poterant ministrari Sacramenta pœnitentiæ, & Eucharistiæ. d. c. quod in te. in fine. quod obtinet in his personis, quamuis nec proficiscantur, nec sint in mortis periculo constitutæ: secundum Abbatem & alios ibi contra glossam.

Sed & olim tempore interdicti poterant Clerici in conuentualibus Ecclesijs bini, vel tres excommunicatis, & interdictis exclusis, ianuis clausis horas Canonicas legere, non cantare: sicuti permissum est in dict. c. quod in te. Nec hoc mirum erit: siquidem adhuc extra ecclesiam Clerici soli, aut bini horas Canonicas dicere poterant, modò non audirentur à prohibitis audire: sicuti not. Host. in d. c. quod in te. Nic. Plouius in tract. de interdict. reg. 31. & Syluest. in verb. interdictum. 5. q. 5. qui hoc deducit ex mente Calde. in tract. de Eccle. interdict. fol. 10. col. 1. qui consulit, & admonet, quòd hoc non fiat extra Ecclesiam: ne audiantur horæ Canonicæ à laicis.

Clericis etiam decedentibus, qui interdictum seruauerunt, concessum est, vt absque campanarum pulsatione cessantibus solennitatibus cum silentio in cœmiterio Ecclesiæ sepeliantur. text. est ad hoc in d. c. quod in te. §. licet. id verò intelligendum est, vt procedat in generali interdicto, vel in speciali quo ad clericos illius Ecclesiæ: nam Clerici alterius Ecclesiæ non possent hoc modo sepeliri in cœmiterio Ecclesiæ, quæ specialiter fuerit interdicta: notat Panorm. in dicto c. quod in te. colum. 2. idem Syluest. in verbo, interdictum. 5. ad finem. quo in loco hanc opinionem Panor. veram esse censet, quoties reliquæ Ecclesiæ liberæ forent ab interdicto: cùm enim in illis possent Clerici aliarum Ecclesiarum sepeliri, non patitur ratio, quòd hi sepeliantur in Ecclesia speciali affecta interdicto. sed si reliquæ Ecclesiæ forent interdictæ, tunc non esset locus opinioni Panor. imò possent Clerici aliarum Ecclesiarum sepeliri in Ecclesia specialiter interdicta. Quod parum refert, quia etsi reliquæ Ecclesiæ fuerint interdictæ, intra easdem poterunt ipsarum Clerici sepeliri: atque ideò nusquam ferè poterit contingere quod Sylue. ad quæst. istam præmisit.

Matrimonij autem sacramentum quo ad eius contractum simplicem prohibitum non est tempore, nec in loco interdicto: quamuis solennitas benedictionum vetita sit, cùm ad diuina pertineat officia, secundum communem, quam optimè tractat, & explicat Calderi. de Eccles. interdict. folio 12. colum. 2. imò licet prohibitum foret matrimonium, nihilominus teneret non obstante prohibitione ista contractum: quemadmodum constat ex his, quæ in Epitome ad quartum decretalium adnotauimus. 2. part. c. 6. numero 6. notat in specie gloss. in hoc cap. in verbo, sacramentis. cuius sententia falsissima est, nec potest defendi absque hæresis labe, dum asseuerat matrimonium, licet sacramentum sit, non conferre gratiam sicut alia sacramenta: de quo etiam latiùs egimus in d. 2. part. c. 1. §. vnico. nu. 2. & 3.

Hæc verò sacramenta, quæ tempore interdicti, & in loco interdicto permissa olim fuere, poterunt ministrari, & possunt in Ecclesia, etiam specialiter interdicta: sicuti visum est Calderi. de Ecclesi. interdict. 2. membro. fol. 3. colum. 1. & Syluestro in verbo, interdictum. 5. quæstione 7. Florent. 3. parte. tit. 26. c. 3. & est communis opinio: tametsi honestum sit alibi ea celebrari, si commodè id fieri possit: quod præcitati auctores fatentur.

Poterant & ante istam constitutionem monachi prædicatores, & minores in loco interdicto missarum solennia celebrare super altare viaticum ianuis clausis, excommunicatis, & interdictis exclusis, voce submissa. capit. in his, de priuileg. idem & Episcopis permissum fuit. c. quod nonnullis. eod. titu. quibus ob dignitatis auctoritatem concessum pręterea est, quòd possint alicui sacerdoti hanc committere celebrationem, vt ipsi audiant missarum solenne sacrificium. cap. vlt. de priuileg. hoc libro. non tamen obtinet hoc Episcoporum & monachorum priuilegium vim in Ecclesia speciali supposita interdicto, secundum communem sententiam aduersus Hostien. in c. quæsiuit, de his quæ fiunt à maior. parte cap. & Syluestrum in verbo, interdictum. 5. quæstio. 5. quibus omnibus adde l. 15. 16. tit. 6. part. 1.

Est & templarijs priuilegio concessum, vt si ad Ecclesiam accesserint interdictam non nisi semel in anno ad Ecclesiasticum officium admittantur, nec tunc ibi sepeliantur corpora defunctorum. textus in capitulo, cum & plantare. §. quod si templarij, de priuileg. & in capitulo, vt priuilegia. §. illud. eodem titulo. vbi priuilegium istud explicatur, vt intelligatur de templarijs, & hospitalarijs, qui mittuntur per villas, & ciuitates ad Eleemosinam colligendam, aut accipiendas fraternitates. Nam & his quidem religiosis permissum est, quòd in qualibet ciuitate, villa, aut castro vna tantùm Ecclesia constituatur, in qua diuina officia celebrentur, excommunicatis, & specialiter interdictis exclusis semel in anno, ob eorum iucundum aduentum, etiam publicè apertis ianuis alta voce, & admisso populo generaliter interdicto, vt secundum Innocentium & alios in dicto capitulo, vt priuilegia. & Palud. in quarto sententiarum distinctione decimaoctaua, quæstione octaua. articulo decimotertio. Sic denique & eodem priuilegio hi templarij obtinuere, vt qui eorum fuerint fraternitati adscripti, possint tempore interdicto in Ecclesia sepeliri. quòd in eodem capitulo, vt priuilegia, expressum est. ita tamen est accipiendum, quòd huic religioni oblati si decesserint non electa sepultura, vel ea quidem electa eo in loco, qui iure ipso non electa sepultura, est cuiusque mortui sepulchro destinatus, sepeliantur sanè in Ecclesia, cui corpus illud pertinet, ac competit, etiam si ea interdicta sit. At si ab his oblatis electa fuerit ad sepulchrum Ecclesia, cui seclusa electione iure pontificio minimè corpus illud competebat, & ea sit interdicta, non sunt admittendi ad Eccesiasticam sepulturam per eos intellectam. quod ex vero sensu eiusdem capitis deducere videntur Hostiensis, Panormitanus, & alij in dicto capitulo, vt priuilegia. & Syluester in verbo, interdictum, quinta quæstione octaua. oblati verò dicuntur ad huius priuilegij vsum, qui non tantùm propria bona, sed seipsos dederint monasterio: quemadmodum glossa explicat in verbo, tribus denarijs. & ibi Abbas in dicto capitulo vt priuilegia. quod faciliùs intelligi poterit, si prænotamus, maximam differentiam esse inter conuersos, & oblatos. Nam conuersi sunt qui mutato habitu religionem ipsam profitentur minimè ordine Ecclesiastico præditi: & hi cum cæteris religiosis intra monasteriorum claustra vitam agunt. oblati verò sunt, qui absque religionis professione seipsos perpetuò monasterio obtulere: sicuti tradunt Cardinal. in Clementina prima, de decimis vltima column. Abbas in capitulo, non est. de regulari. sensit Lapus allegatione 129. est etenim necessaria perpetua oblatio. capitulo, per exemptionem. de priuileg. isto libro. capitulo, cùm & plantare. §. vltimo. capitulo, tuarum. & ibi Abbas de priuilegijs, ex quibus constat, conuersum dici propriè religiosum, & personam Ecclesiasticam. capitulo, non dubium. cap. parochianos. extra isto titulo, idemq́ue colligitur ex notatis per Abbat. in Rubri. de regular. Decius in capitulo, Ecclesia S. Mariæ, de constitut. & ea ratione, quòd religiosus propriè sit qui tria vouerit: nempè paupertatem, obedientiam, & castitatem, auctore diuo Thoma 2. secunda quæstione, centesimo octuagesimosexto, articulo septimo. quibus non obstat textus in capitulo, ex eo. de elect. isto libro, quia inibi conuersi non habentes Ecclesiasticum ordinem laici dicuntur, quo ad electiones, ad differentiam eorum, qui Clerici sunt: id est ordinem Ecclesiasticum acceperunt: etenim hi tantùm ad electionem admittuntur: imò per constitutionem Cle. vt hi qui diuinis, de æta. & qualit. hi tantùm ad eam sunt admittendi, qui sacris fuerint ordinibus insigniti. Oblatus verò qui mutato habitu non manet in seculo, est & propriè persona Ecclesiastica: qui autem in seculo manet non propriè, sed largè persona Ecclesiastica dicitur. gl. in verb. mutato habitu. Cardi. Abb. & Doct. in dict. cap. vt priuilegia. text. optimus in ca. penult. de priuileg. Capella Tolosana. 8. vbi Aufreri. & Panor. ac Soc. in capit. 2. de foro compet. tractant, an oblatus sit exemptus à iurisdictione iudicis secularis, sed quòd oblatus, qui habitum non mutauerit, possit matrimonium contrahere: eadem Capella Tolosana asserit nu. 333. cui ipse libenter accesserim idem constanter opinatus in quocunque oblato, qui votum castitatis non emiserit tacitè vel expressè, etiamsi habitum secularem mutauerit. Non enim video quid in hac specie matrimonij vinculum impediat. Quæ quidem omnia præsensit Archi. in d. c. ex eo. & in c. vt lex continentiæ. vbi gloss. optima. 27. q. 1. Bald. in l. generali. & in Authent. ingressi. num. 8. C. de sacrosan. Eccles. Ioan. Staphilæus de lite. grati. & iust. fo. 77. inibi explicans hac ratione, non amittere beneficium Ecclesiasticum eum, qui monasterium fuerit ingressus, vt oblatus fiat, non monachus. His sanè præmissis ad intellectum tex. in d. ca. vt priuilegia. obseruandum est, nec esse satis, quòd confratres, & oblati bona sua, etiam omnia monasterio dederint: etenim hæc donatio, quæ per se, ac simpliciter non sufficit ad hæc priuilegia: imò est necessarium, quòd confratres mutato habitu seipsos perpetuò dederint monasterio: vel absque habitus mutatione se, & sua monasterio reseruato vsufructu tradiderint, & obtulerint. Denique erit satis sufficiens oblatio personarum absque mutatione habitus cum rerum item donatione, aut ipsa mutatio habitus cum personarum oblatione: atque ita est accipiendum quod in d. c. vt priuilegia. Doct. adnotarunt, vt inibi explicat eleganter Panor. sic intelligens illud Romani pontificis responsum: cui omninò adiunge tex. in d. c. cùm & plantare. §. de confratribus.

Quòd si quis exactè perpendat decisionem tex. in d. c. vt priuilegia. manifestè deprehendet ex eo, tempore interdicti non potuisse olim quenquam sepeliri in loco interdicto apud aliquam Ecclesiam, aut eius Cœmiterium. idem apparet in ca. si ciuitas. §. vlt. suprà isto titulo.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Pœnitentiæ sacramentum non tantùm ægrotis, sed & sanis tempore interdicti poterit ministrari.
- 2 Eucharistiæ sacramentum, an possit ministrari fœminis prægnantibus tempore interdicti?
- 3 Sacramentum Eucharistiæ poterit tempore interdicti dari damnatis ad mortem.
- 4 Ordinis sacramentum non potest celebrari tempore interdicti, etiam ianuis clausis, etiam in specialibus festiuitatibus.
- 5 Irregulares an sint qui tempore interdicti ordines susceperint?

§. TERTIVS.

QVia verò ex distinctione huiusmodi statutorum excrescit in deuotio populi, pullulant hæreses, & infinita pericula animarum insurgunt, ac Ecclesijs sine culpa earum debita obsequia subtrahuntur, cum fratribus nostris deliberatione habita super his diligenti, concedimus, quòd tempore indicti ab homine, vel à iure prolati non tantum modò morientes, sed etiam viuentes, tam sani etiam quàm infirmi ad pœnitentiam, quæ propter pronitatem, & facilitatem hominum ad peccandum, summè necessaria est, licitè admittantur: dum tamen excommunicati non fuerint, quos admitti, præterquam in mortis articulo, nolumus ad eandem.

Ex hoc responso Romani pontificis facillimè lector deducere poterit, præter ea, quæ olim permissa fuere tempore interdicti, & illud modo à summo præsule indulgeri, quòd pœnitentiæ sacramentum non tantùm ægrotis in periculo mortis constitutis, sed & sanis, atque in vniuersum omnibus tempore interdicti ministrari valeat. quod secus esse de eucharistiæ sacramento tenet gloss. hic communi omnium consensu recepta, in verb. admittantur. asseuerans, eucharistiæ sacramentum interdicti tempore non posse pœnitentibus ministrari: nisi & hi constituti sint in articulo, aut periculo mortis. idem notat Abb. in c. quod in te, de pœniten. & remiss. col. 1. idque adeò verum est, vt nec sacramentum istud possit exhiberi ipsis Clericis, & religiosis, quibus licitum est per hanc constitutionem ianuis clausis celebrare. non enim poterit minimè celebrantibus missarum solennia eucharistia dari, secundum Calder. in tract. de Eccles. interdi. 6. memb. versi. viso. Florent. 3. part. tit. 26. c. 4. col. 3. Anch. & Franc. hîc habent tamen ferè omnes religiosi, & religiosæ priuilegium ad hoc sacramentum ab alijs ministrantibus recipiendum tempore interdicti: sicuti patet in compendio priuilegiorum ordinum mendicantium in verb. communicare. §. 8.

Et præter alia plerique dubitarunt, an fœminis prægnantibus possit tempore interdicti sacramentum Eucharistiæ ministrari. nam Anchar. hic. Ioan. Andr. & Card. in d. c. quod in te. censent, non posse his sacramentum istud dari: cùm non sint prægnantes fœminæ in articulo mortis constitutæ: quamuis periculum mortis propter partum sint subituræ. Panor. tamen in d. c. quod in te. & in c. pastoralis. §. 1. de off. ordi. ac Syluest. in verb. interdictum. 5. q. 7. contrarium verius esse opinantur, quoties periculum mortis, inspecta fœminæ prægnantis qualitate, maximè timeri potest. quasi hac in specie par ratio sit mulieris prægnantis, & eius, qui graui ægritudine affectus proximus esse morti censetur. quam sententiam veriorem esse arbitror ex his, quæ in priori huius relectionis parte tradidimus. §. 11. nu. 8.

Sic & damnatis ad mortem, etiam tempore interdicti dari poterit Eucharistia: vt Cald. notat in tract. de Eccle. interdict. fol. 11. col. 4. quem sequuti sunt Syluest. in verb. interdictum. 5. q. 7. Anchar. & Franc. hic. 2. col. idemque & nos probauimus lib. 2. variar. Resolut. cap. 1. nu. 11.

Secundò, ab huius §. decisione argumentari libet, ordinis sacramentum non posse celebrari tempore interdicti. Eo etenim tempore speciali iure quædam sacramenta ministrari possunt, interq́ue ordinis sacramentum minimè connumeratur: igitur & hoc sacramentum tempore interdicti vetitum est, nec poterit absque huius censuræ violatione celebrari. Quod in specie adnotarunt Inn. & Præposit. colum. 3. in dicto cap. non est vobis. Florenti. 3. part. tit. 26. cap. 4. Palud. in 4. sent. distinct. 18. quæst. 8. articul. 2. principali. conclusione. 6. Ancha. hîc colum. antepenult. sensit Calde. de Eccles. interdict. folio 12. colum. 3. tenet idem Syluest. in verb. interdictum. 5. q. 7. ad finem. quorum opinio communis est, ac multa quidem præmittit ex ea expressim deducenda.

Primùm, quòd Episcopus tempore interdicti ordines celebrans saltem maiores, & sacros, omninò irregularis est, quod apparet ex eo, quia celebrat missarum solennia, & deinde actum exercet certo ordini Ecclesiastico competentem, tempore ipso prohibitum: cùm ad Episcopalem ordinem pertineat ministerium sacrorum ordinum, saltem præter Episcopalem potestatem est necessarius in ipso Episcopo ordo sacerdotij: quemadmodum ipse tradidi libro primo variar. Resolutio. capitul. 10. numero 15.

Secundum, idem esse censeo in Episcopo tempore interdicti conferente minores ordines, aut primam tonsuram: nam & is erit irregularis. siquidem horum ordinum collatio ad Episcopalem potestatem, & ordinem pertinet: vt planè compertum est. Imò etsi quandoque prima tonsura, & minores ordines possint ab Abbatibus ministrari, necessariò præmittendus est in ipsis Abbatibus sacerdotij ordo. c. cùm contingat, de ætate, & qualit. vnde apparet, Episcopum in hoc casu irregularem esse.

Tertium, apparet hinc, tempore interdicti non posse ordinis sacramentum celebrari, etiam his diebus festiuis, qui hoc in cap. §. in festiuitatibus, excipiuntur. quod notat Paluda. in dicto articul. 2. conclus. 6. & sentiunt præcitati Doct. qui principalem conclusionem probarunt.

Quartum ex eorundem auctorum mente constat, non posse ordinis sacramentum ministrari tempore interdicti adhuc ianuis clausis, interdictis, & excommunicatis exclusis. Nam permissio huius constitutionis pertinet ad officia diuina, non autem ad ordinum celebrationem.

Quintò infertur, nequaquam esse ordines celebrandos tempore interdicti, etiamsi immineat necessitas ordinandi presbyteros, diaconos, aut subdiaconos, aliosúe ministros, quemadmodum visum est Syluest. in verb. interdictum. 5. quæst. 7. contra Panormit. in cap. non est vobis. quo in loco vlti. col. censet, posse ordinis sacramentum tempore interdicti ministrari, si immineat necessitas ordinandi ministros diuinorum officiorum, & sacramentorum. Etenim nullibi in iure cautum est, quòd hæc sit vera, ac propria necessitas compellens ad interdicti violationem. & ideò Panormitan. opinio non est admodum tuta, licèt eam sequatur Gonsalus à Villadiego in tracta. de irregularit. cap. de interdicto. etiamsi videam posse multis rationibus & auctoritatibus eandem comprobari.

Sextò, inde constat, tempore interdicti ordinis sacramentum non posse celebrari etiam ab episcopo, qui ipsum interdictum decreuerit. Is etenim tenetur id seruare, vel illud tollere, aut suspendere, alioqui erit irregularis. ca. vlt. de priuileg. isto lib. not. Cald. de eccles. interdict. memb. 5.

Septimò, hinc oportet aduertere, an recipiens minores ordines tempore interdicti sit irregularis? & profectò apparet, eum esse irregularem, si agat aliquem actum ea solennitate, quæ certo conuenit ordini. Idcircò si in ipsamet ordinatione actum egerit quis alicui ex minoribus ordinibus speciali quadam forma competentem, irregularis est, quemadmodum deducitur ex illa Innocentij sententia, quam in hac secunda huius operis parte probauimus. §. 2. nu. 3. regulariter tamen qui minores ordines accipit, nullum actum agit eisdem ordinibus proprium, iuxta canonicam solennitatem.

Octauò eadem ratione infertur, irregularem esse eum, qui tempore interdicti fuerit diaconatus, aut subdiaconatus ordine insignitus: etenim non potest quis hos ordines, aut eorum alterum adsumere, quin aliquem actum agat solemniter his ordinibus, aut eorum alteri conuenientem, atque ideò irregularitas manifesto iure contrahitur. Nam epistolam, aut euangelium legit ecclesiasticis vestibus indutus, eaque solennitate, qua solet in missarum solennium celebratione legi, quamobrem dubium non est, quin vitium hoc irregularitatis contrahatur.

Nonò, idem respondendum erit quo ad recipientem ordinem sacerdotij tempore interdicti: nam is irregularis est, quippe qui simul cum episcopo concelebret, atque ideò actum exequatur certo conuenientem ordini, id est, eucharistiæ consecrationem, sicuti not. Syluest. in verb. eucharistia. 2. q. 3. S. Thom. in 4. sent. dist. 13. q. 1. art. 2. q. 2. & in 3. part. q. 82. art. 2. Palud. in d. 13. dist. q. 4. artic. 2. quibus visum est, posse simul ordinatos cum episcopo ordinante conficere corpus Christi, atque ita vsu apud quasdam ecclesias obtentum esse. Nec id mirum esse debet, cùm & Innoc. 3. de officio missæ, part. 3. c. 9. asserat, consueuisse presbyteros, Cardinales Rom. Pontific. circunstare, & cum eo simul celebrare, & corpus Christi conficere, ac demum eucharistiam à summo Pontifice accipere, significantes Apostolos, qui cum Domino Iesu pariter discumbentes, ab eo eucharistiam acceperunt. Qua ratione satis probatur irregularitatem in hoc casu, quem tractamus, verè contrahi.

Decimò, hinc etiam aperitur, assistentes episcopo ordinanti irregulares esse, si vt Diaconi, vel Subdiaconi vestibus induti sacris, huic ordinum celebrationi coadiutores extiterint ea peragentes, quæ in Pontificali libro continentur. Agunt sanè actus tempore interdicti certo conuenientes ordini, nempe Diaconatui vel Subdiaconatui, idcircò irregulares esse eos, manifestum est.

Cæterùm quæ in hac constitutione continentur in §. illis etiam. vsque ad §. adijcimus. facilia sunt, & per glo. maximè in verb. relaxatio, explicantur.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Interdictum particulare non patitur, nec admittit huius capituli formam in celebrandis officijs diuinis.
- 2 Hospitalia etiam habent huius capituli priuilegium, sicut ecclesiæ & monasteria.
- 3 Interdicti tempore seruata forma huius constitutionis, quæ missarum solennia sint permissa?
- 4 Laici non sunt admittendi ad missarum solennia, quæ sub hac forma celebrantur.
- 5 Familiares & ministri clericorum, an sint admittendi, si laici sint, & quid de clericis exteris, & quid de coniugatis & infantibus?
- 6 Irregularitas an contrahatur, si non seruentur omnia, quæ in forma huius capitis continentur.
- 7 Cessatio à diuinis, an admittat celebrationem diuinorum officiorum hac seruata forma.

§. QVARTVS.

SED quò faciliùs percipiamus veram interpretationem huius constitutionis, subijcere libuit literam §. adijcimus. qui pręcipuam huius tractatus partem obtinet.

Adijcimus præterea, quòd singulis diebus in ecclesijs & monasterijs missæ celebrentur, & alia dicantur diuina officia sicut prius, submissa tamen voce, & ianuis clausis, excommunicatis, ac interdictis exclusis, & campanis etiam non pulsatis, & tam Canonici quàm Clerici ecclesiarum, in quibus distributiones quotidianæ illis, qui horis intersunt Canonicis tribuuntur, si ad officia non venerint supradicta, distributiones easdem amittent, sicut interdicto perderent non extante, si diuinis officijs non adessent. Hactenus præsens constitutio permittit, tempore interdicti diuina officia celebrari ianuis clausis, interdictis, & excommunicatis exclusis absque campanarum pulsatione. Cui sanè responso aliquot conabor aptare intellectus, qui constitutionem istam ad praxim, & communem vtilitatem apertiorem efficiant.

Primùm, hæc permissio non in vniuersum est accipienda, sed ita quidem, quòd in ecclesia particulari affecta interdicto minimè locum habeat, quasi hæc constitutio in ecclesijs obtineat, quæ sint intra locum interdictum, non in ecclesia specialiter interdicta, quod glo. hîc notat in verb. ecclesijs. quam sequuntur Anch. Dominic. Franc. & alij communi omnium sententia. Angelus in summa in verbo, interdictum. 6. quæstio. 1. Syluest. verb. interdictum, 5. §. 1. Nicola. Milis verb. interdictum. Rota in nouis. 436. Felin. in cap. Apostolicæ. numero 3. de exceptionibus. Frederic. consil. 70. Ioannes Andr. Anton. Cardin. Abb. & Imola. vltim. colum. in capit. quæsiuit. de his quæ fiunt à maior. part. cap. Floren. 3. part. tit. 26. capit. 4. Cald. de eccles. interdict. 2. membro. folio 3. colum. 1. Gonsalus à Villadiego in tractat. de irregularit. cap. de interdicto. colum. 3. quorum opinio communis est, & rationem habet ex eo, quòd hæc constitutio de interdicto generali tractet, non de speciali.

Secundò, tempore interdicti officia diuina, quæ per hanc constitutionem permittuntur celebrari, in ipsis ecclesijs & monasterijs celebranda sunt, nec poterunt extra ecclesias, & monasteria etiam ianuis clausis, excommunicatis, & interdictis exclusis, absque cymbalorum pulsatione celebrari. cùm hæc permissio ita concessa sit, vt intra ipsas ecclesias, aut monasteria, non alibi licitam faciat diuinorum officiorum celebrationem, secundum Calde. de eccles. interdict. 6. membro. Anchara. & Franc. hîc.

Tertiò, dum Romanus Pontifex hîc parem indulgentiam ecclesijs & monasterijs concedit, satis ostendit hac in specie, & in plerisque alijs appellatione ecclesiarum, ipsa etiam monasteria contineri, quod verum est in his, quæ fauorem continent, non odium: in his inquam, quæ fauorabilia sunt, non in odiosis, quemadmodum responderunt Abb. in cap. 1. col. 3. de iuram. calum. Domi. in c. 2. col. 3. de in integ. restit. isto lib.

Quartò, erit & hic text. intelligendus non tantùm in ecclesijs & monasterijs, sed & in hospitalibus, vt tandem in his tempore interdicti possint diuina officia celebrari, iuxta huius §. formam. modò hospitalia fuerint auctoritate episcopi erecta. in his etenim quæ ad fauorem pertinent, sub appellatione ecclesiarum hæc ipsa hospitalia intelligenda sunt, præsertim vbi mens ipsius constituentis hanc interpretationem ob eandem rationem admittit, quod deducitur ex his, quæ notantur in Clement. per literas. de præben. & tradidere Felin. in cap. de quarta. de præscript. Curt. iunior cons. 20. Rebuf. in tract. nominationum. q. 15. num. 12.

Quintò, idem erit dicendum in monasterijs monialium, vt etiam ipsis audientibus possint ianuis clausis, interdictis, & excommunicatis exclusis officia diuina celebrari, sicuti in specie asserit Syluest. in verb. interdictum. 5. q. 1. col. 2.

Sextò, per hanc constitutionem tempore interdicti permissa sunt missarum solennia non solùm quæ propria sunt illius diei, quo celebrantur, iuxta ritum, & institutionem ecclesiæ, & sic officia diuina ipsius sancti, cuius eo die festiuitatem ecclesia colit, sed & alia quæcunque diuina officia, missarum item solennia diuæ virginis Mariæ, sancti Iacobi, aut alterius cuiusque Diui, atque ita visum est Ioan. Andr. Domin. & alijs hîc. Calder. de ecclesia. interdict. membro. 6. colum. 7. & Syluest. in verbo, interdictum. 5. quæstio. 1. colum. 2. aduersus Ioan. Monach. qui opinatur, tantùm permitti per hanc constitutionem missarum solennia propria eius diei, non autem alterius, quod falsum est, vt constat ex hac constitutione, quæ permittit diuina officia, secundum hanc formam tempore interdicti celebrari, sicuti prius celebrabantur.

Septimò, animaduertere oportet, hanc permissionem locum obtinere in interdicto in locum aliquem decreto, quasi secùs sit, quoties interdictum pronunciatum fuerit in personam. Is etenim, qui interdictus est, nequaquam poterit iuxta formam huius text. diuinis officijs operam dare, nec itidem in his diebus solennibus, quorum mentio fit in §. sequenti, quemadmodum communi omnium sententia obtentum est.

Octauò, hæc ipsa constitutio ita est interpretanda, vt ad officia diuina minimè admittantur laici interdicti, nec item illi, qui sunt incolæ populi interdicti, licet ipsi interdicti non sint, & idem erit de quibuscunque laicis non interdictis: nam hi excludendi sunt ab auditione diuinorum officiorum in loco interdicto, sicuti notat gloss. hîc in verb. interdictis. quam Anchar. quæst. 2. & cæteri Docto. communiter sequuntur, quorum opinioni admodum suffragatur text. in cap. licet. de priuileg. isto libr. in principio. ex quo cessat argumentatio, quæ à sensu contrario poterat ex huius capituli litera deduci aduersus communem: quam probare videntur Calder. & quotquot de hac materia scripserunt, tametsi Freder. in consil. 70. minimè concedat, in hac specie irregularem esse eum, qui laicis non interdictis, etiam incolis loci interdicti admissis, diuina officia celebrauerit.

Nonò, ad huius decisionis veram cognitionem inquirendum erit, an clerici omnes admittendi sint ad officia diuina, quæ secundum formam huius §. tempore interdicti celebrari possunt? & quidam opinantur, non esse admittendos clericos extraneos, sed tantùm illos, qui sint illius ecclesiæ, in qua officia diuina dicenda sunt, quod expressim notat Archid. hic ab hoc text. adsumens probationem ex eo, quòd canonicos & clericos earundem ecclesiarum admittat, quæ quidem ratio debilis est, cùm hæc constitutio, dum mentionem facit canonicorum & clericorum, de quotidianis distributionibus tractet, quæ non debentur clericis exteris, atque ideò iure verius est, tempore interdicti ad officia diuina, secundum huius constitutionis institutionem admittendos esse clericos, quoscunque etiam exteros ab eo loco, qui interdictus sit, sicuti censent Ioan. And. Anch. hîc 3. q. Cald. de eccles. interdicto, membro 6. col. 3. Floren. 3. part. tit. 26. cap. 4. Ang. in verb. interdictum. 6. §. 3. & Syluest. in verb. interdictum. 5. q. 1. quorum opinio communis est, licet dubitauerint Domi. & Franc. hîc, & Fred. consil. 92. quæ quidem dubitatio potuit tolli ea ratione, quòd hic paragraphus permittat diuinorum officiorum celebrationem tempore interdicti ianuis clausis, excommunicatis, & interdictis exclusis, submissa voce, absque pulsatione campanarum, sicut prius eo tempore, quo locus non erat interdictus celebrari poterant, & tunc dubio procul quilibet clericus, etiam exterus admittendus erat.

Decimò ex his, quæ in huius paragraphi interpretatione solent adnotari, opinor ipse, clericum coniugatum cum vnica & virgine non esse admittendum ad officia diuina, quæ seruata forma hîc statuta permittuntur. Ad hanc verò sententiam inducor ea ratione, qua traditum extat, clericos & religiosos ad hæc officia diuina fore admittendos, non laicos. Clerici autem coniugati, etiamsi cum vnica, & virgine contraxerint matrimonium, priuilegium obtinent clericorum in duobus tantùm, nempe quo ad canonem & forum: in cæteris verò laici censendi sunt, iuxta communem resolutionem Doctor. in capitul. vnico. de cler. coniug. isto libr. igitur non habent hoc priuilegium, vt cum clericis tempore interdicti ad officia diuina admitti possint.

Vndecimò erit nihilominus considerandum, tempore interdicti ad officia diuina admittendum esse laicum, quem ante interdicti decretum clericus ecclesiæ seruiens familiarem habebat, vt sibi in missarum solennibus ministraret, modò hîc familiaris non sit interdictus in specie, nec generaliter, quod ita explicant Calderi. de eccles. interdict. membro 6. Anchar. quæst. 3. col. 3. & Franc. hîc. quo fit, vt text. in cap. licet. de priuileg. isto lib. §. 1. intelligendus sit de familiaribus non interdictis, cùm interdicti semper sint à diuinis excludendi.

Duodecimò potest & in controuersiam incidere, an sint infantes excludendi ab his diuinis officijs, quæ tempore interdicti seruata huius §. forma celebrandæ sunt. & Syluest. in verbo interdictum. 2. quæstione 17. existimat, pueros nondum doli capaces, qui propriè interdicti minimè censentur, etiam populo interdicto, non posse audire diuina officia in loco interdicto, cùm eis hoc concessum non sit, atque hoc ipsum verum esse ipse censerem in pueris, qui post septennium, etsi non sint doli capaces, percipiunt tamen & intelligunt aliqua ex parte, & cognitionem habent diuinorum officiorum: cognoscentes equidem missarum solennia pertinere ad cultum diuinum, & ad Christianæ religionis professionem, at in infantibus nequaquam hoc probarem, hi siquidem nihil sentiunt, nec percipiunt, quòd officia diuina dicantur, vel cessent, nec eos tangit diuinorum officiorum prohibitio. Sepeliri autem non possunt isti infantes in ecclesia tempore interdicti, quia sepulturæ prohibitio aliam rationem habet, quæ non deducitur ab aliqua cognitione prohibitionis eius actus, sed tantùm ex eo, quòd ecclesia tempore interdicti nullum corpus admittat, quippe quæ interdicta sit. officia verò diuina prohibentur ne quis ea audiat, aut celebret, quæ ratio aliquam eius actus cognitionem præmittit. Non me latet, seruandam esse huius constitutionis formam, ita tamen quòd superstitiosè non accipiantur eius verba.

Decimotertiò, intelligenda est prohibitio cymbalorum & campanarum, quæ hîc fit, quo ad horas canonicas dicendas, quo ad missarum solennia celebranda, non tamen quo ad alia. Nam & tempore interdicti pulsari possunt campanæ in signum prædicationis Dominici verbi, & vt Christiani concionibus sacris adsint, item & ad salutationem Angelicam, cuius meminit glo. in verb. zabazala. in Clem. 1. de Iudæ. & inibi Abb. atque ita hunc decimumtertium intellectum in specie omnes Doctor. probarunt, præsertim Io. And. Domin. & Francus hîc, Cald. de eccles. interdict. fol. 11. col. 1. Gonsalus à Villadiego de irregular. c. de interdict. quibus etiam placuit, non posse tempore interdicti pulsari cymbalum in signum eleuationis Eucharistiæ.

Decimoquartò non inutiliter hoc in loco tractabitur, sitne irregularitas contracta ex eo, quòd in celebrandis officijs diuinis non fuerint omnia seruata, quorum in hoc §. mentio fit. etenim Cald. optimis quibusdam rationibus in tract. de eccles. interd. memb. 6. col. 7. opinatur, celebrantem missarum solemnia tempore interdicti non seruatis exactissimè his, quæ in hac constitutione continentur, irregularem esse, in quo ipse nec dubito, nec video posse iustis ex causis dubitari: nam celebrans tempore interdicto ante istam constitutionem esset dubio procul irregularis, saltem si celebraret non seruatis his, quæ in hoc §. seruanda exponuntur, & tamen per hanc constitutionem hæc diuinorum officiorum celebratio permissa non est. Igitur euidenter constat, ita celebrantem irregularem esse. Idem dicendum erit de eo, qui officia diuina certo ordini ecclesiastico conuenientia minimè seruata forma ista peregerit.

De illo autem, qui alijs celebrantibus campanas pulsauerit, vel ecclesiarum ianuas aperuerit, irregularem esse, quia in crimine cooperetur, not. Cald. in d. membro 6. col. 7. Florent. 3. part. tit. 26. cap. 4. col. 1. Ioan. Andr. hîc, Gonsalus à Villadiego, de irregularit. cap. de interdicto. ex c. si concubinæ. de sent. excom. qua ratione & ipse Gonsalus col. pen. opinatur, irregularem esse eum, qui cùm excommunicatus sit, alteri excommunicato, vel interdicto celebranti coadiutor extitit simplex in celebratione missæ, sed & eadem ratione idem dicendum foret, si ipse coadiutor, ac simplex minister non esset excommunicatus, cùm ratio assumatur ex eo, quòd in crimine alteri cooperetur, quod falsum est: nam qui ministrat simpliciter celebranti tempore interdicti, non seruata forma huius §. irregularis non est, vt idem Gonsalus in d. c. de interdict. col. penult. tenet post Dom. in c. is cui. §. vlt. sup. isto titul. quibus ea ratio suffragatur, quòd tantùm is sit irregularis, qui tempore interdicti, suspensionis, aut excommunicationis actum egerit certo conuenientem ordini ecclesiastico, vt paulò antè non semel adnotauimus, sed ministrare simpliciter sacerdoti celebranti, non tantùm conuenit clericis, sed & laicis, nec is actus peculiaris est alicuius certi ordinis, cùm & à laicis hoc ministerium exhiberi possit. vnde mihi aduersus Calder. Florent. & alios potius placet, non esse irregularem pulsantem campanas tempore interdicti ad officia diuina, nec item aperientem ianuas, cùm hi actus peculiares certi ordinis ecclesiastici non sint: imò possint per laicos agi, & quotidie agantur. Quamobrem minimè contrahitur ex his irregularitas, sicut in genere passim idem Cald. fatetur, & nos probauimus hac in parte §. 2. numer. 3. quòd si quis auctoritate publica, vel priuata vsus, vel pulsauerit campanas, aut ecclesiarum ianuas aperuerit, vt auctoritatem ipse prębeat tempore interdicti diuinorum officiorum celebrationi, profectò erit irregularis, secundum Innoc. & Abb. in c. tanta. de excess. prælat. quorum sententia communis est, vt fatetur eam sequutus Gonsalus à Villadiego in d. c. de interdicto. col. 6. text. optim. in cap. illud. de cleric. excom. ministra. cuius & nos mentionem fecimus parte prima huius operis. §. 6. ad fin.

Decimoquintò, non est omittenda frequens illa controuersia, qua solet disputari: sitne locus huic paragrapho, & eius permissioni tempore cessationis à diuinis? quam quæstionem iam à plerisque tractatam breuiter hîc exponam, vt vulgari satisfaciam contentioni. & sanè quòd tempore cessationis à diuinis possint ianuis clausis, interdictis, & excommunicatis exclusis, absque campanarum pulsatione diuina officia celebrari iuxta formam huius constitutionis, poterit multis rationibus comprobari præsertim sequentibus.

Prima, quia interdictum generale, & cessatio à diuinis, pari iure censentur quo ad diuinorum officiorum celebrationem. Clement. 1. isto titul. sed in interdicto generali obtinet huius §. permissio. igitur & ea seruari debet tempore cessationis à diuinis. argumento l. illud. ff. ad legem Aquil. l. vltim. ad finem. ff. mandat. cap. translato. de constit. cap. si postquam. de elect. in 6.

Secundò ad idem argumento ab eadem ratione, quæ expressim in hoc capit. §. quia verò, continetur. Nam illa Romanum Pontificem induxit, vt hac præmissa forma, tempore interdicti diuina celebrarentur officia: hancq́ue celebrationem veteri iure vetitam permitteret. Eadem verò ratio omninò in cessatione à diuinis obtinet, quod satis manifestum est. Ergo & tempore cessationis à diuinis huius §. decisio seruari debet. siquidem à ratione expressa in aliqua constitutione, optimè procedit argumentatio ad casum omissum. gloss. in Clement. 1. verb. eligatur. de electio. notant Bartol. & alij in l. Gallus. §. & quid si tantùm. 2. colum. ff. de liber. & posthum. etiam in materia correctoria, vt ipsimet adnotarunt. & Francus in capit. 1. de temp. ordinat. isto lib. limitat. 6. Fortun. in dicto §. & quid si tantùm. super gloss. emancipatus. tradunt Euerard. in loco à ratione cessante. Ioann. Crott. 9. quæstio. Bartol. & Ripa. numero 57. in l. si constante. ff. solut. matrimo. Dec. in capitul. translatio. de constitut. 2. lect. & in l. si quis id quod. ff. de iurisdict. omnium iudic. & in l. factum. §. in pœnalibus. ff. de reg. iur. And. Alci. de verb. signific. lib. 2. col. 40.

Tertiò, eandem sententiam mirum in modum confirmat ea ratio, quæ dictat, constitutionem vtcunque correctoriam extendendam fore, si sit animæ & spirituali saluti fauorabilis, quemadmodum visum est Hostien. Ioanni Andre. Abb. & Præposit. in capit. ex tenore. qui filij sint legit. gloss. in capit. sciant cuncti. de electione. isto lib. in verbo, alios. cuius & nos meminimus in Epitome ad 4. Decretalium. secunda parte. capit. 6. numero 12. notant Dominicus & Francus in capitul. primo. limit. quarta. de tempore ordinat. isto libro. Hæc autem constitutio fauorabilis est animæ, & spirituali saluti, ergo erit extendenda ab interdicto ad cessationem.

Quartò his accedit, quòd maius vinculum habet interdictum, quàm cessatio à diuinis, vt apparet ex illa quæstione, quam superiùs tractauimus de celebrante tempore cessationis à diuinis, an sit irregularis, sed text. hic permittit sub certa forma celebrari diuina officia tempore interdicti: Igitur fortior, ratione permittendum idem erit tempore cessationis à diuinis, cùm ea minus vinculum induxerit.

Quintò, ab auctoritate doctissimorum virorum probari videtur hæc opinio. Eam etenim veram esse censent Ioann. in summa confessor. lib. 3. tit. 33. quæstio. 221. Archid. in cap. si canonici. de offic. ordin. isto lib. cuius sententiam sensim, & tacitè admittere videntur cæteri Doctor. ibi. Gonsalus à Villadiego de irregularit. cap. de interdicto. colum. 3. Paluda. in 4. sent. distinct. 18. q. 8. artic. 3. principal. versic. sed verius.

Contraria sententia plerisque verior videtur aliquot rationibus, quarum potissimas hac in parte subijciam, nec enim conuenit multa ad hanc disputationem adducere, quæ solent quacunque in controuersa quæstione vtrinque proponi, ad maiorem potius verborum cumulum, ipsius definitionis vtilitatem.

Primùm enim vrget pro hac opinione ipsa dictionis significatio, quæ planè videtur inducere penitus cessationem à diuinis officijs, eam inquam, quæ distinguatur à prohibitione illa, quæ per interdictum decernitur, quasi interdictum prohibeat officiorum diuinorum celebrationem pœnis quibusdam statutis aduersus ea celebrantes: cessatio verò inducat omninò suspensionem diuinorum officiorum ab interdicto distinctam, & quæ præcipuè ad factum, non ad iuris effectus referenda sit, alioqui nulla iusta ratione inducta foret nominum diuersitas, si idem per interdictum & cessationem significaretur, & temerè diuersis nominibus fuissent nuncupata. l. Papinianus exuli. ff. de minori. l. si idem. C. de codicillis.

Secundò, ad hæc accedit quod Ioan. Andr. scribit in cap. dilectis. de appel. vbi col. 1. illum text. intelligens in cessatione à diuinis adnotauit, non esse permissum eo tempore, quòd episcopus celebret indistinctè, sed certa forma, nempe ianuis clausis, interdictis, & excommunicatis exclusis. cap. vlt. de priuileg. isto lib. cap. quod nonnullis. eod. tit. & volumine. Igitur si episcopis iure speciali secundum Ioann. Andr. tempore cessationis hoc permissum extat, reliquis clericis id negatur, atque ita non poterit tempore cessationis à diuinis text. hic obtinere.

Tertiò, eandem opinionem probat text. elegans in d. c. si canonici. §. si autem. suprà de offic. ordin. inibi etenim respondetur, eum, cuius culpa cessatio indicta fuerit, teneri canonicis & clericis ad id, quod eorum intersit ex eo, quòd omninò cessantes à celebratione diuinorum officiorum quotidianas distributiones amiserint, aut sanè non acquisiuerint, iuxta cap. vnicum. de cleric. non resid. isto lib. quòd si canonici & clerici tempore cessationis à diuinis possent diuina officia celebrare, seruata forma huius §. profectò nulli dubium poterit contingere, quin & distributiones quotidianas acquirant, sicuti & in hoc paragrapho responsum extat.

Quartò constat, olim ante istam constitutionem tempore cessationis à diuinis penitus interdictam esse, & fuisse diuinorum officiorum celebrationem. c. non est vobis. de spons. secundum communem eius interpretationem, & tamen nullibi huic veteri iuri derogatum est, cùm hæc constitutio de interdicto tractet, non de cessatione à diuinis. Fit ergo manifestum, adhuc manere vetera iura illæsa, & idcircò non posse tempore cessationis à diuinis officia diuina celebrari, etiam ianuis clausis, interdictis & excommunicatis exclusis, ex quibus mihi satis euidenter apparet, hanc vltimam opinionem iure veriorem esse. Cui parum oberunt, quæ priori loco in contrarium adducta fuere, cùm cessatio à diuinis rationem distinctam habeat ab interdicto propter omnimodam, quam inducit, suspensionem organorum ecclesiasticorum, & quia iure ipso Pontificio manifestum est in hac specie discrimen inter cessationem & interdictum, auctoritate text. in d. cap. si canonici. §. si autem. de offic. ord. isto lib.

Vtcunque tamen sit, tempore cessationis à diuinis poterunt ea sacramenta ministrari, quæ tempore interdicti poterant Christi fidelibus ante constitutionem istam dari, imò & sacramentum pœnitentiæ ministrari poterit tempore cessationis à diuinis, non tantùm existentibus in mortis periculo, sed & his, qui prospera vtuntur valetudine, vt tandem admittenda sit responsio huius capit. in §. quia verò. etiam tempore cessationis à diuinis. Etenim licet hæc constitutio de interdicto tractet, nihilominus partim eadem obtinebit in cessatione à diuinis in his saltem permissionibus, quæ non pertinent ad ordinariam diuinorum officiorum celebrationem. Nam præter rationem considerandum est, hanc decisionem, dum permittit pœnitentiæ sacramentum ministrari non tantùm infirmis, sed sanis, esse iuris extensionem veteris, quod adhuc cessationis tempore seruandum est, secundum vulgò receptam sententiam.

Hinc patet, tempore cessationis à diuinis locum esse decisioni expressim statutæ in capit. quod in te. de pœnit. & remissione, & tamen dubium erit, an & eodem modo sit admittendum quòd indultum episcopis est, & quibusdam religiosis in cap. quod nonnullis. & in ca. 3. de priuileg. §. quod si templarij. & cap. in his. & cap. vt priuilegia. eod. tit. & cap. vlt. eiusdem rubricæ isto lib. siquidem Ioan. Andr. in dicto cap. dilectis. de appellat. insinuat, has omnes permissiones locum habere, etiam tempore cessationis à diuinis, cùm & tempore interdicti fuerint iure veteri olim statutæ & indultæ, quo tamen iure omninò diuina cessabant officia ob interdictum, nec vlla sub forma poterant celebrari. Posset sanè quis ex hoc argumentari, tempore cessationis à diuinis recipiendam fore huius §. formam & permissionem, quæ iure communi statuta est, cùm & eo tempore admittantur ea priuilegia, quibus licitum est iure veteri tempore interdicti diuina officia celebrare aliquot in casibus, ianuis clausis, interdictis, & excommunicatis exclusis, hæc etenim priuilegia sunt aduersus ius commune tempore interdicti concessa, & eadem ad tempus cessationis à diuinis extenduntur, vt Ioan. Andr. sensit, igitur & huius constitutionis ordinarium indultum iuris communis vim habens, etiam si ad interdictum in specie referatur, extendendum foret ad cessationem à diuinis, atque ideò admittenda prior opinio, nisi quis ex aduerso responderit, non posse rationem istam ex æquo probari, quia dicta priuilegia non extinguunt penitus vim, & effectum cessationis à diuinis, quemadmodum extingueret huius constitutionis indulgentia, si ea foret admittenda, & maximè hæc extensio esset contraria iuri Pontificio propter text. in d. c. si canonici. §. si autem.

Nec tamen erit in præsentiarum omittendum, quòd habens priuilegium speciale extra iuris constitutionem, audiendi diuina officia tempore interdicti, non poterit ea audire tempore cessationis à diuinis, etiam seruata huius capitis forma. Nam licet iure communi æquipolleat cessatio à diuinis interdicto, quo ad ea quæ modò dicta fuere, non tamen idem erit de iure speciali, quemadmodum deduxere hanc rationem passim iuris vtriusque Doctor. ex gloss. & in Clem. vnica. de baptismo. Anchar. præsertim in capit. statutum. in 2. de hæretic. isto lib. Alex. in additionibus ad Bartol. in l. in potestate. ff. de his qui sunt sui vel alieni iuris. tradit latè Felin. in cap. in præsentia. de probatio. nu. 21. & 22.

Denique etiam si iure verior esset opinio eorum, qui censent, tempore cessationis à diuinis obseruandam fore huius paragraphi formam, nihilominus contraria sententia potior est propterea, quòd fuerit consuetudine recepta. Etenim iam diu obtentum est, penitus cessandum esse ab officijs diuinis tempore cessationis, nec ea posse celebrari iuxta formam huius §. quæ quidem consuetudo non admodum longi temporis vsum exigit, cùm ob diuersas hac in controuersia opiniones, tum ex eo, quòd per eam ad ius commune vetus, & Pontificium redeamus, argumento gloss. celebris. in capit. statutum. de præbend. isto libr. in verbo, numerandum, cuius nos obiter meminimus in libro 3. Variarum resolutionum. capitulo 6. num. 4. post alios, quorum meminit latè Andr. Tiraquel. de primogenijs. quæst. 24. num. 6. text. optimus, in cap. ab exordio. 35. distinctio. tradunt Iason in l. si vnus. §. pactus ne peteret. ff. de pactis. columna 2. Felin. in capitulo cùm accessissent. de constitut. vbi Dec. col. 3.

Ex §. sequenti.

SVMMARIVM.

- 1 Eucharistiæ festiuitas, vsque in octauum diem interdictum ecclesiasticum suspendit.
- 2 Festum conceptionis virginis Mariæ idem priuilegium habet.
- 3 Cessatio à diuinis an admittat huius §. suspensionem?
- 4 Aduentus regis habet & hoc priuilegium, quòd interdictum suspendatur.
- 5 Officia diuina quæ sint permissa tempore interdicti in his festiuitatibus.
- 6 Sepultura ecclesiastica an possit in his festis dari, & quid de sacramentis?

§. QVINTVS.

SVbsequitur statim insignis huius constitutionis responsio ad interdicti ecclesiastici censuram omninò necessaria, cuius examinatio exigit, quòd breuiter exponamus contextum ipsius literæ ad faciliorem cognitionem.

In festiuitatibus verò natalis Domini, Paschæ, ac Pentecostes, & assumptionis Virginis gloriosæ, campanæ pulsentur, & ianuis apertis, alta voce diuina officia solenniter celebrentur, excommunicatis prorsus exclusis, sed interdictis admissis, quibus ob reuerentiam dictarum solennitatum, & vt ipsi ad humilitatis gratiam, & reconciliationis affectum facilius inclinentur, præfatis diebus participationem permittimus diuinorum: sic tamen quòd illi, propter quorum excessum interdictum huiusmodi est prolatum, alteri nullatenus appropinquent. Hactenus huius paragraphi litera, quæ sequentes intellectus ad eius elucidationem admittere videtur.

Primùm equidem constituendum est, idem esse permissum in die, quo festiuitas Eucharistiæ, & corporis Christi solet solenniter celebrari, quod in honorem tanti sacramenti Martinus 5. concessit, & Eugenius 4. ad octauam vsque diem extendit, sicuti not. Ang. in verb. interdictum 6. q. 16. & Syluest. in verb. interdictum. 5. q. 2. post Florent. 3. part. tit. 26. cap. 4. cui priuilegio & concessioni accedunt multa, quæ de hac solennitate statuta, & decisa fuere per Rom. Pontific. in Clemen. 1. de reliq. & venerat. sanct. vbi gloss. in verb. reuelatum, prædixit hanc Martini & Eugenij concessionem.

Secundò, hanc eandem constitutionem extendendam fore ad festum, & octauam conceptionis immaculatæ virginis Mariæ, ex priuilegio Leonis decimi, asseuerat auctor compendij priuilegiorum ordinis mendicantium in verb. conceptio. §. 12. & in verb. interdictum. 2. §. 8. eaque concessio, vt ipse refert, tantùm apud Hispanos obtinet, cui priuilegio accedunt multa, quæ de immaculata conceptione virginis Mariæ doctissimi ac sanctissimi viri scripsere, defendentes, eam conceptam fuisse absque labe originalis peccati, quæ opinio probata fuit in concilio Basil. sessione 36. & multis adductis auctoritatibus defenditur ab Ambros. Catharino in speciali huius quæstionis opusculo. extat & elegans carmen lib. 1. parthenices Marianæ apud Baptist. Mant. eandem opinionem tenent Scotus, & cæteri Theologi ibidem in 3. sent. dist. 3. Abb. col. 2. & Anton. in c. vlt. de ferijs. idem Ambr. Cathar. lib. 4. aduersus Caiet. licet glo. in c. 1. in verb. natiuitas. de consec. dist. 3. & ibi Card. à Turre Cremata. Archid. in c. firmissimè. de consec. dist. 4. Io. And. in d. c. vlt. de ferijs. Specul. eod. tit. de ferijs. Caieta. in peculiari de hac controuersia libello. idem in 3. part. q. 27. art. 2. contrariam sententiam tenere ac probare conantur. Qua in re illud sit constitutissimum, maxima cum veneratione ex ecclesiæ instituto festiuitatem istam quolibet anno celebrari, & celebrandam esse, quod constat in constitutione extrauaganti Sixti 4. quæ incipit, Graue nimis. de reliquijs & venerat. sanct. inter communes: quo in loco excommunicationi & alijs pœnis subijciuntur asserentes, eos mortaliter peccare, aut hæreticos esse, qui conceptionem Virginis immaculatæ, vt festum diem celebrauerint, vel dixerint, virginem Mariam absque labe originalis culpæ conceptam fuisse, rursus & eadem constitutione sub eisdem pœnis Rom. Pont. prohibet, damnari per quenquam, vt hæreticam opinionem illorum, qui existimant, virginem Mariam non fuisse in eius conceptione præseruatam ab originali culpa, aut eius sententiæ auctores mortaliter peccare, cùm ab ecclesia catholica nondum sit hæc controuersia decisa. Hoc ipsum auctoritate Synodi Tridentinę probatur his equidem verbis, sessione 5. declarat tamen hæc ipsa sancta Synodus, non esse suæ intentionis comprehendere in hoc decreto, vbi de peccato originali agitur, beatam & immaculatam virginem Mariam Dei genitricem, sed obseruandas esse constitutiones felicis recordationis Sixti Papæ 4. sub pœnis in eiusdem constitutionibus contentis, quas innouat. Hactenus Tridentina Synodus, quæ voluit, quæstionem adhuc manere sub controuersia, absque certa ecclesiæ diffinitione.

Ad hæc tamen scribit egregius doctor Martinus Azpilcueta, in c. quando. de consec. dist. 1. notab. 19. nu. 86. hoc priuilegium datum fuisse festo Conceptionis, quo ad istius capitis indulgentiam, non in vniuersum, sed tantùm in his ecclesijs, in quibus ipso die conceptionis horæ Canonicæ, & officia diuina dicuntur secundum ordinem, & ritum institutum à Protonotario, de Nogarolis, testaturque vir doctissimus, se priuilegium ipsum legisse.

Tertiò, hæc constitutio hac in parte intelligenda est in interdicto generali: Nam in ecclesia specialiter interdicta minimè est admittenda, imò in ea ecclesia non poterunt publicè, nec secretè diuina officia celebrari etiam in his festiuitatibus. Quod probatur ex his, quæ diximus in §. adijcimus. suprà proximo. num. 1.

Quartò, ab his, quæ in præcedentibus tractauimus, quibusdam videbitur, non esse locum huic constitutioni, quo ad huius §. decisionem tempore cessationis à diuinis, quarum sententia profectò admodum probabilis est, & poterit in disputatione facillimè defendi, ipse tamen contrariam potiùs admitterem ex multis: sed præcipuè, quòd cessationi à diuinis non omninò derogetur, etiam si in his festiuitatibus diuina officia celebrentur, siquidem hæc celebratio temporaria est ad hos dies festos restricta, quamobrem manet ipsius cessationis vis his diebus transactis. deinde eadem ratio prorsus in cessatione à diuinis, sicut in interdicto procedit. Atque præter ista nulla est iuris Pontificij constitutio, quæ hanc benignam huius ca. interpretationem excludat, idcircò fortassis hæc sententia potior est.

Quintò est obseruandum, quòd & in aduentu Regis in aliquam ciuitatem, quæ interdicta sit, eadem hæc constitutio admittenda est, vt diuina officia celebrentur publicè iuxta formam huius §. quemadmodum tradit Ioan. Staphil. de literis gratiæ & iustitiæ, fol. 157. col. 1. quod ipse non alia ratione probat, quàm quod deferendum sit dignitati regiæ. c. solitæ. de maior. & obed. & fortassis hoc ipsum obtinebit tantùm quo ad diem aduentus, vel alterum statim sequentem, non quo ad totum ipsum tempus, quo Rex in aliqua vrbe manserit, esset enim id admodum graue, & in dispendium censuræ ecclesiasticæ.

Sextò ad intellectum huius §. inuestigandum est, quænam horę canonicæ possint in his diebus celebrari publicè? & gl. in verb. Assumptio, scribit incipiendum esse diuinum officium à vesperis diei præcedentis festiuitatem, & finiendum ipso die festiuitatis vesperis iam peractis, ita, vt completorium ianuis clausis, non publicè dicatur. hanc gl. sequuntur Ioan. And. & Ancha. hîc, Cald. in tract. de eccle. interdict. 6. membro. §. viso. de effectu. col. 8. Flor. 3. par. tit. 26. c. 4. argumento text. in cap. 2. de ferijs. quo probatur in celebrandis festiuitatibus ab ecclesia institutis, diem esse computandum à vesperis in vesperas, quod Docto. ibi communiter adnotarunt. idem deducitur ex text. in Clem. 1. ad fin. in verb. in primis autem festis. de reliq. & vener. sanct. Felin. in c. consuluit. col. 3. versicu. in priuilegijs. de offi. deleg. Paulo, & Ias. in l. more. ff. de ferijs. Felin. in cap. Ecclesia sanctæ Mariæ. de constitu. col. 18. versic. 5. conclusionis declaratio. c. 1. ibi glos. de consecrat. dist. 3. gl. Ant. & Abb. in c. 1. de ferijs. Leuitici. c. 23. notat latè Andr. Tiraq. in tract. de vtroque retract. §. 1. glos. 11. num. 13. contrarium tamen in hac quæstio. quam tractamus, tenent Archid. Domi. & Francus hic. Frederi. consil. 111. colum. 3. Syluest. in verb. interdictum. 5. q. 2. Gonsal. à Villadiego de irregulari. c. de interdicto. colum. 5. Angel. verb. interdictum. 6. q. 18. probantes, etiam completorium harum festiuitatum post secundas vesperas posse dici publicè, quemadmodum & alia diuina officia illius diei: cùm adhæreat completorium istud secundis vesperis. quam opinionem consuetudo probauit, & esse veriorem nos opinamur.

Septimò, hic text. ita intelligendus est, vt his diebus non tantùm missarum solennia ipsius festiuitatis, sed & missæ peculiares, ac votiuæ dici, ac celebrari publicè possint. quod in præcedenti §. adnotauimus. n. 3. atque in specie huius §. idem tenuerunt Cald. de eccle. interd. 6. membro. fol. 12. col. 4. Syluest. in verb. interdictum. 3. quæst. 2. Flor. 3. part. titu. 26. c. 4. colum. 2. quorum opinio satis probari potest. nec restringenda isthæc est constitutio: cùm fauorem inducat maximum ad diuini cultus religionem.

Octauò quæritur opportunè, an liceat in his festiuitatibus mortuos sepelire intra Ecclesiam? & glos. in Clem. 1. de sepult. in princi. tenet, quòd hoc minimè liceat: cùm tantùm permittantur officia diuina, & eorum publica celebratio: sepultura verò mortuorum non pertinet ad officia diuina. probat hoc ipsum tex. elegans in c. cùm & plantare. §. quòd si templarij. de priuileg. vbi eo tempore, quo in Ecclesijs interdictis permissa est diuinorum officiorum celebratio propter aliquod priuilegium, non ex hoc censetur permissa mortuorum ecclesiastica sepultura, sic denique præcitatam gl. sequuntur Card. Imol. Abb. Ioan. Vanchelius, & Bonifa. 3. col. ibidem. Ioan. And. Domi. & Fran. hic, Frede. in d. consi. 111. col. 5. Gons. à Villadiego de irregula. c. de interd. col. 5. scribens post Imol. in d. Clem. 1. idem esse quo ad officium defunctorum, vt hoc his diebus dici non possit, etiamsi corpus extra Ecclesiam sepeliatur. in quo Frederi. in d. cons. 111. & Syluest. in verb. interdictum. 5. q. 2. contrarium tenent, licet prædicta opinio quo ad sepulturam, quæ communis est, probaretur: cùm & officium defunctorum pertineat ad diuinorum officiorum celebrationem. Quam sententiam ipse veriorem esse censeo. Imò & posse intra Ecclesiam his diebus corpora defunctorum sepeliri, aduersus magis receptam vulgò opinionem probant Cald. de eccles. interdi. 6. membro. versi. item quæritur. Ancha. hîc. Angel. in verb. interdictum. 6. q. 35. Flor. 3. part. titu. 26. ca. 4. ea ratione, quòd sepultura ferè ad officium diuinum pertineat: quia funus ipsum ad Ecclesiam defertur cum officio diuino. c. quia diuina. 13. q. 2. & hæc quidem opinio benignior est, iureque defendi, & æquitate poterit.

Illud tamen est apud omnes in confesso, in his festiuitatibus omnia licere, quæ ad officium pertineant diuinum, & eius celebrationem: ea verò, quæ pertinent ad sacramenta, minimè permitti, nisi ea forma, qua permittuntur alioqui tempore interdicti, vnde plura possent deduci ad huius responsi interpretationem, quorum aliquot exponam.

Nonò hinc constat, posse in his diebus hîc connumeratis benedici abbates, virgines, aquam, vestes, & alia ecclesiastica ornamenta: quod communi omnium sententia probatum est, præsertim ab Anchara. Freder. Cald. Syluest. & alijs, atque ab Angel. in verb. interdictum. 6. quæst. 18.

Decimò, secundum eosdem non poterunt in his festiuitatibus sacramenta eucharistiæ, & extremæ vnctionis ministrari: prius quidem his, qui nullo mortis periculo afficiuntur: posterius nec his, qui mortis articulo, & agone grauantur. quod probatur ex his, quę & nos adnotauimus in hac secunda parte. §. 2. numero 7.

Vndecimò constat, tempore interdicti posse publicè nuptias benedici ex concessione huius constitutionis in his diebus, quibus speciali priuilegio licet diuina officia celebrare apertis ianuis, & solenniter, modò alia ex causa non fuerint prohibitæ nuptiarum benedictiones. Est etenim benedictio nuptiarum diuinum officium: sicuti Calde. & alij communiter tradidere, Syluest. post Hostiens. in verbo, interdictum. 5. quæstione 2. sic locum obtinebit hæc opinio in die Assumptionis sacratissimæ virginis Mariæ, & in eucharistiæ festo: nam in alijs diebus hîc expressis interdictæ sunt nuptiarum benedictiones, iuxta notata in c. Capellanus. de ferijs. & in Epitome ad 4. lib. decretalium. 2. part. cap. 8. §. 11.

Duodecimò inde apparet, in his solennibus festis, quorum hîc mentio fit, etiam ipsis Clericis non licere eucharistiæ sacramentum accipere, nisi simul missarum celebratione ipsi eucharistiæ sacrificium consecrantes obtulerint: quod notant Ioan. Andre. Domin. Francis. & Doctor. hic. Cald. de ecclesi. interdict. 6. membro. tantum enim Clericis licet diuina officia celebrare, vt communi omnium iudicio diffinitum est.

Decimotertiò ipse infero, etiam in his festiuitatibus non licere fontes baptismatis benedicere: præterquam in ipsomet festo resurrectionis, nec enim tempore interdicti licet fontem benedicere, cùm hæc benedictio non sit necessaria ad baptismi sacramentum: quod notat Palud. in 4. sentent. distinct. 7. quæstio. 3. qua ratione reliquis diebus, quibus solennis est fontium benedictio instituta, fontes sacri baptismatis benedicentur eo modo, & forma tempore interdicti, quo cætera diuina officia celebrari possint. Nec oberit quod de chrismate decisum est in capit. quoniam. isto titul. suprà, quia illud est necessarium omninò ad confirmationis sacramentum.

Postremò vltima huius capitis pars non erit prætermittenda, siquidem Aret. in c. 1. col. 6. de rescript. Fel. in c. nonnulli. col. 7. eod. tit. versic. secundò fallit. & Ludouic. Gozadi. in consil. 14. num. 12. ex ea adnotarunt, priorem legem, rescriptum aut priuilegium habens simplicem futuræ concessionis, aut constitutionis derogationem, tolli per sequens, in quo hæc fieri concepta clausula. Non obstantibus quibuscunque priuilegijs, & constitutionibus, atque rescriptis, quauis forma, & expressione verborum conceptis. Quam opinionem ipse latiùs examinaui in 2. part. rubric. de testamen. num. 19.

Tandem his explicitis finem huic Relectioni constituimus, Lectorem beneuolum admonentes, nos semper sedulò in hisce tractatibus operam dedisse, vt breui quodam examine, quæ præ cæteris selegimus, adnotarentur.

IVRISPRVDENTIAE STVDIOSO LECTORI.

Quæ fuerat quondam varijs abscondita libris,
Et dubijs multis obruta materia:
Ordine quæ nullo rudis, & sine luce iacebat,
Atque nouis passim litibus implicita:
Hanc tibi dat Didacus dubijs & lite carentem,
Et claram arte: quis hoc antè peregit opus?

Iac. Boffæus.

INDEX OMNIVM EORVM, QVÆ IN HOC OPERE D. DIDACI COVARRVVIAE CONTINENTVR. PRIMVS NVMERVS PAGINAM, ALTER substantiam rei designat.

- A.

- ABDICATIO quid sit. 724. 22
- Absolutio ab excommunicatione hominis, à quo possit concedi?
- 914. 2
- Absolutio ab excommunicatione iuris & Canonis, & ab Episcopo regulariter dari potest. 915. 4
- Absolutio ab excommunicatione minori pertinet etiam ad presbyterum parochialem. 917. 6
- Absolutio ad cautelam, quando sit concedenda.
- 917. 7
- Absolutio ad cautelam à quo iudice dari possit, etiam à delegato apostolico. 918. 8
- Absolutio necessaria est ab excommunicatione, quæ lata fuit ad tempus tacitum, vel expressum. 901. 5.
- Absolutio ab excommunicatione, an possit dari sub conditione, & ad reincidendum. 902. 6
- Absolutio præstita absque iuris Canonici forma, an teneat? 902. 7
- Absolutio ab excommunicatione an possit dari ab eo qui presbyter non est? 906. 10
- Absolutio ab excommunicatione, qualiter sit danda, & quibus præmissis? 907. 11
- Absolutio ab excommunicatione obtenta in foro conscientiæ ex potestate Iubilæi, aut bullarum, an habeat vim in foro exteriori? 912. 16
- Absolutionem simplicem petens an videatur fateri, se excommunicatum esse? 913. 1
- Acquisita in ludo etiam illicito, non sunt in animæ iudicio restituenda. 468. 1
- Acquisita ex contractu nullo ob defectum solennitatis legis humanæ, restituenda sunt in conscientiæ iudicio. 467. 9
- Acquisitio possessionis quid sit. 337. 1
- Actio temporalis, qualiter perpetua fiat. 414. 6
- Actio quænam competat pro donatione causa mortis. 466. 17
- Actio com petens pro donatione causa mortis, an sit bonę fidei. 664. 18
- Actio non oritur ex contractu habente conditionem incertam, quando certum tamen quo ad euentum, donec conditio eueniat, licet statim obligatio oriatur. 39. 11
- Actiones redhibitoriæ, & quanto minoris, an tempore legibus definito excludantur, etiam in foro Pontificio. 408. 5
- Actus deficiens ratione probatoriæ solennitatis minimè validus efficitur iuramento præstito. 302. 1
- Actus deficiens in forma non confirmatur iuramento. & ibi. intellect. ad l. 1. §. si quis. ff. de verbor. oblig. 702. 2
- Actus contra iuramentum gestus an teneat?
- 624. 15
- Actus spiritualis contrarius iuramento an valeat? 272. 5
- Adulterium minimè committi cum alterius sponsa, quam de futuro appellamus, 2. 8
- Actulterium quo iure pœna mortis puniatur: atque inibi pœna adulterij explicatur. 136. 16
- Aduocatus in causa sanguinis, an præmissa protestatione, efficiatur irregularis? & quid de teste. 596. 5
- Aequitas, & rigor, qualiter distinguantur, & de summo, atque stricto iure. 373. 3
- Aetas à Canonibus requisita ad matrimonium malitia præueniri potest, atque inibi declaratur, quid sit hæc malitia. 68. 3
- Aetas septem annorum ad sponsalia requisita præmaturo iudicio, ac malitia suppleri & præueniri potest. 4. 1
- Aetas an sit à die conceptionis, vel natiuitatis computanda. 144. 3
- Aetas ad matrimonium iure Canonum necessaria. 68. 2
- Aetas conueniens Reipublicæ ad matrimonium contrahendum. 68. 1
- Affinitatis diffinitio. 84. 1
- Affinitas vnde dicatur. 84. 2
- Affinitas ex coitu etiam illicito oritur. 85. 3
- Affinitas frequenter concurrit cum publica honestate. 85. 4
- Affinitatis impedimento sublato per dispensationem publica honestas etiam tollitur. 85. 5
- Affinitas matrimonium impedit, solùm in primo genere, & intra quartum gradum, 85. 6
- Affinitas an detur inter virum & vxorem? 86. 7
- Agappe quid sit in Canonibus à Gratiano concinnatis. 796. 2
- Alienatio rei dotalis non confirmatur iuramento, vbi mulier prius iurauerat, dotem non alienare: & inibi expenditur gl. in c. licet. de iureiur. in 6. & per totum §. 271. 2
- Alienatio rerum Paraphernarum fieri potest absque iuramento. 289. 9
- Alimenta quib. ex causis filijs negari possint. 170. 17
- Alimenta filijs data, an ad eorum hæredes pertineant. 169. 15
- Alimenta liberis præstanda sunt, perspecta parentum & filiorum qualitate, & conditione.
- 167. 7
- Alimenta filijs spurijs debita, lege aliqua tolli non possunt. 166. 4
- Alma substantiuè & adiectiuè quid significet?
- 919. 1
- Ambrosij tex. apud Gratianum restituitur. 106. 2
- Anathema quid sit, & huius dictionis deductio.
- 873. 6
- Animus occidendi an consideretur, vbi vulnus mortiferum non est, & tamen vulneratus ab alijs occiditur? 578. 6
- Annua præstatio, & vniformis, an longo tempore inducat tituli & causæ præsumptionem. 364. 2
- Annua præstatio vniformis iure annui reditus triginta annis soluta, inducit acquisitionem reditus perpetui. 365. 3
- Annua præstatio contingens tempore immemoriali absque vllius causæ allegatione, inducit annui reditus acquisitionem. 365. 4
- Annua præstatio facta à vasallis domini, non acquirit ipsi ius reditum illum exigendi. 365. 5
- Anuli traditio an consensum coniugalem præ se ferat? 61. 3
- Appellatione bonorum an veniant iura & actiones. 700. 1
- Arra in contractibus quid sit. 54. 6
- Arra in sponsalibus permittitur, siue tradatur in quantitate, siue in specie. 54. 7
- Arrarum traditio permissa est in sponsalibus, etiamsi vtrinque fiat. 54. 8
- Arrarum traditio in sponsalibus, cuiuscunque sit quantitatis, licita est. 54. 9
- Arræ, si tradantur, permittuntur in hoc contractu, promissæ verò excluduntur. 54. 10
- Arræ matrimonio sequuto, ad dantem reuertuntur, eo verò eius culpa non contracto, amittuntur. 54. 11
- Arræ apud Hispanos quæ sint. atque ibi de donatione propter nuptias. 54. 12
- Auxilium, vel opem præstans homicidio, quandoque irregularis censetur. 574. 2

- B.

- BAptismus an tollat irregularitatem ex bigamia vel homicidio antè contractam. 551. 5
- Bart. in l. quæro. ff. de act. empt. decisio examinatur. 470. 6
- Bastardus quis dicatur, atque Regia l. perpenditur. 157. 8
- Beneficium regulare an sit conferendum Clericis secularibus. 660. 2
- Beneficio cessionis bonorum, an possit renunciari? 260. 6
- Beneficia secularia an possint conferri religiosis.
- 660. 3
- Beneficia ecclesiastica, muneraque publica indignis conferentes tenentur ad restitutionem illati damni, ac mortaliter peccant. 481. 2
- Bellum iure moueri non potest aduersus eos, qui crimina contra naturam committunt. 510. 4
- Bellum iustum, vel iniustum, an efficiat quem irregularem: & an Clericus possit pugnare propria manu? 582. 2
- Bellum iustum non tantùm dicitur ex auctoritate indicentis, sed & causa. 499. 2
- Bellum iustum est, quod fit ad defensionem, vel vindictam, vel punitionem. 499. 3
- Bellum an possit esse vtrinque iustum. 511. 6
- Bigamus non est qui à seipso vitiatam vxorem duxerit. 549. 3
- Bigamus quis dicatur, & quot modis vitium hoc contrahatur. 548. 2
- Bigamia quid sit, & vnde originem hæc irregularitas duxerit. 548. 1
- Blasphemus an repellatur à testimonio tanquam infamis? 255. 12
- Blasphemi qualiter puniendi sint, & qua pœna veteribus legibus fuerint puniti? 252. 10
- Blasphemia quid sit, & eius grauitas. 250. 8
- Bona fides præsumitur in matrimonio. 141. 4.
- Bona fides etiam absque titulo dari potest. 386. 1
- Bona fides in dubio præsumitur, etiamsi nullus titulus probetur. 387. 2
- Bona fides parentis in concubinatu an reddat ipsam prolem naturalem. 147. 17
- Bona fides in matrimonio præsumitur, etiam lite pendente. 142. 5
- Bona fides quo tempore sit necessaria ad præscribendum? & inibi locus Dyni insigniter vitiosus emendatur. 412. 3
- Bona fides figmentum quodlibet, & dolum excludit. 372. 1
- Bona fides plerunque significat, quod æquum & bonum sit. 372. 2
- Bonæ fidei contractus, an iure Canonico ab stricti iuris conuentionibus distinguantur? 373. 5
- Bonæ fidei contractus, quamobrem ipso iure nulli dicantur dolo dante causam contractui, non sic stricti iuris. 375. 6
- Bonæ fidei possessor quis dicatur. 378. 1
- Bona relicta per pręlatum, an censeantur acquisita ab eo, post dignitatem obtentam. 653. 7
- Bona per pręlatum acquisita, an præsumantur ex reditibus Ecclesiæ habita, & quid de acquisitis per vxorem matrimonio constante. 652. 6
- Bona acquisita per Clericum ex reditibus Ecclesiæ, an successori in Ecclesia sint restituenda.
- 700. 6
- Bona quæsita per Episcopum occasione Ecclesiæ, cui competant, Canonicorum collegio, an successori in dignitate. 700. 7

- C.

- CAptatoria voluntas an permittatur pietatis causa, & an possit ex consuetudine, aut statuto induci. 706. 13
- Captus ab hostibus promittens pro sua redemptione aliquod precium, illud soluere tenetur. 44. 13
- Capti in bello apud Christianos non efficiuntur serui, & quid de Christianis captis à Sarracenis vel Turcis. 517. 6
- Carnalis commixtio cum sponsa etiam incerta, coniugij præsumptionem inducit. 13. 17
- Causa coniugalis an possit compromitti? 187. 2
- Cessatio à diuinis quid sit, & an suspendatur per appellationem sequentem? 929. 1
- Chirurgus an irregularis sit, & de medicis, chirurgisque Clericis, & an medicus imperitus puniatur de morte ægroti? 587. 3
- Christianus non potest matrimonium contrahere cum infideli, ex antiqua Ecclesiæ prohibitione. 106. 1
- Christianus accipiens vxorem infidelem, etiam Iure Ciuili punitur. 106. 3
- Circumstantia temporis festi, an sit necessariò constituenda. 848. 3
- Clausula sine præiudicio successorum, quibus hęreditas intestati parentis defertur adiecta legitimationi filiorum, quid operetur? 182. 1
- Clericus sacerdos ratione Iubilæi, & bullarum Apostolicarum aliquem absoluens, an censeatur eum absoluisse à peccato oblito, cuius causa erat excommunicatus. 908. 12
- Clericus propter crimen incestus est perpetuò deponendus. 87. 3
- Clericus habens patrimonium, potest id conseruare, & reditus Ecclesiasticos in proprios vsus expendere. 650. 2
- Clericus in peccato horas canonicas dicens, satisfacit præcepto ecclesiæ. 848. 2
- Clericus, qui interfuit coniugio clandestino, qualiter puniatur. 73. 13
- Clericus adulter qua pœna Iure Pontificio sit puniendus. 138. 19
- Clerici in minoribus ordinib. constituti eodem iure censentur. 686. 3
- Clerici habentes beneficia, vsufructuario an vsuario sint similes. 650. 1
- Clerici in reditibus ecclesiarum id tantùm iuris habent, quod eis à Canonibus concessum est.
- 680. 2
- Clerici habentes beneficia vltra sumptum sibiipsis & familiæ necessarium, ecclesiæ redditus expendentes in profanos vsus, an teneantur ad restitutionem. 681. 3
- Clericum percutiens cum sponsa fornicantem, an sit excommunicatus sententia canonis. 3. 12
- Codicillaris clausula operatur repetitionem legatorum à successoribus intestati. 783. 8
- Codicillaris clausula an censeatur apposita in testamento inter liberos, & inibi intellectus ad l. si frater. C. de fideicom. 726 4
- Cognatio legalis qualiter contrahatur. 80. 1
- Cognatio legalis etiam oritur inter filiam adoptantis, vel arrogantis, & ipsum adoptatum vel arrogatum. 81. 2
- Cognatio legalis an perpetua sit? 83. 3
- Cognatio spiritualis matrimonium impedit, ex constitutione Ecclesiæ. 79. 1
- Cognationis spiritualis prima species. 79. 2
- Cognatio spiritualis non oritur ex illicito coitu.
- 79. 3
- Cognatio spiritualis deducitur ex Baptismate, etiam collato à laico, tempore necessitatis. 79. 4
- Cognatio spiritualis solùm contrahitur cum leuante, vel suscipiente à sacro fonte, licet plures illi actui intersint. 79. 5
- Cognatio spiritualis nec per nuncium, nec per procuratorem contrahitur. 79. 6
- Cognatio spiritualis an contrahatur sine responsione ipsius suscipientis, vel leuantis à sacro fonte. 79. 7
- Cognationis spiritualis secunda species. 80. 8
- Cognationis spiritualis tertia species. 80. 9
- Cognatio spiritualis ascendit, non tamen descendit. 80. 10
- Cognatio spiritualis non oritur ex Catechismo.
- 80. 11
- Cognatorum coniunctio matrimonialis, in recta linea, an sit perpetuò prohibita. 54. 11
- Coitus sponsalia pręcedens, nil conducit ad coniugalis consensus præsumptionem. 13. 13
- Coitus inter virum & fœminam qualiter probetur. 34. 14
- Coitus prædicta matrimonij præsumptionem inducit, etiamsi metu conditionali contingat. 12. 11
- Coitus coniugalis an sit peccatum ante solennem nuptiarum benedictionem? 114. 2
- Coitus coniugalis intra locum sacrum illicitus est. 114. 3
- Coitus damnatus quis dicatur iure Regio. 164. 18
- Coitus damnatus quis dicatur iure Cæsareo. 163. 16
- Collatio beneficij facta simoniacè ignoranti, an teneat ipso iure. 492. 8
- Collatio beneficij facta excommunicato est nulla ipso iure, & idem de electione, & præseruatione. 800. 1
- Communicans cum excommunicato regulariter minori excommunicatione, quandoque maiori à iure afficitur. 828. 3
- Communicans cum excommunicato, an mortaliter peccet, an tantùm venialiter. 829. 7
- Communicans cum excommunicato per metum, an excusetur à culpa, & pœna iuris? 831. 9
- Communicans potest & tenetur dicere horas canonicas ratione sacri ordinis. 821. 8
- Communicatio cum excommunicatis, etiam per epistolam aut nuncium prohibita est. 820. 1
- Communio cum excommunicatis prohibita est iure, non tantùm humano, sed diuino. 813. 1
- Communio inter Christi fideles triplex est. 818. 2
- Communio cum excommunicato ad eius spiritualem salutem iure permittitur. 818. 10
- Compromissum factum à prælato, an transeat ad successorem. 715. 5
- Concubina quæ dicatur, & quo pacto meretrices in Republica tolerentur. 8. 9
- Condemnatus appellationem omittens, an possit contra iudicem agere ex iniquitate sententiæ? 193. 18
- Conditio impossibilis aut turpis, fauore matrimonij à contractu coniugali excluditur. 36. 1
- Conditio impossibilis de præterito, tollitur à matrimonio, turpis verò in præteritum concepta toleratur. 37. 2
- Conditio impossibilis ex aliquo incidenti, possibilis tamen ex sua natura, non excluditur à matrimonij contractu. 37. 3
- Conditio impossibilis aut turpis nullum præ se ferunt matrimonij contractum deficiente consensu. 37. 4
- Conditio turpis, quam tamen adijciens honestam esse credit, contractum matrimonij vitiat. 38. 6
- Conditio præteriti, aut præsentis temporis, licet sit contra substantiam matrimonij, ipsum minimè vitiat. 32. 9
- Conditio cuius euentus obligationem oriri apertè impedit, ipsum contractum matrimonij vitiat. 34. 15
- Conditio illa: Si negaueris debitum, quoties mihi non licet exigere, est contra substantiam matrimonij. 31. 6
- Conditio contra substantiam matrimonio adiecta, tunc demùm ipsum vitiat, quando adijcientes non suspendunt contractum in euentum conditionis. 32. 7
- Conditio lucri ex causa dotis, vel alia honesta in contractu matrimonij adiecta, omninò admittenda est. 40. 1
- Conditio contra substantiam matrimonij, & sic contra aliquod ex patrimonij tribus bonis, ipsum contractum vitiat. 30. 1
- Conditio illa: Si te adulterandam tradideris, est contra matrimonij substantiam, aduersus Angel. de Clauasio. 31. 2
- Conditio, quæ substantiæ coniugali repugnat, etsi honesta sit, ipsum matrimonium destruit, contra Palud. 31. 3
- Conditio, si te virginem inuenero, tollitur à matrimonij contractu. 40. 12
- Conditione matrimonio adiecta, si permiserit fœmina se carnaliter ab eodem viro cognosci, sequuta copula matrimonium perficitur. 40. 13
- Conditio contra matrimonij substantiam, etiam quę sit resolutiua actui, ipsum contractum vitiat. 32. 10
- Conditio contra substantiam matrimonij ab vno adiecta, altero refragante, an irritum faciat coniugium. 33. 11
- Conditione contra coniugij substantiam adiecta, nullum effectum habere coitum subsequutum. 33. 12
- Conditio impossibilis, etiam de iure, manente contractu matrimonij, prorsus ex eo tollitur.
- 38. 7
- Conditio omninò extitura, an ipsum matrimonij contractum vitiet. 39. 10
- Conditio suspendit matrimonij contractum. 28. 2
- Conditione contra actus substantiam apposita, in quo coniugalis contractus à cæteris differat. 34. 17
- Conditione professioni adiecta, ex qua habere propria bona profitenti permittatur, an ipsa professio valeat. 35. 16
- Conditionis euentus in coniugali contractu, absque nouo consensu tacito, vel ex presso, matrimonium non efficit, contra receptissimam nostratum opinionem. 28. 5
- Conditionis euentus, etiam præmissa opin. commun. matrimonium non efficit, si ante illum euentum consensus conditionalis fuerit reuocatus. 29. 6
- Conditione si Papa dispensauerit eueniente, matrimonium minimè censetur contractum, sed tantùm specialia de futuro. 29. 7
- Confessio præteritæ possessionis, an inducat præsentis possessionis præsumptionem. 345. 2
- Confessio probat aduersus præsumptionem iuris, & de iure. 9. 3
- Confessio an in causa matrimoniali sit probatio legitima. 9. 4
- Confessio absente parte facta iure Canonico præiudicat confitenti. 286. 1
- Confessionis sacramentalis arcanum non est reuelandum ad matrimonij probationem. 190. 9
- Confessionis sacramentalis secretum non est detegendum, etiam quo ad crimen committendum in perniciem Reipublicæ, saltem nominato auctore. 190. 10
- Confessionis sacramentalis secretum an ex licentia confitentis detegi possit? 190. 11
- Confessio sacramentalis, est ad salutem necessaria, iureque diuino instituta. 816. 6
- Confessio minimè est admittenda contra præsumptionem consensus coniugalis, ex coitu procedentem? 10. 6
- Coniugatus in minoribus constitutus amittitre gressus, accessus, & alia iura, ad beneficia ecclesiastica, sibi competentia ante matrimonij contractum. 78. 5
- Coniugatus suscipere non debet sacrum Ordinem, alioqui punitur, si eum suscipiat. 77. 2
- Coniugatus an possit ex consensu vxoris sacrum Ordinem recipere. 77. 3
- Coniugale debitum, an licitè exigatur, vel reddatur ab eo, qui dubitat matrimonium valuisse. 115. 7
- Coniugale debitum licitè denegatur propter incestum, nec potest exigi. 115. 5
- Consanguinei quo gradu matrimonium contrahere, veteri iure prohibeantur. 83. 9
- Consanguinei vnde dicantur, & ibi de proximis, cognatis & agnatis. 81. 2
- Consanguineorum matrimonialis coniunctio, quibus rationibus sit prohibita. 84. 12
- Consanguinitatis antiquorum diffinitiones refelluntur. 82. 3
- Consensus in coniugio non est necessarius expressè ad carnalem copulam, sed erit sufficiens in mutuam corporum traditionem. 28. 1
- Consensus patris in donatione causa mortis, debet esse specialis. 640. 10
- Consensus in iudicio exteriori quandoque præsumitur, in interiori verò nunquam: atque ideò iudex exterior interdum fallitur. 26. 2
- Consensum omninò esse necessarium ad matrimonium in exteriori, atque interiori iudicio. 26. 1
- Consilium, quando irregularitatem inducat, & quid quo ad alias pœnas commissi criminis?
- 573. 1
- Consilium vel auxilium quando ad restitutionem obliget in conscientiæ iudicio. 519.
- Constitutio Regia de thesauris defenditur, etiam quo ad animæ iudicium. 529. 4
- Constitutio humana non punit, nec punire potest actus interiores mentis. 449. 7
- Consuetudo vniuersalis Ecclesiæ, quæ permittit Clericis de reditibus ecclesiarum testari, defenditur. 683. 9
- Consuetudo an possit aliquot personas reddere inhabiles ad coniugium contrahendum. 204. 18
- Consuetudo ista an exigat scientiam Romani Pontificis. 105. 19
- Consuetudo an possit inducere, vt in electionib. ecclesiasticis incertus ex certis eligatur. 46. 9
- Consuetudo & præscriptio differunt. 357. 2
- Contemptus quis verè dicatur, vel culpam mortalem efficiat. 864. 6
- Contestatio litis an sit necessaria in causa matrimoniali? 188. 6
- Contractus prohibitus fauore debitoris, concepta tamen prohibitione in personam creditoris, an confirmetur iuramento? 284. 6
- Contractus ab vxore gestus, non obtenta licentia mariti, ex lege Tauri non tenet, etiamsi fuerit iuratus. 111. 3
- Contractus à lege prohibitus conceptis prohibitionis verbis in ipsam personam non confirmatur iuramento. 271. 1
- Contractus à lege in odium creditoris prohibitus minimè confirmatur iuramento, licet ipsum iuramentum seruandum sit. 279. 1
- Contractus prohibitus alioqui cum prodigo, an eiusdem prodigi iuramento confirmetur.
- 285. 8
- Contractis duobus sponsalibus, secunda in matrimonium transeunt per carnalem coitum.
- 11. 12
- Contractus factus cum excommunicato, validus est. 817. 9
- Contrahens cum serua, quam tamen liberam esse putauit, detecta seruitute, non tenetur, etiam præcipiente iudice, ei debitum reddere. 115. 11
- Conuentio conditionalis relata in futurum fortunæ euentum valet. 469. 2
- Corpore vitiatus, quando sit irregularis. 539. 5

- D.

- DAmnatus ad mortem, vel ad perpetuum carcerem, an possit testari. 668. 27
- Damnatus ad mortem, vt euadat pœnam meretricem accipiens vxorem, non potest ratione illius timoris à contractu recedere. 46. 17
- Damnum culpa leui, vel leuissima illatum, an in iudicio interiori sit resarciendum? 90. 12
- Debitor an possit differre solutionem, eo quòd creditor sit excommunicatus. 447. 8
- Defensio ab occisione an licitè omittatur ab illo, qui poterat se defendere occidendo inuasorem? 192. 17
- Defensio Iure naturali, diuino & humano licita est, nec imputatur homicidium ex ea. 604. 11
- Definitio Iurisconsulti, quæ de vsucapione tractat, defenditur. Et inibi, an res congruè definiatur per effectus. 334. 1
- Delictum, ex quo fuerit sequuta publica vtilitas, an sit puniendum? 560. 4
- Differentia emancipationis & suitatis, an hodie duret facto testamento. 719. 5
- Differentia inter dispensationem & declarationem. 96. 2
- Difficilitas an excuset à mora in obligationibus ad factum, speciem, vel ad genus. 299. 4
- Dilatio iuramenti in coniugali controuersia sit admittenda, an non. 10. 5
- Dispensatio non potest contingere in iuramentis assertorijs: licet quandoque locum habeat in iuramentis promissorijs. 217. 3
- Dispensatio in iuramentis quomodo possit concedi, & an sit iusta causa necessaria, & quid de absolutione. 219. 5
- Dispensatio, vt matrimonium Iure canonico prohibente contractum sit legitimum, prolem susceptam ante approbationem legitimam reddit, si eius mentio Principi facta fuerit. 177. 13
- Dispensatio in iure humano, tamen sine causa facta, an reddat quem tutum, quo ad Deum.
- 97. 7
- in Dispensatione circa Ius humanum facta, cur subsistente iusta dispensandi causa, auctoritas Principis sit necessaria. 97. 8
- in Dispensatione Principis circa Ius humanum concessa, causa præsumitur. 97. 9
- Dispensatio sine iusta causa facta, valet, licet iniquè concedatur. 98. 10
- Dispensatio etiam Romani Pontificis, non habet effectum in Iure naturali. 96. 3
- Dispensatio Papæ non potest dari contra Ius diuinum. 96. 4
- Dispensatio an extendatur ad connexa? 183. 6
- Dispensare potest Papa super statutis à Iure humano. 97. 6
- Dispensare quis possit cum homicidio casuali, quo ad irregularitatem? 585. 5
- Dispensare quis possit cum corpore vitiatis.
- 541. 7
- Dispensare quid sit, & de dispensatione, ac dispensatore. 95. 1
- Dispensare quis possit super irregularitate contracta ex homicidio voluntario? 583. 3
- Distinctio nominis proprij ab appellatiuo, vt actus realis vel personalis iudicetur, cessat omninò ex coniecturis, quibus aliud deprehendi possit. 714. 1
- Distinctio dantis operam rei licitæ, vel illicitæ, an sit admittenda, vbi adest ignorantia probabilis & iusta. 879. 16
- Distinctio huius text. an procedat in donatione inter viuos facta. 776. 9
- Distributio iniuncta à testatore post diem certum, an possit ante diem fieri? 770. 5
- Diuisio bonorum filij intestati an fiat æqualis inter patrem & matrem? 798. 2
- Diuortium duplex est. 120. 1
- Diuortium Romanorum legibus qua ratione fuerit permissum. 120. 2
- Dolus re ipsa contingens ob læsionem grauissimam, an operetur rescissionem contractus iurati? 321. 3
- Dolus dans causam matrimonio, an illud irritum faciat. 53. 3
- Dominium vtile acquisitum præscriptione maximos effectus habet. 420. 6
- Dominium rei donatæ causa mortis, quando transeat in eum, cui facta fuit absque traditione. 643. 16
- Dominium acquisitum per præscriptionem, an possit tolli per Principem: 422. 5
- Dominium rei legatæ, à morte testatoris transit in legatarium. 777. 1
- Dominus qualiter possit acquirere ius cogendi subditos, vt ad eius molendina deferant triticum molendum? 366. 6
- Dominus directus, an possit impedire confiscationem rei præscriptæ ob delictum præscribentis? His etiam adduntur alij effectus à domino directo procedentes. 423. 6
- Dormiens, an sit irregularis, si hominem occiderit? 601. 6
- Donatio causa mortis quo ad confirmationem contractibus similior est, quàm vltima voluntas.
- 666. 22
- Donatio causa mortis quo ad eius initium contractum potius, quàm vltimæ voluntati accedit. 638. 1
- Donatio remuneratoria quem effectum habeat. 685. 10
- Donatio fieri potest concubinæ, præterquàm à milite, & Clerico. 458. 2
- Donatio causa mortis quo pacto reuocetur. 666. 23
- Donatio potest etiam matrimonio constante à viro sene, vel ignobili, vxori fieri causa remunerandæ iuuentutis, vel nobilitatis. 40. 2
- Donatio ista ab vxore secundas nuptias contrahente, non debet seruari filijs primi matrimonij. 41. 3
- Donatio causa mortis an permissa sit inter virum & vxorem. 638. 2
- Donatio inter coniuges traditionem pręuiam exigit, vt morte confirmetur. 639. 3
- Donatio causa mortis an pereat deportatione, aut pœna capitali donantis. 639. 4
- Donatio inter coniuges morte confirmata, an trahatur retrò, & inibi intellect. l. si mortis. ff. de donatio. causa mortis. 639. 5
- Donatio causa mortis an reuocetur sequuta alienatione rei donatæ. 664. 19
- Donatio causa mortis an exigat præsentiam, & consensum expressum illius, cui fit. 641. 15
- Donatio causa mortis nudo pacto fieri potest.
- 642. 14
- Donatio causa mortis quo ad effectum vltimæ voluntati similis est. 643. 15
- Donatio iuramento firmata, an reuocetur natiuitate filiorum, auctoritate l. si vnquam. C. de reuocan. donat. 227. 3
- Donatio omnium bonorum ecclesiæ facta, an teneat? 619. 6
- Donatio ista, tametsi dotis nomen habeat, priuilegia dotis minimè consequitur. 41. 5
- Donatio inter coniuges an iuramento firmetur, & qualiter sit intelligenda? 621. 10
- Donatio causa mortis iuramento confirmata, an possit reuocari? 621. 11
- Donatio causa mortis an liberè possit reuocari, quibuscunque verbis contractui appositis. 623. 13
- Donatio omnium bonorum cur non valeat, & an iuramento confirmetur? 628. 4
- Donatio inter viuos non imputatur in debitum legale. 711. 9
- Donatio caus. mor. qualiter cognoscatur. 667. 25
- Donatio reuocatur natiuitate filiorum, etiam naturalium. 158. 14
- Dos vxoris hæreticæ, cui sit adiudicanda, marito ne, an fisco. 125. 5
- Dos à patre filię spuriæ data, maioris tamen quantitatis, quàm lege licebat, qualiter sit ad legitimam quantitatem reducenda. 166. 12
- Dos à lege ciuili taxari potest, atque ex hoc Regia l. defenditur. 58. 3
- Dubitans an res sit sua vel aliena, an habeat bonam fidem, & an possit eam rem vsucapere? 379. 4

- E.

- EBrius coniugium minimè contrahit. 27. 9
- Ebrius hominem occidens, an sit puniendus, & an sit irregularis? 598. 3
- Ebrius an sit irregularis, vbi culpa sua inciderit in ebrietatem? 599. 4
- Ecclesia instituta hæres à Prælato, an teneatur alienationem rei ecclesiæ per eum factam approbare, & quid in filio hærede? 655. 13
- Ecclesia instituta hęres an teneatur eomodo, quo extraneus inuentarium facere. 655. 14
- Ecclesia substituta sub præmissa conditione, an præferatur fœminis. 773. 3
- Ecclesia nec vult, nec potest secluso consensu eorum, qui coniungendi sunt, matrimonium efficere. 7. 4
- Ecclesia, & minor, restituuntur aduersus præscriptionem, etiam quadragenariam. 418. 4
- Ecclesia tolerat quandoque minus malum, vt maius euitetur. 7. 7
- Ecclesiæ consecratio valet, reiecta conditione, quæ Episcopum ab eius cura excludit. 36. 20
- Electio an possit fieri ex vltima voluntate vltra tempus datum ad eius executionem. 669. 7
- Electio hæredis incerti ex certis committi alteri potest. 705. 12
- Emphyteuta qui iuramentum in contractu præstitit, an priuetur emphyteusi, si canonis solutionem intra biennium omiserit? 277. 5
- Episcopus an possit absoluere excommunicatum à Prælato inferiori? 914. 3
- Episcopus non potest communicare cum excommunicatis, etiam à seipso, ante solennem absolutionem. 820. 2
- Episcopus, nec legatus à latere non possunt dispensare in prohibitione c. non debet. de consang. & affinit. 105. 11
- Episcopus potest intra tempus arbitrarium, etiam ante annum cogere executores, vel hęredes ad exequendam vltimam voluntatem. 676. 4
- Episcopus an possit suspensionis pœnam tollere propria dispensatione. 73. 15
- Episcopus habens patrimonium, potest in eo, quem voluerit, hęredem instituere, etiam omissa propria Ecclesia. 651. 3
- Episcopus potest dispensare cum homicida voluntario, quoad retentionem beneficij. 585. 6
- Episcopus excludi non potest à cura ecclesiæ alicuius, etiamsi patronus tempore constructionis hoc expressim disposuerit. 772. 8
- Episcopus, vel sacerdos, an possit esse delegatus principis secularis in causa criminali? 597. 8
- Episcopus potest dispensare cum homicida voluntario, occulto tamen. 583. 4
- Episcopi & sacerdotes qualiter iuramentum præstare debeant. 707. 2
- Error iuris maximè dubij & perplexi, non impedit præscriptionem. 385. 9
- Error iuris simul cum errore facti contingens, an impediat præscriptionem? 385. 10
- Error personæ, conditionis, alteriúsue qualitatis, an impediat matrimonium. 52. 1
- Error iuris an bonam fidem inducat in matrimonio, quo ad legitimationem prolis. 142. 9
- Error iuris, an in animæ iudicio præscriptionem impediat? 384. 8
- Eucharistiæ festiuitas, vsque in octauam diem interdictum ecclesiasticum suspendit. 942. 1
- Eunuchi an sint irregulares, & quid de his, qui sibi virilia absciderunt. 539. 6
- Eustratij Aristotelici interpretis error atque verba Aristoteliter intellecta. 43. 5
- Exceptio & præscriptio qua ratione differant. 332. 3
- Exceptionis definitio latè examinatur, & quo pacto differat à defensione. 332. 4
- Excessus defensionis non punitur pœna ordinaria, licet irregularem efficiat ipsum homicidam. 606. 3
- Executio vltimarum voluntatum pertinet non tantùm ad Episcopum, sed & ad quemlibet alium habentem Episcopalem iurisdictionem. 794. 1
- Executio facta à religioso, eo casu, quo non potest esse executor, an valeat? 770. 2
- Executor an possit agere? 795. 5
- Executor an possit vendederes hæreditarias. 795. 6
- Executor designatus in testamento, an cogatur id officium accipere? 794. 3
- Excommunicatio maior definitur. 808. 3
- Excommunicationis minoris definitio 809. 4
- Excommunicatio est peccatum mortale. 809. 5
- Excommunicatio quibus ex causis dicatur medicinalis. 812. 9
- Excommunicatio an sit ferenda, vbi verosimiliter non est peccatori pœnitentiæ vtilitatem allatura. 813. 10
- Excommunicatio lata absque trina monitione non est nulla, sed iniusta. 882. 7
- Excommunicatio lata à iudice delegato, cui in mandatis traditus est trinæ monitionis ordo, an sit nulla. 882. 8
- Excommunicatio, quomodo differat ab interdicto ecclesiastico. 928. 10
- Excommunicatio an fieri possit pro futuris culpis, & ibi intellectus c. à nobis. in 1. de sent. excom. & c. Romana. §. caueant. eod. tit. 883. 1
- Excommunicatio lata à iure differt ab ea, quæ sententia iudicis lata sit. 894. 2
- Excommunicatio an fieri possit sub conditione, si intra certum diem non satisfecerit. 885. 4
- Excommunicatio & absolutio ex falsa causa obtentæ, an vim habeant, & effectum? 911. 14
- Excommunicatio nulla vel iniusta, quem effectum habeat? quod latissimè examinatur. 863. 5
- Excommunicatio in dubio de maiori est intelligenda. 872. 5
- Excommunicatio in genere definitur, traditurque huius actionis origo & significatio. 807. 1
- Excommunicatio conditionalis, an trahatur retrò ad diem, quo lata fuit. 887. 6
- Excommunicatio nusquam afficit, nec ligat ignorantes. 888. 7
- Excommunicatio an probetur per denunciationem, vel literas denunciatorias? & ibi intelle. c. pia. de exceptione, in 6. 827. 1
- Excommunicatio, an præsumatur in dubio lata ante appellationem. 821. 5
- Excommunicationis sententia ferenda non est, nisi pro graui culpa, quæ mortalis sit, & ex hoc muti inferuntur. 877. 1
- Excommunicatus minori excommunicatione, etiam si celebret, non est irregularis. 871. 1
- Excommunicatus minori excommunicatione peccat celebrando diuina officia, & conferendo sacramenta. 871. 2
- Excommunicatus minori excommunicatione, non potest eligi ad ecclesiasticum beneficium. 872. 3
- Excommunicatus non potest beneficium conferre, nec eligere, nec præsentare. 868. 8
- Excommunicatus per annum persistens in excommunicatione, qua pœna sit afficiendus. 869. 10
- Excommunicatus semel præsumitur in eadem excommunicatione, donec constet de absolutione. 822. 6
- Excommunicatus quis dicatur nominatim? 824. 8
- Excommunicatus plurib. excommunicationib. quomodo possit ab omnib. absolui. 909. 13
- Excommunicatus in vita, post mortem etiam potest absolui, & quid de absolutione in mortis articulo. 903. 8
- Excommunicatus iure veteri statim vitandus erit, occultus quidem, occultè: publicus verò publicè. 820. 3
- Excommunicatus qua ratione anathema dicatur. 875. 7
- Excommunicatus in vna prouincia vbique vitandus est. 828. 2
- Excommunicatus, an sit sacramenti pœnitentiæ minister in articulo mortis? 859. 8
- Excommunicatus sacramenta ecclesiæ vel conferens, vel suscipiens, peccat mortaliter. 855. 5
- Excommunicatus an possit excommunicare. 901. 4
- Excommunicatus bene potest acceptare beneficium ecclesiasticum. 862. 4
- Excommunicatus an possit testari. 627. 18
- Excommunicati ex constitutione Basiliensi nullam consequuntur vtilitatem, idcircò tenentur ipsi à communione abstinere, & alios vitare, etiam ante denunciationem. 826. 11
- Excommunicare quis possit, & quòd hæc potestas iurisdictionis est, non ordinis. 900. 1
- Exhæredatio iusta causa facta, an tollatur ex amicitia postmodum inter patrem & filium contracta. 722. 17

- F.

- FAbrica quid sit? & de priuilegio legati pro ecclesiæ fabrica relicti. 796. 4
- Falcidia an deducatur à donatione causa mortis. 665. 20
- Falcidia deducitur ex legatis pœnalibus. 786. 5
- Fama sola, vel vnicus testis, an impediat matrimonium contrahi præcedentibus sponsalib. iuratis. 105. 22
- Fama an probet filiationem? 154. 9
- Fama excommunicationis an sufficeret ad vitandum excommunicatum. 821. 4
- Fama an probet impedimentum matrimonij. 105. 20
- Fauor publicus, & priuatus quo pacto considerentur in legibus constituendis. 766. 6
- Fera ab vno percussa, & ab alio capta, cuius efficiatur? 496. 13
- Festum conceptionis virginis Mariæ, habet priuilegium singulare in eucharistiæ festiuitate. 943. 2
- Feudi successio vsque ad quem gradum deferatur proximioribus? 802. 12
- Fideicommissario vniuersali quod remedium detur aduersus hæredem. 759. 4
- Fideicommissum conditionale non transmittitur ad hæredes. 777. 2
- Fideicommissum purum transmittitur ad hæredes mortuo fideicommissario, etiam ante aditionem hæreditatis. 777. 3
- Fideicommissum relictum ab his, qui in conditione nominantur, an valeat. 732. 4
- Fideiussio prohibita accedere promissioni dotis restituendę iuramento confirmatur. 279. 9
- Fideiussor an ratione iuramenti amittat beneficium excussionis. 227. 4
- Fideiussor iuramento præstito, an possit dari in plus quàm fuerit principalis obligatio. & ibi traditur intellectus ad l. Græcè. §. illud. ff. de fideiussoribus. 302. 3
- Fidei interpositio an sit iuramentum. 214. 2
- Filius familiâs an fiat liber à patris potestate per sacerdotium, aut Episcopalem dignitatem. 687. 5
- Filius an sit hæres instituendus necessariò in testamento condito inter liberos. 725. 2
- Filius non potest repudiare hæreditatem patris, retenta legitima portione. 769. 1
- Filius an possit patrem ad iudicium prouocare. 108. 4
- Filius Clerici sacris ordinibus insigniti, an succedat matri, etiam iure Regio? 163. 17
- Filius quicunque, etiam spurius, parentes occîdens, lege Pompeia punitur. 166. 2
- Filius non exequens voluntatem patris quo ad pia legata, an amittat legitimam portionem. 678. 9
- Filius, qui à patre accepit eo tempore legitimam integram, an possit post mortem patris petere, eam sibi suppleri ex bonis postmodum acquisitis? 309. 2
- Filius suus præteritus, etiam in serta præteritionis causa, habet ius dicendi nullum testamentum patris. 718. 1
- Filius spurius, quibus cautelis possit tutè bona patris adquirere. 162. 11
- Filius spurius an possit institui sub conditione, si legitimus à Principe fuerit effectus? 162. 12
- Filiusfamiliâs an ipsi patri possit donare causa mortis, absque iudicis auctoritate. 640. 7
- Filiusfamiliâs non potest absque consensu patris donare causa mortis, etiam illa bona, quorum vsusfructus patri non quæritur. 640. 8
- Filiusfamiliâs vtrum possit testari de bonis aduentitijs, quorum vsusfructus patri non quęritur. 640. 9
- Filius potest absque iusta causa ex consensu proprio exhæredari. 780. 2
- Filius vel filia, licet honestè exigat patris consensum ad matrimonium, tamen eo non petito tenet contractus coniugalis. 55. 1
- Filius spurius etiam ex substitutione pupillari, patris bona capere non potest. 160. 4
- Filius ex bona fide parentis legitimus verè, & non fictè, legitimus est, & ad feuda admittendus. 141. 3
- Filius accedens carnaliter ad vxorem, aut patris concubinam, exhæredari iustè potest. 721. 14
- Filius, natus ex fornicatione, cum alterius sponsa de futuro contingenti, adulterinus non est. 3. 13
- Filius tunc à patre alendus, quando non habet, vnde possit alimenta percipere. 168. 9
- Filius exhæredatus nulla causa inserta habet ius dicendi nullum testamentum patris. 719. 6
- Filius natus ex matrimonio contracto dispensatione Romani Pontificis, legitimus est omninò, etiam in foro Cæsaris. 177. 12
- Filius spurius lege municipali non potest effici capax successionis, vel donationis paternæ. 160. 6
- Filius emancipatus causa inserta præteritus, non dicit nullum testamentum patris, sed habet contra id bonorum possessionem contra tabulas. 718. 3
- Filius emancipatus præteritus, nulla inserta causa habet ius dicendi nullum testamentum patris. 718. 4
- Filius ex subsequenti matrimonio ita legitimus efficitur, vt quo ad omnia legitimus sit censendus. 149. 21
- Filius familiâs testari possit, & ibi tractatur an testari valeat ad pias causas. 669. 28
- Filius exhęredari potest ex alijs causis, quæ similes sint expressis in iure. 727. 16
- Filius Clerici in sacris Ordinibus constituti, an dicatur natus ex incestu? 167. 14
- Filius naturalis qualiter matri etiam iure Regio valeat succedere. 158. 15
- Filius rogatus post diem hæreditatem restituere, deducit portionem legitimam, & quartam Trebellianicam. 766. 5
- Filius naturalis etiam in dispensatione à principe obtenta is intelligitur, qui ex concubina, etiam domi non cohabitante, conceptus fuerit. 156.
- Filius naturalis quis dicatur. 155. 2
- Filij nati ex coítu fornicario, qui poterat coniugalis esse, si consensus accessisset, per subsequens matrimonium efficiuntur legitimi. 144. 1
- Filij prædicti legitimi fiunt per matrimonium subsequens, siue natiuitatis, siue conceptionis tempore potuissent parentes matrimonium contrahere. 144. 2
- Filij nati ex matrimonio, ab infidelibus contracto, iure tamen humano inualido, sunt legitimi, si eorum parentes Christi fidem profiteantur. 141. 1
- Filij ex matrimonio nullo concepti, legitimi, quo ad omnia censentur, propter bonam fidem vtriusque, vel alterius parentis. 141. 2
- Filij legitimi censentur ex matrimonio sequuto inter eorum parentes, etiamsi post eorum natiuitatem aliud matrimonium contractum fuerit. 147. 15
- Filij concepti ex coniugato, ipsa matre soluta, & ignorante, an legitimi fiant per matrimonium postea legitimè subsequutum. 147. 16
- Filij concepti ex matrimonio, etiam lite pendente, sunt legitimi ex bona fide parentum, quamuis parentes fuerint à iudice ob contumaciam excommunicati. 142. 6
- Filij nati appellatione pendente super matrimonio, legitimi sunt propter bonam fidem parentum. 142. 7
- Filiusfamiliâs, qui iuramento pręstito mutuum contraxit, an possit opponere exceptionem Senatusconsulti Macedoniani? 282. 4
- Filij fratrum an admittantur in stirpem, an in capita? 800. 8
- Filij nati ex concubina clerici in minoribus Ordinibus constituti, etiam beneficium ecclesiasticum habentis, legitimi fiunt per matrimonium subsequens. 144. 5
- Filij nati ex concubina Iudæa, vel Sarracena, non efficiuntur legitimi, ratione matrimonij legitimè subsequentis. 145. 6
- Filij per coniugium subsequens legitimi efficiuntur, etiamsi nati fuerint ante matrimonij contractum. 145. 7
- Filij efficiuntur legitimi, subsequuto inter parentes matrimonio, etiamsi non intercesserint nuptilia instrumenta. 145. 8
- Filij, matrimonio sequuto, legitimi efficiuntur, etiamsi parentes sint genere, vel fortuna, dispares. 145. 9
- Filij matrimonio sequuto inter eorum parentes, etiam senes, & in mortis extremo tempore constitutos, legitimi censentur. 145. 10
- Filij legitimi fiunt per matrimonium subsequens, etiam sine parentum consensu, imò ipsis contradicentibus, & repugnantibus. 146. 12
- Filij nati ex concubina, etiam non retenta domi, efficiuntur legitimi, ratione sequentis matrimonij. 144. 4
- Filij spurij an sint à matre alendi, & educandi. 169. 13
- Filij spurij etiam ab hæredibus parentum sunt alendi, & quid de alijs successoribus. 169. 14
- Filij manzeres qui dicantur. 160. 2
- Filij an possint viuente patre, qui religionem fuerit professus, legitimam portionem petere. 662. 7
- Filij legitimi qualiter distinguantur. 155. 1
- Filij quicunque etiam ex damnato coitu concepti, à parentibus sunt alendi. 165. 1
- Filio prætererito inserta causa praeteritionis, si causa probetur, vires recipit testamentum. 720. 8
- Filius an possit patriam defendens, patri violentas manus inferre. 720. 9
- Filius vxorem patris percutiens, an possit exhæredari. 721. 10
- Filius patrem accusans publico iudicio exhæredari potest. 721. 11
- Filius veneficus exhæredari potest, & qui dicantur venefici. 721. 12
- Filio exhęredato potest fieri exemplaris substitutio. 743. 2
- Filio intestato, atque sine liberis defuncto, succedunt pater & mater simul. 798. 1
- Filia minor vigintiquinque annis iuramento pręstito confirmat pactum renunciationis hæreditatis paternæ, & quid de impubere, proxima tamen pubertati? 310. 3
- Filia paciscens cum patre iuramento præstito, an possit allegare ignorantiam legis, quæ pactum prohibuit? 311. 4
- Filia constituta in patris potestate, potest cum patre iuramento præstito pacisci circa futuram ipsius patris hæreditatem. 311. 4
- Filia meretrix à patre exhæredari potest. 722. 15
- Filia renuncians paternæ hæreditati non excluditur à bonis feudalibus. 319. 6
- Filia dotata renuncians cum iuramento paternæ hæreditati, poterit petere portionem sibi à patre in testamento relictam. 308. 8
- Filia contrahens matrimonium sine licentia patris, non potest ab eo exhæredari. 56. 5
- Filia naturalis, vel spuria, an possit à patre dotem exigere. 168. 11
- Filia renuncians hæreditati paternæ, non prohibetur bona patris petere, vt hæres fratris. 316. 2
- Filiationis causa coram quo iudice tractanda sit. 152. 4
- Filiatio testibus probari potest. 152. 5
- Filiatio an per tractatum probetur? 152. 6
- Filiatio an probetur per nominationem? 153. 7
- Filiatio probatur quo ad patrem, si filius natus sit ex eius vxore, atque inibi de intellectu l. miles. §. defuncto. ff. de adulter. 153. 8
- Filius paciscens cum patre eo modo, qui traditur in c. quamuis pactum. iuramento præstito pactionem confirmat. 309. 1
- Filiationis legitimæ quæstio tractari potest etiam post quinquennium à morte parentum. 152. 2
- Fœmina potest esse executrix vltimarum voluntatum. 770. 3
- Fœmina an possit iure Canonico esse testis in testamento. 693. 14
- Fœmina an possit esse fideiussor iuramento præstito, non obstante beneficio Senatusconsulti Velleiani? 284. 5
- Fœmina potest esse testis in testamento causa pietatis facto. 695. 5
- Fœmina, verbis fallacibus decepta, & stupro vitiata, quid agere debeat. 26. 4.
- Fœmina an possit excommunicari. 900. 2
- Fœminæ an iustè excludantur à successione parentum, in regnis, atque primogenijs. 724. 24
- Fornicatio simplex peccatum mortale est, & iure naturali prohibita. 8. 8
- Fornicationis causa dimitti potest vxor, & econuerso maritus. 126. 8
- Fratres intestato decedentibus, an admittantur simul cum eius parentibus? 799. 5
- Fratres iure Regio non admittuntur cum parentibus ad successionem intestati. 800. 6
- Fratres qualiter succedant intestato, qui non relictis parentibus mortem obierit. 800. 7
- Fratres naturales, vel spurij, an sint ad mittendi ad mutuam successionem, quæ ab intestato defertur. 265. 19
- Fratres, quibus, aut quorum causa filia dotata renunciat paternę hæreditati, an debeant esse præsentes? 307. 6
- Fraus in ludo commissa, quando inducat obligationem restituendi? & inibi de ludente, qui non habet ius alienandi id, quod ludo apponit. 470. 4
- Fraus legi fit, si is, cui aliquid donatum est, incontinenti id filio spurio donatoris dederit. 160. 5
- Fructus rerum, quas dicimus parapherna, an spectent ad maritum? 111. 2
- Fructus bonorum quib. quis ipso iure priuatur à die commissi criminis, sunt fisco adiudicandi. 88. 8
- Fructus percepti ex hæreditate à liberis primi gradus non imputantur in Trebellianicam, etiamsi duæ portiones deducantur. 767. 8
- Funus corporis non impeditur ob æs alienum. 785. 3
- Furiosus contrahere matrimonium non potest. 27. 5
- Furiosus nemo præsumitur, & ideò qualiter furor probetur, ibidem tractatur. 27. 6
- Furiosus interuallis quibusdam legitimè contrahit eo tempore, quo furor cessat. 27. 7
- Furiosus committens crimen ante furorem, an possit in furore puniri? 598. 2
- Furor alterius coniugis præbet diuortio causam. 125. 3
- Fur, seu violentus rei alienæ occupator, tenetur in animę iudicio restituere rem, etiam si ea perierit absque eius culpa, modò non foret eodem pacto apud dominum peritura. 478. 1
- Fur an teneatur rem extinctam iam restituere eius æstimationis, cuius maximè fuerit à die commissi criminis. 479. 2
- Fur, & iniquus rei alienæ inuasor, an possint in animæ iudicio retinere expensas vtiles, & meliorationes deducere. 479. 3
- Fur, & iniustus possessor, qualiter in iudicio conscientię teneantur ad restitutionem fructuum perceptorum? & eorum, qui potuere percipi? 480. 4
- Furtiuæ rei emptor mala fide, tenetur ad restitutionem eius, si extet: & ea perempta ad æstimationem, etiamsi res sit de his, quæ functionem cum suo genere recipiunt. 522. 2
- Furtiuæ rei emptor bona fide tenetur ad eius extantis restitutionem, ea verò alienata, ad id in quo factus sit locupletior. 523. 3
- Furtiuæ rei emptor eo tamen animo, vt eam domino restituat, an possit precium à domino repetere. 524. 5
- Furtiuam rem esse dubitans, an possit licitè eam emere. 524. 4
- Furtum quid sit: & inibi Iurisconsultorum definitio examinatur. 451.

- G.

- GRadus nullus Iure diuino hodie prohibitus est, qui non sit & lege naturali vetitus. 99. 1
- Gradus primus in recta linea, secundum omnes, & vlteriores, iuxta tutiorem opinionem, iure naturæ prohibentur. 99. 4
- Gradus primus in transuersa linea Iure naturæ prohibetur. 100. 5
- Gradus remotior à stipite tantùm considerandus est, in prohibitione coniugali, & in dispensatione. 103. 12
- Gradus quid sit in cognatione. 83. 6
- Graduum ex regulis computatio. 83. 7
- Graduum computatio Canonica an in vtroque foro seruanda sit. 83. 8
- Graduum prohibitiones Leuitici c. 18. expressim factæ, non omnes sunt Iuris naturalis. 99. 2
- Gratia gratis data, auxilium speciale Dei, & gratia gratificans, qualiter distinguantur. 835. 2

- H.

- HÆres agit petitione hæreditatis: Fideicommissarius autem fideicommissaria hæreditatis petitione. 760. 6
- Hæres non conficiens inuentarium, non tenetur ad legata vltra vires hæreditarias, de quib. constat ex confessione legatariorum. 656. 15
- Hæres non conficiens inuentarium, an in foro animæ teneatur vltra vires hæreditarias. 656. 16
- Hæres, qui fidem dedit testatori, iuramento præstito de non reuelando, an teneatur vocatus à iudice, ei rem ipsam exprimere? 167. 10
- Hæres debitoris an possit repudiare legatum debitori delatum in præiudicium creditorum? 791. 14
- Hæres eius, qui precariò possidebat, an intelligatur domino possidere? 392. 3
- Hæres an possit nutu institui, & quid si testator respondeat ad alterius interrogationem. 702. 3
- Hæredis institutio pietatis causa, potest in liberam alterius voluntatem conferri. 705. 12
- Hæredes mariti an possint accusare vxorem de adulterio? 130. 9
- Hæresis crimen, quoad thorum, potest coniugium separare. 125. 4
- Hæreticus potest matrimonium contrahere cum Catholica. 107. 4
- Hispaniarum Reges immunes sunt, & liberi à Cæsarum imperio. 507. 9
- Hypotheca specialis pro legato à testatore constituta, non tollit ipsius legis tacitam hypothecam. 760. 7
- Homicidium commissum à famulis, vel consanguineis, an imputetur ei, cuius gratia perpetratum fuerit. 579. 8
- Homicidium non punitur pœna ordinaria, si defecerit animus ad occisionem. & inibi traditur, ex quibus hic animus colligatur. 569. 1
- Homicidium commissum ad rerum defensionem, an efficiat quem irregularem? quod latè disputatur, simul & an liceat occidere furem aut raptorem ad defensionem rerum. 607. 6
- Homicidium quid sit, & de homicidio voluntario. Voluntate distingui delicta, qualiter sit aliter intelligendum? 555. 2
- Homicidium casuale quid sit? 586. 1
- Homicida beneficio ecclesiastico priuandus per sententiam, an possit interim ante priuationem eidem beneficio renunciare. 585. 7
- Horæ canonicæ an habeant vim ex opere operato. 852. 7
- Hostis etiam priuatus fidem hosti datam seruare tenetur, saluo semper iure Reipublicæ. 45. 14

- I.

- IDolatria an sit iusta causa indicendi bellum idolatris? 510. 5
- Ignorantia pœnę non efficit quem ab ea liberum. 889. 9
- Ignorantia iusta qua ratione excuset à peccato, & eius pœna. 892. 12
- Illegitimi intestato decedentes, quos successores habere possunt. 802. 13
- Imperator, an sit totius mundi dominus, etiam quo ad protectionem? quo in loco quęstio latissimè disputatur. 501. 5
- Impetratio dispensationis non tenet, si tacetur matrimonium contractum fuisse scienter inter prohibitos. 104. 14
- Impubes sponsalia contrahens poterit adueniente pubertate, ab eis recedere. 20. 1
- Impubes contrahens sponsalia, præstito iuramento, minimè potest ab eis resilire. 20. 3
- Incendium, quam culpam præ se ferat ex legis præsumptione. 91. 14
- Incestas nuptias contrahentes, à pœnis prædictis liberi sunt, si matrimonium nondum est carnali copula consummatum. 93. 9
- Incestus definitio, eiusque denominatio. 87. 1
- Incestas nuptias contrahens, qua pœna sit puniendus. 87. 5
- Incestas nuptias contrahentes bona fide, sed postea detecto impedimento in eis perseuerantes, nec Canonicis, nec legalibus pœnis puniuntur. 93. 19
- Incestus propriè non dicitur, si quis cognouerit consanguineam sponsæ nondum ab eo cognitæ. 87. 4
- Incestæ nuptiæ in legib. eas punientibus, ex Pontificio iure sunt considerandæ. 93. 18
- Infans an sit irregularis, si hominem occiderit, & an sit puniendus pro delicto, & quid de minori ætate? 600. 5
- Infans an possit matrimonium contrahere, malitia præueniente ætatem, vt Hostiens. existimat. 69. 4
- Inferior, qui legem principis tollere non potest, addere tamen pœnas legi superioris optimè poterit. 74. 18
- Infideles quatuor casibus possunt à Christianis bello impeti. 509. 3
- Infideles an possint à Christianis bello impeti, ex eo, quòd infideles sint? 508. 1
- Infidelitas non priuat quem iure naturali, nec diuino dominio rerum, nec prouinciarum. 508. 2
- Ingratitudo an sit remissa religionis professione. 723. 20
- Ingratitudo an remittatur pœnitentia filij. 722. 18
- Inquisitores hæreticæ prauitatis qua ratione excusentur ab irregularitate, tradentes Reos iudici seculari. 596. 6
- Insidiari parentum vitæ iustam præbet exhæredationi causam. 721. 13
- Instantia an pereat triennio, non obstante pacto partium, etiam iurato. 265. 4
- Institutus in re certa, an sit verus hæres. 728. 9
- Institutus in re certa, an deducat Trebellianicam, & quidem in filio testatoris. 728. 10
- Institutio patris & filij concepta per copulam, &, eum intellectum habet, vt simul pater & filius admittantur, non ordine successionis & gradus. 729. 1
- Institutio filij & nepotis ex eo censetur facta ordine gradus, & successionis, non simul. 730. 4
- Institutio Sempronij & eius filij hæredis est accipienda ex ordine successionis, non vt simul admittantur. 730. 5
- Institutio vnius, & plurium, nomine collectiuo facta, ordine successionis & gradus est intelligenda. 730. 6
- Intellectus c. peruenit. de sentent. excommun. 878. 2
- Intellectus aliter ad c. si verò. de sentent. excom. in primo. 135. 12
- Intellect. c. intellecto. de iureiu. & an Rex possit alienare res ipsius regni? 271. 4
- Intellectus c. cùm contumacia. de hære. in sexto. 870. 11
- Intellectus ad l. Gallus. in princ. ff. de lib. & posthumis. 733. 9
- Intellect. Authent. siue à me. C. ad Velleian. & ibi de donatione propter nuptias, & eius alienatione. 270. 10
- Intellectus l. 1. §. si parens. ff. si à parente quis fuerit manumis. 325. 10
- Intellectus ad l. si quis pro eo. ff. de fideiussorib. 216. 5
- Intellectus ad l. 2. C. de rescin. vend. an habeat locum ea decisio in contractu iurato? 312. 4
- Intellect. l. nec vsufructuarium. C. de vsufruct. 392. 2
- Intellect. l. vlt. ff. qui satisda. coga. 222. 9
- Intellect. l. vlt. C. de non num. pec. 222. 10
- Intellectus ad tex. in c. contra. 25. q. 1. 97. 5
- Intellectus ad l. quod ait lex. ff. ad legem Iuliam de adult. 133. 3
- Intellectus ad l. palàm. ff. de ritu nupt. 185. 5
- Intellect. ad l. qui contra. C. de incest. nup. 94. 22
- Intellectus ad legem, quisquis. C. ad leg. Iuliam maiestatis. 562. 7
- Intellectus ad l. vnicam. C. de rap. virgin. & inibi de raptu monacharum. 563. 8
- Intellectus ad cap. primum, de homicid. in 6. vbi de Assassinis tractatur. 564. 9
- Intellectus ad l. si conuenerit. ff. de iurisdict. om. iudic. 2[...]9. 7
- Intellectus ad l. si vxor. versi. quamuis. ff. de adulter. 130. 11
- Intellect. ad tex. in l. si duo patroni. §. Iulianus. ff. de iureiur. 418. 4
- Intellectus ad l. 16. Tauri. 41. 4
- Intellectus c. exhibita. de homicid. & ibi de iactu disci, perpensus Homeri locus. 589. 6
- Intellectus l. solent. ff. de præscri. verb. & l. 4. §. si tibi. ff. de condict. ob turpem caus. 465. 4
- Intellectus ad l. stipulatio hoc modo concepta. ff. de verb. obliga. 627. 16
- Intellectus ad l. 1. ff. qui sine manumis. ad liberta. peruene. 666. 24
- Intellectus ad l. non sine. C. de bonis quæ liberis.
- 2. 5
- Intellectus cap. primi, de adulter. 91. 15
- Intellectus ad l. cùm tale. §. rescriptum. ff. de conditio. & demonstratio. 55. 3
- Intellectus ad l. viduæ. C. de nupt. 56. 4
- Intellectus ad l. in lege. ff. ad l. Aquil. 91. 13
- Intellectus. c. inter cætera. 22. q. 4. 48. 5
- Intellectus c. significaui. de sent. excom. 823. 4
- Intellectus c. nuper. & c. si concubinæ. de senten. excom. 829. 5
- Intellectus ad l. Regiam, an legatum vxori à marito relictum imputetur in arras. 710. 4
- Intellectus ad l. Regiam Partitarum. 109. 8
- Intellectus cap. is qui. de senten. excom. in 6. & c. ad audientiam. de homicid. 538. 3
- Intellectus ad l. Titia. ff. de verb. oblig. & c. Gemma. de sponsal. 627. 17
- Intellect. l. vltima. C. de sacrosanctis ecclesijs, an centenaria præscriptio sit necessaria contra principem secularem. 356. 9
- Intellectus ad l. Senatus. §. legatum. ff. de legat. 1. 704. 8
- Intellectus ad l. fideicommissa. §. si fideicommissum. ff. de leg. 3. 704. 8
- Intellectus ad tex. in c. 1. de voto. in 6. 122. 8
- Intellectus ad l. Titia. §. final. ff. de manumissis testamento. 67. 9
- Intellectus ad l. quibus diebus. §. quidam Titio. ff. de conditionib. & demonst. 67. 10
- Intellectus ad §. ex imperfecto. l. hac consultissima. C. de testamen. 725. 3
- Intellectus c. licet. de voto. 678. 10
- Intellectus Bart. in l. 1. §. per hanc. ff. de rei vend. & ibi dominiorum distinctio. 506. 8
- Intellectus optimus ad c. 2. de conuers. coniugat. 13. 10
- Intellectus ad l. fin. C. de non nu. pec. & ad l. quæro. §. inter locatorem. ff. locati. 622. 12
- Intellectus cap. fin. de diuort. 99. 3
- Intellect. & ratio text. in cap. si diligenti. de foro compet. 263. 9
- Intellectus ad l. fundus quem. ff. de annuis lega.
- Intellect. l. si quisquam. ff. de diuers. & temp. pręscript. 494. 10
- Intellectus Authen. omnes peregrini. C. communia de succes. 526. 4
- Intellectus l. quod principi. ff. de legat. 2. 715. 4
- Intellect. ad tex. in cap. vlt. 22. quæst. 4. 243. 8
- Iuramentum cui deficit iustitia comes, an verè sit periurium. 244. 9
- Intellect. reg. actus legitimè. de reg. iur. 28. 4
- Intellectus c. si verò. in 1. de sent. excom. 135. 10
- Intellectus ad tex. in c. 3. de iure patro. 482. 4
- Intellectus c. cura. de iure patronat. 396. 1
- Interdictum ecclesiasticum an suspendi possit? 931. 4
- Interdictum ecclesiasticum an possit ad cautelam remitti? 931. 5
- Interdictum & cessationem quis possit discernere à diuinis. 932. 6
- Interdictum Ecclesiasticum qualiter definiri possit. 922. 2
- Interdictus ab ingressu ecclesiæ quid possit agere, & quæ sint ei vetita? 922. 3
- Interdictum ecclesiasticum decernitur sępissimè in locum, vel plebem ob vnius culpam. 923. 4
- Interdictum ecclesiasticum an possit ferri ob debitum pecuniarium? 925. 5
- Interdictum quoddam est speciale, quoddam generale. 928 9
- Interdicere quid sit. 921. 1
- Interpretatio l. adigere. §. vlt. ff. de iure patro. & l. si quis inquilinos. §. vlt. ff. de legat. 1. & l. vlt. ff. ad muncipal. 223. 11
- Interpretatio tex. in cap. Ecce dico. 22. quæst. 5. & inibi quid sit lapidem iurare. 210. 8
- Interpretatio l. 3. §. item feras. ff. de acquir. poss. 497. 15
- Interpretatio tex. in c. quicunque. 16. q. 3. 350. 2
- Interpretatio e. requisiuit. de sponsal. 7. 5
- Interruptio præscriptionis, qualiter distinguatur ab alijs ferè similibus terminis. 411. 1
- Interruptio ciuilis quæ sit? Et ibi eius vires explicantur. 413. 4
- Irregularis non est, qui aggressorem occiderit ad defensionem, ne membro aliquo mutiletur. 605. 2
- Irregularis est, qui poterat mortem fuga vitare, & occiderit aggressorem. 606. 4
- Irregularis an sit, qui ad alterius defensionem hominem occiderit? 606. 5
- Irregularis est, qui abortioni causam dederit, & ibi de huius criminis pœna. 581. 1
- Irregulares an sint qui tempore interdicto ordines susceperint? 937. 5
- Irregularitas iure tantùm humano Pontificio statuta est. 538. 2
- Irregularitas oritur ex homicidio casuali, cum distinctione operis illiciti, & liciti, quæ in hoc §. latiùs explicatur, quàm fuerit à Doctoribus tradita. 587. 2
- Irregularitas ex voluntate occidendi, etiam perfectissima, non contrahitur. Ibique de interioribus actibus quo ad humanum legem agitur. 501. 5
- Irregularitas mentalis an possit contingere. 538. 4
- Iudex quis sit verè competens ad causam coniugalem tractandam. 186. 1
- Iudex, an ex duro carcere morte sequuta, sit irregularis? 597. 7
- Iudex secularis an possit de causa matrimoniali cognoscere? 187. 3
- Iudex laicus vtrùm valeat iudicare vsurariam controuersiam. 188. 4
- Iudex Ecclesiasticus solus est competens in lite, super diuortio etiam ratione adulterij tractanda. 130. 8
- Iudex appellationis potest sententiam primam supplere in his, quæ natura litis, & causæ postulat. 763. 1
- Iudex quando poterit ferre sententiam ex his quæ sibi vt iudici manifesta sunt, etiamsi illorum allegatio omissa fuerit. 763. 1
- Iudicis arbitrium plurimum versatur in inquirendo, an bona per prælatum quæsita ex eius industria, an ex reditibus Ecclesiæ obuenerint. 654. 10
- Iudici datum, vt iustam sententiam pronunciet, an possit repeti, & an is, qui dedit, perdat litem? 463. 1
- Iuramentum an operetur, quod ex pollicitatione oriatur iure Ciuili obligatio & actio detur? 296. 16
- Iuramentum confirmat contractum prohibitum principaliter in fauorem priuatum. 266. 5
- Iuramentum si contineat promissionem non mutuandi, aut non fideiubendi, non est obligatorium. 243. 7
- Iuramentum est personale ex parte iurantis, non ita ex parte eius, cui iuratum sit. 235. 4
- Iuramento promittens non reuocare procuratorem, si eum reuocauerit, reuocatio tenet. licet periurus sit. 371. 3
- Iuramentum metu, vel dolo extortum, non confirmat pactum istud, quo paterna hæreditas renunciatur. 321. 2
- Iuramentum metu extortum ante absolutionem obligat. 235. 3
- Iuramentum propriam & primordialem naturam actus, cui accedit, sortitur. 226. 1
- Iuramentum qui ab alio exigit, quandoque peccat. 240. 2
- Iuramentum non confirmat actum prohibitum propter fauorem publicum. 264. 1
- Iuramentum lege Euangelica prohibitum non est. 239. 1
- Iuramentum quo ad eius vim, & iuris effectus, maximè differt à simplici loquela & promissione, quæ iurata non fuerit. 212. 1
- Iuramentum adeò confirmat contractum ob priuatum fauorem prohibitum, vt non tantùm sit ipsum seruandum, sed & ipse contractus. 268. 7
- Iuramentum præstitum per falsos Deos, an habeat rationem veri iuramenti, & in fine huius §. 210.
- Iuramentum quandoque officium est ad religionis virtutem pertinens. 240. 3
- Iuramentum, metu præstitum, valet, & ideò indiget absolutione. 46. 2
- Iuramenti definitio explicatur. 199. 1
- Iuramentum & Sacramentum an sint synonyma, & quid hæc dictio, Sacramentum, significet. 199. 2
- Iuramentum assertorium & promissorium an distinguantur specie. 201. 3
- Iuramentum præstitum alicui, an transeat ad successorem iurantis, vel eius cui præstatur. 714. 2
- Iuramentum habet vim clausulæ codicillaris. 788. 10
- Iuramentum in interiori iudicio animæ semper intelligendum est secundum iurantis mentem. 233. 1
- Iuramentum ab impubere, dolo tamen capace, præstitum, ipsum iuramentum obligat, contractum verò ab eo factum minimè firmat. 20. 4
- Iuramentum an habeat hanc vim confirmandi contractum prohibitum à lege, quoties lex ipsa hanc confirmationem expressim impedit. 269. 8
- Iurans aliquam accipere vxorem, an teneatur contrahere cum ea matrimonium, si cùm ipsa diues sit, nolit ei dotem assignare. 18. 6. & 4
- Iurans contractum venditionis, an possit læsus vltra dimidiam agere ad precium tantùm? 324. 8
- Iurans soluere certam quantitatem, an possit compensationem obijcere? 229. 9
- Iurare an liceat per membra Christi. 209. 6
- Iurare per metum compulsus, mortaliter peccat, si ante absolutionem id iuramentum violet. 47. 4
- Iura sepulchrorum an spectent ad substitutum ex directa militari substitutione? 756. 11
- Ius naturale an possit tolli in parte, vel ex causa. 514. 3
- Ius gentium qua ratione à naturali iure distinguatur. 514. 4
- Ius Ciuile nec adsistit, resistit stipulationi, quæ alteri per alterum fit? 291. 10
- Ius patronatus præscribi à laicis potest in ecclesia, quæ patronum habet, & olim habuit, atque inibi tractatur de tempore huic præscriptioni necessario. 400
- Ius patronatus ecclesiastici ad hæredes, etiam extraneos transit, & an transeat ad substitutum ex directa militari? 756. 12
- Ius patronatus in Ecclesia libera præscriptione à Laicis acquiri non potest. 396. 2
- Iuri reuerentiali an possit quis renunciare, & ibi de intellect. l. ad egregias. ff. de iureiur. 262. 8
- Iurisdictio in præiudicium inferioris à Principe præscribitur tempore ordinario. 359. 5
- Iurisdictio voluntaria exercetur aliquando extra territorium. 178. 15
- Iurisdictio, & mistum Imperium præscriptione possunt acquiri. 357. 1
- Iusiurandum potest remitti ab eo cui præstitum fuerit. 217. 1
- Iustitia comes est iuramenti. & ibi de iuramento. quo res illicita promittitur, quando mortalem aut venialem culpam inducat. 242. 6
- Iustitia distributiua à commutatiua differt. 481. 1

- L.

- LÆsio enormissima, an faciat locum d. l. 2. in contractu iurato? 322. 5
- Laici non sunt admittendi ad missarum solennia, quæ sub hac forma celebrantur. 938. 4
- Laicus, vel Clericus absque protestatione, criminali iudicio aliquem accusans, irregularis est, si accusatus à iudice occidatur. 594. 1
- Laicus in mortis articulo, an possit absoluere ab excommunicatione. 904. 9
- Laicus non potest excommunicare. 901. 3
- Laicus adulter per iudicem ecclesiasticum puniri an possit. 138. 20
- Legatum quibus formulis olim fieri solebat, & inibi de verbo, lego. 759. 1
- Legata pia possunt ab hærede laico peti, etiam coram iudice ecclesiastico. 690. 13
- in Legato dubio an comprehendatur, quod maximum, an quod minimum est, & quid in legatis pijs. 671. 4
- Legata pia debentur ex testamento perfecto, ratione voluntatis, quamuis ad legata profana processum à testatore non sit, impediente morte. 697. 10
- Legatum à marito vxori factum, si castè vixerit, perditur, si ipsa secundò nubat. 60. 12
- Legata pia an peti possint ex testamento minus solenni, facto tamen principaliter ad aliam quampiam causam. 694. 3
- Legatum dotis potest in alterius voluntatem conferri. 708. 15
- Legatum rei hæredis quem effectum habeat. 673. 3
- Legatum rei alienæ, etiam ab ignorante relictum consanguineis & coniunctis, effectum habet. 673. 4
- Legatum rei Ecclesię an teneat & possit effectum sortiri, & quid de legato rei dotalis. 674. 5
- Legata in minus solenni testamento relicta, an in iudicio animæ debeantur. 689. 4
- Legatis à patre mille pro maritanda filia, & ea postmodum ab ipso patre nuptui tradita, constituta dote ex quingentis, an reliqua quingenta possint exigi. 712. 10
- Legatum pro dote alicuius puellæ est conditionale. 667. 11
- Legatum ad Ecclesiæ ædificium non effici caducum, ex eo, quòd locus non fuerit ædificationi designatus. 670. 12
- Legatum à marito vxori factum, rectè illam admittit conditionem, si viduitatem seruauerit. 60. 11
- Legatum relictum vxori, illi tantum debetur quæ vxor erat tempore testamenti. 714. 3
- Legatum relictum canonicis, collegio Canonicorum acquiritur, non ecclesiæ. 716. 10
- Legatum relictum parochiali ecclesiæ, an imputetur in quartam eidem ecclesię iure debitam. 710. 6
- Legatum conceptum his verbis, vt nihil exigat legatarius de bonis meis, an inducat compensationem. 711. 7
- Legatum relictum Ecclesiæ diuæ Marię, quid Ecclesiæ ex pluribus debeatur. 611. 2
- Legatum virgini factum, si Titio nupserit, minimè amitti, si ipsa legataria alteri nubat ex consensu patris. 65. 2
- Legatum relictum creditori quando compensetur cum debito conuentionali vel legali. 707. 9
- Legatum vel hæreditatem an possit quis repudiare in præiudicium alterius. 791. 12
- Legata pia debentur hæreditate non adita, & inibi Regia l. prima. titulo secundo, libro ordinat. explicatur. 790. 11
- Legatum an possit fieri nutu. 702. 3
- Legatario competunt actio personalis, & hypothecaria. 759. 2
- Legitimatus per matrimonium subsequens, an sit primogenitus censendus, excluso fratre, posteà ex matrimonio legitimo ante secundum coniugium natum. 150. 28
- Legitimatus per subsequens matrimonium, an sit dicendus natus ex matrimonio legitimo. 151. 30
- Legitimatus per subsequens matrimonium ad retractum admittendus est. 149. 22
- Legitimatus per subsequens matrimonium, admittitur ad ecclesiasticam emphyteusim. 149. 23
- Legitimatus per subsequens matrimonium in Episcopum eligi potest. 149. 24
- Legitimatus per subsequens matrimonium, etiam iurib. municipalibus legitimus censetur, 149. 25
- Legitimatus per matrimonium subsequens, verè, non fictè, legitimus est. 149. 26
- Legitimatus per matrimonium subsequens ad feuda admittendus est. 149. 27
- Legitimatus rescripto Principis an sit non tantùm parentibus, sed & cognatis & agnatis legitimus effectus? 183. 2
- Legitimatus rescripto Principis admittitur ad retractum ex Regia lege. 183. 3
- Legitimatus in quibus differat ab eo, cum quo Princeps dispensauit. 175. 5
- Legitimatus tanquam incestus, non censetur legitimatus, si tantùm sit adulterinus. 177. 11
- Legitimato debetur legitima, atque ei competit ius dicendi testamentum inofficiosum. 173. 2
- Legitimatio per subsequens matrimonium reuocat donationem ex constitutione l. si vnquam. C. de reuoc. donat. 150. 29
- Legitimatio à quo sit concedenda filio Clerici, etiam in sacris constituti. 178. 19
- Legitimatio ratione subsequentis matrimonij, est tantùm Iure humano inducta. 148. 18
- Legitimatio quid sit, & in quo differat à dispensatione. 172. 1
- Legitimatio an concedatur quo ad Cardinalium dignitatem, & quo ad Prætorium Rotæ. 183. 4
- Legitimato patre, an nepotes ex eo auo censeantur legitimi? 183. 5
- Legitimatio filiorum exigit parentum consensum, ipsorumque filiorum. 146. 13
- Legitimatio an possit à Principe concedi sibi, non subditis. 177. 14
- Legitimationis in petitione est Principi exprimenda qualitas filij illegitimi. 179. 1
- ad Legitimationem an sit vocandus substitutus sub ea conditione, si sine liberis institutus decesserit? 181. 8
- ad Legitimationem, quę fit mortuis ipsis parentibus, an sint vocandi agnati & cognati. 182. 9
- Legitimandi potestas à Principe concessa, non operatur, vt quis possit proprios filios legitimos efficere. 179. 21
- Legitimandi potestas à Principe concessa, an sit fauorabilis, vel odiosa. 175. 6
- Legitimandi potestas à Principe alicui concessa, non extenditur ad dispensationem. 177. 10
- Legitimare potest Princeps sibi subiectos extra territorium. 178. 17
- Legitimare non potest Princeps secularis, quoad ecclesiastica, sicut nec Papa, quo ad temporalia. 178. 18
- Legitima portio, & quarta Trebellianica qualiter deducantur? 784. 1
- Legitima debita filijs, an tolli possit lege humana. 166. 5
- Legitimum se esse allegans, id probare debet. 151. 1
- Leonem habens in domo, aliamue feram, an sit irregularis, si ea hominem occiderit. 593. 11
- Lex ciuilis in iudicio interiori animę ligat, atque seruanda est. 134. 9
- Lex Ciuilis non potest matrimonia prohibere. 104. 16
- Lex Regia octaua. tit. 11. part. 4. explicatur. 57. 8
- Lex humana aliquid prohibens vel præcipiens cum pœnæ adiectioue, an obliget transgressorem ad culpam mortalem vel venialem. 473. 2
- Lex humana obligat transgressorem ad culpam quandoque mortalem, quandoque venialem. 474. 3
- Lex purè pœnalis an ex seipsa inducat obligationem, an culpam mortalem vel venialem. 475. 4
- Lex Ciuilis permittens patri, & marito adulteros occidere propria auctoritate, ipsam occisionem non approbat 136. 13
- Lex Ciuilis per mittens patri, & marito adultero occidere propria auctoritate, hanc ipsam occasionem approbans, est nulla. 136. 14
- Lex Ciuilis inducens solennitatem testamentariam, iusta est. 690. 6
- Lex humana potest contractus quosdam pro communitatis vtilitate prohibere, qui iure naturali non sint improbati. 289. 6
- Lex domicilij mariti, an habeat locum in bonis existentibus extra illud territorium. 110. 9
- Lex Tauri 49. rursus in praxim deducitur, & variè intelligitur. 74. 21. & 22
- Lex Regia de vsuris, defenditur. 74. 20
- Leges ciuiles præscriptionem inducentes cum mala fide, an possint procedere iure Pontificio, & quid de actionibus personalibus. 404. 3
- Lege, Quoties. C. de rei vend. habere locum, etiamsi prima venditio fuerit iurata. 19. 10
- Legis Iuliæ Pompeiæ caput vnum ex Gellio, atque item alterum. 140. 2
- Lex Iulia de adulterijs, patri licet filiam & adulterum quemcunque occidere: marito autem tantùm permissum est, vilem adulterum occidere 132. 2
- Leges ciuiles & seculares, an possint vinculum iuramenti remittere. 220. 7
- Leges ciuiles præscriptionem cum mala fide, inducentes ac permittentes, an & in foro Pontificio exclusæ, saltem in foro seculari obtineant. 406. 4
- Leges Ciuiles alimenta spurijs negantes, iniquas esse, & ideò iure Canonum abrogari. 167. 6
- Libellus qualiter concipiatur ad legatum, cui fuit addita pœna. 779. 9
- Liberi primi gradus non computánt in quartam Trebellianicam fructus perceptos, ex hæreditate ante moram. 766. 4
- Liberorum procreationem præmia in Republica habuisse. 138. 1
- Libertas seu immunitas à soluendis indictionibus & collectis, quo tempore præscribatur. 354. 8
- Licentia testandi est intelligenda de primo testamento, & re integra morte concedentis finitur. 683. 8
- Linea cognationis quid sit. 82. 4
- Linea paterna vel materna, quos ex cognatione contineat. 82. 5
- Litis contestatio in causa appellationis an sit necessaria. 780. 1
- Lite etiam contestata vxor potest obijcere viro, accusanti eam ciuiliter, exceptionem paris criminis. 129. 6
- Lucra matrimonio constante viro & vxore cohabitantibus acquisita, Regio iure ipsis communia sunt. 111. 6
- Lucra constante putatiuo matrimonio acquisita an sint viro & vxori communia. 112. 7
- Lucra matrimonio constante ex Reg. lege delata, an possit aliter coniunx ex renunciatione repudiare? 113. 11
- Lucri spe potest quis adiecta conditione inuitari ad matrimonium contrahendum. 41. 6
- Lucri spe ita potest quis adiecto modo inuitari ad contrahendum matrimonium, vt eo non contracto lucrum illud amittat. 41. 7
- Lucro quem priuari an sit pœna. 47. 8
- Lucrum causa matrimonij alicui, ab alio, quàm vxore datum, soluto matrimonio an sit mariti vel vxoris. 41. 9
- Ludens pecunia credita, an teneatur promissam pecuniam lucranti soluere in animæ iudicio. 471. 8

- M.

- MAior sponsalia contrahens cum minore, ab eis recedere nequit. 20. 5
- Mala fides præsumpta vel ficta ipsius defuncti, non nocet hæredi. 394. 6
- Mala fides quocunque tempore ante perfectam præscriptionem contingens, interrumpit præscriptionem. 411. 2
- Mala fides respectu vnius, an impediat præscriptionem respectu alterius. 389. 5
- Maleficia, quo in sensu, fine, & proposito distinguantur. 557. 3
- Mandatum tacitum homicidij facit quem irregularem. 571. 3
- Maritus & vxor sunt cogendi simul cohabitare, auxilio etiam à iudice seculari petito. 107. 1
- Maritus an possit expellere à domo vxorem, propter dotem non solutam? 108. 2
- Maritus occidens adulteros, lege Regia sibi à iudice traditos, an peccet mortaliter: 138. 8
- Maritus, vel vxor, matrimonium secundum contrahere nequeunt, etiam si primum non sit carnali copula consummatum. 118. 5
- Maritus occidens propria auctoritate vxorem, non acquirit dotem, nec arras, quę propter adulterium ei lege adiudicantur. 134. 7
- Maritus an possit licitè communicare cum vxore excommunicata? 817.
- Maritus an possit excludere, ex iure fisci, vxorem dotem repetentem, quę nuptias incestas scienter contraxerat? 94. 23
- Maritus in dote putatiua soluenda non habet annuam dilationem. 94. 24
- Maritus non lucratur fructus dotis putatiuè. 95. 25
- Maritus ad dotem putatiuam conuenitur vltra quàm facere possit. 95. 25
- Maritus an licitè cohabitare valeat cum vxore adultera. 114. 4
- Marito, ante legem Iuliam de adulterijs, an licuerit vxorem & adulterum in crimine deprehensos occidere. 132. 1
- Maritus licet possit vxoriè notori adulteræ negare coniugale debitum propria autoritate, non tamen potest eam à domo expellere absque sententia Iudicis. 127. 12
- Maritus propria auctoritate vxorem adulteram expellens à domo, an acquirat dotem vxoris. 127. 13
- Maritus an possit accusare vxorem de adulterio, si illius criminis conscius eam carnaliter cognouerit. 129. 7
- Masculi ex fœminis descendentes, an veniant appellatione generationis, posteritatis, sobolis, aut progeniei. 776. 13
- Masculi, quorum mentio fit in conditione, adhuc non censentur vocati ex testamento. 732. 5
- Mater secundò nubens, non petito tutore filijs, nec rationibus redditis, punitur pœnis à iure Ciuili statutis. 59. 6
- Mater secundò nubens, atque etiam pater tenentur filijs, ex primo matrimonio susceptis, reseruare lucra, sibi ex illo matrimonio delata. 59. 7
- Mater tutrix an possit in carcerem mitti pro pecunia debita filijs. 261. 7
- Matrimonium contrahens cum meretrice, opus pium agit, atque indulgentiam peccatorum consequitur. 185. 3
- Matrimonium à pubere contractum, sponsalia cum impubere præcedentia dissoluit, licet is pubes à sponsalibus dissentire nequit. 21. 6
- Matrimonium contractum lite pendente, super primo, an censeatur bona fide contractum, saltem ex præsumptione. 142. 8
- Matrimonium etiam non consummatum, minimè dissoluitur per sacri ordinis susceptionem. Nec item per episcopi dignitatem. 122. 9
- Matrimonium est indiuiduum vinculum, ex institutione diuina. 23. 8
- Matrimonium est sacræ rei signum, vbi, quid significet, explicatur. 23. 9
- Matrimonium ante carnis copulam perfectum quo ad vinculum, & sanctitatem sacramenti, non tamen quo ad significationem. 24. 1
- Matrimonium sacramentum est nouæ legis. 24. 2
- Matrimonij sacramentum gratiam confert. 24. 3
- Matrimonium in legitimum, ratum, & consummatum distinguitur. 24. 4
- Matrimonium contractum per procuratorem, an sit sacramentum. 25. 5
- Matrimonium à quo, & qua ratione fuerit institutum. 25. 6
- Matrimonium contractum propter non conuenientem finem, valet, licet illicitè contrahatur. 25. 7.
- Matrimonium contractum lite pendente super primo, quod nullum est, valet, etiamsi alter ex contrahentibus credat primum matrimonium validum esse. 53. 4
- Matrimonium metu contractum, etiam iuramento præstito, est nullum ipso iure. 47. 3
- Matrimonio in gradu prohibito contracto, ad quem pertineant vtrinque donata vel acquisita. 112. 8
- Matrimonium ex coitu cum sponsa præsumitur, etiam si sponsa ab alio quàm sponso cognita fuerit. 11. 8
- Matrimonium contrahere nequit, qui mente captus est. 27. 8
- Matrimonium contrahitur frequenter per interpretem. 64. 3
- Matrimonium vnde sic dicatur, & eius definitio. 22. 1
- Matrimonij etiam copulati appellatione, illud, quod ex solo consensu constat, continetur, licet consummatum non sit. 22. 1
- Matrimonium metu contractum, est nullum ipso iure. 46. 1
- Matrimonium Iure Canonum non præsumitur ex diutina maris & fœminæ cohabitatione. 22. 5
- Matrimonium metu contractum, est nullum omninò, etiamsi vim passus coactus sit eam vxorem accipere, cui prius coniugalem consensum promiserat. 7. 6
- Matrimonium clandestinum an sit peccatum mortale. 71. 8
- Intellectus ad constitutiones, excommunicantes eos, qui contrahunt clandestina coniugia. 71. 9
- Matrimonium clandestinum quod dicatur. 72. 10
- Matrimonium clandestinum etiam si probetur legitimè, non præfertur secundo in facie ecclesiæ contracto. 72. 11
- Matrimonium clandestinum dato aliquo impedimento, prolem illegitimam reddit, non obstante vtriusque parentis bona fide. 72. 12
- Matrimonium verum contrahitur inter duos habiles, licet eorum alter subesse impedimentum falsò opinetur. 51. 2
- Matrimonij præsumptionem ab ecclesia inductam, ex copula post sponsalia sequuta, iuris & de iure censeri. 9. 2
- Matrimonij conditionalis contractus purus efficitur ex solo coitu præcedenti defectum conditionis. 33. 13
- Matrimonium minimè censetur, nec dici potest consummatum, propter copulam præcedentem. 13. 15
- Matrimonium qualiter sit legitimus actus, qui conditionem nec diem recipiat. 28. 3
- Matrimonium carnali copula consummatum non dissoluitur à Romano Pontifice. 124. 15
- Matrimonium non consummatum, an possit dissolui ex Romani Pontificis dispensatione. 12. 3
- Meretrix petere potest apud iudicem exteriorem, mercedem sibi promissam ob fornicationem. Et ibi intellectus l. 4. §. sed quod meretrici. ff. de condict. ob turp. caus. 457. 1
- Meretrici datum an ab ea retineri possit, seclusa causa donationis. 460
- Meretrix quæ dicatur. 185. 4
- Metus, cadens in constantem virum, irritum facit matrimonium, ex propria actus natura, non tantùm ex constitutione humana. 48. 6
- Metus matrimonium irritum facit, etiamsi contrahens dederit causam metui. 48. 7
- Metus contractum coniugalem vitiat, etiam si quis cogatur incertam ex certis vxorem sibi accipere. 48. 8
- Metus amissionis bonorum omnium, vel maioris partis censetur cadens in constantem virum. 46. 17
- Metu matrimonium contrahens, nec tamen consentiens, mendax non est. 43. 4
- Metus protestatio necessaria non est, plurimùm tamen coadiuuat timoris probationem. 49. 12
- Metu committens aliquod crimen, an sit venia dignus? 49. 7
- Metus cadens in constantem virum arbitrio iudicis decernitur. 43. 8
- Metus minus censetur constans in fœmina, quàm in viro. 44. 9
- Metus carceris quando contractum vitiet, atque ibi agitur de intellect. l. qui in carcere. ff. quod met. caus. 45. 15
- Metus illatus à fortuna contractum minimè vitiat. 45. 16
- Metus diffinitio, atque inibi explicatur Iurisconsul. in l. 1. ff. quod met. caus. 42. 1
- Metus præcedens purgatur ex cohabitatione spontanea. 50. 1
- Metus inferendi præsumptio est iusta causa deponendi fœminam in loco honesto, vt liberè consentiat matrimonio. 50. 2
- Metus reuerentialis an impediat matrimonium carnale. 50. 3. & 5
- Metus solus reuerentialis non rescindit cæteros contractus. 50. 4
- Metus excommunicationis an dicatur cadens in constantem virum. 44. 12
- Metus reuerentialis impedit matrimonium contrahi ex tacito consensu. 51. 6
- Metus reuerentialis an impediat matrimonium spirituale. 51. 7
- Metus nunquam excusat, nec à mortali, nec à veniali crimine. 42. 3
- Metus reuerentialis cum graui læsione, an operetur contractus rescissionem? 324. 7
- Minor iurans contractum, an videatur renunciare beneficio ætatis, & remedio d. l. 2. 322. 6
- Minor vigintiquinque annis, maior decem & septem potest esse executor testamentarius. 770. 4
- Modus, qui refragatur coniugali substantiæ, etiam matrimonij contractum nullum reddit. Secùs tamen est in pacto. 32. 8
- Monachi tenentur quartam portionem soluere parochiali Ecclesiæ, etiam de legatis hîc expressis. 797. 6
- Monachus factus Episcopus, an liberetur à religionis regulis & statutis. 657. 18
- Monachus à primo monasterio ad secundum recedens, an deferat secum bona primo monasterio iam quæsita. 658. 20
- Monasterio an acquiratur hæreditas, quæ monacho defertur sine ipsius monachi aditione. 658. 21
- Monasterium, quod non potest in loco per testatorem electo construi, alibi est construendum. 667. 9
- Monitio necessaria est ad excommunicationem infligendam, & ibi an debeat esse personalis. 880. 4
- Monitio ad excommunicationem proferendam, debet esse trina. 880. 5
- Monitio trina an sit necessaria ad excommunicationem in notorijs. 887. 6
- Mors mariti absentis qualiter probetur. 118. 4
- Mortis causa capio quid sit 667. 26
- Mors sequuta ex imperitia medici, vel culpa vulnerati, an efficiat vulnerantem irregularem? 579. 9
- Mulier secundò nubens intra annum, non est alenda ab hæredibus mariti, etiam nolentibus dotis bona mobilia restituere. 59. 9
- Mulier secundò nubens, amittit vestes lugubres, ab hæredibus mariti sibi præstitas. 60. 10
- Mulier contrahens matrimonium vel sponsalia, an censeatur dedisse in dotem marito vel sponso propria bona. 17. 5
- Mutatio & correctio veterum legum iustissima est. 920. 2
- Mutilatio membri æquipollet homicidio quo ad irregularitatem, & quod dicatur membrum? 603. 8
- Mutuum consensum in matrimonio requiri, qualiter intelligatur 62. 7

- N.

- NAturalis qualiter ex testamento, patri habenti legitimos possit succedere, etiam iure Regio. 158. 11
- Naturalis an possit ex testamento, patri habenti legitimos parentes succedere, etiam Regia lege? 158. 12
- Naturalis filius an habeat contra testamentum matris querelam inofficiosi testamenti? 159. 16
- Necessitas extrema quando licitam faciat rei alienæ acceptionem. 453. 3
- Necessitas extrema non excusat à peccato fornicationis, & quę sit ratio, latè examinatur. 454. 5
- Negatiua oratio ex seipsa nihil affirmat. 66. 7
- Nemo potest alteri, nec sibi ex bonis operibus primam gratiam ex condigno mereri, & ibi vnde procedat meritum condigni 834. 1
- Neophytus an sit recipiendus ad officia secularia, & quid de his, qui genus ac nomen ab Iudæorum gente deducunt, 553. 8
- Neophyti an sint ad ordinis sacramentum admittendi, & ad beneficia ecclesiastica eligendi. 552. 7
- Nepos legitimus vel naturalis ex filio spurio, an possit ab auo institui hæres? & quid de nepote ex filio, qui fuit ex incestu conceptus. 167. 13
- Nepos rescripto Principis auo legitimus efficitur, etiam post patris mortem. 148. 20
- Nepos ex filio præmortuo an fiat legitimus, ex matrimonio inter auum & auiam contracto. 148. 19
- Nepos ex filio naturali non aliter auo intestato succedit, quàm eius pater successisset. 157. 10
- Nepotes spurij an sint ab eorum auis seu proauis alendi. 170. 16
- Nixus copulæ circa sponsalia iuris interpretatione de futuro, verbis tamen de præsenti, an aliquid operetur 14. 20
- Nobilis vel Hidalgus an possit renunciare beneficio, quod habet, ne in carcerem pro debito mittatur? 259. 5
- Nominatio filij ad eum efficiendum legitimum, an exigat, quod pater profiteatur simul esse. 171. 2
- Nominatio filij absque eo quòd hæres instituatur, eum reddit legitimum. 171. 3
- Nominatio filij an efficiat eum legitimum, quando fuit à patre solenniter facta. 170. 1
- Nothus quis dicatur. 157. 6
- Notorium an sit necessariò allegandum, atque ibidem agitur de intellectu glo. in Cle. appellanti. de appellat.
- Nouerca iure naturæ in coniugium admitti non debet. 101. 6
- Nuptiæ secundæ an sint benedicendæ? 184. 2
- Nuptias secundas licitas omninò esse aduersus quosdam hæreticos. 58. 4
- Nuptias secundas contrahens, viuente primo coniuge, qua pœna puniatur. 119. 6

- O.

- OBligatio naturalis in delictis non oritur à consensu delinquentis in pœnam. 889. 10
- Obligatio naturalis quæ sufficiat ad impediendam repetitionem scienter soluti per iuris errorem 290. 8
- Obligatio naturalis dupliciter consideratur, quo ad intellectum iuris humani. 288. 5
- Obligatio voti an sit ex lege diuina. 664. 12
- Obligatio an ex iuramento promissorio nascatur, & actio competat iure Pontificio. 214. 3
- Obligatus ad factum, an ratione iuramenti cogatur præcisè facere? 218. 6
- Occidens adulteros propria auctoritate in locis, quo ad temporalia ecclesię subditis, puniendus est. 136. 15
- Occidens Sempronium errore quodam iusto, putans eum esse Titium, quem volebat occidere, an sit puniendus. 895. 14
- Opera bona iusti meritoria sunt ex condigno vitæ æternæ. 837. 4
- Opera bona iustorum dupliciter considerantur, & idem meritum condigni distinguitur. 838. 5
- Opera extra charitatem facta non sunt ex rigore iustitiæ satisfactoria, etiam recedente fictione. 842. 8
- Opera extra charitatem facta, etiam iniuncta in pœnitentiam sacramentalem, non sunt de iustitia satisfactoria, adhuc accedente charitate. 842. 9
- Opera facta in charitate, & per peccatum mortificata, charitate accedente priorem effectum recipiunt. 843. 10
- Opera bona facta extra charitatem, quandoque vtilia sunt. 844. 11
- Ordo minor non impedit matrimonij contractum, contrahens tamen amittit beneficia ecclesiastica. 77. 4
- Osculum, alijque tactus impudici, an inducant adulterij probationem. 128. 3

- P.

- PActio futuræ successionis qua ratione sit contraria bonis moribus. 257. 2
- Pactum renunciationis hæreditatis paternæ factum etiam eo tempore, quo filia nuptui non tradebatur, an teneat 312. 1
- Pactum renunciationis hæreditatis paternæ iuramento præstito factum à filia, quæ religionem ingredi vult, an teneat? 312. 2
- Pactum quo filia dote contenta renunciat paternæ hæreditati, quib. rationib. improbetur. 304. 1
- Pactum nudum quod sit, & vnde eo nomine appelletur? 293. 12
- Pactum dotale, quo pater pollicetur, æquis portionibus filios instituturum, iuramento confirmatur, & inibi an possit liberè hoc pactum reuocari? 305. 2
- Pactum renunciationis hæreditatis paternæ, renuncianti, & eius filijs ac hæredib. nocet. 319. 7
- Pactum à filia factum, quo paternæ hæreditati renunciat ipsi patri absenti, an valeat? 306. 4
- Pactum quo hæreditati paternæ renunciatur, excludit filiam à bonis patris, etiam intestati. 319. 5
- Papa an teneatur semel in anno confiteri. 815. 5
- Papa an possit permittere clericis liberam testandi facultatem de reditibus ecclesiarum 682. 7
- Papa an possit votum solenne continentiæ propria dispensatione remittere. 664. 11
- Papa potest monachis licentiam testandi concedere. 664. 10
- Papa potest dispensare in aliquot gradibus, ex contentis cap. 18. Leuit. 102. 10
- Papiniani non inelegans intellectus in l. miles. §. quærebatur. ff. de adult. 3 11
- Parentes succedunt liberis in stirpem, non in capita. 799. 4
- Parochiani possunt præscribere ius præsentandi rectorem in ecclesia libera. 397. 3
- Parricidij crimen expenditur, & lex Pompeia de parricidijs explicatur. 566. 12
- Pars hæreditatis paternæ aut fraternæ repudiata ab vno ex successoribus, qualiter alijs adcrescat? 801. 10
- Partus ancillarum non sunt in fructu. 455. 6
- Pater cogitur dotem constituere filiæ, quæ absque eius consensu nupsit viro digno 57. 7
- Pater non potest iubere filijs rogatis hęreditatem restituere, vt fructus ante moram percepti computentur in Trebellianicam. 768. 9
- Pater potest in testamento, etiam minus solenni, filium naturalem hæredem instituere, non existentibus filijs legitimis. 158. 13
- Pater vel maritus an possint licentiam propria auctoritate occidendi adulteros, alteri committere. 133. 5
- Pater & mater auis præferuntur in successione filij intestati. 799. 3
- Patris consensus sufficit & requiritur, vt filiusfamiliàs possit causa mortis donare. 639. 6
- Patre accipiente emphyteusim pro se, & filijs suis masculis & fœminis, an eo mortuo à masculis excludantur fœminæ 729. 2
- Patria potestas Regia lege per contractum matrimonij tollitur. 113. 13
- Patruus iure naturæ potest neptem accipere vxorem, & ideò nunc poterit ex Romani Pontificis dispensatione. 102. 9
- Patrui qualiter nepotibus intestatis succedant. 805. 9
- Patronus tenetur digniorem præsentare episcopo ad beneficij institutionem. 483. 5
- Patronus etiam præscriptione potest acquirere ius præsentandi rectorem in ecclesia collegiali. 398. 4
- Pauperum hæredum institutio incerta, an valeat, & qualiter sit intelligenda. 707. 14
- Peccatum mortale an priuet suffragiorum communione ecclesiæ? 854. 3
- Peccatum veniale, an fiat per consuetudinem mortale? 865. 7
- Peccatum an possit contingere per ignorantiam, & an iustè puniatur? 899. 17
- Peculium, quod in cæteris filijs familiàs est aduentitium, in clericis filijs familiàs erit castrense, vel quasi castrense. 686. 1
- Pecunia residua constructo opere, per testatorem iniuncto, an sit hæredi adiudicanda. 667. 16
- Pensiones an vacent per matrimonij contractum. 78. 6
- Percussor alter ius, membrum efficiens debile, an sit irregularis. 604. 9
- Periurium etiam in re leuissima contingens, mortale crimen est. 207. 4
- Periurij grauitas, & an sit maius crimen homicidij. 245. 1
- Periurus ratione iuramenti de calumnia, an sit puniendus? 250. 7
- Periurium lege Pontificia, & seculari puniri potest. 246. 2
- Periurus qualiter iure Canonico puniatur? 246. 3
- Periurus, an sit infamis infamia iuris? 247. 4
- Periurium propriè non committitur ab eo, qui peruersè per falsos Deos iurat. 212. 11
- Piscaturæ & venationis interesse etiam dari potest. 496. 12
- Pollicitatio, an iure Canonico obligationem, & actionem inducat? 295. 15
- Pollutio nocturna quando inducat abstinentiam à celebratione, & communione Eucharistiæ? 602. 7
- Pœna mortis pro adulterio an iustè à lege inferri possit? 137. 17
- Pœna amissionis bonorum ipso iure inducta, etiam ab hæredibus delinquentis exigitur. 87. 6
- Pœnæ à legibus statutæ contra fœminas, intra annum luctus nubentes, iure Canonico corriguntur, cæteræ autem minimè cessant. 58. 5
- Pœna Laici committentis incestum. 87. 2
- Pœnitentia solennis efficit quem irregularem. 543. 10
- Pœna adiecta in testamento qualiter committatur, & an hæreditas possit à testatore adimi in pœnam? 778. 7
- Pœna legis partim remittitur propter iustum dolorem delinquentis. 135. 11
- Pœna conuentionalis an debeatur in foro conscientiæ. 90. 11
- Pœna à contractu matrimonij omninò reijcienda est. 53. 5
- Pœna ipso iure inducta, an locum habeat in foro conscientiæ. 89. 10
- Pontifex summus an habeat temporalem iurisdictionem in actu vel in habitu. 505. 7
- Pontifex Romanus an possit dispensare aut permittere, quòd communicet quis cum excommunicato? 814. 2
- Pontifex Romanus an possit licitè absque peccato communicare cum excommunicato? 814. 3
- Pontifex Romanus ex quo pacto possit in voto dispensare, & ibi de voti commutatione. 218. 4
- Pontifex Romanus an possit aliquo casu legitimare, etiam quo ad temporalia, subditum Principi seculari. 178. 16
- Pontifex Romanus qua ratione possit prohibere coniugalem contractum. 104. 17
- Portio legitima an sit deducenda in vna tantùm re, vel ex omnibus hæreditarijs rebus. 782. 5
- Possessor olim an præsumatur hodie possidere quo ad interdictum vnde vi. 347. 5
- Possessio ficta an sufficiat ad præscriptionem. 347. 5
- Possessio quandoque habet plurimum iuris, quandoque plurimum facti, & huius distinctionis examinatio. 348. 6
- Possessor olim an præsumatur hodie post decennium possidere. 345. 3
- Positus in conditione non vocatur ex illo testamento, etiamsi institutio non succedat de iure ab intestato. 733. 7
- Positi in conditione non censentur positi in dispositione. 731. 2
- Positi in conditione non censentur vocati ex testamento, etiamsi nominatim à testatore grauentur, secundum communem. 731. 3
- Potestas exequendi vltimam voluntatem, an ante annum transferatur in episcopum. 666. 5
- Præceptum de non inferenda molestia, aut de non mouenda quæstione, an intelligatur de quæstione iuris? 779. 8
- Præceptum diuinum vel humanum regulariter seruatur per opera extra charitatem facta ad hunc effectum, ne quis nouam violati præcepti culpam contrahat. 846. 1
- Prælatus an teneatur inuentarium de rebus ecclesiæ facere. 653. 9
- Prælatus an possit differre bonorum ecclesiæ repetitionem ob vitandum scandalum. 443. 6
- Præscriptionis & vsucapionis discrimen consideratur 335.
- Præscriptio bona fide, & titulo procedens tribuit præscribenti actionem ad vendicandum rem ab ipso veteri domino, & an idem sit in præscriptione bona fide absque titulo tamen præcedenti. 420. 1
- Præscriptio an det ius proprietatis præscribenti, & an ipse habeat rei proprietatem? 421. 2
- Præscriptio iuris patronatus quantum temporis requirat. 400. 7
- Præscriptio immemorialis mala fide non procedit, imò requirit bonam fidem. 388. 4
- Præscriptio iuxta leges humanas perfecta, etiam in animæ iudicio præscribentem defendit, quamuis ipse post completam præscriptionem habeat scientiam rei alienæ. 424.
- Præscriptio centenaria necessaria est contra Romanam ecclesiam. 353. 6
- Præscriptio contra Romanam ecclesiam, non interrumpitur per excommunicationem à Rom. Pontifice latam die Iouis sancti. 414. 5
- Præscriptio non tantùm de dilatoria, sed & de peremptoria exceptione dicitur. 331. 2
- Præscriptio quadragenaria aduersus ecclesiam est necessaria. 350. 3
- Præscriptio semel interrupta, cessante interruptione, iterum noua potest institui & continuari. 414. 7
- Præscriptio centenaria quo modo probetur. 362. 8
- Præscriptionis definitio expeditur, veraque traditur ad materiæ cognitionem. 336.
- Præscriptione per in integrum restitutione extincta, an sit natiua vel datiua actio, quæ veteri domino competit. 422. 4
- Præscriptionis exceptio etiam ab arbitratore admittenda est. 426. 4
- Præscribere non aliud est quàm accipere, atque ideò verbale nomen præscriptio, exceptionem significat. 331. 1
- Præsens & tacens eo tempore, quo eligitur ad executionem, non censetur id munus recipere. 795. 4
- Presbyter propria bona habens, in Episcopum eligi potest, & illa bona iure retinet, atque inibi explicatur, quis fuerit autor Canonis, manifesta 12. q. 1 650. 1
- Princeps, an teneatur seruare leges humanas, vel sit ab eis solutus? 815. 4
- Princeps superiorem minimè recognoscens, ius habet indicendi bellum. 498. 1
- Principis dissimulatio an habeat vim dispensationis. 104. 15
- Principi an sit exprimendum in petitione legitimationis, filium ex duplici adulterio natum fuisse. 180. 3
- Priuilegio an possit quis vti aduersus habentem simile priuilegium. 351. 4
- Probatio indirecta aduersus præmissam præsumptionem admittenda est. 11. 7
- Procurator habens mandatum ad id speciale, nomine alterius, potest matrimonium contrahere. 63. 8
- Procuratore, & eo, cum quo contrahendum est coniugium, ignorantibus eius mandatum reuocari non potest. 63. 9
- Procuratoris mandatum ad matrimonium contrahendum, etiam iuratum, si reuocetur, matrimonium non potest contrahi 63. 10
- Procuratoris mandatum ad contrahendum matrimonium, tacitè, non tantùm expressè reuocatur. 63. 11
- Procuratoris mandatum ad renunciandum beneficio ecclesiastico, etsi reuocari possit, hæc tamen reuocatio, licet tacitè fiat, est ipsi procuratori denuncianda. 63. 12
- Prohibitio alienationis facta ab arbitris, non impedit translationem dominij. 773. 4
- Prohibitio alienationis extra familiam, impedit extranei hæredis institutionem. 774. 6
- Prohibitio alienationis extra familiam, minimè excludit legitimum successorem, etiamsi is non sit de familia. 774. 8
- Prohibitus alienare aliquam rem, etiam in hæredem extraneum, non potest eam extraneo etiam hæredi relinquere 774. 7
- Prohibens rem alienari extra familiam, addens, Volo eandem rem in familia remanere, excludit successorem legitimum, qui non sit de familia. 775. 9
- Prohibitus simpliciter alienare aliquam rem, non prohibetur eam rem vel legare, vel extraneo hæredi relinquere. 774. 5
- Proles ex consanguinea suscepta, potest esse iusta dispensandi causa. 103. 13
- Promissio facti alieni iure Canonico, reducitur ad illam, qua quis promittit se facturum & curaturum. 297. 1
- Promissio facti alieni iuramento præstito eandem interpretationem habet, vt promissor faciat & curet. 298. 2
- Promissio de renuncianda paterna hæreditate cum iuramento eidem præstito, quid operetur? 306. 3
- Promissor facti alieni directè concepta, & pœna apposita, an liberetur, si fecerit, & diligentissimè curauerit. 300. 5
- Promissio arrharum vltra summam lege præfinitam non confirmatur iuramento 277. 8
- Promissio facta alteri per alterum iure Canonico valida est. 287. 2. 4. & 9
- Promittens vel iurans obedire iudici ipsius nomine proprio expresso, tenetur ex promissione successori obtemperare. 715. 6
- Promittens se facturum & curaturum circa factum alienum liberatur, possibilem diligentiam exhibens. 298. 3
- Promittens contractum agere, licet nondum ex hoc contraxerit, contrahere tamen tenetur. 6. 1
- Promittens aliquam fœminam ducere in vxorem, etiam absque iuramento, eam accipere tenetur, præstito coniugali consensu, alio quin mortale crimen committit. 7. 2
- Prorogatio compromissi iurati an censeatur facta cum iuramenti qualitate. 202. 6
- Protestatio altero consentiente, præcedens verba consensum exprimentia, defectum ipsius consensus probat, etiam in exteriori iudicio. 26. 3
- Protestatio accusatoris etiam animum habentis, quòd occidatur Reus, eum liberat ab irregularitate. 595. 2
- Protestatio ista excusat etiam si Iudex iniquè reum morti tradiderit. 595. 3
- Protestatio ista an excuset accusantem pro aliena iniuria? 595. 4
- Protestatio dissensus non impedit dictam præsumptionem oriri. 14. 18
- Proximiores succedunt decedentibus intestato post parentes & fratres, vsque ad decimum gradum. 801. 11
- Pubertati proximus quis dicatur in matrimonio, cæterisque actibus. 69. 5

- R.

- RApina quid sit, & an sit distincta species à furto, intellectusque ad gloss. in cap. pœna. lib. 14. quæstio. 5. 452. 2
- Rapta liberè potest matrimonium contrahere cum ipso raptore. 57. 1
- Rapta contrahens matrimonium cum raptore, non amittit bona à lege sibi delata propter iniuriam raptus. 58. 2
- Ratihabitio homicidij an efficiat quem irregularem? 571. 4
- Ratihabitio in delictis quid operetur, & qua pœna punienda sit? 572. 5
- Ratihabitio criminis non commissi nomine ratum habentis, an sit peccatum mortale, an veniale? 573. 6
- Rebaptizatus irregularis est, & quid de confirmationis sacramento. 542. 8
- Rebellio est iusta causa gerendi bellum, & inibi traduntur aliæ iustæ belli causæ. 499. 4
- Regia l. prima. tit. de excommunicatis. lib. 8. ord. intelligitur. 93. 7
- Regia l. licet marito, quemcunque adulterum cum vxore deprehensum occidere, simul & ipsam vxorem, propria auctoritate. 132. 6
- Regia l. 1. titulo secundo, libro quinto ordinatio. explicatur. 688. 2
- Regia lex secunda, titulo decimoquinto, libro 8. ordin. ad vnguem exponitur. 4. 15
- Regiæ Partitarum leges hac in re quid præter ius Cæsareum statuerint. 133. 4
- Regia lex 4. titulo, de exceptionibus. lib. 3. ordin. explicatur. 188. 5
- Religionis professione an matrimonium violenti copula consummatum dissoluatur. 122. 10
- Religiosi quonam pacto possint esse executores vltimarum voluntatum, & an electio possit eis committi? 769. 1
- Relictum pro legitima, an institutionem præ se ferat. 727. 6
- Remissio libera vsurarum liberat omninò creditorem à restitutione, etiamsi is non habeat animum restituendi. 449. 5
- Renunciatio hęreditatis paternæ non excludit filiam à bonis, quæ propter secundas nuptias pater tenetur seruare filijs prioris matrimonij. 316. 1
- Renunciatio lucrorum facta ab altero coniuge, an possit per eius creditores rescindi? 113. 12
- Renunciatio hæreditatis paternæ filium excludit etiam à legitima. 317. 3
- Renunciatio hæreditatis paternæ, an extinguatur mortuis fratribus masculis viuo patre? & ibi latè hac de re multa. 317. 4
- Renunciatio futurorum alimentorum, an iuramento confirmetur. 303. 4
- Renunciatio hæreditatis paternæ, an confirmetur iuramento præstito ab infideli, vel per falsos Deos? 320. 1
- Renunciatio hæreditatis maternæ iuramento præstito facta à filiofamiliâs, an præiudicet patri? 312. 3. & 4
- Renunciatio hæreditatis paternæ cum iuramento à matre recepta dote facta, an noceat eius filijs petentibus hæreditatem aui, qui post filiam mortem obierit? & in fin. huius §. 314. 4
- Renunciatio facta cum iuramento à filia ingrediente religionem, an rescindi possit à monasterio causa grauissimę læsionis? 314. 5
- Renunciatio facta à filia cum iuramento, nulla recepta dote, an valeat? 315. 6
- Repudij libellus apud Iudæos quo pacto dabatur. 121. 3
- Repudium an fuerit licitum apud Iudæos. 121. 4
- Res incertæ an sint pauperibus restituendæ, & an possit per Principem summum, debitor ab earum restitutione liberari? 526. 3
- Res ab hostibus captæ, quæ prius per hostes fuerant bello quæsitæ, an sint priori domino restituendæ. 517. 7
- Res aliena nec iure Ciuili nec Canonico tradi debet ab hærede legatario inuito domino. 674. 7
- Res empta ex pecunia Ecclesiæ, non tamen eius nomine, an Ecclesiæ dominio acquiratur. 652. 5
- Rei dotalis prohibita alienatio impedit naturalem obligationem oriri, & tamen alienatio iuramento confirmatur. 290. 7
- Re aliena legata, an pręsumatur, testantem ex certa scientia eam legasse. 672. 1
- Restitutio acquisitorum in ludo, quę humana lege statuta est, potest consuetudine tolli. 469. 3
- Restitutio cuius expensis sit facienda. 446. 7
- Restitutio quid sit, atque vnde procedat, quasque radices habeat? 447.
- Restitutio rei inuentæ fieri debet, alioqui vel rapina, vel furtum committitur. 524. 1
- Restitutio rei inuentę domino fieri debet, vel pauperibus, si dominus facta diligenti inquisitione adhuc incertus sit. 525. 2
- Restitutio statim fieri debet, congruo tamen loco & tempore. 436. 7
- Restituitur litera Canonis, Episcop. qui filios. 12. q. 2. 651. 4
- Restitutio an iure humano an diuino sit facienda pauperibus. 449. 6
- Rex an possit legitimare proprios filios. 179. 20

- S.

- SAcerdos electus ad confessionem pœnitentia lem virtute bullarum, aut iubilæi, an possit absoluere ab excommunicatione causa hæresis inflicta? 911. 15
- Sacerdos parochialis an possit absoluere ab excommunicatione maiori lata à iure. 916. 5
- Sæuitiæ causa potest, quo ad thorum, matrimonium separari. 124. 1
- Scandali materia longè discutitur ad intellectum regul. qui scandalizauerit. de reg. iur. 439. 4
- Sacra scriptura cur nouum, & vetus Testamentum dicatur? 617. 7
- Sacramenta quæ poterant ante constitutionem istam ministrari tempore interdicti? & inibi de infantib. decedentib. absque baptismo. 932. 7
- Sacramentum pœnitentiæ non tantùm ægrotis, sed & sanis tempore interdicti poterit ministrari. 935. 1
- Sacramentum eucharistiæ an possit ministrari fœminis prægnantibus tempore interdicti? 936. 2
- Sacramentum eucharistię poterit tempore interdicti dari damnatis ad mortem. 936. 3
- Sacramentum ordinis non potest celebrari tempore interdicti, etiam ianuis clausis, etiam in specialib. festiuitatibus. 936. 4
- Sacramentum pœnitentiæ, an sicut Baptismus recedente fictione sortiatur suum effectum, & quid de alijs sacramentis. 844. 13
- Sacramentum ordinis susceptum, vel collatum ab excommunicato, quem effectum habeat? 856. 6
- Sacramentum pœnitentiæ ab excommunicato susceptum, vel ministratum, an teneat, vel sit iterandum? 857. 7
- Sententia à iudice lata veritate comperta, autoritatem habet in iudicio interiori. 690. 7
- Sententia iniqua an reddat victorem tutum in conscientiæ iudicio? 193. 19
- Sententia diuortij quo ad thori separationem, an transeat in rem iudicatam? 194.
- Sententia in matrimonio an tribuat iustam causam præsumendi bonam fidem. 143. 8. & 10
- Sententia lata in matrimoniali causa, à qua prouocatum non est, an transeat in rem iudicatam. 191. 12
- Sententia à qua non est appellatum, qualiter ex eo sensu tacito ipsius condemnati vires assumat rei iudicatæ. 191. 13
- Sententia in causa matrimonij spiritualis, an transeat in rem iudicatam. 192. 14
- Sententia in criminali causa, an transeat in rem iudicatam? 192. 15
- Sententia in causa filiationis an noceat his, cum quibus actum non fuerit. 152. 3
- Seruitus aliqua an fuerit ab ipsa natura instituta? 516. 5
- Seruus legatus fugiens, cuius industria & sumptibus sit inquirendus, hæredis an legatarij. 672. 6
- Signa exteriora esse omninò de essentia matrimonij. 61. 2
- Simonia qualiter impediat acquisitionem beneneficij Ecclesiastici, quod simoniacè collatum sit. 491. 7
- Simoniæ crimen, an efficiat quem ipso iure suspensum, ita vt celebrans sit irregularis. 547. 7
- Societas bonorum ex iure communi non contrahitur inter virum & vxorem. 111. 5
- Sodomiæ crimen iustam causam præbet dissolutioni matrimonij, quo ad thorum, atque ibi tractatur intellectus c. omnes causationes. 32. q. 7. 125. 7
- Sodomiæ vitium etiam cum fœminis committitur, & tunc qualiter puniatur. 126. 7
- Sodomita an sit irregularis, si ante dispensationem celebrauerit. 546. 6
- Solennitas à testamento, vel codicillis remissa, an censeatur in donatione causa mortis sublata. 665. 21
- Sozomeni locus in historia Tripartita, vera traductione illustratus. 140. 5
- Spheræ ludus apud Homerum exponitur ad Iulij Pollucis interpretationem, aduersus Erasmum. 589. 7
- Spoliatus beneficio an sit restituendus obiecto sibi notorio tituli defectu. 126. 10
- Spoliato à coniugali consortio an sit statim danda restitutio, si opponatur notorium matrimonij impedimentum. 127. 11
- Sponsalia de futuro traductione sponsæ ad domum non efficiuntur matrimonium. 15. 1
- Sponsalia, quæ re & verbis de futuro appellamus, per oscula, amplexus, & similia signa, nequaquam transeunt in matrimonium. 15. 2
- Sponsalia iuris interpretatione de futuro, verbis autem de præsenti, an per prædicta signa matrimonium efficiantur. 15. 3
- Sponsalia dissoluuntur adueniente die, quæ fuit matrimonio contrahendo præsignata. 18. 8
- Sponsalia per matrimonium omninò soluuntur, etiamsi fuerint iuramento firmata. 19. 9
- Sponsaliorum contractus annum septimum ita completum exigit, vt inceptus minimè sufficiat. 5. 2
- Sponsalia ante septennium contracta ex consensu tacito, post septennium conualescunt. 5. 7
- Sponsalia contrahuntur verbis, ex quibus futurus coniugalis consensus promittitur. 5. 1
- Sponsalia verbis præsenti conseusui aptis contracta, quæ tamen ætate impediente, non possunt esse de præsenti, ex iuris interpretatione erunt de futuro. 6. 2
- Sponsaliorum definitio, & eiusdem nominis ratio. 1. 1
- Sponsalia etiam dici munera, quæ ab sponso sponsæ dari solent. 1. 2
- Sponsalia propriè dici, quæ de futuro appellamus, quandoque tamen & id vsu frequentiori, quæ de præsenti iuris Pontificij professores appellant. 1. 3. & 5.
- Sponsalia ex religionis professione tolluntur. 19. 11
- Sponsalia quandoque iudicio Ecclesiæ soluuntur, interdum ipso iure absque sententia euanescunt. 1. 12
- Sponsalia qua ratione, sequuta carnis copula matrimonium efficiantur. 9. 1
- Sponsalia etiam iurata soluuntur mutuo consensu contrahentium. 16. 1
- Sponsaliorum dissolutionem potest petere sponsus, si fuerit sponsa ab alio cognita post sponsalia, etiam vi præcisa. 17. 2
- Sponsalia an de præsenti sub matrimonij dictione significentur, copula non sequuta. 23. 3
- Sponsalia minimè dissoluuntur propter superuenientem sponsæ paupertatem. 17. 4
- Sponsa religionem professa, an amittat sponsalitiam donationem, quam propter osculum lege Taurin. ad quirit. 123. 12
- Sponsa de futuro an teneatur expectare sponsum absentem. 18. 7
- Sponsa ante nuptialem benedictionem, vel carnis copulam: vxor verò postea à sacra scriptura, Canonibus, & communi appellatione, dicitur. 2. 4
- Sponsa de præsenti ante nuptias, vtrum possit contrahere sine licentia mariti, non obstante Taurina lege. 111. 4
- Sponsus & sponsa de præsenti sub viri, & vxoris nominibus comprehenduntur. 22. 4
- Sponsus cognoscens carnaliter per vim propriam sponsam, an sit puniendus. 122. 11
- Sponsio prima futuri coniugalis consensus præfertur secundę etiam iuratæ. 7. 3
- Spurius filius quis sit, & vnde id nomen deductum fuerit. 159. 1
- Spurius an matri succedere valeat? 163. 15
- Spurius an possit conscientiæ foro possidere bona parentum, ex tacita fide, vel aliàs ab hærede legitimo sibi restituta? 161. 8
- Spurius nihil potest à patre capere, nec inter viuos nec in vltima voluntate, & ibi quib. adiudicetur, quod filio spurio relictum fuerit. 160. 3
- Stipulatio alteri per alterum concepta iuramento valida fit, & confirmatur. 292. 11
- Stipulatio pœnalis apposita promissioni de non reuocando testamentum, & item de contrahendo matrimonium, contraria est bonis moribus. 258. 3
- Stipulationi, quæ alteri per alterum fit, an resistat ius Ciuile, & an oriatur ex ea naturalis obligatio. 287. 3
- Substitutio pupillaris an conseruetur per Auth. ex causa. C. de liber. præter. & quid de exemplari? 743. 3
- Substitutio pupillaris facta vltimò morienti in tota hæreditate, operatur fideicommissariam substitutionem inter institutos, si alter primo factus pubes decesserit. 750. 7
- Substitutionis exemplaris definitio, & cui fieri possit? 743. 1
- Substitutio pupillaris quibus verbis fiat. 736. 4
- Substitutio pupillaris expressa quam vulgarem contineat, & an ea expiret finita pupillari. 737. 5
- Substitutio pupillaris expressa matrem excludit etiam in foro animæ. 692. 11
- Substitutio reciproca vnica oratione concepta, eas substitutiones comprehendit, quæ pariter vtrique instituto conueniunt: secùs si diuersa oratione constituatur. 747. 4
- Substitutio reciproca qualiter extinguatur. 747. 5
- Substitutio vulgaris expressa continet tacitam pupillarem, quæ tamen matrem pupilli non excludit. 734. 6
- Substitutio vulgaris tacita matrem testantis minimè repellit. 735. 7
- Substitutio compendiosa facta à milite verbis obliquis, omni tempore erit fideicommissaria. 756. 14
- Substitutio compendiosa à Pagano verbis directis facta, ante pubertatem est pupillaris, posteà omninò extinguitur. 757. 15
- Substitutio compendiosa facta à Pagano verbis communibus, ante pubertatem erit directa, postea verò fideicommissaria. 758. 17
- Substitutio compendiosa verbis obliquis à Pagano constituta, omni tempore erit fideicommissaria. 758. 18
- Substitutio quid sit, & quare hoc nomen habeat? 734. 1
- Substitutionis directa distinctio ab obliqua. 734. 2
- Substitutionis vulgaris diffinitio. 734. 3
- Substitutio vulgaris quibus verbis fiat. 734. 4
- Substitutio vulgaris in vnum casum concepta ad alium extenditur. 734. 5
- Substitutio exemplaris quib. verbis fiat. 744. 5
- Substitutio exemplaris matrem furiosi excludit. 745. 6
- Substitutio exemplaris qualiter extinguatur resipiscentia. 745. 7
- Substitutionis compendiosæ definitio, & ex ea plura inferuntur, quæ cognitionem eius satis aperiunt. 751. 1
- Substitutio compendiosa quib. verbis fiat. 763. 3
- Substitutio compendiosa facta à milite verbis directis intra pubertatem est pupillaris, postea directa militaris. 754. 5
- Substitutio facta vltimò morienti in tota hæreditate, reciprocam inter institutos præmittit. 748. 2
- Substitutio facta vltimò morienti indefinitè reciprocam inter institutos inducit. 748. 3
- Substitutio fideicommissaria, post mortem plurium constituta, etiam in tota hæreditate, non inducit reciprocam inter institutos, imò post cuiuslibet obitum admittitur substitutus. 749. 4
- Substitutio pupillaris facta pluribus pupillis, non operatur inter eos reciprocam substitutionem, sed eis manet ius legitimæ successionis illæsum. 750. 5
- Substitutio pupillaris facta vltimò morienti in tota hæreditate, inducit reciprocam inter institutos. 750. 6
- Substitutio directa militaris an includat legitimam filij, cui facta fuit. 755. 10
- Successori singulari, an noceat mala fides auctoris? 395. 7
- Successor legitimus admittitur ad rem alienari prohibitam, etiamsi non sit de familia, nec instituatur hęres, modò alius scriptus hæres non fuerit. 776. 12
- Successor legitimus non potest consequi, rem alienari prohibitam, si ipse sit ex illis, in quos prohibita fuit alienatio. 775. 10
- Successor vniuersalis non potest præscribere rem à defuncto mala fide possessam. 391. 1
- Suffragia quo ad effectum operis operantis dupliciter considerantur. 851. 8
- Suffragium factum pro multis non ita cuilibet prodest, ac si pro eo tantùm foret ministratum. 852. 9
- Suffragiorum communio dupliciter consideratur. 853. 1
- Suffragiorum excommunicatio maior, qua communione quempiam priuet? 853. 2
- Suffragia per viuos exhibita, etiam prosunt existentibus in purgatorio. 852. 11
- Suspensus ob corporis vitium, etiamsi celebret, non est irregularis. 545. 3
- Suspensus ex eo, quòd ante legitimam ætatem pro motus fuerit, non est irregularis, etsi in officio ministret. 545. 4
- Suspensio facit ministrantem irregularem, quando à iure vel ab homine sit propter delictum quo ad se, & quo ad alios in foro exteriori. 544. 2
- Suspensus ab officio, per quem actum irregularis efficiatur, si in eo ministrauerit. 544. 1

- T.

- TAcens, & præsens consentire videtur matrimonio, ab eius parente, ipsius tacentis nomine contracto. 62. 4
- Tempus datum ab Episcopali constitutione ad executionem vltimæ voluntatis currit ab aditione hæreditatis. 665. 3
- Tempus datum ad executionem vltimarum voluntatum, non currit ignoranti, nec impedito. 666. 4
- Testamentum principaliter ad pias causas factum minus solenniter, etiam quoad legata profana validum est. 664. 2
- Testamentum à notario scriptum, dictante testatore, & testibus præsentibus, an sit iterum legendum ipsi testatori, & testibus. 697. 11
- Testamentum coram Cæsere factum, per secundum sublatum censetur. 618. 2
- Testamentum an sit irreuocabile ex decreto, aut priuilegio principis. 618. 3
- Testamentum dictionis, vera etymologia. 615. 1
- Testamentum primum iuratum an possit reuocari. 620. 9
- Testamentum Græca lingua, quam dictionem habeat? & quod Græcè & Latinè significet. 617. 6
- Testamentum factum ante professionem, non potest post eam reuocari. 663. 9
- Testamentum imperfectum ratione voluntatis, etiam ad pias causas, non valet. 696. 9
- Testamenti definitio ex Vlpiano. 636. 3
- Testamenti definitio integra ostenditur aduersus Accursium, & Paulum Castrens. 616. 4
- Testamentum primum coram viginti testibus factum, per secundum, cui ad sit solennitas iure ordinario sufficiens, reuocatur. 618. 12
- Testamentum an possit referri ad scripturam, quę tunc coram testibus non legitur. 703. 5
- Testamentum quando possit in voluntatem alterius conferri. 703. 7
- Testamentum factum ante professionem, an secuta professione rumpatur. 601. 5
- Testamento minimè rupto per professionem, an statum profitentis bona possint ab hærede peti. 661. 6
- Testamentum Clerici an possit rumpi ex causa pręteritionis vel exhæredationis. 687. 6
- Testamentum militis, an sit liberum à querela, & iure dicendi nullum. 687. 7
- Testamentum apud quem iudicem sit insinuandum. 676. 3
- Testator an possit remittere hæredi confectionem inuentarij. 656. 17
- Testator an possit statuere, vt legata debeantur, etiam hæreditate non adita, & quid ea dispositio operetur. 788. 9
- Testator legans rem, in qua aliquod ius habet, etiam eius obitu periturum, illud ius legare censetur. 673. 2
- Testator non potest derogare potestati Episcopo competenti circa executionem vltimarum voluntatum. 771. 6
- Testandi libertatem tolli an sit contrarium iuri naturali. 619. 5
- Testis an possit proferendo testimonio aliquid accipere? 464. 2
- Testes quot iure Ciuili & Regio sint in testamentis necessarij. 688. 1
- Testis in iudicio falsum dicens testimonium, quo pacto sit puniendus? 249. 6
- Testes quatuor sufficiunt iure Canonico in testamentis, absque presbytero parochiali. 693. 13
- Testibus paucioribus, metum probantibus, an sit danda fides, Iudex attenta personarum & rerum qualitate, hoc ipsum arbitrabitur. 49. 10
- Testes in causa matrimoniali qui sint admittendi. 189. 7
- Testes omni exceptione maiores qui dicantur. 189. 8
- Testes in testamento an sint de solennitate substantiali, formali, an probatoria. 691. 8
- Testis qualiter sit interrogandus in causa filiationis. 154. 10
- Testis vnicus an probet matrimonij impedimentum. 105. 21
- Theophili, Boschoei, & Cantiunculæ error annotatur, atque verus sensus restituitur. l. nuptijs. ff. de reg. iur. 23. 7
- Thesaurus quis propriè, aut verè dicatur? 528. 1
- Thesaurus ad quem pertineat, breui quadam distinctione traditur. 528. 2
- Thesaurus in loco religioso vel sacro inuentus, cuius sit, & inibi conciliantur duo iuris ciuilis contraria responsa. 528. 3
- Textus in c. 1. 12. q. 5. & in hoc c. 1. ex Epistolis diui Gregorij restituuntur. 653. 8
- Trebellianica prohiberi potest, sicut Falcidia, & qualiter Falcidia deducatur contra voluntatem testatoris? 786. 6
- Trebellianica non deducitur ex fideicommisso pio. 787. 7
- Trebellianicæ portio, an amittatur non confecto inuentario? 768. 10
- Trebellianica non potest prohiberi, institutis hæredibus liberis primi gradus. 767. 7
- Titulus beneficij canonicus an possit præscriptione acquiri, & an teneatur quis Episcopo exigenti illum ostendere. 401. 9
- Tyrannus an licitè occidatur priuata auctoritate? 43. 6
- Tormentorum quæstio à fœmina potius incipienda est, quàm à viro. 44. 11

- V.

- VAlor suffragiorum publicorum & priuatorum vnde procedat, quo ad vim operis operantis? 853. 10
- Vectigal quid sit & item ius Regale, quod Hispani dicimus Alcaualla? 473. 7
- Venator ingrediens fundum domino prohibente, an acquirat sibi feras, quas acceperit. 490 5. & 9
- Venatores acquirunt animalia, quæ nullius propria sunt, etiamsi venatio fuerit iusta ex causa prohibita. 489. 2
- Venator tenetur restituere in animæ iudicio animalia per venationem capta, quę propria erant alterius. 497.
- Venatio an possit per Principem, aut iudicem inferiorem in locis publicis prohiberi. 487.
- Venationem prohibentes, & venatores, tenentur restituere damnum illatum alienis agris. 495. 11
- Veneni præparatio, aut ipsius propinatio animo occidendi contingens, at sit punienda, morte non sequuta. 565. 11
- Veneni præparatio ad conatum occidendi deducta, erit iusta causa diuortij. 125. 2
- Verbum, lego, adiectum vniuersitati bonorum an inducat hæredis institutionem. 778. 5
- Verba hæc, volo contrahere tecum matrimonium, an efficiant sponsalia de præsenti? 64. 1
- Verba ista, habeo te in vxorem, an matrimonium inducant? 65. 5
- Verba hæc, non habebo aliam in vxorem, nisi te, quo pacto sint intelligenda? 65. 6
- Verba directa, obliqua, & communia quæ sint. 753. 4
- Verba quæ ex vsu notariorum contractibus adscribuntur, quem effectum habeant. 624. 14
- Vniuersalia verba prohibitionis, etiam successorem legitimum repellunt. 776. 11
- Verba non esse necessaria præcisè ad matrimonium contrahendum, sed sufficere signa. 61. 1
- Verbum iuro, an sit necessarium ad veram religionem iuramenti. 205. 7
- Verborum communis sensus, qualitas, & conditio personarum, attendenda sunt. 64. 2
- Verba consilij quandoque præceptum inducunt. 655. 12
- Verba quæ sufficiant ad matrimonium contrahendum. 64. 1
- Vidua stuprum committens, an pœna adulterij punienda sit? 130. 10
- Vidua stuprum committens, amittat ex Regia lege dimidiam lucrorum partem. 131. 12
- Virgo beatissima qualiter in matrimonium consenserit, ac virginitatem fuerit professa. 31. 4
- Vir & vxor tenentur sibi inuicem reddere coniugale debitum. 114. 1
- Virum vagabundum an teneatur vxorem sequi. 108. 5
- Voluntas testatoris est executione mandanda intra tempus ab eo diffinitum à die aditæ hæreditatis. 665. 1
- Voluntas vltima propria manu defuncti scripta pietatis causa seruanda est, licet non sit coram testibus publicata. 690. 12
- Voluntas captatoria, quæ sit & vnde deducatur, excommuni Doctorum interpretatione, & quæ aduersus communem. 701. 1. & 2
- Voluntas testatoris sola Principis autoritate mutari potest, nec sufficit consensus episcopi. 771. 7
- Vsucapio matrimonio constante completa, an efficiat rem vsucaptam communem viro & vxori? 113. 10
- Vsucapio triennalis, & similes pręscriptiones aduersus ecclesiam admittuntur. 352. 5
- Vsucapionem triennalem à longi temporis præscriptione perperam distingui, quoad dominij directi, vel vtilis acquisitionem. 418. 3
- Vsucapionis iustitia ex summa æquitate & rectitudine deducitur. 336. 5
- Vsucapio & præscriptio, an sint ratione iusta legibus humanis introductæ? 416. 1
- Vsucapio an rebus etiam immobilibus conueniat, iuxta iuris Cæsarei responsa. 335. 2
- Vsurarius manifestus an possit donare causa mortis? & ibi intellect. capit. quanquam. de vsur. in 6. 641. 11
- Vsurarum crimen potest per leges Ciuiles puniri. 74. 19
- Vsurarius tenetur restituere rationem acceptionis iniquæ, id est, proximo iniuriosæ. 448. 3
- Vsurarius mentalis, an teneatur restituere quod ei datum fuerit à debitore? 448. 4
- Vsurarius mentalis quis sit, & quo pacto possit in foro exteriori cogi ad restitutionem? 450. 8
- Vsus forensis, quo fertur excommunicatio conditionalis defenditur. 886. 5
- Vsusfructus, quem pater habet in bonis aduentitijs filij, an reuertatur ad proprietatem patre religionem profitente. 663. 8
- Vsusfructus matrimonio constante acquisitus, an sit viro & vxori communis? 112. 9
- Vsusfructus bonorum, quæ filiofamiliâs clerico acquiruntur, patri non competit. 686. 2
- Vulnus ab vno illatum, quando ei imputetur ad homicidium, si vulneratus ab alio exanimatus fuerit. 576. 4
- Vulnus mortiferum ab vno tantùm illatum, an omnes præsentes conflictui efficiat irregulares? 577. 5
- Vxor etiam putatiua propter adulterium dotem amittit. 128. 1
- Vxor propter adulterium perdit arras atque parapherna. 128. 2
- Vxor tenetur absentem maritum omninò expectare. 118. 3
- Vxor à viro dimissa ex causa fornicationis, an possit vir aliam priori viuente, vxorem accipere. 131. 13
- Vxores plures habere, an sint Iure naturali, vel diuino prohibitum. 117. 1
- Vxores plures habere qua ratione sanctis Patri b[...] licuerit. 118. 2
- Vxorem, filiam, & adulterum propria autoritate occidere, an liceat in foro conscientiæ? 134. 8
- Vxor notoriè adultera, & ob id à marito expulsa, non restituitur ex interdicto, vnde vi. 126. 9
- Vxor sortitur domicilium mariti, atque ibiagitur de intellectu l. exigere. ff. de iudi. 109. 6
- Vxor ex Taurina lege non potest contrahere sine licentia mariti. 110. 1

FINIS INDICIS.

FRANCOFVRTI AD MOENVM, EX OFFICINA NICOLAI BASSAEI, IMpensis Sigismundi Feierabend.