Variarvm Resolvtionvm Ivridicarvm Ex Ivre Pontificio, Regio, Et Caesareo Libri III
author: Diego de Covarrubias y Leyva
source date: 1573
edition published: 2021-06-11
language: en
availability: Dieses Werk bzw. dieser Inhalt wurde digitalisiert durch die Akademie der Wissenschaften und der Literatur, Mainz und steht unter einer Creative Commons Lizenz: Namensnennung 4.0 International (CC BY 4.0). This work or content, respectively, was digitized by the Akademie der Wissenschaften und der Literatur, Mainz, and is licensed under the terms of a Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0). Esta obra respectivamente este contenido ha sido digitalizado por la Akademie der Wiss (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0)

VARIARVM RESOLVTIONVM IVRIDICARVM EX IVRE PONTIFICIO, REGIO, ET CAESAREO LIBRI III.
QVIBVS HAC NOVA EDITIONE ACCESSIT QVARTVS, AMPLISSIMARVM QVAESTIONVM REsolutionibus refertus & insignis.
DIDACO COVARRVVIAS A LEYVA, TOletano, sancti Dominici Archiepiscopo Authore. Cum Indice rerum maximè notabilium, per ordinem Alphabeticum locupletissimo, Post præfationem horum trium librorum, Summaria capitum ordine reperies.

FRANCOFVRTI, Ex Officina Typographica Nicolai Bassei, Impensis Sigismundi Feierabend. M. D. LXXIII.

AD ILLVSTRISSIMVM, AC REVERENDISSIMVM D. DOMInum Fernandum Ninno, Indiarum, nouíque Orbis Patriarcham, Episcopum Seguntinum, Caroli Cæsaris, Hispaniarum Regis summo præfectum Prætorio, Didaci Couarruuias à Leyua Toletani, in Granatensi Curia, Regioque Auditorio Senatoris, in tres variarum ex iure Pontificio, Regio, & Cæsareo Resolutionum libros PRÆFATIO.

NON ME LATET, PRAESVL amplißime, illustrißime Princeps, hanc prouinciam, quam iam semel & iterum, æditis opusculis quibusdam in publicumque diuulgatis, Salmanticæ adsumpsi, & nunc tertiùm subire constitui, difficilimam esse omnium, quæ uiris disciplinarum studiosis nominis adquirendi causa unquam contingere possunt. Quid enim obsecro difficiliùs, quâm uarijs tot lectorum iudicijs, uel minima ex parte satisfacere? quibusdam etenim operis ordo eiúsue distributio nequaque forsan arridebit: alijs displicebit stylus parum inque politus, nec dignus quidem, ut opus ita oscitanter elaboratum legatur ab his, qui Latinæ linguæ castitatem, exactamque eloquentiam ex ueterum iurisconsultorum responsis, & quibusdam in ea eloquentißimorum uirorum commentarijs, adsidua lectione fuere adsequuti. Quidam longiorem controuersiarum disputationem requirent, breuem earundem definitionem omnino improbantes. Nec deerunt, qui tot authorum, præsertim iuniorum, allegationem parum utilem operi ac lectoribus esse censeant: quippe qui exosam habeant huiusce ætatis tot commentariorum nomenclaturam. His sane omnibus non aliud obijcere decreui, quo me à multis apologijs dictandis eximerem, quam tui auspicatißimi nominis tutelam, sub qua tres uariarum ex iure Pontificio, Regio, & Cæsareo Resolutionum libros prælo committere, ut publicè legantur, minimè erubescam, difficiliora profectò sub tali patrocinio aggressurus. Tibi autem Præsul Reuerendißime rationem reddere haud recusabo, quandoquidem & meorum omnium studiorum foret, si res ipsa permitteret, exactißimè reddenda. Etenim cùm annis ab hinc quatuor tuis auspicijs à lectionis ordinariæ munere, quod decem annis publice stipendio Salmanticæ gesseram, in hoc fuerim Granatense Prætorium inuictißimi Caroli Cæsaris, Hispaniarum Regis Decreto destinatus, ut cum alijs prudentißimis simul, ac utriusque iuris uiris consultißimis Regij iudicis officium agerem: non potui relicto lectionis ordinariæ aßiduo labore aliquot ædere commentaria, quæ distinctè capitum glossemata in aliquem iuris Canonici, uel ciuilis titulum digesta continerent. Exigit enim hic scribendi modus continui præceptoris industriam, quæ singula cuiusque capitis uerba, glossarum, & commentariorum omnium partes diligentißimè explicet: idcirco aliam oportuit eligere uiam, qua possem communia facere, quæ priuatim ipse quandoque elaboraueram. Hac in re necesse mihi fuit quæstiones quasdam exponere, quæ olim in illo celebratißimo diui Saluatoris collegio, ac deinde hac in urbe furtiuis quibusdam horis in ordinem redactæ fuerunt, eo quidem stylo, qui facilimè cuilibet lectori authoris sensum enunciaret. Vitio namque sæpißimè multis datum est in iuris Pontificij, & Cæsarei commentarijs, quod dum integro conatu Latinitati, & eloquentiæ opera impenditur, ipsa uera canonum, iurisconsultorum, & legum interpretatio negligitur, aut denique ita expolitis uerbis, ne dicam affectatis, exponitur, ut quandoque magis lectorem ipsum impediat dictionum significatio, quàm propositi tractatus & materiæ proprius intellectus, integraque cognitio. Non inficior, Barbariem à iurisconsultis, eiusque profeßionis studiosis effugiendam esse: cùm & ab his exigenda penitus sit Latina, castaque oratio, modò ea dictionibus diu iam receptis ab huius disciplinæ eruditißimis scriptoribus, nempe Bartolo, Baldo, Alberico, & Panormitano rem quampiam ita quidem exponat, ut quid hi iuris utriusque interpretes, quos meritißimè omnium facile principes esse opinamur, suis in commentarijs tradiderint, lectoribus sit manifestum. Id uerò in hisce libris maximo studio conati sumus efficere, quod breui quadam ἀναλύσει quæstiones singulæ nostram de qualibet controuersia sententiam continerent, non equidem singularem à ueteribusque frequentißimè deuiam: quemadmodum alij nostra ætate fecere maximo cum dispendio studiosæ iuuentutis, quæ statim lectis arte quadam, ac fucis Rhetoricis æditis commentarijs, aduersus iuris utriusque interpretum receptißimas opiniones, eas ita superstitiosè amplectitur, ut difficilimum sít, in iudicialibus quæstionibus, responsís, & litium defínitionibus â semel admißis conclusionibus adhuc in senectute discedere. Nos enim multi faciendam esse censemus ueterum authoritatem, quam, nisi plurimum noster abhorreat intellectus, semper & sequuti sumus, & in posterum sequi omni conatu enitemur. Missam denique fecimus sinuosam quæstionum disputationem, ne in tanta librorum copia, quæ ex typographorum officinis quotidie prodit, nostrum hoc opus fastidio lectoribus esset, dum aliorum authorum rationes ferè ad uerbum referens, iter iam actum ageret. Qua ratione coacti sumus, aliorum, qui ante nos de eadem rescripsere, expreßim mentionem agere, ut lector inde percipiat, quibus ex locis, quæ hoc in opere traduntur, acceperimus, petatque ab his multa, quæ nos consultè, ut compendio uteremur, omisimus. Statim autem quod huius operis editio mentem subire cœpit, illud tuo nuncupare maximo nomini alacri animo constitui: non quòd existimem, munus aliquod ad conciliandum tuum erga me generosum animum obtulisse: sed quod uerè censeam, hac ipsa nuncupatione plurimum decoris, ornamenti, & authoritatis his meis laboribus accessurum. Cui etenim aptiùs, meliusque literarij labores dicari, aut nuncupari poterunt, quam ei, qui summam in Hispaniarum Republica iuris dicendi potestatem habet, quique Regis inuictißimi, Cæsarisque Caroli Quinti, ac Principis Philippi summo præsidet Senatui, â quo leges, & iura, qui publicis fungimur magistratibus, paßim accipimus? certè nemini. Præsertim, ornatißimè Præsul, obsequium istud tenemur iuris utriusque professores exhibere tibi, qui omne tuum studium in doctrina, intelligentia, uariarumque cognitione rerum ad iustitiæ cultum pertinentium ponas, doctißimos, sapientißimosque homines amplißimis, atque maximis honoribus maximo studio semper ornaueris. Quòd si ingratum, immemoremque beneficij, iuxta Ciceronis sententiam, omnes odio meritißimè prosequuntur: me ipsum nulla ratione possem hac nota immunem esse censere, si in his ædendis uariarum Resolutionum libris teipsum patronum, ac tutißimum defensorem minime selegissem, cui primum meorum studiorum præmium & me debere fateor, & à te illud accepisse, non minimam meæ fœlicitatis partem esse duxerim. His omnibus acceßit communis patria, omniumque aliarum urbium illustrißima Toletum, ubi gentilia Ninniorum familia, quæ te præclarißimum tanti nominis progenuit ornamentum, comitate, liberalitate, alijsque insignis nobilitatis titulis eum locum habuit, quem apud celebratißimas urbes uiri optimates semper habuerunt. Quibus tandem, ac tua maxime clementia humanißima fretus Præsul ornatißime, teipsum uehementer, etiam atque etiam precor, ut hos libros tuo illustrißimo nomine, tuæque authoritatis præsidio gratiores ad omnium manus accedere permittas, meque tibi obsequentißimum esse, uel hoc ipso beneficio palam omnibus facias. Vale. Ex inclyta Granata, decimo Calendas Iunias. Anno Millesimo Quingentesimo Quinquagesimo Secundo.

- HVIVS PRIMI LIBRI CAPITVM SVMMA.

- QVALITER iudex ex actis ius dicere debeat, aduersus ea, quæ priuatim cognouerit. Caput primum.
- An liceat iustè litiganti, aduersarium fallacijs, dolisue impetere. Caput secundum.
- Sitne habenda ratio fructuum in restitutione, quæ in integrum causa ætatis fit. Caput tertium.
- Coram quo iudice sit in integrum restitutio postulanda. Caput quartum.
- De minore enormiter læso in spiritualibus, an & is restituendus sit. Caput quintum.
- Ad postulandam in integrum restitutionem, an sit necessarium speciale mandatum. Caput sextum.
- De prælatione hypothecæ vxori pro dote competentis. Caput septimum.
- De meliorationibus rei, hypothecæ & pignori subiectæ. Caput octauum.
- De retractu conuentionali, an is temporis præscriptione tollatur. Caput nonum.
- De confirmationis sacramento, ad interpretationem tex. in cap. Quanto. de consuetud. Caput decimum.
- De iniuria, quæ verbis fit, & maximè de ea, quæ veri criminis obiectione irrogatur. Caput vndecimum.
- De ratione computandi temporis ab annorum numero. Caput duodecimum.
- De oratione indefinita, & an ea vniuersalis vim habeat. Caput decimumtertium.
- De conditionibus donationis contractui adiectis. Caput decimumquartum.
- De fructibus rei venditæ, an ad emptorem pertineant. Caput decimumquintum.
- Qualiter fisco à iudice fauendum sit. Caput decimumsextum.
- De decimis, an iure naturali, diuino, vel humano tantùm debitæ sint. Caput decimum septimum.
- Expenditur constitutio l. diffamari. C. de ingenuis & manumis. Cap. decimumoctauum.
- Donatio facta Ecclesiæ, an reuocetur natiuitate filiorum. Caput decimumnonum.
- An vitium in exprimenda causa impulsiua, vel ea tacenda, contingens, concessioni principis noceat. Caput vicesimum.

- HVIVS SECVNDI LIBRI CApitvm svmma.

- QVID de his, qui ære alieno grauantur, deque cessione bonorum iura statuerint. Caput primum.
- De vsufructuario, an & is teneatur soluere defuncti debita. Cap. secundum.
- Discutitur Cæsarum constitutio in l. 2. C. de rescin. venditio. Cap. tertium.
- Rursus traditur, an renunciatione contrahentium eadem constitutio tollatur. Caput quartum.
- Examinatur Iurisconsulti responsum in l. generali. §. vxori. ff. de vsufructu legat. Caput quintum.
- Vbi de paupertate, aut diuitijs tractatur, cui incumbat qualitatis huius probatio. Caput sextum.
- Duobus simul naufragio, ruina, aut belli conflictu pereuntibus, vter eorum præsumatur prius decessisse. Caput septimum.
- An iustum sit, lege, vel statuto aliquem ob alterius culpam puniri. Caput octauum.
- Rursus de ratione pœnæ, qualiter ea à lege, vel ab homine infligenda sit. Caput nonum.
- Quando crimen semel in iudicium deductum, possit iterum in iudicio tractari. Caput decimum.
- De executione instrumenti publici, quod conditionale est, vel liquidam quantitatem minimè continet. Caput vndecimum.
- An à iudice, qui vt bonus vir arbitratur, liceat appellare. Caput duodecimum.
- Examinantur quæstiones à Bart. traditæ in l. Theopompus. ff. de dote præleg. Caput decimum tertium.
- Liberatione legata, an actione in rem valeat conueniri legatarius. Caput decimum quartum.
- An successor vniuersalis, vel singularis teneatur stare locatione. Caput decimum quintum.
- Ad quod vsque tempus res Ecclesiæ locari iure possint. Caput decimum sextum.
- Quo pacto, & forma res Ecclesiarum possint dari in emphyteusin. Caput decimum septimum.
- Rursus de emphyteusi Ecclesiastica, & priuatorum, qualiter intelligenda sit. Caput decimumoctauum.
- Traduntur aliquot interpretationes ad l. quoties. C. de rei vendicat. Cap. decimum nonum.
- De Ecclesiarum, & sacrorum templorum immunitate. Caput vicesimum.

- HVIVS TERTII LIBRI Capitvm svmma.

- QVID sit vsura, quoque iure prohibita fuerit. Caput primum.
- An teneatur, possítue licitè pecuniam pupillarem tutor fœnerare. Caput secundum.
- De pœnis contra vsurarios iure Pontificio, Regio, & Cæsareo statutis. Caput tertium.
- Traditur vera ratio decidendi ad l. curabit. C. de act. empt. Caput quartum.
- Quid hæc dictio, Maioratus, ex propria vi apud Hispanos contineat. Caput quintum.
- Quo pacto princeps valeat tollere, aut mutare testatoris voluntatem, quo ad fideicommissa, & maioratus. Caput sextum.
- De annuis reditibus, an hi possint titulo emptionis in pecunia constitui. Cap. septimum.
- Pacti, quod de retrouendendo vulgò dicitur, propria vis, & natura expenditur. Caput Octauum.
- De pacto redimendi, cùm emptor vendere voluerit, & de iusto annui reditus precio. Cap. nonum.
- De iusto precio annui reditus redimibilis, & de ipso redimendi pacto. Cap. decimum.
- Quo tempore ex lege Regia possit retrahi res vendita sub annuo reditu redimibili. Caput vndecimum.
- De donatione omnium bonorum, quæ fit reseruato vsufructu. Caput duodecimum.
- Quid consuetudo possit circa fructus beneficiorum absentibus conferendos. Caput decimumtertium.
- Traditur breuis interpretatio l. inuitum. C. de contrah. emptione. Caput decimum quartum.
- De precarij reuocatione, an & ea liberè permissa sit. Caput decimumquintum.
- Possessio beneficij ecclesiastici, quo nam pacto iure adquiri possit. Caput decimum sextum.
- Euictionis materia ad Gregorianæ constitutionis interpretationem expenditur. Caput decimum septimum.
- De creditore habente specialem, simul & generalem hypothecam. Caput decimum octauum.
- Adnotantur aliqua de bonis matrimonio constante adquisitis. Cap. decimum nonum.
- De meri, & misti Imperij, ac iurisdictionis delegatione. Caput vicesimum.

- SVMMA CAPITVM QVARTI, ET IAM HAC EDITIONE TRIBVS prioribus adiuncti libri.

- QVOT & quæ fuerint olim Romæ tribus, & Sceuolæ Iurisconsulti responsum de legato tribus, quo in sensu sit accipiendum. Caput primum.
- Iustiniani & Celsi Iurisconsulti responsa de Hippocentauri stipulatione ex varijs authoribus examinantur. Caput secundum
- Præfectus calciatus apud Iurisconsultum, quis sit intelligendus, & de militari calciamento. Caput tertium.
- Adriani Cæsaris rescriptum de muliere prægnante, ab Aegyptiorum, & Græcorum legibus deductum fuisse. Caput quartum.
- An olim apud veteres furcarum supplicium fuerit in vsu, & de crucis patibulo. Cap. 5
- An liceat conductoribus à conductis migrare domibus, ex eo, quòd tetris imaginibus, nocturnis illusionibus & tumultibus inquietentur. Caput sextum.
- De Nisibi vrbe, & an ea dicta fuerit Antiochia à veteribus authoribus. Cap. septimum.
- Qua in significatione apud Iurisconsultos, Ciceronem, Varronem & alios, accipiantur verba hæc, Dicis gratia. Caput octauum.
- Quam originem hoc nomen, Sarracenus, habuerit, & vnde Arabes dicti fuerint Sarraceni, ad interpretationem Regiæ Partitarum legis. Caput nonum.
- Quæ fuerit apud Græcos Cretionum solennitas, ex Vlpiano, & alijs auctoribus. Caput decimum.
- Inscriptio quædam apud Gratianum expenditur, veraque eius lectio restituitur. Caput vndecimum.
- Apud eundem Gratianum de Iuliano Cæsare quædam obseruatione digna adnotantur. Caput duodecimum.
- An vera sint quæ de Anastasio secundo Romanæ Ecclesiæ Pontifice Gratianus tradit. Caput decimumtertium.
- In Gelasij Papæ responsum obseruationes quædam de Canonicis libris & Apocryphis. Caput decimumquartum.
- Rursus ex Gelasio de quatuor concilijs vniuersalibus, quæ prima fuêre. Caput decimum quintum.
- De libris qui ex Gelasio Agiographi dici iure poterunt. Caput decimum sextum.
- De libris Apocryphis, & an hi legi publicè vel priuatim possint, ex Gelasio. Caput decimum septimum,
- Expenditur ratio temporis & chronologia, quæ in proœmio Partitarum traditur. Caput decimumoctauum.
- De festorum dierum apud Christianos celebratione, deque eorum origine. Caput decimumnonum.
- De ieiuniorum, quæ Catholica Ecclesia Christianis indixit, obseruatione & origine. Caput vigesimum.
- Ius succedendi ex testamento, & ab intestato, quod plerunque filijs illegitimis à principe conceditur, an includat ius succedendi contra testamentum. Cap. vigesimum primum.
- Vnde originem habuerit dictio, Missa, qua pro summo sacrificio auctores Ecclesiastici vtuntur. Cap. vigesimumsecundum.
- De criminis purgatione vulgari, quæ fit candenti ferro. Caput vigesimumtertium.
- Quæ sint apud Martianum Iurisconsultum principia. Caput vigesimumquartum.

AVTHORIS PROTESTATIO.

OPVS hoc in publicum emissurus, illud primùm testor, me nihil in hisce libris, aut alijs, quos quandoque editurus sim, ita asseuerare, aut ex animo defendere, vt à Sacrosanctæ Ecclesiæ Decretis, Canonibus, traditionibusq́ue, nec transuersum, quod aiunt, digitum deuiare præsumam. Hæc etenim, quæ scribimus, quæq́ue scripturi sumus, auspice IESV humani generis Saluatore, censuræ Sanctæ matris Ecclesiæ submittimus.

VARIARVM EX IVRE PONTIFICIO, REGIO, ET CAESAreo Resolutionum. LIBER PRIMVS. AVTHORE DIDACO COVARRVVIAS A LEYVA TOLETANO.

Qualiter Iudex ex actis ius dicere debeat, aduersus ea, quæ priuatim cognouerit.

SVMMARIVM.

- 1 Agere contra propriæ conscientiæ dictamen peccatum est.
- 2 Mendacium in re leui regulariter veniale crimen, an in iudicio mortale sit? & quid de periurio.
- 3 Iudex secundum quosdam poterit sententiam dicere iuxta propriam conscientiam aduersus allegata & probata.
- 4 Rursus non debet Iudex, nec tenetur sententiam dicere ex his, quæ priuatim cognouerit: sed ex his, quæ, vt iudex ex processu perceperit.
- 5 Iudex non potest sententiam ferre ex instrumento in iudicio non producto.
- 6 Perpenditur litera tex. in c. iudicet. 3. q. 7.
- 7 Iudex poterit non adhibere fidem testibus, aut instrumentis, ex his, quæ in iudicio contigerint, vel quæ sibi, vt iudici nota fuerint.
- 8 An reus, actore non probante, sit absoluendus diffinitiuè an ab obseruatione iudicij tantùm, & quid hoc referat?
- 9 Iudex non potest ex confeßione facta ei, vt priuato, non vt iudici, sententiam contra confitentem pronuntiare.
- 10 An etiam Iudex ordinarius requisitus, vt alterius sententiam exequatur, poßit executionem omittere ex eo, quòd priuatim sciuerit sententiam iniquam esse?

CAPVT I.

HIS qui magistratus in Republica gerunt, plerunque solet euenire, vt in maximo discrimine positi, grauiter dubitens, sequíne debeant in iudicijs, actoris, reíue probationes: easque inspecto processu ex iuris rigore ab omni vitio immunes: contrarias tamen veritati, quam ipsi iudices priuatim certissimè cognouerint: atque eodem pacto debeántne ferre sententiam in fauorem agentis, qui probare propriam intentionem non potuit: iudices tamen satis sciunt, eam veram esse? Et sunt sanè, qui existiment, iudicem debere omnino sequi in proferenda sententia propriam conscientiam, & veritatem sibi compertam aduersus actorum probationes vtcunque plenissimas: quę quidem opinio sequentibus probari videtur: vt plura omittam, quæ passim in hanc controuersiam adduci solent: cùm ea parùm vrgeant.

Primò, omne quod non est ex fide peccatum est, teste Paulo ad Roma. cap. 14. c. quærat aliquis. de pœniten. distin. 3. c. vlti. de præscript. ex fide, inquam, id est, ex conscientia: quemadmodum exponit Ambrosius d. c. 14. Gratianus in d. c. quęrat aliquis. gl. in d. c. vlti. Floren 1. par. titu. 3. c. x. §. 2. nam sicut fides est iudicium, quo credimus aliquid, ita conscientia est iudicium, quo iudicamus particulariter de nostris actibus moralibus: & prætereà conscientia credulitas quædam est: vnde fides à Paulo appellatur. Peccatum etenim est omne, quod non est ex fide, id est, ex conscientia: & iuxta id, quod ea nobis agendum esse præscribit: sed potius contra eam: agens siquidem contra conscientiam, ędificat ad gehennam. c. literas. de restit. spoliat. c. omnes 28. quæstio. 1. c. per tuas. in 2. de simonia. quo fit, vt is mortaliter peccet, qui actum egerit, illum esse mortale crimen opinatus: licet verè is actus ad mortalem culpam minimè pertineat. Et rursus venialiter peccabit, qui fecerit id, quod credit venialem habere culpam: tametsi nullam verè habeat: hoc enim est agere contra conscientiam, & ideo peccatum contrahitur. Quod si conscientia dictet aliquid esse bonum, non tamen venialem, nec mortalem esse eius omissionem, nullum erit peccatum id omittere. Et hęc sanè vera sunt, vt docent Theologi in secunda sententia, distinctione 39. & Florentinus dicto capitu 10. §. 4. ita tamen, vt sciamus, conscientiam non posse efficere, id non esse peccatum, quod verè peccatum est: quamuis quandoque ignorantia valeat à culpa excusare, quod alibi tractabimus. Iudex igitur, qui scit verum esse, quod actor asseuerat, tametsi in iudicio non probatum, contra conscientiam, & propriæ credulitatis iudicium reum absoluens peccabit: atque itidem ipsum reum innocentem prauo iudicio damnabit ex actorum probationibus, quibus ipse iudex certò scit veritatem oppositam esse. Nomen etenim conscientiæ inducit applicationem conscientię ad aliquid agibile, vt scribit Thomas 2. 2. quæst. 67. artic. 3.

Secundò, eandem opinionem illud plurimum comprobat, quod iudex sententiam dicens contra veritatem sibi etiam priuatim compertam, planè mentitur in læsionem alterius, aliud enim dicere quàm scias, mendacium est. c. 1. de crimi. fal. l. vlt. ff. de rei vend. c. is autem. & c. primum. 22. q. 2. c. supereo. de vsur. Aristot. lib. 4. Ethi. c. 7. & præter alios Ioan. Arboreus lib. 11. Théosophiæ, c. 12. Mendacium autem licet venialem plerunque culpam habeat, in iudicio tamen mortale crimen est, quando contingit in his, quæ ad ipsum iudicium pertinent. Thomas & Caiet. 22. q 69. artic 1. & q. 110. artic. 4. ad finem, etiamsi id accidat in re leuissima, vt ipse Caiet. opinatur ex eo, quòd calor iudicij, eiusque authoritas de veniali mortale efficiat, sicuti iuramenti vis mendacium ex se veniale, mortale facit. Ego verò mendacium in iudicio mortale esse ex suo genere opinor ex Thom. 22. q. 70. articul. 4. Sed in specie nonnunquam veniale esse potest, & maximè si in re leui contingat, in omni siquidem materia rei leuitas à mortali excusat. c. vnum. 25. distinc. ad finem. Thom. 12. q. 88. articul. 5. & 6. qua ratione aduersus Caietanum existimo, etiam in iudicio mendacium circa rem ad id pertinentem, leuissimam tamen contingens, non esse mortale crimen, quod nostra ætate Caieta. sententiam improbantes ostendunt insignis, & olim, & nunc meus præceptor Martinus ab Azpilcueta in c. vlt. de pœniten. d. §. 5. nume. 13. & Dominicus à Soto, cui maxima totius Reipublicæ felicitate Carolus Cæsar propriæ conscientiæ iudicium, ac examen commisit: is, inquam, à. Caiet. dissentit in relectio. de Secret. memb. 2. q. 7. conclus. 2. atque ita intelligendum est, quod Imol. in c. 1. de mut. petit. nume. 13. & Alexand. in l. qui totam. ff. ad Trebellianum. scribunt dicentes, mendacium etiam in iudicio quandoque esse veniale non mortale crimen. Nam quod de iuramento in contrarium adducitur, verissimum est alia quidem ratione, cùm in leui Deus adducatur in testem, & ideò impietas periurij stat in hoc, quod fit irreuerentia Deo Maximo, vnde semper erit periurium mortale peccatum etiam in re leuissima, sicuti docet Thomas 2. 2. q. 98. articul. quo fit, vt is, qui iurat Deo teste assem Titio dare, omninò periurus sit, mortalemque culpam incurrat, ni eum assem dederit: quod probatur in cap. debitores. de iureiurand. vbi iurans soluere vsuras, tenetur id iuramentum seruare, quamuis parùm vtilitatis afferat talis solutio, cùm statim accipiens ex hoc iuramento vsuras, teneatur cogendusque sit eas restituere: ecce igitur qualiter iuramentum sub pœna periurij seruandum est, tametsi eius exequutio leuissimi sit momenti. Nec tamen idem erit, si quis præstito iuramento promittat centum aureos daturum Titio: nam is si ei soluat centum aureos excepto asse, periurus non erit eo modo, vt peccatum mortale committat: huiúsque discriminis ratio est, quod in priori casu, assis separatim consideratur, vt materia iuramenti, non itidem in posteriori, non enim separatim fuit assis iuramenti vinculo suppositus, atque ideo vti res leuissima nequaquam est iudicanda, considerandáue ad iuramenti transgressionem saltem mortali culpa dignam, quemadmodum Caietanus explicat 2. 2. quæstion. 89. articul. 7. iustius sanè, quàm Syluest. qui sequutus Florentin. verb. iuramentum. 4. quæstion. 1. ad finem, scribit transgressionem iuramenti in re leui mortalem non esse, vtcunque tamen sit, quod ad nostrum institutum attinet, apparet profectò iudicem, qui in iudicio proferendo in graue alterius damnum mentitur, mortaliter peccare, cùm id mendacium in re graui, ad diffinitionem litis & controuersiæ pertineat.

Tertiò, eadem assertio probatur ex eo, quòd iudex iudicare debet secundum veritatem, Deuteronomi capitu. 7. & Exodi 23. capitu. per venerabilem. qui filij sint legitimi. & tamen in iudicijs multa proponuntur, & probantur contra veritatem: ergò iudex omissa falsa actorum propositione veritatem sequi tenetur. Et hoc ipsum vlterius patet, plærunque enim solet iudex ignorare factum in iudicium deductum, & ideò sequitur probationum adminicula. l. illicitas. §. veritas. ff. de off. præsi. per hoc tamen præiudicium non fit veritati, quæ vitiari nequit erroribus gestorum, & semper est præferenda, cùm elucet, vnde cùm iudici veritas comperta & nota est, non potest iusta ratione eam omittere, vt sequatur, vel sordes falsorum testium, errorêmue aliorum instrumentorum, sicuti in dicto. §. veritas. probatur. Sic diuus Augustinus libro 19. de ciuitate Dei, capite 6. dum deplorat eleganti oratione miseriam humani iudicij, quo plures, qui verè sunt innocentes, tormentis cruciantur, & denique damnati ex eorum confessionibus innocentes occiduntur. Excusat sanè iudicem, qui, vt seruiat humanæ societati, quàm deserere nefas esse ducit, inscius veritatis innocentem occidit. Plærunque enim, inquit, iudicis ignorantia est calamitas innocentis. ex quibus colligitur, non ita defendi ab August. imò reprehendi iudicem, qui veritatem ipsam sciens innocentem torquet, tortumque ex propria confessione occidit.

Quartò, etiam iudici non licet innocentem occidere. Exo. 23. Innocentem & iustum non occides. Quin & Iurisconsultus existimat, melius esse nocentem impunitum relinquere, quàm innocentem damnare. l. absentem. ff. de pœnis. c. nerui 13. distin. Archid. in c. vlti. 23. q. 3. Deci. optimè in l. fauorabiliores. ff. de regu. iur. Quòd si in dubio satius est nocentem absoluere, quàm innocentem damnare: nónne sanctissimum erit innocentem absoluere, cùm certus iudex est de eius innocentia, licet falsis testibus is conuictus fuerit?

Quintò, si authoritas publica consideranda est, sicuti fatentur, ac præmittunt, omnes, & hi pręcipuè, qui contrariam sententiam defendere conantur, maiorem ex publico iure authoritatem habebit iudicis sententia, quam ipsius acta iudicij nondum per sententiam diffiniti: & tamen condemnatus, vt debitum coniugale reddat fœminæ, quam ipse certò scit eius vxorem non esse, nequaquam tenetur eius sententiæ stare: imò nec potest, si canonicum impedimentum obstet: imò potius propriam conscientiam, quam iudicis publicam authoritatem sequi debet. tex. est in c. inquisitioni. de senten. exc. notatur in c. dominus. de secund. nup. nos item id explicuimus in Epitome de sponsali. & matri. 2. part. c. 7. §. 2. nu. 7. Sic iudex maiori ratione, omissa publica authoritate actorum causæ, sententiam dicet ex his, quæ certa sibi sunt, & ita nota, vt vera esse, manifestò sciat.

Sextò, ex coniecturis, indicijs, & præsumptionibus potest iudex ipse iustissimè non adhibere fidem testibus. l. 3. versi. tu magis. ff. de testib. Regia l. 28. titu 16. part. 3. Bar. in l. Lucius. ff. de his, qui not. infa. Paul. de Cast. in l. admonendi. col. pe. ff. de iureiu. Bal. in l. testium. C. de testib. Deci. in c. 3. num. 3. de probat. Ergo poterit ex certa scientia testium fidem omittere, quos certò scit falsum testimonium dixisse.

Septimò, testium, instrumentorumque probationes veluti medium quoddam in eum finem tendunt, atque à iure exiguntur in litium diffinitionibus, vt veritas pateat, & ipsi iudici nota sit, quod frequentissimis authoritatibus probatur, medium autem non debet contrarium esse fini prætenso. temerè enim ageret exoptans pacem, si adhiberet media, quæ ad bellum & discordiam tendunt, quod probatur ex ratione tex. in l. legata inutiliter. ff. de adimend. legat. l. qui hominem. §. vlti. ff. de solutio. l. ab emptione in fi. ff. de pact. l. cùm his. §. 1. ff. de condict. indebit. falsi autem testes, falsáue instrumenta non ad veritatem, sed ad falsitatem persuadendam iudici destinantur. igitur his testibus & instrumentis, quæ falsa esse iudex scit, non debet, nec tenetur fidem publicam accommodare.

Octauò, hæc eadem opinio manifestam probationem habere videtur in c. 1. de re iudic. in 6. & in Clemen. 1. §. verum. de hæret. quibus locis iudici iniungitur, vt iuxta propriam conscientiam sententiam ferat. His igitur, & alijs rationibus hæc sententia innititur, atque eam tenent Martinus iuris Ciuilis antiquus interpres in dicto §. veritas. Calderi. & Panor. in c. pastoralis. §. quia verò. de offic. deleg. Nicolaus à Lyra, Exodi cap. 23. Hadria. quodlib. 2. ad finem. Ioan. Arboreus libro 9. Theosophiæ c. 20. Ioan. Oldendorp. in tractat. de formula inuest. actio. c. vlt. idem in lib. de iure, & æquita. titu. 13. horum autem omnium consensu ea est resolutio, vt iudex minimè debeat, nec possit sententiam dicere secundum allegata & probata contra propriam conscientiam. Cæterùm ex his, & alijs authoribus quidam existimant iudicem tutè posse reum absoluere ex actis & probatis, etiam si ipsi iudici priuatim compertum sit verum esse, quod actor adseruit: ita Calderi. Aegidius à Bella Mera col. penult. & Panor. in dicto. §. quia verò. Nicol. à Lyra, ac Ioan. Arboreus paulò ante citati, & præter hos Ioan. And. & Card. in dicto. §. quia verò. Abb. & Imol. in c. 1. de offi. ordinariorum. Quasi conscientia iudicis, actis & probationibus contraria, admittenda non sit ad condemnandum. alij verò opinantur, iudicem propriam conscientiam sequutum, posse ac debere refragantibus actorum probationibus reum absoluere, quod fatentur verum esse Martinus & Calderinus, quibus Aegidius & Panormi. refragantur exeo, quòd absurdum existiment, iudicem aduersus allegata & probata, ex propria scientia, cui probationes aduersantur, sententiam dicere, ac potius debere à iudicandi munere abstinere. idem Præpositus in cap. iudicet. 3. quæstio. 7. ad finem. tandem eo ventum est, vt hi authores consentiant nunquàm esse iudicandum contra conscientiam, cui contrariæ sint actorum probationes. Rursus ex his quidam censent, posse iudicem contra propriam conscientiam, exactis & probationibus reum absoluere: deinde iudicem posse iuxta propriam conscientiam aduersus acta pro reo pronunciare eum ab actione proposita absoluendo. Alij denique hoc non admittunt iudici consulentes, vt ab eo munere abstineat, ne vel contra conscientiam, vel actorum probationes iudicet. Sic sanè maximum constat ex hac prima opinione discrimen, & quod grauius est, adeò manifesta repugnantia, vt minimè conciliari, nec defendi possit. Nam si iuxta veritatem priuatim iudici compertam iudicandum est, cur ex actorum probationibus iudex absoluet reum, quem scit verè obnoxium esse actoris petitioni? Quod si dixeris non oportere, vt iudex manifestet crimen occultum ipsius accusati: quid obsecro, dices in reo semiconuicto, infamatóue, & in his actionibus, quibus de criminibus non agitur, nec infamia aduersus accusatum tractatur? agit etenim iudex absoluens reum actore non probante contra conscientiam sibi dictantem, illum esse obnoxium actoris petitioni, & prætereà planè mentitur liberans eum, qui verè reus est, quò fit, vt dum magis hanc primam opinionem scrutamur, ea minus arrideat, vtpote minimè consona his rationibus, quæ ab eius authoribus traduntur.

Ex opposito notandum est, iudicem in diffiniendis litibus debere omninò sententiam dicere exactorum probationibus, licet ei notum sit reum à petitis immunem esse, vel actorem iustam, veramque licet non probatam causam in iudicium deduxisse, & hoc probatur in d. §. veritas. dum in eo Iurisconsultus scribit sententiam à iudice ferendam esse ex fide eorum, quæ probantur in iudicio, quę quidem authoritas non admodum conuenit, vt à priori sententia recedamus, cùm iuxta veram interpretationem sensus Iurisconsulti sit, ex veris probationibus, ex fide eorum quæ verè gesta sunt, non ex falsis, non ex simulatis instrumentis iudicem debere sententiam dicere, vnde colligitur, tunc demum iudicem ex probationibus actorum posse causam & controuersiam diffinire, quando illæ probationes veræ sunt, quemadmodum in dubio præsumendum est, secùs autem cùm iudici constiterit, eas probationes falsas esse, & veritati oppositas, tunc etenim veritas minimè vitiatur erroribus gestorum, authore Iurisconsulto, quò fit, vt potius in eo loco præcedens opinio, quàm hæc probetur, & id manifestius fiet, si ad literam illius text. verba explicemus, veritas, inquit Vlpianus, erroribus gestorum non vitiatur, id est, licet cauerim debere me tibi centum ex mutuo, quæ verè mihi mutuata non sunt, idque apud præsulem probauero, non errorem meum in cauendo, sed probatam veritatem is sequetur. Sic sanè infert idem Vlpianus dicens: & ideò Præses prouinciæ id sequetur, quod conuenit eum sequi ex fide eorum, quæ probantur, quasi dicat, veritas, cuius conscius iudex est, nullis testimonijs vitiatur, atque ideò Cald. & Panormit. & Oldendorp. propriam eorum opinionem ex eo textu deducunt.

Secundò, iudex tenetur iudicare secundum veritatem. l. rem non nouam. C. de iudic. veritas autem dicitur id, quod probatum est, aut per legem præsumptum. l. penult. ff. de probat. text. in c. 1. iuncto cap. laudabilem. de frigid. igitur tenetur iudex secundum probationem actorum iudicare, vti argumentatur post alios Andræas Alciat. in d. c. 1. de offi. ordin. nu. 84. sed nec ista collectio satis probat hanc opinionem, & multò minus quàm inductio tex. in d. §. veritas. siquidem non sequitur, iudex tenetur sententiam dicere ex probationibus actorum, quod verum est, ergò tenetur sententiam dicere contra conscientiam, aut contra particularem, eamque certam scientiam, nam tunc demum ex probationibus tenebitur causam diffinire, cùm aliunde certus non sit, vter ex litigantibus iustiorem causam in iudicium deduxerit.

Tertiò, iudex publica authoritate fungitur, & ex ea iudicat. l. Barbarius. ff. de offi. præt. c. 1. de re iud. in 6. notatur in cle. 1. de sequestr. poss. qua ratione oportet eum in controuersijs diffiniendis scientia publica vti, & fidem exhibere his, quę sibi, vt iudici, vt personę publicę nota sunt, non his, quæ, vt priuato ei sunt manifesta, non enim pertinet hæc scientia ad iudicem, qui ex publicis documentis iudicare debet. Nec inconuenit dicere, posse quem duplicem scientiam alicuius habere, cùm manifestum sit, posse Titium aliquid scire, vt iudicem, vt priuatum, vt Dei vicarium, nempe ex confessionis sacramentalis secreto, quod probatur in cap. 2. de offic. ordin. vbi Panormita. id explicat. vnde ex hac tertia ratione palàm est, priorem opinionem erroneam esse.

Quartò vlterius, posterior hæc opinio probatur authoritate text. in c. pastoralis. §. quia verò. de offic. delegat. ex quo iudex ordinarius requisitus à delegato, vt eius sententiam exequatur: omninò & tutè potest, ac debet eam exequutioni tradere, tametsi sciat iniquam esse. Authoritas etenim rei iudicatæ præualet veritati, etiam quæ satis nota sit ipsi exequutori, cuius partes sunt eandem exequi, non autem inquirere iustè, an iniustè fuerit pronunciatum. ita ergò iudicis officium est, potius fidem exhibere probationibus actorum, quæ ex iure authoritatem habent. c. quoniam. de proba. quàm his, quæ priuatim scit, & ex quib. ipse existimat iniqua & iniusta esse processus testimonia, tenetur enim iudex his, quæ, vt iudex scit credere, non his, quæ, vt priuatus. qua ratione, cùm requisitus alterius iudicis sententiam exequitur, iudex non est, sed exequutor, & ideò illius sententiæ iniquitatem expendere, vt iudex, nequit. Priuata igitur authoritate vteretur, si ex proprio iudicio conscientiáue ageret de rei iudicatæ in iustitia, et ex eo exequutionem eius omitteret, quemadmodum & idem iudex, qui tulit sententiam malè ageret, & absque publica authoritate procederet, si eam retractaret ex fide instrumentorum, quæ post sententiam ipsi exhibentur, etiamsi ex eis ius condemnati manifestum fieret, functus etenim est iudicis officio, nec vt iudici eidem probatur ius litigantis. l. Imperatores. ff. de re iud. l. sub specie. C. e. ti. not. in c. inter. de re iud. vbi Abb. n. 16. idem Abb. in c. suborta. col. pe. c. ti. Doct. in l. admonendi. ff. de iureiu. Bal. in l. error. col. 3. C. de iuris, & fact. igno. Lanfranc. in c. quoniam. verb. interloquutoriæ. nu. 81. de prob. Curtius iunior consi. 18.

Quintò, eadem ratione constat, iudicem non posse sententiam dicere ex instrumento, scripturáue non producta in iudicio: licet ea fuerit sibi priuatim ita exhibita, vt planè cognouerit ex ea ius actoris, vel rei. cap. cùm dilectus. de fid. instrum. adeò enim instrumentorum productio debet coram iudice fieri, vt non sufficiat ea coram notario, & testibus exhiberi: quod colligitur ex l. adoptio. ff. de adop. tex. in c. accepimus, & apertior in cap. contingit. vbi gl. & Feli. de fide instrum. idem Feli. latius in c. quoniam contra. q. 1. de probat. vbi tex. tradit: Hipp. sing. 17. imò non sufficit, in instrumentum etiam coram Iudice exhiberi, & produci ante litis contestationem ad articulum aliquem incidentem, nisi & post reproducatur cum principalis causa discutitur: Frederi. consi. 160. col. 2. Anto. in c. cum dilectus. de ord. cognit. Feli. in c. 1. nu. 28. de probat. idem in c. causamque in 1. num. 6. de testi. Ex quibus & idem erit, quando instrumentum post litem contestatam producitur in iudicio ad principalem quæstionem litis, nisi eius productio fiat, & fuerit aduersario denunciata, vt seipsum ab eius scripturæ testimonio defenderit: ex Bald. in l. eos. §. sin autem. col. penul. C. de appel. Feli. in d. c. nu. 28. Quod si verissimum, & certissimi iuris est, ex instrumentis non productis coram iudice, vel extra terminum à iure statutum præsentatis, iudicem sententiam dicere non posse: tametsi ex eisdem scripturis certus sit de iure litigantium: consequens erit, ipsum ex actorum probationibus, non ex his, quæ priuatim sciuerit, sententiam omninò laturum esse. Si verò dixeris contrarium, omnia iura prorsus euanescent, quæ tempus & locum, quibus instrumenta iudicij exhiberentur, prouidè statuerunt: nam aliter producta instrumenta publicam fidem, ex qua iudex tenetur ius dicere, nequaquam adsequuntur.

Sextò, eadem opinio probatur ex canone, iudicet. 3. q. 7. quem Thomas tribuit Aug. super Psal. cùm tamen sit deductus ex Ambr. Psal. 118. sermone super illud: Miserationes tuæ multæ nimis Domine, secundum iudicia tua viuifica me. Bonus enim iudex, inquit Ambrosius, nihil ex arbitrio suo facit, & domesticæ proposito voluntatis, sed iuxta leges, & iura pronunciat, scitis iuris obtemperat: non indulget propriæ voluntati: nihil paratum, & meditatum domo defert, sed sicut audit, ita iudicat. Quibus profectò verbis nihil aliud Ambros. significare vult, quàm quod iudex ex se ipso nihil iudicet, sed ex auditis, visisque apud acta iudiciorum. Erit tamen obiter adnotandum: cùm legitur apud Ambrosium: iudicet ille, qui ad pronuntiandum nullo odio, nul la offensione, nulla nouitate ducatur legendum esse: nulla leuitate ducatur, ex Gratiani decretorum Codicibus. His igitur rationibus ipse opinor, veriorem esse opinionem illam, qua adsertum est, iudicem debere ex allegatis & probatis in iudicio, quæ sibi, vt iudici nota sunt: non ex his, quæ priuatim ex particulari scientia perceperit sententiam dicere. idem tenent gl. in c. 1. de offic. ordi. & in d. c. iudicet. & in c. pastoralis. §. quia verò de off. de leg. vbi Card. gl. in l. 2. ff. deferijs. gl. Alberi. & Bar. in d. §. veritas. Cyn. Bar. & alij in l. 1. C. vt quæ desunt ad uo. Io. And. in Speculo tit. de disputat. et allegat. §. satis. nu. 13. gl. quę text. ibi ad hoc inducit in c. 1. de re iud. in 6. Ias. in. §. si minus. nu. 15. de actioni. Feli. in d. §. quia verò. nu. 23. ex quibus & his, qui ab eis citantur, constat hanc sententiam magis communem esse, vt scribunt eam sequuti Barb. in d §. quia verò. nu. 36. Imol. ibi col. pe. idem in d. c. 1. nu. 14. idem adserit Præpo. in d. c. iudicet. col. pe. Hoc ipsum fatentur Felin. in d. §. quia verò. & Alciat. in d. c. 1. nu. 83. dum ex ea regulam in hac quæstione constituunt. Quin & apud Theologos idem adseuerant. Tho. 2. 2. q. 67 art. 2. & ibi Caiet. Io. Maior. in 3. sent. distin. 33. q. 4. Syluest. verb. iudex. 2. q. 5. Cardin. à Turre Crema. in d. c. iudicet. Imò Caiet. & Syluest. post Flor. 3. par. tit. 9. cap. 2. §. 6. expressim testantur hanc opinionem à Theologis frequentiori calculo probatam esse.

Non obstant, quæ in prioris sententiæ confirmationem adduximus: quorum primum facillimè refellitur, si aduertamus aliud esse iudicem sententiam ferre ex his, quæ, vt iudex scit, etiamsi vt priuatus contrarium cognouerit: hoc enim est, quod nos probauimus receptiorem opinionem sequuti: Aliud est iudicem sententiam dicere contra conscientiam: quod nec nos probamus, nec iure probari potest. Iudex etenim, qui vt priuatus scientiam habet eius, quod in iudicio controuertitur: & sanè contrariam his, quæ probata sunt: iustissimè opinatur ex probationibus seipsum posse sententiam ferre: hac verò opinione præmissa absque vllo vitio, culpáue eandem sententiam ferre poterit: sicuti asserit communis opinio. Quòd si iudex ipse credat, existimet, aut dubitet, se non posse ferre sententiam ex probationibus contra priuatam eius scientiam: nequaquam poterit ita pronunciare: imò peccabit mortaliter, palàm agens contra propriæ conscientię dictamen: quemadmodum ex prioris opinionis prima ratione deducitur, & fatentur omnes, quos superius citauimus, & maximè Hosti. Ioan. Imol. in d. c. pastoralis. §. quia verò. nu. 7. Hadria. dict. quodlibet 2. ad fi. Martinus ab Hazpilcueta in c. si quis autem. de pœnit. distin. 7. num. 128. quo fit, vt omninò fatendum sit, nullum iudicum vnquam licere contra conscientiam iudicare: nec huius illationis contrarium diuus Tho. nec quisquam alius ex doctis asseruit.

Secunda ratio tollitur ex eo, quòd iudex sententiam ferens ex actorum probationibus contra particularem scientiam, minimè mentitur: cùm authoritate publica sententiam dixerit ex his quę vera apparent inspectis publicis documentis, vnde iudex ipse viso processu ex eo causam diffiniens, id, quod illi, vt iudici verum esse constat, apertissimè sequitur.

Hinc eadem ratione perpensa, tertia ratio cessat: siquidem ex probationibus falsis iudex sententiam ferre non debet: quando falsitas restium instrumentorúmue, eidem iudici, vt iudici patet: non autem cùm eidem priuatim constat. id enim esset credere plus iudici, vt testi, qui restis esse nequit, & vnicus est, fallique potest, quàm duobus, tribusúe testibus, qui verè testes sunt, & à iure legitimi censentur: quod pernitiosum esset Reipublicæ in expediendis, diffiniendisque negotijs: ac deinde iudex ex allegatis, & probatis iudicans aduersus priuatam scientiam: iudicat planè secundum veritatem: cum ea sit iudici veritas, quæ ex ipsis publicis documentis constat.

Rursus nec quarta ratio quidquam iuuat: quia iudex damnans eum, quem priuatim scit innocentem esse: ex ipsis tamen publicis probationibus manifestè nocentem: nequaquam innocentem, sed potius nocentem occidit. Nam & iudex tenetur in iudicio fidem adhibere his, quæ vt iudex cognouerit: non his, quæ vt priuatus: igitur non occidit innocentem, si occiderit eum, qui ex publicis testimonijs nocens apparet.

Quinta ratio tametsi subtilis sit, non omninò conuincit, si consideremus eum, cui iudex præceperit aliquid: quod ipse absque peccato exequi non valet, priuatum esse, & eum in hac præcepti exequutione priuata: non publica authoritate fungi. & ideo oportet, vt is priuatam, & particularem scientiam potius, quàm publicam sequatur: iudex verò authoritate publica iustitiam ministrat, & ea ratione publica documenta tenetur omninò sequi. Nam iustitia quò ad alium, conscientia verò quò ad seipsum est consideranda, authore Baldo in l. 2. C. de pœn. iudic. qui malè iud. & in rub. de iudic. col. 3.

Deinde nec sextum oberit: nam iudex potest non adhibere fidem instrumentis, testibusue, ex præsumptionibus, quæ oriuntur ex eisdem, aut ipsius processus actibus, vel ex alijs, quæ in iudicio contigerint. Quod si dixeris etiam posse iudicem ex his coniecturis, quæ in ipsis actis minimè apparent: sed solus ipse iudex perceperit, testium instrumentorúmue fidem minuere: aut exceptionem à iudicio reijcere, si suspicetur eam dolo potius, quàm iure opponi: tametsi de ista malitia nihil sibi constet: imò ipse eam aliunde, quàm ex processu pręsumpserit: quod notant Innoc. in c. post electionem. de conces. præ. Abb. Anto. & Deci. col. 3. in c. licet causam. de proba. & in c. ex parte 2. de offi. deleg. Deci. in c. supereo. in 1. de appe. & Feli. in cap. de cætero. de re iudicat. respondebo libenter, id procedere; quando iudici, vt iudici ista præsumptio subsiti dum ipse rei veritatem conatur scrutari: sicuti solet plærunque accidere in testium examinatione, vel sanè extra hoc examen, cùm ipse iudex diligenter inspecta negotij qualitate hoc ipsum suspicatur.

Septimam rationem faciliter euademus: modò sciamus instrumenta, testes, aliasque probationes in hunc finem dirigi, vt veritas publica iudici manifesta sit. Nec finis hic sequitur ex eo, quòd aliquid est priuatim iudici compertum: nec aliter finis à rep. prætensus in controuersijs dijudicandis adesse poterit, quàm si iudex publica documenta, & ex iuris sanctionibus legitima sequatur. Ex quo satis manifestum est, actorum probationes, ipsumque processum vtcunque contrarium particulari scientiæ iudicis nequaquam aduersari: imò valdè conformem esse fini, id est, publicæ veritati, quam iudices scrutari, amplectique tenentur. Vnde licet tunc iudex aduersus priuatam scientiam iudicet: verè tamen iudicat secundum publicam veritatem.

Vltima verò authoritas eum habet intellectum, vt iudices debeant sententiam ferre iuxta propriam eorum conscientiam: instructam tamen ex actorum, processusque allegationibus, & probationibus: ita quidem vt semper instruatur iudicis conscientia ex allegatis, probatisque: Si tamen instrui iudex à processu non potuerit, vt contra priuatam scientiam, publicam fidem admittat in causæ diffinitione, non est ei permissum ex processu iudicare: ageret enim contra dictamen conscientiæ: quod prima responsione satis improbauimus.

Ex hac sanè opinione, quam hactenus defendimus, liquidò constat plura, & primùm, iudicem posse, ac teneri secundum allegata & probata, contra priuatam scientiam sententiam dicere, etiamsi quod priuatim scit ita certò sciat, vt nulla ea possit dubitatio contingere, nec vlla ratione possit in contrarium eius animus adduci.

Secundùm, etiam in criminalibus iudicem non posse sententiam ferre ex particulari scientia, imò vel absoluere, vel condemnare tenetur ex his, quæ ipsi, vt iudici per publica documenta constant. nulla etenim ratio congrua est, nec verè dari potuerit, vt inter ciuiles, & criminales causas hac in re distinguatur, sicuti has duas illationes adserunt Thom. 2. 2. q. 64. art. 6. Caiet. dict. art. 2. Syluest. dict. q. 5. Cardin. à Turre Cremata in d. cap. iudicet. Ioan. Maior. dict. q. 4. Barb. in d. §. quia verò. nume. 36. & 48. quidquid in contrarium distinguere conentur Hostien. Inno. Calder Abb. Fel. & alij in d. §. quia verò.

Tertiùm, etiam supremos senatores, iudicésue, qui prætorijs Regijs adsistunt, non posse litigantibus ius dicere ex priuata eorum scientia, & si omnes eam certam haberent: sed teneri litem diffinire ex his, quæ ex processu constant. quod probatur, nam & hi iudices omninò debent visis actis & processibus iudicare, quod palàm est, igitur ex illis publicis documentis, non ex particulari scientia oportet, & necesse est, eos sententiam ferre. Vnde falsum est, quod Guido Papæ scribit. q. 29. dicens, posse supremi senatus iudices ferre sententiam contra allegata & probata, ex propria & priuata scientia modò hæc priuata scientia omnium iudicum sit, vt intellexit Alciat. d. c. 1. non enim video, qua ratione possit hoc defendi, cum hi iudices nullam habeant à principe potestatem derogandi legibus, quæ hactenus semper statuerunt in maximum Reipub. commodum, oportere iudicem ipsis publicis documentis, allegatis & probatis in processu fidem exhibere. Princeps tamen, qui potestatem habet leges condendi, & conditis derogandi, poterit sententiam dicere iuxta propriam & particularem scientiam, tametsi contraium in iudicio probatum sit, vt scribunt Cyn. Bar. & alij in d. l. 1. C. vt quæ desunt a duo. Alber. in d. §. veritas. Fel. in d. §. quia verò. ex ea enim ratione, quod priuatim certò scit, alterum ex litigantib. vel innocentem, vel nocentem esse, etiam refragantib actorum probationibus, poterit iustissimè discedere ab ea lege, quæ dictat publicis actorum documentis à iudice fidem esse adhibendam. Consulit tamen eo casu Caiet. d. artic. 2. vt princeps palam testetur, & publicè propriam ac priuatam scientiam manifestet, quo populo satisfaciat. quibus addo, principem hac in specie æquissimè facere, si reum ex probationibus nocentem: verè tamen ab eo crimine liberum ex propria scientia absoluerit, reum autem ex processu innocentem, itidem immunem à pœna iudicauerit, etiam si princeps sciat priuatim, eum verè deliquisse, nisi delictum ita atrox, ac pernitiosum esset, vt maximè conueniret Reipub. eius authorem publicè puniri.

Quartò constat, reum de crimine ad iudicem delatum, qui ex probationibus actorum, vel ex eo, quod actor non probauit, innocens apparet, verè tamen nocentiss imus est ex propria, & priuata iudicis scientia, absoluendum esse diffinitiuè, non tantum ab instantia, vel obseruatione iudicii, secundum Ioan. Andræ. Calde ri. Cardi. & Abb. in d. §. quia verò Ab. & Imol. in c. 1. de off. ord. & ibi Alci. nu. 85. quibus accedit gloss. in cap. de his criminib. de accusatio. dicens absolutum ab accusatione, eò quòd accusator non probauerit, vlterius accusari non posse, etiam ab alio de eodem crimine, quod ibi Doct. communiter fatentur, & probature in l. qui de crimine. C. de accus. ergo diffinitiuè sit absolutio: nam si interlocutoriè absolueretur ab obseruatione iudicij, plerunque contingeret, vt de eodem crimine accusari iterum posset ex traditis per Bart. in l. Titia. nu. 4. ff. de accusat. Areti. cons. 118. Fel. in rub. de re iudic. nu. 6. & in cap. examinata. de iudic. col. vl. saltem cum ideo absolutio fit, quod libellus malè conceptus fuerit, secundum eosdem, & repetit idem Aret. in eo. cap. examinata, col. fi. Alioque sententia absolutoria ab obseruatione iudicij, licet interloquutoria sit, vim habet diffinitiuè, quemadmodum & ipsi docent, & est communis opinio teste Rebuffo in l. quod iussit. ff. de re iud. num. 48. Sed quò rem apertius explicemus, oportet expendere, an sententia absolutoria ab obseruatione iudicij ea ratione, quòd accusator, vel actor non probauit, sitne diffinitiua, habeátue diffinitiuæ vim, ad eum effectum, vt iterum agi non possit, quod valde dubium est: nam licet in ambiguo sit, an iudex debeat actore non probante reum diffinitiuè à petitis absoluere, & frequentius receptum sit, absoluendum esse reum à petitis diffinitiuè: saltem vbi vtraque parte præsente fuerit eisdem statutus terminus ad probandum ex gl. in authent. qui semel. verb. locum habet C. quo. & quand. iud. Bart. & Doct. in l. admonendi. nu. 13. ff. de iureiu. Abbas in cap. examinata. col. vl. de iud. & in cap. fi. §. 1. col. 2. de iureiur. & probatur in l. argentarius §. cum autem ff. de edendo. docent Pau. Castr. & alij in l. qui accusare. C. eo. tit. gl. in l. si de meis. §. vlt. ff. de arb. Bar. Alex. & Doct. in l. properandum. §. & siquidem. & §. sin aut. reus C. de iud. post gl. ibi. & Hippo. singu. 169. penes quos licebit videre, an reus sit à petitione actoris absoluendus, vel ab obseruatione iudicij, quando nec actor probauit, nec ei fuit statutus terminus ad probandum, tamen sententia absolutoria simpliciter lata, diffinitiua omninò est, nec iterum tractari eadem causa poterit. gl. in d. auth qui semel. verb. locum habet. d. l. argentarius. §. cum autem. fatentur omnes in d. l. admonendi. post Barto. ibi contra Roma. num. 50. idem erit, si reus absolutus fuerit ex eo, quòd actor non probauit. Panor. in d. cap. examinata. col. vlt. Bart. in d. l. Titia. Pau. de Castr. post gl. ibi in l. Iulianus ff. de condict. in deb. Doct. maximè Alex. nu. 28 Curtius Senior colum. 33. & Ripa. nu. 77. in dicta. l. admonendi. contra Ias. ibi in repetit. num. 80. & id apparet ea ratione, quòd absolutoria simpliciter lata in dubio nulla causa expressa, censetur lata: quia probatum non est. gl. sing. in l. si quis ad exhibendum. ff. de except. rei. iud. Bal. in l. 4. C. de sent. quæ sine cert. quant. Lanfranc. in cap. quoniam. de probationi. verb. interloquutoriæ. num. 43. & est communis opinio: igitur parum refert, sit lata sententia absolutoria simpliciter nulla causa expressa, vel expressa ea causa, quòd probatum non sit. Ex quibus tandem apparet, actore non probante, reum ab eius petitione diffinitiuè absoluendum esse: quod si tantum ab obseruatione iudicij absolutus fuerit: licet iniqua sententia sit: & ab ea appellari possit: si tamen in rem iudicatam transierit, iterum actor agere, & eandem petitionem in iudicium deducere poterit: ita etenim intelligenda est absolutio ab obseruatione iudicij, vt notant glo. Bart. & omnes in d. l. properandum §. & siquidem. pręmittunt & omnes in d. l. admonendi. & in d. cap. examinata. licet contrarium Bal. scripserit in d. auth. qui semel. col. 4. quo fit, vt plurimum referat, accusatum de crimine absolui diffinitiuè ab accusatione, accusatore non probante: vel ab obseruatione iudicij. Et ideo multifacienda est opinio doct. qui censent, accusatore non probante, iudice tamen priuatim certo sciente reum delatum verè crimen illud commisisse, absoluendum esse reum ipsum diffinitiuè: non tantum ab obseruatione iudicij: quamuis Ant. à Butrio in cap. 1. de off. ordi. fuerit opinatus, iustius esse, reum eo casu absolui tantum ab obseruatione iudicij. Cuius sententiam in causis criminalibus praxis recepit: quoties delator intra terminum à iudice sibi præfixum, crimen non probat: etiam si iudex ignoret, quis illud commiserit. Nam absoluitur reus tantum ab obseruatione iudicii, vt ex nouis indiciis: nouisúe probationibus iterum possit illud crimen deferri: tractarique in iudicio: quasi Reipub. expediat ita id fieri ad punienda scelera: & effugiendas delatorum præuaricationes: quod Gregorius admonet episto. 30. li. 8. & c. graue 11. q. 3. facit glo. in capit. iuuenis. de sponsali. idem ferè seruatur apud Gallos teste Rebuffo, in proœm. Regia. const. gl. 5. nu. 118. in ciuilibus sanè controuersiis in regio Prætorio adeò receptum est, actore non probante, reum diffinitiuè à petitis absolui: perpetuumque silentium actori indici: vt id passim seruetur, etiam si reo absente, & contumace, nec lite per eum contestata: actor, qui probationis viam elegerit, in ea defecerit: vel non habuerit terminum ad probandum: cum se probationi non obtulerit: causamq́ue ea non facta, vt aiunt, concluserit: hoc tamen post litis contestationem expressim voluit Salycet. in dicta l. properandum. §. sin autem reus. num. 22. tametsi Accurs. & alii communiter (vt fatentur Alexand. & nouiores in dicto §. sin autem reus) voluerint, reum etiam lite contestata absentem ab obseruatione iudicii tantum, absoluendum esse, actore non probante. Sic etiam & in praxi recessum est ab opinione Bald. in l. quod si nolit ff. de ædil. edict. in fi. Innocent. in cap. prout. dedolo & contumacia. Bal. in Margarita, verbo, actor. Ioan. Bapt. de sancto Seuerino in dicta l. admonendi. col. 23. & ibi Ripa nume. 77. qui omnes asseuerant constanter nimis: actore non probante intra terminum sibi etiam lite contestata præfixum, absente tamen reo, & contumace, ferendam esse sententiam non diffinitiuam, sed absolutoriam tantùm ab obseruatione iudicii: quod licet maximam authoritatem habeat ex glo. in dict. authent. qui semel. verb. locum habet, in fin. probabiliter satis displicuit Hippo. singul. 169. Bartol. etenim in dicta l. admonendi. nume. 13. quem alii sequuntur, scribit, reum diffinitiuè absoluendum esse, si actor, cui fuerit terminus ad probandum præfixus, intra illum minimè probauerit. Vtcunque equidem sit, in regio Prætorio reo contumace, nec litem contestante, si omisso remedio missionis in possessionem actor maluerit causam discuti, eo non probante, reus à petitis diffinitiuè absoluitur. Nec quidquam refert, reum nolentem contestari litem intra nouem dies, confessum censeri ex l. Regia. 1. titu. de contestationibus. libro 3. ordina. illius siquidem legis rigor explosus est: nec admittitur in vsum apud Regios, supremosque iudices. Est item in praxi receptum, vt actore absente, & contumace: & ideo non probante, reus etiam si quidquam in eius defensionem non probauerit, diffinitiuè absoluatur, actorique perpetuum si lentium im ponatur: licet iure statutum sit regulariter, actore contumace etiam lite contestata, nec probante, nondum dato termino ad probandum eius petitionem: reum præsentem, nec docentem iura sua, nec propriam defensionem, absoluendum esse tantùm ab obseruatione iudicii: non diffinitiuè tex glos & communis in dicta l. properandum. §. & siquidem. Bart. & communis in dicta l. admonendi. gl. & communis in dicta Authen. qui semel. tradunt. & nouiores in l. qui accusare C. de eden. qui alios ad id nuncupatim allegant.

Quintò ex suprà dictis potest colligi, an vera sit Baldi decisio in l. 1. C. de manu. vind. num. 6. quem sequuntur Alexan. in l. si is, ad quem. ad fi. ff. de acquir. hæred. Feli. in c. cùm venerabilis. de exceptio. nu 42. vbi scribunt, iudicem posse ferre sententiam ex confessione coram ipso pronunciata: licet apud acta non scripta ex glos. in l. quoties. §. vlti. ff. de probatio. Nam si vera est communis sententia, ex qua diximus, iudicem debere sententiam dicere ex allegatis, & probatis: non ex his, quæ priuatim scit: hæc Baldi adsertio potest eum effectum habere, vt sententia lata à sudice non sit nulla: erit tamen ex actis iniqua: & proposita appellatione reuocabitur: sicuti an inaduertunt Alexan. & Felin. in dictis locis, & Alciat. in c. 1. de offic. ordina. nu. 97. poteritque id colligi ex Salic. in l. 3. C. de sentent. quæ sine certa quant. quibus non parum conuenit tex. in l. ait prætor. §. vlt. ff. de re iudic. vbi hoc ita explicant Alex. & Vincen. Hercul. post Bald. in dict. l. 3. Ego verò actorum iudicialium scripturam ad probationem, non ad rei essentiam requiri existimo, c. quoniam con ra. de probà. ita quidem, vt si quid omissum à tabellione fuerit, vel falsò scriptum, id probari per testes fide dignos iure possit: nullibi enim cautum est exactis iudicialib. eam oriri præsumptionem, quæ contrariam probationem minimè patiatur: imò expressim contrarium notant. gl. in l. 1. C. de iure hast. fisca. li. x. & in dicto c. quon iam contra. in gl. vlt. quas Doct. communiter approbant: tametsi iudex in dubio actis à notario scriptis fidem exhibere debeat, & iuxta ea iudicare interim, dum non apparet, quid à tabellione omissum, falsoúe scriptum fuerit: nam & acta, quæ alioqui in scriptis necessariò proponenda non sunt, testibus probari possunt secundum Innoc. Abb. Felin. & Deci. in d. c. quoniam contra. col. vlt. deinde & illud præmitto, confessionem litigantis coram iudice, vt iudice, fieri posse, vel ipso sedente pro tribunali, vel in itinere, aut alibi ius reddente. l. voluit. vbi gl. ff. de interrog. actio. Bart. in l. vnica. C. de confessione col. 2. Abb. & alij in Rub. de iud. nu. 2. Roma. singul. d. 729. his etenim pręmissis iudex sententiam ferre nequit ex confess. litigantis ipsi vt priuato, non vt iudici pronunciata, quod superius latè probauimus: nec in hac specie Baldi sententia procedere vlla ratione potest. Quod si confessio ipsi iudici vt iudici fiat, nec tamen ea scripta sit, apud acta iudicij, vel ex absentia, vel negligentia tabellionis: æquissimè ex ea iudex sententiam dicet, cúm ius litigantium ei vt iudici manifestum sit: oportet tametsi, vt, si huic confessioni testes adfuerint, hi omninò examinentur, eorumque testimonium in acta redigatur: quo defendi sententiæ iusticia possit, verum testib. his deficientibus sententia ipsius iudicis ex hac confessione lata iniqua iudicabitur ex præsumptione, cùm verè æquissima sit, quod Alexan. Bald. Salic. Fel. & Alc. opinantur: & quandoque nulla vel ex eo, quòd iudex in sententia eius mentionem fecerit, vel ex alijs, quæ notantur in c. 1. dere iud. vnde ipse infero intel lectum ad eam controuersiam, quæ difficilis a iuris vtriusque interpretibus censetur, dum disputant, sitne nulla sententia iudicis incerta ex actis, certa tamen ex instrumento, quod in actis minimè apparet, eius verò mentio in sententia fit: nam eam sententiam validam esse tenuerunt Innoc. & Fel. nu. 41. in dicto c. cùm venerabilis. Alexan. & Vincent. in dict. l. ait prætor. §. vlt. per text. ibi Bal. & Salic. in l. 3. C. de sent. quæ sine certa quant. quibus manifestissimè suffragatur tex. in dict. §. vlt. nisi verba illa Iurisconsulti sine scriptura, referantur ad fideicommissum à testatore, verbo tantum, non scriptura relictum, sicuti Accursius ea intellexit, qua ratione præfatam sententiam nullam esse ex contrario censuerunt. Anto. in d. c. cùm venerabilis. §. quia verò. col. 2. & Ab. ibi nu. 48. Ang. Aret. in §. curare. nu. 5. de actio. Ang. & Imol. in l. si conuenerit. ff. de re iudic. Ioan. And. in Specul. tit. de sent. & de his, quæ ipsas sequuntur. §. qualiter col. 2. Aret. in l. cùm ad præsens. ff. si cert. pet. quam opinionem sequuti satentur, communem esse Aret. in c. 3. de accusat. nu. 14. Ias. nu. 19. in d. l. ait prætor. §. vlt. & ibi Zasi. col. 3. Dec. in d. c. cùm venerabilis. nu. 37. eandem esse communem, licet ab ea discesserint, adserunt Ripa col. 2. & Hercul. col. 7. in d. §. vlt. & probatur ea ratione, quod instrumentum non productum in iudicio, non dicitur iudici cognitum. l. vlt. C. de fide instr. glos. & Fel. in c. contingit. de fide instr. tex. in l. adopt. ff. de adop. tradunt latè Fel. in c. quoniam contra. q. 1 & Dec. nu. 30. de probat. Hippol. singul. 17. & tamen prædicta opinio, quam communem esse diximus, planè procedit, vt sententia à iudice sic lata, verè nulla sit, cùm instrumentum, cuius mentionem fecerit, minimè fuerit ipsi iudici, vt iudici, productum: quod si ei, vt iudici, fuerit productum: ea verò productio, vel ex absentia notarij, vel ex eius omissione, aut inopia testium in actis conscripta non sit, sententia præsumetur nulla: tametsi verè æquissima, iustoque iudicio fuerit lata: cui tandem vitio mederi iudex poterit, si testib. ea productio probari queat.

Sextò, ex principali huius capitis resolutione deducitur, falsum esse, quod Fel. scribit in d. c. pastoralis. §. quia verò. nu. 25. dicens in causis breuiorib. quas iudex potest absque actorum scriptura diffinire iudicem posse sententiam dicere secundum priuatam & particularem scientiam aduersus allegata & probata, hoc etenim nequaquam verum est, quia etsi iudex in his causis possit non confectis actis, nec processu, ius dicere litigantib. quod Bart. & alij notant in Authent. nisi breuiores. C. de sent. ex peri. recit. tenetur tamen sententiam dicere ex his, quam vt iudex, non quæ vt priuatus cognouerit: & prætereà si acta fuerint conscripta, his oportet fidem exhiberi, non priuatæ scientiæ: vnde & in his causis iudex ferre debet sententiam ex actorum probationib. ex allegatis probatisque, & ex his, quæ sibi, vt iudici manifesta sunt: nec oberit decisio Bart. in dicta Authent. nisi breuiores. dicentis, in his causis minimis simplici assertioni iudicis credendum esse, nam & si verum sit, quod valde dubium est, intelligi debet de his, quam iudici, vt iudici, contigerint, non autem de his, quam vt priuatus perceperit.

Septimò, sunt qui in hac difficili quæstione iudici consulant, vt causam superiori remittat, & à iudicandi munere abstineat potius, si id commodè fieri potest, quam innocentem condemnet. Thomas dicta quæstio. 64. artic. 2. Syluest. verb. iudex. 2. quæstio. v. quod tamen non videtur satis cautum esse, cùm ab alio iudice ex eisdem actis innocens damnabitur ex huius iudicis remissione: nec iudex hic liber est à reatu causam dans morti innocentis, vt Caieta. existimat dicta quæstio. 67. arti. 2. nam si potest sententia ferri ex his, quæ iudici, vt iudici probata sunt, non debet is iudex aliter à munere iudicandi abstinere, quàm vt innocenti subueniat: qui quidem effectus nequaquam sequitur ex remissione causæ ad superiorem. Sunt & alij, qui opinantur, iudicem debere pronunciare, sibi de causa non liquere hoc ipsum iuramento asseuerantem iuxta tex. in l. si. de meis. §. vl. ff. de arbitr. & consilium Auli Gellij libro 14. cap. 2. Angel. in l. non quemadmodum. ff. de iudic. & in hac specie ita consulit Alciatus dicto cap. 1. de offic. ordin. nume. 91. à quo ipse dissentio, eò quòd text. in dicta l. si de meis. §. vlt. præfatum consilium probet in eo iudice, qui intra certum diem iudicare, & causam diffinire cogitur, cùm tamen eo die nondum ei liqueat, quid in ea controuersia iustè diffinire possit: quod potest variis ex causis contingere: & præmaximè cum inter duos controuertitur de aliqua re, quæ per eorum neminem possidetur, ita vt neuter nec verè actor sit nec verè reus: & intra diem præsignatum minimè liquidum est, ad quem eorum res ea pertineat. Graue siquidem est, authore Gregorio, vt in re dubia certa proferatur sententia. cap. graue 11. q. 3. deinde ego non video, quo pacto iudex hîc possit iurare sibi non liquere: siue enim consideremus publicam, siue priuatam scientiam, certus est, quid in ea, quæ tractatur, causa verum sit. Satius me herclè erit testium falsitatem diligenter inquirere, & præter hoc quamlibet tentare viam, vt innocens eius testimonio absoluatur, hoc ipsum principi, vel Reipub. significans, forsan enim princeps iudicis assertioni, eius probitate perpensa, publiceque omnibus cognita, fidem exhibebit, tenetur quidem quilibet, etiam non requisitus, subuenire proximo, ne damnum vel in bonis, vel in corpore iniquè patiatur, veritatem denunciare ei, qui prodesse possit. Thom. 2. 2. quæstion. 70. artic. 1. & ibi Caiet. text. optimus in c. noli timere. 11. quæstio. 3. & inc. intimauit. vbi Abb. & Felin. de test. Dominicus à Soto in relectione de secreto. membro 2. quæ. 7. & Marti. Azpilcueta in cap. inter verba. 11. q. 3. Corol. 63. Sin autem apud principem iudex obtinere non valeat huius innocentis absolutionem: nec aliud sit huic innocentiæ tutum refugium, poterit iudex absque animæ periculo, ac tenebitur eam causam ex allegatis, & probatis diffinire, quod sensit præter alios Thomas dicta quæstio. 64. art. 6. ad tertium. & Caietanus dicta quæst. 67. art. 2. ad finem.

Vltimò, licet exequutor requisitus vt sententiam exequatur, non possit iustè, nec teneatur eandem exequi, quoties notoriam iniquitatem, aut intolerabilem errorem habeat: Innocen. in c. cùm in iure. de offic. deleg. Ancha. consi. 382. col. pe. Felin. in c. at si clerici. de iudici. 4. col. Matthæ. de Affli. in proœmio constit. Neap. incipiente, post mundi machinam. nu. 55. Cur. iunior & Purpur. in l. magistratibus. ff. de iurisd. om. iudi. fi. col. Caiet. in d. q. 67. art. 2. ad finem. no. in dicto c. pastoralis §. quia verò. optimus text. in c. inter cæteras. de re iudic. tamen si sententiæ iniquitas exequutori ex scientia particulari, & priuatim nota sit: poterit, ac tenebitur sententiam ipsam executioni tradere: quod in specie Caieta. asseruit d. artic. 2. licet. Abb. & Felin. in d. §. quia verò. & idem Abb. col. pe. Alciat. nu. 110. in d. c. 1. in contrariam sententiam ierint. Sed & si iudex ordinarius requisitus à delegato, vt sententiam exequutioni tradat, viso processu ex eo perceperit, sententiam á delegato latam iniustam esse, non tamen notoriè, nec euidenter iniquam, adhuc tenebitur eam exequi: sicuti probare videtur text. in d. §. quia verò. adiuncta ratione, quam adduximus dum paulò antè tex. in d. §. quia verò. pro communi sententia adnotauimus. Procedit tamen ea ratio in causa ciuili, cum in ea sententia, à qua appellatum non est, in rem transierit iudicatam: at in criminali quæstione vbi processum est ad corporis pœnam, & potest quilibet appellare ipso condemnato minimè prouocante. l. non tantum. ff. de appellat. secus censendum erit, atque ita exequutor instructus ex actis, ac scientia publica non tenebitur, nec poterit iustè eam sententiam exequi. vnde Abbatis opinio, quam modo retulimus, defendi poterit in eo casu, quo exequutor sententiam iniquam esse ex ipsis actis cognouerit, quod apud me ita dubium est, vt persuasum habeam idem in hac specie, quod in proxima dicendum omninò esse: cúm hic exequutor iudex non sit ad illam publicam scientiam percipiendam viso processu, nec is processus ei, vt iudici cognitus est. Iudex enim, qui sententiam tulit, non tenetur exequutori, etiam si alioqui iurisdictionem habeat, acta, ex quibus sententiam dixerit, ostendere: vt passim receptum est in d. §. quia verò. & in cap. 2. de except. in 6. & in dict. cap. 1. de offic. ordin. vbi Abbas & Alciatus super gloss. verb. publicum. Alex. & nouiores in d. l. magistratibus. Exequutor igitur acta legens eaque examinans, priuata authoritate non publica vtitur. Nec verum est, sententiam in criminalibus non transire in rem iudicatam, imo falsum, vbi ab ea appellatum non fuerit, ab ipso condemnato, vel ab alio quocunque, ex Iurisconsulto in l. diui. ff. de pœnis. & in l. 1. ad finem. ff. de quæstioni. & nos probauimus idem in Epitome de matrimonio. §. vlti. nume. 15. tametsi iudices, qui de criminalibus quæstionibus apud Regia prætoria summo in tribunali cognoscunt, appellationem à criminali iudicio, etiam post dies à lege ad appellandum constitutos propositam, frequenter admittant.

An liceat iustè litiganti, aduersarium fallacijs dolisue impetere.

SVMMARIVM.

- 1 Non licet etiam iustè litiganti in iudicio, mendacio vel falsitate vti aduersus aduersarij dolum.
- 2 Iniquè interrogatus à iudice, iuris ordine non seruato, poterit verbis ambiguis fallere iudicem, modò mendacium non committat.
- 3 An liceat in iudicio pluribus diuersis contrarijsue defensionibus vti, & an excipiens fateri videatur?
- 4 An liceat conuento super mutuo, quod iam soluerit, falsum solutionis instrumentum producere: ipsumue mutuum negare?
- 5 An interrogatus super centum, quorum quinquaginta verè debet, poßit totam positionem negare?
- 6 Expenditur latè intellectus cap. 1. de arbitr. in 6. & l. diem proferre. §. si plures. ff. de arbitris.
- 7 An iustè vel iniustè captus poßit à carceribus absque reatu criminis & peccato fugere? & inibi traditur, an dimissus præstito iuramento de redeundo, teneatur redire.
- 8 Liceatne alicui metu tormentorum aut mortis, crimen sibi ipsi falsum imponere propria confeßione.
- 9 Martyribus quamuis licitum fuerit, cum fugere possent, in carceribus manere, vt pro fide occiderentur: nusquam tamen eis licuit seipsos occidere, nec licebit cuiquam seipsum morti tradere ob euitandum stuprum.
- 10 Damnatus vt fame moriatur peccat mortaliter, si cibos sibi oblatos sumere detrectauerit.
- 11 Fugiens à carcere videns ostium apertum, an à iudice puniri poßit?
- 12 An poßit iniquè damnatus ad mortem, effringere carcerem vinculaque rumpere? & num. 14.
- 13 An iniquè capto timenti iniquam iudicis condemnationem liceat custodes carceris occidere.
- 15 Potest quis rem propriam ab alio tyrannicè occupatam, propria authoritate etiam furtim surripere: vbi eam aliter obtinere nequit.
- 16 Aliquando licet iudici vti simulationibus, vt veritatem occultam à reis extorqueat.

CAPVT II.

ADeò proteruè quorundam hominum audacia tribunalia ac prætoria, alioqui sacrosancta, vitio inueterato tyrannicè inuasit, vt ex forensib. hi diligentius cæteris officio fungi videantur, quod iudicialem litis, & causę examinationem periurijs, mendacijsque frequentissinns impediant: iudices ipsos controuersias priuatorum, quò sumptus parciores sint, diffinire summopere cupientes fictis & simulatis petitionibus, recti quidem speciem præ se ferentibus, infestent. Apud hos magno nomine censentur, ac ditissimi omnium, maximo salutis spiritualis periculo fiunt, qui reum, ne à rei petitæ possessione citius cadat, prolixis data opera dilationibus tutantur: iustam æquissimi iudicis diffinitionem potius, quàm diuinam tanti sceleris vltionem timentes. Nec tamen omnes negotium istud tractantes eadem censura metimur, prauos equidem, ac perniciosos Reipub. incusamus. Quosdam. n. nouimus munus istud ita egregiè, piè, & fidè gerentes, vt maxima laurea huius instituti digni censeantur. Quibus, improbos enim missos facimus, ea proponitur quæstionum liceat aduocato qui iustam causam fouet, in iudicio, dilationibus, calumnijs, doloúe, nam & hic bonus esse potest, ingenuè vti ad effugiendas alterius, qui ex aduerso litigat, calumnias, technas, vel fucos, quos iudici obijcere studet. Et profectò id licere probatur ex Iurisconsulto in l. cum pater. §. Titio. ff. de legat. 2. Nec videtur, inquit, dolo fecisse, qui fraudem excluserit. quo in loco Accurs. similes & huic rei conuenientes authoritates adducit. Deinde in specie, quam tractamus, hoc gl. respondet in cap. cupientes. §. quod si per viginti. verb. malignantium. & ibi Doct. de elect. in 6. cui similis per text. ibi in cap. Dominus. verb. ex insidijs. 23. q. 2. commendat Alex. in l. qui totam. ff. ad Trebel. Barb. in cle. 1. dere iud. Panor. in c. 1. col. 2. quod met. caus. Ancha. consi. 145. Anto. in c. 1. de mut. pet. Deci. in l. ea est natura. ff. de reg. iur. Hippo. singu. 177. Marcus Anto. in tract. de virib. & virt. iuram. effect. 60. Andr. Tiraq. de vtroque retract. num. 70. Rebuffus in l. vnica. notab. 9. C. de sentent. quæ pro eo quod interest. Quorum pauci, & si prædictæ conclusionis omnes meminerint, eius veram resolutionem tradidêre, ideo ego existimo quàm verissimum esse, aduocatum iustam causam in iudicio tractantem non temerè cautelis, ac malitijs, cauillisque vti debere, nec posse: id enim indecens est bono viro, sed tunc demum arte quapiam decipere aduersarium iustè ei licere, cum id necessarium esse duxerit, ad alterius cauillationes tutè effugiendas, vel victoriam in lite consequendam. hoc equidem licet ex l. 1. ff. de dolo & dicto cap. Dominus. vbi Gratianus Augustinum lib. 6. quæstion. super Iosue. quæstio x. in hæc verba citat. cùm autem iustum bellum susceperit, vtrum apertè pugnet, an ex insidijs, nihil ad iusticiam interest. Quib. verbis idem quod duci exercitus in bello, permittitur, & aduocato concessum censetur: modo nec dux belli, nec aduocatus etiam aduersus alterius cauillationes falsitate vel mendacio vtatur. Cum hoc etiam ad mortem euitandam nequaquam licitum sit tex. in cap. ne quis & seq. 22. q. 2. ex Augustino 5. psalmo. & libr. contra mendacium cap. 17. peccat igitur aduocatus, qui in iudicio etiam contra aduersarij cauillationes iudicem, vel eundem aduersarium mendacio aut falsitate decipit. Diuus Tomas 2. 2. q. 71. art. 3. idem q. 40. art. 3. Panormit in cap. sicut. in 3. col. 6. de iureiur. & in cap. olim. in 1. col. vlt. de rest. spoliat. Bal. in rub. C. de fide instrum. nu. 30. Imol. in cap. 1. nu. 13. de mutuis petit. Tiraq. in d. nu. 70. Ias. in l. cum proponas. col. 2. C. de pact. & in §. in bonæfidei. de act. nu. 81. quam opinionem fatetur communem esse Aret. in l. decem. nu. 7. ff. de verb. obligat. optimè facit ad hoc, quòd licet iniquè interrogatus iuris ordine non seruato, vel à iudice non suo, qui ius interrogandi non habet, non teneatur respondere: & si coactus responderit, iustè, & sine vitio valeat ipsum iudicem verbis ex communi significatione ambiguis fallere: mentiri tamen nullo pacto debet: alioqui peccato subditur: sicuti docent eleganter Augustinus lib. de conflictu vitiorum, & cap. Siquis. & cap. primum 22. q. 2. Thomas 2. 2. q. 69. art. 1. Caieta. q. 89. ar. 7. Adrianus in materia de confessione. dubio x. & quodlibe. 11. litera. cc. ex nouioribus non minus eleganter, quam eruditè Hispani tradiderunt, nempe Dominicus á Soto. lib. de secreto. mem. 3. q. 3. conclus. v. Mart. ab Azpilcueta in cap. inter verba. 11. q. 3. corolla. 64. col. 221. Genesius à Sepulueda in dialogo de ratione dicendi testimonium cap. 5. & sequentib. tametsi in exemplis non omninò conueniant. Ex quo infertur, quod licet reus in iudicio pluribus vti possit titulis, ac defensionib. ad excludendam actoris intentionem. reg. nullus de regu. iur. in 6. c. constitutus de rest. in 1. cap. post electionem. de concess. præb. & ibi Doct. Calder. consi. 7. de elect. Abb. in c. cum olim. col. 9. de re iud. glo. in verb. quod meum. in cap. inter dilectos. de fide instrum. vbi Feli. idem in cap. in nostra. col. 2. de rescript. Ias. in §. sic itaque de actioni. num. 16. Selua de beneficio. 3. part. q. 19. id tamen procedit, quia ex hoc nequaquam is mentitur. Nam quamuis ex vno titulo adquisitum ex alio adquiri non possit l. 3. §. ex pluribus. ff. de adquir. posses. cum ibi communiter adnotatis, is tamen, qui allegat in propriam defensionem, priuilegium & præscriptionem, donationem & emptionem, quæ quidem contingere potuerunt in vna & eadem re, eum sensum habere censendus est, vt si præscriptioni locus non sit, priuilegium admittatur. Similiter si donatio iure admitti nequeat, emptionis titulus consideretur, qua ratione nullo irretitur mendacio, vt & ipse colligo ex Innocent. & ibi Abb. col. 8. in cap. auditis. de præscript. Deci. in cap. pastoralis. de exceptio. nu. 13. Felin. in d. cap. in nostra. col. 2. dignus etenim est, vt ea interpretatione à mendacio excusetur, qui in iudicio ad eius defensionem adserit ea, quæ verè contingere potuerunt. Eodem iure erit considerandum, quod adnotari solet ex regula iuris, exceptionem obijcientem non videri actoris intentionem fateri, quod verissimum est, non tantum in eo, qui conditionali oratione excipit, sed & in simpliciter excipiente, cum Iurisconsulti & Pontifices Romani, qui nobis hanc docuêre regulam, absque vlla conditione id adseuerent. l. non vtique. ff. de exceptio. reg. exceptionem. de reg. iur. in 6. cap. cùm venerabilis, de except. in quo licet exceptio proposita fuerit conditionaliter, tamen ipse Romanus Pontifex simpliciter regulam iuris ibidem approbat. & probatur, nam actus agentium non debent operari vltra intentionem agentis. l. non omnis. ff. si cert. pet. sed exceptio eo animo proponitur, vt intentio agentis excludatur, igitur non poterit in dubio ex ea probatio intentionis ipsius agentis assumi. Deinde excipiens tametsi absque vlla conditione excipiat, tunc demum intendit exceptione vti, cum actor deductam in iudicium intentionem probauerit, siquidem prius opus non est vlla exceptione, quod probat tex. in l. siquidem. C. de exceptioni. gloss. & Cuma. in dict. l. non vtique. agit sanè quis rei vendicatione domum quandam à Titio iure dominij petens, excipit Titius, illam domum ab ipso actore habuisse titulo permutationis, aut venditionis, non ex hoc videtur fateri reus actorem dominum esse illius domus, vnde nisi actor dominium probauerit, succumbet, ac tunc probato dominio actoris, reus probare debet permutationem, emptionémue, vti probat text. in dicto capitulo. cùm venerabilis. igitur simpliciter excipiens, fateri non videtur intentionem actoris. glos. in dicto capitulo cùm venerabilis. quam Abbas & Doctores magis communiter ibi sequuntur, sicuti adserit Decius numero 19. idem notat alios allegans Felin. ibi numero 12. Alexand. & Aret. in l. decem. ff. de verb. oblig. Bald. in l. exceptionem. C. de probat. Probauimus tandem, posse reum pluribus diuersis titulis se defendere, & tamen negamus, eum posse in iudicium titulos directè contrarios ad defensionem proponere, id enim minimè licet, nec fieri potest sine mendacio, & ideò agendum non est, cùm ex duobus directò contrarijs, vel simul impossibilibus necesse sit alterum falsum esse ex Aristot. 2. Topicorum. l. sed si pupillus. §. si institoria. ff. de instito. l. prima. C. de furt. l. hæc verba ille. ff. de verborum significatio. capitu. cùm renunciatur. 32. quæstio. prima. capitu. quicunque ab origine. de pœnit. distinct. 2. quod manifestius apparet ex eo, quod exceptiones indirectè contrariæ admittendæ non sunt, vt asserunt Cuma. & Socin. in l. nemo. ff. de exceptio. Deci. in cap. pastoralis. eod. titu. nume. 13. veluti si quis conuentus actione personali ad centum ex mutuo, excipiat seipsum dicta centum actori Romæ soluisse vigesima die Martij: & eadem die actorem Burgis pactum ei fecisse de non petendo. Necesse profectò est, alterum ex his falsum esse, & ideò à mendacio defendi excipiens commodè non potest, fortiori igitur ratione nec erunt admittendæ exceptiones duæ, quæ directè contrariæ sunt. hoc ipsum probat text. in l. secunda. versiculo sed si alius. ff. quando appel. sit. nam licet Iurisconsultus ibi tracter, non esse admittendam vnam & eandem exceptionem, quæ sibi ipsi contraria sit, idem erit censendum in duabus sibi ipsis directè repugnantibus, cùm eadem ratio vtrobique subsit, nempe mendacium ex repugnantia. Ex quo patet verus & planus sensus ad text. in l. scripturæ & capit. imputari. de fide instrumentorum. vbi decisum est, non esse audiendum eum, qui contraria allegat. Nec me fallit, plures iuris vtriusque interpretes passim adserere, quandoque allegantem contraria esse audiendum, quorum species & exempla magis ad diuersa, quàm ad contraria induci possunt, & ideò nihil impediunt, quo minus nostra sententia vera sit, scribit & ad hæc Io. Imol. in c. 1. de mut. peti. nu. 13. veniale crimen tantùm committere eum, qui mendacium in iudicio dixerit, quo causam iustam ab aduersarij calumnijs tutius defenderet, cui consentire visus est Alex. in l. qui totam. 1. col. ff. ad Treb. quod & ipse concederem, modò iuramentum absit, & ex hoc mendacio leue pręiudicium sequatur iuxta ea, quæ notaui in præcedenti capite.

Cæterùm ad exemplum huius resolutionis plura sunt consideranda, quæ eam confirmare videntur. & primùm quod Bal. scripsit in rub. C. de fide instru. nume. 30. dicens: mihi ex falsa mutui scriptura in iudicium deducto, non licere aliquo modo falsum solutionis instrumentum producere, quod ex prædictis verissimum est, & sequitur Ias. in §. bonæ fidei. de actio. nu. 81. Barb. in cap. 1. de mut. petit. numero. 84. Subdit tamen idem Bald. ab eisdem receptus, me iniquè conuentum in iudicio, nempe ad centum, quæ actor verissimè asserit me mutuo recepisse, cùm à me secretè soluta eidem fuerint, posse veram illam mutuationem negare. idem notat Hippo. sing. 177. falsò ad id citans Anto. in dicto cap. 1. Anch. in reg. 2. de regu. iur. in 6. qui in quæst. 5. saris dubius est, nec id licere audet fateri, & meritò. ita etenim falsum committit, qui interrogatus veritatem occultat, ac si mendacium dixerit, cap. 1. de crim. fal. cap. quisquis. 11. q. 3. & ibi glos. & in cap. cum dilecti. verb. meram. de accusat. Bald. in l. data opera. nume. 29. C. qui accus. non possunt. Feli. in cap. 1. nume. 3. de testib. cogend. diuus Thomas. 2. 2. q. 73. artic. 1. Regia l. 42. tit. 16. part. 3. l. 1. tit. 7. part. 7. cur igitur Bald. & alij concedunt, iustè litigantem vti posse falsitate, mendacióue aduersus alterius calumnias, cùm id licere hac in quæstione ipsi negauerint? Quam ob rem dubitationem hanc ita dissoluendam esse censeo, tres eius species constituens. Prima cùm à me Sempronius petit centum, quæ verè asserit mihi mutuasse, & tamen eadem ei secretò soluerim, possum equidem absque vllo crimine hanc petitionem negare, prout in ea actoris propositio continetur, nec vllum adest mendacium, ea ratione, quod actor in eo libello asserat mihi centum mutuasse, & adhuc me illi obnoxium esse ad eorum solutionem, quod falsum est, cùm ei centum soluerim, & ideò petitio ea forma, qua fit, & iudici exhibetur, falsa est, iusteque à me negari potest, in genere. Secunda huius rei species erit, cùm ego cogor positionibus actoris respondere simpliciter confitendo, vel negando, & mihi ab actore ponitur, accep isse ab eo mutuo centum, & illa adhuc ei debere, tunc eodem pacto possum iustè absque mendacio negare positionem, prout ea proposita est.

Tertiò, si satis distinctè à me per positionem interrogetur, receperimne centum mutuo ab actore, nec possim respondere, illa mutuo accepisse, sed eadem soluisse, & cogar simpliciter vel negare, vel fateri, possum si verè ea solui, tutè eam positionem, prout ponitur, negare, quod veram esse contendam ex his, quæ suprà ostendimus. Nam ego qui verè centum ab actore petita illi solui, iniquè ad iudicium trahor, iniustè interrogor, vnde possum versutiam interrogantis iniquè, eludere responsione quadam, quæ interpretationem intellectúmue, quem ex animo illi dederim, congruè patiatur. Sic sanè dum ipse nego positionem, quæ mutui dationem ponit, intelligo me dicta centum cum effectu mutuo non recepisse, vel quia illa mutuatio, quæ verè contigit, solutione est rescissa, eiusque obligatio soluta, vel quia non dicitur mutuum accepisse, qui illud iam reddiderit, vel ex eo quòd in ea positione asseritur, me centum mutuo accepisse in eum sensum, vt illa non reddiderim, simque ex ea mutui datione obligatus, cùm ad hoc tendat mens interrogantis, & tamen eo sensu positio falsa est: quo fit, vt licitè negari possit. His tamen adde Ias. in l. manifestæ. ff. de iureiur. col. pe. Cæpolam cautela 60. Alciat. in l. 1. §. si quis simpliciter. num. 74. ff. de verb. obligat.

Secundò, ex eadem resolutione expediri potest dubium illud, quo quæritur, an interrogatus simpliciter debeátne actori mille, & verè quingenta debeat, possit totam positionem negare, vel teneatur partim negare, partim fateri. idem erit, si super fundo interrogatio fiat, & eius pars actoris interrogantis sit, pars verò ipsius respondentis. In quo respondent quidam, non posse totam positionem negari, cùm partim vera sit, ac debere interrogatum ipsam fateri ea parte, qua verum continet, siquidem interrogatus simpliciter censetur, non tantùm de toto, sed & de parte, an vera sit omninò, interrogatus. text. singu. in l. qui seruum. §. vlti. ff. de inter. actio. in iure, inquit Paulus, interrogatus an fundum possideat, quæro, an respondere cogendus sit, et quota ex parte fundum possideat? Respondi, Iabolenus scribit, possessorem fundi cogi debere respondere, quota ex parte fundum possideat, vt si minori ex parte possidere se dicat, in aliam partem, quæ non defenderetur, in possessionem actor mittatur, hactenus Iurisconsultus. Deinde ponens affirmatiuam, non tantùm ponit de toto, sed etiam de parte qualibet. l. si quis cùm totum. ff. de except. rei iudicat. sic igitur respondens debet non tantùm de toto, sed & de qualibet eius parte respondere. l. si defensor. §. 1. ff. de inter. actioni. ad idem optimus tex. in l. qui solidum. ff. de leg. 2. vbi qui totum, aut solidum petit, etiam in parte constituit debitorem in mora, quibus sanè rationibus hanc opinionem tenet Bart. in l. 1. §. si stipulanti. per eum text. ff. de verb. obligat. cui Doctor. magis Communiter adhærent, vti adserunt Alex. nu. 7. Areti. num. 29. Vincent. nu. 17. Ias. nu. 19. & nouiores ibi. idem repetit Bart. in l. is, qui ducenta. §. vtrum. in fin. ff. de reb. dub. & in d. l. si quis cùm totum. in princ. Abb. in c. vnico de plus petit. nu. 15. Felin. alios allegans in c. nam concupiscentiam. ad fin. de constitu. & Cappella Tholosana. 208. pro his solet adduci tex. in l. pupillus. §. vlti. ff. de verb. signific. vbi scribitur. Qui suum non esse iurat, adijcere debet, nec sibi commune esse, quasi de parte censeatur interrogatus, quo in loco Accursius asserit, etiam si non respondeat de parte, nihilominus id subintelligi, & ita Alciatus ex hoc veriorem esse Bartol. opinionem existimat.

In oppositam sententiam, nempe posset conuentum in iudicio totam summam petitam negare, etiam si partem tantùm debeat, rationes & authoritates aliquot adducam, ex quibus pro aduersa parte citata, vel hanc vltimam comprobabunt, vel ei parùm nocebunt. Et primò ab hoc reo iniustè petuntur centum, & super his iniquè interrogatur, cùm tantùm quinquaginta debeat, igitur poterit ex superius adductis, verbis ambiguis fallere interrogantem, & negare positionem eo animo & sensu, vt eam falsam esse asseueret, prout ponitur. Nam & verissimè in hunc sensum falsa est, igitur periurus non erit. Secundò, maior summa negata in iudicialibus minorem non includit, quod apparet ex text. in d. l. non solùm. §. vltimo. & in d. l. pupillus. §. fina. ex quibus interrogatus, an fundum possideat, cogendus est respondere, an partem possideat, vnde consequitur simpliciter respondentem non possidere fundum, nequaquam de parte respondisse, nam si de ea respondisse censeretur, non esset cogendus de parte respondere, ergò qui negat se maiorem summam debere, non videtur negare minorem, cùm hæc non includatur in maiori negata. Tertiò, à contrarijs argumentor, siquidem id verum est, cuius contrarium falsum. Sed si reus quinquaginta tantùm debitis, interrogatus de centum, dixerit se ea non debere, ac positionem negauerit, & falsam eius responsionem iudicemus, vera itidem erit responsio, qua interrogatus, an centum debeat, dixerit debitis tantùm quinquaginta, se centum debere, quod falsissimum est, & probatur isthæc collectio ex eo, quòd summæ continent plura explicitè, vel implicitè, copulatiuè, non disiunctiuè. l. scire debemus. in principio. ff. de verborum obligatio. Quartò significatio, quæ sumitur ex vniuerso, in quo aliquid falsum est, totam orationem falsam efficit. text. in l. is, qui ducenta. §. vtrum. versiculo quia significat. ff. de rebus dubijs. Quintò, etiamsi verum sit maiori summæ affirmatiuæ, minorem inesse, quod maximis rationibus controuertunt Doct. in dicto. §. stipulanti. Carol. Molin. in consuetudi. Paris. titulo 1. §. 33. gloss. 3. numero 12. manifestissimum tamen est, maiori summæ negatiuè prolatæ, minorem nec naturaliter, nec ciuiliter inesse, quod omnes concedunt in dicto §. si stipulanti. & probari potest ex clementina 2. de magistris, nec enim sequitur, prohibeor in hoc actu expendere centum aureos, igitur nec possum expendere quinquaginta. itidem si quis asseruerit, se non habere centum, non ex hoc fatetur se nec habere quinquaginta. Nec isthæc argumentatio valet, imò vt vana, est omninò refellenda. Nam quod scribitur in l. si vnus. §. si cùm mihi. ff. de pactis, dum dicitur, pactum de non petendo viginti, cùm decem tantùm debeantur, ad illa decem etiam negatiuè referri, ideò procedit, quod dicta negatiua oratio affirmatiuam tacitam includat. Quasi qui paciscitur se non petiturum viginti, remissionem illorum faciat. Rursus non oberit quod deducitur ex l. si voluntate. C. de rescindenda venditio. Nam si venditor dixerit, se non venditurum rem pro centum, implicat quod nec pro octuaginta, si emptor dicat, se non empturum pro centum, non sequitur, quin minoris emere velit: siquidem negatio maioris summæ, modò negat, modò non negat minorem summam pro intentione loquentis. l. si decem. ff. locat. deinde non obstat textus in dicta l. si quis cum totum. dum dicit, iudicem per sententiam pronunciantem, fundum non esse Titij, non tantùm de toto, sed & de parte pronunciasse censendum, etiam si negatiuè prolata fuerit sententia. Quia id procedit ne sententia reddatur elusoria. Nam si iudicatum fuerit, me tibi non debere centum, inutile esset iudicium, si tu posses non obstante exceptione rei iudicatæ petere octuaginta, vt sentiunt Doctor. in dicto §. si stipulanti. & prætereà cùm de tota summa seu de re integra in iudicio actum fuerit, sententia super hac controuersia lata, de ipsa tota re in iudicium deducta, est intelligenda, vt finis litibus imponatur. Sextò, pro eadem opinione adducitur non incongrua ratio, quod summa ab extremo numero speciem recipit, & ideò verbum significatiuum maioris summæ, puta centum, ex proprietate dictionis non comprehendit minorem, puta quinquaginta Domi. per illum textum in capit. cui de non sacerdotali. de præbendis in sexto. igitur interrogatus an debeat centum, non est censendus periurus, etiam si positionem negauerit, cùm illa ad inducendum periurium strictè sit intelligenda, & sic propriè vt censeatur interrogatus de centum tanquam specie, non de minori summa. His tandem & alijs rationibus hanc vltimam sententiam veram esse adseuerant Speculat. titulo de positionibus. §. quinto. versiculo secundo vero exemplo. gloss. in capitulo vltimo de confess. in sexto. Bald. in capit. dudum. in 2. elect. numero 29. Deci. in l. non potest videri improbus. ff. de regul. iur. Alciat. numero 48. & ibi Crottus columna vltima in dicto §. si stipulanti. & esse hanc opinionem Communem fatetur Imol. in capitu. dilecti. 2. colu. de maio. & obedien. idem in capitulo primo. de plus petit. vbi Abb. dicit hanc seruari in praxi. licet vterque priorem sequatur.

Non oberunt ea, quæ pro Barto. adducta fuêre & primo. l. non solùm. §. vlti. quia ibi tenetur de toto, interrogatus etiam de parte respondere ex eo, quod etiam de parte expressim fuerit interrogatus, sicuti explicant ibi Accursius & Decius in d. l. non potest videri improbus. Hæc verò responsio non omninò conuenit Iurisconsulto, qui præmissa simplici interrogatione circa totum scribit interrogatum cogendum esse de parte respondere, imò & debere etiamsi non cogatur, probat tex. in d. l. pupillus. §. vlti. ideò mihi isthæc interpretatio non satisfacit.

Ad text. in dict. l. qui solidum. Respondetur, quòd ibi actor solidum petens obtulerat se paratum recipere partem, & ideò in ea constituit debitorem in mora, alioqui non constituturus, quemadmodum Bartol. Paul. Imola, & Doct. ibi illum tex. intelligunt, & communiter alij in dicto §. si stipulanti. teste Alciato ibi nume. 54. ex hoc deducentes, reum ipsum, qui totam petitionem negauerit, cùm esset partis eius verè debitor, non esse damnandum in expensis, nisi petitor dixisset se paratum esse partem recipere, idem Salyc. & Ias. col. 5. in l. properandum. §. sin autem alterutra. C. de iudic. Deci. in dicta l. non potest videri improbus. optimus text. in l. in fidei commissi in princ. ff. de vsur. His accedit ratio, quia verisimile non est, quod petens totum sit contentus accipere partem, l. tutor. §. lucius. ff. de vsuris. ibi tamen tantùm probatur, neminem esse cogendum partem debiti recipere, quod tradunt Iason, & alij in l. quidam æstimauerunt. ff. si certum petatur. at ex hoc non colligitur, præsumendum esse, quod petens totum, non sit partem, quę liquidè ei offertur, accepturus. Quamobrem ego opinor, reum, à quo petitur totum, partem quam liquidè debet, necessariò oblaturum, alioqui in mora constitui, & in expensis condemnandum esse, etiamsi petitor non offerat separatum partem recipere, quod Bartol. notat in dicta l. non potest videri improbus. vbi Carol. Molin. in additionibus ad Deci. scribit ita apud Gallos in praxi seruari, pro quo tex. insignis in l. si seruus. §. boue. ff. de condict. furti. nam si fur bouis dederit pretium corij domino, dominusque bouem condixerit, nisi fur offerat pretium bouis detracto pretio corij semel soluti, est in mora, & ita hoc ipsum notat Alcia. in dicto §. si stipulanti. col. vlti Bartolum sequutus. Ea etenim, quæ in contrarium ex l. qui solidum. & l. in fideicommissi. adduximus, locum habent quando reus incertus est, quam partem, aut quantum ex illo toto actori teneatur soluere, aut tradere, resque indiget liquidatione. Et ideò etiamsi partem reus non offerat, in culpa non est, nec moram contrahere videtur, ex Barto. in dicta l. non potest videri improbus.

Verùm quod attinet ad principale dubium, ni fallor, ex proximè dictis certum esse reor, conuentum in iudicio super toto, & eius causa interrogatum, tametsi simpliciter interrogetur, debere sub peccati reatu partem, quam ex eo toto liquidè debet propria adsertione fateri. hoc etenim ad faciliorem causæ expeditionem, & æquissimam pertinet. Nam & agnoscere suam conscientiam tenetur quis, cùm alienum inuito domino impiè & iniquè detineat. Et prætereà hoc probatur in dicta l. non solùm. §. vlti. vbi præmissa simplici interrogatione actoris super toto, inquit Iurisconsultus, cogendum esse reum, & de parte respondere, ergò tenetur ad id ratione interrogationis simplicis, quæ licet explicitè totum deducat, implicitè tamen & partem includit, & de ea videtur interrogare, quamuis Accur. & Deci. aliter illum text. interpretentur, quorum expositio refragatur Iurisconsulto in dicta l. pupillus. §. vlti. dum dicit, qui suum non esse iurat, adijcere debet, nec sibi commune esse. Peccat tandem & mortaliter debitor, partis conuentus super toto in iudicio, si non explicuerit bonam fidem agnoscens, quid verè debeat, actorique soluere teneatur, quò & ipse onere debiti liberetur, actoremque à probatione incommoda, & inutili, nec necessaria, releuet.

Secundò, asseram audacter in eadem principali dubitatione veriorem esse Specula. sententiam in hunc sensum, vt quamuis reus conuentus super toto teneatur etiam de parte liquida respondere, nec sine reatu peccati possit totam positionem negare, periurus tamen nec adhuc mendax minimè sit, licet positionem simpliciter negauerit, sciens eius partem verissimam esse, hoc probatur ex his, quæ pro opinione posteriori induximus: item ex alijs considerationibus. is enim, qui respondere tenetur, etsi malè faciat tacendo, verè tamen mendax, nec periurus censetur, dum tacuerit, cùm hæc crimina simplici taciturnitate minimè committuntur. Nec temerè diximus simplici taciturnitate, sed vt excluderemus eum, qui explicitè super quodam facto interrogatur, is etenim periurus mendáxue erit, si tempore, quo respondere tenetur, quę circa factum illud ipse scierit, omninò tacuerit, itaque is qui tacet veritatem, mendax periurúsue censendus est, quando expressim de ea interrogatur, aut eam sub iuramento simplicíue promissione certo tempore dicere tenebatur. hæc profectò taciturnitas simplex non est, sed positiuum actum habet, vel commissionis, vel omissionis, omissionis, inquam, sicuti modò dixi: commissionis autem, cùm sciens veritatem, & de ea interrogatus dixerit se nihil scire, quo tantùm casu intelligendus est tex. in c. 1. de crim. fal. cum similibus, quæ paulò antè allegauimus. Verùm si quis lege teneatur, quid exprimere secluso iuramento ac promissione, explicatique interrogatione, & tamen id tacuerit, improbus est, atque crimen committit, non tamen mendacij, nec periurij ex hoc reus erit. Nam ad hæc crimina ego explicitam exigo interrogationem, nec sufficere existimo implicitam. vnde qui interrogat, ac ponit centum sibi à reo deberi, expressim de centum interrogat: implicitè verò de minori qualibet summa, igitur reus negans positionem, ac se centum debere virtute orationis negatiuæ ad expressam interrogationem tendit, ac de ea intelligitur eius responsio, non de implicita, cùm oratio negatiua maioris summæ de minori nequaquàm sit interpretanda. Dices fortasse, responderi omisit ad implicitam interrogationem, ego ita fateor, & malè eum fecisse iudico, nihil tamen adest contra iuramentum, nec contra veritatem, & ea ratione nec periurus, nec mendax erit censendus. Quin & his addo, aliud esse periurium, quod ex omissione perpetratur: aliud, quod ex commissione, siquidem aliàs in tractatu de iuramento maximam post alios constitui differentiam, an quis violet iuramentum promissorium, an assertorium. gloss. in l. Lucius. ff. de his qui notan. infamia. & in c. quicunque. 6. q. 1. Sic ferè aliud erit, me periurum esse ex eo, quòd promittens iuramento dicere veritatem circa negotium aliquod, eam tacui, nec eam reuelaui ei, cui reuelare tenebar, non enim falsum commisi. aliud me periurum esse ex eo, quòd interrogatus sub iuramento de negotio quodam respondi, me hoc, non aliud scire, cùm verè plus quàm dixerim certissimè scirem, sum profectò periurus, & falsi criminis reus. Ex quibus ad propriam quæstionem in fero primùm, reum interrogatum, an centum debeat actori, cùm verè quinquaginta debeat, simpliciter negantem positionem, periurum non esse. Secundò, in eadem specie deducitur, reum respondentem se nihil debere omninò, periurum esse. Tertiò, reum interrogatum explicitè non tantùm de centum, sed & de minori summa qualibet sub maiori inclusa, negantem positionem, periurum esse, & ita nouiores in dicto §. si stipulanti. admonent aduocatos sic explicitè concipere positionem, quò reus nequeat subterfugere. Quartò ipse infero, reum conuentum & interrogatum, an debeat centum, malè facere ac nequiter respondere, nisi & ad minorem summam implicitè sub maiori comprehensam responderit. Vltimò obiter adnotabo in ea re, quæ maximam controuersiam habet, maiorem summam minorem implicitè continere, prout consensus pronunciantis, vel materia subiecta exegerit, hoc ipsum est, quod omnibus animaduersis, & exactè consideratis colligere potui ex his, quæ locis paulò antè à me expressim citatis frequentissimè tractantur.

Separatim tamen expendere libet decisionem, tex. in c. 1. de arbit. in 6. & l. diem. §. si plures. ff. de arbit. quibus cautum est, tribus iudicibus in diuersis summis Titium condemnantibus, minorem summam considerandam esse, quasi in eam omnes conuenerint. Quam sanè iudicum discordiam & confusionem indecisam reliquêre Arist. lib. 2. Pol. c. 6. Plin. iunior lib. 8. Epist. in Epist. ad Aristonem. Quintil. in declamationibus, præter quos, quæstionis meminit. And. Alciat. lib. 9. Parerg. c. 14. Et dubio procul iurisconsultorum Romanique Pontificis responsio maximas dubitandi rationes habet, quarum potissima ea est, quod vel arbiter, qui de minori quantitate pronunciat, absoluit expressè à maiori, & tunc eius iudicium contrarium est alijs, & ideò nullum, text. in c. vlti. de re iudi. si verò expressim non absoluerit, itidem erit nullum, vti prolatum super parte, non super toto, quod deductum fuit in iudicium. l. in hoc iudicio. ff. famil. ercisc. notatur in l. quid tamen. ff. de arbi. & in l. apud Celsum. §. item quæritur. ff. de doli excep. l. etiam. ff. de mino. l. 1. C. si aduer. rem iudi. Bal. in specie in l. 2. col. 2. C. de re iudi. Sic etenim aduersus dictam decisionem argumentatur Rom. in d. §. si stipulanti. Sed huic subtili obiectioni responderi potest, arbitrum condemnantem in quinque, & expressè à maiori summa obsoluentem, contrarium esse cæteris in maiori summa, non tamen in minori, imò in eam conuenire omnes, inquit text. in d. §. si plures. & ob id iudicium istud quo ad hanc minorem summam nec contrarium est alijs, nec ideò nullum erit censendum, maximè quia tex. in d. c. vlti. de re iudic. locum habet in his sententijs latis à duobus iudicibus, quæ ad concordiam & consensum in aliqua parte reduci non possunt. Et prætereà, quod ex l. in hoc iudicio adnotauimus, procedit in vno iudice, is enim si mota controuersia super toto, in parte pronunciauerit sententiam omissa alia parte, id iudicium nullum est, secùs tamen erit in pluribus iudicibus, nam ex eo quòd non sit expressa contradictio condemnanti in minori quantitate, censetur ab omnibus facta absolutio à maiori, quod notat Aret. in dicto §. si stipulanti. & Felin. in c. cùm inter. de re iudica. nu. 7. ex quo etiam satis constat, iudicem condemnantem in minori, contradicere condemnantibus in maiori, & sic ab ea absoluere. idem comprobatur authoritate Bart. l. si plures. in princi. ff. de fideius. cui accedunt Paul. Castren. & Felin. dicto nu. 7. Areti. Alciat. nume. 39. & alij in dicto §. si stipulant. qui per text. in dicta l. si plures. scribunt sententiam ab vno & eodem iudice latam super parte, tunc omninò validam esse, quando ex maximis coniecturis apparet, voluisse iudicem in alia parte reum absoluere, nec obliuione eam omisisse. Hac sanè ratione Romani Pontificis constitutio, quæ à Iurisconsulto deducta fuit, Communiter à Doctoribus defenditur. Sed adhuc ei fortiter refragatur, quod iudicis etiam arbitri sententia refertur ad libellum, & conclusionem compromittentis, qui non vult consentire minori summæ, maiorem instanter petens, & ea ratione constat palàm, sententiam arbitri maiorem summam arbitrantis esse limitatam ad illam maiorem summam, ita, vt in minori summa per se tantùm sumpta non consentiat, sed dissentiat potius ipse iudex. Quis, obsecro, non videt me pronunciantem: Titium esse debitorem Sempronio in centum, non consentire, nec iudicare debitorem esse in quinquaginta per se sumptis, ita, quod in alijs quinquaginta debitor non sit? esset enim maxima in meo iudicio repugnantia, leuitas ingenij & conscientiæ periculum, atque inconstantia, & si verum sit, me pronunciare eum esse debitorem in quinquaginta quatenus sub centum continentur. quo fit, vt ægrè defendi possit dictum Iurisconsulti per Rom. Pontificem receptum, dum ex eo colligitur omnes iudices in minorem summam consentire, quod formaliter falsum est per text. in l. si ita stipulatus fuero hanc summam. ff. de verb. obligat. verum tamen est secundum quid, & suppositiuè, quatenus omnes consentiunt quinque deberi, vt contenta sub maiori summa. Quamobrem dicta constitutio ex Iurisconsulto collecta, impropria, exorbitans, nec satis firma ratione stabilita videtur, & ideò cautè erit defendenda ob præsumptum vtcunque iudicum consensum, cautiusque ad praxim consideranda, vt eleganter existimat Carol. Molin. in consuetu. Paris. titu. 1. §. 33. gloss. 3. nume. 13. post Bald. in l. 1. C. de sent. quæ sine certa quanti. ex quo plura deducuntur, & primùm, decisionem d. c. 1. & Iurisconsulti, tantùm procedere in arbitris compromissarijs, non tamen in æstimatoribus, qui nominantur ad æstimationem alicuius rei faciendam. text. insignis in l. si fundum. cùm l. sequen. ff. mandati. Bal. in l. 1. 6. q. C. si seruus exte. Antoni. Corset. singul. verb. sententia. Gerard. in singul. 25. Iason in §. sequens. nu. 36. de actionib. Bald. in l. si decem. ff. locati. Francus in d. c. 1. col. 2. Salic. in l. hac edictali. §. his illud. C. de secun. nupt. Secundò eadem ratione iustissimum censeo in arbitris arbitratoribus non esse locum dictæ decisioni, quod Carol. Molin. d. gloss. 3. num. 15. probat, tametsi contrarium teneat Lanfrancus, de arbitris, c. multis. q. 12.

Tertiò, quamuis duobus iudicibus ordinarijs sententiam pronunciantibus in diuersis summis, minor summa sit spectanda, quod & alibi factum quiuis facilè perspiciet, per l. inter pares. ff. de re iudic. Regia l. 16. titu. 22. part. 3. & idem dicendum sit in quatuor iudicibus, quorum duo concordes sunt in minori, alij duo in maiori summa, non ex eo, quod in minorem summam omnes hi quatuor conuenire videantur, sed eò, quòd pares sint iudices, & tunc benignior sententia sit recipienda. c. vlti. de re iudicata. tamen in tribus iudicibus ordinarijs, vel delegatis iuxta diuersas summas sententiam proferentibus, non opinor admittendum esse Iurisconsulti, & Romani Pontificis responsum, de quo in dicto c. 1. imò nec esset locus priori dicto, nempe iurisconsulti in dicta l. inter pares. quando essent duo iudices, qui sententiam dicere, nisi conformiter non possent, quales sunt in regio prætorio, quò ad summam octuaginta milium quadrantum, & minorem idem dicas, quo ad maiorem summam in quatuor iudicibus ex eisdem regijs tribunalibus supremis, nam licet duo in mille aureos condemnent, alij duo in quingentis, nullum fit iudicium, cùm ex quatuor in quantitate maiori octuaginta milium quadrantum per regias constitutiones, tres ad minus conformes omninò, & formaliter concordes requirantur, vt sententia eorum iudicio constituatur. Nam quòd in dicta l. inter pares. & dicto c. vlti. statutum est circa duos iudices, vel plures pari numero diuersa pronunciantes, in iudicibus ordinarijs locum habet, eo quòd eorum iurisdictio magis fauorabilis, firmiórue sit, vti scribunt Alex. Ias. & nouiores in rub. ff. de of. eius cui man. est iur. Arch. in c. si episcopus. 2. q. 6. & ideo si pari numero diuersa pronuncient, non est eorum sententia nulla. sed eligitur à iure alterius iudicium ex varijs causis, vti apparet in dictis locis. At in delegatis plurib. ea sententia procedit, quæ vel à maiori eorum numero, vel ab omnib. conformiter fertur: hoc etenim ex commissionis forma tacitè subintelligitur. c. prudentiam. in prin. de of. del. quod & in arbitris manifestum omninò est. l. item si vnus. §. principaliter. cum ll. seq. ff. de arbi. Quod si impar sit plurium ordinariorum iudicum numerus, maior eorum pars necessaria est ad hoc, vt sententia validè feratur & pronuncietur, nec tunc procedit text. in d. c. vlt. & in d. l. inter pares. ex mente Doct. vtrobique, cum illa diuersitas ex concordia maioris numeri tolli possit. Quamobrem mihi non placet Bal. & Pan. ratio in d. c. vlt. scribentium illum text. procedere ideo, quod plures iudices ordinarij habeant in solidum iurisdi. iuxta not. in d. c. prudentiam in prin. Bar. & alios in l. si vni. ff. dere iud. Bar. in l. 1. §. si plures. ff. de exer. & in l. 1. ff. de of. cons. Nam hoc verum est, vbi quilibet eorum separatim procedere, & ius dicere potest, non sic in pluribus ordinarijs, qui simul non separatim causam tractare, & ius in ea dicere debent, alioqui sequeretur, quod text. in d. c. vlt. procederet in pluribus iudicibus ordinarijs numero impari, diuersa pronunciantibus, quod ipse non admitterem.

Quartò, fortiori rationi præfata decisio recipienda non est, vbi iudex, vel arbiter, qui in maiori summa sententiam dixit, adiecit expressim ita in maiori summa condemnare, vt in minorem per se separatam à maiori minimè consentiat, tunc enim quis adeo cæcus est, vt non videat eum iudicem nequaquam in minori summa alteri conuenire? Nónne is iudex existimat iustam esse sententiam de centum, & iniquam iniustâmue de quinquaginta tantùm? Qui igitur fieri potest, vt interpretemur hunc iudicem contra conscientiæ dictamen in iniquam sententiam consentire? atque ita rem hanc definiunt Ang. Alex. & Areti. in d. §. si stipulanti. Paul. Castr. Roma. & Alex. in d. l. inter pares. Car. Mol. d. glos. 3. nu. 14. Francus in d. c. 2. col. quamuis glos. ibi. quam Domini. post alios sequitur, contrarium teneat, & Iason post Imol. in d. l. inter pares. nu. 9. dicens hanc Communem. Ias. idem in d. §. si stipulanti. nu. 5. & ibi Alci. nu. 23. Lanfran. dict. q. 12. de arbitris.

Tertiò, ex prima huius capitis radice tractari poterit, quid dicendum sit in ea dubitatione, qua quæritur, an iniustè captus, atque in carceribus detentus, possit custodes & commentarienses fallere, aut alioqui decipere, vt tandem iniquam condemnationem, quam verosimiliter timet, euadat? in quo illud est aduertendum, satiùs esse iniquè capto, qui innocens est, iudicium iusti iudicis expectare, quàm à carceribus fugere, ne ex ea fuga delicti præsumptio oriatur, iuxta nota ta in l. admonendi. ff. de iureiur. & in c. nullus de præsumpt. verum si timet probabilibus ductus coniecturis periculum ex falsis testibus, vel ex prauo iudicis animo sibi imminere, non est eius vitæ satis consultum tam iniquam expectare sententiam. ideò rem istam in tres distinguam species. Prima quidem, cùm is, qui captus est, à carcere soluitur, præstito per eum iuramento, vel data fide redeundo, quæritur etenim, an is teneatur redire timens ex reditu mortem, vel aliud simile periculum, quódue crimen in animæ iudicio promissum non seruans, commiserit? Secunda species tractabit, an capto liceat fugere, quando id fieri poterit absque fractione carceris, iniuria, & damno custodis. Tertia species erit, an liceat iniustè capto, cum damno, iniuriáue custodis à carceribus fugere? & in harum specierum qualibet, etiam illud obiter expediam, quid sit dicendum in eo, qui iustissimè in carcerem inclusus fuerit. In primo igitur casu, si ad principalem huius capitis resolutionem expectemus, planum videtur, etiam iniustè captum, qui à carcere præstito iuramento, vel fide soluitur, periurum aut mendacem esse, si ad carceres non redierit, non enim licet alicui vel mentiri, vel periurum esse, vt ab iniqua morte, periculóue liberetur, sicuti superius ostendimus. Deinde, vt missam faciamus simplicem promissionem, iuramentum seruandum esse ex eo apparet, quod seruari possit absque salutis spiritualis periculo, iuxta regulam à Romano Pontifice traditam in c. si verò. de iureiu. potest enim iniquè damnatus ad mortem remittere appellationem, & ex hoc tacitè consentire, vt occidatur. l. 1. ad fin. ff. de quęst. & l. diui. ff. de pœnis. Sic etiam reus de crimine falso delatus poterit allegationem in sui defensionem omittens maximam præbere causam iniquæ sententiæ, & id licere videtur ex tex. in c. non est nostrum. 23. q. 5. cuius mentionem fecimus in Epitome de matrimonio ad fin. Igitur iniustè captus iurans ad carcerem redire, cum & is absque peccato redire possit, etiam si timeat verisimili coniectura iniquam mortis pœnam, iuramentum istud seruare tenebitur: quod Roma. asserit in l. stipulationes non diuiduntur. nu. 78. ff. de verb. oblig. allegans tex. ad hoc singu. in l. 5. §. captiuus autem. ff. de captiuis. contrariam sententiam, imò quod absque periurij, & mendacij labe possit hic non redire ad carcerem, in quo iniquissimè detinebatur, cum probabilib. coniecturis iniustam damnationem timet, asserit gl. in cle. pastoral. verb. per violentiam ab omnibus ibi recepta. de re iud. Bal. in rubr. de vit. & honest. cler. col. 2. Ab. in c. sicut. in 3. nu. 4. & in cap. si verò. nu. 8. de iureiu. Io. An. in Spec. rub. de iureiu. Ab. in cap. inter alia. de immun. eccl. in fine. Hip. sing. 177. Curt. Sen. in repet. l. admonendi. col. 69. ff. de iurei. Anch. in reg. peccatum. 3. q. de reg. iur. in 6. Io. Mai. in 4. sent. dist. 15. q 22. col. 2. non. n. tenetur quis seruare iuramentum, vbi ex hoc sine iusta causa se opponit probabili, & verisimili mortis periculo. tex. optimus in c. si non liceat. 23. q. 5. glo. quam Io. Andr. Panor. & alij sequuntur in dict. c. si verò. Ripa. in tract. de peste. §. 2. col. 1. ad idem text. in §. vltimo. 22. q. 4. & in cap. negociatorem clericum. 88. dist. ex Hieronymo in Epistola ad Nepotianum, quæ secunda est primo Epistol. Tomo. Cùm teneatur propriam vitam conseruare, alioqui sit sui ipsius homicida, & ideo posterior hæc opinio verissima est, nec in dubium reuocari eam oportet, siquidem nulla est pia, vel aliâs iusta causa, ex qua quis possit seipsum in hoc themate, periculo adeò verisimili mortis se opponere, imò & hoc esse temerarium opinor. Quam ob rem non tantum censeo, hunc, de quo disputamus, non teneri redire ad carceres, verum & eum, si redierit, peccare & grauiter quidem. Nam captus à iudice timens iniquam damnationem, & eam corporalem, fugere tenetur ex ea ratione, quam modò adduximus, & in specie ita maior adserit dict. q. 22. col. 1. & præterea probatur ea ratione, qui manens in carcere, à quo fugere poterat, & à quo deducendus est ad mortem, facit id, ex quo sequitur mors, sicuti S. Tho. præmittit. 2. 2. q. 69. art. 4. ad secundum argu. ergo sui ipsius homicida est, quod & idem Th. sensit adducta quadam similitudine, quamuis aliter eius verba Caiet. interpretetur. Ex quibus apparet manifesta responsio ad prioris sententiæ rationes, & maximè ad vltimam: cum ex his apertissimum sit, iuramentum istud seruari non posse absque animæ periculo, quod expressim fatetur Abbas in c. sicut. in 3. de iureiur. num. 4. Quin & prima ratio tollitur ex eo, quòd aliud sit, ob euitandam mortem non licere cuiquam periurium assertione quadam rei præteritæ, vel præsentis, mendaciúmue committere: aliud iuramentum promissorium, simplicémue promissionem nequaquam exequutioni mandare, hoc vltimum licet profectò, quoties iuramenti, promissionísue exequutio in dispendium salutis spiritualis, vel temporalis fieret. Primum verò non est aliquo pacto licitum, cùm id pertineat ad veritatis corruptionem, quæ quidem veritas omittenda non est, nec falsitate mutanda metu mortis, vel timore tormentorum, aut alterius damni propè & certo certius imminentis. Non obstat Roma. sententia, quia ea non probatur in d. §. captiuus. cùm ibi non dicatur, Attilium Regulum, qui iuramentum seruauit, id fecisse ex necessitate obligationis, potuit. n. hoc fecisse ex maxima iuramenti religione, non quod necessum ei fuerit id seruar, & ideo miris laudibus effertur, & prętereà non est omninò certum, bellum illud ex parte Carthaginensium iniustum fuisse, imò Romani leges de captiuis cum eis seruabant. Item non oberit, quod diximus, posse iniquè damnatum ad mortem, appellationem & allegationem in sui defensionem omittere, quia id verum est, vbi dubius is est de propriæ innocentiæ tutela, vt dicta Epitome diximus, at si certus esset, appellationem vel allegationem innocentiæ plurimum pro futuram, & ex ea ipsum ab iniqua morte liberandum fore, opinor temerarium esse, & fortasse mortale crimen eam amittere, cùm ex nulla causa omittat id agere, quo ab iniquæ mortis periculo propè, & verè imminenti liberandus est.

Hinc & illud sæpissimè dubium exoritur, liceátne alicui metu tormentorum, crimen de se falsum fateri? Item, quod frequentissimè contingit, anis, qui testibus conuincitur, hæreseos reus, possit absque mortali culpa ipsam hæresis culpam, cuius accusatur, fateri & agnoscere, licet verè huius criminis author non fuerit, vt tandem ab Ecclesia recipiatur ad pœnitentiam, & effugiat traditionem, quæ solet fieri iudici seculari, mortisq́ue pœnam ei inferendam, ob id, quod negauerit crimen, quod ei legitimè probatum est, nec pœnitere eius voluerit, nec id abiurare, iuxta tradita per Host. in summa, de Hæreticis. §. qualiter deprehendatur. Felinus in c. ad abolendam. collat. 1. de Hæreticis. Directorium 2. part. q. 34. & 3. part. in 12. modo procedendi. Repert. inquisito verb. negans. Bertrand. consi. 112. lib. 2. Et sanè apparet mortale crimen committere eum, qui vel metu mortis, vel tormentorum, falsum sibi crimen imponit, nam sicut peccat, qui falsum crimen alteri impingit, ita & qui sibi ipsi. ex d. c. si non licet. & notant Archid. in c. non est. 23. q. v. Abb. in c. ex parte. de sepult. idem Abb. & Felin. in c. 1. de testib. cogend. col. 2. Io. Lupi in tract. de regno Naua. 3. part. §. 2. col. 4. Syluest. verbo. detractio. q. Caieta. in summa eodem verb. & 2: 2. q. 73. art. 2. Io. Maior. d. q. 22. col. 5. Quibus suffragatur, quòd infamare seipsum est mortale, sicuti & infamare proximum, quemadmodum & occidere seipsum est ita graue crimen, vt occidere proximum. d. c. si non licet. Item quod infamare seipsum non solum est contra charitatem, sed & contra iusticiam. cum se infamans faciat iniuriam Ecclesiæ, & Reipub. cui necessaria est cuiuscunque integra fama. Sed his rationib. refragantur plura, & potissimum famam inter bona merè temporalia censeri, & eisdem adnumerari, licet maximum sit omnium bonorum exteriorum. c. deteriores. 6 q. 1. Arist. lib. 4. Ethic. cap. 3. Tho. 2. 2. q. 129. art. 1. & ea ratione ita liberum arbitrium habet homo super famam ac super pecuniam, aliasque res exteriores, & temporales, cum fama & honor vsui hominum subsint. Th. d. art. 1. & ideo possit quis restitutionem famæ, quam fieri poterat, remittere vel precio, vel gratis, vt notat Hadri. in 4. tract. de rest. famæ. q. vlt. consentiuntque omnes famam posse pecunia compensari: tametsi maximæ æstimationis fama sit. Sic etenim aurum est pretiosius est argento, & tamen magnum pondus argenti præualet paruo auri ponderi, ex quo patet, famam & honorem, vt res exteriores, hominum arbitrio subijci. Nec par ratio est vitæ & famę, nam propriæ vitæ nemo dominus est, nec quis habet liberum arbitrium super vita, nec super membris eius, vt vel vitam pretio vendat, vel membrorum amissionem pecunia commutet, vt Iurisconsultus probat in l. liber homo. ff. ad l. Aquil. cap. contingit in 1. de sent. exc. & ideo non potest quis seipsum occidere, aut membris mutilare, vt probatur in d. c. si non licet. & apud Aug. lib. 1. de ciuit. Dei. c. xx. Th. 2. 2. q. 64. art. 5. ex quo is, qui seipsum occidit, contra iusticiam facit respectu Reipub. cuius est vita hominis: quam ob rem his & alijs rationib. eleganter probat Dominicus à Soto in relect. de ratione tegendi, aut detegendi secretum, memb. 1. q. 3. non esse mortale crimen, aliquem metu tormentorum, aut ob effugiendam mortem, propriam prodere famam. Cuius sententia verior videtur non obstantib. his, quam in contrarium adduximus, quorum primum ideo cessat, quia vita hominis non subest eius arbitrio: fama verò adeius liberum arbitrium pertinet. Secundum etiam soluitur, si consideremus, peccatum iniusticiæ esse, & committi respectu alterius, non autem alicuius ad seipsum, ex Arist. v. Ethic. c. 1. Tho. 2. 2. q. 57. art. 4. & q. seq. art. 2. tametsi veniale peccatum sit, famam propriam prodigalitate quadam perdere, & erit proculdubio grauius peccatum prodigalitas famæ, quam pecuniarum, nec tamen isthæc proditio famæ contra charitatem propriam fit, cùm charitas sui ipsius solum obliget in his, quae pertinent, & sunt necessaria ad spiritualem salutem. vnde huic opinioni libenter accedo aduersus Archid. Panor. & sequaces: quorum responsio vera est in ea specie, quam ipsi proponunt, nempe, vbi isthæc falsa criminis proditio directè operatur confitentis occisionem, vel membri mutilationem, quod nec ipse Dominicus à Soto negat. item procedit, vbi ex hac famæ proditione, alteri, non tantum ipsi confitenti damnum notabile imminet, sicuti doctissimè explicat Mart. ab Azpilc. in c. inter verb. 11. q. 3. concl. 6. corol. 44. Quòd si hæc infamatio fiat cum mendacio, erit veniale peccatum, quia saltem est mendacium officiosum, quod omnes fatentur, etiam si tantum ipsi confitenti non alteri præiudicet, absque mendacio autem contingere regulariter non potest. Et ideo peccatum veniale saltem committitur.

Cæterum, vt ad propositam quæstionem reuertamur, si iustè captus pro crimine, ex quo dignissimè occidi potest à iudice, vel à custode dimittatur, iuramento, vel fide pręstita de redeundo: is redire tenebitur, quamuis mortis periculo verosimili seipsum offerat. quod gl. tenet. in d. Clement. pastoralis. & ibi Card. versi. notorium. 4. notab. & versi. cæterum. 2. notab. Ancha. in d. reg. pactum. idem Ancha. in reg. possessor. 3. q. lo. Andr. in Specul. rub. de iureiu. col. 3. idem Ab. in c. inter alia. in fi. de immuni. eccle. Bart. Brixiensis. q. Dominicali. 38. Alberi. in l. fideli. C. de his, qui ad eccles. confug. Hippo. singul. 177. Aufreri. in capella Tholos. 442. Curt. Senior in l. admonendi. ff. de iureiur. col. 69. Præpo. in c. ius gentium. nu. 10. 1. dist. Ab. in c. sicut. in 3. & in c. si. verò, nu. 8. de iureiu. & idem in d. c. 1. de testib. cog. Ioan. Maior. d. q. xx. col. 2. & Driedo de libert. Christ. pag. 226. cui opinioni accedunt omnes, qui opinantur, iustè captum pro crimine digno mortis pœna, non posse absque mortali peccato fugere, quorum paulo pòst mentionem faciemus. Nam si fugere non potest, tenebitur fortiori ratione liberatus sub iuramento, vel simplici promissione redire, cum iurauerit, vel promiserit id, quòd seclusa liberatione, & pactione cum iudice inita ipse facere tenebatur. vt manifestè ex prædicta argumentatione constat, quia tenetur non fugere, etiam si possit. Porro in hac dubia quæst. duo primitùs considero: Primum non omninò planum esse Imol. in d. cle. pastoral. post Anto. ibi prædictam gl. reprobare, etiam si id asserat Fel. in c. 1. nu. 43. de constit. Imola etenim nu. 60. post Anto. & Ancha. ibi nu. 13. id tantum probat, licere etiam capto iustè ob euitandam iustam condemnationis mortem à carcere fugere: quod statim á me tractabitur, non tamen ex hoc probat gl. aliud asserentem, nempe solutum à carcere iusto fide vel iuramento præstito de redeundo, teneri ad carcerem redire, cum ex priori sententia non deducatur necessariò huius contraria. Aliud. n. est, posse quem fugere à carceribus: aliud teneri ad carcerem redire, cum ab eo solutus fuerit sub fide, vel iuramento, quo redire promisit, hic enim agitur de seruando iuramento, vel promissione, in priori verò casu nulla intercessit, nec simplex promissio. Secundum eadem ferè ratione constat, non rectè collegisse Ancha. in d. reg. possessor. q. 3. non posse iustè captum à carcere fugere, ex eo, quòd solutus cum iuramento, vel fide præstita redire tenetur. Non. n. sequitur necessariò, tenetur à carcere iusto liberatus fide præstita redire, igitur non potest à carcere iusto fugere. Modo videamus, verum ne sit, quòd ex d. glo. à tot Doctoribus probata deducitur? cui negotio illud præmittam: an iustè captus à iudice pro crimine digno mortis pœna teneatur sub pœna peccati à carcere fugere, cum primum potuerit? Et profecto videtur, hunc omninò teneri, ac debere sub peccati mortalis pœna à carcere fugere, ex verbis & authoritate S. Tho. d. q. 69. art. 4. ad secundum argumentum. dum scribit damnatum iustè à iudice ad mortem, non teneri manere in carcere, & sic non fugere: tantum enim is tenetur pati pœnam: non autem aliquid agere, ex quo mors ipsa sequatur. Et subdit: sicut damnatus iustè, vt fame moriatur, poterit cibum sibi oblatum sumere, quia non sumere, esset seipsum occidere. Hactenus Thomas, ex quo apparet, quod iustè damnatus ad mortem, si non fugeret, ac sibi oblatam fugam non arripuerit, seipsum occidit: sicut damnatus, vt fame pereat, seipsum occidit, non adsumens cibum sibi oblatum. Sed seipsum occidere, est mortale crimen, igitur fugere tenetur: quia tenetur seipsum non occidere, verum huic inductioni Caiet. respondet dicens, id solum à S. Thoma probari, scilicet damnatum ad mortem, tantum esse damnatum ad patiendum, non vero ad agendum aliquid, ex quo sequatur mors, vt manere in carcere, nam si in eo maneret, ageret aliquid, ex quo sequitur mors, sed per hoc non adserit Thomas damnatum ad mortem, sui esse homicidam, si non fugerit à carcere, cum potuerit. Ego quidem libenter huic interpretationi assentirem, ni diuus Tho. vsus esset comparatione, & similitudine ex non sumente cibum ad non fugientem, & addidisset, non sumentem cibum oblatum, seipsum occidere, sic ergo ex diuo Tho. non fugiens, cum potuerit, seipsum occidit, quod Caiet. negat. Qua ratione ipse discrimen constituo inter actus directè, & immediatè ex propria natura tendentes ad mortem, & actus indirectè, mediatè, & ex accidenti ad mortem opportunos, & proximos. Primi quidem actus sunt, seipsum gladio vel haustu veneni, vel inedia & fame occidere, & hi meo iudicio nulla ex causa liciti possunt esse, imò semper illiciti & reprobi sunt censendi, vtpotè mortale crimen inducentes ex d. c. si non licet. 23. q. 5. diuo. Aug. l. 1. de ciu. Dei c. 20. & 21. Tho. 22. q. 64 art. 5. cúm. n, actus hi directè in malum tendant ex propria eorum natura, nec vllum possint habere finem vtilem, bonum aut licitum, sequitur, eos nullo casu posse reddi licitos, sicuti diuus Th. & alij frequentissimè probant. Alij verò actus, cum immediatè non vergant in crimen, & delictum ex sua propria natura, possunt sanè ex aliquo bono fine, aut ex aliqua alia causa esse liciti, sicuti non fugere à loco, vbi mortis periculum imminet, aut pergere eo, quo mortis corporalis periculum adest, & quidem maximis coniecturis verosimile. Nam cum hi actus directè ex sua vi, & natura immediatè ad mortem, & sui ipsius occisionem propriam non ordinentur, sed ex accidenti admista aliorum opera, peccato, vitio, ac malicia, possunt aliqua ex causa ab agente exerceri, liciteque fieri, quod ex sequentibus illationibus constabit.

Primò deducitur ex his, Martyribus licuisse in carceribus tyrannorum manere, nec peccasse ex eo, quòd non fugerint data fugę opportunitate, etiam si mors eis imminens fuerit, & proxima, cum hic actus, & si sit morti proximus, & ex eo sequatur mors, vt Thomas fatetur: tamen mediatus est, nec ex sua natura ad mortem ordinatus, & ideo ex bono fine, & ex iusta causa martyrij scilicet, poterant Martyres absque vlla peccati labe non fugere, nec tenebantur à carceribus recedere, imò virtutis opus fuit, in fidei testimonium se morti offerre, quod satis apparet ex his, quæ de martyrio scripta sunt, maximè à diuo Tho. 2. 2. q. 124. art. 1. & 2. & Actuum c. 16. scribitur, Paulum & Sylam, cùm essent Philippis coniecti in carcerem, fugere noluisse, tametsi ostijs carceris diuina virtute apertis, id facere potuissent. oportebat enim ad Euangelicæ fidei prædicationem, eos non fugere, sed constanter in carcere manere pro fidei augmento.

Secundò infertur, nunquam licuisse, nec licere, seclusa diuina iussione, etiam ex causa religionis ex martyrij ratione in fidei testimonium cuiquam seipsum iugulare, seipsum veneno occidere, aut actum morti immediatum exercere. Nec enim ita Deus optimus maximus Iesus Christus religionem, fidemque Christianam instituit, vt necessarium sit, vel expediens, quenquam in seipsum crudelem occisionem committere. Nec actus his, ex quo immediatè sequitur mors, potest ex aliqua causa reddi licitus, quod manifestum est, nec alia probatione indiget, quàm his, quæ ab Augustino, & diuo Thoma in præcitatis locis traduntur.

Tertiò, ex hoc apparet verum esse, quod ab eodem August. d. c. xx. & præcedenti glo. in cap. non est nostrum. 23. q. v. scriptum est, nulli licere mortem sibi consciscere etiam ob effugiendum stuprum, ob euitandum aliud quodcunque peccatum. Patet enim omnia mala debet quis, potius quàm peccato consentire: non tamen grauissimum proprij homicidij crimen admittere, ob alterius delictum aduertendum. pro quo òptim 9 tex. in c. displicet. 23. q. 4. licet Hierony. verba in d. c. non est nostrum. & super Ionam proph. c. 1. plurimum refragentur.

Quartò, hinc colligi poterit, damnatum etiam iustè, vt fame moriatur, omninò peccare mortaliter, & seipsum occidere, si oblatos sibi cibos noluerit sumere. vtitur enim hic actu ad mortem immediato, & ex sua natura ad eam directo, & ordinato, atque ita hanc illationem ex diuo Thom. deduxit eruditissmè Caiet. d. q. 69. artic. 4. vers. ad octauam dubitationem: licet contrarium adserat Io. Maior. d. q. 22. col. 3. Quo fit, vt quamuis vti abstinentia ciborum ad effectum pium religionis gratia, non animaduerso, quòd ex ea sequatur diminutio vitæ corporalis, nullum sit peccatum: comperto verò hoc damno, sed pręuia pietatis causa, peccatum sit veniale, vti explicat Caiet. 2. 2. q. 146. art. 1. dicens, hanc abstinentiam mortale crimen esse, modo nullo pietatis respectu fiat, & ea vsus animaduertat excessum, & ex hoc sibi diminui vitam: tamen proculdubio mortale crimen erit, nullis vti cibis, inediaque opprimi, & si id pietatis gratia fiat. Aduertendum tamen est, non teneri quem vti cibis delicatioribus, aut selectis, salubrioribúsue ad effectum prolongandi vitam: licet teneatur vti cibis ad vitę conseruationem naturaliter productis: quod Ab. sensit in c. si verò. de iureiur. cui adde Maior. in 4. dist. 38. q. 24. post Tho. ibi. Hadrianum quodlibet. 1. artic. 3. ad nonum. & Gersonem in tract. de abstinentia Carthusiensium à carnib.

Quintò, probatur ex his, iustè vel iniquè damnatum ad mortem, posse sine peccato ascendere furcam: nam quamuis ex hoc sequatur mors, non tamen sequitur immediatè, & directè: & ideo non dicetur hic seipsum occidere: poteritq́ue hunc actum facere sponte, vt iudici pareat: & quia cogetur nihilominus facere, sicut & martyres potuerunt colla percutientibus summittere, vt Hieronymus inquit in d. cap. non est nostrum.

Sextò, eadem ratione captus in carceribus iustè pro crimine mortis pœna digno, vel ad eam pœnam æquissimè damnatus, poterit etiam data fugiendi opportunitate in carcere manere, nec fugere tenetur: sicuti in specie not. Io. Maior. d. q. 69. artic. 4. in interpretatione verborum diui Thomæ, & probatur: nam actus hic non est ad mortem ex sua natura ordinatus, nec immediatus: & ideo licet sit periculosus, & ex eo verisimiliter mors expectetur, poterit nihilominus fieri ex ea causa, vt delicti fiat satis factio Reipub. eiusque punitio sit in aliorum exemplum, vt à similibus abstineant sceleribus.

Septimò, his animaduersis opinamur, iniquè damnatum ad mortem debere omninò, si possit fugere, alioquisi is in carcere manserit, peccabit profectò, maxima vsus temeritate, nulla quidem ex causa iusta, agens id, ex quo licet indirectè, & mediatè mors sequatur, eritq́ue temeritas ista fortasse mortale crimen, in quo maximè est aduertendum.

Octauò, ex præmissis deducitur mens, & intentio diui Tho. in prædicta responsione ad secundum. is enim scribit similia esse quenquam damnari ad gladij mortem, & quod fame pereat, in hunc, vt ipse intelligo sensum, vt sicuti damnatus vt gladio pereat, non tenetur, nec damnatus censetur, vt actum aliquem, ex quo mors sequatur, ipse agat: sed vt patiatur mortem, ita damnatus, vt fame pereat non est damnatus, vt is aliquid agat, ex quo sequatur mors, sed patiatur sibi non ministrari alimenta. Sed ex hoc non censet S. Doctor, æqualia esse huic damnato, non sumere cibum sibi oblatum, & à carcere non fugere, cum isthæc duo ex præmisso discrimine differant penitus, siquidem prior actus ad mortem ex sua vitendit directè, non sic posterior, atque hoc ipsum est, quod forsan sub obscurè loquutus exprimere voluit Caietanus.

Nonò, subinde aperitur, non statim mortalis criminis damnandos esse duces belli, militésue, qui vt victoria potiantur, se maximo committunt prælij & conflictus periculo, ex quo certior est mors, quàm eius euasio. Nam & hi nequaquam actum exercent ad propriam eorum occisionem ordinatum, sed eò directum, vt hostes vincantur, quamuis omnino periculosum. cum morti sat certò imminenti seipsos exponant. Sic Eleazarus vir fortissimus á peccato defendendus est, namque is, cum supereminentem cæteris Elephantem lorica vestitum regia aduerteret, arbitratus, quòd in eo esset Rex, cursu concito in medium regionis se proripuit, & abiecto clypeo vtraque manu interficiebat bestiam, atque intrauit sub ea, & subiecto gladio interemit eam, itaque cadens bestia oppressit Eleazarum, & mortuus est, vt scribitur Machab. 1. c. 6. & apud Iosephum lib. Antiquitatum. 12. c. 14. & lib. 1. de bello Iudaico, c. 1. Sicque Eleazarum miris laudibus effert Ambrosius lib. 1. de offic. c. 40. Imò & si quis, vt ab aliqua oppressione liberetur, fug ens seipsum periculo mortis imminenti commiserit, & tandem perierit, non est peccati mortalis reus: quippe qui præter intentionem mortem obierit, potius cogitans de fuga ab stupro, aliáue oppressione tyranni, quàm de propria morte, quæ ei ex actu ad eam propria vi, & natura minimè ordinato contigerit, & id probatur ex eleganti tex. in c. ex parte. in 2. de sepultur.

Decimò, vt ad propriam quæstionem respondeamus, omnibus his præuisis opinamur, iustè captum, & ad mortem damnatum, qui à carcere remittitur præstito iuramento, vel fide simplici data, se rediturum, omninò teneri sub periurij, vel violatæ fidei reatu ad carcerem redire, quemadmodum docuerunt hi, quos paulò antè citauimus in initio huius vltimæ quæstionis, vers. cæterum. ad comprobationem glo. in d. Cle. pastoralis.

In secunda propositæ quæstionis specie illud apud omnes constare video, communiterque receptum est, iniustè captum posse absque vlla peccati labe à carceribus fugere, data sibi fugiendi opportunitate, quod notatur in l. vis eius. C. de probatio. Quòd si iustè captus sit, damnatúsue ad mortem, aut aliam corporis pœnam, idem esse dicendum colligo ex Ancha. & Imol. in d. Cle. pastoralis. Thom. & Caiet. d. q. 69. art. 4. Driedone d. pag. 226. de Libert. Christ. Archid. in c. cùm homo. 23. q. v. non vlla lege tenetur in carcere manere, nec agere quidquam, ex quo sibi sequatur mors, sed tantum à iudice illatam mortem pati, & in ferenti non resistere. facit text. insignis in l. 1. ff. de bonis eor. qui sibi mortem consci. vbi Bart. hanc opinionem ex eo probare videtur, cui similis est in c. innocens. 22. q. 4. idem tenet Ioan. Maior. d. q. 22. col. 1. Sed contrariam sententiam expressim adserunt Bart. in l. relegati. ff. de pœnis. Ab. in c. de test. cog. & in c. sicut. in 3. de iureiur. optima gl. communiter recepta in c. ius gentium. verb. seruitutes. dist. 1. dicens, peccare captum in bello iusto, & ex hoc effectum capientis seruum, si à domino fugerit. verùm hęc glos. parum suffragatur, quippe quæ loquatur in eo, qui fugiendo sui ipsius furtum committit. l. 1. C. de ser. fugi. c. si quis seruum. 17. q. 4. cùm is bello iusto captus, & effectus seruus capientis, nullam habeat facultatem priuandi dominum in re propria, & sic seipso. vnde sicut tenetur seruus vero domino seruire, ita tenetur ab eo non fugere, quòd si fugerit, peccat mortaliter, & redire ad dominum, quem re sua priuauit, omnino tenetur. Ex hoc tamen non arbitror, illicitum esse capto ab hostibus, etiam bello iusto, à confinib. hostium fugere, & ad patriam redire: imò hoc licere probat rex. rectè intellect 9 in l. nihil interest. & ibi gl. ff. de captiuis. dum verò captus in bello iusto intra hostium confinia commoratur, cùm eo tempore hostis seruus sit, & sub eius dominio iure seruitutis, ab eo fugere, & intra hostium confinia vagari illicitum erit, & sic intelligo opinionem glos. in d. c. ius gentium. Non sic eadem ratio militat in fugiente à iudice, vel à carceribus. nam licet iustè fuerit captus, pro crimine verè ab eo commisso: iudex tamen dominus ipsius non est, nec vt iudex, nec vt priuatus, nec Respub. ob scelera quenquam regulariter seruum facit, nec in eum iure seruitutis vtitur: vnde apud me verior est prior sententia, cui etiam subscripserunt Stephanus, & Ant. in dicta Clemen. pastoralis. vt nuncupatim eos ibi citat Ioan. ab Imol. Nec est recipienda distinctio Felin. in c. 1. de const. nu. 43. dicentis, priorem opinionem procedere, vbi captus iustè post fugam potest absque reditu satisfacere his, ad quorum petitionem fuit captus, nempe pro furto, pro damno illato, quod æstimari potest pecunia, posteriorem verò, vbi fugiens aliter quàm redeundo, & se submittendo pœnæ satisfacere non potest Reipub. quia captus est pro homicidio, pro alioúe delicto publico. Seclusa etenim hac differentia, tenenda est opinio diui Th. qui etiam in secundo distinctionis membro speciatim loquitur.

Tertia species maiorem difficultatem habet, an scilicet capto, mortis condemnationem, & executionem timenti liceat à carceribus fugere, quoties ex eius fuga custodi commentariensi damnum imminet, vel fractis carceribus, vel occidendo custodes ipsos. Et profectò cùm captus à carcere fugere potest sine custodis occisione, aliáue corporali iniuria, & sine carceris effractione, mihi admodum probabile, imò certum videtur, tunc ei licitam esse fugam. Nec quidquam refert, quod commentariensis patietur damnum, nam id patitur ex sua culpa, & negligentia, cùm oscitanter carcerem custodierit: & ideo hoc damnum fugienti non imputabitur, qui etiam iustè captus operam dedit rei licitæ. potuit siquidem fugere, nec tenebatur manere in carcere: & ideo quidquid ex hoc sequatur ex accidenti, non est ad fugientis culpam referendum, quod expressim asserit Caiet. d. q. 68. articul. 3. versicul. ad primam dubitationem. imò hanc fugam non esse à iudice puniendam, ipse vere, ni fallor, existimo ex dict. l. 1. ff. de bonis eorum. vbi Bar. scribit, nihil esse fugienti imputandum, cùm iustè mortem timuerit, nec ex ea fuga esse præsumendum, ipsum fugientem deliquisse, quod etiam notat Lucas de Penna in l. si coloni. C. de agric. & censit. li. 11. tradunt Doct. in materia fugæ. in l. admonendi ff. de iureiuran. & in c. nullus. de præsumptio. licet ex fuga delicti suspicio oriatur quandoque maior, quandoque minor ex occurrentib. qualitatibus, quod alibi opportunius tractabitur. facit ad hoc, quod notant Guliel. à Cruneo, Iacob. Butri. & Alber. in l. succurritur. ff. ex quibus caus. maio. Ang. in l. verum. ff. de furtis. Paris de Puteo in Tracta. syndicatus. c. qualiter autem probabitur contra commentariensem. fol. 31. dicentes, quod fugiens à carcere videns ostium apertum non punitur, vt effractor carceris, sed vt euasor, nempe arbitrio iudicis, & mitius l. 1. ff. de effractor. idem Præposi. in dicto c. ius gentium, num. 10. Quibus adstipulatur illud Alcibiadis, quod Plutarchus inter apophthegmata retulit. is enim dicebat: in capitali causa satius esse fugere, quàm iudicis iudicium expectare, in quo nec matri ipse fideret: atque ita censeo respondendum esse in hac quæst. contra Ioan. Maior, distinct. 15, q. 22. col. 2. qui tenuit, non licere capto iustè fugere ad euadendam mortis pœnam. vbi ex ea fuga custodi damnum sequeretur, ex eo, quòd iudex eum puniet pro neglecta carceris custodia.

Quòd si iniquè damnatus ad mortem aliter non valeat euadere iniquam condemnationem, quàm effringendo carcerem, & rumpendo vincula, poterit sine peccato carcerem frangere, & vincula rumpere, nec ex hoc ei imputabitur, quidquid sequurum fuerit: licet enim iniquis principibus, iniquis iudicibus, & iniquę sententiæ resistere, cum aliter mors euitari nequit, sicuti ipse colligo ex Thoma d. q. 69. art. 4. Archid. in c. cùm homo. 23. q. 5. Alexand. in l. 1. §. item si quis. ff. ne quis eum, qui in ius voc. Din. in regul. quod quis. de regu. iur. in 6. notatur in l. prohibitum. & in l. defensionis facultas. C. de iure fisci. lib. x. latè Chassanæ. in consuetu. Burgund. Rubr. 1. §. 7. versic. notanter. num. 3. Ex quo infert. Lucas de Penna in dicta l. prohibitum iniustè damnatum ad mortem, qui aliter euadere non potest iniquam pœnam, licitè posse custodes carceris occidere: sequitur eum Paris à Puteo in tracta. syndica. c. resistentia. fol. 9. num, 21. Cui & Hippolytus consentit in l. 1. in principio. ff. de quæst. nume. 28. licet idem Paris de hoc dubitauerit eodem tracta. c. si iudex processit ad capturam. folio 28. Ego sanè hanc opinionem Lucæ de Penna dubiam esse censeo, &, ni fallor, falsam, vbi iudex iuxta iuris ordinem, allegata & probata, ad mortem aliquem damnauerit, qui verè innocens est. non enim credo, licere huic condemnato, vt morte me uadat, iudicem verè innocentem custodes omninò inculpatos occidere: alioqui si iudex tyrannicè ex certa scientia eum innocentem damnauerit, vera forsan erit opinio, quam Lucas à Penna, Paris & Hippolyt. profitentur. Et hoc ipsum Thomas dicto art. 4. Archid. in dictoc. cùm homo. & ipse Lucas probare videntur, dum scribunt, non licere cuiquam etiam iniquè damnato iudici, seu publicæ potestati resistere, vbi ex eo maximum scandalum, maximáue perturbatio sequeretur. Sed quod obsecro maius scandalum, quàm iudicem innocentem, qui iuxta sanctiss imas leges iudicauit à priuato homine occidi? Ex quib. etiam id constat, in iustè damnatum, captúmue, qui aliter non potest, nec sperat euadere iniquam condemnationem, non esse puniendum pœna effracti carceris, quamuis eum fregerit, vinculaque disruperit. Imò si innocens iniustè captus hoc fecerit dubius de innocentiæ tutela, nedum certus se mortem, aut pœnam aliter effugere non posse: meo iudicio non ordinaria, sed mitiori pœna carceris effracti punietur ex l. 1. ff. de bonis eorum, qui sibi mortem consci. vbi Bartol. dixit, iustè hunc timere mortem. Is autem qui iustè captus est, mortisque pœnam dignè passurus, procul dubio non potest, nec ei licet custodes occidere, eosúe alio damno corporali afficere, quod post omnes alios hanc quæstionem tractantes, & Thomam ibi Caieta. dicto articulo 4. fatetur. sed an possit, vt à morte fugiat, effringere carcerem, vinculaque disrumpere: & Henricus à Gandauo quolibeto 9. articulo 25. Ioan. Maior dicta quæstio. 21 adserunt, ei hoc non licere: idque iuris vtriusque Doctores non negabunt ob leges hoc de crimine seuerissimas. Sed Caieta. ipse contrarium pluribus rationibus conatur defendere d. art. 3. & 4. quasi hoc non sit iudici resistere, nec ei vim inferre, sed tantum à morte fugere, quod licitum est omnino, quamuis mors iustè sit inferenda, vt superius ostendimus. Quamobrem tria in huius quæstionis responsione proponam. Primum ex ipso Caiet. constare, hunc effringentem carcerem, vinculaque disrumpentem, omninò teneri ad restitutionem damni, quod in effractione carceris & vinculorum dederit, vt tandem pretium vinculorum, ruptique carceris teneatur resarcire. Secundò, eadem ratione apparet, hunc carceris effractorem etiam teneri ad restitutionem damni, quod Reipub. vel priuatis illatum fuerit ex ea effractione, cum alij pro criminibus æréue alieno captià carcere fugerint. Tertiò, ipse potius Henrico Gandauensi & Maiori quàm Caietano accederem in hoc dubio ex pluribus rationibus, sed potissimum, quod videam hunc carceris effractorem pœna mortis, vel saltem capitali ex ea effractione puniri. l. 1. ff. de effract. l. milites. §. eius. ff. de re milit. l. in eos. ff. de custo. reor. & tamen si ei liceret sine culpa carcerem effringere, nulla ratione posset ea punitio defendi, si quidem corporalis pœna, & maximè mortis, vel capitalis sine culpa cuiquam iustè inferri nequit, igitur si prædicta punitio iusta est, vt ipse opinor, crimen & culpam præmittit in ipsa carceris effractione. Prætereà, si licuisset huic iustè capto carcerem effringere, non teneretur de damno ex ea effractione sequuto, ita enim idem Caieta. paulò antè colligebat in iustè captum & fugientem non teneri de damno ex ea fuga sequuto, cùm operam dederit rei licitæ, & fugere potuerit. His verò duo addenda sunt. Primùm, quòd vbi diximus licitam esse fugam, cooperantes fugienti, nullam culpam, nullúmue delictum commisêre ex natura actus, licet ex accidenti possint delinquere, vel quia statui, vel officio, quod in Republica gerunt, hæc cooperatio repugnat, ita eleganter Caiet. dict. q. 69. artic. 4. Secundò animaduertendum est ex eodem Caiet. dict. arti. 4. versi. ad secundam dubitationem, capto iustè, nequaquam licere à carceribus fugere, etiam si id agere possit absque effractione, vbi iudex eum condemnauerit ad ipsius carceris pœnam temporariam, vel perpetuam, hæc enim pœna eam conditionem habet, vt alterius quàm puniri exequutione minimè indigeat, isque damnatus censeatur ad eam propria cooperatione subeundam, & ideo eam subire tenetur etiam in animæ iudicio, sicuti idem est de pœna exilij & similibus, quod ipse Caietan. docet. & Ioan. Driedo. de libert Christ. pagina 226. Non oberit quod Angel. scribit in l. in eos. ff. de custod. reorum. quem refert & sequitur Paris à Puteo de syndicatu. capitul. qualiter autem probabitur. folio 31. dicens, damnatum ad carcerem temporalem pro pœna criminis, tutè & absque metu pœnæ à iudice sibi indictæ, si à carcere eo tempore discesserit, posse à carceribus fugere, eò quòd ea pœna iniqua fuerit. Nam Caietani sententia vera est, vbi à iudice carceris pœna per sententiam pro aliquo crimine iustè indicitur, quòd iure canonico regulariter licet, & iure Cæsarum quandoque ex notatis in c. quamuis. de pœnis. in 6. & in l. aut damna. §. solent. ff. de pœnis. & l. 1. C. de custod. reorum.

Quartò, ex principali huius capitis themate, & eius resolutione quibusdam visum est, posse quemquam rem propriam à non domino tyrannicè occupatam, quamque apud iudicem, vel ex defectu probationum, vel aliâs obtinere non potest, propria authoritate, sine peccati reatu surripere, quod gloss. not. in c. ius gentium. 1. distinct. argumen. text. in l. ait prætor. §. si debitorem. ff. de his, quæ in fraudem credit. l. generali. C. de decurio. lib. 10. & eius quod notatur in l. nullus. C. de Iudæ. id tamen intelligendum est, vt dixi, quando nullo pacto iuridicè apud iudicem poterit rem propriam obtinere. Item modò hæc rei propriæ occupatio fiat sine scandalo, absque læsione propriæ famæ, vel alterius, his etenim duabus conditionibus prædicta opinio iure optimo in animæ iudicio, nam de hoc agimus, erit recipienda, quemadmodum docent Innocent. Ioan. Andræ. Abb. Imol. Card. Ancha. in c. olim. in 1. de restit. spolia. Paul. Castren. consi. 399. volu. 1. incipiente, prius quàm iura fierent. Alex. consi. 135. lib. 1. col. 1. Ias. in l. 1. nume. 7. C. de testamen. Anto. Rube. consi. 13. numero 8. Felin. in c. quoniam. de simo. nume. 13. Præposi. in dicto c. ius gentium. expressius cæteris Florentinus 2. part. titu. 1. c. 14. §. 5. Syluest. verb. furtum. q. 13. Conrad. de contractibus. q. 32. conclu. 2. & q. 42. itidem consi. 2. Caiet. 22. q. 66. articu. 5. & 8. ad finem. Io. à Medina de restit. q. 11. Adria. quolibeto 6. articu. 1. ad finem. Almain. in quarto senten. distinct. 15. quæstio. 2. post Palud. ibi q. 2. articu. 2. & Gabriel q. 2. ex quo inferuntur sequentia.

Primùm, hanc acceptionem rei propriæ ab alio iniustè occupatæ, non posse licitè fieri, vbi adsit copia iudicis, sitque facultas eam repetendi coram eo seruato iuris ordine. peccat enim is, qui sibi priuato vsurpat, contra communem iustitiam & Reipublicæ ordinem, propriæ rei iudicium. Thomas dicto artic. 5. ad tertium. quem passim cæteri paulò antè nominati sequuntur. nec tamen ex hoc quòd contra iuris ordinem mendacio, vel calumnia aut scandalo rem propriam quis adquisierit, oritur obligatio ad restitutionem, cùm res per eum ablata propria sit, nec in ea ius alter habeat, tametsi non seruato iuris ordine nequiter eam habuerit, quod ipse Thomas fatetur, atque ita contra Innocent. in dicto cap. olim. probant ibidem Ioan. Andræ. Abb. & alij, quibus Maior accedit in 4. distinct. 14. q. 21. ad finem. Et patet attenta restitutionis radice, quam alibi ex iuris naturalis, diuini & humani principijs trademus. Non me fallit Alex. dict. consi. 135. ex Paulo Castrensi d. consi. 399. adnotasse, etiam data copia iudicis, posse quempiam rem propriam ab alio iniustè possessam propria authoritate surripere. Sed nec hoc Alexandro placet, nec ex Paulo Castrensi expressim colligitur, & prætereà communi opinioni contrarium est, licet Catellia. Cotta dictione, dolum bonum, idem tribuat Innocentio in dict. cap. olim.

Secundò patet, minimè licitam esse hanc propriæ rei occupationem, cùm alteri violentiæ & iniuriæ nequaquam participi, ex hoc damnum sequitur, vt puta vxori, vel famulo, vel depositario ipsius possidentis, tenetur sanè qui rem propriam occultè accepit his satisfacere, quod prædicti Doctores fatentur, & in specie notat Thomas dict art. 5. ad tertium.

Tertiò hinc deducitur, debere omninò hunc, qui rem propriam ita habuit, præcauere, ne vel ipse iniquus possessor ductus saniori consilio, vel eius hæredes, ipsi, qui iam propriam rem adquisiuit, eius æstimationem pro satisfactione damni iterum restituant, sponte vel à iudice coacti, probationibus postmodum emergentibus, quæ prius defecerant, quod Caiet. dict. art. 5. in specie adnotauit.

Quartò, eodem iure licitum esse videtur ei, qui debitam sibi pecuniam, aut rem quampiam non potest à debitore consequi, æquiualentem rem, vel quantitatem ab eo surripere, sicuti expressè notant Inno. & Card. in dict. cap. olim. Conrad. dict. conclus. 2. Alex. dict. consil. 135. Syluest. dict. q. 13. Medina dict. quæstio 11. Almain. post alios, quæst. 2. quorum opinio communis est. Cauendum tamen est, ne quis periurio mendacióue vtatur ad hoc obtinendum, hoc enim illicitum esse constat.

Quintò, vt hoc obiter adnotemus, non placet mihi, quod Floria. in l. si seruus. col. 2. ff. ad l. aquili. scribit dicens, posse dominum alicuius rei, cùm aliter eam assequi non valeat ab iniquo possessore, ipsam rem propria authoritate capere, etiamsi ex hoc sequatur mors ipsius iniusti detentoris, hoc etenim dubium est apud me ob ea, quæ diximus, & pendet à responsione & resolutione quæstionis illius, qua tradi solet, num liceat furem occidere pro consequenda re, quam furto abstulerit? quod alibi latiùs tractabitur.

Postremò, pro huius capitis coronide expendere libet, liceátne iudici vti simulatione aliqua, vt à reo actoréue veritatem rei apud ipsum dubiæ extorqueat. Et sanè notissimum est illud Solomonis quod scribitur 3. Reg. c. 3. & refertur in rub. de præsumpt. cap. afferte. Simulauit siquidem Solomon infantis viui diuisionem iuri naturali & diuino contrariam, non quòd eam exequi vellet vir sapientissimus, sed vt veritatem rei incertæ ex coniectura maternæ dilectionis, quæ esset vera illius mater deprehenderet. Sic Claudius Cæsar, matrem negantem quendam iuuenem, qui verè eius filius erat, proprium filium esse, coëgit ad confessionem veritatis, indicto ei cum ipso iuuene matrimonio, vti commemorat Tranquillus in Claudio, c. 15. Carolus item magnus, certus, quòd vel pater, vel filius, quos captos detinebat, quendam occidisset, incertus tamen vter eorum, iussit vtrunque suspendi, at cùm pater, qui verè deliquerat, nullam videret redemptionis spem, fassus est, & agnouit propriam culpam, & ita filium innocentem ab imminenti supplicio liberauit, authoribus Andræa Isernia in cap. 1. §. publici latrones. de pace tenend. & eius viola. Ias. in l. si is, qui pro emptore. ff. de vsu. cap. nu. 172. Barbat. in l. acutissimi. col. 23. C. de fideicom. & eodem in cap. 1. col. 2. de commodato. Catelli Cotta dictione, dolum. Andræ. Tiraq. in l. si vnquam. C. de reuocand. donat. in princ. nume. 8. quo in loco memoriæ lapsu hoc tribuit Carolo Secundo, qui alter est à Carolo Magno, cui omnes alij hoc adscripsêre. vnde videtur iudicem posse aliquid simulare causa veritatis indagandæ, quod notant Abb. & Doct. communiter in d. cap. afferte. optimus text. in c. vtilem. 22. q. 2. similiter ex hoc oritur controuersia, vtrùm iudex possit delatum de crimine, ad pœnam damnare ex sola confessione, quam ab ea promissa criminis impunitate extorsit. Et iure id permissum iudici esse, absque vllo peccato, adserunt Archid. in dicto cap. vtilem. Domi. post Archi. in cap. nos in quenquam. 2. q. 1. Felin. in dicto cap. afferte. idem in cap. accedens. in 2. vt lit. non contesta. 2. col. Paris à Puteo de syndicatu. cap. saluus conductus. fol. 95. & cap. de tortura. versic. & aduertendum est. fol. 107. col. 4. Cinus in l. præsenti. C. de his, qui ad eccles. confes Catelli. Cotta dictione, dolum bonum. Nam isthæc promissio pernitiosa est Reipublicæ, & ideo iudex eam seruare non tenetur. Rursus è contrario fit ratio fortis, hæc enim confessio, ex qua sola punitio delicti sequitur, extorta fuit à iudice per dolum, igitur non est ad condemnationem ex seipsa sufficiens text. in cap. sanè, de renunciat. credidit equidem reus iudicem fidem ei seruaturum, & ea fiducia confitetur crimen, quod forsan non commisit, vt tandem à carceribus, quibus opprimitur, liberetur. vnde ex hac confessione, reum minimè puniendum esse, nisi spe promissionis frustratus, in ea perseueret, tenent eleganter Ioan. Imola. consi. 109. Dec. in l. ea est natura. ff. de regu. iur. in fine. & in l. vnica. C. de senten. quæ pro eo quod interest. nu. 25. Hippo. in l. 1. quæstion. nume. 15. ff. de quæst. & in sing 177. & 201. Alciat. in l. natura cauillationis. ff. de verb. signific. Thomas Grammaticus. q. 3. post decisiones. Fortuni. in l. conuentionum. ff. de pact. col. 4 & ibi expressius Franciscus Duarenus, col. 3. Iacob. à bello, visu in pract. crimi. tit. de quæstionib. nu. 140. Sed & ipse, cùm criminis reus confessionem ita extortam reuocauerit, absque dubio censeo, non posse nec debere ex ea damnari, et ita veriorem esse hanc vltimam opinionem, quod placet Paridi à Puteo de Syndicat. cap. de tortura. versi. sequitur quæstio quotidiana. fol. 120. colum. 1. Quòd si in ea confessione frustratus spe promissionis perseuerauerit, damnari poterit ex mente omnium, qui quæstionem istam tractauêre. In eo tamen casu, quo nec confessionem reuocauerit, nec in ea perseuerauerit, sciens se frustratum iudicis promissione, opinor temerarium esse, & à rectitudine iustitiæ alienum, eum pœna ordinaria criminis punire, tametsi iudex qui hoc fecerit, tot doctorum virotum authoritate fretus, non erit acriter increpandus, nec pœna malè iudicantis puniendus. Pœna autem arbitraria, & mitiori reum ipsum ex hac confessione puniri, fortassis expedit Reipublicæ. verùm, si contigerit præter hanc rei confessionem aliquot adesse coniecturas, indicia aut præsumptiones commissi ab eo criminis, non erit à iure deuium, eum pœna etiam ordinaria puniri, cùm his coniecturis maxima illa accesserit, quòd ipse crimen fassus est, nec eam confessionem comperta iam iudicis simulatione reuocauerit. cauendum tamen est ab his simulationibus, quæ non solent in optimam partem cedere, sicuti prædicti Doctores frequentissimè admonent. Quòd verò dicitur, hanc iudicis promissionem non esse ab eo seruandam, cùm sit ac tendat in perniciem Reipublicæ, culus vtilitati conuenit delicta puniri, tunc demum verum est, vbi de delicto & crimine recto iuris tramite constat, vt in Authent. de mandat. princ. §. neq;. & præter alios tradit. Fortuni. in l. conuentionum. col. 4. ff. de pact. in quæstione illa, an iudex, qui promissa impunitate criminis, coegit à loco sacro discedere, & secum ire delinquentem, teneatur ei fidem seruare, quod Cynus tractat in l. præsenti. C. de his, qui ad eccl. conf. scribens iudicem nec debere, nec teneri hanc promissionem seruare, si delinquens iure poterat ab ecclesia extrahi, & id ab alijs communiter receptum est, quibus & Fortuni. accedit, existimans secus esse, si iudex non promisisset criminis impunitatem, quam promittere non potuit, & promittendo peccauit, sed promisit delinquentem restituturum ecclesiæ, si ab ea exiret, secumque pergeret, fortassis, vt ab eo seriem rei gestæ inquireret. Nam in hac specie censet Fortunius iudicem teneri, hunc criminis reum, qui ab ecclesia iure extrahi poterat eidem ecclesiæ restituere, quod mihi dubium videtur, etsi maximis rationibus probari possit.

Sitne habenda ratio fructuum in restitutione, quæ in integrum causa ætatis fit?

SVMMARIVM.

- 1 Condemnatus ad rem alteri restituendam, censetur eo ipso damnatus, vt & fructus ex ea perceptos restituat ex sententia Baldi, quæ inibi examinatur.
- 2 Intellectus, l. fructus pendentes. ff. de rei vendicat.
- 3 Fructus dicuntur non tantùm deductis expensis, sed & iusta mercede laboris in eis colligendis impensi.
- 4 Intellectus cap. ad nostram. de reb. ecclesi. & nume. 8. & sequentibus, vsque ad finem huius capitis.
- 5 An habeat malam fidem qui percipit fructus ex re, quæ potest speciali auxilio in integrum restitutionis ab eo euinci?
- 6 Qui sint fructus naturales, qui industriales: & quo pacto eos lucrifaciat bonæ fidei possessor?
- 7 Intellectus ad text. in l. qui scit. §. vlt. ff. de vsur. & in l. qui mihi bona, ff. de adquir. rerum domi.
- 8 Iuris error bonam fidem producit quò ad fructuum adquisitionem.
- 9 In alienandis rebus monasteriorum non sufficit regulariter Abbatis authoritas.
- 10 Ecclesia post quadriennium restituitur in integrum ob enormißimam læsionem.
- 11 Quando ob læsionem minimam detur Ecclesijs, vel minoribus in integrum restitutio.
- 12 Furti actio pro re minima non datur, & an in re minima committatur furtum?
- 13 Actio ex l. 2. C. de rescind. vendit. intra quod tempus sit proponenda?
- 14 Interpretatio vera l. vltimæ. tit. vlt. part. 6.
- 15 Restitutio, quæ potius ex gratia, quàm iuris rigore fit, non est cum fructibus facienda.

CAPVT III.

SCRIBIT Paulus Iurisconsultus, in l. quòd si minor. §. restitutio. ff. de minor. minoribus ætate propter infirmum ætatis consilium ita restitutionem in integrum concedi, vt & cum fructibus res minorib. reddenda sit. & idem probatur in l. verum. §. 1. & l. patri. §. si pecuniam. & l. minor viginti quinque annis. cui fidei commissum. ff. eo. tit. l. si prædium. C. de præd. min. quibus adstipulatur ratio illa, quòd restitutio ita facienda est, vt vnusquisque ius suum integrum recipiat. d. §. restitutio. vbi Bart. & idem Bart. in l. ab hostibus. §. sed quod simpliciter. ff. ex quib. caus. mai. regia l. 1 tit. 19. part. 6. est & altera ratio, qua expressum est, verbum Restituere, quo prætor hoc edicto vtitur, plenam habere significationem vt fructus quoque restituantur. l. videamus in 2. §. in Fabiana. ff. de vsur. l. in condemnatione. §. 1. ff. de regul. iur. l. ex diuerso. §. 1. ff. de rei vendicat. ex quo Bald. in rub. C. de fruct. & lit. exp. adnotauit, in sententia, quæ reum condemnat ad rem actori reddendam, oportere fructuum eiusdem rei mentionem fieri, & tamen satis esse, si iudex vtatur verbo hoc restituere, nam tunc fructus in restitutionem rei veniunt ex sententia, licet aliter id expressum non sit. notat & idem Ias. in §. omnium. de actio. in fine. idem Ias. in l. Gallus. §. & quid si tantùm. num. 67. ff. de libe. & posthu. quòd si vera est huiusmodi opinio, frustra iurisconsultus tractauit, & id per quàm egregia decisione agens deactione in rem, fructus pendentes partem fundi esse videri. l. fructus pendentes. ff. de rei vendic. cùm & si iudex ex actione in rem restituere fundum iubeat, vti iubere debet. l. qui restituere. ff. de rei vendic. non tantùm pendentes, sed & separatos à fundo fructus restitui iusserit. Ego vero animaduerto Baldi sententiam difficillimè in Praxi iudiciali admitti. Nam & si iudex in actione reali condemnauerit reum ad rei petitæ restitutionem, nulla facta fructuum mentione, rarò, & speciali quadam ratione admittet Praxis eam huius sententiæ interpretationem, vt etiam in fructibus adhuc pendente iudicio perceptis, reus condemnatus esse videatur, nisi fructus essent tempore sententiæ pendentes, rarissimè tamen isthæc dubitatio continget, cùm expressa fiat à iudicibus fructuum mentio in his & similibus sententijs. Sed præter hæc poterit Baldi consideratio procedere iure. Est enim manifesti iuris in actione reali & similibus, satis esse actorem per sententiam iudicis dominum rei petitæ declarari. l. Pomponius. §. sed & his. ff. de procur. vbi Bart. l. licet. l. nec vllam. ff. de pet. hæred. l. sicuti. §. si quæratur. ff. si serui. vend. l. ex diuerso. §. 1. & ibi Barto. ff. de rei vendicat. lata verò hac sententia, ad eius exequutionem, iudex iubere debet proprio præcepto ipsi reo, vt rem actori restituat, itaque hoc præceptum de restituenda re quandoque post sententiam principalem decernitur, vt in l. qui restituere. ff. de rei vend. ipse Iurisconsultus sensit, & post eum Accursius, & alij. & idem probatur in §. & si in rem. inst. de off. iud. quibus in locis id etiam exprimitur, in hac restitutione iudicem rationem fructuum lite pendente perceptorum habiturum, vt res cum eisdem actori reddatur, etiamsi ab actore fructus isti petiti non fuerint. l. prætereà. ff. de rei vendic. l. ædiles. §. item sciendum. ff. de ædilit. edi. Doct. in cap. grauis. de rest. spoliat. Faber in d. §. & si rem. glo. magna in cap. cùm ecclesia. de caus. poss. & propri. Boerius decis. 18.

His igitur ex receptissima omnium traditione præmissis apparet, oportere iudicem in sententia horum fructuum iudicio pendente perceptorum mentionem facere expressam, vel tacitam, iubendo ipsi reo, vt actori rem petitam restituat. d. l. prætereà. & l. restituere. in 1. ff. de verb. signifi. omninò probans Baldi declarationem, quæ non est intelligenda in fructibus ante litem perceptis, qui expressim petendi sunt, & in specie per sententiam ipsi actori adiudicandi, iuxta ea quæ passim hac de re traduntur in l. si rem. ff. de rei vendic. & in dicto capit. grauis. Ferrari. in practica. titu. deactione in rem. versi. simul cum fructibus. & idem erit in fructibus, qui non veniunt officio iudicis absque petitione, imo peti debent expressè, nam & hi petendi sunt, & per sententiam expressa debet fieri eorum condemnatio secundum Boeri. decis. 18.

Hinc manifestè liquet, non frustraneam, imo egregiam esse Iurisconsulti decisionem in d. l. fructus pendentes. hunc siquidem effectum habet, vt quoties ipsa res petita sit, censeantur etiam & fructus tunc temporis pendentes petiti absque alia speciali petitione. Item & illum, vt si actor dominus rei declaretur similiter absque expressa declaratione, videatur & dominus per sententiam censeri fructuum tempore sententiæ pendentium. alios etiam habet effectus, quos legere poterit quispiam apud Alberi. 2. par. stat. quæst. 226. Roman. consil. 209. Andræ. Tiraque. libro primo de retract. §. 1. gloss. 7. nume. 36. quibus adde, quę ipse adnotaui cap. 15. huius operis in princ.

Erit igitur expeditum tot Iurisconsultorum authoritate, restitutionem in integrum ita intelligendam esse, vt etiam fructus sint ipsi minori reddendi, quod in specie adserunt gl. Abb. & alij communiter in cap. ad nostram. de reb. eccles. vbi est decisio maximè contraria huic opinioni, quam modò probauimus, quandoquidem ecclesia iure minoris ibi restituitur, & tamen scribit Romanus Pontifex, illam restitutionem concedendam esse sine fructibus. Quamobrem text. ille varios habet intellectus, quorum primus eum habet sensum, vt fructus in eo casu non sint ecclesiæ reddendi, imo is, à quo res aufertur per in integrum restitutionem, eos consequatur, & obtineat pro mercede laboris impensi in fructibus colligendis, & in ipsius rei cura & administratione. Sic etenim scribit in eo cap. cùm sibi fructus percepti sufficere debeant pro labore, quo fit, vt quamuis vbicunque res aliqua restituitur, & restitui debet cum fructibus, cùm eisdem computantur sumptus in ipsis fructibus colligendis impensi. l. fructus. ff. solut. matr. l. si à non domino. §. fructus. ff. de petit. hæred. sumptus item in eadem re facti, iuxta ea, quæ traduntur in l. sumptus l. in fundo. ff. de rei vendica. l. si in area. ff. de cond. indebiti. gl. in cap. 1. de vsuris. & in c. grauis. de restit. spoliat. Regia l. 40. & 43. titu. 28. part. 3. præter has impensas fit & æstimatio laboris in fructibus colligendis, & in ipsius rei cura & administratione impensi, cum eisdem fructibus iuxta debitam & meritam mercedem omninò compensanda, sicuti eleganter probatur in d. c. ad nostram. secundum Abb. & communem ibi, Innoc. & Abb. in c. conquestus. de vsur. Roma. in sing. 536. imo quemadmodum fructus dicuntur & intelliguntur deductis expensis factis in eis colligendis etiam à malæfidei possessore. l. si à non domino. d. §. fructus. gloss. in l. 1. C. de fructibus & lit. exp. gloss. in d. cap. grauis. notatur in l. domum. C. de rei vendicat. Barto. & alij in d. l. fructus. ff. solut. matrimon. Roma. singu. 334. ita & fructus percepti etiam à malæfidei possessore intelliguntur deducta iusta mercede laboris in eis colligendis impensi. quod in specie notant Bald. & Salycet. in l. si quis sciens. C. de rei vend. & Andræ. Tiraq. in lib. 1. de retract. §. 15. gloss. 1. ad finem, erit itaque hæc prima ratio decisionis illius cap. ad nostram. verùm ratio ista eam difficultatem habet, quod Roman. Pontifex fructus integros censet dimittendos esse ei, à quo res aufertur per in integrum restitutionem, etiamsi excedant impensas, & iustam laboris mercedem, quod animaduertit satis diligenter Emmanuel à Costa Lusitanus in eleganti vereque digna cuiusque quantuncunque viri eruditissimi lectione. §. quid si tantùm. rep. 2. par. nume. 75. aduersus Panor. in d. c. ad nostram. nume. penult. qui existimat in eo capite recepta ex fructibus iusta mercede laboris impensi in ipsis colligendis, reliquos fructus esse ecclesiæ reddendos, cùm tamen manifestum sit ipsum Roma. Pontificem indiffinitè voluisse ipsos fructus ad eum, à quo res euincitur, pertinere, & si omninò sciret ipse Pontifex summus, eos fructus mercedem iustam laboris excessisse, quemad modum ex perspicua illius capitis lectione apparet.

Secundò præfata decisio defendi poterit, si maturè pensitemus, Romanum Pontificem, dum iussit fructus non esse ecclesiæ reddendos, eos intellexisse fructus, quos rei possessor ante petitionem restitutionis in integrum perceperat, eosque ita consumpserat, vt nec locupletior ex eis effectus fuerit, hi etenim fructus iusta ratione non sunt etiam per in integrum restitutionem re euicta ecclesię nec minori reddendi, nam possessor eos bona fide percepit vsus sanè re sua, quam ex legitimo contractu habuerat, potuitque licitè fructus eos consumere. l. sed si lege. ff. de petitio. hæred. vnde quod paulò antè diximus, rem euictam per in integrum restitutionem cum fructibus esse reddendam, non obtinet quo ad fructus ante petitionem in integrum restitutionis perceptos, eosque consumptos, absque melioratione patrimonij ipsius consumentis, & hoc ipsum expressim adnotauit Carolus Molin. in consuetudin. Paris. titulo primo. §. 22. q. 10. numero 53. pro quo, licet is non meminerit, induci poterit text. elegans in dicto capitu. ad nostram. fortassis tamen obijciet quis, fructus istos consumptos fuisse mala fide, & ideo restituendos esse, etiamsi consumpti fuerint, nec possessor fuerit ex eis factus locupletior, scribit etenim Imol. in capitulo Apostolicæ. 3. columna. de donationi. possidentem rem ex contractu valido, quem tamen scit posse rescindi per in integrum restitutionem, non habere bonam fidem per text. in l. in causæ. in 1. §. interdum de minoribus, idem notat Felin. in capitulo de quarta. numero 34. de pręscript. Francisc. Balbus in repetit. l. Celsus. ff. de vsucapio. 4. notab. limitat. 5. nam ignorans posse peti aduersus contractum in integrum restitutionem, bonam fidem habet, dicto. §. interdum, igitur sciens posse peti in integrum restitutionem, malam habet fidem: Sic sanè in specie d. capitu. ad nostram. possessor ille sciebat, aduersus illum contractum posse peti in integrum restitutionem, cúmque eo remedio rescindendum fore, consumpsit ergo mala fide fructus illos, vnde tenetur eos restituere, tametsi factus non sit ex eis locupletior, quod paulò pòst ex communi omnium doctrina breuiter tamen explicabimus.

Sed tamen ex pluribus obiectio ista tollitur, si animaduertamus possidentem rem aliquam ratione contractus, qui rescindi potest per in integrum restitutionem, bonam fidem omninò habere, si existimet, nullam læsionem ex eo contractu minori contigisse. Rursus & si eam contigisse opinetur, dum videt minorem id beneficium non postulare, iustè credit velle minorem contractum illum probare vtilem fortassè sibi ex proprio iudicio. Et tandem licet constituamus vti certum, possessorem istum certo scire contractum, iure & merito ob læsionem enormem rescindi posse, nihilominus elapso quadriennio, restitutione non petita, tollitur mala fides, si quam possessor habuerat, tametsi omninò tutus hic possessor non sit, quin ad damni & læsionis contingentis compensationem in animæ iudicio teneatur ex his, quæ alibi dicemus ad interpretationem. l. 2. C. de rescinden. venditio. imo vt vltimatim propositæ difficultati satisfaciamus etiam intra quadriennium falsam esse Imolæ opinionem, opinanamur ex eo, quòd restitutio in integrum, donec petita fuerit minimè est consideranda, nec cuiquam debet esse impedimento. l. 4. §. primo. ff. de fideicommis. libe. alioqui sequeretur, neminem esse tutum in conscientiæ iudicio ex contractu, qui potest aliquando rescindi per in integrum restitutionem, quod nimis durum esset, & aduersus Innocent. in capitulo, quia plerique de immunita. eccles. vbi scripsit, recipientem aliquam rem ex contractu valido, qui tamen possit rescindi beneficio restitutionis in integrum, etiam non petita in integrum restitutione, teneri ad compensationem damni & læsionis, quam dolo intulerit, in eo contractu. & idem tenet Abb. ibi numero 28. igitur si contractus factus fuerit absque dolo, cessat obligatio restitutionis, etiam in animæ iudicio, etiam ante quadriennium, quo ad rem ex contractu quæsitam, nam quo ad damnum illatum in eius æstimatione & precio, profectò etiam si bona fide id datum sit, erit restituendum secundum distinctionem à me traditam lib. 2. huius operis. capitu. 3. numero 11. vnde constat in eo casu malam fidem abesse. id verò quod Iurisconsultus scripsit in dicto §. interdum, ita accipiendum est, vt si is, qui emit rem à minore, eam alteri vendiderit, restitutio in integrum minori competat aduersus secundum emptorem, si scienter emerit, sin autem ignoranter, detur aduersus eum in integrum restitutio, si primus emptor non est soluendo, licet in eo casu secundus emptor bona fide emerit, ex quibus sanè verbis apparet, secundum emptorem habere bonam fidem, si ignorans emerit ad hunc effectum, vt si primus emptor soluendo sit, excludat minorem à restitutione in integrum: Quod si secundus emptor scienter emerit, quodammodo malam fidem habuisse dicitur ad hunc effectum, vt indistinctè possit aduersus eum in integrum restitutio postulari. Sic etenim mala vel bona fides à Iurisconsulto in hunc accipitur modum, vt restitutio in integrum concedatur, vel negetur, non autem ad hoc, vt non petita in integrum restitutione etiam intra quadriennium emptor dicatur malæ fidei possessor, quo ad alios iuris effectus, imò tunc bonæ fidei possessor dicitur, quo ad fructuum adquisitionem, vt eo pacto eos acquirat, quo à bonæ fidei possessorib. statim dicemus adquiri, quod in specie docet Carol. Molin. in consuetudin. Paris. titulo primo. §. 22. numero 53. licet difficultatem istam obiter commemorans insolutam reliquerit Tiraquel. libro primo. de re tractu. §. primo gloss. 18. numero 67. ex quibus apparet primam hanc interpretationem iure posse procedere.

Cæterùm, vt & alias præfatæ decisioni aptemus obiter, & vt aiunt, per transennam præmittamus, fructus naturales dici eos, in quibus producendis ac percipiendis magis operatur ipsa [...]ra, quàm hominis industria, veluti pratorum herba, glandes, castaneæ, poma, industriales vero eos, qui proueniunt ac percipiuntur potius ex industria hominis, quam ex ipsa natura, vt segetes. l. fructus. ff. de vsur. glos. & Doct. ibi in l. ex diuerso. ff. de rei vendic. item pensiones domorum sunt industriales. Bald. in l. si traditio. colu. vlt. C. de actio. empt. Areti. consi. 160. col. 2. tandem arbitrio iudicis relinquitur, quando magis industria hominum, quàm ipsa natura, & econuerso fructus proueniant. Barto. in dicta l. ex diuerso. Abb. in c. grauis. de restit. spolia. Aret. dicto consi. 160. & licet quidam alijs distinctionibus vtantur, hanc ipse veriorem esse opinor.

His sanè præmissis sit prima conclusio. Possessor bonæ fidei habens titulum, naturales fructus facit suos. l. in bonæ fidei. ff. de acquiren. rerum dominio. ita enim Paulus Iurisconsultus scribit, bonæ fidei emptorem non dubiè percipiendo fructus, etiam ex aliena res uos interim facere, non tantum eos, qui diligentia & opera eius peruenerunt, sed omnes, quia quod ad fructus attinet loco domini pene est. Quibus quidem verbis probat hanc assertionem, quam tenent. Bart. in dicta l. ex diuerso. in princ. Iason in additionibus ad Porcium in §. si quis à non domino. Institu. de rerum diuis. & plærique alij Communiter, vt eos sequutos notat Panormi. in dicto c. grauis. col. 3. quo fit, vt hic possessor non teneatur hos fructus restituere etiam extantes, rei vendicationis actione, sed vel officio iudicis ab eo fructus hi peti possunt simul cum ipsa re Bart. in dicta l. ex diuerso. §. 1. Iason in §. omnium de actionibus, colum. vlti. vel condictione sine causa. Ange. Areti. in dicto §. si quis à non domino. Bart. in dicta. l. ex diuerso. 3. col. Abb. in dicto c. grauis. quorum sententia receptior est. verùm & hic possessor tenetur restituere hos fructus etiam consumptos, quatenus ex his factus fuerit locupletior. gloss. in dicta l. ex diuerso. & in dicto §. si quis à non domino, quod poterit suaderi authoritate Iurisconsulti in illa æquissima, quam proponit, ratione in l. si me & Titium. ff. si cert. pet. atque ita in hac specie frequentiori iudicio Doctores dubitationem istam definierunt, vt fatetur Abb. in dicto cap. grauis. nume. 6. eandem resolutionem sequutus.

Secunda conclusio à superiori originem ducit, & asserit, etiam bonæ fidei possessorem absque titulo tamen, non facere suos fructus naturales. l. fructus. ff. de vsur. l. liber homo. & l. qui bona. l. adquiruntur. l. si seruus. ff. de acquiren. rerum domi. §. idem placet. Institu. per quas personas nobis acquiritur, & ideo fructus hi ab hoc bonæ fidei possessore, si extant, actione reali petuntur, consumpti verò, si ex his factus sit locupletior condictione sine causa, vel officio iudicis. gloss. in d. l. ex diuerso. & in dicto §. si quis à non domino.

Tertia conclusio bonæ fidei possessor etiam titulum non habens, industriales ita facit suos, vt extantes teneatur restituere eo modo, quem in prima conclusione adduximus. gloss. in dicta l. ex diuerso. text. in l. qui scit. §. in alieno. ff. de vsur. in quo omnes ferè conueniunt. consumptos verò minimè cogitur restituere in iudicijs particularibus, tametsi ex eis factus sit locupletior. dicto §. si quis à non domino. l. sed & loci. ff. finium regundorum. l. quæsitum. §. vlti. ff. de acquir. rerum domi. Cynus in l. non est. C. famil. ercis. Bald. in l. 1. C. de vsur. & fruct. legat. Angel. & Imol. in l. sequitur. §. 1. ff. de vsucap. idem Imol. in dicto. c. grauis. & ibi Abb. num. 6. dicens, hanc opinionem Communem esse. quod etiam fatentur Alexan. in l. 6. vel metu. colum. 3. C. quod metus caus. Curtius senior consil. 71. col. 4. Curt. iunior consi. 28. col 3. Carol. Ruinus consi. 91. 2. col. lib. 5. Carol. Moli. in consil. Parisien. tit. 1. §. 22. nu. 49. & hoc non tantum in temporalibus, sed etiam in spiritualibus, reditibusq́ue ecclesiasticis admittunt vterque Curtius in prædictis responsis post Ab. in c. dilect. de præbend. contrariam sententiam. imò quod bonæ fidei possessor, vtcunque titulum habeat, teneatur ad fructus etiam industriales & consumptos, in quantum ex eis factus sit locupletior, ex naturalis æquitatis ratione per Iurisconsultos considerata in dicta l. si me & Titium. adserunt, & veriorem esse contendunt Bart. & Ang. in dicta l. ex diuerso. idem Bart. in l. si fur. §. 1. ff. de vsucap. Ant. & Ab. in dicto c. grauis. nu. 6. Paul. in l. si fundum. C. de rei vendic. Alexand. consi. 21. volu. 4. idem Alex. in l. si insulam. §. fructus. ff. soluto matrimo. idem in dicta l. 6. vel metu. col. 3. Innoc. in c. in literis. 1. col. de restit. spolia. Alexan. Ias. & Deci. in dicta l. si me & Titium. vbi Purpura & Alciat. scribunt hanc opinionem Communem esse, & idem fatetur Alexan. in dict. §. fructus. quibus ipse consentiam libenter ea ratione, quòd videam, omnia iura dicentia bonæ fidei possessorem non teneri ad restitutionem fructuum, quod consumpserit ante litem, quæ propriori opinione citauimus, debere intelligi, nisi in quantum factus sit locupletior. Forsan tamen istam interpretationem non patitur Regia. l. 38. titul. 28. part. 3. in eius priori parte, quæ vt à posteriori differat, probare videtur præcedentem sententiam, nisi dixeris, nihil ea lege statui à iure Cæsareo diuersum. In iudicijs autem vniuersalibus expeditum est absque controuersia, vltimam sententiam admittendam esse. l. item veniunt. §. fructus. & §. eos. vbi Doct. ff. de petitio. hęred. l. 1. C. eodem titu. Baldus in l. 2. C. de fruct. & lit. expens. col. 2. & Ioan. Copus lib. 2. de fruct. titu. 2. cap. 3. ex his apparet, qualiter sit intelligendus text. in l. si contra. C. si quis ignor. rem mino. vbi rescisso contractu alienationis rei minoris, quod fuerit facta absque iuris debita solennitate, fructus vniuersi minori redduntur, si non bona fide emptorem fuisse qui emerit, constiterit. Igitur si emptor bonam fidem habuerit, non restituet necessariò fructus omnes, quos perceperit. Itaque iuxta præmissam resolutionem etiam industriales fructus restituendi sunt, inquantum possessor factus sit locupletior, licet sint consumpti. Nec discrimen aliquod ipse constituo in propria specie dict. l. si contra. an is, à quo fundus euincitur, sit primus, qui à minore emet, an qui ab hoc emptore minoris emerit, vtrumque etenim pari ratione teneri ad fructuum restitutionem existimo, quamuis Carolus Molinæus in dicto §. 22. numero 54. conatus fuerit maximam inter hoc differentiam adnotare.

In his tamen, quæ diximus, maximè nobis negotium facessit Iuliani responsum in l. qui scit. §. vlt. ff. de vsur. Scribit enim, bonæ fidei emptorem, qui prius, quàm fructus percepisset, cognouerit fundum alienum esse, quo ad fructus percipiendos, vtq́ue eos suos efficiat, donec fundus euictus sit, adhuc censeri ad hanc bonam fidem habere. Cui responso ex diametro obest Vlpianus Iurisconsultus in l. qui mihi bona ff. de acquir. rerum domi. huic & Paulus accedit in l. bonæ fidei. ff. eod. tit. quæ quidem responsa adeo contraria sunt, vt sine manifesta calumnia conciliari non possint authore Eguinario in §. si quis à non domino. Instit. de rerum diuis. Accursius tamen non aliter ab hac perplexa quæstio. eximere seipsum valuit, plurib. propositis solutionib. quam concedendo fructus istos, licet suos effecerit possessor, esse ab eo restituendos iudicis officio si extiterint. gloss. in dict. §. vlt. Bar. in l. sed si lege. §. de eo autem. ff. de petit. hæredit. idem in dicta l. ex diuerso. num. 9. vbique tamen sub obscurè. Sed ab his ego libenter quæsierim, qua ratione possessor hic potest facere fructus suos, cùm Vlpianus manifestè & palàm scripserit in dicta l. qui mihi bona. bonam fidem initio possessionis non sufficere, sed singulis momentis desiderari, vt possessor fructus suos faciat. Rursus cùm quæritur, an possessor fructus sibi acquirat, an non? factum duntaxat inspici debet, & ideo quamuis vsucapere possit is, qui ab initio bonam fidem habuit, licet postmodum cognôrit, rem alienam esse ante finem vsucapionis, fructus tamen non facit suos, postquam scientiam habuit res alienæ, siquidem vsucapio ad ius, facere fructus suos, ad factum id est ad bonam fidem pertineat, vt scribit Iurisconsultus in dicta l. bonæ fidet. Ego sanè id ingenuè fateor, mihi certum esse, possessorem alicuius fundi teneri omninò ad restitutionem fructuum, quos à die malæ fidei perceperit, eodem modo, quo teneretur, si fuisset malæ fidei possessor ab initio, cùm ex eo die verè malæ fidei possessor sit, & hoc probatur in dicta l. bonæ fidei. & in l. qui mihi bona. nec opinor, hunc possessorem fructus ita perceptos suos facere aliter, quàm suos fecisset, si ab initio malam fidem habuisset, quod probat ex iunioribus Ioan. Copus de fructib. libro 2. titul. 4. cap. 5. & id maximè apparet ea ratione, quòd nec ad vsucapionem satis est initio bonam fidem possessorem habuisse, nisi & ea toto vsucapionis tempore duret, aduersus iuris ciuilis decreta, quæ hac in re iure Pontificio improbantur. text. in capit. vltim. & ibi Communis de præscrip. Dinus in reg. possesso. de reg. iur. in 6. in princip. Barto. in l. naturaliter. ff. de vsucap. 2. col. Balb. de præscript. 2. part. tertiæ partis principal. q. 7. dicentes decisionem l. 1. C. de vsucap. trans. hodie de iure Pontificio suadente cessare. Id verò quod Iulianus Iureconsultus scribit in dicta l. qui scit. tametsi a iuris vtriusque Doctoribus varias & probabiles forsan interpretationes hactenus habuerit, vt effugeret contrariam Pauli & aliorum Iurisconsultorum sententiam, mihi potiùs dictum esse videtur ex opinionum conflictu, vt tandem aduersa prorsus hos Iurisconsultos opinatos fuisse existimem, constat etenim passim ipsos Iureconsultos ob varia iudicia, contraria respondisse: siquidem plerunque Iuliano aduersatur Paulus, à Paulo dissentit Vlpianus. nec mirum est eos, qui Iustiniani Cęsaris imperio tot Iurisconsultorum responsa ex tot eorum libris ad Epitomem deduxerunt, memoriæ lapsu: homines enim erant, non aduertisse repugnantia inuicem responsa, seipsos Pandectarum libris adnectere. Nec conuenit huic negotio, quod doctissimus Ioan. à Medina Hispanus scripsit in tracta. de contractibus. quæst. 17. dicens, posse quem scire rem, quam possidet, alienam esse, & tamen bona fide credere eum, qui sibi eam vendidit, mandatum habuisse à domino ad eius venditionem, atque ita hoc in casu procedere, quod in dicta l. qui scit. probatur. hoc etenim procedere nequit: nam tunc hic possessor bonam fidem haberet, nec diceretur scire rem alienam esse, imò credere rem à se possessam propriam esse, vtpote sibi mandato veri domini venditam, & ex titulo venditionis traditam.

Quarta conclusio. Quoties bonæ fidei possessor tenetur restituere fructus extantes, eos nihilominus sibi acquirit per triennij vsucapionem. gloss. singul. in l. sequitur. §. fructus. ff. de vsucap. vbi Barto. idem Barto. in l. 3. C. quod met. caus. Alex. Ias. & nouiores post alios in l. si me & Titium. ff. si cert. pet. Curtius Senior consil. 71. Balb. de præscript. 4. part. quartæ partis principalis. q. 35. quorum opinio communis est, & procedit ex solo titulo pro suo, nec est alius titulus necessarius Bal. in l. 1. C. de vsur. & fruct. leg. Curt. in d. consi. 71. col. 5. & idem erit quantum ad id, in quo ex his fructibus iam consumptis possessor factus sit locupletior. Paulus Castren. in dicto §. fructus. quem sequitur Curtius in dicta col. 5. modò antè consumptionem fructus per triennium possederit bona fide, sicuti scribit Carol. Ruinus consil. 204. col. vlt. lib. 1.

Verùm enimuero præter ea, quæ proximè adnotauimus, considerandum erit, num error iuris bonam fidem producat, & an ea sufficiens sit, quantum ad fructuum acquisitionem. Nam ex iuris errore bonam fidem, quo ad hunc effectum, oriri, & eam sufficere, notat gloss. in l. si fur. ff. de vsucapi. §. i. Cui similis est in l. de fructibus. ff. de dona. inter virum & vxo. & in l. quod vxor. ff. de acquiren. possess. quas probant Doctor. ibidem, Barto. in l. sed si lege. §. scire. ff. de petitio. hæred. Paul. Castren. in l. Celsus. ff. de vsucap. & ibi Bald. 4. nota. Bald. in l. irritam. 2. col. C. pro donat. Roma. sing. 90. Felinus in cap. de quarta. numero 29. de præscript. optimus textus in dicto §. scire. & hæc opinio communis est, procedit tamen in errore iuris, nec adsistentis, nec resistentis, secus verò in errore iuris resistentis, nam bona fides ex eo procedens, non est sufficiens ad acquisitionem fructuum. l. iubemus. in 2. §. sanè. C. de sacrosanctis Ecclesijs. l. 1. C. de fide instrumentorum & iure hast. fisca. l. quemadmodum. C. de agric. & censi. libro x. cap. si quis. de rebus Eccles. notant. Abbas Anton. & Barb. in cap. ad nostram. de reb. Eccles. Ab. in c. dilecto. col. 3. de præbend. idem in cap. grauis. de restitu. spoliat. antep. col. Bartol. in dict. §. scire. Felinus in d. cap. de quarta. num. 31. Laurent. à Rodulphis in cap. sine exceptione. 12. quæst. 2. pe. q. Balb. in dict. l. Celsus. 4. notab. quibus refragantur Innocent. Ancha. Card. & Imol. in dict. cap. ad nostram. dicentes, bonam fidem ex errore iuris procedentem sufficientem esse ad fructuum acquisitionem: etiam si ius illud actui resistat, quibus accedere videtur gl. in l. 2. C. si quis ignor. rem mi. vbi Bald. & Saly. ex ea notant, errantem in iure bona fide acquirere fructus ex contractu nullo, & à iure reprobato ob defectum solennitatis, atque ita opinionem istam Inno. & sequacium veriorem esse existimo ex eo, quòd nullibi efficacem video authoritatem, qua probari possit oppositum, siquidem ea iura, quæ pro communi adducuntur, vel apertè dictant, mala fide fructus fuisse perceptos, vti planè constat in d. l. iubemus. §. sanè. & similibus. & maximè dict. l. 1. C. de fide instru. & iure hastæ fiscal. vel sunt intelligenda, vt locum habeant, cùm possessor mala fide fructus perceperit, etiam si absque vlla huius rei distinctione loquantur, cùm sit ab omnibus receptum, bonam fidem ex iuris errore ortam sufficere ad fructuum acquisitionem, & prætereà sit satis, ad eos acquirendos malam fidem abesse, tametsi omninò bona fides non adfuerit. quod probatur in dicto §. scire. Sic sanè opinor esse intelligendum tex. in capitu. si quis presbyterorum. de reb. Ecclesi.

Cæterum opinio præcedens, quæ Communis est, intelligi poterit, quando ius ita resistit, vt rem perhibeat regulariter alienari, sicuti in prohibitione alienationis rerum Ecclesię contingit. dicto capit. si quis presbyterorum. & in decisione l. quemadmodum. C. de agric. & censit. cum similibus. secus verò vbi & si ius resistat, permittit tamen rerum alienationem certis adhibitis solennitatibus: sicuti apparet in alienatione rerum minoris: item in donatione inter virum & vxorem, & ita hanc difficultatem intellexerunt Aretin. in l. quod vxor. ff. de adquirend. possessione. Curtius dicto consil. 71. col. 8. ex glos in dicta l. secunda. C. si quis ignor. rem mino. Hæc tamen distinctio mihi non placet, non enim satis percipio, quid referat, quantum attinet ad hoc, vt ius resistat, esse rem iure prohibitam, alienari regulariter, vel permissam esse eius alienationem quibusdam solennitatibus adhibitis: cùm vtroque casu ius resistat contractui, & tandem res sit alienari prohibita ex iuris regula, nisi alienetur eo modo, quo iure statutum est: constat etenim alienationem rerum minoris factam absque iuris ciuilis solennitatibus irritam ab eodem iure censeri l. lex, quæ tutores. C. de admini. tuto. Et deinde parum discriminis est, quo ad effectum alienationis inter res ecclesiarum, & res minorum, vti memini, me adnotasse in capitu. filius. de testament.

Potest etiam opinio Innocentij procedere, vbi cum errore iuris concurrerit facti error. Angel. ex gloss. ibi in l. quæcunque. ff. de publici. in fine, quem sequitur Curtius dicto consilio 71. columna. 9. & iuxta hunc intellectum possumus interpretari text. in dicto capit. ad nostram. vt intelligamus, possessorem existimasse illum contractum, ex quo rem habuit, factum fuisse adhibitis iuris solennitatibus, quod notare videtur glos. ibi dum dixit, illum habuisse bonam fidem, & colligitur ex Abb. columna 3. & Felin. numero 25. in capit. de quarta. de præscript. Domini. in cap secundo. §. contractus. de reb. Eccle. in 6. Balb. in dicta l. Celsus 4. notab. versic. quarto limita. Sed hæc interpretatio non conuenit cap. ad nostram. quia in hoc exemplo solum ageretur defacti errore nulla admista iuris ignorantia.

His tandem prænotatis, dici secundo loco poterit in specie præfati capit. ad nostram. contractum fuisse nullum, ob defectum solennitatis à canonibus requisitæ, & ideo rescissum fuisse contractum absque beneficio restitutionis in integrum, quod sensit ibidem Hostiensis. nam in primis illud ipse opinatur, illius contractus rescissionem petitam fuisse post quadriennium, quod tempore non potuit postulari in integrum restitutio. Erit ergo vero similius, eum contractum rescissum fuisse ex eo, quòd nullus erat, quippe qui carebat authoritate Episcopi, quæ quidem necessariò exigitur, nec sufficit authoritas Abbatis in alienatione rerum monasterij non exempti, tex. in capit. Abbatibus 12. quæstione 2. clement. 1. de reb. ecclesi. cap. ea noscitur. de his, quæ fiunt à prælat. Imò etiam si monasterium sit exemptum, Abbas tamen non habeat quasi episcopalem iurisdictionem, requiritur authoritas Papæ, vel alterius immediati superioris, habentis quasi episcopalem iurisdictionem, vt notant Cardina. & alij in cap. primo. de rebus ecclesi. gloss. verbo proprij. Et ibi Cardina. in dicta clement. 1. Imola in dicto capit. ad nostram. columna 2. Alexand. consilio 17. columna 2. & ibi Carolus, & consil. 44. libro 4. Chassanæ. in consuetudini. Burgun. rubric. 9. §. 9. numero 26. nec sufficit ipsius conuentus consensus. gloss. ibi communiter recepta in dicta clementi. prima. verbo. non habeat. & hac ratione constat, possessorem absolui à restitutione fructuum, quia bona fide deducta ex errore facti possedit, & fructus, quos perceperat, ita consumpsit, vt ex eis non sit factus locupletior, iuxta tradita in tertia conclusione. Quòd si dixeris, non potuisse bonam fidem verè locum habere in eo, qui in iure resistente errabat, adhuc & tertio text. in dicto capit. ad nostram. erit intelligendus in errante etiam iuris resistentis errore, habente tamen bonam fidem secundum ea, quæ paulò antè ex Innocentio adnotauimus. Cui addendum est, errantem in iure etiam eo casu, quo fructus ex bona fide, & titulo adquirat, nequaquam adquirere, nec facere suos fructus naturales, & ita æqualem esse possessori bonæ fidei absque titulo. Sicut etiam expeditum erit, eum teneri ad restitutionem industrialium, quatenus ex eis factus sit locupletior, vt expressim hæc duo addit Felinus in dicto capitu. de quarta. num. 30. Sed etsi Innocentij sententiam minimè velis recipere. Quartus aptabitur intellectus in eum planè modum, vt dicamus in dicto capitu. ad nostram. contractum fuisse rescissum per restitutionem in integrum, quod ibi probatur, dum Romanus Pontifex ad eius rescissionem læsionem potiùs considerat, quàm defectum solennitatis, sicuti animaduertunt Abb. Imola & Doctores ibi frequentiùs, nec inconuenit, eam restitutionem postulatam fuisse post quadriennium, siquidem Ecclesia propter enormissimam læsionem, etiam post quadriennium potest petere in integrum restitutionem. gloss. in capitu. 1. de in integrum restitutio. in 6. quam Doctores ibi sequuntur. dicit singul. Abb. in capitu. 1. colum. 1. de in integrum restitutio. Ange. in §. rursus. deactionibus. col. 4. commendat Felin. in capit. 1. colum. penul. de præscriptio. Socinus consilio 226. libro secundo. Iason consilio 54. libro primo, atque ita petitam fuisse in dicto capitulo ad nostram. in integrum restitutionem post quadriennium præter Hostiensem Collectar. Cardin. Abb. & Imol. ibi num. 4. notat Francus in dicto capi. 1. de in integrum restitutio. in 6. vnde eiusdem capitis decisio euidenter probat præfatæ gloss. conclusionem, vt ibi considerant Abb. & Imola, qua in re duo, vel tria sunt omnino adnotanda, quorum primum est, expeditum esse Ecclesiam sicuti minorem petere posse in integrum restitutionem, etiam ob eam læsionem, quæ dimidiam iusti pretij non excedit. Abb. & Burgensis ibi numero 42. & 44. in capitul. cùm dilecti. de emptio. modò læsio grauis sit, & enormis glo. communiter ibi recepta in capitu. primo, de in integrum restitutio. tex. in cap. tum ex literis. & ibi Abb. eodem titul. Bart. in l. scio. per text. ibi. ff. de in integrum restitutio. quorum sententia etsi communis sit: dubia tamen videtur ex pluribus. Et primò ex l. si proprietarius. ff. de damno infect. vbi cautio damni infecti etiam pro modico damno iure exigitur. Deinde est tex. in §. gallinarum. Instit. de rerum diuis. ex quo probatur etiam in re minima furtum committi. Prætereà speciale est, grande damnum exigi ad concedendam minorib. restitutionem, apud Iurisconsultum in l. si ex causa iudicati. in princip. & l. penult. ff. de minoribus. & in l. vlti. C. qui & aduers. quos. Igitur ordinarium est, pro modica læsione restitutionem in integrum concedi. Quam ob rem pro modica læsione minoribus competere in integrum restitutionem, docent gl. Bart. & Doct. in l. secunda. C. si aduers. vendit. pig. & in dict. l. si ex causa. Alex. consi. 67. volu. 5. Corneus consi. 179. nu. 10. lib. 4. imò & idem esse, si minima læsio minori contigerit, constanter voluerunt Alberi. & Fulgosi. in dict. l. scio. post gl. & Andr. de Pisis, ibi quibus accedunt Deci. in capitul. de appellationibus. & in cap. maioribus. de præbend. Gomezi. in §. pœnales. de actionibus numero 4. & nouissimè Emanuel à Costa Lusitanus in §. & quid si tantùm. ff. de liber. & posthu. parte 2. num. 78. authoritate Iurisconsulti in dict. l. scio. dicentis, pro minima læsione tunc denegari restitutionem in integrum, quando per eam maiori rei, vel summæ præiudicium fit, ergo concedi debet, quando minima ipsa læsio contingit in contractu modicæ, vel minimæ quantitatis.

Ego sanè difficilem hanc quæstionem ita definiendam esse opinor, vt ex Iurisconsulto id verissimum sit, contractum magnæ quantitatis minimè rescindendum esse beneficio restitutionis in integrum ratione minimæ læsionis, atque ita intelligenda est dicta l. scio. & probatur authoritate Bartol. in l. de pupillo. §. si quis riuos. ff. de noui oper. nunciat in fine. Rursus eodem pacto restitutio in integrum concedenda est, ob læsionem etiam modicam, respectu maioris, aut enormis, quæ minori contingere poterat in eadem re, attamen graui, & enormi ipsi minori, si absque comparatione maioris separatim consideretur. Est enim in contractu mille aureorum modica læsio, quæ contingit in quinquaginta aureis, si comparetur læsioni, quæ poterat in quadringentis accidere, tamen separatim considerata prædicta læsio, quæ in quinquaginta aureis datur, grauis læsio est, & enormis ipsi minori. Sic sanè dicamus communem opinionem Doctorum in dicta l. secunda. C. si aduersus venditionem pignorum. sequuti. pro modica aliqua læsione, concedendam esse in integrum restitutionem, quando arbitrio boni viri, & discreti iudicis ea læsio separatim considerata grauis est, vel enormis, ac tandem restitutione digna. Quo fit, vt ea iura & authoritates, quibus probatur, enormem læsionem ad restitutionem esse necessariam, ita esse intelligendas censeamus, vt arbitrio iudicis ea læsio perpendatur & consideretur, sitne ipsi minori, vel Ecclesiæ grauis ex seipsa, licet comparatione maioris modica sit, arbitrio etenim iudicis relinquen dum est, quanta debeat esse læsio, vt minori, vel Ecclesiæ etiam intra quadriennium restitutio ordinaria concedatur, vt notatur in l. sed si susceperit. §. primo. ff. de iudic. & in Authent. nisi breuiores. C. de sentent. ex peri. recit. & in specie Alexand. consil. 67. numero 2. lib. 5. & est communis omnium adsertio in cap. 1. de in integrum restitutio. vt scribit eam sequutus Anto. Burgensis in cap. cùm dilecti. de emptio. numero 44. idem asserit Decius consil. 39. numero 7. optimus text. in l. 5. titu. 19. particul. 6. notat Alexand. in l. si quis arbitratu. ad finem. ff. de verborum obligationibus. qua ratione si minima læsio contigerit ipsi minori, vel ecclesiæ, quis, obsecro, discretus iudex vnquam arbitrabitur, concedendam esse restitutionem? Nonne absurdum esset, concedi restitutionem minori, si læsus esset in vnius quadrantis quantitate, in eo contractu, in quo etiam de re modica ageretur? non enim essent satis mille iudices in quauis ciuitate his restitutionibus concedendis. Eodem iure, si læsio modica sit à seipsa, ac separatim considerata arbitrio recti iudicis, ob tot minutias effugiendas restitutio ista, quæ beneficio speciali grauiter læsis concedenda est, iustè denegabitur. Ex quibus apparet verus intellectus ad text. in dicta l. si ex causa. & l. penultima. ff. de minoribus. vbi speciali quadam ratione grande damnum requiritur, vt minores in integrum restituantur. idenim ita est accipiendum, vt in eisdem casibus, ob speciale ius maior læsio sit exigenda, quàm inordinaria in integrum restitutione, & sic iudex ipse arbitrabitur quantò maior debeat esse læsio prædicta, quod Alex. d. consil. 67. expressim fatetur.

Secundò, ex his etiam deducitur, vti ego existimo, iudicis arbitrio definiendum esse, quanta, & qualis debeat esse læsio Ecclesiæ, vt eius ratione post quadriennium restitutionis beneficium locum habeat, nec taxari potest certa hac in re quantitas. Ea etenim ratio, quam dictat etiam post ordinarium quadriennij tempus, ecclesiam fore restituendam, eadem grauitatem & enormitatem læsionis respexit, vt ea læsio ita grauis & iniuriosa sit, quę iudicis arbitrio non patiatur Ecclesiam, cui fauendum summoperè est, adhuc eo damno prægrauari. Igitur parui refert definire, sit necessaria enormissima læsio, vel sufficiat enormis, cum etsi eam sufficere dicamus, nullo pacto possumus excludere iudicis discreti arbitrium ad discernendum, sitne enormis læsio. Discernet igitur pius, & rectus iudex, sime talis læsio, quàm iniquum sit Ecclesiam pati, etiam post quadriennium. Atque ita sanè opinor, rem hanc intelligendam esse, non enim satis apertum est de iure, sufficiátne ad hanc extraordinariam restitutionem enorme damnum, nam etsi in præd. cap. ad nostram. læsio illa enormis appelletur, quis non videt, eam esse, vt ita loquar, enormissimam, cum primo anno reus ex ipsa re tot libras perceperit, quot quidem pro ipsa re Ecclesiæ dederat: nempe octuaginta?

Tertiò, hinc deducitur, minorem & Ecclesiam restitutionis in integrum beneficium iure consequi posse, etiam si læsio dimidiam iusti precij excesserit, nec enim hoc beneficio priuantur, quod possint agere remedio l. secundæ. C. de rescindenda venditio. cum restitutio in integrum, & si sit auxilium extraordinarium, pinguius tamen est quàm ordinarium, quod ex dicta l. secunda competit. quod patet ex eo, quòd reus electionem habet conuentus actione l. secundę. vel ad supp lendum iustum precium, vel ad restituendam rem. non sic in restitutione in integrum, præcisè etenim rem cogitur restituere, qua ratione post alios hanc illationem notant Abbas & Burgensis nume. 43. in cap. cum dilect. de emptionibus. & Pantaleon Cremensis in dict. l. secunda, extensione 12. col. 17.

Superest tamen respondere iuribus & rationibus, quibus probari videbatur læsionem quantumcunque minimam locum facere beneficio restitutionis in integrum. Et sanè quod Iurisconsultus scribit in l. si proprietarius. ff. de damno infect. cautionem illam dandam esse etiam pro minimo damno, ita est intelligendum, vt minimum damnum sit respectu & comparatione maioris, non tamen separatim, & per seipsum consideratum. Superstitiosum enim esset, pro damno vnius regulæ, vel simili, prætorem adiri, & eius decreto cautionem præstari. Igitur prætor ipse arbitrabitur, sitne damnum, quod timetur, cautione illa dignum, vt sanè pro minimo nocumento, aut pro modico nequaquam authoritatem præstet, aut decretum decernat ad cautionem illam necessariò exhibendam.

Cęterum magis obstat, quòd furti actio datur pro re minima. text. in dict. §. Gallinarum. vbi ita Theophilus interpretatur, & omnes Doctor. ibi post gloss. cui similis est in l. si oleum. ff. de dolo. norant Henric. in cap. etsi quæstiones. de simo. Corset. in tract. de excellentia Regis, quæstion. 4. Hippolytus in l. furem. numero 8. cum sequent. ff. de sicar. optimus text. in l. vulgaris. ff. de furt. & in cap. vulgaris de pœnitent. distinctio. 1. non enim res, sed effectus furantis est considerandus, vt scribit Hieronymus apud Gratianum in cap. vlt. 14. quæstio. vlt. Hæc tamen opinio etiam si frequentissimo omnium calculo recepta sit, mihi nec placet, nec placuit vnquam. Ius enim ars est boni & æqui. l. 1. ff. de iusti. & iure. & tamen nulla æquitas dictat actionem hanc, quæ infamiam irrogat, dari pro vno quadrante, aut æreo nummo, nec pro vno ouo, nec pro alia minima re Deinde quid, obsecro, in causa est, quod Iurisconsulti dari actionem dedolo pro re minima, omninò negant. dicta l. si. oleum & eorum interpretes pro vno, vtarunt, ouo concedunt actionem furti? Ego sanè nullam video iustam esse discriminis causam. Prætereà ablatio rei minimę attento paruo nocumento vel furtum non est, vel saltem mortale crimen non inducit, sed tantum veniale ob animum innocentis. non enim præsumitur, paruam illam rem auferri contra voluntatem domini propter paruum nocumentum, atque ob id etiam, si præsumeretur contraria domini voluntas, esset veniale crimen, non mortale. Thomas, & Caietanus 2. 2 quæstion. 59. atticulo 4. Ioan. Maior. in 4. sentent. distinct. 15. quæstio. 16. Syluester verb. furtum. quæstio. 2. Ioan. à Medina de contract. quæst. 4 in fine. optimus text. in cap. vnum horarium. 25. distinctio. ex quo deducitur mortale peccatum esse, si quis toties rem minimam auferat à domino vt notabile damnum inferat, quod ipse Maior d. quæstion. 25. & 26. notat & Medina de contract. quæstio. 10. qui ex hoc inferunt ad quæstionem illam, qua tractari solet, an teneatur ad restitutionem is, qui è venia, vel horto alieno rem minimam acceperit, & tandem plures paulatim rem minimam ab eodem horto, vel vinea ita abstulerunt, vt ex omnium furto magnum, aut saltem notabile damnum domino vineæ illatum fuerit, qua in re dicendum est, eorum quemlibet veniale crimen commisisse, si ipse modicum illud damnum intulit, ignarus damni ab alijs illati, & tamen teneri ad illius damni quantumcunque minimi restitutionem. Quòd si quilibet damnum intulisset, certus de damno per alios illato, ex eo, quod plures simul fuissent vineam ingressi, eo casu mortale crimen quilibet commisisset, licet non teneatur ad totius damni restitutionem, damni inquam, per alios illati, nisi fuisset causa totius damni, consilio, auxilio, similitérue, sicuti prędicti Doctor. diligenter adnotârunt. quod autem sit notabile nocumentum, vt furtum dici possit verè, & mortale crimen, bonus vir arbitrabitur: Syluest. d. q. 2. & Ioan. à medina. d. quæst. x. ad finem, & probatur ex his, quæ superius ipse tradidi. His igitur consideratis opinor, a iure alienum esse, pro minima re dari actionem furti. Nec oberit, quod Iustinianus scribit in dicto §. Gallinarum. quia ibidem non dicitur, verè committi furtum, in vnius Gallinæ nocumento, sed fictè, & quasi per quandam interpretationem, vt Zasius existimat d. capitu. 26. cui responsioni Theophilus refragatur dicens, pro vnius Gallinæ furto dari actionem furti. quam obrem ego aliter responderem, non esse vnam Gallinam minimam rem, nec minimum damnum ex eius furto inferri: quod bonus ac disertus vir ex propositis in specie contingenti qualitatibus arbitrabitur. Rursus quod ex Hieronymo adducitur à Gratiano in dicto capitulo vltimo. referendum est ad nocendi voluntatem, quæ si limitata sit ad minimi nocumenti terminos, nequaquam est mortale crimen, quòd si nocendi animus nullam limitationem habeat, aut etiam ad notabile nocumentum progrediatur, mortalem culpam habet: & ita Hieronymi authoritas intelligenda est in hunc sanè sensum, vt accipiens à domino inuito rem minimam, animo nocendi in maiorib. absque limite illius modici nocumenti, mortaliter peccet ex Th. & ibi Caiet. 2. 2. q. 66 art. 6. libet tamen verba Hieronymi adscribere, eò, quòd à Gratiano minus integrè relata fuerint. Is enim in commentarijs in Episto. Pauli ad Titum capit. 2. ita scribit: Fur autem non solum in maioribus, sed etiam in minoribus iudicatur, non enim id, quod furto ablatum est, sed mens furantis attenditur, quomodo in fornicatione & adulterio, non idcirco diuersa sit fornicatio, aut adulterium, si pulchra, vel diues, deformis, aut pauper, meretrix, vel adultera sit, sed qualiscunque illa fuerit, vna est fornicatio, vel adulterium: ita & in furto quantuncunque seruus abstulerit, furti crimen incurrit. hactenus Hieronymus.

Sed vt rem, à qua diuertimus, prosequamur, ad intellectum gloss. in dicto capitulo primo. de in integrum restitutio. in 6. aliud animaduertendum est, quòd in quæstionem adduxit Rodericus Suares allega. 12. colum. penul. dicens iure communi, etiam si Ecclesia enormissimè læsa sit, non posse eam petere restitutionem post octo annos, atque ita ratione enormissimæ læsionis post primum quadriennium, alterum quadriennium tantum concedi: iure tamen regio vsque ad triginta annos posse eam restitutionem peti. iuxta l. vlt. titu. vlt. part. 6. Hæc tamen viri doctissimi consideratio, communi omnium, & receptissimæ interpretationi refragatur: quandoquidem quotquot d. gloss. sequuntur eius adsertionem ad octo annos minimè restringunt: imò in longissimum triginta annorum spacium extendunt, quibus authoritas Hostiens. adstipulatur, is enim in dicto capitulo ad nostram etiam post decennium restitutionem petitam fuisse opinatur. Et præterea suffragatur gloss. in l. sicut. verbo prosequutione. C. de præscriptio. triginta vel quadraginta annorum. quam præter alios explicant dicentes singul. Iason in §. fuerat. nume. 22. de actionib. & Bald. de pręscript. 4. part. 4. partis princip. quæst. 30. ex ea enim iuncta l. videamus. ff. de eo, quòd met. causa. apparet officium iudicis, quod semel quadriennium egreditur, ad triginta annos perpetuum esse. Quam ob rem etiam seclusa Regia, ac Partitarum lege iure communi falsam esse opinamur Roderici Suares declarationem: quam nouissimè improbat Emanuel à Costa Lusi tanus vir me hercle acri, & subtili iudicio, variaque eruditione præditus, in dicto §. & quid si tantum. 2. parte. num. 83. Cæterùm quod ad Regiam legem attinet, ipse Lusitanus aduersus Rodericum eam intelligit, quo ad actionem personalem competentem ex l. 2. C. de rescindenda venditio. principi, Reipub. & Ecclesiæ in hunc sensum, vt licet aliâs intra quadriennium ea actio proponenda sit. l. 4. titu. 7. lib. 5. ordina. & fuit opinio prima glo. in dicta l. 2. quam sequuntur ibi Petrus, & Cynus. quæ forsan etiam placuit legum Regiarum, quas Partitarum appellamus, doctissimis Conditoribus, cæteris omnibus dictæ l. 2. interpretib. contrarium asseuerantibus, scilicet eam actionem vsque ad triginta annos competere, tamen iure regio ea actione vti posse principem, Ecclesiam, & Rempub. læsos vltra dimidiam iusti pretij vsque ad triginta annos, reliquis priuatis ea actione intra quadriennium tantùm vsuris, qui quidem intellectus eò magis conuenire videtur, quòd Regia constitutio læsionem vltra dimidiam requirit apud Gallos actio ex d. l. 2. deducenda est in iudicium intra decennium, quemadmodum testatur Carol. Mol. in consue. Parisiens. tit. 1. §. 22. num. 47. quin & in his regnis speciali quadam ratione certum tempus statutum est in l. 143. de las Alcaualas. Ego sanè non inficior Ecclesiam, Principem & Rempublicam agere posse actione d. l. 2. etiam iure regio vsque ad triginta annos, attenta ratione dictæ l. vltimæ. titu. vltimo. part. 6. Et tamen opinor ipsius legis integram decisionem intelligendam esse in restitutione in integrum, quæ, vt minoribus enormiter læsis, ita Principi, Reipublicæ & Ecclesijs iure competit. Nec enim dubium cuiquam esse potest, priorem dictæ l. partem loqui in restitutione in integrum, quæ iure ordinario intra quadriennium petenda est, posterior verò pars huic priori in modum cuiusdam interpretationis aptatur, vt si lęsio enormis sit, quippe quæ dimidiam iusti precij excedat, loco quadriennij, cuius prior legis pars meminit, triginta anni competant, quo fit, vt ex hac ratione, & ex ipsius constitutionis verbis vltima eius pars verè sit intelligenda in restitutione in integrum, atque ita eam intellexit Rodericus Suares dicta allegat. 21. quod plurimum refert, siquidem ex restitutione in integrum contractas omninò rescinditur, at ex dictæ l. 2. actione iustum precium suppletur, si reus hoc elegerit absque rescissione contractus.

His omnibus perpensis, pro huius quartæ interpretationis intellectu, apparet in dicto capitulo ad nostram. concessam fuisse ecclesiæ restitutionem in integrum, quæ quidem si foret ordinaria, & intra terminum communem à iure statutum concessa, locum omninò haberet cum fructibus omnibus ex ea perceptis, quemadmodum superius docuimus. verùm ex eo quòd extraordinaria fuit, plurimumque gratiæ sortita, vti concessa post solennia tempora, fructus non restituuntur omninò, nec tamen emptor eos penitus lucrifaciat, cum laboris & impensarum ratio simul & fructuum haberi debeat, ita sanè, vt si fructus possessor lucrifacere velit, non possit laboris & impensarum æstimationem petere. Quòd si vlterius rem aperire tentemus, dicemus tandem hanc non esse propriam in integrum restitutionem, siquidem ex ea fructus essent restituendi ecclesiæ, vel minori, sed esse restitutionem in integrum impropriam extraordinariámue, proptereà quod maiorem speciem habeat gratiæ, quàm ea, quæ ordinariæ minoribus, & ecclesijs intra ipsius iuris limites beneficio quamuis extraordinario concedi solet, & ideo mirum non erit, text. in dicto capitulo ad nostram. à Gregorio Nono appositum esse extra titulum de in integrum restitutione, vt eleganter explicat Emanuel à Costa in dicto §. & quid si tantùm. secunda part. numero 85. illud animaduertens, restitutionem quæ ex iustitia mera fit cum ipsis fructibus fieri, iuxta tradita in initio huius capitis, eam verò restitutionem, quæ ex gratia conceditur cum fructibus faciendam non esse. text. elegans in authen. idem est de Nestorianis. C. de hæret. quem dicit singul. esse Alexan. in dicto. §. & quid si tantùm. colum. 9. vbi eam distinctionem ferè omnes probant, & potissimum ex nouioribus Fortuni. numero 163. Galiaula numero 60. Crottus in fine. & præter hos Curtius Senior cons. 71. quidquid hac de re scripserint Ias. in dicto §. & quid si tantùm. numero 64. Carol. Ruinus ibi colum. 72. Decius & Ferrari. in l. condemnatione. ff. de regulis iuris. Sed & eandem distinctionem exponunt, & asseuerant admittendam esse Communiter omnes in dicto §. & quid si tantùm. quo ad iura tertiò quæsita ante obtentam restitutionem, quod præter alios explicant optimè Carol. Moli. in consuetudi. Parisiens. §. primo. titu. 22. numero 36. & Emanuel à Costa d. 2. part. numero 49. communem sententiam defendens ab his, quæ in contrarium adduxit inibi Galiaula numero 97. quam quęstionem in præsentiarum discutere longius minimè conuenit, tantùm enim id egimus, vt ad resolutionem veram deduceremus quæstionem illam, veniántne in integrum restitutionem fructus ex re ipsa percepti.

ARGVMENTVM CAP. IIII.

Coram quo iudice sit in integrum restitutio postulanda.

SVMMARIVM.

- 1 Locus contractus satis idoneus est, si reus ibidem reperiatur, vt in eo tractetur de contractu rescindendo, atque ita de restitutione in integrum concedenda.
- 2 Ecclesia potest petere restitutionem in integrum coram iudice ecclesiastico etiam aduersus laicum.
- 3 Clericus minor læsus in patrimonialibus non potest petere in integrum restitutionem coram iudice ecclesiastico, & inibi, an bona clericorum patrimonialia habeant priuilegia bonis ecclesiarum concessa?
- 4 Quid de patrimonio clerici, ad cuius quidem titulum is fuerit sacris insignitus?
- 5 Absolutio à iuramento quandoque citationem requirit, quandoque ea omissa potest concedi.
- 6 Quid operetur absolutio à iuramento ad effectum agendi præstita.
- 7 Iudices seculares quandoque tractant litem super contractu iurato, admittuntque actorem aduersus eum agentem, etiam nulla præcedente absolutione.
- 8 Iudex ecclesiasticus, qui de causa absolutionis à iuramento cognouerit, non potest ipsam principalem causam tractare.

CAPVT IIII.

NON omnino à PRAXI alienum est, coram quo iudice restitutio in integrum peti debeat, quamquidem quęstionem Cæsares definierunt in l. 2. C. vbi, & apud quem cogn. in integ. restit. &c. statuentes eam esse postulandam à iudice ipsius, contra quem petitur, vt planè verissimum sit, petentem restitutionem actorem esse, & oportere eum forum rei sequi, imò scribunt Bald. & Paulus Castr. in eiusdem legis interpretationem id verum esse, etiamsi is, qui cum minore contraxit, in ipso loco contractus inueniatur. Non enim poterit apud illius loci iudicem conueniri ad restitutionem in integrum contra ipsum contractum tractandam. idem notat Iason in l. qui certo loco. ff. de condict. indeb. dicens, hoc ipsum ex dicta l. 2. probari, et ex ea amplius deducens, ea scilicet, iura, quæ probant contrahentem in loco contractus conueniri posse, si ibidem inueniatur, intelligenda esse, quod ad ipsius contractus actionem exercendam, non autem quo ad eius rescissionem. Nam si de contractu rescindendo tractetur, reus erit coram proprio, & vero domicilij iudice ad iudicium vocandus, non coram iudice loci contractus, tametsi in eo loco reperiatur, idipsum placet Decio in Rubric. de iudic. col. 2. Hic verò intellectus mihi non placet, siquidem locus, vbi contractus fuerit celebratus de iure idoneus est, vt in eo agatur & tractetur de eius dissolutione, si reus ibidem præsens fuerit. tex. singul. in l. in contractibus. §. vltimo. C. de non num. pecu. vbi expressim probatur, posse quempiam in loco contractus apud eius iudicem intra biennium conqueri, sibi non fuisse pecuniam numeratam, eiusque querelam deducere, si inibi aduersarius inueniatur, & ita agere ad ipsius contractus dissolutionem, quem text. Alexand. in specie notat in additionibus ad Bart. in l. hæres absens. §. 1. ff. de iudi. Roma. in singula. 470. Felin. in cap. vltimo. nume. 24. de iudic. dicens: ex hoc absolutionem à iuramento in contractu præstito, posse peti coram iudice ipsius loci contractus, si ibi aduersarius inueniatur, vt citetur. Idem ipse Felin. scribit in c. 1. col. vltim. de iureiurand. post Cardin. ibi. nec oberit dicta l. 2. quippe quæ intelligi possit eo casu, quo reus non adest in loco contractus, quod si ibi adsit, non negat constitutio illa, posse peti restitutionem coram iudice illius loci, sicuti in specie docent Barto. & Fulgo. in dicta l. qui certo loco. Curtius iunior in Rubri. C. de edend. Deci. parùm sibi constans in cap. 1. nume. 22. de re iudic. Antonius Butrius in c. vlti. de foro competen. nume. 12. Bart. in l. nume. 20. C. de summa Trinit. Francus in Rubr. de appellationibus, nume. 43. Qua ratione ipse crederem Bald. Pauli & Iasonis interpretationem minimè esse recipiendam, & subinde in integrum restitutionem postulari posse in loco contractus, si ibidem pręsens fueritis, aduersus quem petitur, alioqui iudicium hoc tractandum esse apud iudicem ipsius, in cuius fauorem contractus fuerit celebratus, & contra quem restitutio postulatur.

Cæterùm iure quodam speciali, ecclesia restitutionem in integrum petere poterit, etiam aduersus laicum coram ecclesiastico, & proprio ipsius ecclesiæ iudice, authore Innocentio in c. cùm sit generale. de foro compe. cui suffragatur text. in c. 1. de in integr. restitu. vbi Abb. nume. 18. idem Abb. in c. constitutus. 1. col. eodem titu. text. optimus, ex quo ita collegit. Idem Abb. in c. penult. de rebus eccles. Roma. singula. 112. quibus accedunt idem Abb. num. 10. Felin. col. 2. Marianus Socin. numero 13. in dicto c. cùm sit generale. Anfreri. in Clem. 1. de offic. ordina. in tracta. de potestate eccles. nume. 48. Cuius opinionis ea proponitur ratio, quòd ecclesia agens iure & priuilegio speciali, illud deducere potest coram proprio iudice, etiam aduersus laicum, sic etenim agit coram proprio iudice aduersus laicos, remedio Canonis reintegranda. 3. q. 1. gloss. elegans in cap. penult. de his, quæ vi. quam ibi sequitur Panorm. idem in c. 1. de in integr. restitut. & in dicto c. cùm sit generale. nume. 10. vbi Mari. nume. 14. & Felin. col. 2. Verùm cùm hic non tractetur de violentia illata ecclesię, nec eius patrimonio, nec de sacrilegio, nec de fraude aut dolo aduersus ecclesiam ex proposito in contractum deducto, non video, quod ingenuè fateor, quo iure præfata Doctorum sententia circa restitutionem in integrum defendi possit, nisi prædictis duabus Decretalium decisionibus obnixè comprobetur. Eas tamen possemus ita intelligere, vt diceremus iudicem ecclesiasticum ibidem non minus esse ipsius laici, contra quem agitur, quàm ecclesiæ iudicem, eò quòd illa prouincia esset etiam, quo ad secularem iurisdictionem, Romanæ ecclesię subdita, vel ex eo esset ad Romanum Pontificem iudicium illud ab ecclesia deductum, quod ob aliquot causas, non satis tuta esset spes ecclesiæ consequendi iustitiam apud iudicem secularem. Scio etenim me diuinatione vti, ne inuitus cogar hac in re ab alijs receptam sententiam sequi.

Vtcunque tamen sit de hoc dubio, illud omninò asseram audacter, in rebus, quæ ad ipsorum presbyterorum patrimonium expectant, nequaquam eam opinionem iure veram esse, nec admitti debere, siquidem clericus læsus circa proprias res, & ad ipsum pertinentes, in restitutionis in integrum iudicio laicum conuenire debet coram iudice seculari, ex regula generali, qua etiam à canonibus expressum est, oportere actorem sequi forum rei, ad speciem restitutionis in integrum deducta, in dicta l. 2. C. vbi & apud quem. Sic sanè opinatur Imol, in cap. constitutus. nume. 3. de in integr. restitu. contra Antonium & Abb. ibi. Felin. in dicto c. cùm sit generale. colum. 2. Philippum Fran. in Rubr. de appellationi. ad finem. Romanum singul. 112. nam & si maximè concedamus Innocentij opinionem admittendam esse, quando ecclesia restitutionem in integrum petit, & id fauore ecclesiæ, non tamen competit hoc priuilegium clericis in rebus patrimonialibus, siquidem priuilegia ecclesijs, quo ad eorum bona competentia, non extenduntur ad clericos, quo ad eorum patrimonia, nisi à iure expressè diuersum fuerit statutum in aliquot casibus, iuxta resolutionem, quam in hoc articulo tradunt Abb. & Felin. num. 10. in cap. ecclesia sanctæ Mariæ. de constit. idem Abb. & Anto. fin. colum. in c. si diligenti. de præscript. Quam opinionem fatetur Communem esse Deci. in dicto c. ecclesia. numero 18. & probatur authoritate gl. 2. communiter approbatæ in Clemen. 1. de in integrum restit. quæ expressim adserit, restitutionem in integrum ecclesijs iure minor competentem, nequaquam ipsis clericis concedi, ratione patrimonij. Idem Specula. titu. de in integr. restit. §. qualiter. versic. sed nunquid. Eadem ratione glos. in c. possessiones. 16. q. 4. adserit res patrimoniales clericorum eodem vsucapi tempore, quo iure vsucapiuntur res laicorum, nec esse obseruandum in hoc tempus statutum à iure ad vsucapiendas res ecclesiarum, dicit eam glos. singul. Abb. in c. sanctorum. de præscript. idem in cap. 1. de consuetu. Balb. alios allegans in tractatu de præscript. 5. part. princip. q. 5. atque ita procedunt glos. in cap. vlt. de vita & honestate clericor. glos. in dicto cap. ecclesia sanctæ Mariæ. gl. in cap. ex literis. de pignoribus dicentes: bona patrimonialia clericorum eadem habere priuilegia, quæ bona ipsarum ecclesiarum, id etenim verum est, vbi à iure id expressim conceditur, & quia in aliquot casibus id speciatim concessum est, alioqui durum esset, bona patrimonialia clericorum, ea prorsus habere priuilegia, quæ bonis ecclesiarum concessa sunt, cùm hæc bona ad cultum diuinum, & ad subueniendum pauperibus constituta: illa verò ad alios quoscunque vsus pro voto ipsorum clericorum destinentur, & tandem ad hæredes sanguinis, extraneósue, vt ipsis dominis libuerit, transmittantur, nec mihi placet Philippi Decij aduersus, aut præter Communem opinionem consideratio. Aliud namque est quærere, an priuilegia ecclesiarum bonis concessa, ad patrimonialia clericorum extendantur, quod modò tractauimus: aliud, an priuilegia ipsis clericis competentia seruanda sint, non tantùm erga ipsos clericos, sed & circa eorum patrimonia, quod tractare simul voluit Decius, nulla iusta ratione hæc duo confundens, cùm sint plura priuilegia ecclesijs, & ecclesiarum bonis concessa, quæ ipsis clericis minimè competunt, nec conceduntur, Igitur discutere, an priuilegia clericorum seruanda sint, non tantùm in eorum personis, sed & in ipsorum patrimonijs non erit idem, ac si quæratur, sint ne priuilegia ecclesiarum bonis concessa ad patrimonia clericorum deducenda? sicut & diuersis rationibus disputabitur, an priuilegia ecclesijs ipsis concessa ad earum bona extendantur? Hac equidem præuia resolutione opinor, à clerico minore, si se læsum fuisse existimauerit, in integrum restitutionem aduersus laicum petendam esse coram iudice seculari. Nec oberit tex. in dicto cap. constitutus, quia secundum Imolam ibi non constat eam restitutionem petitam fuisse aduersus laicum, & fortasse petita fuit aduersus clericum. Quod si dixeris, reum in eo casu laicum fuisse, dicam liberè eam prouinciam ecclesiæ subditam fuisse, etiam ratione secularis iurisdictionis.

Contendet forsan aliquis opinionem primam saltem veram esse in clerici patrimonio, ad cuius titulum sacros ordines is receperit, ne mendicare cogeretur in ignominiam ordinis. cap. episcopus. de præbend. vbi Bernardus scribit: prædictum clerici patrimonium, cuius ratione absque titulo beneficij ecclesiastici episcopus, eum sacro ordine insigniuit, habere priuilegia bonis ecclesiarum à iure concessa, vt ex eius verbis collegit Bald. in titu. de pace Constantiæ. col. 5. Dec. in dicto cap. episcopus. idem Deci. in dicto cap. ecclesia sanctæ. numero 18. qui eam opinionem sequuntur, à quibus ego libenter dissentio authoritate gloss. in capit. tuis. de præben. quam ibi probat Abb. & Imol. ac Felin. in dicto cap. ecclesia. numero 10. asserentes ex ea, nihil aliud operari adsignationem illam patrimonij, vt eius titulo clericus sacris ordinibus insigniatur, quàm quòd satisfiat per eam canonibus statuentibus, neminem ad sacros ordines promouendum esse, nisi is habeat patrimonium, ex quo valeat absque mendicitate alimenta sibi ministrare, vnde tale patrimonium ex hac adsignatione, non efficitur ecclesiasticum, nec habet priuilegia bonorum ecclesiarum, nec in contrarium vrget authoritas Bernardi, nam & is tantùm scribit, hunc promotum ad sacros ordines, in persona & rebus gaudere priuilegio clerici, quod nemo negat, quantum ad priuilegia clericis, & eorum patrimonio à iure concessa, nec ex hoc sequitur, clericum in hoc patrimonio habere priuilegia bonorum ecclesiæ, cùm id diuersum maximè sit. Deinde glos. Bernardi loquitur in clerici patrimonio, quod non fuit promotionis tempore expressè destinatum in titulum alimentorum, sed tacitè ex iuris dispositione, eo nempe casu, quo clericus habens patrimonium absque vllo titulo, nec beneficij ecclesiastici, nec patrimonij fuit per episcopum ad ordinem sacrum promotus, censetur etenim sacris ordinibus donatus ex tacito titulo patrimonij, quod possidebat. Ecce igitur qualiter in ea specie, quam Bernardus exposuit, nulla tituli patrimonialis præcessit constitutio expressa, quo quidem casu Baldus & Decius minimè loquuntur: nec, vt ipse existimo, dicerent, nec concederent id, quod è nimis extorta Bernardi adsertione ausi sunt profiteri, præmissa expressa tituli patrimonialis constitutione. Quibus omnibus non parùm accedit, quod ipse contra Ioannem Fabrum adnotaui in cap. Rainaldus. de testa. §. 2. numero 7.

Id verò, quod obiter insinuauimus, citationem requiri, cùm agitur de præstanda absolutione à iuramento, ne lector dubitet in hoc, ratione illa probatur, quòd aduersus inauditam partem, nihil diffiniendum est. cap. 1. de caus. poss. cap. caueant. 3. q. 9. l. de vnoquoque. ff. de re iudicata. Iuramentum enim regulariter obligat iurantem, & ea obligatio ex diuina intercessione priuato, cui iuratum est, acquiritur. Esset ergo iniquum iuranti concedere absolutionem, nisi altero citato, quod in specie notant Doctores, & maximè Card. Abb. col. penult. Felin. nume. 23. in cap. 1. de iureiuran. Curtius senior consi. 65. col. vlti. Deci. in cap. qua fronte. de appellatio. col. vlti. Selua, de iureiuran. q. vlti. Guido Papæ q. 225. Carol. Ruinus consil. 66. nume. 2. lib. 4. idem Guido Papæ decis. 140. Capella Tholosana 62. Archid. & alij in cap. licet canon. de electio. in 6. Quam opinionem Communem esse fatentur Curtius, Decius & Selua superius citati, nec vlli dubium est eam veram esse, vbi absolutio petitur, vt & simul tollatur obligatio ex iuramento contracta, & prorsus ipsius contractus vis euanescat: tunc enim tractandum est de iustitia & veritate contractus, cùm agatur de eo dissoluendo & rescindendo, nimirum igitur, si alter citandus omninò sit, huius rei illud exemplum passim obuium est, cuius meminit Romanus Pontifex in capitu. 1. de iureiurando. Cùm quis proponit seipsum contractum & promissionem vsurariam iuramento præstito confirmasse, & petat absolutione præstita ab eo iuramento, à contractu liberum & immunem iudicari. Nam & hæc petitio, tametsi quodam modo differat ab ea, quæ in dicto capitulo primo, traditur: admittenda nihilominus erit, vt existimat Aretinus in l. rogasti. §. si tibi. ff. si certum petatur. præmittunt Oldradus consilio 120. Laurentius à Rodulphis in tractat. de vsuris. q. 129. & id fatentur, quotquot Oldradi in præfato responso decisionem sequuntur. Bald. tamen & Soci. in d. §. si tibi. minimè admittunt hanc petendi formulam dicentes: prius esse tractandum de absolutione, quàm agatur ad contractus rescissionem, ita quidem vt obtenta absolutione, non aliàs de iniquitate contractus tractetur. Et hoc probari videtur ex his, quæ Bartol. scribit in l. ab hostibus. §. sed quod simpliciter. nume. 5. & 9. post gloss. ibi verb. restitutionis. ff. ex quibus caus. maio. item post in gl. in l. in honorarijs. ff. de actio. & obligat. dicens: actionem rescissoriam non posse deduci ad iudicium, nisi prius per officium iudicis habita restitutione, quam opinionem sequuti fatentur Communem esse Faber & Ias. in §. rursus. Insti. de actioni. nume. 82. eadem ergo ratione agi non potest ad contractus rescissionem ex causa vsurarum, nisi prius absolutio præstita fuerit à iuramento, quod impedit actionem proponi: vsucapio etenim impedit actionem rescissoriam deduci ad iudicium: restitutio verò hoc impedimentum tollit, vt constat: igitur prius est expedienda causa & lis, quæ ad tollendum impedimentum tendit.

Verùm, vt res ista apertissimè intelligatur, est animaduertendum ad duas species, in quas diuiditur hæc controuersia. Prima quidem ita exponitur, vt præmittamus eum, qui iurauit ratione contractus iurati, nihil ex proprijs rebus præstitisse hactenus, Sed tantùm id agere velle, vt ab obligatione contractus, vinculoque iuramenti liberetur, ne alter, cui iuramentum præstitit, aduersus eum agat forsan eo tempore, quo iurans sit minus instructus ad defensionem? Aut sanè iurans vult hunc scrupulum, quem ex vinculo iuramenti concepit, quique ipsum torquet, à se abijcere. Et in hac quidem specie, si contractus vitium habet vsuræ, poterit is, qui iurauit primùm petere à iudice ecclesiastico, vt compellat eum, cui iuramentum præstitit, hoc iuramentum eiusque obligationem remittere, capitu. 1. de iureiur. vbi gloss. communiter recepta adserit, iudicem ecclesiasticum loci ordinarium esse competentem ad hoc, etiam, si vterque litigator laicus sit. Sed & iudex secularis poterit ad iurantis petitionem alterum cogere, si laicus sit, ad remissionem huius iuramenti. Frederi. consil. 272. Roma. singul. 492. Felin. dicto cap. 1. nume. 22. Matthæ. de Afflict. decisio. 263. Guido Papæ consil. 209. in fine. Et licet Felin. in c. cùm sit generale. nume. 7. de foro compet. dubitauerit de hoc: probatur tamen ea ratione, quòd sicuti iudex secularis laicum cogere potest ad seruandum iuramentum licitum. cap. licet. de iureiur. in 6. ita iurisdictionem habebit contra laicum, vt eum compellat remittere obligationem iuramenti ex eius parte illiciti. Quòd si hoc remedium satis sufficiens non fuerit ob contumaciam alterius, poterit iurans ab episcopo petere absolutionem ab huius iuramenti vinculo, quod per absolutionem episcopi ordinarij tolli potest, ex eo quod illicitum est ex parte recipientis, text. in cap. si verò, & cap. cùm quidam. §. vlti. de iureiur. adiuncta decisione text. in cap. nuper. de sentent. ex com. notant Abb. in cap. ad aures. de his quæ vi. Felin. post alios in d. cap. 1. nume. 16. Abb. in cap. per venerabilem. 8. colum. qui filij sint legitimi. Curtius Senior consilio 43. arti. 2. consilio 65. columna penultima, & licet PRAXIS obtinuerit, vt prius agatur primo remedio, quàm hoc, vt adserunt Imola & Felin. in dicto cap. 1. parùm oberit huic negotio absolutionem à iuramento peti, nondum petita ab altero eiusdem vinculi remissione. Et idem erit in quolibet alio iuramento, quod illicitum turpéue sit ex parte illius, cui iuratur. Nam absolutio peti poterit ab episcopo, quemadmodum probatur in dictis locis. In hac equidem specie, quam hactenus proposuimus, absque vllo dubio, iurans poterit petere absolutionem à iuramento, & simul pronunciari contractum illicitum esse, & ideo minimè seruandum, id etenim tantùm agitur, vt absolutio à iuramento præstetur ratione materiæ in contractum & iuramentum deductæ. Nec præstita absolutione aliquid est à iurante exigendum proposita ab eo actione, & necessariò, plenaria causæ cognitione præmissa ad absolutionem, consequitur contractum esse rescindendum. Qua ratione simul hæc eodem libello peti possunt, cùm ea, quæ in contrarium adducuntur à Bal. & Socin. sint intelligenda, quando concessa per iudicem restitutione, & ita sublato impedimento, est necessariò proponenda actio, nec sequitur data restitutione, aut amoto impedimento, habere agentem ius omninò ad id, quod secundo loco petit, quod patet in petente restitutionem officio iudicis aduersus vsucapionem: Non enim sequitur, data restitutione aduersus vsucapionem, rem quam alter possidet propriam esse illius qui restitutionem petit: iterum enim agere eum oportet ad eam rem iure dominij, vel alia quæ ei competat actione, cùm ergo absolutio in huius primæ speciei modum petitur, citatio necessaria est, plenaque causæ cognitio adhiberi debet, ex omnium vnanimi resolutione. Secunda huius controuersiæ species est, & tendit in eum casum, quo data absolutione à iuramento, ipse qui iurauit agere debet, aut vult ad aliquid consequendum, quod ratione iuramenti dederat ei, cum quo contraxit. Et licet Bald. & Soci. refragentur, adhuc opinor posse eum petere absolutionem à iuramento & simul in euentum absolutionis præstitæ actionem ad repetendum id, quod dederat, in iudicium deducere. Nam, vt inquit Aret. etiamsi verum sit, actionem hanc secundo loco propositam non competere, nec posse deduci ad iudicium, nisi prius sublato impedimento iuramenti, quid tamen vetat eam proponi ac deduci in euentum absolutionis præstitæ, & sic sub conditione necessaria adagendum? Quod pulchrè docet iurisconsultus in l. in tempus. ff. de hæred. insti. & id frequentissimè fit, cùm agitur de præparatione actionis, & de tollendo impedimento, quod actionis exercitio oberat: Fatemur enim in exemplo Bart. in dicto §. sed quod simpliciter, non competere actionem rescissoriam, nisi concessa restitutione per officium iudicis, quod omnes probant, & id iure verissimum est: negamus tamen, læsum non posse per officium iudicis restitutionem in integrum petere, & simul in euentum restitutionis concessæ, actionem rescissoriam deducere in iudicium, nihil sanè hunc proponendi modum reprobatum facit: imò sæpissimè eo vtimur in restitutionibus minorum, ecclesiarum, & maiorum ex his causis, ex quibus maioribus concedi debet beneficium hoc restitutionis in integrum.

Tota igitur & potissima difficultas consistit in eo casu, quo iuramenti absolutio petitur ad eum tantùm effectum, vt intrepidè & absque periurij periculo, qui iurauit, possit agere, vel excipere contra iuratum contractum, vel petere quæ ratione illius tradidit, & sic ad effectum, quod aiunt, agendi. Et sanè sunt, qui existiment, etiam tunc citationem esse præmittendam ea ratione, quòd qualisqualis causæ cognitio necessaria sit saltem summaria, ad hanc absolutionem concedendam, vt scribunt Frideric. consilio 300. & Domi. consilio 16. ad finem. Igitur citatio requiritur, quod expressim in hac quæstione notant Ancharan. consilio 282. & consilio 198. Alexand. consil. 222. libro 2. numero 8. Guido Papæ quæstion. 225. & quæst. 140. Quorum opinionem tutiorem existimat Felin. in dict. cap. 1. de iureiurand. & esse Communem adserunt Curti. Senior consil. 43. 2. artic. & Hippol. in l. de vnoquoque. nume. 173. ff. de re iud. Rursus in contrariam sententiam apertissimè tendunt Oldrad. dict. consil. 120. Anchar. consil. 18. Deci. in dict. cap. qua fronte. eamque Communem esse opinantur Alciat. in cap. cum contingat. de iureiur. nume. 125. Gomezi. in tractat. breuium. nume. 46. & seruari apud Gallos, testantur Guliel. Benedict. in cap. Rainutius. de testam. verb. duas habens filias. colum. vlt. & Ioan. Rupellanus lib. 1. forens. Institut. capit. 30. qui omnes adseuerant, citationem minimè requiri, quoties tractatur de danda absolutione à iuramento ad effectum agendi, ex eo quòd in eo iudicio summatim tractetur de causa absolutionis tantùm, atque subinde modicum præiudicium alteri contingat, siquidem ea virtus, quæ ex iuramento contractui accedit, salua & inuiolata manet etiam præstita absolutione, de qua modò agimus, quò fit, vt fortassis hæc vltima opinio sit magis PRAXI conueniens, quam pluribus ad id citatis sequitur Carol. Molin. in Alex. consi. 222. litera b. lib. 2.

Ex his tamen notanda sunt quatuor, Primùm quidem, quod præstita absolutione ad effectum agendi, si plenario iudicio pronuncietur contractum esse validum, nihilominus qui prius iurauerat, vinculo iuramenti adstringitur ad illius contractus obseruationem: non enim absolutio ei quidpiam prodest, præterquàm ad effectum agendi authore Bal. quem Imol. & Soci. sequuntur in l. hæc scriptura. ff. de cond. & demonstrat. Secundò econtrario, si iudicio summario præstita absolutione ad effectum agendi, tandem plenario iudicio contractus iudicetur vsurarius, tutius sanè erit peti iterum absolutionem à vinculo iuramenti, cùm prior absolutio fuerit præstita tantùm ad effectum agendi, vt scribit in specie Feli. in dicto cap. 1. de iureiur. col. penulti. tametsi necessaria omninò non sit hæc absolutio. Prima etenim absolutio ad effectum agendi præstita hunc sensum habet, vt liberè agat contra illum contractum, quodque si probauerit eum vsurarium, aut illicitum esse ab eius iuramenti & contractus vinculo solutus sit authore Paulo Castrensi, consilio 259. libro 2. columna penulti. Tertiò aduertendum est, in Romana curia ex stylo Signaturæ minimè concedi absolutionem ad effectum agendi à iuramento præstito, in obligationibus conceptis in formam cameræ Apostolicæ, vt testatur Ioannes Staphilæus de literis gratiæ & Iustitiæ. fol. 183. Quartò est adnotandum, non tantùm esse concedendam absolutionem à iuramento ad effectum agendi, sed & ad effectum excipiendi secundum Ludouic. Gomezi in dicto tractat. breuium. numero 48. Licet ipse referat, id Romæ maximè controuersum fuisse. Quintùm est, quod idem Staphilæus admonuit folio 167. nempe in absolutione, quæ minori conceditur in specie Authent. sacramenta puberum. C. si aduers. venditio. formam istam seruandam fore, vt eidem minori aperiatur via ad implorandum officium iudicis, absque periurij reatu super restitutione, quatenus de iure sit ei concedenda. Ex his enim verbis colligitur, id tantùm minori ex hac absolutione concedi, quod ex absolutione ad effectum agendi solet maioribus eam petentibus competere, & ideò absolutio ista non impedit iuramenti vim, quæ contractui accessit ex decisione dictę Authen. sacramenta. Sed nihilominus erit tractandum in ea lite, sit ne concedenda restitutio minori, qui læsionem grauissimam dolúmque re ipsa contingentem allegat. Nam esse tunc necessariam absolutionem ipse opinor, ex eo quod consensus præstitus fuit à minore huic contractui & iuramento. argu. cap. debitores. cap. 1. cap. si verò. de iureiurand. tametsi necessaria non esset talis absolutio, vbi dolus ex proposito contractui accessisset, cùm is consensum iurantis omninò impedierit, quod Abb. expressim asserit in c. cùm contingat. de iureiurand. nu. 3. & 23. cuius opinionem Communem esse fatetur Alciatus ibi 3. notab.

Obiter tamen admonendus est lector in ea quæstione, vtrum sit necessaria ad effectum agendi absolutio à iuramento per metum præstito in his contractibus, qui alioqui sine iuramento minimè obligant, aut rescindi possunt, ab eo accedente potissimam vim consequuntur, iuxta cap. cùm contingat capit. quamuis pactum. Authent. sacramentum puberum. sæpissimè in PRAXI à iudicibus secularibus actionem admitti, nulla præmissa absolutione, ex sententia Panormitani, in dicto capit. cùm contingat. colum. 2. cuius ipse mentionem feci in Epitome de Sponsalibus 2. part. capitul. 3. §. 5. quo in loco alios citaui, qui Panormitanum sequuntur, atque item plures qui ab eo discedunt, meo iudicio veriorem opinionem eligentes. Fortasse tamen PRAXIS hæc apud iudices seculares ideo locum obtinuit, ne iudices ecclesiastici, à quibus petitur absolutio iuramenti ad effectum agendi, conentur non tantùm eam agere & tractare causam, sed & principalem controuersiam, ipsiusque contractus vim & obligationem propria sententia definire, sequuti adsertionem Baldi in l. ordinarij. C. de rei vendic. dicentis, iudicem causæ præuiæ & præparantis esse etiam iudicem competentem ad cognoscendum de causa præparata: iuxta text in d. l. ordinarij. cuius hæc sunt verba. Ordinarij iuris est, vt mancipiorum orta quæstione prius exhibitis mancipijs de possessione iudicetur, ac tunc demum causa proprietatis ab eodem iudice decidatur. Qua sanè constitutione perpensa Baldo accedunt Alex. & Ias. in l. quoties. C. de iudic. Felin. in cap. cùm sit generale. num. 4. de for. comp. idem in cap. 1. de iureiur. nume. 27. Alex. consil. 58. lib. 1. nume. 7. idem consi. 63. Curtius Iunior in rub. C. de edendo. nume. 14. Cattell. Cotta. dictione Iudex: & esse hanc opinionem Communem fatentur Felin. in c. 2. de sponsal. nu. 34. Deci. & Ripa in rub. de iudic. pro qua etiam adducitur glos. in c. Parœcianos de sent. excom. dicens, iudicem ecclesiasticum posse cognoscere aduersus laicum de æstimatione iniuriæ clerico illatæ, si coram eo petatur absolutio ab excommunicatione canonis. Igitur iudex competens in causa præparante, erit etiam competens in præparata, cum alioqui iuxta gl. prædictam iudex ecclesiasticus nequaquam possit tractare actionem iniuriarum aduersus laicum, principaliter à clerico propositam. Et licet hoc modo inducta, probet d. gl. Bald. opi. secundum Felin. ibi. & in d. c. cùm sit generale. Falsum tamen præmittit, dum opinatur, Clericum non posse contra laicum agere actione iniuriarum coram ecclesiastico iudice, potest etenim, si Laicus manus violentas in Clericum iniecerit, cum id sacrilegium sit. Et ita in specie reprobant gloss. Anton. Card. Abb. Felin. & Doct. ibi. probat eorum opinionem text. secundum Ab. in cap. cum non ab homine. de sentent. exco. Sed aptius probatur sententia Bal di per gl. in cap. vlt. 11. q. 3. Paulus verò Castrensis in dicta l. ordinarij. hanc opinionem Baldi dubiam esse existimat. nec credit veram esse, cui præter alios Deci. consentit in d. rub: de iudi. 2. colu. dicens, minimè probari indicta l. ordinarij: cum ibi iudex causæ præparatoriæ esset etiam iudex competens ad causam præparatam, qua ratione verior videtur opinio Pauli & Decij. quib. aliquantulum suffragatur text. in l. 1. C. ad exhiben. vbi Præses prouinciæ iubet rem exhiberi, & ea exhibita apud alium iudicem principalis causa tractatur, quem text. ad hoc notant ibi Salycet. & Deci. in d. rubr. de iudic. verùm rem ipsam vlterius excogitans aduertendum esse censeo. Quoties præstita absolutione ad effectum agendi, contractus ipse examinandus est, an habeat vsuræ, Simoniæ, aliúdue vitium, cuius cognitio ad ecclesiasticum iudicem pertineat, nulli dubium esse, quin sententia Baldi vera omninò sit. Quod si alio iure, cuius cognitio propria non est iudicis ecclesiastici ad rescissionem contractus quis agere velit, tunc sanè mihi non placet Baldi opinio. Nam si ipse, qui obtinuit absolutionem ad effectum agendi, velit coram eodem iudice de rescissione contractus agere, alter, qui verè reus est in ea lite, poterit iudicium illud effugere dicens, seipsum conueniendum esse coram proprio iudice ex ea regula, quę dictat, oportere actorem sequi forum rei. Ne quidquam facit constitutio vltima de foro compet. in 6. cum ea inducta sit in fauorem iuramenti, & illius, cui iuramentum præstitum sit, non autem in fauorem illius, qui aduersus iuramentum agere contendit. Is etenim illius canonis finis est, vt iudex ecclesiasticus cogat iurantem fidem religione stabilitam obseruare. Nec video, qua ratione secularis iudex incompetens sit ad cognoscendum, an ex iuramento vim aliquam contractus adquiserit. Nam si eum ad hoc non esse idoneum iudicem fateremur, plura iudicia, quæ passim ab eo iure tractantur, ex iurisdictionis defectu planè euerti possent. Si verò concessa absolutione ad effectum agendi, agat quis coram seculari iudice ad rescissionem contractus, alter autem petat illud iudicium proponi ac deduci coram iudice ecclesiastico, qui absolutionem concesserat, nullo iure hoc petit, siquidem ratione iuramenti non est ad ecclesiasticum hæc quæstio deferenda, cum non agatur ad obseruationem iuramenti, ac per absolutionem præmissam sit sublatus effectus illius constitutionis, quæ vltima est de foro compet. in 6. vt existimant Abb. in capit. 1. de iureiur. versic. tertium remedium. & versic. his autem sic discussis. & Felin. col. 3. versic. sed hoc non placet Abbati. Ex quibus illud apparet, quod quibusdam dubium videri solet, nempe text. in d. capit. vlt. esse intelligendum, vbi agitur ad obseruationem iuramenti, non autem, vbi agatur ad contractus iurati rescissionem, obtenta prius absolutione ad effectum agendi, quod expressim adseruit Deci. in rubr. de iudic. colu. 3. licet falsa ratione vsus, & ideo ab eo discesserit Ripa. num. 28.

His ergo aduersus Baldi doctrinam perpensis & examinatis deducitur, non esse omninò iustum metum, qui ansam forsan præbuerit, vt in praxi opinio Panormitani, exclusa receptiori & sanè veriori sententia, reciperetur.

Quin & illud admonendum est, apud iudices regios, qui prætorijs adsistunt, vsu obtentum esse, vt actionem admittant aduersus contractum iuratum, qui tamen rescindi possit ex Prætorio edicto, quod metus causa, nulla prius absolutione impetrata ad effectum agendi, etiamsi iuramentum metu quidem præstitum accesserit con tractui valido, & qui secluso iuramento, ni metus causam dedisset contractui, validus & firmus foret iudicandus. Cum tamen in hac specie absolutionem istam exigi ad effectum agendi frequentissimè à iuris vtriusque professoribus fuerit receptum, idque procul dubio ex canonibus probatissimum sit.

ARGVMENTVM CAP. V.

De minori enormiter læso in spiritualibus: an & is restituendus sit.

SVMMARIVM.

- 1 Minor læsus in renunciatione beneficij ecclesi. restituendus est, etiam postquam beneficium alteri fuerit collatum, & num. 3. versic. contrariam.
- 2 Minor quandoque in integrum restituitur, etiam si de lucro, quod læsio abstulerit, tractetur.
- 3 In permutatione beneficiorum ecclesiasticorum locus non est auxilio. l. 2. C. de rescind. vendit. & num. 8.
- 4 Conferre, aut dimittere per resignationem beneficia iure sanguinis an sit illicitum, vel simoniacum?
- 5 Quid de ea renunciatione, quæ fit sub conditione, vt beneficium Titio conferatur?
- 6 Renunciatio beneficij ecclesiastici facta absque prælati authoritate non tenet, & ibi intellect. ad text. in capit. cum vniuersorum. de rerum permut.
- 7 Intellectus l. quòd si minor. §. Scæuola. ff. de minorib.
- 8 Intellectus cap. vltimi. de iudic. in vi.
- 9 Intellectus cap. ad quæstiones. de rerum permutatione.

CAPVT V.

QVAERIT Accursius in l. ait Prætor. in princ. ff. de mino. sitne concedenda in integrum restitutio minori enormiter læso in spiritualibus, & præcipuè in ecclesiastici beneficij renunciatione, in qua quidem quæstione ipse respondit, non esse minorem, vtcunque grauiter læsum restituendum. Quam opinionem probat Card. in cap. ex parte. de restitu. spoliat. quo in loco Bernardus Accursii sententiam admittit, ac veram esse censet, vbi beneficium illud alteri ex ea renunciatione collatum fuerit, quasi secus dicendum sit, quando nondum est alteri beneficium collatum, eam distinctionem Panorm. ac cæteri frequentius sequuntur. Barto. quoque Bal. & Alber. expressius in d. l. ait prætor. Iason in l. Gallus §. & quid si tantùm. ff. de libe. & posth. nume. 72. Aymon Sauilli. consil. 90. Fran. in cap. dudum de præben. in 6. quod probatur. Primò authoritate Iurisconsulti in l. quod si minor. §. Scæuola. ff. de minori. vbi restitutio minorib. etiam grauiter læsis negatur, si post læsionem bona in alium nouo contractu translata fuerint. notant Barb. cons. 32. lib. 3. col. pe. Galiaul. in d. §. & quid si tantum. nu. 97. Secundò, in spiritualibus minor annis 25. maior censetur, & vti maior in iudicio agere potest, cap. si annum. de iudic. in 6. igitur restitutionis beneficium minimè competit minoribus in his, quæ spiritualia sunt. Tertiò, in matrimonii contractu minor annis 25. nequaquam est restituendus etiam enormiter læsus, siue loquamur in matrimonio carnali, siue spirituali. Speculat. titul. de in integrum rest. §. qualiter. vers. quid si minor. Bald. in rub. de iudic. i. lect. colum. 2. Alber. in l. 1. C. si aduers. dot. etiam si dolus causam contractui dedisset. glo. sing. secundum Abb. in cap. pen. de his, quæ vi. cuius mentionem fecimus in Epitome de sponsalib. 2. part. cap 3. §. 7. nu. 1. 2. & 3. quo in loco eius rationem satis apertè monstrauimus.

Quartò etiam si dubium sit, an minori concedi debeat in integrum restitutio, vbi de lucro agitur non de damno, quibusdam adserentib. hoc casu denegandam esse restitutionem, quæ damnum eiusque compensationem respiciat. l. minoribus. ff. de minori tantum enim in hoc auxilio agitur, vt restitutio conferat id, quod abstulit læsio. Quod in specie notant Cuma. & Roma. in l. cum quidam. ff. de adqui. hære. in princ. quo in loco Alex. Imol. Hanc sententiam vt puerilem improbat, existimans post Ange. Paul. Cast. & Imol. etiam ad lucrum minorem restitui, cum & lucrum ipsum verè læsio abstulerit, atque ita cum de interesse tractatur, etiam interesse lucri cessantis consideratur, eiusq́ue ratio habetur text. elegans in l. 3. §. vlt. ff. de eo quod cer. loco. & in l. si sterilis. §. si per venditorem. ff. de acti. empt. gl. insignis in capitulo conquestus. de vsuris. quod alibi latius disputabimus. Sic etenim minorem etiam ad lucrum restitui expressim ab Vlpiano traditur in l. ait prætor. §. vlt. & l. sequent. & l. non omnia. ff. de minori. l. quanuis. 2. respon. C. de iur. & fact. ignorant. notat gl. verb. restituimus. in cap. auditis. dein integ. restitut. & ibi Host. Ioan. Andr. & Abb. Iatius Tiraquellus lib. 1. de retrac. § 35. gl. 2. nu. 9 tradunt Aret. & Iason in l. 3. §. Labeo. ff. de adquirend. poss. nume. 15. quasi damnum sit lucro priuari. Sed tamen hæc restitutio quoties de lucro agitur, minoribus non est concedenda re non integra, nempe cùm res de cuius restitutione tractatur, alteri iam quæsita fuerit text. optimus in l. quod si minor. §. Scæuola. ff. de minor. quem ita expendit Abb. in d. cap. ex parte. Cui maximè accedere potest, quod notat Bart. in l. etiam. ff. de minor. & in l. vlt. C. in quib. caus. in integ. restitu. non est necess. ex quibus videtur, minorem qui beneficio ecclesiastico renunciauit, si illud alteri collatum sit, non esse in integr. restituendum, cum de lucro tractetur in ea restitutione. Nam is, qui tractat de beneficio ecclesiastico adquirendo, de lucro, non de damno agat. tex. in cap. dudum. de præbend. in 6. singul. secundum Francis. ibi & Card. in d. cap. ex parte. colum. 2.

Quintò, in eiusdem sententiæ comprobationem facit, quod plerique adnotârunt dicentes: non esse locum rescissioni contractus, etiam si deceptio vltra dimidiam contigerit maioribus ætate in permutatione beneficiorum ecclesiasticorum, quod notat Baldus, quem ibi sequitur Panthaleon Cremensis in l. secunda. C. de rescind. vendit. 29. Fallentia. Anch. nu. 12. Imol. num. 24. in cap. cùm causa. de emptio. & vendit. Deci. eleganter consil. 210. nu. 8. his non citatis, quòd si ad tantam auferendam læsionem in permutatione beneficiorum ecclesiasticorum, locus non est auxilio à iure communi concesso, multò minus erit locus remedio, quod iure speciali inductum est argu. text. in l. eius militis. §. 1. ff. de testa. milit. §. quia verò. in Auth. de non alienand. aut permut. reb. eccle. quib. sanè potuit persuaderi Philip. Prob. in ad ditionibus ad Chosmam in pragmat. Sanct. tit. de pacificis poss. verb. impedimenti. vt scriberet seipsum, nec vnquam vidisse, nec auribus percepisse, in causis spiritualib. & præsertim, vbi de beneficijs ecclesiasticis agitur, minoribus restitutionis auxilium concessum fuisse.

Contrariam sententiam veriorem esse iure opinor, atque ita restituendum esse reor minorem læsum in beneficij Ecclesiastici renunciatione, etiam si illud beneficium post eam renunciationem alteri collatum sit. Quod tenet Vincent. in cap. ex literis. & c. constitutus. de in integr. restit. Imol. in dicto c. ex parte. Quibus subscribit nouissimè Eman. à Costa Lusitanus in §. & quid si tantum. 2. part. nu. 63. His suffragatur regula iuris, qua generaliter statuit, minores læsos enormiter restituendos esse, à qua apertissimè ostendemus, non esse exceptam quæst. nec causam hanc, quam tractamus, si ad proposita in contrarium responderimus sufficienter. Quin & Lud. Gomezi. in reg. Cancel. de trienna. poss. q. 15. eius opinionis est, vt existimet etiam in his quæ pertinent ad beneficia ecclesiastica, minorem enormiter læsum, restituendum esse. Idem prius notauerat Chosmas in pragma. sanct. tit. de pacificis pos. verb. impedimenti. pro quo induci poterit elegans tex. in c cùm vniuersorum. de rerum permu. nam ibid. ex æquitate potius, quàm iuris rigore subuentum fuit maiori decepto in renunciatione beneficij eccles. ne decipientibus iura fauorem exhibere videantur. Conueniunt etenim omnes Doct. iure non fuisse restituendum beneficium illud ei, qui semel per renunciationem id dimiserat, propter pactones simoniacas ipsius permutationis. Ex his namque pactionib. priuari debet quis beneficio ecclesiastico. cap. cùm olim. iuxta Communem eius interpretationem. de rerum permut. Pactio autem simoniaca ex eo videtur illi permutationi adiecta, quod facta fuerit ea ex pressa conditione, vt consanguineo præbenda assignaretur, vt scribunt ibi Innoc. Panormit. & alij, quod falsum est tribus rationibus.

Prima, quòd pœna statuta in c. cùm olim. pertinet ad beneficia acquisita per pactionem simoniacam, non ad beneficia dimissa ex simoniaca conuentione, vt aduertit Fortuni. in l. iuris gentium, num. 23. ff. de pact.

Secunda, quòd prædictam pactionem præcessisse non colligitur ex eo cap. & præterea licet præcesserit ea pactio, non facit renunciationem simoniacam, cùm nihil temporale detur pro spirituali, sed tantum id agatur, vt beneficium ecclesiasticum paciscentis consanguineo conferatur, in quo nulla est vera simonia, siquidem & beneficium ecclesiasticum conferre consanguineis, simoniæ vitium non habet, secundum Thomam 2 2. q. 100. art. 5. Imò nec peccatum est, modo dignis fiat collatio. Syluester verb. simonia. q. 16. quibus adde eundem, verb. renunciatio. q. 6. Florent. 2. part. titu. 1. cap. 5. §. 11. Felin. in cap. ad audientiam. in 2. de rescript. Ioannem Baptistam de sanct. Seuerino in tract. de pensionib. q. 19.

Non obstat text. in cap. vnico. vt eccles. benef. vbi glo. verb. carnalitatem. ex eo notat, simoniam esse conferre beneficium prætextu consanguinitatis. Idem asserit text. in c. nemo. de simo. Nam text. in dicto cap. vnico. probat illicitum esse, sacerdotia hoc titulo conferre, non tamen ex hoc sequitur, simoniæ crimen committi. Multa etenim illicita sunt in his spiritualibus negotijs, quæ simoniæ nomen non merentur. Deinde non negat ille textus posse hoc ipsum licitè fieri, cùm secluso sanguinis iure, is cui collatio fit, dignus est illius Sacerdotii administratione. Et verè quidem vetitum est in conferendis beneficiis, sanguinis non meritorum rationem haberi, vnde non iniquum erit, imò profectó æquum, modò quis non cœcutiat, viros scientia, & morib. insignes, sanguine verò proximos ad hæc munera ecclesiastica eligere. Item quid illicitum agere in his spiritualibus ratione sanguinis, malum est, sed non simoniacum. Exigitur etenim, vt vera sit simonia aliquid spirituale pro temporali, veluti precio in conuentionem, pactionémue adducere, quod alibi tractabitur. Ergo beneficia ecclesiastica conferre, dimittere, aut his renunciare, iure & ratione sanguinis, propriè simonia non est, ius siquidem sanguinis nequaquam consideratur hîc vt precium spiritualis, licet impropriè hoc dici possit simoniacum, vti Romanus Pontifex dixit, in dicto cap. nemo. quanuis Ioan. Maior in 4. sentent. distin. 25. quæst. 3. scripserit, simoniam esse, conferre beneficium alicui ratione sanguinis, quod de vera simonia iure intelligi non potest. Sed si quis beneficium conserat alteri, aut ei in alterius fauorem renunciet ea pactione, vt certam pecuniæ, vel alterius rei quantitatem semel, aut quotannis eius consanguineo habiturus beneficium det, vera simonia committitur, ex Thoma dicto art. 5. Quia spirituale pro temporali, veluti pro precio datur.

Conuincitur ergo ex his, pactionem illam, cuius mentionem fecit tex. in dicto cap. cùm vniuersorum. non fuisse simoniacam, ex eo, quod in pactum deductum fuerit, vt beneficium ecclesiasticum per renunciationem dimissum, consanguineo conferretur. Quòd si dixeris, simoniam in ea conuentione commissam esse, quia renunciatio facta fuit ea conditione, vt beneficium alteri conferendum foret iuxta gl. Abb. & Docto. in c. exparte. in 1. de offic. deleg. & quod nouissimè tradit Aymon Sauille. consi. 122. dicens: renunciationem beneficij factam apud prælatum inferiorem, ea conditione, vt Titio eius collatio fiat, simoniacam esse, libenter respondeo, vtrunque falsum esse, si propriè quid sit simonia, intelligatur. Quid, obsecro, temporale in precium spiritualis datur, vel accipitur ex ea renunciatione? Nihil profectò, & ideo patet, nullam hic tractari simoniam, authorib. Florentino & Syluestro suprà citatis. Nec ea conditio illicita est, quamuis prælatus inferior possit eam renunciationem reiecta conditione vti simpliciter factam admittere, & beneficium illud alteri, qui eo dignus sit, conferre, cùm non teneatur seruare eam conditionem, quandoquidem hæ renunciationes in spiritualibus liberè & simpliciter fieri debent, quòd omnes fatentur & præmittunt Communiter in dicto cap. ex parte. & in specie tradit Ioan. Staphilæus de literis grat. & iustit. fol. 66. & sequentib. Verùm Romanus Pontifex passim eas renunciationes admittit sub ea conditione, vt sacerdotia Titio conferantur: hoc per renunciantem addito, se non aliter, nec alio modo renunciare, quàm si ipsi Titio conferantur, vt scribit Cassador. de renunciatione, decisio. vlt. & de simo. vbi decisio 2. à prælatis verò inferiorib. non sunt renunciationes in hunc modum conceptę, admittendæ. Quòd si eas prælatus admiserit, nullum aderit vitium, saltem simoniæ: Imò nil agit contra iuris prohibitionem, eas simpliciter admittens expressè non approbans adiectionem conditionis, nec graue crimen committet prælatus, si ea beneficia concesserit ei, pro quo facta est renunciatio, modo dignus sit, nec prædicta collatio, ex eo nulla erit, quod facta fuerit ratione conditionalis resignationis, cùm ea conditionalis renunciatio in hunc sensum prohibeatur, vt ex ea prælatus minimè teneatur præcis è beneficium conferre ei, cuius fauore adiecta fuerit conditio. Quin & ipse existimarem ex æquitate, secluso iuris rigore, rectissimè acturum prælatum ipsum, qui eam renunciationem admisit simpliciter, non approbata conditione expressim, nec ea repulsa, si beneficium conferat illi, pro quo facta fuerit renunciatio, modò sit eo dignus, ne renuncians decipiatur. Et quanuis alteri facta collatio nulla non sit ipso iure, nec possit iuris rigore improbari, tamen ab ipso summo Pontifice eiusque supremis iudicibus forsan ex æquitate rescindentur, ad effectum, vt vel id beneficium restituatur renuncianti, vel conferatur ei, pro quo renunciatio facta fuerit, quod mihi persuadetur ex decisione text. in cap. inter cætera. de præbendis. Nec refert ibi factam fuisse renunciationem causa permutationis, compertum enim est, iure veteri ante decisionem text. in Clemen. 1. de rerum permuta. prælatum, apud quem est facta renunciatio ex causa permutationis ex summo iuris rigore, seclusa æquitate, ita potuisse liberè conferre beneficium ecclesiasticum, cui renunciatum fuerat, sicut si ex simplici renunciatione vacaret, vt communiter adnotandum est in dicto cap. inter cætera. tametsi æquitas à Romano Pontifice ibidem comprobata dictet, vel reddendum esse beneficium renuncianti, vel conferendum ei, cuius causa renunciatio facta fuit.

Discrimen verò illud hac in re constituendum est. quod iure Clementinarum constitutionum, permissa renunciatione ex causa permutationis collatio facta alteri quàm ei, pro quo renunciatio præmittitur, est nulla ipso iure, at collatio facta alteri quàm ei, cuius causa renunciatio simplex fit, non erit nulla ipso iure, licet ex æquitate beneficium illud restituitur renuncianti, vel conferetur ei, pro quo is renunciauerit.

Superest igitur adnotare veram rationem, cur ex iure semota æquitate in specie capitu. cùm vniuersorum. beneficium illud, cui renunciatum iam fuerat, non erat necessariò restituendum renuncianti ex causa permutationis, quæ tamen effectum non habuerat propter malitiam alierius, qui de permutatione tractauerat? Et sanè quanuis tractari priuatim possit de permutatione beneficiorum ecclesiasticorum, huius tamen tractatus conclusio perfectióue est ad Episcopi consensum referenda, & eius authoritas omninò exigenda, quemadmodum passim traditur, & præcipuè per gloss. Abbatem, Imol. & Raue. in dicto cap. cùm vniuersorum. & in cap. cùm olim. de rerum permutatione. Deci. consilio 141. columna 1 Parisium consilio 130. libro 4. nam renunciatio beneficij ecclesiastici fieri nequit sine authoritate Episcopi. capitul. nisi cùm pridem. capit. admonent. capit. quod in dubijs. de renuncia. qua ratione, si fiat absque eius licentia, beneficium nondum vacat, etiam quo ad renunciantem, donec ipsa renunciatio per superiorem, aut per Episcopum ipsum admittatur, sicuti notant Abbas in capitu. ad aures de his, quæ vi. columna penultima. Cardinalis in dicto capitulo. quod in dubijs. Quorum opinio Communis est, vt idem Abbas fatetur in capitulo. quod Dei timorem. de stat. reg. quo fit, renunciantem beneficio ecclesiastico adhuc post ipsam renunciationem verum habere titulum, & ius in eo beneficio, donec ea renunciatio per superiorem admissa fuerit. Quod notant Innocentius. Butrius, & Henri. in dicto cap. quod in dubijs. Alberic. in regul. quod in initio ff. ff. de reg. iur. Ioan. Andr. in regul. ratum. eod. titul in 6. Rota antiquior. 3. de renuncia. Felinus in cap. in nostra. corol. 34. de rescrip. Marti. ab Azpilcueta repet. cap. accepta. de restitut, spoliat. opposit. 7. illatione 5. Cassador. decisi. 2. de renuncia. Quin & illud eadem fere ratione defenditur, etiam admissa renunciatione per superiorem, & facta alteri collatione eiusdem beneficij, literis tamen nondum expeditis, beneficio eidem renuncianti collato, eundem ex veteri titulo id habere, non ex nouo, authore Paulo Paris. consilio 93. libro 4. Ex quibus falsa est opinio gloss. in dicto cap. quod in dubijs. & in dicto capitulo. quod Dei timorem. vbi Bernardus scribit, per renunciationem beneficij factam sine licentia superioris, ipsum beneficium vacare omninò, quo ad renunciantem, licet superior possit eum compellere ob vtilitatem Ecclesiæ, vt ei seruiat. Quam ob rem non erit iniquum, imò summè æquum, minoribus ætatis facilitate decepus in renunciatione ecclesiasticorum beneficiorum restitutionem concedi.

Nec oberunt huic opinioni ea, quæ pro priori sententia adduximus. Primum etenim, quod ex dicto §. Scæuola. notare conantur Barbat. & Galiaul. falsum est, cùm ex iuris vtriusque rationibus restitutio in integrum minoribus, & his, quibus iure concedi solet, omninò subueniat, etiam postquam res integra non est, inque alium sit res translata, nouo contractu, & titulo, siquidem in restitutione iusticiæ, qualis est hæc, quæ minoribus conceditur, bona etiam alijs quæsita restituuntur, secundum Bald. in l. vlt. num. 5. C. de sentent. pass. Cuma. numero 7. Ias. numero 37. Crottum. numero 56. Fortuni. numero 152. & Lusita. 2. part. nume. 49. in dict. §. & quid si tantùm. Carol. Moli. in consuetud. Paris. §. 22. nu. 39. Quorum opinio Communis est, & probatur in l. quòd si minor. ff. restitutio. & l. si ex causa in principio. ff. de minoribus. Nam quod attinet ad §. Scæuola. satis apertè intelligitur ex his, quæ in penultima prioris opinionis ratione diximus. His accedit, quod restitutio, quæ minoribus iure, & iustè conceditur, licet officio iudicis subsistat, in rem tamen scripta censetur l. si ex causa in principio. & l. in causæ. §. interdum. ff. de minoribus. ex quibus ipse colligo aduersus emptorem, & tertium possessorem posse in iudicium deduci à minoribus hoc restitutionis auxilium, etiam si principalis sit soluendo, si minoris intersit plurimúm, ipsas res potiùs, quàm earum æstimationem habere, dabiturque ipsis minoribus restitutis vtilis in rem actio aduersus emptorem, ac tertium possessorem, iuxta dict. l. si ex causa. quanuis vbi parum interesset minoris ipsam rem, vel eius æstimationem consequi, non posset hoc restitutionis auxilium dari aduersus tertium possessorem, & tempore contractus inscium, rem illam à minore fuisse emptam, nisi in subsidium eo nempe casu, quo is, qui cum minore contraxerat. soluendo non sit, ex dicto §. interdum. & notant Alexand. consilio 67. lib. 5 & Aymon consil. 7. ad finem.

Secundò non obstat ratio, quam deduximus ex capit. vltimo. de iudic. in 6. non enim sequitur, minor vt maior potest agere in iudicio, ergo si lædatur, non est ei in integrum restitutio concedenda, nam & hæc collectio infirma, & fragilis est ex pluribus, & præsertim quòd minor habet legitimam personam standi in iudicio, etiam sine curatore, maiorq́ue censetur quo ad iudicium possessorium, quod is proponere velit, licet absque curatore nequeat reconueniri. text. singul. ex intellectu gloss. Bartol. & Doctor. in l. vlt. C. qui legi. perso. stan. in iudicio hab. Panormitanus in cap. cùm dilectus. col. 3. de arbitr. Et tamen minor agens interdicto possessorio, restitutionis in integrum auxilium habet, si in eo iudicio læsus fuerit. gloss. Bartol. Bald. & alij in l. vnica. C. si de moment. poss. Iason in l. 1. nu. 10. ff. de iurisdictione omnium iudicum. Pulchrè Alex. consilio 80. libro 7. Ex quo infertur vera interpretatio ad textum in cap. vlt. de iudic. in 6. vbi cautum est, in spiritualibus posse minorem annis viginti quinque vti maiorem in iudicio agere, etiam sine curatore, vt tandem restitutio in integrum ei adcommodanda sit, ac concedenda, si in eodem iudicio læsio contigerit, quod ex prædictis apertissima ratione comprobatur. Sic & Ecclesia licet agere possit in iudicio, restitutionis tamen beneficium sæpissimè consequitur. c. 1. & 2. de in integrum restitu. qua ratione Panor. in dicto cap. ex parte. nu. 16. hanc argumentationem dissoluit.

Rursus nec tertia ratio obstabit, quippe quæ locum habeat, quo ad substantiam matrimonij, propter eius indissolubile vinculum á consensu procedens, non tamen per hoc excluditur minor, quin restitui in integrum iure debeat, quoties in matrimonio, & alijs spiritualibus læsus fuerit circa ea, quæ vel accidentia sunt, aut semel statuta, reparari per in integrum restitutionem possint, quemadmodum Alberic. post alios opinatur in l. 1. C. si aduers. dot. vbi probatur, minorem restitui in integrum posse, ac debere, si circa dotem in contractu matrimonij læsus fuerit. Idem probatur in l. si ex caus. §. 1. ff. de minori. notat optimè Curtius iunior, consil. 6. numero 20. & sequentibus. Hinc etiam & Alexand. scribit in dicto consil. 80. lib. 7. minorem læsum in iudicio propria matrimonij confessione, cùm alioqui ipsum matrimonium nec semiplenè probatum fuerit, restituendum in integrum fore, propter prædictam rationem.

Quarta ratio manifestè tollitur ex eo, quòd tex. in dicto capit. dudum. & quod ab eo adnotatum est, intelligenda sunt, vbi agitur de beneficio ecclesiastico, quod quis nondum obtinuit, adquirendo, tunc etenim de lucro tractatur: at vbi agitur de recuperando beneficio ecclesiastico, quod quis semel obtinuerat, incauteque dimiserat, de damno euitando tractatur, & ideo huius ratione in integrum restitutionis auxilium concedendum est, licet beneficium alteri sit collatum.

Vltima ratio posset negari, cùm & in permutatione ecclesiasticorum beneficiorum, possimus vti remedio l. 2. C. de rescin. vend. vti probare conatur Anton. Burgensis in cap. cùm causa. nu. 59. de emptione, & vendit. á quo ego libenter dissentio Communem opinionem sequutus, Non enim video, quo pacto possit illius constitutionis decisio permutationi beneficiorum adcommodari, cum ex eo, quòd ibidem tractetur de rebus, pecunia, precióuc æstimabilibus, tum quod in horum beneficiorum ecclesiasticorum permutatione minimè conuenit, quod in eadem constitutione statuitur de supplendo iusto precio ad libitum, & electionem emptoris, qui poterit, si maluerit, rem ipsam restituere, & quod dedit accipere: hoc verò nequaquam in hoc, quem tractamus, contractu fieri poterit. Siquidem vera simonia committitur in permutatione beneficij minoris emolumenti, in reditibus cum beneficio pingui, si in compensationem redituum aliquid temporale detur, pro æquanda ipsa permutatione, secundum Adrianum quolibet. 9. art. vlt. versi. ad quintum. Nam si temporale non potest commutari cum ecclesiastico beneficio, quod spirituale censetur absque vitio simoniæ, quod est iure diuino, naturali & humano satis compertum, nec etiam poterit pecunia, aliúdue temporale dari in permutatione beneficiorum, pro æquando vtriusque beneficij valore. Verè etenim datur temporale pro spirituali, nec iuuat quidquam dicere, temporale dari in ea specie pro reditibus alterius beneficij, qui temporales sunt, cum hi reditus ex titulo beneficij, qui spiritualis censetur, percipiantur, alioqui facilè posset persuaderi, licitè dari pecuniam pro beneficio ecclesiastico, & absque vitio simoniæ hoc expressim addito, eam pecuniam non pro sacro titulo, sed pro ipsis temporalibus, & profanis reditibus dari, quod à vero longissimè abest, vnde nec principaliter, nec accessoriè in permutandis beneficijs quidquam temporale intercedere potest, vtcunque enim accedat pecunia, quidúe temporale, accedit in precium rei spiritualis. Quam ob rem falsum est, quod existimant per eum text. Ab. in cap. ad quæstiones. de rerum permutatio. Angel. verb. permutatio. §. 6. Caiet. 2. 2. quæstio. 100. art. 4. dicentes, licitè accedere pecuniam in permutatione beneficiorum ad æquandum ipsum contractum: inæqualem quidem ex eo, quòd alterum beneficium pinguiores habet reditus. Hæc siquidem opinio iniqua videtur, nec probatur in dicto cap. ad quæstiones, cui conuenit Regia. l. 2. titu. 6. part. 5. cúm ea decisio tractet de permutatione Ecclesiarum, quo ad earum bona temporalia, non quo ad titulum, iuráue spiritualia. Imò si exactè ea Decretalis consideretur, Hadriani sententiam potius, quàm Angeli confirmat, dum exigit in duarum Ecclesiarum permutatione separatim temporalia temporalibus, spiritualia spiritualibus commutari, vt ibi Doctores Communiter adnotârunt, ita sanè, vt licet hi contractus segregentur, si tamen contractus, in quo de temporalib. agitur, ad contractum spiritualium respectum habuerit, vitium ibi adsit simoniæ, quod eleganter animaduertit Dominic. consil. 16. His equidem adducor, vt existimem, in permutatione beneficiorum ecclesiasticorum, non esse locum. l. secunda. C. de rescindenda vendit. Quòd si dixeris, is qui læsus est, agere poterit ad hoc, vt vel sibi reddatur beneficium, quod dimisit, vel cogatur alter ex eodem beneficio iustam pensionem & æquam constituere ad æquandam permutationem, hoc sanè an liceat, possitúe hæc pensio absque labe simoniæ constitui, dubium esse censeo, nec mihi placet, nec tuta videtur hæc pensionis constitutio, quod alibi tractabitur, adhuc tamen nihil hoc pertinet ad decisionem l. secundæ, cùm hæc pensionis constitutio potiùs ad authoritatem superioris pertineat, quàm ad priuatum, qui non potest hanc compensationem damni retribuere, & si maximè posset, cogendus non est ob id, quod hîc tractetur de æstimatione beneficij spiritualis, quod iniquum prorsus censetur. Fateor tamen, minorem ex simili permutationis contractu læsum, auxilium in integrum restitutionis iustè postulare, vt sibi reddatur beneficium pingue, quod facilitate ætatis ductus imprudenter, ob tenue sacerdotium dimisit, ex principali quam probauimus, adsertione, quæ per prædicta satis defensa videtur, & ea præsertim, ac sine dubio procedet, vbi is, cui beneficium à minore dimissum fuerit collatum, minorem ad renunciationem induxerit, cùm in eo casu particeps fuerit deceptionis, quod videtur ex Cardin. in dicto cap. ex parte. deducere Antonius Burgensis, in dicto cap. cùm causa. de emptio. & vendit. nu. 16. Nec vidi vnquam dubitari in locationibus redituum beneficiorum ecclesiasticorum, iure minoris ætatis restitutionem læsis concedendam esse, atque item in eisdem constitutionem dictæ l. secundæ. de rescin. vendit. ad mittendam fore. Frequenter. n. in PRAXI contingit, & restitutionem in integrum concedi, & illius legis beneficio deceptis subueniri.

ARGVMENTVM CAP. VI.

Ad postulandam in integrum restitutionem, an sit necessarium speciale mandatum?

SVMMARIVM.

- 1 Restitutio in integrum potest nomine alterius postulari incidenter absque speciali mandato.
- 2 Sufficit ad petendam in integrum restitutionem mandatum speciale, licet causa, in qua petenda est, non exprimatur.
- 3 Habens mandatum cum libera administratione potest petere in integrum restitutionem sine speciali mandato.
- 4 Quid operetur in mandatis clausula ratihabitionis, & an ea inducat speciale mandatum?
- 5 Consanguineus non potest petere, etiam cum cautione de rato in integrum restitutionem. & inibi intellectus l. patri pro filio. ff. de minori.
- 6 An consors eiusdem litis poßit sine speciali mandato petere in integrum restitutionem? & ibidem intellectus cap. constitutus. de in integrum restitut.

CAPVT VI.

MVLTA, variaque sunt in vtroque iure negotia, quæ mandatum exigunt speciale, & ea sanè traduntur per gloss. & Doctor. in capit. coram. de in integrum restitut. text. gl. & Francum in cap. qui ad agendum. de procurat. in 6. gloss. & Felin. in cap. nonnulli. §. 1. colum. 2. de rescript. Angel. Aretin. in §. 2. Institut. de his, per quos agere possumus, è quibus id modò tractandum erit, an ad petendam in integrum restitutionem sit necessarium speciale mandatum? quod expressim Iurisconsultus scribit in l. illud. in fine. ff. de minoribus. cui conuenit Pontificum decisio in dicto cap. coram. idem statuit Regia l. 15. titu. 5. part. 3. Ex his etenim apparet, auxilium istud ecclesijs, minoribus atque alijs competens, non posse alterius nomine, absque speciali mandato postulari, quæ quidem conclusio ad veram eius resolutionem sequentes admittit intellectus.

Primò sanè id intelligendum est, vbi restitutio in integrum principaliter petitur, nam si de ea incidenter agatur, minimè necessarium est mandatum speciale. text. in cap. suscitata. de in integrum restitutio. vbi hoc ipsum notat gloss. quæ singularis est secundum Abb. ibi, & eundem in cap. 2. de offic. delegat. et ordinaria secundum Roma. Singu. 125. notant Barto. & Iason in l. cum procurator. in princ. ff. de noui operis nunciat. Barto. per text. ibi in l. indebitam. ff. de condictio. indebit. Iason in l. quoties. 3. colum. C. de iudic. quorum opinio Communis est, vt fatetur Abb. in dicto capit. suscitata. cui plurimum suffragatur text. in cap. penultimo, de in integrum restitut. qui probat ex frequenti omnium, post gloss. ibi intellectu, iudicem, qui alioqui de causa in integrum restitutionis nequit principaliter cognoscere, posse eam tractare, si incidenter causæ principali accesserit. Nec tantùm dicitur incidens in integrum restitutio, quando interim dum causa principalis agitur eam peti contigerit, sed & quando finita causa principali per sententiam, in continenti, quod aiunt, nempe intra decem dies, & sic terminum appellandi, petatur, sicuti ex glos. colligunt Abb. & alij in dicto cap. suscitata.

Hæc tamen prima interpretatio à quibusdam in hunc modum accipitur, vt tunc dicatur incidenter peti in integrum restitutio etiam ante definitionem causæ, quando intra decem dies postulatur, quod in specie notant Ioan. Andræ. Hostiens. Card. & Antoni. in d. cap. coram. ad hoc illum text. inducentes, quos ipse minimè sequor ea ratione, quòd etiam lapsis decem diebus, à sententia interloquutoria nondum causa principalis est finita, ad cuius definitionem, & ad omnia ea, sine quibus causa definiri iustè nequit, mandatum habere videtur procurator etiam generaliter constitutus ad causam illam. l. ad rem. & l. ad legatum. ff. de procuratoribus.

Ex quibus fundamentum capit primus hic, & communis Doctorum intellectus, vt scribit pręter alios Henric. in dicto cap. suscitata. Hinc etenim, sicuti modò diximus, deducitur, finita causa principali per sententiam, quæ in rem transierit iudicatam, non posse peti in integrum restitutionem absque mandato speciali. Sic sanè dicemus, nondum finita causa principali, vtcunque inciderit actus, siue sententia inter litigandum, posse peti, per generalem ipsius causæ procuratorem in integrum restitutionem, quamuis sit lapsus terminus à iure constitutus ad appellandum ab eo actu sententiáue, quod in specie notat Imol. in dicto capitulo coram. Licet Panormita. ibi aliter distinguat, nec quicquam priorem sententiam iuuat text. in dicto capitulo. coram. cùm ibi mandatum speciale sponte fuerit à procuratoribus, non necessariò exhibitum, quemad modam & ipsimet Doctor. fatentur. Ex his, ni fallor, mihi non admodum placet, quod Innocent. scribit in dicto capitulo suscitata, dicens: tunc demum posse procuratorem absque mandato speciali petere in integrum restitutionem, vbi litem fuerit in eadem causa contestatus ex eo, quòd iam fuerit factus dominus litis. textus in capitulo primo. §. primo. de procurator. in 6. l. nihil. & l. nulla. C. eodem titulo. Non enim efficit ratio ista, quòd peti possit incidenter in integrum restitutio per procuratorem, generale mandatum habentem, sed illa, quam paulò antè notauimus. Vnde poterit procurator generale mandatum habens in integrum restitutionem petere incidenter, quamuis nondum in principali causa fuerit lis contestata, tametsi non desint, qui Innocent. sententiam probent, quorum vnus est ipse Panormit. in d. cap. coram.

Secunda huiusce regulæ interpretatio in hunc modum expeditur, vt sit satis, mandatum esse speciale ad petendam generaliter in integrum restitutionem, licet non sit expressa causa, in qua eadem restitutio postulanda sit. Barto. in l. filiusfamilias. numero 10. ff. de donationibus Innocent. Abb. & Doctor. Communiter in dicto capit. suscitata. & in dicto capitul. coram. Cassador. decis. 1. ad finem. de procuratoribus, vnde non oportet esse mandatum speciale, quo ad causam, nec quo ad personas, ex eorundem Doctorum authoritate, super quo disputat Aegidius à Bella mera decisio. 32. licet Bartol. & alij in l. si quis mihi bona. §. sed vtrum. ff. de adquirend. hæredit. requirant mandatum speciale, saltem quo ad causam, quæ quidem opinio maximum fundamentum habet in eo §. sed vtrum. cùm ibidem Iurisconsultus in iussu paterno ad adeundam hæreditatem exigat exprimi ipsam hæreditatem, quæ adeunda est. Sed illud ita cautum est, ne damnosam hæreditatem filius accipiat patris authoritate, non enim esse cautum patris consilium, licentiam filio concedere ad accipiendam hæreditatem, ni prius pater ipse præuidisset, quænam esset conditio ipsius adeundæ hæreditatis, ex qua forsan incautè adita, dispendium filius pati posset, cui quidem periculo lex mederi voluit: hoc verò periculum in mandato concesso ad petendam in integrum restitutionem, etiam in ipso negotio in specie non expresso, vel raro, vel potius nunquam continget. Eadem ferè, vel simili ratione excluditur, quod plærique notant dicentes: mandatum speciale, quod à iure exigitur, ad iurandum de calumnia, capitu. vlt. de iuram. calum. in 6. ita concipiendum esse, vt nominatim causa vel negotium ipsum eidem mandato adscribatur: Nec satis esse mandatum concedi ad iurandum de calumnia, sicuti scribunt Ioan. Andræ. & alij in dicto capit. vltim. Bart. in l. 2. §. vltimo. C. de iuram. calum. Abb. & Barb. in cap. in pertractandis. eod. titu. Bart. & Alexand. in l. qui bona. §. si alieno. ff. de dam. infect. Hæc etenim conclusio iustissimam rationem habet, cùm procurator iuramentum de calumnia in animam principalis referre debeat, et ideò nimirum, si mandatum ita speciale ad hoc necessarium sit, vt mentio expressim fiat causæ in iudicio absque calumnia tractandæ, alioqui forsan procurator iuraret de calumnia in ea causa, quæ domini principalis iudicio iniqua videretur, quod colligitur ex gloss. in cap. primo. de iudic. in 6. Innocent. in cap. præsentium. de testib. eod. lib. colum. 2. Bald. in Margarita. verbo, iurans in animam. & Catellia. Cotta, dictione, procurator. vnde PRAXIS aduersum hoc inducta, vt sufficiat mandatum speciale ad iurandum de calumnia absque ipsius causæ tractandæ mentione, non admodum conueniens animæ, nec conscientiæ, nec Reipublicæ videtur, licet eius meminerint Barto. & Alexand. in dicto §. si alieno. Matthæ Mathes. notabil. cl. Capella Tholosana 132.

Tertia in eandem principalem adsertionem ex his deducitur intelligentia, vt sanè quoties verba ipsius mandati non tantùm expressè, sed & tacitè sub generali verborum serie, speciale mandatum ad hoc significent, ipse procurator admittendus omninò sit ad huius auxilij petitionem, quod Abb. notat num. 5. in d. cap. coram. qua ratione scribit Cassador. decisio. prima. de procurat. procuratorem habentem mandatum ad agendum, defendendum et supplicandum, posse petere in integrum restitutionem etiam principaliter, quasi mandatum habeat ad id speciale, saltem in dicta clausula subintellectum.

Quartò, manifestè constat ex pręmissis, sat esse in mandato aliquot exprimi, quæ mandatum exigant speciale, adiecta clausula generali in hunc sanè modum, & ad omnia alia requirentia mandatum speciale, text. optimus ad hoc in cap. qui ad agendum. de procuratorib. in 6. notat Abb. in dicto cap. coram. colum. 3. Cassador. dicta decis. prima.

Quintò, ab eadem ratione procedit, procuratorem habentem mandatum cum libera administratione, posse petere in integrum restitutionem, quod probatur ex eo, quòd licet habens generale mandatum non possit transigere, si tamen illud mandatum processerit cum libera administratione, poterit transigere & expedire ea, quæ mandatum speciale requirunt. text. in d. capit. qui ad agendum. l. transactionis. C. de transactionibus, l. procurator, qui generaliter. ff. de procuratorib. Bald. in l. illud. ff. de minorib. Iason in l. indebitam. ff. de condit. indeb. Felin. in cap. nonnulli. §. primo. colum. 1. de rescript. Bald. in l. nam & nocere. 1. notab. ff. de pact. dicens: tàm in contractibus, quàm in iudicijs ęqualem vim habere speciale mandatum, & generale cum libera administratione. Et id maximè obtinet in eo casu, quem tractamus, cùm is verò similiter non tendat in præiudicium mandantis, nam in his, quæ solent graue dispendium, damnúmue mandanti afferre, prædicta clausula, quæ potius ex tabellionum stylo, quàm mandantis voluntate exprimitur, non habet eam vim, vt speciale mandatum inducat, quod ego aliàs scripsi in rub. de testamentis. 2. parte. nume. 14.

Sextò, ex his infero, non tantùm præfatam clausulam mandatum speciale inducere, sed & ei similem, vt puta, si plena concedatur administratio, vel facultas agendi quidquid ipse mandans facere posset. Bart. in dicta l. procurator cui. Francus in dicto capi. qui ad agendum. fin. colum. Iason in l. si procurator. C. de procurat. Domini. consi. 129. colum. 3. Deci. cons. 493. colum. prima. Nam quod scribitur in l. quam Tuberonis. §. alia. ff. de peculio. adnotante Baldo in cap. contingit. de transactioni. nunquam liberam potestatem concessam censeri, nisi exprimatur, intelligendum est sanè per specialia verba, vel eis æquipollentia.

Septimò forsan ex hoc quibusdam videbitur, habentem generale mandatum cum clausula ratihabitionis, posse restitutionem in integrum petere ex authoritate Bernardi, qui in c. per tuas. de arbitr. existimat, quemadmodum ex eo notat Panormi. clausulam ratihabitionis in mandato generali scriptam, efficere, vt possit procurator expedire ea, quæ requirunt speciale mandatum. quod etiam Barto. probat in dicta l. procurator cui. ff. de procura. Verius tamen est, quod Accursius notauit in l. si procuratorem absentem. ff. de procuratorib. scribens: dictam clausulam nihil saltem ad hoc operari, licet in mandato fuerit expressa, sicuti notant Angel. & Doct. ibi ex ea glo. quam singularem esse existimant, idem Angel. in l. si procurator. Iason in l. si indebitam. ff. de condict. indebi. Alex. in l. qui bona. §. si alieno. colum. penult. ff. de damno infecto. Notant & idem Domini. in dicto cap. qui ad agendum. Iason in l. si procurator. C. de procurat. idem Iason consil. 134. lib. 3. idem Iason & nouiores in l. transactionis. C. de transactionib. gloss. Imol. & Abb. in c. contingit, de transactionib. Abb. & Imola in dicto c. per tuas. optima glos. cap. cùm dilectus. de reli. domibus. ea siquidem clausula hunc effectum habet, vt procurator minimè teneatur cauere de iudicato soluendo. l. prima. C. de satisdando, tametsi eam cautionem præstiturus esset, licet de mandato constaret, vt scribit Bald. in l. prima. C. de procuratorib. vltima oppositione. Cùm igitur ad hoc & similia, promissio ratihabitionis adijciatur mandatis, non est eadem ratio ad extensionem ipsius potestatis mandatario concessæ deducenda. Nec obstat authoritas Bernardi, nam & is statim in fine eiusdem glossematis Palinodiam canit à proposita opinione discedens. Sic & Barto. in dicta l. procurator cui. hanc quæstionem tractans nihil definiens, lectorem remisit ad ea, quæ is scripserat in l. 1. ff. de offic. procurat. Cæsar. vbi idem quod Accursius notat. Quamuis Curtius Iunior, & Alciat. in dicta l. transactionis, aliter velint Barto. verba interpretari. Vnde infero, veriorem, magisque receptam esse Accursij sententiam, sicuti & Alexander fatetur in dicta l. si procurator. C. de procurator. illud sanè verum est, quoties de mandato speciali dubitatur, posse peti in integrum restitutionem præstita cautione rati. text. in l. quòd si de speciali. ff. de minori. Abb. in cap. coram. de in integr. restit. col. 3.

Octauo loco non erit alienum, imo verè congruum inquirere, an consanguineus possit sine mandato hanc in integrum restitutionem petere præstita ratihabitionis cautione secundum Vlpiani sententiam in l. sed & hæ. in princip. ff. de procurat. Quæ quidem est intelligenda de consanguineis intra quartum gradum, vt intelligunt Bald. & Doctor. ibi. Quibus accedit Regia l. 10. titu. 5. part. 3. & sanè in hac specie, quam tractamus, Iurisconsultus in l. patri pro filio. ff. de minori. censet non esse admittendum præter patrem, aliquem ex consanguineis ad petendam in integrum restitutionem. Quin ex hoc, & illud receptum est, in exigentibus speciale mandatum, non esse locum decisioni. d. l. sed & hæ. iuxta gloss. in l. exigendi. C. de procur. quam ibi Docto. sequuntur. Felin. in c. coram. 2. col. de offic. deleg. Abb. & idem Feli. in c. cum M. de constit. vbi Deci. & Ripa hanc opinionem fatentur Communem esse. Cui tamen ipse Deci. refragatur ex eo, quòd literæ ad lites non possunt absque mandato speciali impetrari, & tamen coniunctus pro coniuncto poterit eas petere, & valide obtinere, text. expressus in cap. nonnulli. §. 1. de rescript. Nec satis ei respondent, priorem opinionem sequuti authore Decio. Dum dicunt in eo casu agi de modico præiudicio, atque ideo, licet speciale mandatum requiratur, sufficere ipsum impetrantem coniunctum esse, quia vbique modicum, vel nullum pręiudicium absentis tractatur, cùm absque ratihabitione minimè noceat absenti, quòd eius nomine coniunctus sine mandato egerit. l. 1. C. qui. res iud. non noc. l. 3. §. 1. ff. iudi. solui. Ego verò communem sententiam veriorem esse opinor, quàm ex nouioribus defendunt Ripa in dicto cap. cùm M. nume. 60. & Ioan. Crottus in l. si constante. ff. solut. matrimo. 2. lectione. nu. 96. quibus non parùm suffragatur text. in l. filius. C. de pact. & in l. qui hominem. §. gener. ff. de solutioni. l. non solùm. ff. soluto matrimo. l. qui aliena. §. quanquam. ff. de negotijs gestis. Deinde illud ipse considero, consanguineos agere posse pro consanguineis sine mandato ex legis dispositione, quæ quidem in eo tantùm casu prouidet, quo mandatum etiam generale sufficiebat, nec quidquam sanxit in his, quæ mandatum exigunt speciale. d. l. sed & hæc. Imò tunc id fieri vetuit expressè dicta l. patri. nolens specialem absentis consensum supplere, sat esse existimans in his, quæ possunt mandato generali expediri, præmissa cautione ratihabitionis, ipsos consanguineos pro absentibus admitti. qua ratione perpensa, cùm Romanus Pontifex in dicto capitulo nonnulli. §. primo. potius ex rigore, odioque literas ad lites impetrantium, quàm ex iusta iuris ciuilis consideratione induxisset, mandatum speciale requiri ad harum literarum impetrationem, æquitate cam decisionem temperans, statuit, hoc mandatum non esse exigendum à consanguineis, nec ab his, qui sine mandato agere possunt. Constat etenim in PRAXI, eum rigorem ita temperatum esse, vt nec ab extraneis mandatum speciale exigatur ad harum literarum impetrationem, sicuti testantur gloss. in dicto capitulo nonnulli. §. vltimo. & Cassador. decisione 1. de procuratoribus in fine. Quo sit, vt minimè congrua sit Doct. responsio, quæ dictat in dicto §. vltimo. ideò admitti coniunctos in exigentibus mandatum speciale, quòd ea res parui esset præiudicij, nec enim ita est, vt ipsi existimant. Et deinde restitutio in integrum non solet præiudicium inferre ei, cuius nomine petitur, & tamen ipsimet Doct. fatentur, non posse à coniuncto, nomine coniuncti absentis eam postulari absque speciali mandato. multò minus mihi placet, quòd Communem sententiam defendens scribit Ioannes Crott. in dicta l. si constante. dicens: nequaquam probari in dicto §. vltimo. posse literas ad lites impetrari à consanguineis sine mandato, sed tantùm illud ibi statui, coniunctum eas sine mandato, coniuncti nomine impetrantem, falsi vitium euadere. Nam hanc considerationem verba dict. §. vltim. excludunt in hunc, qui sequitur modum. Sancimus, vt si aliquis super aliqua quæstione, de cætero sine speciali mandato domini, literas Apostolicas impetrare præsumpserit, & literæ illæ non valeant, & ipse tanquam falsarius puniatur, nisi fortè de illis personis extiterit, à quib. non debet exigi de iure mandatum. Hactenus Decretalis constitutio, ex qua manifestè constat, literas Apostolicas ad lites posse tutò & validè impetrari ab his, à quibus de iure necessariò mandatum non exigitur, nec esse mandatum ad hanc impetrationem exigendum ab his, qui de iure sine mandato agere possunt. Deducitur ergò ex præmissis in integrum restitutionem, nequaquam posse peti absque mandato speciali, etiam ab eo, qui coniunctus est, & id verè probari in dicta l. patri pro filio. Cui minus aptè satisfacere conatur Deci. in dicto cap. cùm M. dicens ibidem non probari Communem Doctorum opinionem, cuius inductio apparet ex intellectu verborum Iurisconsulti ita scribentis: patri pro filio omni modo præstanda restitutio est, licet filius restitui nolit, quia patris periculum agitur, qui de peculio tenetur. Ex quo apparet, cæteros cognatos vel affines alterius esse conditionis, nec aliter audiri oportere, quàm si ex voluntate adolescentis postulent, aut eius vitæ sit iste adolescens, vt meritò etiam bonis ei debeat interdici. Ex his sanè verbis Deci. existimat sufficere adolescentis tacitam voluntatem, quæ à lege præsumitur, cùm ex ea voluntate tacita, admittat lex ipsa cognatos, iuxta textum in dicta l. sed & hæ. vnde pater potest etiam filio contradicente restitutionem istam petere: cæteri verò cognati minimè poterunt ipso adolescente inuito: benè tamen admittentur ipso absente, nec expressim contradicente ex voluntate eius tacita, & à iure præsumpta. Atque ita Decius Iurisconsulti verba subtiliter interpretatur: verùm hæc interpretatio refellitur planè ab Accursio omnium consensu probato, qui voluntatem expressam exigit, nec tacitam sufficere, palàm asseuerat. Prætereà absentis & ignorantis nulla est voluntas tacita, vbi expressa deficit: is enim, qui absens est, nec consensum expressim præstitit, tacitè consentire non videtur. Nam vt consentire quis tacitè videatur, requiritur præsentia l. qui patitur. ff. manda. Vel scientia text. insignis in l. 2. §. vltimo. ff. soluto matrimo. qui probat, filiam absentem, nec tamen furiosam, dementémue, minimè tacitè consentire, vt pater dotem exigat. Ita si quidem scriptum est, vbi enim sapit, scire eam exigimus, vt videatur non contradicere.

Superest tamen perpendere, num in cap. constitutus. de in integrum restitutione, probetur quidquam, quod huic receptæ sententię præiudicet. Nam & ibi frater pro fratre restitutionem in integrum postulauit, nec in eo capite mentio fit specialis mandati. Sed Panormitanus ibi colum. vltim. ex aliorum mente scribit, mandatum speciale fratrem illum habuisse, nec hic intellectus abhorreret à veritate, siquidem in his Decretalium concisis decisionibus, non semper mentio fit omnium, quæ ad rigorem processus, & ordinis iudicialis exiguntur, quod frequentissimè contingit. Sic & gloss. in dicto cap. constitutus, adnotauit, eam restitutionem non potuisse peti, sine alterius fratris mandato speciali. Cæterùm ex nouioribus quidam, & is eruditione insignis, in relectione dicti cap. constitutus. aliter eam decisionem intellexit, ex professo opinatus, eum fratrem ideò admissum fuisse sine mandato, ad petendam in integrum restitutionem, quòd consors esset litis: quod etiam Felin. notauit post alios in cap. coram. 2. colum. de offic. deleg. eundem intellectum facilè admitterent Decius, & Ripa in dicto cap. cùm M. numero 58. quippe qui aduersus Panormitanum opinentur, consortem sine mandato esse admittendum, etiam in his, quæ mandatum requirunt speciale, inducentes optimum textum in clemen. religiosus. de procur. Ex qua apparet, absque licentia Abbatis posse religiosum esse procuratorem pro consorte litis: tametsi alioqui non posset hoc nunus exercere, nisi ex Abbatis licentia. Imò vt religiosus pro consorte agat, non est mandatum necessarium, nam sine eo potest agere pro consorte, vt existimant Cardina. in dicta Clemen. religiosus. Felin. & Deci. in dicto cap. cùm M. colum. 3. contra Antoni. ibid. Duo tamen sese offerunt, quæ minimè patiuntur ita intelligi tex. in dicto cap. constitutus. Primùm, quòd ibi ante litis contestationem petebatur in integrum restitutio, & tamen Deci. Ripa, & frequentissimè omnes, quoties admittendum esse censent litis consortem, præmittunt litis contestationem, cùm ante eam consors litis pro consorte agere nequeat. text. in l. 2. C. de consort. eiusd. lit. l. si petitor. ff. de iudic. Secundum quod Abb. & Felin. in dicto c. cùm M. negant, consortem litis, etiam lite contestata admittendum esse ad ea, quæ speciale mandatum requirunt, hoc probantes ex eo, quòd nec coniunctus admittatur, qui maiorem potestatem à lege habere censentur, cùm et is agere possit, etiam lite nondum contestata, nec oberit Clem. religiosus. quę id tantùm probat, religiosum pro consorte admittendum sine licentia Abbatis: non tamen ad ea, quæ exigunt speciale mandatum. Quibus sanè perpensis, non procedit planè, & absque controuersia prædictus intellectus, nisi dixeris coniunctum maximè fratrem simul & consortem litis, etiam ante litis contestationem, admittendum esse ad petendam in integrum restitutionem.

Nonò erit aduertendum, tutorem, curatorem, œconomum, prælatum, ac cæteros habentes administrationem alieni patrimonij, absque mandato speciali, restitutionem in integrum postulare posse, quemadmodum notant Innocent. Abb. num. 6. & alij Communiter in cap. suscitata. de in integrum restitut. argument. l. si actor. C. de appellatio. nam & hi sine mandato speciali iuramentum calumniæ præstant. tex. & ibi Bart. Communiter receptus in l. 2. §. quod obseruari. C. de iureiuran. propter calumniam. Abb. & omnes in cap. Imperatorem. de iura. calum. glos. vlt. ab omnibus recepta in c. in pertractandis. eo. titu. Regia l. 24. titu. 11. part. 3.

Decimò, adnotandum est, non esse necessarium speciale mandatum ad defendendum aliquem in causa restitutionis in integrum, licet ad eam tractandam, & ipsam restitutionem petendam ex præmissis tale mandatum exigatur. Innocent. & Abb. in dicto cap. suscitata. nume. 5. Cassador. decis. 2. titu. de procurat. Aegidius à Bella Mera. decisio. 283. optimus text. in l. qui proprio. §. item quæritur. ff. de procuratori. secundum vltimum intellectum, gloss. ibi. quam Paulus Castrensis post alios sequitur.

ARGVMENTVM CAP. VII.

De prælatione hypothecæ uxori pro dote competentis.

SVMMARIVM.

- 1 Dotalis hypotheca tacita, vel expressa, quando prioribus hypothecis præferenda sit?
- 2 Prior dotalis hypotheca etiam tacita præfertur expressæ posteriori, etiam ratione mutui ad refectionem vel emptionem rei competenti. & inibi intell. l. licet. C. qui potio. in pigno. hab.
- 3 Fundus emptus ex pecunia, ad eius emptionem expreßim mutuata, non est pro eius solutione pignori obligatus.
- 4 Discutitur latè intell. gloss. in l. aßiduis. C. qui pot. in pignor. habean. ea constitutio locum habeat in dote, cuius numeratio sola confeßione mariti probatur.
- 5 Confeßio dotis receptæ emissa matrimonio constante, vbi præsumitur prohibitæ donationis fraus, non confirmatur iuramento. & ibi quid de promißione dotis soluendo iuramento stabilita.
- 6 Traduntur tres aut quatuor casus, in quibus confeßio dotis receptæ veram numerationem saltem præsumptione probat.
- 7 Etiam futuris creditoribus competit ius reuocandi ea, quæ in eorum fraudem facta fuerint.

CAPVT VII.

EST adeò frequens forensia tractantibus, pignorum & hypothecarum prosequutio, præsertim earum, quæ vxoribus ad dotem consequendam iure competunt, vt nec alienum ab instituto, nec prorsus inutile sit, aliqua hac dere, quæ sæpius in cognitionem incidunt, veluti quodam compendio explicare, prius traditis his, quæ generalia sunt, & solent certis quibusdam distingui adsertionibus. Quarum prima & præcipua est: vxor pro restitutione dotis tacitam hypothecam habet, à lege, inquam, inductam in omnibus mariti bonis. l. vnica. §. & vt plenius. C. de rei vxor. actio. §. fuerat. Institu. de actionib. cap. ex literis. de pignor. & licet idem ius, maritus habeat pro consequenda dote eidem promissa, hanc partem hoc in loco, vti minus frequentem omittemus: primam propositionem ad bona, quæ paraphernalia dicuntur extendentes, nam si maritus hæc bona administrauerit, pro eis recuperandis, vxor tacitam hypothecam habet. l. vbi adhuc. C. de iure dotium. & ibi glos. l. vlt. C. de pact. conuent. vbi hoc doctores passim adnotarunt. Quibus accedit Iason in dicto §. fuerat. nu. 41. Regia l. 17. titu. 11. part. 4.

Quod iure verum est: modò intelligamus hanc hypothecam, quo ad bona ista paraphernalia non inesse cum priuilegio prælationis. glos. in l. si ego. verb. sed condici. ff. de iure dotium. quam existimant singular. esse, eam sequuti Alexan. consil. 36. lib. 6. colum. 2. Cremensis singul. 145. Commendant idem Alexan. & Ias. in l. maritus. C. de procurato. Ioan. Campe. de dote. 1. part. q. 8. Deci. consil. 521. Salycet. in l. assiduis. §. vltimo. C. qui potio. in pigno. hab. Antonius à Fano de pignori. 2. part. membro. 4. nume. 63. Ex quibus hanc opinionem Communem esse opinor, sic denique est intelligenda glos. indicto c. ex literis. verb. obligata. quæ negauit vxorem quantum ad parapherna ius taciti pignoris habere.

Eodem pacto est accipiendum, quod scribit glos. in dicto. ex literis. & in §. fuerat. nempe vxorem pro consequenda donatione propter nuptias, quoties eam sibi adquisierit, minimè posse vti iure tacitæ hypothecæ, id etenim procedit, quo ad priuilegium pręlationis, siquidem simpliciter etiam in hoc casu tacitam hypothecam vxor habet, sicuti ex l. 2. C. de bonis, quæ liberis, obseruant Innocent. Abb. & alij Communiter in dicto cap. ex literis. Iason in dicto §. fuerat. nume. 40. & ibi Zasius nume. 14. Anton. Fanensis dicto membro 4. & numero 64. optimus text. in dicta l. vbi adhuc. sensit glos. in dicta l. assiduis. verb. suo tempore, quamuis Ludoui. Gomezi. in dicto §. fuerat. nume. 39. contendat, nec simplicem hypothecam, vxori pro conatione propter nuptias consequenda iure competere. Illud verò procul dubiò certi iuris est, vxorem agentem ad dotem, posse ius tacitæ hypothecæ cum prælationis priuilegio exercere in bonis propter nuptias donatis, secundum Innoc. Abb. & Doct. in d. c. ex literis. & Fanensem dicto nume. 64.

Secunda conclusio. Hypotheca tacita pro restitutione dotis vxori à lege concessa, præfertur priori, eidemque tacitæ hypothecæ. dicta l. assiduis. dicto §. fuerat. glos. per text. inibi in dicto capit. ex literis. Regia l. 33. titu. 13. parte 5. idémque priuilegium expressæ dotali hypothecæ competere, vt priori tacitæ præferatur, tradit Sali. in d. l. assiduis. in prin. quem sequitur Anto. Fanersis dicto 4. membro. nu. 99.

Tertia conclusio. Hypotheca tacita pro dote competens, non præfetur priori expressæ. glos. in dicto §. fuerat Conmuniter ibidem recepta secundum Ias. num. 72. Ludoui. Gomezi. nume. 27. Zasium nume 24. similis glos. in dicta l. assiduis. & in dicto op. ex literis. quarum opinionem Communem esse fatentur, eam sequuti Bal. Nouel. de dote 1. par. col. 1. & Anto. Fanens. dicto 4. membro. nume. 98. disputant hac de re latius Abb. & Balb. in dicto cap. ex literis. Ioan. Igneus in q. an rex Franciæ. num. 138. optimè Ioannes Corasin l. qui liberos. ff. de ritu nuptiarum. nume 117. quod ipse omitten dum esse duxi propter legem Regiam. 33. titulo 13. part. 5. quæ hanc communem sententiam probat, & quia ea verior mihi semper visa fuit.

Quarta conclusio. Hypotheca tacita pro dote vxori competens, præfertur expressæ posteriori. Bald. Angd. & Salic. in dicta l. assiduis. Dinus in regula qui prior. de reg iur. in 6. num. 12. vbi hoc ipsum existimat procedere in priuatis, nullum habentibus priuilegium prælationis, ratione tacitæ hypothecæ eis à iure concessæ, ex l. 1. C. rem alien. gerent. idem optimè notat Nicolaus Boërius in additionibus ad Dinum. Alexand. consil. 58. nume. 5. lib. 7. Ant. à Fano dicto membro. 4. nume. 97. Et probatur hoc ipsum argumento à sensu contrario in dict. l. Regia 33.

Quinta conclusio. Hypotheca expressa pro dote competens, nequaquam pręfertur expressæ priori. Siquidem hypotheca dotalis, prælationem habet respectu prioris hypothecæ tacitæ, non prioris expressæ, quod sensit gloss. in dicta l. assiduis, vbi expressim hoc tenet Salycet. colum. 2. Socin. in l. 1. colum. vlti. ff. solut. matrimo. & ibi Ripa 2. colum. Antonius Fanens. dict. membro. 4. num. 102. Ioannes Corasi. in dict. l. qui liberos. nume. 117 probatur hoc in reg. qui prior. de reg. iur. Cui tantùm derogatum est in hypotheca tacita, vel expressa, respectu prioris tacitæ: non autem in hypotheca etiam expressa respectu prioris expressæ. Atque ita hanc opinionem Communem esse fatentur Socin. Ripa. Fanensis, Corasius in dictis locis, & Iason in dict. l. 1. colum. 2. lectione 2. Tametsi ipse Contrariam probare & defendere conetur, sequutus Ang. Perusinum in Authen. de æqualitate dot. §. his consequens. quo in loco existimat, posteriorem expressam hypothecam pro dote competentem, pręferendam esse priori non tantùm tacitæ, verùm etiam expressę. Quod à vero alienum est: & frequentiss imè à iuris vtriusque Professoribus improbatum.

Præter hæc est etiam præmittendum, quòd prædium emptum ex mea pecunia, & ad eius solutionem mihi specialiter obligatum, iure expressi pignoris, hoc mihi tribuit priuilegium, vt pro ea pecunia consequenda, præferendus sim prioribus creditorib. etiam expressam hypothecam habentib. tex. sing. in l. licet. C. qui pot. in pigno. hab. cui conuenit Regia l. 30. tit. 13. part. 5. Est igitur non infrequens dubitatio, an ea hypotheca præferatur priori hypothecæ dotali tacitæ, vel expressæ? Et profectò quibusdam visum est, priorem dotalem hypothecam etiam tacitam, huic expressæ hypothecæ præferendam esse, per text. insignem in Auth. de æqualitate dotis. §. his consequens est. collat. 7. ex Nouella constitutione 97. Scimus, inquit Iustinianus, nonnullas hypothecas ex priuilegijs à legib. ipsis concessis, tempore posteriores cùm sint, vel antiquioribus creditoribus præferri, nempe cum quis pecunia sua effecerit, vt vel nauis ematur, extruatúrue aut reficiatur, vel fortè domus exædificetur, vel etiam ager comparetur, aut aliud quiddam. In omnibus enim hisce, posteriores creditores, quorum pecunijs res, vel comparatæ, vel renouatæ sunt, potiores sunt his, qui vel multò antiquiores existunt: Quæsitum est igitur, si mulier prætendens in vetere dote, & augmento priuilegium, quatenus tamen id priuilegium, vt prædictum est, seruatur, prioribus præualêre velit creditorib. veniat autem & alter creditor, qui licet posterior sit tempore, prætendat tamen, suis pecunijs comparatam, quæsitamúe, vel nauem, vel domum, vel agrum, & conuenire, vt in his reb. quæ suis pecunijs comparatæ, quæsitæúe sint. prædictum priuilegium habeat, vtrum dotem oporteat etiam huiusmodi præferri, an verò alijs quidem creditoribus, qui talia non prætendunt, præualêre debeat? his autem cedere, quandoquidem per ipsorum substantiam ea res quæsita fuerit. Ac longa sanè deliberatione de his habita, inuenire tamen non potuimus, iustè mulierem tali alicui cedere priuilegio. Vnde secundum hæc volumus, vt quamuis alterius tandem pecunijs, aliquis comparasse agrum, aut refecisse domum, aut etiam prędium emisse videatur, nequeant tamen id genus priuilegia mulierib. opponi. Hactenus verba Iustiniani, quibus hanc opinionem probare conantur Accursius ibi verb. agrum. Specula. tit. de oblig. & solutio. §. 1. nu. 45. Bartol. Alber. Fulgosi & Salyc. in l. interdum. ff. qui potior. in pigno. habeant. Pau. Cast. & Iason in l. creditor. in 1 ff. si cert. pet. Matthæ. de afflictis decis. Neapo. 306. Horum verò authoritas ita hanc opinionem persuasit, vt veluti magis Communis apud Regia tribunalia recepta sit, & tamen ea potest pluribus rationib. impugnari, licet comprobetur forti, validáue inductione, siquidem tacita dotalis hypotheca, præfertur expressæ posteriori, quemadmodum superius dictum est. Igitur & in specie d. l. licet. idem erit admittendum, vt tandem expressa hypotheca, cuius ibi mentio fit, minimè pręferatur priori dotali hypothecæ, cùm priuatus aduersus dotem, in hoc nullum habeat à iure concessum priuilegium, nisi quis velit asserere, expressam hypothecam, vbi ea contracta fuerit pro solutione pecuniæ, quæ ad emptionem prædij obligati, mutuata fuit, hoc habere priuilegium, vt dotali priori hypothecæ tacitæ, vel expressæ præferenda sit, ob speciale quoddam ius.

Sed & contra vulgò receptam sententiam, facit, quòd Nouella constitutio, à qua eius probatio absumitur, expressim loquitur, in priuatis habentib. tacitam hypothecam, ratione quadam speciali, vel pecuniæ mutuatæ ad emptionem pignoris, vel ad eius refectionem. Mirum etenim non est, hos creditores iure huius tacitæ hypothecæ, nequaquam pręferendos esse priori hypothecæ dotali, cùm tacita hypotheca, quantum ad prælationem, non habeat regulariter tantam vim, quantam habet expressa. Nam expressa in specie d. l. licet. prioribus expressis etiam præfertur, non sic tacita, quòd omninò manifesti iuris est, & eodem textu probatur. Quòd veró Nouella constitutio loquatur in tacitis hypothecis, constat dum dicit: non nullas hypothecas ex priuilegijs à legib. ipsis concessis, & præterea, quia mutans pecuniam alteri ad emendam aliquam rem, eandem rem emptam, iure pignoris obligatam habet pro illius pecuniæ solutione. gl. in Auth. quo iure. C. qui poti. in pigno. hab. vbi Bald. & Ang. non audent recedere à gl. opinione, quia secundum eos Communis est, dicit eam gl. magistram Ias. in dicta l. creditor. Simpliciter approbans sequuntur eandem sententiam Alex. in l. si cùm dorem. §. vlt. col. 3. ff. solut. matrim. Campezi. de dote. 4. part. q. 7. Chassanæ. in catalogo Gloriæ mundi, part. 12. consideratione 99. col. 6. & probatur in dict. §. his consequens. vbi nulla mentio fit expressæ hypothecę in hoc casu, quo constat, vt inibi apparet, hypothecam competere, igitur ea tacita est. Deinde iustinianus parem esse censet hunc casum ei, quo quis mutuat pecuniam ad refectionem domus, vel nauis, in qua quidem specie, mutuanti tacita hypotheca à lege datur l. interdum. ff. qui pot. in pigno. l. 28. tit. 13. par. 5. Ergo & mutuanti ad emptionem alicuius rei, eadem res iure pignoris tacitè à lege obligatur pro solutione mutui.

Sed contrarium expressim asserit Bar. in d. l. interdum. scribens, mutuantem alteri pecuniam ad emptionem fundi Corneliani, hoc expresso, quod ea pecunia mutuo datur ad illius fundi emptionem, habere in actione personali prælationis priuilegium, non tamen habere tacitam hypothecam, nisi dictum fuerit, quòd is fundus expressè sit pro mutuatę pecuniæ solutione obligatus. idem glo. in l. quod quis. ff. de priuil. credit. vbi Zasius post alios Communiter per text. in l. quanuis. in 3. C. de pignorib. Ripa. in l. priuilegia. numero 18. ff. de priuile. credit. Sequuntur eandem opinionem Communem esse dicentes Salyc. in dicta Auth. quo iure Bal. Nouell. de dote. part. x. num. 35. Anto. Fanensis 2. membro 5. partis. nume. 3. Et Ripa in l. senatusconsulto. nu. 10. ff. quib. caus. pign. tacitè contra. Quibus suffragatur tex. argumento à sensu contrario in dicta l. licet, vbi apposita expressa hypotheca, in fauorem mutuantis ad emptionem fundi, præfertur in eo fundo prioribus etiam expressis hypothecis. Igitur non adiecta hypotheca expressa, nulla competit mutuanti, nec hypotheca tacita, nec prælatio pignoris iure, quanuis si velimus priorem sententiam defendere, poterimus huic rationi satis facere, non admittentes argumentationem à sensu contrario, aduersus expressam Iustiniani Nouellam constitutionem, ex qua deducitur, mutuanti ad emptionem prædij competere tacitam hypothecam eodem pacto, quo iure conceditur mutuanti ad domus refectionem, cui tacita datur a iure cum prælationis priuilegio. Rursus & hæc vltima consideratio diluitur, & comprobatur collectio à contrario sensu, quia ex Nouella Iustiniani non satis liquet, tacitam hypothecam à lege concedi mutuanti ad emptionem prędij alicuius, neque enim ibidem hoc apertè probatur, sed potius esse quasdam hypothecas, quæ expressæ vel tacitæ possunt dari, quibus à iure concessum est priuilegium prælationis. Et deinde dum dicit, parem esse hypothecam competentem mutuanti ad emptionem, illi quæ competit mutuanti ad refectionem, sic est accipiendum, vt hypotheca expressa competens mutuanti ad emptionem, habeat idem ius prælationis, quod habeat tacita à lege concessa mutuanti ad refectionem. Vnde non probatur ex his, tacitam hypothecam à lege dari mutuanti ad emptionem alicuius fundi, & ideo licet res sit dubia, opinio Bartol. Salycet. & aliorum post Accurs. in dicta l. quòd quis. verior & frequentiori Calculo recepta videtur. Cui & illud accedit, quod res vendita, habita fide precij, nisi aliud actum sit, non est venditori pro precij solutione obligata. tex. in l. quidam fundum. ff. de in rem verso. Bart. & alij communiter in l. si cùm dotem. §. vlt. ff. soluto matri. vbi Alexan. col. 3. scribit, hanc opinionem Communem esse: idem fatentur eam sequuti Iason in dicta l. creditor. Ripa. in l. si ventri. §. in bonis. ff. de priuile. cred. colu. 2. eandem sententiam sequuntur idem Ripa in d. l. priuilegia. Zasius in dicta l. quod quis. Ant. à Fano de pignorib. 4. parte. numero 35. & 36. & Chassanæ. dict. considerat. 99. columna 6. quo in loco etiam scribit eam esse Communem.

Ex quibus cessat obiectio prima, quam aduersus principalem adsertionem fecimus, id tamen, quod Bartol. in dicta l. interdum, obiter adnotauit, nempe mutuanti pecuniam ad emptionem fundi, eo pacto, vt is sit pro solutione obligatus, competere tacitam hypothecam, falsum est, cum expressa ex eo pacto competat, Item aduersus principalem conclusionem, quod dict. l. licet. etiam sit aduersus hypothecam dotalem admittenda, probat ea iuris regula. Si vinco vincentem te, à fortiori vincam te. l. de accessionibus. ff. de diuersis & temporalibus præscriptionib. Mulier etenim in hypotheca dotali, vincitur à priori habente expressam hypothecam, & tamen hic vincitur à posteriori, habente expressam vel tacitam hypothecam, ratione mutui ad refectionem, vel emptionem domus dicta l. licet. & l. interdum. Colligitur ergo euidenter, habentem expressam hypothecam ratione mutui facti ad emptionem fundi, in eodem præferendum esse mulieri habenti etiam expressam priorem & dotalem hypothecam. Huic verò obiectioni responderi poterit, regulam, ex qua argumentationem collegimus, non procedere, vbicunque datur diuersa ratio vincendi, quemadmodum probatur in capitu. authoritate Martini de concessione præbendæ in 6. gloss. in dicta l. de accessionibus. & ibi Bartol. quem alij sequuntur. Abbas & Felinus in capite pastoralis. in princip. de offic. ordinarij. Roman. consil. 436. & Socin. consil. 28. libro 4. Sic sanè cùm in hac specie, quam tractamus, diuersa ratione vincatur vxor, à priori creditore habente expressam, & hic prior à posteriori habente hypothecam priuilegio legis munitam, mirum non erit, si dispar ius prælationis inter hos constitutum fuerit, quòd apertius sit, si consideremus, mulierem in hypotheca dotali, præferri habenti tacitam hypothecam posteriorem, iure mutui facti ad refectionem, text. in d. §. his consequens. & tamen mulier non pręfertur priori habenti expressam hypothecam, cui posterior habens tacitam ex mutuo ad refectionem, præferendus est, d. l. interdum. ECCE qualiter hæc posterior hypotheca, vincit priorem expressam, & non vincit mulierem, quæ à priori vincitur. Hoc ipsum ostenditur, quia mulier in hypotheca dotali, præfertur habenti priorem tacitam ratione mutui ad refectionem, secundum Petrum à Bella Pertica, Albertum Angel. & Salycet. in dicta Auth. quo iure Anto. Fanens. de pignorib. secundo membro 5. part. nu. 16. hic verò priuatus ratione mutui ad refectionem, præfertur priori habenti expressam, qui quidem ab vxore non vincitur. Verum est, quod gloss. in dict. §. his consequens. verb. posterior. per text. ibi. Cynus in dicta Authen. quo iure gloss. item in dicta l. assiduis. Bald. Nouell. de dote. decima parte. limit. 14. tenent expressè, priorem etiam tacitam hypothecam iure mutui ad refectionem, pręferri mulieri habenti posteriorem dotalem hypothecam. Quorum sententia forussimè fulcitur verbis d. §. his consequens. dum dicit posterior creditor, quasi omninò secus dicendum sit in priore creditore, nisi velimus ea verba interpretari, quo ad creditorem habentem expressam ex mutuo ad refectionem, vel ad emptionem, vt hic si posterior sit, non præferatur mulieri habenti priorem, si verò prior sit dotali posteriori hypothecæ. præferendus sit. Nam opinio Petri Communior est.

Constat tandem ex præmissa disputatione difficilem esse d. l. licet. interpretationem, qua probauimus, eiusdem constitutionis priuilegium non esse admittendum contra priorem dotalem hypothecam, siquidem licet hæc sit frequentius probata opinio, contrariam tamen tenuerunt Bald. Nouell. de dote. x. parte. num. 3. Cæpola cautela 124. & Anto. Fanens. de pignorib. par. 5. membro 2. numero 17. asserentes, habentem expressam, & si posteriorem hypothecam ratione mutui ad refectionem, vel ad emptionem fundi facti, præferendum esse priori hypothecæ, etiam expressæ dotali. Nec existimet quisquam Bal. Nouellum dicta x. parte. nume. 35. priorem sententiam Communem esse asseuerare, cum inibi Nouellus tractet quæstionem gl. in d. Auth. quo iure, quæ plurimum ab hac differt. Illud sanè nequaquam omittam in PRAXI, & in exacto huiúsce controuersiæ examine, potiores mihi videri partes Accursij, Speculat. Bart. Alberi. & aliorum, quorum in initio quæstionis mentionem fecimus.

Sed & præcedentibus non parum conuenit inquirere, quid iure statutum fuerit, circa hypothecam dotis, cuius vera numeratio nequaquam apparet, tametsi maritus eam recepisse confessus sit. Et Accursius in dicta l. assiduis. verbo datæ. in specie adserit, illius constitutionis priuilegium doti verè numeratæ, non autem ei, de cuius numeratione aliter, quàm mariti confessione non apparet, competere, quasi ita graue præiudicium minimè sit tolerandum, nec admittendum ex sola mariti confessione, potissimum aduersus eum, qui hæres mariti non est, nec eius confessioni stare tenetur. dictam glos. dixêre sing. Bald. in capit. contingit. de do. & cont. col. 5. & in rubr. C. de priui. dotis. columna 3. Alexand. in l. 1. numero 35. ff. soluto matrimo. Ioan. Lupi. in rub. de donat. §. 15. & 33. Et eam vbique seruari testatur Paulus Castrensis in d. l. 1. colum. vlti. tradunt eius intellectum latè Bald. Nouel. de dote. parte. x. col. 2. Iason in §. fuerat. nu. 73. & 91. de actioni. post Angel. ibi Soc. in d. l. 1. nu. 70 Alex consil. 142. lib. 5. Decius consil 96. Anto. Rub. consi. 78. Aymon consi. 40. Matthæ. de afflict. in constit. Neap. lib. 3. rub. 24. nu. 34. Tiraq. de retr. conuentionali. §. 4 gl. 6. nu. 14. ex quibus aliquot hoc in capite colligam, quam potiora sunt, ad huius quaestionis qualem qualem expedititionem.

Primùm confessionem dotis receptæ emissam à marito matrimonio constante, si vera dotis numeratio non probetur, habere vim donationis factæ inter virum & vxorem, quemadmodum quibusdam visum est: argumento text. in l. qui testamentum ff. de probation. l. cùm quis decedens. §. Titia. ff. de legat. 3. Quibus probatur, confessionem factam in testamento pecuniæ receptæ, aut debitæ ab eo, vel ei, cui testator legare non potest, minimè validam esse, donationemq́ue, & legatum præsumi, atque eo titulo factum, vt fraus fieret legis prohibitioni. Sic maritus, qui matrimonio constante, fatetur dotem ab vxore recepisse, de cuius vera numeratione non constat, eam quantitatem vxori donare videtur, eamq́ue donationem dotis acceptæ nomine ob id factam fuisse præsumimus, vt prohibitio donationis inter virum & vxorem effugeretur. Hac ratione opinionem istam sequuti sunt Ioan. Andr. in Specul. tit. de donatio. inter vir. & vxor. in princ. gl. & Bart. in l. si diuortio. ff. de verb. oblig. nu. 3. Bart. in l Papinianus. ff. de donat. inter virum & vxorem in dicto §. Titia. Bald. Nouell. de dote part. x. numer. 6. 7. & 18. eandem approbant, eam esse Communem asseuerantes Angel. Aretin. in dicto §. fuerat. num. 14. Alex. Imolensis consi. 45. num. 9. lib. 1. Bart. Soci. in l. 1. ff. solut matri. nu. 101. Mari. Soci. in consil. 61. lib. 1. col. 3. Claudi. in d. l. si diuortio. nu. 7. hoc ipsum præmittit Abb. in cap. & si necesse. col. 1. de donat. inter vir. & vxor. & conantur latè pluribus rationibus defendere Mari. Soci. consil. 65 lib. 1. Idem plerique alij scripsêre, qui passim à iunioribus citantur, potissimum à Feli. in cap. si cautio. de fide instrum. num. 72, & alijs, quorum statim mentionem faciam.

Sed quod etiam matrimonio constante, præfata dotis receptæ confessio facta, censeatur potius spe futuræ numerationis, quàm animo donandi, expressim opinantur Anchar. consilio 307 Roma. consilio 445. col. 3. Salyc in l. 2. nu. 3. C. de dote caut. non num. Roma in d. l. si diuortio. nu. 6. Ioan. Campe. de dote. 1. part. q. 52. Ias. in d. §. fuerat. num. 93. Felin. in capit. si cautio. nume. 71. Aymon Sauillia. consil. 40. col. 1. Quibus adstipulatur ea ratio, quòd vbi alia causa potest adsumi, nunquam donatio præsumitur. l. si id quod aurum. ff. de solutio. l. cum de indebito. ff. de probationib. spes etenim futurę numerationis satis est in hac specie perspicua, & ideo donationis titulus omnino abest. Deinde si donatio hic præsumeretur, & ea esset proculdubio morte mariti confirmata, vt statim probabitur, quo pacto decisum est in l. vlt. & Authen. ibidem adscripto, etiam post obitum mariti, eius hæredibus competere, exceptionem non numeratæ dotis. Ad idem optimus tex. in Auth. de temporib. non solut. pecu. §. sin autem vers. vbi enim. quo aperti iuris esse probatur ex sola morte mariti, non esse ius vxori acquisitum ex illa confessione receptæ dotis, quod quidem esset, si verè donatio ex ea præsumeretur. His accedit tex. in l. si voluntate. C. de dot. pro miss. quæ statuit, posse maritum petere eam dotem, quam recepisse confessus fuerit. Igitur palàm est. eam confessionem factam fuisse spe futuræ numerationis, nec quidquam iuuat dicere, hæc loca esse accipienda & intelligenda de confessione facta ante matrimonium, siquidem hoc in eis minimè explicatur ad tex. in d. §. Titia. & in l. qui testamentum. Non est admodum difficilis responsio, cum loquantur in dotis receptæ confessione, quæ à marito facta fuit in vltima voluntate, quo tempore, nullo pacto poterit considerari spes futuræ numerationis, & ideo præsumenda est donationis causa.

Quam ob rem ego opinor, hanc secundam opinionem iure veriorem esse, tametsi mediam quandam sententiam tenuerint Imola in l. si constante in princ. col. vlt. ff. solut. matr. & ibi Ioan. Crottus. 2. lect. fol. penult. Soci. in l. 1. ff. eo. tit. num. 100. Aret. consi. 86. col. vlt. idem Aret. in d. l. si diuortio. nu. 4. & ibi Alex. col. vlt. Gozadinus consil. 28. num. 21 dicentes: ex confessione receptæ dotis facta á marito, tunc donationem præsumi, quando ea facta fuerit matrimonio constante, & adiecta renunciatione exceptionis non numeratæ dotis, alioqui non præsumi donationem, sed potius censeri id factum, spe futuræ numerationis. Facit ad hoc text. in l. si quis delegauerit. ff. de nouat. Et quanuis iuxta notata in l. si ex cautione. C. de non numerat. pecunia. ea renunciatio apposita eidem confessioni minimè valeat, nihilominus ex ea colligitur animus donandi. Atque ita hanc mediam opinionem sequutus, scribit Communem esse Alexand. in consil. 142. colum. 2. lib. 5. quo in loco diligenter hanc quæstionem tractat. Quòd si confessio dotis receptæ facta à marito, matrimonio constante, donatio censenda est, ex hoc deducitur, præmoriente marito confirmari, & omninò validam effici, sicuti reliquæ donationes, quæ inter virum & vxorem fiunt: Imò & hæc absque reali traditione, ratione confessionis, quæ in loco traditionis habetur, efficacem vim consequitur. gloss. insignis in l. quod desuo. C. non numerata pecunia. ibidem recepta communiter. Barto. in d. l. Papinianus. & idem in d. §. Titia. Paulus Castrensis in consilio 384. libro 2. ad finem. Alexand. in d. l. si diuortio. colum. vlti. & consil. 45. num. 6. lib. 1. & consil. 26. num. 2. libro 2. Iason in d. l. si diuortio. numero 8. idem in l. 3. §. si vir. ff. de adqui. possess. numero 17. Felinus in d. cap. si cautio. numero 77. & alij frequenter, Quorum opinionem eam sequutus, dicit Communem esse Bald. Nouell. de dote. parte. 10. num. 7. Idem fatetur Socinus in d. l. 1. nu. 71. & consil. 70. col. 1. lib. 4.

Secundó hinc apparet, non competere mulieri ob hanc confessionem, ius tacitæ hypothecæ, nec ius prælationis, nec aliter eius causam tractandam fore, quàm solet iure tractari causa donationis inter virum & vxorem, quod omnes fatentur, præsertim Soci. in d. l. prima. numero 85. & columna vlti. Nouellus d. 10. parte. priuilegiorum dotis. nume. 18. Calderi. consil. 3. de donat. inter virum & vxorem. Alexan. consi. 142. libro 5. colum. 1. Crottus in d. l. si constante. lectione 2. fol. pe. ex quibus Alexand. Calderi. Nouel. & Campecius de dote. 1. parte quæst. 53. scribunt non tantum prioribus creditoribus hanc confessionem non nocere, sed nec posterioribus, quo ab aliorum mente colligitur, dum existimant, hanc confessionem simulatam esse, nec fraudis suspicione carere.

Tertiò inde apparet, hanc confessionem, seu potius donationem ex ea præsumptam, posse à marito expressè, vel tacè ante mortem reuocari, & verè reuocatam censeri, quantum ad bona post confessionem alienata. l. si maritus. C. de donat. inter virum & vxorem.

Quartò itidem constat, in hac specie, vbi iure donationis fungitur ista confessio, nihil referre sint elapsa tempora opponendæ exceptionis non numeratæ dotis, vel non: vt Socinus probat in d. l. 1. colum. penult. Igitur enim de donatione inter virum & vxorem potius, quàm de dote cauta non numerata, & ideo non est considerandum, quòd tempora opponendę exceptionis sint elapsa.

Quintò eadem ratione à plerisque animaduersum est, donationem hanc inter virum & vxorem præsumptam ex prædicta confessione dotis receptæ, minimè effici validam, & statim irreuocabilem per iuramentum, à confitente præstitum Nam licet donatio inter virum & vxorem alioqui expressa & vera iuramento confirmetur, quod in rubrica de testamentis. 2. parte. numero 5. tradidimus: hæc tamen, quippe quæ simulata sit, & omninò præsumpta, iuramento non confirmatur, quod præter alios adnotârunt Barto. in d. §. Titia. Cynus in l. 1. ad finem. C. de sacros. eccl. Soci. in d. l. 1. num. 98. idem Bart. in l. Aurelius. §. quidam. ff. de liberat. Roma. consi 293. & consi. 44. col. 2. Signorolus consi. 106. Deci. consi. 202. col. 2. Iason in d. §. fuerat. num. 86. Gozadi. consil. 28. num. 25. Areti. consi. 74. Ripa. lib. 3. resp. cap. 6. Aymon consil. 81 in princ. Mart. Socinus consil 65. colu. 8. & consil. 66. colu. 7. idem expressiùs consil. 61. col. 3. lib. 1. vbi hanc opinionem fatetur Communem esse. Idem adserit eam sequutus Curt. iunior consi. 95. col. 2. eandem sententiam probant Ioa. Lupi. in rub. de donat. §. 51. num. 4. Bal. Nouel. de dote parte. 10. num. 10. Ioan. Crott. in d. l. si constante. 2. lectione. nume. 107. nec oberit dicere, quòd is qui iurauit, non possit postea allegare, dotem receptam non fuisse, cùm eius periurium & propriam turpitudinem alleget. Nam aduersarius visus est remittere iuranti periurij exceptionem surgentem ex iuramento præstito in vtilitatem ipsius, secundum Imol. in cap. cùm contingat. de iureiur. nu. 76. vers. item attende. Et profectò absque controuersia videtur procedere frequentiori Doctorum consensu dicta opinio. vbi maritus iurauit, se centum dotis titulo recepisse, quasi iuramentum istud, quod assertionis est, & præteritum actum respicit, non possit efficere validam donationem à iure præsumptam, siquidem indecens sit, hanc vim vel vllam aliam tribui iuramento, ex quo quis iam periurium commiserit non recepta ea dote, vt præsumitur. Qua ratione vtuntur Signorol. d. consil. 106. col. 2. & Ioan. Imol. in d. cap. cùm contingat. nu. 85. versi. sed aduerte. Vnde si maritus confessus fuerit recepisse centum in dotem, & promiserit eorum solutionem, eandemq́ue promissionem iuramento firmauerit, iurans ea soluturum, tunc hæc à iure præsumpta donatio iuramento confirmaretur, sicuti donatio inter virum & vxorem expressim facta iuramento, iuxta Communiorem sententiam, valida statim & irreuocabilis fit. Atque ita in specie ista tenuerunt apertè Imol. d. num. 85. Bald. Nouellus d. nu. 10. Ioan. Lupi. di §. 51. Ripa. d. resp. 6. & nouissimè Aymon d. consil. 81. hoc deducens ab his, quos modò citauimus, nam hi frequentissimè loquuntur, vbi maritus iurauit, se dotem recepisse, & distinguunt iuramentum istud ab eo, quo vir iurat dotem soluere vxori, vel eius hæredibus, quo fit, vt & hi Doctores planè senserint, donationem præsumptam ex confessione dotis receptæ, confirmari iuramento, quo maritus eam dotem soluere promittit, sed contrarium probant Roma. d. consi. 44 Socin. in d. l. 1. num. 98. sensit Marian. Socin. idem consi. 65. colum. 8. & 66. colum. 6. dum distinguit, donationem inter virum & vxorem verbis expressis factam ab ea, quæ præsumpta est, & colligitur ex confessione receptæ dotis. Huius opinionis ratio adsumitur à glo. in l. 3. C. plus valere quod agitur, Communiter recepta secundum Alexand. in l. nemo potest. col. 4. ff. de legatis primo. vbi constat, contractum simulatum non confirmari iuramento. Quæ tamen ratio non omnino conuenit propositæ decisioni, in qua minimè tractamus de comprobatione, aut viribus confessionis receptæ dotis, quæ simulata est, sed de confirmatione donationis, quæ minimè simulatur, sed à iure præsumitur. Confessio etenim receptæ dotis, vtpote simulata, iuramento non confirmatur: at donatio ex ea confessione à iure præsumpta, confirmabitur quidem iuramento, quo maritus soluere dotem promittit, cùm hæc donatio, licet sit præsumpta, non tamen est simulata. Et ideo horum Doctorum opinio suspecta videtur, & contraria his, quæ ab alijs hac de re frequentius traduntur. Quin & Ioan. ab Imola in dicto capitulo cum contingat. numero 85. tentauit, & in ibi Alciatus constanter adserit, iure veriùs esse, donationem præsumptam ex confessione receptæ dotis etiam confirmari iuramento, quo maritus iurauit, se illam dotem recepisse. Vtuntur sanè hac ratione, quòd hæc confessio, quantum ad vim donationis, nequaquam facta fuerit in fauorem incapacis, siquidem vxor capax est huius donationis ad effectum, vt ea morte, vel aliâs confirmetur: atque ideo excludi Barto. & aliorum in ductiones collectas è Iurisconsulto in dicto §. Titia. & in dicta l. qui testamentum, quibus in locis confessio fit in vtilitatem eius, qui ex testamento capere non poterat.

Ego sanè iure veriùs esse opinor, confessionem dotis receptæ, constante etiam matrimonio factam, etiam adhibita renunciatione exceptionis non numeratæ dotis, in dubio factam censeri potius spe futuræ numerationis, quàm titulo donationis, sicuti superius adnotaui. Et tamen vtcunque fit, licet permittatur quandoq, ex hac confessione donationem pręsumi, satis probatur iure opinio Cyni, Bart. & aliorum, ex qua diximus donationem istam non confirmari, nec statim irreuocabilem esse, quanuis maritus iurauerit dotem recepisse. non enim conuenit huic iuramento, quo quid præteritum adseueratur vis confirmandi contractum inualidum. Et præterea satis est, donationem ex prædicta confessione præsumi, cùm forsan ea fuerit admodum aliena à mente confitentis, qui spe futuræ numerationis confessionem præmiserit, nec oportet tot simul ab eo actu deduci, scilicet, donationem præsumptam, & deinde, cùm ea inualida sit & reuocabilis, iuramento irreuocabilem fieri. Nam vbi donatio inter virum & vxorem palàm fit, verbis equidem expressis apertè id donatore profitente absque vlla iuris præsumptione, quæ solet fallax esse, & quandoque aduersus veram intentionem induci. Tunc profectò admitti potest opinio Communis, qua traditum est, donationem inter virum & vxorem iuramento confirmari. Non ita dicendum est de ea donatione, quæ ex confessione dotis receptæ, facta forsan spe futuræ numerationis, deducitur. Imò & eadem ratione Romanum sequutus, existimo idem esse, nec donationem hanc ita præsumptam confirmari iuramento, quo maritus promisit ac iurauit dotem illam vxori eiusque hæredibus soluere.

Quòd si velimus tenere, confessionem istam dotis receptæ, factam præsumi, etiam constante matrimonio, spe futuræ numerationis potius, quàm iure donationis, tunc ea confessio marito eiúsue hæredibus nocebit, post elapsa tempora opponendæ exceptionis, non numeratæ dotis: vel si renunciatum fuerit huic exceptioni, iuxta notata in l. 1. & l. vltima. C. de dote caut. non numerat. ac denique si iuramentum à marito præstitum fuerit, erit hæc res tractanda & iudicanda ex his, quæ traduntur in l. vlti. C. de non numera. pecu. & in l. si ex cautione. eod. tit. vbi post alios optimè, eruditè & diligenter scribit Emanuel à Costa Lusitanus 9. fallen.

Quandoque tamen, etiam si non constet dotem verè numeratam fuisse marito aliter, quàm ex eius confessione, verè præsumitur eam numeratam fuisse, siue fiat confessio ante matrimonium, siue eo constante, nempe quando mariti confessionem præcessit instrumentum dotale, quo dos ipsi marito fuit promissa. text. insignis in l. in contractibus. §. Sed quoniam C. de non numerata pecunia. illis etiam, inquit Imperator, securitatibus, quæ post confectionem dotalium instrumentorum de soluta dote, vel ex parte, vel in solidum exponuntur, nullam non numeratæ pecuniæ exceptionem penitus opponi. Hactenus ille text. quem in hunc modum, vt ea confessio vim habeat veræ dotis, & omninò numeratæ, intellexerunt inibi Petrus, Cynus, Fulgos. Salyc. Paulus Castren. ac Ioan Andræ. in Speculo tit. de donatio. inter virum & vxor. in rub. Barb. in Authen. de tempo. non solut. pecuniæ. in princ. num. 6. Roma. consil. 445. idem in l. si constante. nu. 44. ff. soluto matri. Paulus de Cast. cons. 384. lib. 2. idem & Alex. in l. penult. §. si vir. ff. solut. matri. Anchar. consil. 307. Angel. Paul. & Soci. numero 95. in l. 1. ff. solut. matrimo. Bald. Nouell. de dote parte 10. num. 18. Felin. in cap. si cautio. de fide instru. nume. 82. Matth. de Afflict. decisi. 402. Anto. Rubeus consil. 78. in fi. Aymon Sauilli. consil. 40. colu. 1. quorum opinio Communis est. Et probatur in dicto §. sed quoniam. cùm dotale instrumentum etiam dicatur id, quo dos marito fuerit promissa, vt notatur in l. exigere dotem. ff. de iudic. tametsi secundum gloss. Bald. Bart. & Alberi. in d. §. sed quoniam. ibi dotale instrumentum possit referri ad id, quo maritus semel confessus fuit, se dotem recepisse, quasi geminata ex interuallo confessio, excludat exceptionem non num. dotis. Quod modò non disputo, sat enim est, eum tex. priorem interpretationem commodè pati, vt probet Communem sentent. à qua Aret. discedit in l. 2. §. creditum. ff. si certum pet. nu. 27. ex text. in l. vlti. C. de dote caut. non num. colligens, tunc admittendam esse exceptionem non numeratæ dotis, quando post dotis promissionem, maritus confitetur se eam recepisse. In dotibus, inquit Iustinianus, quas datas esse dotalib. instrumentis conscribi moris est, cùm adhuc nulla datio, sed pollicitatio tantum subsequuta sit. Quibus verbis visum est Aretino, minimè excludi exceptionem non numeratæ dotis, licet maritus post dotis promissionem fuerit confessus eam recepisse. Vnde difficilis est ea opinio, quam frequentissimè receptam esse diximus. Nisi intellexerimus verba dict. l. vlt. vbi promissio dotis, non ex interuallo, sed in continenti in eodem ferè dotali instrumento præcessit, vel eam pollicitationem, cuius inibi fit mentio, interpretemur esse tacitam, deductam equidem à confessione dotis receptę iuxta text. egregium in l. si voluntate. C. de dotis promiss. cuius ad hoc meminit Soci. in dicta l. 1. numero 95. quæ inductio comprobatur ex text. in Auth. de tempori. non sol. pecuniæ. collat. 7. dum inquit. In nullo discernentibus nobis, siue mulier tanquam offerens dotem conscribat, siue pater, siue alter quispiam. Nam hîc ipsa mulier offerre, & polliceri dotem, videtur ex eo, quòd conscribat dotali instrumento, quo maritus dotem receptam esse confitetur. Igitur si post dotis promissionem ex interuallo maritus confiteatur eam recepisse, locus erit Doctorum sententiæ, qua receptum est, eo in casu exceptionem non numeratæ dotis opponi non posse. His suffragatur dictio, post, quæ in dict. §. sed quoniam, interuallum significat, quemadmodum sensere glo. Bartol. Bald. & Alber. ibi, & colligitur ex his, quæ traduntur à Tiraquello in l. si vnquam. C. de reuo. donat. verb. postea.

Sic ex confessione receptæ dotis, probatur dotem verè numeratam fuisse, vbi præter hanc confessionem adsunt aliquot alia adminicula, quibus satis possit iustè præsumi dotem verè numeratam fuisse, quod argumento textus in l. cùm fidem. C. de non numer. pecu. notant Bald in rubri. C. de priuil. dot. nume. 6. Felinus cap. si cautio. num. 81. de fide inst. Soci. consil. 122. lib. 3. col. 5. Decius consil. 536. numero 9. Ludo. Gozad. consilio 28. numero 7. Quorum opinionem communem esse fatentur, eam sequuti Soci. consi. 82. col. 2. lib. 3. & Aymon consil. 40. nume. 4. Gozadi. consil. 42. nume. 13. & probatur authoritate Salyc. qui in l. si mater. C. de contrahend. emptio. scribit, standum esse confessioni & assertioni mariti in contractu emptionis profitentis, fundum illum emi pecunia vxoris, vbi ex aliquot indicijs hæc confessio appareat verisimilis: sequitur eum Decius, consil. 96. addit tamen Bal. sufficiens, ad hoc esse indicium, si maritus post dotis receptæ confessionem alimenta diu vxori exhibuerit. quod exemplum refellitur à Baldo Nouello, de dote, parte 10. numero 15. Socino in dicta l. 1. numero 80. & 94. Felin. in dicto numero 81. Crotto in dicta l. si constante. 2. lectu. folio penultimo. Gozadino dicto consil. 28. numero 23. ac 32. & meritò. cùm hæc alimenta potius amore coniugali, quàm ratione receptæ dotis præstari soleant, & ex coniugali amore procedant, vnde aptius erit exemplum, si probetur, partem illius dotis, quam fatetur maritus recepisse, verè numeratam fuisse, nam præsumitur totam dotem verè marito solutam esse. Item & illud, si vltra mariti confessionem vnius testis accesserit testimonium, quo vera dotis numeratio asseueretur. His etenim indicijs satis comprobatur vera dotis numeratio, & ideò tunc huic doti priuilegia à iure veris dotibus concessa, iure optimo competere magis Communiter receptum est.

Est & alia in hac re species, vbi præsumitur, omninò dotem verè numeratam fuisse absque vlla non numeratæ dotis exceptione ex mariti confessione, cùm is confessus fuerit dotem recepisse ab extraneo, qui non sit vxoris pater, tunc etenim censendum est, verè dotem numeratam fuisse, nec vlla potest opponi exceptio non numeratæ dotis, secundum Baldum in rubri. C. de priuileg. dotis. numero 6. Nouell. in dicta 10. parte. numero 14. Iason in dicto §. fuerat. numero 89. Decius consilio 536. numero 9. Ioan. Lupi. in rubr. de donatio. §. 30. nume. 12. Hippoly. Singul. 345. Rubeum consil. 78. colum. vltima. allegant hi ferè omnes Sali. in Authent. sed iam necesse. C. de donatio. ante nupt. decepti profectò: cùm is hoc tantùm scripserit, confessionem factam à marito receptæ dotis à socero, ipsi marito, non eius creditoribus obesse? factam verò acceptæ dotis ab vxore, nec ipsi marito nocere. Qua distinctione palàm Salyce. his, qui eum allegant aduersatur, siquidem socerum ab vxore distinxerit Salycetus: at ipsi idem in socero, quod in vxore adnotârunt, argu. l. 3. §. qui in eiusdem. ff. de donatio. inter virum & vxor. Nec eorum sententia defendi iustè potest, quippe quæ manifestè contraria sit verbis Iustiniani in Authen. de tempo. non solu. pecuniæ. dum ibidem scribitur in nullo discernentibus nobis siue mulier, tanquam offerens dotem conscribat, siue pater, siue alter quispiam. Verùm si post mariti confessionem receptæ dotis ab vxore, extraneus qui nec mariti socer, nec tutor, curator, negociorúmue gestor sit ipsius vxoris, eam dotem marito promiserit, eiusque promissionem maritus acceperit, dos verè numerata, ac verè soluta dicitur, nec vlla exceptio marito, nec alijs eius, scilicet hæredibus, aut creditoribus ratione non numeratæ dotis competit, quemadmodum tradiderunt Barto. Paulus & alij in l. penulti. §. si vir. ff. soluto matrimonio. pulchrè Bald. in l. pollicitatione. C. de donatio. ante nuptias. Et Bart. Soci. consil. 130. lib. 4. numero 18. Felin. in d. cap. si cautio. nume. 83. quasi ea promissio ab extraneo facta, vim habeat solutionis, sicuti delegatio. l. quamuis. §. interdum. ff. ad Velleia. text. singul. in l. vir ab eo. ff. de iure doti. qua ratione idem erit, vbi ab extraneo, qui iure delegationis, vel aliàs debitor erat dotalis quantitatis ipsi vxori, marito promissa dos fuerit, ac postea processerit confessio mariti asseuerantis, dotem ab vxore recepisse, verè equidem recepit, loco numerationis ipso nomine debitoris contentus, sic etiam si isthæc delegatio appareat apud me, nihil refert promissio processerit à tutore, curatore, vel administratore bonorum vxoris, cùm & hi debitores sint ipsius vxoris, & proprio eorum nomine marito ab vxore delegato, dotem promiserint.

Cæterùm egregia est dubitatio, vbi confessionem dotis receptæ præcesserit dotale instrumentum, quo marito dos fuerit promissa, & tamen post dotis promissionem ante confessionem, maritus æris alieni accepti ratione, bona propria expressè vel tacitè pignori, & hypothecæ subiecerit, an dotalis hypotheca his creditoribus præferatur? Quibusdam visum est dotalem hypothecam pręferendam fore, authoritate Ioannis Andræ. & aliorum, qui existimârunt in hoc casu, dotem censeri verè numeratam ob præcedentem promissionem, & sequutam dotis receptæ confessionem. Quòd si verè numerata dos censetur, locus est Iurisconsulti responso in l. 1. ff. qui potior. in pig. hab. vbi scribitur, in hypotheca dotali, non tempus veræ solutionis aut numerationis, sed promissionis dotalis & matrimonij contractus attendi, & ideò Matth. de Afflic. deci. Neap. 402. ita in hac specie respondit, dicens: sic ex concordi sententia à Regio Prętorio decisum fuisse, vt sanè d. l. 1. locum habeat non tantùm, vbi constat vera dotis numeratio, sed etsi ea pręsumatur ob præcedentem dotis promissionem, & sequutam eius receptæ confessionem. Quamuis Bald. Nouel. d. 10. par. nu. 18. sequatur contrariam sententiam scribens: hanc dotalem hypothecam minimè fore præferendam creditoribus, quibus post dotis promissionem, ante eius receptæ confessionem maritus bona iure hypothecę obligauerit.

Est item hoc in tractatu animaduertendum, confessionem receptæ dotis à marito ante matrimonij contractum emissam, in dubio factam censeri spe futuræ numerationis, non iure donationis, nisi animus donandi alioqui appareat. l. 1. C. de dona. ante nupt. Quæ ita intelligenda est, secundum Io. Andr. in Spec. rub. de dona. inter virum & vxor. Bald. & Ange. in l. penult. §. mulier. ff. sol. matr. Alex. consil. 142. col. 2. lib. 5. Areti. consil. 86. col. 2. Bal. Noue. de dote. 10. part. nume. 7. Socin. in l. 1. ff. solut. matri. nume. 75. & 100. sensit Bart. in l. si constante. num. 100. eo titu. & hanc esse opinor magis receptam à Doctoribus, opinionem, vnde hæc confessio marito, eiusque hæredibus nocebit, quoties exceptioni non numeratæ dotis locus non sit, vel ex legitima renuntiatione, temporis præscriptione, iuramento, aliáue ratione eius vsum impedienti, quod omnes fatentur.

De creditoribus mariti difficilis est quæstio, an & hi eodem iure, quo maritus sint censendi? Et regulariter receptum est, posse creditores aduersus vxorem agentem ex confessione dotis receptæ, vti exceptione non numeratæ dotis. tex. optimus in l. si cui. C. de non numerat. pecu. glo. in hunc sensum ab omnibus probata in d. l. assiduis. quam in d. l. 1. & in d. §. fuerat. passim Iuniores sequuntur post alios, quorum peculiarem nuncupationem omittimus eò, quòd statim ad huius regulæ intellectum & varias interpretationes plures referendi sint authores, qui huic opinioni subscripsêre. Plura etenim traduntur ad faciliorem huius controuersię cognitionem, è quibus aliquot seligenda sunt, quandoquidem cætera facilimè poterunt & depræhendi & explicari. Primùm etenim apud omnes satis manifestum est, hanc regulam esse intelligendam, procul dubio, quando creditores intra tempora marito à lege definita, exceptione non numeratæ dotis vtuntur. Quòd si ea tempora præterierint, non esse creditores, ad excludendam vxorem hac exceptione vtentes, audiendos, adserunt Bartol. Angel. & Salycet. in d. l. assiduis. Bartol. in l. si constante. nume. 100. Areti. consil. 86. colum. secunda. Alexand. in l. 1. nume. 35. ff. soluto matrim. idem Alex. consil. 90. nume. 5. libro 3. Quorum opinionem sequuntur dicentes, eam Communem esse Bald. Nouell. de dote. parte 10. nume. 12. Matthæ. de Afflict. decis. 402. nume. 10. Anton. Rube. consil. 78. nu. 4. & 9. Aymon consil. 40. nu. 6. Et eam etiam probat atque eligit. Imol. in cap. ex literis. nume. 12. de pignorib. quibus adstipulatur text. in l. pecuniæ. C. de solu. ex quo apparet, confessionem receptæ pecuniæ, probationem rei gestæ, & verę solutę validam efficere. Item quod Bartol. & Doctor. communiter scribunt in l. ita stipulatus. §. Chrysogonus. ff. de verb. oblig. dicentes, confessionem recepti mutui, post decursa tempora exceptionis non numeratę pecuniæ opponendæ, veram numerationem probare. Deinde eadem opinio fulcitur ex eo, quòd secundum communem, & si Bart. post glo dubitauerit. in l. si duobus in prin. ff. de iureiuran. fideiussor poterit aduersus principalem debitorem agere, ratione soluti debiti, si probauerit eam solutionem non equidem vera numeratione, sed confessione creditoris, qui fatetur, se eam pecuniam recepisse triginta diebus, post confessionem elapsis, iuxta l. in contractibus. C. de non numerata pecunia.

In contrariam sententiam itum est à plerisque existimantibus, confessionem dotis receptæ à marito etiam ante matrimonium emissam, nequaquam creditoribus nocere, nec veræ dotis priuilegia consequi, licet fuerint elapsa tempora opponendæ exceptionis non numeratæ dotis. Nam & his decursis, posse creditores vti dotis non numeratæ exceptione, scripsêre Imol. in d. §. Chrysogonus. nu. 11. Rom. consi. 445. idem Roma. nume. 22. Aret. nu. 7. Soci. 90. in d. l. 1. Ange. Areti. nume. 15. & Ias. 75. in d. §. fuerat. & Felin. in d. cap. si cautio. num. 84. ex tex. in Authen. sed iam necesse. C. de donat. ante nupt. vbi statutum est, semel dote constituta, confessionem augmenti dotalis à marito factam, in rebusque mobilibus constitutam, creditoribus non nocere, quasi ea facta videatur in creditorum damnum, fraudémue. Sed isthæc inductio, non admodum conueniens est, siquidem non eadem est fraudis suspicio in constituenda dote principali ex prima eius origine, quæ in augmento, cùm id frequentissimè fiat ex simulatione & cautela potius, quàm ex vera eius numeratione, ab initio etenim solet integra dos constitui, ideoque non potest aptè adsumi, ex dicta Authen. aduersus Bartol. iusta & legitima consideratio.

Quod prætereà apparet, quia matrimonia non solent contrahi sine dote, & ob id in constitutione dotis, non est ita facilis fraudis suspicio, sicut in dotis semel constitutæ augmento. Deinde text. in d. Authent. sed iam necesse. nihil ad propositum conducit, nam etiam si constet ex fide tabellionis, res mobiles verè datas in dotis augmentum, hæc datio creditoribus non pręiudicat, quo fit, vt Imolæ, Romani & aliorum opinio ratione ista prorsus destituta sit. Sed & alia ab eisdem ratio adducitur ex l. si cui. C. de non numerata pecu. vbi cautum est, creditores posse vti exceptione non numeratæ pecunię aduersus alium creditorem, etiam si debitor ea vsus non fuerit, igitur decursis iam temporibus opponendæ exceptionis non numeratę dotis, poterunt creditores eadem vti aduersus vxorem, quamuis maritus ea vsus intra legitima tempora non fuerit. Verùm hæc collectio deficit, si verè interpretemur decisionem imperatoris in d. l. si cui. cuius hic est sensus, vt licet aliâs nemo possit vti beneficio alteri competenti eo inuito. l. si iudex circumuento. ff. de mino. attamen creditor, inuito debitore, poterit vti exceptione non numeratæ pecuniæ debitori competenti, secundum Bal. Paul. Sali. in d. l. si cui. Nec ex hoc sequitur id creditori licere eo tempore, quo debitori non licuisset. Imò sicut debitor ipse post tempora à iure statuta, non posset ea exceptione vti, ita nec eius creditores, quod ex eadem l. si cui in prin. & in vltimis verbis colligunt Salycet. ibi Alex. in l. 1 nu. 35. ff. solut. matrimo. & post alios Anto. Rube. dict. consi. 78. nu. 4. optimus text. in l. 1. §. vlt. ff. de bono poss. contra tab. & in l. 1. §. sed si quis. ff. de separationib. Sic sanè erit intelligendus tex. in l. si quis post hac. C. de bonis proscrip. qua decisum est, fiscum posse vti exceptione dotis non numeratę aduersus vxorem illius, cuius bona fisco ob crimen addicta fuerint. Nam id procedit intra tempora à iure definita ad exceptionem hanc opponendam. Resoluto etenim iure authoris, extinguitur & ius successoris. text. in cap. 1. §. rursus. de controuers. inuestitu. His igitur constat, non satis munitam esse vltimam sententiam Imolæ, & Romani aduersus Bartol. nec tamen omninò tutam opinamur esse Communem opinionem. Quam ob rem breui quadam vtar distinctione, ad huius controuersiæ resolutionem. Nam aut confessio dotis receptæ fit constante matrimonio, aut ante ipsum matrimonij contractum. priori equidem casu locus est, ni fallor, posteriori sententiæ, quæ dictat, non pręiudicare eam confessionem creditoribus, etiam post tempora opponendæ exceptionis non numeratæ dotis: quod ex pluribus probari potest. Primò Bartol. & alij, qui priorem opinionem sequuntur, in hunc sensum eam videntur accipere magis Communiter. Deinde in dict. l. si constante. nume. 100. dum Bart. distinguit, confessionem ante matrimonium emissam ab ea, quæ eo constante fit, dicens: primam nocere creditoribus, non sic vltimam? nihil aliud sensit, quàm confessionem constante matrimonio contingentem non obesse creditoribus, etiam transactis temporibus exceptionis opponendæ, alioqui nullum discrimen esset inter confessionem istam & eam, quæ matrimonium præcesserit. His item accedit, quod frequentius ab eodem Bart. & sequacibus assertum sit, confessionem dotis receptæ factam matrimonio constante, in dubio animo donandi factam censeri, quemadmodum superius explicuimus: igitur nec priuilegium prælationis, nec tacitæ hypothecæ consequitur, nec præiudicium creditoribus inferre potest. Quòd si dixerimus, quandoque confessionem emissam matrimonio constante, factam pręsumi spe futuræ numerationis, adhuc ob varias fraudis suspiciones, & propter contrarias authorum sententias existimamus, confessionem istam nec habere priuilegia veræ dotis, nec creditoribus nocere, etiam transcursis temporib. opponendæ exceptionis non numeratæ dotis, Atque ita præter alios in specie scribunt Paul. Castrens. col. vlti. Areti. nu. 7. in l. 1. ff. solut. matrimo. Anto. Rub. consil. 78. nume 4. Angel. Aretin. in d. §. fuerat. num. 15. Bald. in rubr. C. de priuileg. dot. 4. col. Ludo. Gozad. consil. 28. nume. 24. Licet idem Areti. consil. 86. col penult. & Bald. Nouel. de dote. part. 10. nume. 12. diuersum in hoc tenuerint.

Quòd si confessio dotis receptæ fiat ante contractum matrimonij. Bar. opinio erit admittenda, cùm propter eius authoritatem, tùm quod potiora sint eius iura. Vnde post elapsa tempora à lege instituta ad opponendam exceptionem non numeratæ dotis, confessio ista creditoribus etiam prioribus, quibus tacita competat hypotheca, ac demum possidenti res mariti, hypothecæ dotali subditas, nocebit. Siquidem in hac specie præsumendum est, suspicionem fraudis abesse, nec donationis titulum erga vxorem à marito ea asseueratione adsimulari. Et ideò cessant quæ à plærisque in contrarium adduci solent, secundum Cynum in dicta Authent. sed iam necesse. 4. q. Paul. in dict. l. 1. col. vlti. & Areti. ibi nu. 7. & eundem consil. 86. col. 2. & est communis opinio. Imò & idem erit, quoties confessio ista fit ipso contractu matrimonij, vel paulò pòst, priusquam carnalis commistio inter maritum & vxorem sequatur, quasi tunc non sit ita vehemens maritalis amor, sicuti solet esse post coniugalis copulæ commercium, qua ratione sic rem istam explicârunt Areti. in l. si diuortio. nu. 4. ff. de ver. obli. & Ioan. Lupi. in repe. Rub. de donatio. §. 55. nu. 2. Est tamen considerandum. quòd licet à Bart. in dicta l. assiduis. & his, qui eius opinioni Communiter consenserunt, paria iudicentur, tempora opponendæ exceptionis transacta fuisse, & maritum renuntiasse exceptioni non numeratæ dotis, etiam in præiudicium creditorum, iuxta tradita in l. 1. C. de dote caut. non numeratæ. tamen Matthæ. Mathes. notab. 193. Alex. nume. 35. & Socin. nume. 89. in d. l. 1. ff. solut. matrimo. hæc ita differre adnotârunt, vt quamuis creditores post elapsa tempora, non valeant aduersus vxorem vti exceptionem non numeratę dotis, possint liberè & iustè id agere intra ea tempora, non obstante mariti renunciatione, cùm ea non possit creditoribus nocere, argumento text. in l. si vnus. §. ante omnia. ff. de pactis. l. 1. §. si culpam. ff. si quid in fraudem patr. Et quamuis non admodum probetur iure hæc differentia, quam Claudius improbat, si renunciatio fiat ante matrimonium in dicta l. prima. numero 29. reijcienda non est in hac præsertim disputatione, quæ varia efficit iuris vtriusque interpretum iudicia.

Ex præmissis colligi poterit qualiter sit intelligendum, quod in hac quæstione quidam adnotârunt, existimantes, dotis receptæ confessionem nocere creditoribus mariti, qui ius proprium nituntur probare non vera numeratione, sed confessione tantùm, cùm in hac pari causa potior debeat censeri dotis exactio, sic visum est Bald. Angel. Paul. Imol. & alijs in d. l. 1. ff. soluto matrimo. Bal. in d. l. assiduis. in fine. Angel. Aretin. in §. fuerat. de actionibus. nume. 15. & ibi Ias. nume. 91. quorum est maxima authoritas, secundum Bald. Nouell. dict. par. 10. nu. 16, qui dubiam esse censet hanc sententiam ex eo, quòd confessio emissa in fauorem priorum creditorum, nullam habet fraudis suspicionem: at ea, quæ dotis receptæ postea fit, non caret doli præsumptione, propter æs alienum, quo eo tempore maritus grauabatur. Quin & Alex. in dicta l. 1. nume. 35. Aretin. numero 7. Socin. nume. 88. Deci. consil. 96. ad finem. Ludoui. Gozadi. consil. 28 nume. 28. opinantur Bal. & Angeli decisionem veram esse, vbi creditores ex causa mutui, æs alienum peterent: non autem vbi ex alia causa, puta venditionis, depositi, aut locationis debitam esse sibi pecuniam asseuerarent. Cùm in his vltimis causis, locus non sit exceptioni non numeratæ pecuniæ, quæ ex consensu omnium restricta est ad causam mutui & contractum dotalem, iuxta titulum. C. de non numerata pecunia, & ei similem de dote caut. non numerat. Oportet tamen in hoc dubio paria vxoris, & creditoris iura constituere, quo ad exceptiones non numeratæ dotis, & non numeratæ pecuniæ. Nam si vel vxori, vel creditori potest exceptio prædicta opponi, impar est vtriusque conditio, & tenetur is, contra quem obijcitur, veram numerationem probare, vt ad pecuniam debitam possit agere. Pari igitur vtriusque conditione statuta eo tempore, quo exceptioni locus non est, ego arbitror confessionem dotis receptæ ante matrimonium emissam, nocere etiam prioribus creditoribus, siue ex causa mutui, siue ex alia quacunque, quæ sola confessione debitoris probatur. Est etenim hac in specie potior dotis exactio, proptereà quòd confessio facta fuerit tempore, quo nulla adest sufficiens fraudis præsumptio, & creditorum ius non vera numeratione, sed confessione constet, cessetque distinctio mutui, dotis, & aliarum causarum, cùm transactis temporibus opponendæ exceptionis non numeratæ dotis, nullo pacto vxor teneatur veram numerationem ostendere: Imò id onus aduersarijs incumbat, veraque præsumatur dotis numeratio, sed & si priores creditores veram numerationem probauerint, adhuc vxorem eis fore præferendam censeo, cùm ob confessionem emissam ante matrimonij contractum, tùm ob exclusam tempore exceptionem non numeratæ dotis, siquidem his duobus simul suppositis, frequentiori consensu Bartol. opinio admittitur contra gloss. in dicta l. assiduis. Hoc ipsum apparet euidentius, quia Bald. in dicta l. assiduis. & in dicta l. 1. quique eum sequuntur: recepta semel gloss. opinione, eam intelligunt, vbi creditores veram numerationem probauerint: Igitur is intellectus locum habet tunc, cùm vera fuerit opinio gloss. scilicet, in confessione dotis receptæ constante matrimonio emissa: non in ea, quæ matrimonium præcesserit, quæ secundum Bartoli sententiam iudicanda est. Et ideò Baldi, & aliorum consideratio, Alexandrique interpretatio procedunt, quando vxor vtitur in exactione dotis mariti confessione, quæ matrimonio constante processerit.

Secundò ex eadem distinctione, an confessio matrimonium præcesserit, vel eo constante fuerit celebrata, accipiet non incertam omninò definitionem, quod solet disputari, num ea confessio noceat futuris & posterioribus mariti creditoribus? Nam eam nec futuris creditoribus nocere colligitur ex gloss. in Authent. sed iam necesse. C. de donat. ante nupt. vbi Bart. & Doct. eam sequuntur, præsertim quando aliqua subest fraudis præsumptio, quæ in confessione dotis receptæ plærunq; subesse videtur. Sed prænotandum est, futuris creditoribus tunc competere reuocatoriam ex titulo, si quid in fraudem creditorum, cùm de fraude constituerit, vel ea fuerit vehementer præsumpta. text. & ibi glossa secunda solutione, in l. in fraudem creditorum testamento datæ. ff. qui & à quibus Ioan. Faber colum. 3. & ibi Iason nume. 63. in §. item si quis in fraudem. de actionib. Bar. in l. ait prætor. §. ita demum. ff. de his, quæ in frau. credit. Angel. Aretin. in d. §. fuerat, nume. 14. Bal. Nouell. de dote. part. 10. num. 17. Campecius de dote 1. part. q. 53. idem Bar. & Doctor. in d. Authent. sed iam necesse. sic intelligentes glos. ibi. cùm alioqui futuris creditoribus minimè liceat petere reuocationem ex eo. titulo. l. 1. C. de iure fisci. lib. 10. dict. §. ita demum. Igitur si confessio dotis receptæ matrimonium præcesserit, nisi in fraudem posteriorum creditorum probetur eam præcessisse, proculdubio sicut prioribus nocet, ita & fortiori ratione posteriobus nocebit, nec vlla tunc fraus præsumitur. Quòd si confessio dotis receptæ contigerit constante matrimonio, & eam simulatam fuisse, in fraudem prohibitæ donationis dixerimus, nec priorib. nec posteriobus creditoribus nocebit, sicuti hoc in capite semel adnotauimus, at si ea confessio fuerit potius emissa spe futuræ numerationis, quàm ex simulata donatione: posterioribus creditoribus nocebit eo tempore, quo locus non est exceptioni non numeratæ dotis, quod ipse colligo ex Paulo Castr. in dicta l. 1. colum. vlti. atque isthæc omnia accipienda sunt, etiam si creditoribus his hypothecarum iura tacitè vel expressè competant iuxta distinctionem ab initio præmissam.

Tertiò illud huic disceptationi mirè congruit, quod Bald. Nouell. dicta part. 10. nume. 10. & sequenti, scribit confessionem dotis receptæ, siue ante matrimonium, siue eum constante contingentem, nocere etiam anterioribus creditoribus, quibus hypotheca nulla tacita, vel expressa competat. Quia quoad priuilegium actionis personalis doti à iure concessum, minimè oportet, nec est necessarium veram dotis numerationem probari. Cùm priuilegia creditoribus competentia ex titulo. ff. de priui. credit. non exigant præcisè veram numerationem. Huic opinioni refragantur Socin. in dicta. l. 1. nume. 92. & Francisc. à Ripa in l. quæsitum. §. si sponsa. ad finem. ff. de priuilegijs creditorum. qui tamen diuersis rationibus vtuntur. Socinus etenim contrarium verius esse censet, ex eo, quòd etiam personalem actionem creditor habens, possit vti exceptione non numeratæ dotis aduersus vxorem. l. si cui. C. de non numerata pecunia, quod non negat Nouellus, nec nos negamus, modò ea exceptio apponatur intra tempus à iure statutum. Deinde alia vtitur ratione Socinus, qua & Ripa eius sententiam probat, & si non eadem omninò sit inductio, nempe quia dicta l. assiduis, quæ veram numerationem exigit, vt locus sit priuilegio prælationis, non tantùm loquatur in creditoribus, quibus hypotheca competit, sed & in his, quibus in personam actio datur. Nam ea constitutio vetera iura, quæ dotali actioni, aduersus similes in personam actiones priuilegia concessêre, interpretatur, & ad creditores, qui hypotheca vtuntur, extendit. Igitur in omnibus est pariter ea decisio interpretanda. Hæc tamen ratio, non omninò conuincit falsam esse Nouelli sententiam, cùm transactis temporibus opponendæ exceptioni non numeratæ dotis à lege concessis, vera dotis numeratio præsumatur, & dos, vt verè numerata sit iudicanda. Quam ob rem ipse confessionem præcedentem matrimonij contractum distinguendam esse reor ab ea, quæ eo constante contigerit, ita quidem, vt licet posterior prioribus creditoribus, etiam personali tantùm actione munitis minimè noceat: prior tamen dubio procul eis nocebit, vt in specie docet Pau. Castr. in dicta l. i. vlti. col. perperàm relatus à Socino ibidem, nume. 92.

Quartò admonendum est, Iasonem in dicto §. fuerat. nu. 90. falsò collegisse ex Bald. & Ang. confessionem dotis receptæ, matrimonij contractum præcedentem semper creditoribus nocere, ac pro vera numeratione habendam esse, siue sit renunciatum exceptioni non numeratæ dotis, siue non, etiam intra tempora huic exceptioni opponendæ constituta. Nam & si hoc iure, & ratione Iason improbauerit, immeritò id Baldo, & Angelo tribuit. Bal. etenim in rub. C. de priuil. dot. nume. 6. & Angel. in dicto §. fuerat. nume. 15. tantùm scribunt confessionem dotis receptæ à marito ante matrimonium emissam, creditoribus nocere, si renunciatum fuerit exceptioni non numeratæ dotis, vel tempora eiusdem exceptionis opponendæ elapsa fuerint. Quod plurimum differt ab eo, quod Iason eis imposuerat.

Vltimò non est prætermittendum, quod omnium ferè vnanimi consensu video comprobari, confessionem dotis receptæ in rebus immobilibus, etiam ad emptionem æstimatis, veram esse censendam, nisi contrarium probetur, nec impugnari posse exceptione non numeratæ dotis, veræque & palàm receptæ dotis priuilegia habituram, sicuti ex dicta Authent. sed iam necesse. præter alios colligit Bald. in dicta rubr. C. de priui. dot. nume. 6. & idem in l. in contractibus. C. de non nume. pecu. in princ. 1. quæst. Cui suffragantur cæteri, qui dictæ Nouellæ constitutionis decisionem inducunt ad intellectum glos. in dicta l. assiduis. cùm ea constitutio tractet solummodò de rebus mobilibus in dotis augmentum datis: quasi in immobilibus, nec simulatio, nec fraus ita cautè contingere possint, quin facilè deprehendantur.

ARGVMENT. CAP. VIII.

De meliorationibus rei hypothecæ, & pignori subiectæ.

SVMMARIVM.

- 1 Actionis hypothecariæ, & in ea proferendæ sententiæ Formula. & nume. sequenti.
- 2 Hypothecaria conuentus, si rem ipsam meliorauerit, poterit offerre actori ipsius rei veram æstimationem, demptis meliorationibus, & nume. sequenti.
- 3 Intellectus l. 2. C. de prædijs, & omnibus rebus Nauiculariorum lib. 11.
- 4 Condemnatus actione reali, vbi & in fructibus condemnatio facta fuerit, an teneatur ad fructus perceptos ex meliorationibus per eum factis.
- 5 Filius qualiter poßit rem aduentitiam à patre alienatam in vita, vel post mortem patris rei vendicare? & inibi vsque ad finem intellect. l. Regiæ Partitarum.
- 6 Pater potest quandoque alienare rem aduentitiam filijfamilias sine decreto iudicis.
- 7 An pater per alienationem voluntariam rei aduentitiæ statim vsumfructum amittat, isque fisio deferatur?
- 8 Filiofamilias, vxori in rebus paraphernis, quandoque præscriptio nocet, eaque currit aduersus eos, & ibi intellect. l. 57. Tauri.

CAPVT VIII.

QVI hypothecaria in rem actione agit, hac formula vti debet, vt res, quæ ipsi actori, eidemque creditori à lege, vel à debitore fuit pignori obligata, nec tamen tradita, ei tradatur ab eo interim tenenda, donec debitum solutum fuerit, atque in hunc modum concipienda sententia est, l. si cùm venditor. in principio. ff. de euictioni. l. si fundus. §. in vendicatione. l. si inter. §. vlti. ff. de pignori. iuxta Communem interpretationem traditam in §. item Seruiana. de actioni. per Bartol. in l. rem alienam. col. penulti. ff. de pignor. actio. Antoni. Fanensem de pignorib. 8. part. membro 3. nume. 24. legimus tamen quandoque aliter hanc actionem conceptam fuisse ita sanè, vt actor petat rei obligatæ possessorem damnari, vel ad ipsius rei restitutionem & traditionem, vel ad pecuniæ debitæ solutionem. l. 2. vbi Bart. C. si vnus ex pluri. hæred. text. in cap. ex literis. vbi Imol. Panormit. & alij de pignori. Bart. in dicto §. in vendicatione. Faber, Iason numer. 127. & nouiores in dicto §. item Seruiana. plurimùm ad hoc conducit gloss. ibidem probata in l. 2. §. item si in facto. ff. de verb. obligat. quam dicit singul. esse Bald. in l. si pacto quo pœnam. ad finem. C. de pact. Tradit Deci. in l. quatenus. ff. de regu. iur. Ad hunc modum est intelligenda sententia, cuius meminit text. in dicto cap. ex literis. quæ possessorem condemnauit ad pecuniæ debitæ solutionem pro quantitate bonorum, quæ reus hypothecaria conuentus possidebat, & pignori fuerat à domino obligata: Hunc etenim sensum habet, vt reus debitum soluat, tradendo bona per eum possessa, ab ipso actore tenenda, donec debitum solutum fuerit. Vel vt ea bona creditori in eum finem tradat, quòd si ea nolit tradere, debitum ei soluat, sicuti Panormi. & alij explicant ex his, quæ modò diximus, quod etiam deduci poterit à l. mulier. ff. qui pot. in pigno. habean. & l. quamdiu. C. de distract. pigno.

His præmissis, quæritur, an is, qui debitor non est, sed rei pignori. & hypothecæ obligatæ possessor, conuentus hypothecaria actione, cùm rem ipsam proprijs impensis, meliorationibus preciosiorem reddiderit, possit absolui ab actione ista, si offerat actori veram æstimationem illius rei, demptis meliorationibus, nempe precium, quod res illa iustè valeret, si non esset meliorata à possessore, licet ea æstimatio minor sit, quàm ipsum debitum pro cuius solutione fuit obligata? Et quod sit satis, æstimationem hanc à possessore solui, vt actione hypothecaria minimè teneatur, probat tex. in l. 2. C. de prædijs. & omnibus reb. nauiculari. lib. 11. vbi expressim hoc adnotârunt Bartolus. Bald. Angel. Platea. Rebuffus & Alex. in additionib. ad Bar. ibi. idem Alexan. ad Bartol. in l. si fundus. §. si res. ff. de pignori. Paul. Castrens. in l. si conuenerit. in 2. §. si fundus. ff. de pignorat. actio. Corsett. in singul. verb. melioratio. Socinus consil. 224. lib. 2. ad finem. Alber. Brunus in tracta. de augmento. 5. conclusione principali. versic. quinto. Antonius Fanensis in tractat. de pignori. 5. part. memb. 4. nume. 21. Quorum opinio celebris est, & in PRAXI sæpissimè in hoc Regio Granatensi Prætorio recepta, dubia tamen ex sequentibus.

Primò etenim huic opinioni obijcitur Iurisconsulti responsum in l. si fundus hypothecæ. in princip. ff. de pignori. Si fundus, inquit Martianus, hypothecæ datus sit, deinde alluuione maior factus, totus obligabitur. Sic in l. si conuenerit. §. si nuda. ff. de pignor. actione. Paulus scribit: si nuda proprietas, pignori data sit, vsusfructus, qui postea accreuit, pignori cedit. Eadem causa est alluuionis, quibus conuenit Regial. 15. tit. 13. part. 5. vnde apparet. id, quod accreuerit post contractum hypothecæ fundo obligato, eidem obligationi, & hypothecæ summissum censeri. Igitur idem & in meliorationibus dicendum erit. Sed hanc obiectionem Bartol. in d. l. 2. sic dissoluit, vt fateatur, fundi meliorationes, & itidem quod ei per alluuionem accreuerit, sicuti & ipsum fundum, pignori obligata esse: ad serit tamen possessorem ab actione hypothecaria absoluendum esse, si voluerit soluere creditori ipsius fundi iustam absque meliorationibus æstimationem. Quæ quidem solutio, nulla ratione procedere potest, quod statim satis apertè monstrabitur.

Secundò aduersus Bartol. alter Iurisconsulti locus sese offert in l. Quum postulassem. §. vlti. ff. de damno infecto. vbi probatur, creditorem posse iure hypothecæ fundum ab emptore euincere, nec teneri eidem emptori soluere expensas, quas ipse in vtilitatem ac refectionem fundi fecerit. Ergo poterit creditor fundum pignori obligatum, etiam cum ipsis meliorationibus à tertio possessore euincere, quamuis is possessor in eiusdem meliorationes impensas fecerit. Verùm iuxta Bartol. interpretationem, quæ Communis est, secundum Roma. ibi etiam emptor conuentus hypothecaria, vti poterit retentione fundi, donec ei soluantur impensæ factæ in refectionem, aut meliorationem fundi, vel saltem, vt opinatur Alber. ibi emptor vti poterit retentione fundi, vt ei soluatur precium meliorationum, quatenus ex eis res ipsa facta sit preciosior, optimus text. in l. Paulus. §. penulti. ff. de pignoribus. qui hanc Bartol. & Alberi. sententiam defendit. Et nihilominus ex dicto §. vlti. l. cùm postulassem, deducitur, posse omninò creditorem fundum melioratum auocare à possessore, qui eum meliorauit, solutis meliorationum æstimationibus.

Tertiò ad idem facit text. in d. l. Paulus. §. pe. domus pignori data, inquit Iurisconsultus, exusta est, eamque aream em it Lucius Titius, & extruxit. Quæ situm est de iure pignoris, Paulus respondit, pignoris persequutionem perseuerare, & ideo ius soli superficiem sequutam videri, id est, cum iure pignoris, sed bonæ fidei possessores, non aliter cogendos creditoribus ædificium restituere, quàm sumptus in extractionem erogatos, quatenus preciosior res facta esset, reciperent. Hactenus Paulus, ex quo apparet, non alia ratione ædificium in ea specie pignori obligatum esse, quàm quod ipsa superficies solo cedat, solum autem pignori, & hypothecæ sit obligatum. Sic ergo euidenter ostenditur eadem ratione, meliorationes factas in re pignori subdita ipsam rem sequi, & eodem iure pignoris obligari. Quo fit, vt si actor agens hypothecaria, velit æstimationem meliorationum, aut sumptus earum soluere, quatenus res sit facta preciosior, nullo pacto possit excludi à possessore soluente æstimationem ipsius rei, seclusis meliorationib. optimus tex. in l. Regia. 15. titu. 13. par. 5.

Quartò eandem partem improbat ratio, ni fallor, satis vrgens. Nam ex præcedentibus constat, meliorationes etiam iure pignoris & hypothecæ obligatas esse, & tamen proprium est actionis hypothecariæ, quod vel debitum integrè actori soluatur, vel ei tradatur res, quæ pignori est obligata. text. in dicta l. si fundus. §. in vendicatione. l. mulier. ff. qui potio. in pignor. hab. l. si cùm venditor. in princip. ff. de euictio. actio verò hypothecaria etiam ad meliorationes competit, cùm & ipsæ, vt diximus, sint hypothecæ subditæ. Consequitur igitur hinc, non posse reum inuito actore, nisi integrum debitum soluat, meliorationes retinere, nec satis erit rei æstimationem creditori agenti hypothecaria soluere eiusdem rei, attento statu prius, quàm melioraretur. His profectò rationib. opinio Bar. quæ Communis videtur, ita im pugnatur, vt planè falsa potius, quàm vera possit censeri. Nec parui refert, sit vera, an falsa communis sententia, si quidem ea recepta possessor hypothecaria conuentus, ab ea actione soluatur, nondum soluto integrè debito, nec restituta re ipsa, quam iure pignoris creditori fuit obligata. Quod verò ea falsa sit, id vtilitatis affert actori, quia & si is soluat expensas factas à possessore in meliorationib. sunt tamen ij sumptus compensandi cum fructibus ipsius rei, post litis contestationem perceptis, iuxta text. & ibi notara in dicto §. in vendicatione. & præterea creditor re ipsa fruiturus est, & eiusdem fructus perpetuò recipiet, atque ita poterit debitam sibi quantitatem futuris temporib. integram percipere.

Non obstat dicta l. 2. quæ Bartol. opinionem nequaquam probat, si consideremus res nauiculariorum obnoxias fuisse certæ pensioni fisco soluendæ, quæ quidem pensio vel erat quota pars fructuum, vel peculiaris & definita quantitas, & hæc etiam in fisci fauorem non solet imponi maior, sed multò minor, quàm sit ipsius rei emolumentum, quod manifestum est. Contigit etenim nauicularium quendam rem propriam pensioni subditam in eum, qui nauicularius non erat, iure alienationis transtulisse, emptor veró eandem rem meliorauit, & ob id ambigi potuit, an pensio augeatur propter meliorationes? & responsum est ab Imperatore, pensionem minimè augeri ob meliorationes, & incrementum rei, imò eam soluendam esse in specto emolumento, quod res ipsa pendebat eo tempore, quo à nauiculario fuit alienata. Quo fit, vt ea constitutio non rectè inducatur ad rem hypothecæ, & pignori subditam, quasi ea res, quatenus fuerit meliorata, & quo ad meliorationum æstimationem hypothecaria actione euinci non possit, cùm in actione hypothecaria, non tractetur de augendo debito ex meliorationibus, sed de eius solutione absque vllo incremenio, attenta origine contractus. Et constat discriminis ratio, quia quo ad actionem hypothecariam, meliorationes fiunt eo tempore, quo res ipsa obligata est pignori, & debiti solutioni. Vnde meliorationes accedunt solo, at quantum attinet pensionem fisco soluendam, melioratio fit eo tempore, quo res iam nauiculariorum non est, quamobrem pensio ex meliorationib. non debetur, tametsi pro solutione pensionis debitæ ab eo tempore, quo nauicularius eam rem possederat, non negat præfata constitutio, etiam ipsam rem cum meliorationibus obligatam esse. Ex quibus constat, non posse Bartol. & aliorum, qui eum sequuntur, opinionem ex dicta l. 2. satis congruè probari.

Cæterum & si Bart. opinio admittenda sit, oportet eam in hunc sensum intelligi, vt æstimatio rei fiat, deductis meliorationibus, iuxta præsentis temporis conditionem. Aestimabitur etenim res, ac si meliorata non esset, sed tamen attento præsentis temporis valore, sicuti ex notatis in l. domos hæreditarias. ff. de legat. 1. scribit Antoni. Fanensis dicto 4. membro. numer. 21. nam valoris ipsius rei intrinsecum incrementum cedit omninò in vtilitatem ipsius creditoris, cui res fuit, & est obligata. Imó vtcunque Barto. sententia vera sit, locum obtinet, non tantum in ipso meliorante, sed & in eius successore singulari, qui rem ipsam non meli orauerit. text. optimus in l. hoc iudicium. §. impendia. versi. sed si is, qui à me emerit. ff. communi diuid. Alexan. in l. qui exceptionem. §. si pars. ff de condict. indebiti. Anto. Fanensis in dicto 4. membro, num. 21. ad finem. quibus accedit pulchra quæstio, an is, qui possidet rem pignori obligatam, & tamen debitor non est, eamq́ue obtinet eo in statu, quo à debitore tenebatur, nullis factis in ea meliorationib. conuentus hypothecaria, possit offerre creditori agenti veram ipsius rei æstimationem, quæ minor est ipsi debito, atque ex hoc ab actione absoluendus sit. Et ita fieri posse, ac iure pronunciandum esse, respondit Maria. Soci. in consi. 224. libro 2. dicens, esse hanc nouam opinionem, & probari in capti. ex literis. de pignorib. Ego profectò nouam, & falsam eius esse sententiam opinor, nec alicubi probari posse, nam in dicto cap. ex literis. minimè probatur ex his, quæ in initio huius capitis diximus, multò minus in alijs locis, quæ à Socino allegantur, quibus respondet Antonius à Fano in tract. de pignorib. 4. membro quintæ partis principalis, numero 21. ab eodem Socino discedens.

Tandem his omnibus ad amussim perpensis, maximè dubia apparet sententia Barto. nec potest iure defendi. Quamobrem iustius erit, in hac controuersia à iudicibus definiri, rem ipsam cum eiusdem meliorationibus restituendam, seu reddendam esse creditori agenti hypothecaria, vt eam obtineat is in pignus, & hypothecam, donec pecunia debita sibi soluatur, modò prius creditor possessori soluat meliorationes, quatenus res ipsa facta est preciosior, compensatione harum meliorationum admittenda cum fructibus perceptis post litis contestationem, ex dicto §. in vendicatio. non autem cum perceptis antea, quia eos possessor, vt verus rei dominus perceperit. gloss. communiter recepta in l. emptor. ff. de rei vendic. Quòd si creditor harum meliorationum æstimationem soluere recuset, satis poterit seruari opinio Bar. ex qua reus hypothecaria conuentus si velit, nam & eum cogi posse, nondum mihi certum est, poterit soluere creditori æstimationem ipsius rei, attento eius statu, in quo erat prius, quàm melioraretur. Quin & ad hoc quandoque erit cogendus possessor, iuxta distinctionem text. in l. in fundo. ff. de rei vendicat. qua in re potissimum est æquitatis ratio eligenda, absque priuatorum graui iactura.

Proximæ quæstioni accedit & alia non inutilis, siquidem solet adduci in controuersiam, an possessor qui damnatus est vero domino rem restituere cum fructib. teneatur præstare fructusquos ex meliorationibus ab eo factis, perceperit? Quibusdam visum est eum, qui alienam rem ab eo possessam meliorauerit, quamuis alioqui ad fructuum restitutionem teneatur, cogendum non esse fructus restituere ex meliorationib. text. singular. in l. cæterùm. ff. de rei vendicat. cùm de fructibus serui petiti quæritur: improbè tamen, inquit Paulus, desiderabit petitor fructus æstimari, qui ex artificio eius percipi potuerunt, quod artificium sumptibus possessoris didicit. Ex quibus verbis hanc conclusionem existimant quidam Ang. adnotasse. Sed, vt manifestum fiat, adnotationem Angeli perperam intellectam fuisse, distinguendi sunt fructus percepti ab his, qui percipi potuerunt ex ipsis melio rationibus. Percepti etenim adhuc ex ipsis meliorationibus procul dubio restituendi sunt in specie dictæ l. cæterum. secundum gloss. ibi versi. potuerunt. cui consentiunt expressim Angel. & Fulgos. Roma. Singular. 333. Barto. in l. ratio. §. quòd si ff. de actionib. empti. idem probat glo. in l. quòd si artificem. verb. compensari. ff. de rei vendic. hi verò fructus, qui percipi potuerunt ex meliorationibus, sed percepti non sunt, etiam à malæ fidei possessore minimè debentur. text. in dicta l. cæterum Et hoc ipsum est, quod Ang. Fulgos. & Roma. ex ea deduxerunt, vnde non rectè vulgò accipitur Angeli sententia. Et licet text. in dicta l. cæterùm. expressim decidat dubium istud in meliorationibus, quarum æstimatio necessariò non est possessori soluenda, per text. in l. sin autem. §. vlti. ff. eodem titul. tamen idem erit in fructib. qui percipi potuerunt ex meliorationibus, quarum æstimatio melioranti soluenda est, hoc etenim dictat ratio Iurisconsulti in d. l. cæterùm. ne meliorantis industria ei sit nocitura.

Quid igitur in bonæ fidei possessore dicendum erit, quo ad fructus ab eo perceptos ex meliorationibus ante litis contestationem? si quidem Barto. gloss. Angel. Fulgo. & Roma. de malæ fidei possessore responderunt. Et receptum est apud suprema Hispaniarum tribunalia, horum fructuum compensationem admittendam esse in hunc sanè modum, vt si æstimatio meliorationum excedat fructus, à possessore à die possessionis ex ipsa re perceptos, quod superest reo ab actore soluatur: at si fructus excesserint meliorationum precium, hic excessus actori à possessore reddatur, habita ratione fructuum post litem contestatam perceptorum. textus optimus in l. sumptus. ff. de rei vendicat. quem ita PRAXIS interpretatur, & ea ratione, quoties de compensatione sumptuum, & fructus tractatur, veniunt etiam in hanc computationem fructus percepti ex meliorationibus, quo fit, vt quidam censeant peioris esse conditionis eum, qui meliorauerit rem, quàm is, qui ab hoc munere & labore abstinuerit. prior etenim fructus ante litem contestatam perceptos, & consumptos bona fide, verè restituit, posterior verò eos præcipuos capit, nec reddere tenetur, secundum ea, quæ traduntur in cap. grauis. de restitut. spoliatorum, & in l. ex diuerso. ff. de rei vend. Et tamen non omninò congruit hoc discrimen, cùm prior non restituat eos fructus, sed imputet in compensationem sumptuum, quos fecerat rei ipsius melioratione, nec teneretur eos reddere, imò perciperet, sibique adquireret, si desoluenda meliorationum æstimatione agare supersedisset. nam & fructus, quos alioqui præcipuos possessor haberet, nec reddere teneretur, omninò compensat. l. emptor. vbi gl. versic. eos. ff. de rei vendicat.

Quod verum est in fructib. perceptis ratione possessionis, & bonæ fidei, siquidem secus erit in fructibus perceptis à possessore ratione dominij iusti & veri, nam hi non sunt compensandi iuxta gloss. vbi Angel. in eadem l. emptor. versic. superfluum. de qua alibi opportunius tractabitur. Nec oberit huic resolutioni, quod Matthæ. Afflict. scribit decisione 87. numero 6. cùm is non rectè intellexerit gloss. & Angeli sententiam in dicta l. emptor.

Verùm materiam istam hypothecariæ actionis tractanti in mentem venit Regia lex 24. titu. 13. part. 5. qua constitutum est, patrem non posse alienare bona aduentitia filiorum, quòd si ea alienauerit, manere bona ipsius patris obligata pignori, & hypothecæ ipsis filijs ad rei aduentitiæ satis factionem in hunc sanè modum, vt mortuo patre tunc possit filius rem alienatam ab emptore vendicare, cùm ex bonis paternis facta excussione, non potest iustam æstimationem rei per patrem alienatæ consequi. Ambiguum etenim est, an hæc Regia decisio iuri Cæsareo contraria sit. Nam & Azo in summa C. de bonis, quæ lib. versic. nec puto. scribit, quòd pater legitimus administrator filiusfamiliàs etiam minoris, potest res filij immobiles, in quibus pater vsumfructum habet sine decreto iudicis alienare, quanuis alioqui in huiusmodi rerum alienatione hoc requiratur. l. ob æs alienum. cum similibus. C. de prædijs mino. Azonem sequuntur Bald. 1. quæstio. Fulgo. Paul. Alexan. & Aretin. in l. præses. C. de trans. Bald. in l. vlti. §. sin autem æs alienum, & ibi Fulgosus & Corneus. C. de bonis, quæ libe. Baldus & Angelus in l. de re filiorum. ff. de transact. Romanus & Iason in l. filius familiâs. in fine. ff. qui satisdare cogantur. Decius consilio 209. col. 1. & alij, quorum meminit nuncupatim Andræas. Tiraquellus in l. si vnquam. C. de reuocanda donation. in princip. num. 28. Ex quibus apparet, eam opinionem Communem esse, quod & Iason fatetur in d. l. præses. col. 2. & Loazes in l. filiusfamiliâs. §. diui. num. 32. ff. de lega. 1. ac probatur id in d. §. sin autem æs alienum. hoc tamen ad Regiam legem non attinet, cùm Azonis dictum sit intelligendum in alienatione necessaria, quę fit ob æs alienum, aliáue vrgente necessitate simili, quæ ipsi filiofamiliâs immineat, non in alienationibus voluntarijs. ita sanè Azo ipse loquitur, eumque intellexêre Bald. in l. 1. in principio. ff. de rebus eorum. idem in l. si pupillorum. §. ff pater. ff. eod. Areti. in l. vlt. §. pupillus. ff. de verborum. obligat. Iason in dicta l. filiusfamiliâs. in fine. Loazes in dicto §. diui. & præ cæteris Tiraquel. vbi suprà, nume. 32 quo in loco Azonem post Alexan. in dicta l. præses. defendit à Salyce. & Iasone ibidem ex eo, quòd pater rem istam, in qua vsumfructum habet, alienat, non vt tutor, curatórue filij, sed vt legitimus administrator, qui præter affectionem paternam commodum ea in re habet, & ideo præsumendum est, non eam alienaturum esse temerè, Regia verò constitutio ad eam pertinet alienationem, quæ facta fuerit à patre sponte, nulla æris alieni, aliáue necessitate vrgente, quæ ipsi filiofamiliâs incumbat. Vnde non potuit ab hoc Azonis dicto procedere, quod dicta lege fuit decisum.

Est & alia eiusdem Azonis sub eadem Rubrica consideratio, quæ forsan ansam præbuit his, qui Partitarum iura à Cæsarum sanctionibus, iureque Romanorum deduxerunt, vt præfatam ederent constitutionem. Et pro conseruatione inquit Azo, istarum rerum aduentitiarum, vel precium ipsarum habet filius tacitam hypothecam, & cum pater non vendidit ob æs alienum soluendum. Hactenus is author probat, patre alienante rem aduentitiam, in qua vsumfructum habet, absque æris alieni necessitate, filium habere tacitam hypothecam aduersus bona patris. Sed hypothecaria nusquam obtinet contra tertium possessorem, nisi prius in bonis principalis debitoris præmissa fuerit excussio. Authentic. hoc si debitor. C. de pignoribus. Regia lex 14. titulo 13. part. quinta. igitur filius non euincet, nec vendicabit rem aduentitiam a patre alienatam ab emptore, donec appareat, ex bonis patris eam consequi non posse ipsius rei precium, sicuti lege Regia sancitum est, quam ob rem quibusdam forsan videbitur. l. 1. C. de bonis matern. rei alienatæ venditionem filio concedentem, esse sanè intelligendam in subsidium, quoties è bonis paternis eiusdem rei æstimatio restitui non potest. Illud profecto certi iuris est, hanc Azonis opinionem veram esse, & probari in l. cùm oportet. §. vltimo. vbi gl. Bart. Bald. & alij in §. non autem. text. optimus in l. si quis prioris. §. in illo. vbi gloss. Bartol. Bald. & Salyc. C. de secun. nupt. Socinus consil. 34. libro 1. colum. penult. Antoni. à Fano de pignorib. secunda parte. membro 4. nume. 13. Ex hoc tamen minimè sequitur, filio denegari vendicationem rei malè per patrem alienatæ, etiam si pater ipse diues sit, possitq́ue eius rei precium filio solui ex bonis patris, quod probatur in dict. l. prima. quæ secundum Accursium ibi statim in limine contractus filio euictionem concedit. Idem dictat ea ratio, quod alienatio facta à patre non tenet, text. & ibi gl. in l. vltima. §. non autem licentia. C. de bonis, quæ lib. Nam si venditio nulla est, atque filio vendicatio, vt domino iure competit, optimè colligitur, filium eam rem posse vendicare ab emptore, nulla præmissa patrimomonij paterni excussione. Nec text. in Auth. hoc si debitor. quidquam oberit. cùm hic non tractemus de re propria ipsius patris ab alio, qui eius hæres non sit possessa, tunc etenim locus est necessariæ excussioni, sed agitur maximè de euincenda ab emptore re propria ipsius agentis, qui eius verè dominus est, reiq́ue vendicationem habet eo quidem titulo, quòd à non domino fuerit alienata. Ex quibus satis, ni fallor, compertum est, Regiam Partitarum constitutionem adhuc non potuisse ab hac posteriori Azonis sententia deduci, nisi eam prauè intellectam ab illarum legum conditoribus fuisse asseueremus. Superest ergo, eam decisionem à iure Romanorum omninò alienam esse.

Sæpissimè tandem controuertitur, sitne ea constitutio admittenda viuente patre, qui rem ipsam alienauit, quidam enim opinantur, eam obtinere patre iam mortuo, quemadmodum ipsius verba dictant, nec patre viuente filium excludendum fore a vendicatione rei aduentitiæ per patrem alienatæ, quia quod in dicta lege sancitum est, iuri Cæsareo, & communi refragatur, vnde strictè accipiendum est, vt minor sit iuris communis correctio, quæ admodum odiosa & aliena à Partitarum iure videtur. & præterea viuente patre indecens est, ipsum filium à patre, eiúsue patrimonio æstimationem rei alienatæ in iudicio exigere l. lis nulla. ff. de iudic. & cap. vlt. de iudic. in 6. siquidem molestum erit ipsi filio litem aduersus patrem subire, cùm possit ab extraneo rem propriam iure dominij vendicare, at patre ipso mortuo facilis est huius damni, aut rei æstimationis exactio ex hæreditate, & bonis paternis, quibus huic oneri sufficientibus, iniquum propriè videtur, emptorem, qui à patre causam habet, in iudicio vexari. Alij contrariam sententiam veriorem esse censent, existimantes, etiam patre viuente, locum fore Regiæ decisioni, ob eandem rationem, quæ forsan fortius vrget patre viuente, quo quidem tempore dubium est, sitne filius futurus patri hæres, & ob id à vendicatione rei venditæ excludendus, patre verò vita functo iam omninò constat, filium non esse patris hæredem, cùm alioqui, si hæres patris sit exceptione euictionis, ab actione repellitur. l. cùm à matre. C. de rei vendit. l. vendicantem. ff. de euictionib. dicta Regia l. 24. ad finem. Deinde viuente patre non est omnino honestum à filio, eius contractum rescindi, ob eam reuerentiam qua filij parentes honorare debent. Filius ergo iuxta hunc sensum, in vita patris hac vendicatione abstinebit, aut quod magis apud Regia tribunalia receptum est, iudicibus frequenter in varias sententias euntibus, eodem pacto viuente patre erit Regia lex seruanda, sicuti eo mortuo seruaretur. Nec prorsus isthæc opinio inhumana est: patre enim bona possidente, è quibus rei alienatæ æstimatio filio solui possit, æquum erit, & rationi congruum rei vendicatione ab eodem filio minimè possessorem conueniri.

Quòd si patre viuente præfata Regia decisio locum obtinet, meritò quæritur, sitne seruanda in filio emancipato, cui de iure rerum aduentitiarum, quæ ei obuenerunt, dum esset sub patria potestate, vsus fructus fuerit adquisitus? Et quia filius iam vsumfructum rei per patrem alienatæ posset percipere, ni foret alienata, apparet ius ei competere, & permitti viuente adhuc patre, ratione illius commodi rem illam vendicare. Sed & hoc apud me eam dubitationem habet, quòd paria sint, quantum ad hanc rem, filium esse vel sui iuris iam equidem emancipatum, vel sub patria potestate constitutum. Nam patre alienante rem aduentitiam filijfamiliâs, statim ab eo vsusfructus tollitur, & in filium transfertur. text. singul. vbi glo. & Salyc. in l. si vsusfructus. ff. de iure doti. text. in §. finitur. Insti. de vsufru. vers. nam cedendo. iuxta intellectum gloss. & Salycet. in dicta l. si vsusfructus. & Ioan Fabri. in §. item finitur. Insti. de vsufru. quibus nouissimè accedit, non facta eorum mentione Ferdin. Loazes in l. filiusfamiliâs. §. diui. ff. de legat. 1. nume. 32. qui expressim in vsufructu legali patri in bonis filijfamiliâs competenti, loquitur, text. adducens in l. cùm oportet. §. non autem hypothecam. versi. & si quid ex vsu. C. de bonis, quæ lib. ex quo notat, ius vsusfructus à patre alienari non posse, licet vendi ipsa commoditas ab vsufructuario valeat. l. necessariò. §. vlt. ff. de peri. & commo. rei vendit. gloss. in dicto §. item finitur. & in l. arboribus. §. 1. ff. de vsufruct. sunt tamen hæc ita accipienda, vt tunc demum vsusfructus proprietati per alienationem eius extraneo factam accedat, cùm ipsius vsusfructus formalis alienatio fit secundum Bal. in l. 1. C. si pignus pignori dat. sit eundem in l. res, quarum C. de iure dotium. Imolam in l. si vsusfructus. col. 1. ff. soluto matrimon. Atque ita sunt omninò intelligendi text. in dicto §. finitur. & in dicta l. si vsusfructus. & quòd ex eis Salyc. gloss. Faber & Loazes adnotârunt. non enim tradunt hi Doctores, exemplum alienationis ipsius commoditatis, nec ipsius rei, sed speciem constituunt, in qua proponitur alienatio ipsius formalis vsusfructus. Quo fit, maximè verum esse, quod Alberi. scribit in dicta l. 1. C. de bonis mat. nume. 4. vers. quid si pater, vbi asseuerat, patrem alienantem rem aduentitiam, in qua vsumfructum habet, transferre in emptorem, quo ad eius vitam, commodum ipsius rei, & sic vsusfructus vtilitatem. Nec ex hac alienatione pater vsumfructum amittit, nec is filio habenti proprietatem adquiritur. Quia secundum Bal. in dicta l. 1. C. si pignus pignori. vbi non constat formalem vsumfructum ab vsufructuario alienatum fuisse, non fit eius consolidatio cum proprietate, vel vt scribit Imola in dicta l. vsufructu. is qui habet vsumfructum alienans rem ipsam, vt contractus valeat, censetur commoditatem alienasse, non ipsum ius vsusfructus formalis. Quin & ipse vsusfructuarius rem ipsam vendens non amittit ex hoc vsumfructum, nec is extinguitur, quia videtur rem ipsam, vt alienam vendidisse, quod Bald. docet in dicta l. res quarum. Potest enim quis rem alienam vendere, vt de euictione teneatur suo quidem periculo. l. rem alienam. ff. de contrahen. emptione. Igitur constat ex his, nihil referre, sit filius emancipatus, vel sub patria potestate, quantum ad legem Regiam attinet, vbi vsusfructus per alienationem proprietati accesserit, cùm filius tunc possit agere publicè in iudicio, & pater cogatur à iudice agendi licentiam suo filio hac in re concedere, siquidem filiofamiliâs volenti agere in iudicio de his rebus, quarum vsusfructus patri non competit, pater nolens filiofamiliâs licentiam concedere ad agendum in iudicio, cogitur à iudice eam præstare. l. vltima. §. necessitatem. C. de bonis, quæ liber. Ex quo Bar. infert in l. quid ergo. §. vsuras. ff. de contra. iud. tut. infert, quod contra filium familiâs currit præscriptio in rebus, quarum vsusfructus patri non quæritur. Sic sanè licet in rebus dotalibus matrimonio constante, non curat præscriptio contra vxorem. l. in rebus. C. de iure dotium, quia sit eo tempore impedita agere. l. prima. C. de annali except. Attamen in his rebus, quæ præter dotem parapherna nuncupantur, præscriptio obtinet, nam licet matrimonio constante vxor agere etiam de paraphernis nequeat, absque licentia mariti iure Regio, cogitur tamen maritus à iudice id vxori permittere. Imò eo nolente consentire iudex eam licentiam præstare valet, Regia Taurina l. 57. quæ potuit deduci ab his, quæ adnotârunt Bartol. Imol. Paul. & Alexan. in l. si cùm dotem. §. eo autem tempore. ff. solut. matrimo. Bald. in rub. C. de contrahend. emptio. quæst. 24. Ias. in l. iusiurandum, & ad pecunias. ff de iureiur. Doct. in dicto §. necessitate. Ioan. Lupi. in rub. de donationib. §. 22. num. 5. Decius in cap. auaritiæ. in fine. de præben. Tiraquellus post leges connubiales. gloss. 6. num. 125. Et in specie hanc præscriptionem constante matrimonio in paraphernis contra vxorem procedere, scribunt Ioan. Faber in l. prima. num. 3. C. de bon. mat. Roderi. Xuares in l. 3. tit. de las deudas. libro Fori. versic. quæro vlterius. Eodem pacto in rebus aduentitijs alienatis à patre, sicut præscriptio currit à die, quo filius est effectus sui iuris. Authent. nisi tricennalis. C. de bonis mater. ita incipiet procedere ab eo die, quo etiam durante patria potestate vsusfructus patri non competit, & in filium fuerit translatus. Sed quia id rarò continget, alia vtar ratione ad probandum Regiam Partitarum decisionem etiam admittendam esse viuente patre, & filio emancipato, eique iam vsufructu adquisito. Siquidem mortuo patre, & verè per eius obitum filio sui iuris effecto, dominoque proprietatis, & vsusfructus rei aduentitiæ à patre alienatæ, filius ipse non potest agere aduersus emptorem, nisi prius expenderit, & excusserit bona patris, ex quibus si possit rei æstimationem consequi, vendicare rem ab emptore nequit. Atque ita licet satis controuersum fuerit, frequentiori iudicum calculo definitum fuisse scio, legis Regiæ distinctionem procedere: etiam viuente patre, & filio per matrimonij contractum, vel aliâs emancipato.

ARGVMENT. CAP. IX.

De retractu conuentionali: an is temporis præscriptione tollatur.

- SVMMARIVM.
- 1 Pactum redimendi appositum contractui absque diei definitone quod tempus habeat?
- 2 Præscribi quandoque potest his, quæ sunt facultatis.
- 3 Iuri offerendi, an præscribatur.
- 4 Intellectus l. quod si nolit. §. si quid ita vænierit. ff. de ædilit. edicto.
- 5 Iuri offerendi precium ad redimendum, an mala fide, vel ex certa scientia emptoris præscribatur? & inibi examinatur opinio Anchar. de hærede præscribente legatum.
- 6 Variè intelligitur Angeli responsum circa præscriptionem iuris redimendi.
- 7 Quid si pactum istud redimendi sit iuratum? & ibi an iuramentum perpetuam efficiat actionem?
- 8 Pactum redimendi annuos reditus non tollitur præscriptione.
- 9 Iniqua est quandoque conditio, quòd annui reditus intra certum diem, & non postea redimantur, non tamen efficit contractum vsurarium.

CAPVT IX.

SI IN contractu venditionis pactum fuerit ita conceptum, vt nisi placuerit vel emptori, vel venditori, liceat ab eo discedere, nullo præfinito tempore, à iure sexaginta dies constituuntur, quibus decursis non licet à contractu discedere. text. insignis in l. quod si nolit. §. si quid ita vænierit. ff. de ædilit. edict. gl. in cap. illo vos. versic. annos. de pignor. Rom. in sing. 705. & 769. Bar. in l. si quis arbitr. 4. q. & ibi Cuman. Pau. Alex. & Iason nu. 24. ff. de verb. oblig. Quòd si in contractu dictum fuerit, licêre emptori, vel venditori quandocunque ab eo discedere, perpetuò quilibet eorum poterit pœnitere. text. in d. §. si quid ita vęnierit. in fin. cuius hac in parte meminêre gl. in dicto capit. illo vos. Bald. in I. 2. §. vlti. ff. qui satis. cogant. Cremens. sing. 11. Hoc ipsum proprium est eius pacti, quod vulgus de retrouendendo appellat. Nam si inter emptorem & venditorem conuenerit, etiam simpliciter nullo tempore constituto, vt venditor possit venditam rem restituto precio retrahere, quandocunque ei licebit hoc agere, cùm ea actio personalis ex vendito sit. l. si sterilis. §. si tibi. ff. de actioni. empt. & ideo perpetua l. sicut in rem C. de præscriptio. triginta vel quadraginta annorum.

Egregia tamen est dubitatio, num ius istud conuentionalis retractus temporis præscriptione tollatur? Quod potissimum erit ad interpretationem l. 2. C. de pact. inter empt. & vendit. & l. Regiæ. 42. tit. 5. part. 5. Angel. sanè in cons. 55. in hac specie respondet, iuri offerendi precium ad rei venditæ retractum obesse præscriptionem triginta annorum, cùm ab initio contractus hoc ius venditori actione personali competat. Angelo subscripsêre Ancha. consil. 331. col. 2. Bald. consil. 303. lib. 1. num. 3. Ioan. Faber in l. cùm notissimi. num. 14. C. de præscript. trig. anno. Alex. consil. 228. lib. 6. col. vlt. Iason in l. si mater. nume. 5. C. de instit. & substit. idem Iason nu. 10. Deci. 7. Iacobinus col. 2. Claudius nume. 5. Curtius iunior 13. in l. petens. C. de pact. Deci. consi. 164. num. 4. Feli. in cap. cùm accessissent. de constit. nu. 27. idem in rub. de præscrip. num. 15. Fatentur hanc opinionem Communem esse, eam sequuti Balbus de præscript. 4. part. 5. part. princip. q. 3. Anto. Rubeus consil. 3. numero 7. Socin. iunior consil. 145. libro 1. nume. 36. Hierony. Cagnol. in l. 2. C. de pact. inter emptorem. numero 42. idem asserit Paul. Paris. consil. 92. colum. 2. lib. 3. ac probatum fuisse supremi Parisiensis Prætorij iudicio eam veram esse censentes, adserunt Ioan. Montholonius in promptuario iuris, dictione Emere. & Rebuffus in l. vnica. C. de sent. quæ pro eo, quod interest. 1. notab. num. 53. Andræas Tiraq. lib. 2. de retract. §. 1. gloss. 2. num. 7. & 29. Et licet ab ea discesserit, idem testatur Chassanæus in consuet. Burg. rub. 5. §. 1. & consil. 11. numero 9. Sic & Francis. Purpuratus scribit, hanc opinionem Communem esse in d. l. petens. numero 40. dubius tamen an vera sit. Huius equidem sententię pręcipua ratio est, quod ius istud, quo emptor cogitur, priori venditori rem ipsam vendere, competat venditori actione quadam personali, quæ tollitur triginta annorum spacio. d. l. sicut in rem, & ideo his elapsis non poterit venditor actionem ipsam in iudicium deducere, quin exceptione legitimæ præscriptionis excludatur. Quam ob rem Angel. & alij Communiter idem esse existimant, etiam si emptor promiserit venditori rem emptam vendere quandocunque, & quoties in perpetuum precium, quo vendita fuit, reddiderit. Quibus expressim aduersantur Fabianus à sancto Sabino in tract. de emptio. 3. q. 7. quæstionis principalis. Barbat. consil. 51. num. 9. lib. 1. Parisius d. consil. 92. num. 28. Ioan. Crottus in l. nemo potest. folio penul. versic. vlt. nota. ff. de legat. 1. Gerardus singul. 18. Alciatus in rubr. de præscrip. num. 64. Io. Igneus in l. in cognitione. num. 76. ff. ad Sillani Barbat. iterum consil. 22. vlt. dubio lib. 4. Chassanæus d. consil. 11. & d. §. 1. Potissimùm ex his rationibus. Prima, huiusmodi pactum redimendi collatum est in liberam voluntatem & facultatem venditoris, vt possit quandocunque redimere, sed ea, quæ sunt facultatis, minimè tolluntur præscriptione. l. viam publicam. ff. de via publi. igitur in præsenti casu hæc facultas tolsi non potest præscriptione. huic verò rationi respondetur, ea, quæ sunt facultatis publicæ præscribi non posse, ea verò, quæ sunt facultatis priuatæ, esse præscriptibilia secundum Bal. in l. licet. & ibi Corne. 1. col. C. de iure de liber. text. in l. in bello §. si quis seruum. ff. de capt. l. vlti. ff. de vsucap. l. si quisquam. ff. de diuers. & temp. præscr. vel hæc prima ratio obtinet in his, quæ sunt meræ facultatis, & ad factum pertinent, non sic idem erit in his, quæ iuris sunt, & ex aliquo iure competunt, sicuti ius adeundi, quod secundum communem omnium interpretationem in d. l. licet. triginta annorum præscriptione extinguitur. competit etenim hæc facultas redimendi rem venditam ipsi venditori oblato precio iure quodam, quod ei ex conuentione adquisitum est: & ideò vt ius adeundi tollitur, ita & istud tolli potest triginta anno. spatio.

Secundò communem sententiam impetit, quòd iuri offerendi præscribi non potest. text. in l. purè. §. vlti. ff. de doli except. l. Paulus. §. vlt. ff. quibus mod. pig. vel hypo. solu. pactum verò hoc redimendi, ad precij oblationem pertinet. d. l, 2. consequitur igitur ei iuri præscriptionem nequaquam abesse, sed & hoc tollitur exeo, quòd iuri offerendi coniuncto iuri excipiendi, et tandem exceptioni nunquam pręscribitur. Bartol. in l. pignori. ff. de vsucap. quem in hoc alij communiter sequuntur. at si ius offerendi actioni coniunctum sit, posse tolli præscriptione. idem Bart. & frequentissimè Docto. fatentur, optimus text. in l. cùm notiss imi. §. 1. & sequenti. C. de præscript. trigint. vel quadragint. anno. vnde cùm ius istud offerendi venditori competat iure actionis: mirum non est id præscriptione extingui. Quòd si dixeris: iuri offerendi ex quo actio post oblationem competitura est, præscriptionem non nocere: quemadmodum Barto. probare conatur in d. l. pignori. argumento l. vlti. C. de condit. instit. l. suus quoque. §. vlti. ff. de hæredib. institue. Primùm illud respondebo, in hac specie, quam tractamus, actionem ab initio contractus venditori competere, vt ei liceat oblato precio rem venditam redimere. Deinde Bartoli conclusionem falsam esse contendam, propter d. l. cùm notissimi. §. sed cùm illud. sic etenim & idem Bartol. sibi parùm constans tenet in l. 1. ff. de condict. ex lege. nu. 4. præscribi iuri competenti ad offerendum: aliquídue agendum pro adquisitione alicuius rei. idem probatur ab Accursio in d. l. cùm notissimi. §. eod. iure. verb. opponere. à quo deducitur ius offerendi, quod competit ad actionem adquirendam, tolli præscriptione. idem ibi probat Salyc. & est Communis opinio secundum Angel. Aret. in §. actionum. num. 54. de actioni. Alex. in l. si finita. §. Iulianus. num. 64. ff. de dam. infect. Francis. Balb. de præscriptio. 4. part. 5. par. principal. q. 2. sequuntur eandem sententiam Ang. & Imo. in d. l. pignori. Fanensis de pignorib. 6. part. 2. membro. nu. 19. Deci. in l. petens. C. de pact. col. 3. & consil. 164. col. vlti. Iason in l. Quamdiu. ff. de adq. hære. col. 2. Paul. de Castro. consil. 220. lib. 2. Aymon cons. 111. nume. 23. Et in tract. de antiquit. temp. 4. part. cap. circa præmissa. nume. 35. & 37. vbi sequitur opinionem Angeli. in d. cons. 55.

Tertiò Communi opinioni refragatur text. in d. l. quod si nolit. §. si quid ita vęnierit. & in d. l. 2. C. de pact. int. empt. & vend. vbi conuentio redimendirem venditam, si certum tempus præfinitum fuerit, in perpetuum ius redimendi tribuit. & prætereà vbi in promissione apponitur verbum quandocunque, vel perpetuò: non currit præscriptio, vt per illum text. volunt ibi Bald. & Ange. idem Angel. & Imol. in l. 1. ff. de vsucap. Socin. consil. 86. col. penul. libro i. Cæpola. cautela. 68. facit text. in l. prima. vbi gloss. ff. de concus. & in l. 1. C. ne rei domini. ibi: omni temporis definitione summota. Sed & hoc procedit, quo ad præscriptionem decem vel viginti annorum. nam triginta annorum pręscriptio his dictionibus minimè tollitur. de dictione perpetuò est text. in l. minor. §. statu liberum. ff. de euictio. l. prætor ait. §. hoc interdictum. ff. de noui oper. nunci. & Inst. de perp. & temp. actio. §. 1. de dictione quandocunque. gloss. notab. in cap. 1. verb. quando cunque. & ibi Bal. col. 1. de feud. dat. in vicem legis commiss. gloss. & ibi Corne. in l. 1. C. de bonis mat. idem de dictione semper, probat. text. in l. in rebus. §. vlti. C. de iure doti. adiuncta l. 1. ff. solut. matr. vbi Bald. ad finem. Hoc ipsum notat & Areti. in l. cùm stipulatus sim mihi à Proculo. 3. col. ff. de verb. obligat. Alex. in l. nemo. col. vlti. ff. de legat. 1. quibus accedunt plura, quæ à Tiraquello, Socino & alijs Iunioribus hac in quęstione traduntur, satis quidem est dictiones istas, quibus in d. §. si quid ita vænierit. & in d. l. 2. Iurisconsultus & Cæsares vtuntur, in hunc modum accipiendas esse, vt 30. annorum præscriptio vim & legis effectum obtineat, secundum Angel. in d. §. si qui dita vænierit. & eundem in d. l. nemo potest. col. 2. versic. quid autem sitè conuerso, quam interpretationem etiam contrahentium verba patiuntur, cùm & ea iusta sit & à lege procedat.

Quartò obstat fortiter communi sententiæ, quòd emptor cùm sciat se obligatum reuendere rem venditori, quoties is redimere voluerit, nullo tempore potest præscribere, quippe qui malam fidem habeat. text. in capitu. vltim. de præscriptionib. cuius ratione ad hanc quæstionem vtuntur Fabianus in. d. q. 3. Parisi. d. consi. 92. nume. 36. Felin. in rubr. de præscription. colum. penultima, versi. primo considera. Chassanæ consil. Ii. numer. 29. Gerardus. d. singul. 18. eleganter Fulgosius consil. 122. verùm in specie hoc refellitur per Baldum consil. 303. libro 1. numer. 3. Socinum Iuniorem consil. 145. lib. 1. numer. 64. Tiraquellum d. gloss. 2. numer. 27. tenentes etiam hanc præscriptionem procedere ipso emptore sciente, nec ignaro propriæ obligationis, idémque sensim fatentur omnes qui opinionem Angeli sequuntur, à qua velut communi adhuc emptore sciente non esse in iudicando recedendum Socin. numero 73. scribit. Quia emptor non est in mala fide ante oblationem precij, cùm aliter non appareat, quod venditor velit redimere. Et prætereà vbi mala fides ex scientia rei alienæ, vel propriæ obligationis absque peccato procedit, poterit optimè admitti præscriptio 30. annorum à iure ciuili statuta, sicuti visum est Adriano in 4. sentent. tractat. de restitutione. §. hoc supposito. Corneo consilio 277. libro 4. Panormit. in cap. vltimo, de præscript. numero 13. & in capit. quod clericis. columna penulti. de for. compet. Et licet Corne. ac Panormit. in præscribendis actionibus personalibus hoc admittant, vbi nulla potest dilatæ solutionis culpa debitori imputari, secus esse existimantes in præscriptione realis actionis: Adrianus tamen sensit & in realibus idem posse defendi, cùm possessor sciens rem alienam esse, minimè sciat, cui sit eius restitutio facienda. Ego nec Adriano, nec Panormitano consentio, cùm mihi certissimum sit, vel scientiam rei alienæ, vel propriæ obligationis, & si in solutione, vel restitutione differenda, nullum mortale aut veniale crimen committatur, ipsam præscriptionem impedire, quod latius alibi ostendam. Et ideo pro sententia Baldi, Angeli & sequacium adduci satis commodè poterit decisio Anch. in reg sine possessione. de regul. iur. in 6. fol. 3. versi. item intelligas. scribentis, hæredem, non petente legatario rem lega tam, posse eandem præscribere, etiamsi hæres ipse sciat rem illam Titio legatam esse. Idem adserunt post Ancha. Bartol. Socin. consilio 2. ad finem. lib. 3. Deci. consilio 554. Franciscus Balbus de præscription. 2. parte 3. part. princip. quæst. 13. Ripa in l. vltim. C. de reuo. donatio. q. 69. Paulus Paris. consilio 92. libro 3. numero 34. Socinus Iunior d. consil. 145. numero 71. Anton. à Fano de pignoribus. 6. part. 2. membro. nume. 22. Maria. Soc. consilio 63. colum. 4. lib. 1. Andræas Tiraquell. in l. si vnquam. verbo. reuertatur. nume. 311. C. de reuoca. donatio. quorum ea ratio est, quòd vbi per acceptationem agnitionémue alicui actio est competitura, dum is nondum acceptauerit agnouerítue, alter, contra quem actio datur, non potest dici malæ fidei possessor. Sic etenim dum venditor precium non obtulerit emptori, nondum emptor in mala fide constituitur, ad hæc facit communis interpretatio. glos. in d. l. cùm notissimi. §. eodem iure. ex qua licet creditor obtinens rem debitoris sibi pignori traditam, dominium ipsius rei nequeat ob scientiam rei alienæ præscribere, actionem tamen pignoratitiam, si debitor triginta annorum spatio debitum non obtulerit, optimè præscribit, cùm ea actio donec debiti oblatio fiat nequaquam oriatur, interim igitur dum oblatio non fit, non oritur pignoratitia. l. si rem alienam. §. omnis. ff. de pig. actio. §. vlti. Insti. quib. modis re. contra oblig. & eo tempore bonam fidem habet creditor respectu iuris, offerendi competentis debitori, quam ob rem huic iuri offerendi præscribitur principaliter, & ex consequenti pignoratitiæ actioni, quæ ex ea oblatione foret competitura. Quod in specie ita explicat Antonius à Fano de pigno. 6. part. memb. 2. numer. 19. post alios, qui Accur. opi. in d. §. eod. iure. sequuntur, illud profectò hac in reconsiderandum est, non rectè Anchar. sententiam ab eius fundamento deduci, siquidem legatum ante acceptionem adquiritur legatario, quo ad actionem realem, vel personalem statim, quandoque à morte testatoris. quandoque à die aditæ hæreditatis, iuxta l. 1. C. commu. de legat. vbi gloss. & in l. à Titio. ff. de furtis. Alexand. Ias. & Ripa numero 38. ff. de legat. 1. tradidi & ipse in cap. Rainutius. §. 1. numer. 1. de testa. nam licet legatarius possit legatum purè relictum repudiare, interim dum non repudiat, ad eum pertinet, quo fit vt hæres etiam ante moram, fructus è re legata perceptos restituere legatario teneatur, nec titulo bonæ fidei possessoris ab ea restitutione defenditur. Bald. Paulus de Castro & Doctor. Communiter in l. apud Iulianum. §. 1. ff. de lega. 1. vnde Philippus Decius in capit. ecclesia S. Mariæ. de constitut. numero 26. scribit Ancharani sententiam tunc demum posse obtinere, cùm legatario legatum fuerit sub ea conditione, si voluerit, id est, declarauerit se velle, cum eo casu ante hanc declarationem nec actio ei competit, nec legatum debetur. l. si ita legatum. §. illi si volet. ff. de legat. 1. vbi eleganter Paulus Castrensis & Cuma. consilo 147. maximè aduersatur Ancharano, sed loquitur eo casu, quo hæres ipsum legatarium ignorantem certiorem legati non fecerit, tandem vtcunque sit, parùm oberit opinio Anchar. his, qui ab Angelo dissentire velint, primùm quia in hac specie, quam tractamus, statim ab initio contractus actio oritur ad rem ipsam redimendam: at in casu quæstio. ab Anchar. propositæ, actio nondum competit, nec oritur an te acceptationem, quæ spacio annorum omissa fuerit, quo pacto, hanc obiectionem Paulus Paris. dissoluit: dicto numero 35. & prætereà quia legatario omittente legati petitionem & acceptationem tempore 30. annorum, præsumitur non ex alia causa id omittere, quàm quòd nolit legatum ipsum accipere, non sic in venditore, qui habet ius redimendi, potuit enim is, & hoc frequenter contingit tutus hoc redimendi pacto sibi iam competenti, forsan non habens ad redimendum paratum precium, tanto tempore tacuisse.

His tandem ita præmeditatis in hac difficili quæstione, & si sciam magis communem esse opinionem Angeli, ad eius congruam resolutionem proponam aliquot, & Primùm falsum esse, quod Ancharanus asseuerat dicto consilio 331. scribens: hoc ius redimendi decem tantùm annis tolli. Nam cùm ea actio personalis sit, omninò exigit 30. annorum spatium, & ideo defendi iure nequit, quod ab Ancharano obiter adnotatum fuit, secundum Balbum dicta quæstio. 3. Curtium Iuniorem in dicta l. petens. numero 13. Alciat. in rubri. de præscript. numero 64. communitérque receptum est triginta annorum præscriptionem fore necessariam. Fortassis ex l. Regia 64. in Taurinis constitutionibus sufficient viginti anni.

Secundum constat planè, vbi hæc 30. annorum præscriptio bona fide, quæ sæpissimè & hic contingere potest, perfecta fuerit, verissimam esse Angeli, & aliorum sententiam, vbi verò ea præscriptio mala fide processerit, & si communiter obtentum sit, eam sufficere ad tollendum ius redimendi, mihi satis dubium id est, ac potius placet, quod è contrario adnotauere Fabianus, Barbat. & sequaces, quorum superius mentionem fecimus.

Tertium etiamsi Angeli opinio vera sit, ea proculdubio solùm procedit, cùm venditor actione ad redimendam rem ex pacto vtitur. Quòd si is, rei ipsius forte possessor, vti voluerit retentione, oblato precio emptori rem petenti: obtinebit, non obstante triginta annorum pręscriptione. l. purè. §. vltimo. ff. de doli except. Et quamuis casus dissimilis sit, huc tamen tendunt rationes adductæ per Signorol. consilio 139. cuius responsum statim examinabimus. Nec enim emptor huius temporis decursu dominium rei adquisiuit, vt censeamus id demum vendicare posse à quocunque possessore, sed tantùm actioni competenti ad redimendum præscripsit, & ea ratione ius excipiendi oblato pretio venditionis inuiolatum manet, quo vti poterit venditor, argumento eorum, quæ Bartolus notat in l. pignorib. ff. de vsucapioni. cuius ad hanc decisionem meminit Aymon consil. 71. numero 4.

Quartò, adeo quibusdam placuit, hoc ius redimendi præscriptione triginta annorum extingui, vt verum esse existiment, etiam si pactum id iuratum fuerit, quòd expressim Angel. & plærique alij asseuerant, maximè Iason in dicta l. si mater. & Franciscus Balb. dicta quæstione 3. Quorum opinio Communis est, vt testatur Socin. Iunior consilio 145. libro i. numero 62. & Boërius decisio. 182. colum. 2. & id vtcunque admittendum erit, vbi iuramentum tendit ad promissionem simplicem ipsius redemptionis & pacti, quasi secus sit in iuramento, quod præstitum fuerit pro ipsius præscriutionis expressa renunciatione, nam istud impedit sanè etiam triginta annorum præscriptionem secundum Felin. in rubr. de præscriptio. numero 15. & ibi Alciat. numero 69. Alexand. in l. nemo potest, numero 26. Gerard. Singul. 18. imò & si iuramentum ad promissionem & pactum redimendi pertineat, necessaria est quadraginta annorum præscriptio: quemadmodum in hac ipsa quæstione tenent Aymon consilio 71. numero 2. Socinus Iunior, consilio 145. libro 1. numero 62. Ludouicus Gozadi. in l. 2. C. de pact. inter empt. & vendit. quæstione 4. conclusione 2. ea ratione, quòd iuramentum perpetuam efficit actionem ad quadraginta annos, & si ea alioqui temporalis sit. l. nam & posteà. §. si is qui temporali. ff. de iureiur. vbi Bartol. Angel. Alexan. & Doctor. communiter Iason in §. item si quis. in 2. 1. colum. de actionibus. Regia lex. 14. titu. 11 part 3. iuncta l. vltima. C. de præscript. triginta anno. Cæterùm si Angeli sententia vera est, hanc interpretationem non patitur, nam quod in dicto §. si is qui temporali, probatur, & ex ea Bartol. & Doctor. colligunt, obtinet in iuramento, quod etiam extra iudicium vel in ipso contractu defertur à debitore creditori iuranti vera esse, quæ in eo contractu asseuerantur, & hoc ad exemplum eius, quod in iudicio ad litis dubiæ decisionem litiganti defertur, secus verò dicendum erit in iuramento promissionis, quo quis iurat contractum seruaturum, sic sanè eleganter hanc difficultatem explicat Roderic. Xuares in l. post rem. ff. dere iudic. 2. notab. versi. considera vltimò. colum. 7. quo in loco absque hac vltima interpretatione responsum Angeli probat, sequutus eam declarationem, quam ex Felino & Alciato retulimus.

Quintò illud præ cæteris est circa hanc disputationem consideratione dignum, in censibus & reditibus annuis, qui cum pacto redimendi constituuntur, eam redemptionem perpetuò absque vlla temporis præscriptione permissam esse, nec in his locum fore communi Angeli & aliorum opinioni, ob plures rationes, quibus hoc apertissimi iuris esse constabit. Prima quia in hac specie ius redimendi coniunctum est exceptioni, quod patet, nam cùm emptor agit ad reditus solutionem venditor excipit, quo ad futuros saltem reditus offerendo precium redemptionis, vnde sicut natura exceptionis perpetua est, & nulla temporis præscriptione tollitur. l. purè. §. vltimo. ff. de doli exceptio. Bartolus in l. pignori. ff. de vsucapioni. quem alij sequuntur, & præ cæteris Franciscus Balbus, quarta parte 5. partis princip. quæstione 2. de præscriptio. Fanensis de pignoribus. sexta parte 3. membro ad finem. ita & ius offerendi, quod iuri excipiendi coniunctum est, nunquam præscriptione tollitur. quod expressim probant Bartol. in dicta l. pignorib. & hi qui eidem accessêre, per l. Paulus. §. 1. ff. quibus modis pig. vel hypothec. solut. vbi qui possidet pignus, habet ius offerendi perpetuum, poteritque ad rem ipsam retinendam quandocunque offerre. idem notat Corneus in l. licet. C. de iuredeli. Secunda ratio ea est, quòd præscriptiones ob id introductæ sunt, vt per eas occurratur iuri agendi, non autem iuri excipiendi siue retinendi, cùm ad ipsum tendant. l. sicut. C. de præscript. triginta vel quadraginta annorum. notatur in l. 1. C. si aduersus credito. quo fit, vt æquum, iuríque consonum sit, eas præscriptiones non impedire ius illud excipiendi, vel retinendi, ad cuius conseruationem sunt introductæ. l. legata. ff. de legatis 1. l. cùm tale. §. vltimo. ff. de condition. & demonstratio. Tertiò eadem sententia comprobatur ex eo, quòd in qualibet annua præstatione interrumpitur præscriptio, quia censetur tacitè facta ex titulo præcedenti, & ad illum refertur. gloss. in l. 2. C. de adquiren. possess. Bartol. in l. cùm solus. ff. de vsucap. Socin. consilio 15. libro 4. titulus autem habet illam qualitatem redemptionis, quæ in qualibet præstatione est repetita saltem tacitè: Ergo interrumpitur præscriptio, & ideo ratione huius interruptionis non potest extingui, nec tolli præscriptione temporis ius hoc redimendi annuos reditus.

Postremò frequentissimè hi annui reditus modico precio saltem minori, quàm perpetui emuntur, qua ratione in his reditibus ad rationem duodecimæ, decimæ, vel quatuordecimæ constitutis facultas redimendi ad contractus iustitiam pertinet, & est de necessitate iustitiæ, quod alibi latius probabitur. Vnde ea facultas tolli non potest per præscriptionem. Et ita in hac quæstione expressè responderunt Signorol. consilio 139. Deci. in l. petens. columna 3. C. de pac. & consilio 164. vltim. dubio. Chassan. consilio 11. & in consuetud. Burg. rub. 5. §. 1. Andręas Tiraquell. de retractu conuentionali. §. 1. gloss. 2. numero 29. & Carolus Molin. de contractibus. quæst. 17. numer. 194. & quæst. 19. dicens: ita iudicatum fuisse in supremo Parisiensi Senatu. Idem tenet Tiraquellus. d. numero 26. & seq. vbi simpliciter esset appositum pactum redimendi, etiam absque dictionibus, semper, quandocunque, & similibus. Ex quibus apparet perpensis huius postremæ conclusionis rationibus, eam veram esse quocunque precio empti fuerint annui reditus, nam etiamsi vltima ratio tunc cesset, priores tamen adhuc obtinent.

Ex vltima verò ratione deducitur, iniquum esse propter precij iniustitiam contractum, quo annui reditus vendantur ad rationem vnius pro decem aut duodecim, cum pacto redimendi intra decennium, ita vt post decennium redimi non possint, ac maneat perpetuus reditus. Sunt etenim hi contractus suspecti, quamuis à Romanis Pontificibus approbati quibusdam seruatis conditionibus, quarum ea potissima est, quòd precium sit iustum, at in hoc contractu verè iniustissimum est, cùm annui reditus, qui perpetuò redimi possint, eodem precio vendantur communi omnium æstimatione, quo venditi fuerunt hi decennio tantùm redimibiles. Idem ex eo, quòd ab eisdem Romanorum Pontificum constitutionib. exigatur libera & perpetua venditoris redimendi facultas, igitur si ea restricta sit, contractus nec licitus est, nec permittitur, quod passim traditur ab his, qui de his annuis reditib. scripsêre. Et licet Conrad. de contract. quæst. 83. conclu. 8. & Ioan. à Medina de restitut. cap. de censu redimibili. col. pen. probare velint prædictum contractum licitum esse, vbi iustum fuerit annui reditus precium arbitrio boni viri, qui rem istam æstimabit cum qualitate restrictæ redimendi libertatis, siquidem maius precium tunc necessarium est, quàm si libera ex contractu competat redimendi facultas. Hoc tamen, quem proposuimus, casu, adest iniquitas in precio, & ideò contractus illicitus est, nec iusta ratione defendi potest. Nec opinor hunc contractum vsurarium esse, licet is iniquus sit, ea siquidem restrictio, vt intra decennium liceat redimere, non autem post, non vitiat contractum, sed vitiatur & reijcitur ab eo, itaque manet annuus hic reditus redimibilis perpetuò, & in hunc sensum accipiendum est, quod diximus, esse hunc contractum illicitum, id est, hanc eius conditionem esse iniquam, vnde satis erit, eam à contractu reijci & tolli secundum Carol. Molin. in tract. de contractibus. quæst. 50. sensit And. Tiraquel. in lib. 2. de retractu. in principio. numer. 30. quem legito. §. 1. gl. 2. nume. 64. & sequentibus. Aliud enim dicendum erit ex his, quæ ab eisdem traduntur, vbi conditio in hunc modum concipitur, vt liceat venditori redimere post decem annos, non anteà, tunc equidem vsurarius est contractus, quod oportunius alibi examinabitur, sat enim est, hunc de quo agimus, contractum iniquum esse ratione conditionis, contra iustitiam precij appositæ, non tamen vsurarium. Quam ob rem cùm semel in regio prętorio ageretur de exequutione contractus, quo annui reditus hac adiecta conditione empti fuissent, essetque petita exequutio pro iam decursis vnius anni reditibus, & opposita intra decem dies iuxta legem Regiam vsuræ exceptio, ob quam iudex inferior pronunciasset contractum non posse mandari exequutioni, reuocata fuit eius sententia, ac tandem definitum, ipsum contractum exequutioni tradendum esse, non obstante exceptione vsuræ, reseruato ipsi reo iure tractandi prædictam contractus conditionem, siquidem tantùm actum fuerat de exequutione contractus ad solutionem reditus iam decursi. Quòd si ex illa conditione contractus vsurarius foret, minimè posset exequutioni tradi, cùm Regia constitutio, quæ de exequendis, iudicio extraordinario, & admodum breui, contractibus, statuta est, vsuræ exceptionem ad impediendam exequutionem omninò admittendam esse censeat, & tandem ea fuit iudicum omnium mens, vt si de reijcienda à contractu conditione actum fuisset, planè iudicassent eam reijciendam fore, quo liberum esset venditori annui reditus, etiam post decennium, restituto precio ipsum censum redimere, quod est memoriæ commendandum.

ARGVMENT. CAP. X.

De confirmationis sacramento ad interpretationem text. in cap. quanto. de consuetudine.

SVMMARIVM.

- 1 Confirmationem sacramentum esse nouæ legis: idque ex sacra scriptura probatur. & nume. 2.
- 2 Sola ecclesiæ authoritas sufficiens est testimonium in his, quæ ad religionem & fidem pertinent.
- 3 Sacramenta ab alio quàm à Christo institui non posse.
- 4 Chrisma an sit necessarium ad Sacramentum confirmationis: & inibi intellect. ad cap. 1. de Sacrament. non iter.
- 5 Sacramentum hoc confirmationis, an sit præcisè necessarium ad salutem: an ex ratione præcepti?
- 6 Episcopus solus, non sacerdos simplex, est huius sacramenti minister.
- 7 An sacerdos simplex sit huius sacramenti minister ex Romani Pontificis commißione?
- 8 Sacerdos etiam solenniter degradatus conficit corpus Christi.
- 9 An poßit simplex sacerdos minores ordines ex Romani Pontificis delegatione conferre?
- 10 Minores ordines an sint Sacramentum?
- 11 Quis sit verus Sacramenti pœnitentiæ minister?
- 12 Summus Pontifex in his, quæ ad fidem pertinent errare nequit.
- 13 Summus Pontifex errare non potest in canonizatione Sanctorum.
- 14 Confirmationis sacramentum non potest ab alio quàm episcopo ministrari: etiam ratione immemorialis præscriptionis.
- 15 Episcopatus an sit verè ordo ab alijs distinctus?
- 16 An is, qui presbyter non est, poßit in episcopum consecrari, atque ita consecratus an recipiat episcopalem potestatem?

CAPVT X.

INNOCENTIVS Tertius pius, eruditusque Pontifex, moribus & doctrina maximè illustris lib. 1. Decretalium titulo de consuetudin. cap. Quanto. confirmationis materiam attingens scribit, huius Sacramenti episcopos non presbyteros, ministros adeò esse, vt nec moribus confirmandi ius alijs, quàm episcopis conuenire queat, satius esse asseuerans, Sacramentum istud fidelibus Christi fidem baptismate professis non conferri, quàm à presbyteris non episcopis ministrari. Quam quidem epistolam decretalem iuris pontificij Interpretes, & si diligenter examinauerint, plura tamen omiserunt, quæ ipse operæ precium duxi ad eius tutiorem cognitionem & intellectum colligere, ex ipsius capitis decisione, tria aut quatuor deducens.

Primùm, confirmationem nouæ legis sacramentum esse, quo per baptismum resurgentes, erectique sustentamur & confirmamur, ne ab hostium impetu rursus impetente labamur, in hoc mundo tota ætate inter inuisibiles hostes & pericula victuri, atque in baptismo regeneramur ad vitam, post baptismum roboramur, in baptismo milites Christi recipimur, & veluti tyrones sub eius vexillo pugnaturi nomen ædimus, in confirmatione ad prælia huius mundi armis competentibus instruimur, viriumque augmentum ad gratiam accipimus ab Spiritu sancto, qui super aquas baptismi salutifero descenderat illapsu, in fonte pulchritudinem tribuens ad innocentiam. capi. 1. de consecration. distinct. 5. Non enim satis visum est humani generis redemptori nobis in baptismo spiritum innouantem impartiri, nisi & per confirmationem atque frontis chrismate consignationem, per impositionem manus Episcoporum largiretur sanè spiritum tuentem, ac defendentem. Vnde Lucæ vltimo dicitur discipulis iam baptizatis: Sedete in ciuitate, quoad vsque induamini virtute ex alto. Ad horum manifestam comprobationem duo apertissima sacræ scripturæ loca sunt animaduertenda. Primus Actorum 8. Cùm autem audissent Apostoli, qui erant Hierosolymis, quòd recepisset Samaria verbum Dei, miserunt ad eos Petrum & Ioannem, qui cùm venissent, orauerunt pro ipsis, vt acciperent Spiritum sanctum, nondum enim in quenquam illorum venerat, sed baptizati tantùm erant in nomine Iesu: tunc imponebant manus super illos, & accipiebant Spiritum sanctum. Rursus Actorum capite 9. His auditis, baptizati sunt in nomine Iesu, & cùm imposuisset illis manus Paulus, venit Spiritus sanctus super eos. Ecce igitur, quod post baptismum erat signum sensibile impositio manuum, quo conferebatur gratia Spiritus sancti, & ita erat Sacramentum; sicuti probat textus in capit. vnico. §. penultimo. de sacra vnctio. & capit. vnico. de sacrament. non itera. & concilium Florentinum sub Eugenio Quarto. Hoc ipsum indubitatum esse satis apparet ex ipsius Catholicæ ecclesiæ authoritate, quæ sacrosancta est, & firmiter recipienda, potissimum in his, quæ ad fidem & religionem pertinent. Nam quoties siue de scripturis, siue de veritate quauis alia ad catholicam fidem spectante controuersia adsit, sufficiens est ipsius ecclesiæ potestas iudiciaria, ad eam dubitationem dissoluendam, penitusque rescindendam, quandoquidem nullus penitius, rectiúsue scripturam aliquam interpretabitur, quàm is, qui spiritum & mentem scriptoris habet. Ecclesia ergo spiritum Dei habens, errare nequit in diuinis testimonijs interpretandis, quippe quæ ab ipso Christo eius sponso regatur & doceatur, eam enim Christus dilexit, & seipsum tradidit pro ea, vt illam sanctificaret. Paulus ad Ephesios 5. idem Paulus ad Timotheum. 3. Ecclesia Dei, quæ est fundamentum & columna veritatis, & Matthæi capit. 28. dicit Dominus: Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus, vsque ad consummationem seculi. Primum ergo principium rerum ad fidem pertinentium, ipsius ecclesiæ authoritas est, vt vniuersalis ecclesiæ traditiones in pertinentibus ad fidem non minoris authoritatis sint, quàm ipsa sacra scriptura, etiamsi eius testimonium desit ad probationem eius, quod ecclesia tradiderit, vt præter alios satis eruditè tradunt, Roffensis contra Lutherum 3. veritate, Ioannes Driedo. libro 4. de eccles. dogmat. capit. 2. Albertus Pighius libro 1. de eccles. Hierar. & libro controuersiarum capite 3. Alfon. à Castro de hæresibus. capit. 5. & libro 1. de iust. hæretic. punit. capite 4. Quo fit, vt licet sacræ scripturæ authoritate non posset probari, confirmationem sacramentum esse, quod tamen ex ea catholicè intellecta manifestissimum est, satis profectò sit ab ecclesia id ita definitum fuisse, vt firmiter credamus, confirmationem sacramentum esse nouæ legis, & ea ratione gratiam conferre, quemadmodum catholici aduersus Lutherum & profitentur, & probant post Magistrum Thomam, & communem Theologorum sententiam in 4. sentent. distinctione 7. eundem Thom. 3. parte. quæstion. 72. articul. 1. Melchiadem Papam in epistola ad Hispaniarum episcopos, & Eusebium Romanum Pontificem, epistola 3. ad episcopos Thusciæ. c. de his. c. manus. de consecrat. distincti. 5. Hieronymum, Augusti. Clementem, Bedam & alios, quos diligenter citant, concilium Coloniense in Enchiridio Christianæ institutionis cap. de Sacramento confirmationis. Ioan. Eckius Tomo 4. homilia 24. Meminit etiam huius sacramenti Dionysius Pauli discipulus, cap. 4. de ecclesia. hierar. quo quidem loco scripsit, sacramentum hoc appellatum fuisse ab Apostolis τελετὴν, id est perfectionem sanctificationis. Quòd si ab ipso ecclesiæ Christianæ exordio, ab ipsa Apostolorum ætate sacramentum istud apud Christi fideles receptissimum semper fuit, quid obsecro quæris? dum disputas à quo fuerit institutum, nónne scis? nec refragari potes hoc Sacramentum esse. Deinde Sacramenta nec ab Ecclesia, nec ab Apostolis, nec ab alio quam à Christo institui posse? Id enim catholici theologi præmittunt, & maximè Thom. d. articulo 1. idem latius 3. part. q. 64. articu. 2. cui in hoc frequentiori consensu cæteri suffragantur, & probatur euidenter ex eo, quòd gratia, quæ per Sacramenta confertur, à solo Deo Iesu Christo, sicut & gloria dari potest. Idem probat diuus Ambrosius libro 4. de sacramentis, capit. 4. ex Iunioribus eruditissimè ac diligenter Melchior à Cano, qui Salmanticæ theologiam primario munere omnium maximo applausu profitetur, in relectione de Sacramentis. Quinta eius parte. Igitur palàm est, hoc confirmationis sacramentum à Christo institutum fuisse, ab Apostolis verò eius discipulis promulgatum. His suffragatur concilium Tridentinum, sessione 7. cap. 1. dum pronunciat, anathema esse eum, qui dixerit, sacramenta nouæ legis à Christo non fuisse instituta. Nec refert aliquo Euangeliorum loco apertè hanc institutionem non probari, siquidem multa alia signa fecit Iesus, quæ non sunt scripta in libro hoc, Ioannis vltimo. Satenim est hoc sacramento Apostolos vsos fuisse, vt seclusa dubitatione intrepidè credendum sit, ab ipso Iesu institutum fuisse. Sunt equidem plura, quę Christus voluit nobis per Apostolos eius insinuare, quorum apud Euangelistas nulla mentio est, quod ita esse Augustinus fatetur libro 2. de visitatione infirmorum, scribens: Sacram vnctionem infirmorum institutam à Domino Iesu fuisse per Iacobum Apostolum eius, Iacobi cap. 5. His diuus Cyprianus accedit, sermone de ablutione pedum. Sicut par est, inquit, Spiritui sancto, & Christo diuinitas, ita in suis institutis æqua est authoritas & potestas, nec minus ratum est, quod dictante Spiritu sancto Apostoli tradiderunt, quàm quòd ipse tradidit, & in sui commemorationem fieri præcepit. Hactenus Cyprianus, quem & alios in huius rei testimonium aduocant, Roffensis contra Luth. 9. veritate. & Io. Driedo. lib. 4. de dogma. cap. 5. 1. & 2. eius partibus. Quin & plura ecclesia catholica circa sacramenta, religionem & fidem tradidit, quam nec ex sacra scriptura constant, nec ex scriptis Apostolorum traditionib & tamen verbo ab Apostolis recepit, vel ipsa totius eccles. consuetudine lumine S. sancti constituta & stabilita sunt. Paulus sanè id asserit 2. ad Thes. cap. 2. Ergo fratres state, & tenete traditiones nostras, quas edocti estis, siue per sermonem, siue per epistolam nostram. Augustinus de Baptismo paruulorum contra Pelagianos: paruuli, inquit, baptizati in numero credentium ponuntur, & hęc solum ex consuetudine ecclesiæ antiqua, canonica, fundatissima. Possem profecto plura in huius rei comprobationem adducere, quam missa facio, eo quod apud Roffens. veritate 10. Driedonem d. c. 5. par. 4. obuia sint. Colligere quidem ex eis possumus antiquam consuetudinem à temporib. Apostolorum custoditam, per vniuersas ecclesias sufficiens esse argumentum ad demonstrandum, hanc sumpsisse originem ab Apostolorum traditione.

Hinc infertur, nimis superstitiosam esse dubitationem eorum, quod confirmationis sacramentum ex eo suggillant, quod nullibi appareat, Apostolos chrismatis vnctione vsos, quib ego respondendum esse censeo, ab Apostolorum ætate ecclesiam hac vnctione, pro ritu huius Sacramenti vsam fuisse, vt testatur Dionysius c. 4. de eccles. Hierarchia. diuus etiam August. lib. 2. contra literas Petiliani c. 104. ita ad hoc scribit: In hoc vnguento sacramentum chrismatis vult interpretari, quod quidem in genere visibilium signaculorum sacrosanctum est, sicut ipse baptismus. Quibus verbis Augustinus confirmationem ipsam Sacramentum appellat, & id per vnctionem chrismatis conferri palàm asserit. Imò esse necessariam vnctionem chrismatis, admistis oleo & balsamo ad confirmationem, ita vt sine ea Sacramentum non sit, adserunt Thom. 3. par. q. 72. art. 2. & 3. idem post Magistrum in 4. dist. 7. & ibi cæteri præsertim Duran. ac Palud. q. 1. art. 2. Hadria. in materia de confirmat. ar. 2. Quorum sententia communior est, nam cùm hæc sit materia huius sacramenti, sicut aqua baptismi, patet manifestè nec baptismum sine aqua, nec confirmationem sine chrismate conferri, & probatur in c. 1. §. penult. de sacra vnct. & in c. nouissimè. de consecra. dist. 5. Cui assertioni fortiter refragatur text. in cap. 1. de Sacram. non iter. vbi Innoc. Tertius ad quæstionem, vtrum confirmationis Sacramentum in eo debeat iterari, qui per errorem fuit, non chrismate sed oleo delinitus, in hunc modum respondet. Ad quod breuiter duximus respondendum, quòd in talibus non est aliquid iterandum, sed cautè supplendum, quòd incautè fuerit prætermissum. Quibus equidem verbis conuincitur, confirmationem sola vnctione olei celebratam Sacramentum esse, ergo ex necessitate præcisa Sacramenti non exigitur vnctio chrismatis, nam si hæc exigeretur, non esset confirmatio cum sola olei vnctione, Sacramentum, & ideo nec satis esset suppleri quod defuit, sed esset Sacramentum istud ita conferendum, ac si nunqnam collatum fuisset, nec vlla fieret iteratio, quandoquidem nullum Sacramentum confirmationis præcesserit. Huic obiectioni respondent quidam ingenuè concedentes, confirmationem cum sola vnctione olei Sacramentum non esse, & ideo cum vnctione chrismatis denuò celebrandam, & tamen ex hoc non repeti iterum Sacramentum, cùm nullum præcesserit, atque hoc ipsum esse opinantur, quod Decretalis asseuerat, dum præcipit, non esse Sacramentum iterandum, id est, per celebrationem huius Sacramenti, qùæ denuò cum chrismate fit, nihil iterari, huius expositionis authores fuêre Palud. & Durand. d. quæst. 1. articul. 2. & Hadria. in tract. de confirmationis Sacramento art. 2. Cardinalis à Turre Cremata in c. nouissimè. de consecrat. distinct. 5. art. 2. numero 6. Quæ quidem interpretatio dubio procul violenta est, siquidem ab eius capitis proprio sensu nimis aliena apparet, si quis etenim Innocentij Tertij responsionem animaduertat, videbit planè satis extraneum ab eius sensu hunc intellectum esse. Esto sanè confirmationem denuò cum vnctione chrismatis celebrandam esse, omniaque solenniter agenda, ac si nullus confirmationis actus præcessisset, nec ex hoc vllam fieri Sacramenti repetitionem, quid, obsecro, significant illa verba, quæ Innocentius vir doctissimus addidit, cautè supplendum esse, quod incautè fuerat prætermissum, vbi manifestè de suppletione potius, quàm de solenni celebratione agit. Deinde, si vera esset præfata expositio, non diceret summus Pontifex, non esse aliquid iterandum, sed nihil iterari, nihil sanè repeti per huius Sacramenti nouam & solennem collationem. Quam ob rem mihi satis placet, quod Caieta. opinatur in 3. par. quæst. 72. articul. 2. dicens, vnctionem olei esse materiam huius sacramenti, & ideo de necessitate præcisa requiri, vt sacramentum sit, chrisma verò, id est, vnguen tum ex oleo & balsamo, esse de necessitate pręcepti. Quo fit, vt confirmatio olei vnctione celebrata, verum sit sacramentum, sicut Baptismus aquæ aspersione, & tamen postea vnctio chrismatis fieri debet, nec ipsa confirmatio repetenda est, atque hic videtur planus prædictæ Decretalis sensus maximè conueniens Canonistarum interpretationibus. Nam quod antiqui sanctissimiq́ue viri scribunt de vnctione chrismatis, ad hoc Sacramentum conferendum, nihil impedit veritatem huius intellectus, cùm chrisma vnctionem significet, quæ referri potest ad olei sancti consignationem. Ex his deducitur, quod primo loco adnotauimus, confirmationem Sacramentum esse ab ipso Iesu Deo optimo maximo institutum, quod vnctionem pro eius materia & necessitate exigit.

Secundo loco ex eadem Innocentij Tertij decisione colligitur, confirmationis Sacramentum non esse præcisè de necessitate salutis, atque in hoc differre à Baptismo, qui præcisè necessarius est ad salutem, & hoc ipsum probatur, dum text. dicit, tutius esse hoc Sacramentum sine periculo omitti, quàm ab his, quibus id conferre non licet, ex temeritate adsumere, quod Panormitanus & cæteri communiter aduertunt, & Thomas præmittit. 3. part. quæstio. 72. articul. 8. dum scribit, infantes baptizatos etiam sine hoc Sacramento saluos fieri, idem Thomas quæst. 65. articul. vlti. & in 4. distinctio. 7. quæstio. 1. articul. 1. ad secundam quæstionem, cuius opinio à Theologis frequentissimo omnium calculo recipitur, vt fatetur Hadrianus articu. 1. Est tamen dubium, an hoc Sacramentum sit necessarium ex Dei, vel Ecclesiæ præcepto, ita vt mortale crimen sit eius adsumptionem omittere, & videtur ita dicendum esse. Primò ex cap. vt ieiunij. de consecrat. distinct. 5. Est enim ibi à concilio Aurelianensi capite 3. definitum, non esse Christianum, qui episcopali confirmatione chrismatus non fuerit. Secundò est text. in eadem distinctio. cap. de his. vbi Melchiades Papa Hispaniarum episcopis scribit, Sacramentum Baptismi, & confirmationis ita coniuncta esse, vt vnum sine altero ritè perfici non possit. Tertiò Gratianus eadem distinct. in principio ex Vrbano Papa tradit, omnes fideles per manus impositionem Episcoporum Spiritum sanctum post Baptismum recipere debere, vt pleni Christiani inueniantur. Vnde quidam existimant, Sacramenium istud accipiendum esse ex necessitate præcepti Ecclesiæ semel in vita, cuius opinionis censentur Palud. in 4. distinct. 7. quæst. 1. Florenti. 3. part. tit. 14. cap. 14. §. 5. Syluest. verbo, confirmatio diuina. 2. colum. dicentes, etiam esse hoc sacramentum in præcepto, vbi Christiano baptizato immineret periculum belli spiritualis, aut persequutionis, quo ad fidem, quam esset coram tyranno professurus, defensurusque, sicuti sacramentum Eucharistiæ est in præcepto ei, qui in periculo mortis corporalis constitutus est, quod notatur in cap. cùm infirmitas. de pœnit, & remi. Hoc tamen Eucharistiæ sacramentum est in præcepto ex institutione diuina iuxta illud. Hoc facite in meam commemorationem. & docet Thomas in 3. part. quaestio. 80. articul. 11. Theologi in 4. distinct. 9. vbi præ cæteris Gabriel quæst. 1. quidquid Caietanus in contrarium scripserit dicta quæstio. 89. articul. 11. & in summa: verbo, communio. versic. tertium tempus. Sic sanè Christianus Sacramentum confirmationis omittens, vel in periculo mortis spiritualis, vel tempore opportuno, quo verisimiliter auxilio Spiritus sancti in fide confirmantis indiget, mortaliter peccat. Quod etiam nititur probare Cardinalis à Turre Cre. in princ. de consecr. distinct. 5. dicens, Sacramentum confirmationis esse necessarium ex institutione Ecclesiæ, opposita sententia verior profecto est: siquidem nec ex præcepto Dei, nec ex præcepto Ecclesiæ tenemur sacramentum istud accipere, tametsi idmaximè vtile sit, & ideo à Christi fidelib. summoperè, solertique diligentia expetendum, & procurandum, ac pręcipuè cauendum est, ne per contemptum omittatur, esset enim contemptus is, graue & mortale crimen. Hæc verò propositio ex eo probatur, quòd si esset hoc præceptum diuinum, oporteret hoc ipsum Sacramentum ministrare existentibus in periculo mortis, continuoque ab hoc seculo transituris, modò discretione præditis, sicuti constat eadem ratione de Eucharistiæ sacramento, maximo etenim periculo tentationum dæmonis obijcitur, qui mortis agone constringitur, at præcepta diuina de sacramentis suscipiendis, tunc potissimum vinculum obligationis habent, quando fidelis ob grauem necessitatem eis indiget, sicuti apud Theologos receptissimum est, & tamen continuò transmigraturus ab hac vita non tenetur sacramentum confirmationis accipere, vt probatur in cap. 2. de consecr. dist. 5. Cæterùm Ecclesia nusquam iniunxit Christianis confirmationem, sed tantum eis aperuit vim, & effectum eius ad corroborationem fidei, & ad perfectam vitæ consumationem, vt tandem instructiores simus ad luctam, & pugnam cum dęmonib. subeundam. ad quam Baptismatis vi satis sufficienter armamur, ex authoritate Magistri in 4. sent dist. 1. Atque in hunc sensum sunt accipienda, quam, Palud. & sequaces in propriæ opinionis comprobationem adducunt, quod patet ex notatis ab Hadriano in tract. de confirmat. articu. 1. post Thomam dict. quæst. 1. & gloss. dicto cap. vt ieiunij. Colligitur ergo, confirmationis sacramentum non esse præcisè necessarium ad salutem, nec ex præcepto Dei, nec Ecclesiæ fidelibus iniungi, & ideo, si absque contemptu omittatur, mortale crimen minimè committi, licet ex sacro testimonio, authoritatibus sanctorum patrum necessarium esse probetur ad gratiæ augmentum, ac fidei corroborationem, vt eam instructiores profiteamur.

Tertium, quod ex eodem Innocentij Tertij responso adnotari solet, eam habet difficultatem, Quis sanè sit huius Sacramenti minister? qua in quæstione constat, Episcopum, non alium huius esse sacramenti ministrum, & id apparet, eo, quòd statim post Christi ascensionem nunquam isthæc manuum impositio facta est, nisi per solos Apostolos, quibus successère episcopi, nec facta fuit à discipulis, quos presbyteri repręsentant. Sic Damasus Papa in epistola de coepiscopis ait. Quòd autem solis Apostolis, eorumque successoribus proprij sit officij tradere Spiritum sanctum, liber Actorum Apostolorum docet, pręsertim cum nullus ex septuaginta discipulis, quo rum isti, scilicet presbyteri in ecclesia speciem gerunt, legatur donum Spiritus sancti per manuumimpositionem, vt prædictum est, tradidisse. Idem docent Innocentius primus in epistola ad Decentium Eugubinum cap. 3. Melchiades Papa ad Episcopos Hispaniarum, Eusebius ad Episcopos Thusciæ epistola 3. Rabanus de instit. cleri. lib. 1. cap. 30. quorum mentio fit à Gratiano de consecrat. distinct. 5. cap. 2. 3. & sequentibus, hoc ipsum definitum est in concilio Hispaniensi. 2. cap. 7. & in Constantiensi. 28. errore Vuiclefh. & in Florentino sub Eugenio quarto, & in Coloniensi synodo, tit. de sacram. confirm. ad finem, & in Tridentina generali synodo sub Paulo Tertio, titu. de sacramentis. Tradunt & id Theologi in 4. distinct. 7. Thom. 3. par. quæst. 72. artic. 11. Alfonsus à Castro de hæresib. verb. confirmatio. Ioan. Eckius in Enchiridio cap. 7. nostrates in dicto cap. quanto. illius decisionis authoritate hanc sententiam comprobantes.

Verùm enimuero ancipiti controuersia disputari solet hoc in tractatu, an ex Romani Pontificis commissione simplex Sacerdos sit huius sacramenti minister, possitque id conferre Christi fidem baptismate professis, nam quibusdam placet, Episcopum ita esse huius Sacramenti ministrum, vt nullo pacto etiam ex Papę dispensatione id ministrari queat à presbyteris, non Episcopis, & hoc præcipuè, quod huius Sacramenti, sicut & aliorum minister, sit ex institutione diuina ab ipso Deo designatus, & ideo nequeat à Romano Pontifice mutari, quod probatur. Nam ita ad Sacramenti essentiam pertinet minister, sicut materia & forma, quę tamen non possunt à Papa mutari: Igitur nec minister. Hoc profectò manifestius fit, si consideremus, ministrum formam, & materiam Sacramentorum non posse ab alio, quàm à Deo institui, ipse eten im est Sacramentorum institutor, cui soli competit definire, quæ sint ad illa Sacramenta necessaria. Thom. 3. par. q. 60. art. 5. Quam ob rem sicut Papa non posset statuere, quòd laicus consecraret Christi corpus, nec quod Sacerdos absque pane sub alia materia conficeret idem corpus Christi, nec quòd absque aquæ elemento Baptismus ministraretur, nec item aliquem sacris ordinibus insigniri posse ab eo, qui Episcopus non est, ita eadem ratione concluditur, nec permittere summum Pontificem posse, nec delegatione committere, vt simplex sacerdos Sacramentum confirmationis ministret, Quòd si dixeris, sacerdotem simplicem ex institutione diuina etiam esse huius Sacramenti ministrum, duabus rationib. hæc diluitur propositio. Prima ex eo, quod hoc ipsum reprobatum extiterit frequenti omnium assensu. Secunda, quòd si ita verum hoc esset, Papa non potuisset hanc facultatem confirmand. ex diuina institutione presbyteris simplicib. conuenientem ab eis auferre, & ob id possent adhuc hoc sacramentum ministrare, quod nemo doctus admittet. Scribit enim Paulus 1. ad Cor. c. 4. Sic nos existimet homo, vt ministros Christi & dispensato res ministeriorum Dei. Ergo quibus Christus dedit potestatem, non potest homo auferre, cum hoc ipsi Deo optimo maximo tantum competat. Hinc sacerdos vtcunque solenniter degradatus, conficit Eucharistiæ Sacramentum, etiam si is hæreticus sit gl. in cap. 2. de cleri. excom. mi. vbi Abb. Card. & Doct. communiter tex. optimus in c. quod quidam. 1. quæst. 1. Thom. 3. par. quæst. 82. art. 8. Doct. in c. accedens. 50. distinct. Alfon. à Castro lib. 2. de iusta hæret. punit. c. 21. licet gl. in d. c. accedens. & in c. degradatio. de pœnis in 6. & in summa. 9. quæst. 1. contrarium maximo errore dixerint. Potestas siquidem ordinis est corpus Christi verum, nec ab alio, quàm ab ipso Deo ob eius excellentiam dari potest, & ideo semel data indelebilis est, quod & Thom. asserit 2. 2. quæst. 39. artic. 3. Sic sanè minister sacramenti ab ipso Deo institutus, tolli ab Ecclesia non potest ad hunc effectum, vt si post Ecclesiæ prohibitionem minister à Christo statutus Sacramentum ministret, verum non sit Sacramentum istud. Inde fit, vt liceat prohibitum sit extra necessitatis tempus laicos Baptismi sacramentum ministrare, tamen si illud ministrent, tenet Baptismus, vt scribit Thom. in 3. par. q. 67. artic. 3. Nam baptizare quamuis ad ordinem sacerdotalem spectet, secundum id, quod decet, & solenne est: non tamen ex necessitate Sacramenti: Apparet igitur, si vera huius Sacramenti confirmationis Episcopus minister est ab ipso Deo institutus, vt constat, non posse sacerdotib. simplicib. hoc ministerium committi, sicut si ijdem sacerdotes ministri fuissent à Christo decreti, non potuisset Romanus Pontifex hoc ius ab eis tollere. Ex quo manifestè conuincitur, falsum esse, quod Inno. Panor. & alij in d. c. quanto. scribunt, dicentes, posse Papam potestatem istam ministrandi sacramentum confirmationis, episcopis competentem ab eis tollere, ita vt si ministrarent illud, nihil agerent, quod periculosum est, nec vlla ratione defendi valet, vt animaduertunt Alex. de Hales. 4. par. quæst. 35. memb. 6. Io. Maior in 4. dist. 7. Hadri. in tract. de confirma. art. 3. Bernard. Anto. Imol. col. 3. Barb. col. 12. in præd. c. quanto. postgl. in c. manus. de consecr. dist. 5. Quin Abb. & aliorum sententiam hæreticam esse probat. Alfons. à Ca. lib. 2. de iust. hæret. punit. cap. 22. qui tres ad hanc rem proponit assertiones verissimas sanè, & omninò vtiles, quarum prima habet, Papam non posse tollere ab episcopis potestatem conferendi illa Sacramenta, quæ sunt episcopis reseruata, vt confirmatio, ordo: ita, vt illorum sacramentorum collatio ex hac Papæ prohibitione irrita sit. Secunda, summum Pontificem posse prohibere episcopis executionem ordinis episcopalis circa sacramenta, siue particulari, siue generali prohibitione ad effectum istum, vt post hanc prohibitionem episcopus ordinans, aut confirmans peccet, quanuis ea, quæ fecerit, sint rata, & firma, nec iterum repetenda. Tertia, Papam posse ab episcopis eam potestatem ordinis, quam habent circa sacramentalia auferre, vt puta circa consecrationes altarium, calicum, vestimentorum benedictiones in hunc sensum, vt actum ab eis contra hanc prohibitionem minimè valeat, cùm hæc potestas potius iure humano quàm diuino eis competat. Ex hac igitur prima ratione, quam fortissimè stringit, videtur, commissione Romani Pontificis sacerdotem simplicem, minimè posse sacramentum istud confirmationis ministrare. Secundò, vt alias rationes omittam, hoc idem probatur, cum ea, quæ ordinis sunt, committi nequaquam possint ei, qui ordine illo caret. text. in c. vlti. de consecrat. Ecclesiar. vel alta. Sed ministerium huius sacramenti pertinet ad Episcopos ratione ordinis, seu potius ratione consecrationis episcopalis: Ergo committi non potest his, qui episcopi non sint. Et si dixeris, non posse hanc commissionem fieri ab Episcopis, vt prædicta Decretalis loquitur: posse tamen fieri ab ipso summo Pontifice, respondetur, in his, quæ ad ordines & sacramenta pertinent, non habere maiorem potestatem summum Pontificem, quàm habeat Episcopus in propria diœcesi, licet quo ad causarum decisionem, maiorem potestatem habebeat ipse Papa, quàm Episcopi. His quidem & alijs fundamentis, non posse ex delegatione Papæ simplicem sacerdotem confirmationis sacramentorum ministrare, asserunt Durand. Scotus, Maior & Adria. in 4. dist. 7. de sacramento confirma. artic. & q. vlti. Alfonsus à Cast. lib. de hæresib. verb. confirmatio. idem lib. 2. de iust. hæret. punit. cap. 21. & 22. Sed Contrariam sententiam, imò posse simplicem sacerdotem ex Romani Pontificis commissione Sacramentum confirmationis ministrare, multi ex eo defendunt, quòd ex commissione Papæ possit sacerdos simplex minores ordines conferre, cùm hi non habeant immediatam relationem ad corpus Christi verum. Thom. in 4. dist 25. q. 1. art. 1. quem cæteri ibi sequuntur Collectari. Ab. & alij communiter in dict. cap. quanto. Ergo etiam poterit Papa delegare simplici sacerdoti ministerium Sacramenti confirmationis, cùm hoc Sacramentum non habeat immediatam relationem ad corpus Christi verum, & ita hac ratione Thom. dicta disti. 7. q. 3. vtitur, cuius opinionis authores omninò consentiunt. Verùm hæc ratio tollitur ea consideratione, qua distinguuntur minores ordines à maioribus, & sacris, vt licet maiores ordines sint Sacramentum, & diuino iure instituti, quod satis compertum est: minores verò nec sint Sacramentum, nec diuino, sed potius humano iure statuti, sicuti Durand. distinct. 24. quarti Sententiarum opinatur: Atque ita præmissa hac Durandi sententia Alfonsus à Castro dict. cap. 22. primam rationem, quam adduximus, diluere conatur. De prima quidem tonsura hic non agimus, ea etenim conferri potest quandoque ab Abbatibus, qui episcopi non sunt, nam & non esse eam tonsuram ordinem quidam existimant, sicuti à nobis adnotandum est in capit. quia nos. num. 3. de testament. posse verò eam conferri ab Abbatibus eorum monachis, probat text. in cap. cùm contingat. de ætate & qualita. Ego sanè video, in his periculosum esse, ab his discedere sententijs, quæ frequentiori authoritate doctissimorum virorum probantur. Deinde non dubito, Durandi sententiam communi Theologorum iudicio improbatam esse, hi etenim in 4. sentent. distinct. 24. tenuerunt, minores ordines esse Sacramentum, & præcipuè Thom. q. 2. artic. 1. ad finem. & artic. 3. in vltimis verbis. Palud. & Maior q. 1 Caiet. item in opusculo 27. quæstionum. q. 23. dum probat, esse necessarium contractum corporalem in Sacramento ordinis, & subdit exemplum de traditione libri, & Clauium, apertè huius est sententiæ, vt existimet hos minores ordines esse Sacramentum, & cum ordo Sacramentum sit, ac sub eo passim à tempore Apostolorum constituantur hi minores ordines, vt tradunt ex Ignatio, Dionysio & alijs quotquot aduersus Lutherum hac ætate scripsêre, & præ cæteris concilium Col. ti. de sacra. ord. Castro de hæresib. dictione, ordo, consequitur hos ordines Sacramentum esse, tametsi non desint, qui Durandi opinionem probabilem esse censeant, nam & ipse Caieta. in q. de modo tradendi ordines. art. vnico. fol. 43. asserit, hos minores ordines potius esse sacramentalia, quàm Sacramenta. Idem ipse senserat 3. par. q. 64. ar. 6. versi. in responsione ad primum. Et Magister sent. in dicta dist. 24. idem insinuat, dum hos minores ordines procedente tempore ab Ecclesia esse institutos opinatur. Vnde colligitur, Sacramenta non esse, cùm ab Ecclesia, aut ab alio, quàm à Christo institui nequeant. Quòd si hæc Durandi sententia recipienda est, prima hæc ratio de Presbyteris simplicib. ex commissione Papæ ministrantib. minores ordines, parum, aut nihil ad propositam dubitationem pertinet. Verùm si reijciatur Durandi opinio admissa contraria, quam certior est, nullo pacto defendi poterit, quod præmisimus, imò dicendum erit, nec ex commissione Papę simplices Sacerdotes posse minores ordines conferre, quod Adrianus d. art. 3. expressim tenet. Nisi dixerimus, Sacramenti ordinis ministrum ordinarium esse Episcopum, posse tamen esse simplicem Sacerdotem ex delegatione Romani Pontificis, sicuti statim dicemus in Sacramento confirmationis, quod tamen, vt ingenuè fatear, mihi satis dubium est, & incertum.

Secunda ratio, quæ videtur persuadere, simplicem Sacerdotem ex commissione Papæ, posse ministrare Sacramentum confirmationis, deducitur ex eo, quòd simplex sacerdos nullos habens subditos, non potest quenquam à peccatis absoluere, nec ei Sacramentum pœnitentiæ ministrare, adeò, vt si tentet, nihil actum sit. At si huius Sacramenti minister esset, absolutio teneret, & tamen cùm minister non sit, ex delegatione Episcopi, aut Romani Pontificis poterit hoc pœnitentiæ Sacramentum ministrare, quod passim conceditur, nec negari poterit. Igitur ex Papæ commissione, qui minister non est Sacramenti confirmationis, poterit id optimè ministrare. Verùm & ista argumentatio parum prodest, cùm à dissimilibus fiat. Etenim Romanus Pontifex, cùm simplici Sacerdoti delegat ministerium Sacramenti confirmationis, non ei concedit, nec tradit episcopalem ordinem, aut potestatem, quæ quidem episcopalis ordinis potestas necessaria est ad ministerium huius sacramenti, & quidem iure diuino, sed cum idem Pontifex aut Episcopus simplici Sacerdoti subditos commendat & tradit, aut cum delegat illi absolutionem Sacramentalem, non facit absolutè ministrum eum, qui non est minister huius Sacramenti pœnitentiæ, sed ei concedit iurisdictionis potestatem, quæ iure diuino necessaria est ad hoc ministerium, & quæ simplici sacerdoti deerat, vt esset huius Sacramenti minister. Etenim verò licet simplex sacerdos eo tempore, quo ad Sacerdotium fuit assumptus, habuerit, & acceperit potestatem ordinis, quę necessaria est ad absolutionem sacramentalem, non tamen habuit, nec accepit alteram potestatem, quæ iurisdictionem exigit. Nam præter potestatem ordinis, simul necessaria est potestas iurisdictionis ad ministrandum pœnitentiæ Sacramentum, non tantum iure humano, sed & diuino: Itaque Sacerdos simplex, minister non est Sacramenti pœnitentię, donec habeat iurisdictionis potestatem, vtraque etenim necessaria est. Iurisdictio autem traditur, cùm Sacerdoti simplici, vel datur ordinaria animarum cura, vel delegata. Nec sufficit potestas ordinis absque potestate iuris dictionis, quod eleganter & eruditè adnotârunt Thomas in 4. distinct. 17. q. 3. articu. 3. q. 4. idem in distinct. 18. q. 1. art. 1. q. 2. ad 2. distinct. 19. q. 1. artic. 2. ad 3. quæstionem. Adrianus in tractatu, de confessione. q. 5. fol. 6. Cardin. a Turre Cremata lib. 1. de Ecclesia. cap. 96. Alfonsus à Castro lib. 2. de iust. hæred. punit. cap. 21. Melchior à Cano in relect. de pœnitentia. 5. parte. fol. 133. & probatur authoritate concilij Florentini, quo definitum est, Sacramenti pœnitentiæ ministrum esse Sacerdotem, habentem authoritatem absoluendi ordinariam, vel delegatam. idem tradit & probat Caieta. in q. vnica. de ministro pœnitentiæ.

Tertiò probatur, simplicem Sacerdotem posse ex Romani Pontificis dispensatione. Sacramentum hoc confirmationis ministrare, authoritate diui Gregorij, qui lib. 3. Epistolarum c. 26. ad Ianuarium Carolitanum scribens permittit, & verè concedit licentiam presbyteris, vbi desint Episcopi, ministrandi confirmationis Sacramentum. Quòd si id fieri iure non posset, vir doctissimus & sanctissimus minimè permisisset, huius authoritatis Gratianus meminit 95. distin. c. 1. Sed Durand. & Maior, videntes Gregorium summum Pontificem hoc fecisse, quo propriam opinionem audacter tutarentur, respondent audacius, Gregorium hominem fuisse, & ideo potuisse errare, atque hac in re palàm errasse. Quæ sanè responsio dura nimis & impia censetur, nam licet hoc in tractatu non oporteat discutere, fueríntne aliqui Romani Pontifices hæretici, aut in fide errauerint, cùm id alibi latissimè tractetur à Canonistis in c. si Papa. 40. distinct. & cap. Anastasius 19. distinct. doctissimè ab Alberto Pighio libro 4. de Eccles. Hierarc. cap. 8. Alfonso à Castro lib. 2. de iusta hæret. punit. cap. 23. verè tamen asseuerandum est, summum Pontificem in his, quę ad fidem pertinent, vt personam publicam & Ecclesiæ caput aliquid definientem, minimè errare posse, quod probatur Matthæi capite 16. vbi apertè ostenditur ex illa promissione Christi dicentis ad Petrum. Super hanc petram ædificabo Ecclesiam meam, & portæ inferi, hoc est, Hæreses, non præualebunt aduersus eam. Ostenditur, inquam, fidem synceram, & inuiolabilem permansuram esse in Petro, & eius successoribus. De inde testimonio Lucæ cap. 22. dilucidè apparet, rogasse Christum pro fide Petri, vt pro aliorum confirmatione ea maneret integra. Sic enim inquit Iesus: Ego rogaui pro te, ne deficiat fides tua, tu autem conuersus confirma fratres tuos. Qua obsecro, ratione deficiet Petri, aut successorum fides, illo pro ea rogante, qui semper exauditur? Præterea definitio Romani Pontificis certum nobis exhibet in pertinentibus ad fidem Canonem, quo instructi in fide, minimè errabimus. cap. maiores. de baptismo. capit. significasti. de electio. cap. sic omnes. 19. distin. cum alijs, quæ ad hanc rem adduci possent, facilimè ex Gratiano. 24. quæst. 1. & maximè in capit. memor. & in capitu. quoties. & capitu. hæc est fides. Sed si Papa errare posset in fide, eius Decretum non esset nobis Christi fidem profitentibus certum, imò periculosum. Quo fit, vt Catholicam, & veram propositionem esse constanti animo testemur, Papam non posse in pertinentibus ad fidem quidquam, vt Ecclesiæ summum rectorem definire, quod erroneum sit. quod adserunt Thomas, & Caieta. 2. 2. quæst. 1. artic. 10. & quæstio. 11. artic. 2. ad tertium. Florenti. 3. part. tit. 22. capitul. 6. §. 17. idem Caietanus in tractat. de concilijs cap. 9. & 11. Thomas quodlibe. 9. articul. vltimo. Cardinalis à Turre Cremata in dicto cap. hæc est fides. & in tractat. de Ecclesia libro 2. cap. 109. & sequentib. Syluester verbo. Ecclesiast. 1. quæ. 3. Albertus Pighius lib. 4. de Ecclesiast. Hierar. cap. 3. & sequentibus. Alfonsus à Castro de iusta Hæreticorum punitione, libro 1. cap. 4. & c. 6. Verùm si quid summus Pontifex, non vt totius Ecclesiæ Christianæ rector, sed vt priuata persona, vel docendo, vel scribendo asseruerit, quod ipse minimè vult vti vniuersale Decretum apud omnes censeri, nolens ad id recipiendum, aut credendum quenquam obligari, errare quidem poterit, cum priuata tunc vtatur authoritate, non publica. Nam & si Papa errare possit, vt priuatus, non tamen permittet Deus, vt id, quod prauè sentit, & contra Catholicam fidem, toti Ecclesiæ veluti eius pastor, officio Vicarij Christi fungens, credendum præcipiat. Nec hoc in loco tractare modò vacat, an in rebus fidei definiendis & examinandis, alijsq́ue negotijs arduis expediendis teneatur summus Ecclesiæ Præsul, Cardinalium, vel saltem iuris diuini peritorum consilium exigere ad iudicij consultationem, & deliberationem: Etenim hoc obiter examinat Cardinalis à Turre Cremata in dicto lib. 2. cap. 102. versic. ad sextum. Cui adde locum illum Deuteronomij capit. 17. cuius meminit Romanus Pontifex in cap. per venerabilem. qui filij sint legitimi. item ea, quæ scripta sunt Exodi cap. 18. & 24. & Actuum cap. 15. Ex nostris Lector poterit Felinum, & Ripam legere in Rubri. de constitut. Iasonem in l. placet. C. de sacrosanctis Ecclesijs. 2. colum. Abb. in cap. 2. de cleric. non resident. & alibi passim. Barbat. de præst. Cardinal. part. prima, quæstio. secunda colum. 7. Iacobatium de concilio lib. 7. artic. 5. sat nunc erit, certam esse suprascriptam opinionem, ex qua & illud deduci potest, Papam non posse in Canonizatione sanctorum errare, quam præuia diligenti examinatione, maturoq́ue prudentum consilio, vti Ecclesię summus Præses decreuerit. Siquidem vt tradit Cardinalis à Turre Cremata de consecratione distinctio. 3. in principio. nume. 22. res ista potissimum spectat ad fidei Christianæ religionem, cuius negocia ipse Ecclesiæ caput Christus gerere dignatus est, eaque ratione minimè permittet in re tanta ipsius Vicarium falli, quemadmodum in hac specie adserunt diuus Thomas dicto quodlibeto 9. artic. vltimo. Florenti. 3. parte. titu. 12. capit. 8. §. 2. Ioannes à Neapoli, quodlibeto 11. Cardinalis à Turre Cremata. in tracta. de Ecclesia. quæst. 51. ex septuaginta tribus quæstionibus. Idem hoc præmittit lib. 2. de Ecclesiast. cap 110. Syluester verb. Canonizatio. Latiùs cæteris Catharinus in huius quæstionis peculiari libello, tametsi contrariam sententiam in hoc tenere tentauerint, gloss. in cap. vnico. de reliquijs, & veneratio. sanctor. in 6. Felinus in capitu. venerabili. de testibus. Et Caietanus in tractatu, de Thesauro indulgent. capitu. 8. Quorum opinio ea ratione solet defendi, quod Romanus Pontifex errare possit in his iudiciis, quæ ad particularia facta pertinent, quale hoc esse videtur, cùm Canonizatio, vel relatio alicuius in sanctos, pendeat ex particulari eius vitæ probatione. Et præterea ad est vulgaris titulo diui Augustini authoritas, in hæc verba passim tradita. Multorum corpora veneramur in terris, quorum animæ cruciantur in infernis. Harum obiectionum prior tollitur, & meritò, si consideremus, hoc iudicium Canonizationis alicuius sancti, & si à peculiari eius vitæ testimonio pendeat, ad vniuersalem tamen totius Christianæ religionis statum pertinere, cùm ea sit quædam quasi professio fidei, & ideo credendum piè est, summum Pontificem in perscrutandis eius, qui in sanctos referendus est, miraculis & gestis ab ipso Spiritu sancto, qui omnia scrutatur, instrui.

Quòd autem posteriori loco ex Augustino refertur, & si verè eius authoris nomine censendum sit, quod negamus, nihil contrariam opinionem iuuare videtur, non enim dixit Augustinus: multa corpora eorum, qui ab Ecclesia canonizati fuerunt, nos falsò venerari, cùm eorum animæ in infernis crucientur, sed nos multa corpora in terris venerari, quæ existimamus esse eorum, qui ab ecclesia fuerint in sanctos, & diuos relati, cùm tamen verò eorum non non sint, sed potius hominum damnatorum, qui in infernis cruciantur, forsan infidelium, Sicariorum, Piratarum aut latronum, qui ab humanis discessere publico apud omnes deprauatæ vitæ testimonio, & tamen fallit nos, non equidem Ecclesiæ iudicium, sed rerum vicissitudo, ex qua Christiana Respublica tot bellis Maurorum, Turcarúmue tyrannide oppressa, has illusiones patitur circa sanctorum corporum venerationem, censet sanè Ecclesia venerandum & colendum, vt sanctum diuum Hieronymum: at non ita decreuit proprio iudicio corpus hoc, quod nos diui Hieronymi esse existimamus, verè corpus illius esse, sic etiam definiuit maxima veneratione Ioannem Baptistam colendum esse. Non ex hoc sequitur iudicio Ecclesiæ certum esse, caput hoc, quod putamus esse diui Ioannis, proculdubio illius esse, forsan enim alterius est. Quòd si & hoc Ecclesia præuia cognitione, & diligenti examinatione censeret, dicendum quidem esset, non permissurum Deum optimum maximum, summum Pontificem in hoc falli, nosque eius iudicio decipi. Et tamen constanter asserimus, venerationem exhibendam esse hoc in dubio, his reliquijs, quæ vel ex Communi Christianorum opinione, vel tacito prolatorum consensu, sanctorum esse censentur. Nam & si in hoc error posset contingere, is præsumendus non est in re adeò graui, & ad religionem pertinenti. Qua ratione etiamsi glo. Felini & Caietani sententia vera esset, quod negamus, nempe Romanum Pontificem in canonizatione sanctorum errare posse, ex hoc nulla profectò iusta causa, nec ansa datur hæreticis, vt adserant, non esse venerandas sanctorum virorum reliquias. Impia etenim, hæretica & nefanda est horum sententia, sicuti aduersus eius adsertores satis ostendunt ex concilijs vniuersalis ecclesiæ, ex sacræ scripturæ locis, & veterum patrum authoritatibus Clichthouæus, Castro, & alij Catholici Doctores. Nam licet Summus Pontifex in sanctorum canonizatione errare posset, pro eius tamen iudicio præsumendum est, donec error pateat, & ideò interim viri catholici tenemur iudicio summi pręsulis, & stare & credere. Igitur quò instructiores simus ad has extirpandas hæreses, néue ipsi hæretici, qualem qualem occasionem captent, ex verè Christianorum opininiobus ad eorum errores contumaci & proterua audacia tutandos, tutiores sententias eligamus, existimantes in his Papam errare minimè posse. Nec oberit gloss. in dicto cap. à recto. 24. quæstio. 1. dicens, Papam errare posse etiam in pertinentibus ad fidem, nam vel est falsa, vel intelligenda, quando Papa, vt priuatus homo, non vt vniuersalis Ecclesiæ rector, quidquam decreuerit. Ex quibus opinor minimè tutum esse dicere, diuum Gregorium in præfata epistola, dum commisit presbyteris simplicibus ministerium Sacramenti confirmationis, errasse. Sed & alias responsiones, quas Hadrianus & alij comminiscuntur, nequaquam conuenire video diui Gregorij Decreto. Nec mirum est, planè ipsum præmissam delegationem fecisse, existimantem, Romanum Pontificem id facere posse, quod etiam censuerunt diuus Thomas in 4. sententi. distinction. 7. quæstio. 3. articul. 3. & ibi Paul. quæstio. 4. articul. 3. Florentinus 3. parte. titul. 14. capit. 14. §. vltimo. Caietan. 3. parte. quæstion. 72. articul. 11. Cardin. à Turre Cremata in capit. manus. de consecration. distinctio. 5. articul. 2. post gloss. ibi. Syluester verbo, confirmatio diuina. gloss. in dicto capitulo quanto. & ibi Innocent. Composte. Ioannes Andræas Collectarius. Anchara. Cardina. Henric. Abb. Imol. & alij communiter, vt fatetur Præpo. in dicto capitu. peruenit. numero 7. Et licet prior sententia fortissimis rationibus innitatur, ita vt difficilimum existimem eas dilui posse: opinor tamen posteriorem esse magis tutam, quòd frequentiori calculo probetur, & omnium grauissima concilij Florentini sub Eugenio Quarto authoritate in hæc verba? Legitur tamen, aliquando per Apostolicæ sedis dispensationem ex rationabili & vrgente admodum causa simplicem sacerdotem, chrismate per episcopum confecto, hoc administrasse confirmationis Sacramentum. Quibus me herclè verbis manifestum fit, diuum Gregorium hac in re dispensatione vsum, vt simplex sacerdos hoc Sacramentum ministraret. Sed quòd idem sit in quolibet clerico, etiam non Sacerdote, vt ei Romanus Pontifex hoc committere possit, falsissimum est, quamuis id opinentur, gloss. Innocent. Antoni. & Abb. in dicto capitulo quarto. Quorum opinio ab omnibus planè refellitur, & meritò, cùm diui Thomæ sententia satis dubia sit, & ea ratione potius est restringuenda, quàm extendenda. Consequitur tandem ex his, huius Sacramenti ministrum ordinarium solùm esse episcopum, ratione ordinis & officij episcopalis: simplicem verò Sacerdotem ratione delegationis tantùm. Extat & de hac re Canon Sacrosanctæ Synodi Tridentinæ, titu. de Sacramentis, his quidem verbis: Si quis dixerit sanctæ confirmationis ordinarium ministrum non esse solùm episcopum, sed quemuis simplicem sacerdotem, Anathema sit.

Ex quo in fertur, hoc ministerium nec ex consuetudine, vt scribit Romanus Pontifex in dicto cap. quanto. nec ex immemoriali præscriptione, adquiri posse presbyteris, cùm hi, nisi ex delegatione Papæ, huius ministerij sint incapaces. Plura etenim iura, quæ competunt episcopis possunt ab his, qui episcopi non sunt, præscriptionis titulo adquiri, sicuti probatur in capitu. auditis. & in capitu. cùm olim. de præscription. & in capit. auditis. de in integrum restitutio. & in capit accedentibus, de excessib. pręlat. ea tamen munera, quæ episcopo ratione ordinis episcopalis competunt, & quæ værè exigunt illam indelebilem episcopi consecrationem, nequaquam adquiri poterunt ab alijs, quàm episcopis, quacunque etiam immemoriali præscriptione. Nam ad episcopale munus pertinent aliquot, quæ nec ex Papæ dispensatione, non episcopis possunt delegari, & hæc, nulli dubium esse potest, nec vllo temporis iure adquiri, non episcopis posse: Alia verò, quæ licet episcopalem ordinem requirant, delegatione tamen & priuilegio Papæ possunt, non episcopis competere, adhuc temporis titulo minimè valent alicui conuenire, siquidem in his priuilegium principis, & immemorialis præscriptio paria non sunt, ex eo, quòd non episcopi, secluso Romani Pontificis priuilegio, in capaces sint horum munerum, & ideò non habet immemorialis præscriptio parem vim cum priuilegio: Ioannes Mona. in capit. 2. de præbend. in 6. & ibi Doctores communiter, quos Philippus Probus allegat numero 7. Abb. Felin. & alij in capit. causam. de præscriptio. idem Felin. in cap. accedentes. eo. tit. idem in cap. cùm contingat de foro compet. nume. 4. Hippo. Singul. 80. Francis. Balb. de præscriptio. 5. part. princ. quæstion. 7. Idem in 2. parte 3. partis princip. quæstione 6. Et in hac specie, quam tractamus, Panormitanus in dicto capitul. quanto. Cardin. consilio 131. columna secunda, idem Balbus 5. parte principa. quæstion. 11. sic intelligentes ea iura, quæ probant præscriptionem immemorialem, parem esse priuilegio principis. l. 3. §. ductus aquæ. ff. de aqua quotidia. & æstiua. capitulo primo. §. vltimo. de præscript. in 6. capitul. super quibusdam de verborum significatione. quæ commendant Roma. Singul. 289. Abb. in capit. cùm nobis. de præscripti. idem in capit. per venerabilem. qui filij sint legitim. 3. colum. Iaso. in l. is, qui putat. 2. colu. ff. de adquir. hæreditate.

Dixi autem superius episcopatum esse ordinem, non quòd censeam verè esse ordinem distinctum ab alijs, quatenus ordo Sacramentum est, & characterem imprimit, sed quia episcopatus iuxta veriorem sententiam, ordo est, quatenus ordo dicitur officium quoddam, & potestas respectu quarundam sacrarum actionum, quæ sacerdoti non conueniunt, ex Thoma in 4 sentent. distinction. 24. quæstion. 3. articul. 2. & ibi Richardo Palud. quæstion. 7. Syluest. verb. ordo. columna 2. Caietan. 2. Tomo opusculorum. quæstion. 1. de ordine. Abb. in cap. ex literis. de exces. prælat. Quorum sententia receptior est apud Theologos: Non enim habet episcopus maiorem aut distinctam potestatem supra corpus Christi verum, quàm Sacerdos simplex, & ideò episcopatus propriè ordo non est distinctus à sacerdotio. Est tamen eius potestas per consecrationem adquisita indelebilis, & si verè character non sit. Nam quod scribitur in capit. 1. de ordin. ab episc. qui renuncia. epi. non probat episcopatum characterem imprimere, sed potestatem episcopalis officij esse indelebilem: tametsi episcopatum verè esse ordinem & sacramentum, ac characterem imprimere, teneant gloss. in proœmio Sexti, verb. episcopus. Abb. in cap. aqua. de consecrat. eccle. idem Abb. & alij in d. c. 1. Almain. & Maior. distinct. 24. quæst. 1.

Hinc & illud deduci poterit, num is, qui presbyter non est, possit in episcopum consecrari, ita vt verè episcopus sit, & potestatem indelebilem adquirat? & glo. in capit. 1. de clerico per salt. promot. & in d. c. ex literis. & ibi Abb. tenent eum, qui presbyter non sit, verè non posse in episcopum consecrari, per text. in d. cap. ex literis. Sed contrarium quibusdam apparet, cùm episcopalis potestas indelebilis sit, & ab alijs officijs distincta: tametsi eam exercêre non possit, qui presbyter non sit, secundum Ioan. Andr. & alios in d. cap. 1. quos sequitur Iacobatius de concilio, lib. 10. artic. 7. & est communis opinio, vt adserit Abb. in d. cap. 1.

Cæterùm si potestas episcopalis indelebilis est, vt modò diximus, distincta ab alijs ordinibus, & verè ordo non est, licet episcopus consecratus, cùm nondum presbyter esset, exercêre non valeat officium episcopale, & tamen illud exerceat, malè aget, ac peccabit mortaliter, sed tenebit quidem, quod ab eo fuerit celebratum, modò ex necessitate res presbyteratum non exigat. Quo fit vt sacramentum confirmationis teneat, collatio verò ordinis presbyterij minimè, cùm eius ordinis minister non sit, qui eo caret: non enim potest potestatem supra corpus Christi verum concedere is, qui eam non habet, sicuti constat ex notatis in dicto capitulo 1. de cleric. per Salt. promoto.

ARGVMENT. CAP. XI.

De iniuria, quæ uerbis fit, & maximè de ea, quæ ueri criminis obiectione irrogatur.

SVMMARIVM.

- 1 Iniuria verbis facta, honoris præfatione non tollitur.
- 2 Qualiter apud Hispanos conuitium puniatur.
- 3 Solidorum æstimatio variè expenditur, siue hi sint aurei, siue ærei ad intellectum iuris Cæsarei & Regij, atque ibi de aureorum valore.
- 4 Marauedinorum huius regni cognitio traditur ad plurium legum interpretationem.
- 5 Constitutio puniens percutientem non obtinet aduersus conuitiantem verbis: & inibi Ananiæ sententia non indiligenter examinatur.
- 6 An actione iniuriarum teneatur is, qui alteri verum crimen, vitiúmue obiecerit?
- 7 Intellectus Regiarum constitutionum, quæ de conuitijs loquuntur.
- 8 Vera interpretatio ad l. vltimam. C. de reuo. donat.

CAPVT XI.

INIVRIAM non tantùm facto, sed & verbis fieri palàm est, & probatur in l. si non conuitij. C. de iniur. l. eum, qui nocentem. l. item apud Labeonem. ff. eodem. capit. cùm T. à B. de re iudica. adeò quidem, vt nec iniuriam istam extinguat honoris præfatio: frustrà etenim protestatur, qui alteri verba, communi omnium interpretatione, iniuriosa dixerit, nec iam de eius animo quidquam est censendum, quale illud vulgo traditur: Mentiris, saluo honore tuo: Bart. & alij in l. si quis extraneus. ff. de adquir. hęredi. Abb. in cap. ea te. de iureiur. & in d. c. cùm T. à B. Angel. in l. vestem. ff. de iniur. Alex. in l. turpia. ff. de legat. 1. Soc. consil. 118. volu. 1. Iason in l. vt vim. ad fin. ff. de iusti. & iur. Felin. in cap. dilect. penul. col. de except. Anton. Rub. in repet. §. morte. numer. 461. ff. de noui oper. nunciat. Alciat. in l. detestatio. ff. de verb. signifi. colum. 2. Quid enim obsecro iuuat, velle, ac præfari honorem saluum esse eius, cui verbis crimen, famam & honorem denigrans obijcitur? Parùm profectò proderit, alterius honori hæc ipsa præfatio, cùm is, cui conuitium dictum est, ex obiecto crimine labem delicti, notàmue famę contraxerit: Facit ad hoc text. optimus in capit. 1. de præsumptio. Igitur à conuitijs abstinendum omninò est, hæc enim à Republica legibus puniuntur. Apud Hispanos statutum est, vt qui alterum aliquo è sex vitijs conuitio affecerit, iniuriam illam retractet coram iudice & honestis personis, Palinodiam, vt aiunt, canendo, & prætereà ter centum solidis mulctetur. l. secunda. titul. 9. libro 8. ordi. Vitia verò hæc sunt, Leprosus, Sodomita, Hæreticus, Proditor, Cornutus. Quorum vltimum tradit Accursius in l. si inimicitiæ. ff. de his, quibus vt indig. dicens, contumeliam irrogari per hoc, maximè odiosum nomen. Idem notant Anania. in cap. 1. nu. 5. de maled. Ioan. Faber in §. patitur. Instit. de iniurijs. Ripa in l. vlt. quęstio. 7. C. de reuoc. donat. quibus adde Andræam Alciat. libr. 7. Parerg. capit. 5. His etiam ab eadem Regia constitutione, additur meretricis nomen & vitium, fœminæ maritatæ obiectum. PRAXIS etiam idem recepit in eo, qui alterum Iudæum conuitij causa appellauerit.

Quòd verò obiter attinet ad æreos solidos, quibus conuitiator ex ea lege mulctandus est, varia traditur apud diuersa tribunalia obseruatio. Quidam etenim iudices morem propriæ regionis sequuti, quemlibet solidum duobus æstimant quadrantibus, quos vulgò hac ætate Marauedis appellamus: alij verò, & frequentius supremi & Regij prætorij iudices, quatuor quadrantibus solidum parem esse censent. Nam & solidorum valor conformis non est, imò varius quidem attenta varia prouinciarum taxatione. Sic equidem solidus, cuius meminit Iustiniani Codex, par pondus habebat cum eo nummo, qui nostra ætate Castellanus dicebatur, isque aureus solidus erat, & hoc probatur ex notatis per Budæum libro 5. de Asse. quo in loco scribit: solidum, cuius meminerit Iustinianus, sextam esse vnciæ partem, & ideò is nonaginta sex grana habebat: authore Alciato libro 11. C. colum. 2. idem Isidorus scribit libro Etymologiarum. 16. capit. 24. dicens, solidum etiam dici sextulam apud Latinos, quod sexta sit vnciæ pars, quod probatur ex l. quoties. C. de suscept. & Ancar. vbi scribitur, libram aurei duodecim vnciarum constare ex septuaginta duobus aureis solidis, quo fit manifestum esse, solidum grana habere nonaginta sex, & esse partem sextam vnciæ. Nummus autem, quem Castellanum diximus, sextam habet vnciæ partem, & ea ratione, solido similis censetur: & id receptum est in praxi apud Regia Hispaniarum Prætoria, vbi ad hanc rationem expenditur quingentorum solidorum summa, cuius meminêre l. Sancimus. C. de donation. & Regia l. 9. titul. 4. parte 5. quæ solidos antiquos, aureos marauedinos appellat, non quòd intelligenda sit de aureis, quorum Iurisconsulti veteres meminêre, & præsertim in l. nonnulli. ff. de accu. & in l. 1. ff. de varijs & extraordina. cognit. Sed quòd apud nos dictio ista Marauedinus generalis ferè sit, pluribusque & varijs conueniat monetis, vt nummus apud latinos, quod statim ostendemus. Aureus sanè apud veteres sescuplo maior erat solido, ita quidem, vt tantùm ponderis haberent aurei quatuor, quantum solidi sex, ex quo fit, vt quatuor aurei constituerent vnciam, & quadraginta octo, libram Romanam duodecim vnciarum, vt libro 2. 3. & 5 de partibus assium ex Iullio Polluce libro 4. docet Guliel. Budæus, & Alciat. lib. 3. disp. c. 9. Leonard. Portius libro 1. de monetis, qui ex Cornelio Tacito, Suetonio, & aliis authoribus, aureum esse existimant valoris mille quadrantum, quos vulgò Itali Quatrinos, Hispani Marauedinos appellamus, siquidem vnus aureus centum continet sestertios, quorum quilibet decem quadrantibus æquiualet. licet satis eruditè Anto. Augus. lib. 2. emendationum capitu. 9. probare conetur, aureum nummum sextam fuisse vnciæ partem, atque à solido minimè differre, & idem adserit Aemylius Ferret. Institut. de pœna temerè litigant. de valore tamen aurei, nulla apud ipsos est controuersia. Hinc infertur intellectus ad text. in dicta l. nonnulli. ff. de accusat. quæ pauperem esse censet eum, qui minus quàm quinquaginta aureos in bonis habet, itidem ad Regiam l. 2. titu. 1. part. 7. quæ eam summam ad quinquaginta marauedinos retulit, vtraque enim lex intelligenda erit de quinquaginta nummis aureis, quorum modò meminimus.

Quod verò diximus, solidum parem fuisse nummo aureo Castellano, intelligendum est quo ad pondus, nam quo ad valorem non omninò similes sunt hi nummi, siquidem solidus ille aureus Iustiniani, ea ætate valebat sexaginta sex sestertios, & dimidium ac paulò plus, atque ita sexcentos sexaginta quinque marauedis, vel quadrantes: quibus vnus addi poterit ad exactæ computationis rationem, at nummus Castellanus nostra ætate æstimabatur quadringentis octuaginta quinque quadrantibus, & sic quadraginta octo sestertijs nummis & dimidio. Solidorum etiam meminit textus in capitulo conquerente. de offic. ordin. & in capitulo placuit. capitul. inter cætera 10. quæstion. 3. verùm dubitari solet ad intellectum plurium Regiarum constitutionum, qua ratione sit expendendus valor veterum Marauedinorum, quorum mentio fit plærunque in huius regni veteribus constitutionibus, & in hac re styli lex 114. adserit, Marauedinum aureum, quo veteres in hoc regno vtebantur, valuisse sex Marauedinos, qui tempore Regis Alfonsi legum latoris expendebantur, horum autem æstimatio, ni fallor, ita examinanda est, vt eorum quemlibet æstimemus decem Marauedinis, quibus hoc Imperio Caroli Cæsaris primi Hispaniarum regis vtimur, vnde fit, vt habita ratione legis styli, Moropetinus aureus esset apud veteres, valoris sexaginta Marauedinorum, seu quadrantum, quibus nunc ex ære vtimur, quod, licet non satis ex authoribus constet, ea consideratione probatur. Nam denarius æreus, quo veteres in his regnis vtebantur, è sex, quas vocant meaias, constabat, & ideo decem denarij Moropetinum æreum, quo modo vtimur, constituunt, siquidem is sexaginta meaias habet, vel coronatos sex, quorum quilibet decem meaias continet: At solidus maiorum nostrorum apud Castellanos, duodecim denarios valebat. Ex quib. apparet, maioris valoris fuisse solidum, quàm æreum Moropetinum. Deinde constat aureum Marauedinum, qui regnante Alfonso legum latore vsu tractabatur, habuisse valorem octo solidorum, & trium denariorum, vt scribit Alfonsus à Montaluo in l. prima. tit. 5. libr. 2. fori. quidum eiusdem Alfonsi Regis Marauedinos explicat, fuisse eos aureos existimat, asseuerans, eum esse nummum Marauedinum, cuius Alfonsi constitutiones passim meminêre. Quam ob rem cùm Alfonsus idem Castellæ rex nummum aureum priorum, ac veterum Regum expendens, collatio huius, & nummi, quo eo regnante Castellani vtebantur, pondere, compererit veterem moropetinum aureum æquasem esse pondere sex eiusdem Regis, Moropetinis itidem aureis, alioqui iniqua & inutilis esset ponderis collatio, colligitur euidenter vetustissimum aureum moropetinum valoris esse & fuisse sexaginta nostrę ætatis quadrantum, quibus ex ære conflatis vtimur, & vulgò Marauedis appellamus.

Hinc primò infertur, marauedinum Alfonsi Regis & legum latoris æqualem esse, quo ad valorem veteri Romanorum Sestertio, & sic decem quadrantibus nostræq́ue ætatis æreis moropetinis, accentum antiquis Castellæ denarijs.

Secundò deducitur, præfati Regis Alfonsi nummum, marauedinum bonum, apud huius regni sanctiones passim nuncupari, & id probatur ex l. 1. titu. 9. lib. 8. ordin. & l. 1. titu. 5. & l. 9. titu. vltim. eiusdem libri.

Tertiò ex his etiam constat intellectus ad d. l. 1. titul. 9. quæ condita fuit à Ioanne Rege primo Biruiescæ, anno Domini M. trecentesimo, octuagesimo septimo, & in ea statutum fuit: conuitiantem parentibus, puniendum esse pœna sexcentum marauedinorum. Est enim ea constitutio intelligenda de marauedinis bonis, cum modus hic puniendi ab eodem Rege seruatus frequenter fuerit, vt patet in dicta l. prima. titu. 5. & l. 9. titu. vlti. quæ constitutæ fuerunt ab eodem Principe Guadalaiaræ, anno Domini M. CCC. XC. & ab Henrico Rege Tertio Madricij, Anno Domini M. Quadringentesimo. & tamen quod in d. l. 1. titulo 9. scribitur in hæc verba. que son seys mil marauedis de esta moneda. additum fuit ad planiorem interpretationem ab eo, qui iussu Regum Catholicorum Fernandi & Elisabeth ordinationum Regiarum librum compilauit, atque inde probatur, quod prima illatione diximus.

Quartò apparet ex præmissis, bonum Marauedinum differre à Marauedino veteri, cuius etiam mentionem faciunt Regiæ constitutiones. Et constat hæc illatio ex dicta l. prima. titulo 5. vbi expressim probatur, Marauedinum bonum, seu veteribus, seu veteris monetæ æreis Marauedinis ęqualem esse, quibus consequens est, veteris monetæ Marauedinos maioris valoris fuisse, quàm quibus modò vtimur: cùm sex veteres ærei Marauedini pares valore sint decem, quibus nunc in commercijs passim huius regni incolæ vtuntur.

Quintò inde compertum erit, non satis exactè hac in re Celsum Hugonem in repertorio dictas constitutiones Regias, dictione Marauedi, perpendisse, nec perfectè collegisse, quid Alfonsus à Montaluo in dicto loco scripserit

Sextò poterit ex his intelligi Regia l. tertia, titulo duodecimo, libro 8. ordin. quæ fuit statuta à Rege Alfonso vndecimo Aera. M. trecentesima octuagesima sexta Compluti. titul. 20. l. 12. vbi armatos homines congregantes ad vim inferendam magistratibus publicis, puniuntur multa sexcentorum Moropenitorum, & in specie constitutionis sequentis sex mille, & rursus in priori ordinatione mille: distinctis ibidem coniurationis qualitatibus, ea etenim mulcta ad veteris monetæ Marauedinos est referenda, sicuti in dicto ordinationum volumine refertur. tametsi in scriptis manu exemplaribus constitutionum Alfonsi Regis, ea pœna ad monetam eius temporis referatur, quod parùm refert.

Septimò forsan ad hanc rationem erit explicanda Moropetinorum Lusitaniæ summa, cuius mentio fit à Romano Pontifice in capitul. cùm olim. in 2. de priuileg. licet Ludouic. Gomezi. in regul. de valore. quæstione 9. opinetur, quemlibet ex illis Moropetinis, valore parem esse dimidio scuto aureo, quo nunc Itali vtuntur, sed ipserem istam missam facio his, qui maiorem cognitionem habent veterum Lusitaniæ numismatum, hæc etenim obiter adduximus ad Regiam constitutionem, quæ de conuitijs puniendis tractat, nec tamen ignoramus, mulctas pecuniarias à Regijs sanctionibus indictas, qualibet in huius regni prouincia, seu tribunali, ex praxi satis apertè certam ad summam redactas fuisse.

Verùm, vt ad propositam quæstionem, à qua digressi fuimus, reuertamur, ex eadem Regia sanctione, quæ de conuitijs puniendis agit, etiam colligitur, conuitiatorem cogendum esse coram iudice & honestis personis, quod obiecerit, retractare, seque mentitum fuisse fateri, quodcunque vitium conuitio expresserit, licet non sit ex illis sex, quæ in eadem regia lege eius initio explicantur, hoc tamen variè accipitur à iudicibus, nec omninò id seruatur, imò frequentius omittitur, aliaque pœna pro arbitrio iudicantis infertur conuitiatori. Nam ea retractatio, cuius paulò antè mentionem fecimus, tantùm à lege & iudicibus iniungitur, vbi conuitium contigerit per obiectionem alicuius ex illis sex vitijs, quorum lex priori parte meminit.

Iustissimum tamen est, famæ & honoris restitutionem fieri his, qui conuitijs obiectis eius læsionem passi fuerint. cap. quisquis. 8. quæst. 1. cap. inter solicitudines. de purgat. Cano. Hostien. in Summa de pœniten. §. quibus. versicu. quid de accusatoribus. Thomas 2. 2. quæstio. 62. artic. 2. Florent. 2. parte. titul. 2. cap. secundo. §. tertio. & probatur ex regul. peccatum. de regulis iuris. in 6. hoc addito, non esse minorem, imò multo maiorem honoris & famæ, quàm rerum spoliationem, authore Solomone, Prouerb. 22. dicente: melius est nomen bonum, quàm diuitiæ multæ. Nam & bonorum externorum maximus est honor, vt scribit Arist. 4. ethic. cap. 3. c. deteriores. 6. q. 1.

Ex quibus ausus est Ioan. Ananias in cap. 1. nume. 5. de maledicis. scribere, irrogantem contumeliam, seu conuitium verbis Cardinali, eisdem affici pœnis, quas Romanus Pontifex statuit in cap. fœlicis. de pœnis in 6. idem probat Feli. in cap. non dubium. de sentent. ex commu. Quibus & alia ratio adstipulatur, quòd appellatione percussionis non tantùm comprehenditur ea, quæ facto fit, sed & ea, quæ verbis, saltem ex lata dictionis significatione. Bartol. in l. aut facta. in princi. ff. de pœnis. Prædicta auten constitutio cùm fauorabilis sit, & in honorem Romanæ ecclesiæ eiusque ministrorum sancita, mirum non est, si hanc latam interpretationem adsumat, qua ratione idem hi Doctores dicerent, in iniuriam inferentibus verbis contumeliosis, quibuslibet clericis, vt ex hoc excommunicati sint sententia canonis, Si quis suadente. 17. quæstio. 4. cùm & ea constitutio in fauorem totius cleri ab Innocentio fuerit promulgata. Ego vero dum Salmanticæ interpretarer text. in cap. nuper. de senten. excommunica. Anno Domini 1543. publicè hanc Ananiæ sententiam impugnaui, falsam esse existimans, quam postmodum improbatam esse video à doctissimo, obseruandissimoque præsule Ioanne Bernardo episcopo Callagurriensi in practica crimina. cap. 60. quo in loco Felinum minimè retulit, atque ab Anania discessit ea sola ratione, quòd grauis pœna à iure in percutientem statuta nunquam comprehendit inferentem verbis iniuriam, cui ego & illud addiderim libenter, vt Ananiæ rationi satis faciam, quam libet constitutionem pœnalem, respectu ipsius criminis, aut iniurię odiosam esse, & ideò restringendam, respectu verò personarum, quibus iniuria fit, esse fauorabilem, & ob id extendendam, quod notari potest ex verbis Baldi in l. illud. col. 3. C. de sacrosanc. ecclesijs. optima glos. in l. venia. C. de in ius vocando. quam ibi Doctor. communiter sequuntur, & Ias. in l. 1. col. 2. C. de succe. edict. Abbas in dicto cap. non dubium. de senten. excommu. vnde Canon, si quis suadente. & similia iura, quæ ob honorem clericorum, aut Cardinalium pœnam irrogant eos percutientibus, respectu ipsorum, quibus iniuria fit, fauorem continent: at respectu ipsius iniuriæ, odiosa censentur, nec extendenda sunt, & ea ratione ad verbalem iniuriam non prædictæ constitutiones deducendæ, ex quo tollitur ratio ipsius Ananiæ, tollitur & secundò alia consideratio, quæ Ananiæ opinionem videtur plurimum probare. Solet enim adnotari, constitutionem partim odiosam, partim fauorabilem, censeri omninò fauorabilem esse, si principaliter in fauorem statuta sit. glos. Domi. & Francus in cap. statutum. de præbend. in 6. gloss. & Domi. ibi in cap. sciant cuncti. verb. alios, de elect in 6. Felin. in dicto cap. non dubium. & in cap. 1. nu. 14. de spons. optima gloss. & ibi Areti. col. 3. & Alciatus num. 42. in l. 1. in princip. ff. de verborum obliga. sed canon prædictus principaliter tendit in fauorem clericorum, igitur censendus est fauorabilis. cæterùm præter hoc, quod gloss. in dicto cap. statutum. minimè probat conclusionem ex ea deductam, cùm eadem fateatur illius capitis constitutionem tantùm fauorabilem esse.

Hæc ipsa Theorica, licet vera sit, est intelligenda, quoties odium à fauore distingui non potest, at si odium & fauor distingui commodè queant, fauor, vt fauor, odium, vt odium adsumendum est. Deinde quamuis Reipublicæ intersit, crimina puniri, l. ita vulneratus. 1. respon. ff. ad l. Aqui. cap. vt famæ. de senten. excom. & ea ratione dixerit Bart. in l. quemadmodum. col. 2. C. de agrico. & cens. leges pœnales & scelera punientes fauorabiles esse censendas, cui plures accedunt, quos referunt Hippol. in prac. §. aggredior. nume. 59. & in l. vnica. C. de rapt. virgi. nu. 229. Ias. in l. fratres. C. de inoffic. testam. col. 2. Felin. in cap. translato. col. vlti. de constitu. id verum est ad eum effectum, ne delicta remaneant impunita, & vbi non satis punirentur, ni pœnales constitutiones latiori quodam modo interpretaremur, alioqui benignam atque strictam harum legum interpretationem sequi tenemur, quando ex hoc delictum nihilominus puniri sat potest, ne pœnarum acerbitas augeatur, quod probatur ex Iurisconsulto in l. si præses. & l. in interpretatione. ff. de pœnis. & animaduertunt Bartol. in l. 2. §. exercitum. ff. de infam. Decius in l. 2. numero 109 ff. de regu. iuris. & in l. factum. §. in pœnalibus. ff. eod. & Curtius Iunior in l. bona fides numer. 13. ff. depositi. Ad hæc facit, quod pœnalis constitutio nunquam extenditur ex lata verborum significatione, nisi & eadem ratio subsit, iuxta eam resolutionem, quæ traditur per Domi. & Franc. in cap. 1. de tempo. ordi. in 6. Barto. & nouiores in l. si constante. 9. quæst. ff. soluto matrimonio. Decius in dicto cap. translato. & in dicto §. in pœnalibus. & in l. si quis id quod. col. vlti. ff. de iurisdict. omn. iud. Ias. in l. vlti. ff. de in ius vocand. & probatur in l. Iulia. §. hoc capite. ff. de ritu nup. cap. vltimo. de trans. prælat. qui autem recto iudicio dicet, eandem esse rationem in iniuria, quæ verbis fit, & in ea, quæ facto atrociter infertur. Vnde pœnalis constitutio ex iniuria quæ facto fuerit irrogata ad eam, quæ verbis fit, non erit extendenda, cùm ratio legis deficiat, tametsi lata verborum significatio id suadêre videatur: Nec enim est tanti præiudicij conuitium, quanti percussio, si publicam vtilitatem, dispendiúmue consideremus. Ex quibus aduersus Ananiam quatuor rationes adduximus, aperto Marte diluentes totidem, quę pro eo animaduertipossent, Sed & Quintò contra Ananiam facit, quod latè conatur probare Aymon consil. 6. col. 1. & seq. dicens, non esse crimen lęsæ maiestatis verba iniuriosa in principem dicere, arg. tex. in l. famosi. ff. ad legem Iul. maiest. diuersa siquidem hæc duo sunt, cùm à Iustiniano diuersis titulis explicentur in rub. C. si quis imperat. maled. & C. ad legem Iul. maiest. quo fit, vt falsam esse existimem Ananiæ sententiam. Sic sanè Card. Iacobatius lib. 1. de concilijs, pag. 39 obiter Ananiam allegans, dubitat, eius opinionem veram esse.

Scribit hac de re Paulus Iurisconsultus, eum qui nocentem infamauit, non esse bonum & æquum ob eam rem condemnari, peccata enim nocentum nota esse, & oportêre & expedire d. l. eum qui nocentem. cui conuenit Regia l. 1. titu. 9. parte 7. Bartol. tamen quærit, an iniuriarum actione teneatur is, qui alteri verum crimen conuitio obiecerit? Ita tandem rem ipsam distinguit, vt opinetur, conuitium istud tunc esse puniendum, quando Reipublicæ non interest, vitium illud, quod conuitio obiectum fuerit manifestum fieri, sed si Reipublicæ hoc intersit, impunitum esse, ac debere censeri tale conuitium, licet per accusationem vitium obiectum deduci nequeat in iudicium. Prioris membri exempla sunt, si quis alteri obiecerit cornutum esse, filium meretricis, furis aut lenonis, posterioris verò, si quis alterum dixerit, hæreticum, sodomitam, falsarium, spurium latronémue esse, idem notant Petrus & Cynus in l. si non conuitij. 8. quæst. C. de iniur. eamque distinctionem procedere quidam existimant siue in iudicio, siue extra iudicium id contigerit. ex gloss. in dicta l. eum qui nocentem. Ego quidem primùm animaduerto, siue in iudicio, siue extra iudicium conuitium dicatur, etiam verum, cuiusque notitia Reipub. intersit, praua tamen intentione, atque iniuriandi animo, peccatum esse non omninò ab iniuriarum actione liberum. Quod probatur, nam & si bonum sit, ac Reipub. vtile, nocentium crimina nota esse, & ea manifestari, prauus animus reuelantis rem efficit iniquam, cap. cùm minister. cap. relegentes. 23. q. 5. Secundò opinor, veri criminis exprobrationem, cuiusq́ue Reipub. intersit manifestationem fieri, secluso iniuriandi animo, à peccato, & ab iniuriarum actione immunem esse, Nec refert, quantum ad hoc, id in iudicio, vel extra iudicium acciderit, atque ita Bar. & sequacem opinionem interpretandam esse censeo. Tertiò ad præmissa optimè conducit, perpendere æquo animo acerrimoque iudicio, sic etenim præsumptiones, & coniecturæ deducantur, veri criminis & Reipub. perniciosi obiectionem, tunc demum ex iniurioso animo procedere, quando absque vlla causa, vtilitatéue ipsius negocij quod tractatur in iudicio, vel extra iudicium contigerit. Quòd si eadem obiectio, exprobratióue ex iusta causa fuerit, æquissimum erit, præsumere non animo iniuriandi, sed ex ea causa contigisse, quæ quidem tria colliguntur ex pluribus traditis, per Oldra. consil. 53. Ioan Andræ. Specul. titu. de iniurijs. Abbat. in cap. vltimo. de iniurijs. & in cap. cum T. à B. de re iudicat. columna penultima. Roma. consil. 96. Ripam in l. vlti. quæstio. 7. C. de reuocan. donatio. Marti. ab Azpilcueta in cap. inter verba. 11. quæst. 3. Corol. 63. quibus diligenter consideratis, ea quæ sequuntur, colligam.

Primum, iniuriarum actione proposita puniendum esse à iudice eum, qui extra iudicium alteri conuitium dixerit, non vt ei, proximo, aut Reipub. mederetur, sed vt propriæ libidini aut iræ satis faceret: tametsi Reipublicæ intersit, vitium obiectum manifestum fieri, non enim veritas conuitij ipsum conuitiantem eximit à crimine iniuriæ, nec ab eius punitione ex pulchra Constantini Cæsaris constitutione, in l. iustissimos. C. de offic. rect. prouin. optimus text. in l. 2. C. quan. & quib. quarta pars. lib. 10. & hoc ipsum est, quod Oldra. Ioan. Andræ. Abb. Roma. & cæteri probare nituntur.

Secundò eadem ratione deducitur intell. ad l. 1. C. de famo. lib. si quis etenim famoso libello potius, quam iusta delatione, alterius honorem læserit, vera illius crimina manifestans, capitali pœna est puniendus, oportet sanè, & id magis publicæ vtilitati conuenit, viros sceleratos potius accusationib. ad iudicem deferri, quàm famosis libellis extra iudicium in maximam omnium perniciem infamari.

Tertium ex his apparet, puniendum esse eum, qui in iudicio aduersarium perstrinxerit, ex probans illi verum etiam crimen, quod nihil ad proprij iuris comprobationem vel defensionem artinet, ex hoc equidem animus prauus deprehenditur, & ideo iniuriarum actione is tenetur. text. in l. quisquis. C. de postul. Nec quidquam refert, expediat Reipub. annon, id crimen palàm notum fieri.

Quartum optimè infertur, nempe veri criminis, aut vitij exprobrationem, etiam in iudicio contingentem, atque ad ipsius causæ decisionem pertinentem, puniendam esse, si vel ex rixa, aut verbosa litigantium contentione, aut ex alijs coniecturis iudex collegerit animo iniuriandi processisse.

Quintum palàm est, facilius animum iniuriam inferendi extra iudicium, quàm in iudicio pręsumi ex veri criminis aut vitij obiectione, cuius reuelatio vtilis est, vel Reipub. vel proximo.

Sextum iuris est apertissimi, huiusmodi reuelationem extra iudicium, etiam fieri posse absque iniuriarum crimine eiusq́ue punitione, vel ob ipsius crimino si correctionem, vel ob Reipub. aut proximi necessitatem, vtilitatémue, ex his enim constat, animum iniuriandi abesse. Cautè tamen id agendum est, vt tutè & sine peccato fieri possit, nec enim sequitur: actioni iniuriarum locus non est, igitur nec detectio criminis peccatum habet, siquidem crimen occultum, etiam si probari possit, non est detegendum saltem extra iudicium apud eos, penes quos delinquens infamatus non est, si damnum Reipub. vel proximi aliter, quàm ea reuelatione euitari queat, cùm ob solam vtilitatem Reipub. vel proximi permissum non sit, alterius famam veri criminis reuelatione lædi, nam & hæc inconsulta detectio criminis peccatum est, ex quo tenetur quis famam alterius restituere, secundum Thomam & Caietanum 2. 2. q. 62. artic. 2. sed cauendum est, ne ita alteri famam restituat, vt se mendacem esse profiteatur, ex eisdem, & Maiore in 4. distinct. 15. q. 16. col. 4. & tamen hoc casu iniuriarum actio non datur.

Septimùm, apparet eum, qui verum alterius crimen illi exprobrauerit ex iusta etiam causa, praua tamen intentione, ab actione iniuriarum liberum non esse, imò grauiter peccare, licet ad famæ restitutionem minimè is teneatur, cùm ea non oriatur ex vitiosa intentione, vt scribit Adrianus quodlibet. 11. litera R. cui eleganter accedit Martin. Azpilcueta in capit. inter verba. 11. q. 3. coroll. 70.

Octauò, mihi probabile videtur, & id maximè vtile ad Regiarum constitutionum interpretationem, non esse à iudice cogendum palinodiam canere, seq́ue mentitum fuisse coram honestis viris asserere eum, qui alteri extra iudicium prauo animo, in rixa manifesta iniuriam inferendi intentione conuitium dixerit, illi obijciens verum crimen, cuius manifestatio vtilis est Reipub. Quod probatur ex his, quæ proxima sexta illatione adnotauimus, qua ratione idem esse censeo, si quis alteri verum exprobret vitium, quod manifestum fieri, nihil vtilitati publicæ conduxerit, licet extra ordinem is vtroque casu à iudice puniendus sit, iniuriarum sanè actione iuxta Bar. & sequacium resolutionem.

Nonò, ex præmissis deducitur verus intellectus ad text. in l. vlti. C. de reuo. donat. & in cap. vlt. de donat. quibus statutum est, donationem inter viuos reuocari iustè posse, si donatarius grauem aut atrocem iniuriam donatori intulerit: Nam quoties diximus, ex veri criminis exprobratione actionem iniuriarum oriri aduersus conuitiantem, dicemus sanè toties donationem à donatore reuocari posse, si atrox, grauísue sit ea criminis etiam veri exprobratio quò quidem tendunt ea, quæ à Ripa tractantur dicta quæstio. 7.

Decimò, multò difficilius esse censeo, quod ab eodem Ripa proponitur eadem quæst. 7. num ea donatio reuocari possit ex eo, quòd donatarius in iudicium per accusationem aut denunciationem ipsum donatorem veri criminis reum detulerit? Et vt quęstio expediatur vtilius, ipsius Francisci à Ripa in specie sententiam referam, siquidem is existimat, donationem reuocari posse à donatore ex ea causa, quod donatarius eum de vero crimine apud iudicem, reum fecerit. adducit in huius opinionis probationem tex. in Authen. vt cùm de appellat. cogno. §. causa. vbi filius veri criminis aduersus patrem delator exhæreditari potest, modò crimen non sit in principem, nec in Rempub. perpetratum. deinde allegat l. 1. ff. de his, quibus vt indig. vbi libertus accusans patronum de vero crimine, legatum amittit. Facit adidem tex. optimus in cap. 1. §. sed & qui delator. quæ fuerit prima causa benefi. amit. ex quo probatur, feudum amitti ob veri etiam criminis aduersus dominum iudicialem delationem, vt quidam existimant: tametsi is text. verè non loquatur, nec procedat in delatione veri criminis, quemadmodum Isernia, Aluarotus, & alij frequentius eum interpretantur, quo fit, vt parum vrgeat ea decisio pro sententia Ripæ. Quin & text. in d. §. causas. procedit in filio respectu parentis, nec rectè induci poterit ad donatarium erga donatorem, cui non ita, vt parentibus obsequendum est, nec eandem reuerentiam exhiberi necessariò oportet. Verùm ipse, hanc rem aliter distinguendam esse reor, nam si donatarius ipsum donatorem veri criminis deferat, propriam, aut suorum iniuriam prosecutus, ingratus non est, nec priuari re donata poterit, sicut nec veri criminis accusatio, qua quis aduersus testato rem prosequitur propriam vel suorum iniuriam, non inducit præsumptionem tacitæ legati reuocationis. tex. à contrario sensu in l. filio. §. Seia. ff. de adimen. leg. optima gloss. & communiter recepta in d. §. item si delator. hanc verò tacitam ademptionem proculdubiò induxisset, si ex ea accusatione reo delato grauis atróxue iniuria fieret. l. 3. ad finem. & l. ex parte ff. de adimen. lega. & licet causa sufficiens ad præsumendam legati tacitam ademptionem, non sit fortasse semper sufficiens, vt donator reuocare possit expressè donationem, ex notatis in rubr. de testament. 2. part. num. 20. versi. 5. optimè tamen colligitur, causam minimè idoneam ad inducendam tacitam legati ademptionem, multò magis nec sufficere ad expressam donationis perfectæ reuocationem. Quòd si donatarius donatorem reum fecerit veri criminis, quod nec ad eius propriam, nec suorum iniuriam, commodúmue rei familiaris pertineat, ingratus est censendus, & ideo à donatore poterit donatio reuocari, quoties iure non cogitur donatarius crimen illud ad iudicium deferre, text. in l. 1. ff. de his qui. vt indig. Sic etenim idem erit, si testimonium in capitali causa aduersus donatorem donatarius dixerit. l. qui cùm maior. §. sed si non accusauerit. ff. de bonis libert. gloss. in cap. veniens. in 2. de testib. gloss. & Bart. in l. post legatum. §. his verò. ff. de his qui. vt indig. Ripa in d. l. vlt. q. 8. opti. gloss. in dicto §. item si delator. quo in loco text. probat principalem adsertionem, dum statuit: Vasallum accusatorem domini feudo priuari posse: quem text. ipse ita intelligendum esse censeo, vt procedat, quando Vasallus dominum accusat criminis, cuius delationem minimè tenetur exercere, quamuis crimen id verum sit, ac verè non falsò fuerit accusatio proposita, nam ingratitudinem ex eo procedere constat, quòd sponte non coactus quis crimen etiam verum aduersus dominum, aut donatorem detulerit. Sed si crimen, quod in iudicium defertur, eam qualitatem habeat, vt delator iure teneatur, & cogatur eius accusationem proponere, tunc quidem, si verè accusatio instituta fuerit, nullum ingratitudinis vitium accusator contrahit. ex dicto §. causas. cogitur enim quis accusare crimen valde perniciosum Reipub. cuiusq́ue punitio maximè eius vtilitati conuenit, sicuti notant sanctus Thom. 2. 2. quæstio. 68. articul. 1. & ibi eleganter Caieta. Dominicus à Soto de secreto membro 2. quæstio. 5. & Martinus ab Azpilcueta in cap. inter verba. 11. quæst. 3. part. vlti. Coroll. 60. quorum resolutio ea est, vt regulariter nemo teneatur alterius crimen in iudicium per accusationem deferre, nisi maximè Reipub. conueniat, scelus id impunitum non dimitti, & probatur in capit. si quis per capitulum. 22. quæstio. 1. & cap. qua propter. 2. quæst. 7. qua ratione in dicto §. causas. iure maximè à Iustiniano excipiuntur crimina contra Rempublicam, vel principem commissa, ea siquidem aduersus patrem, filius deferens ad iudicium, ingratus non est. vnde Bartol. in l. in eum. ff. de accus. scribens, in crimine homicidij cogi quempiam posse, reum accusare, meritò non recipitur ab Angelo ibi, nec à Salycet. in dicta l. si quis homicidij. cùm nemo compellendus sit regulariter alium accusare. gloss. in dicta l. si quis homicidij. C. de accus. & in cap. licet, eod. titul. quæ frequentiori doctorum consensu probantur. Hinc etiam patet, qualiter non est omninò vera Iserniæ & Aluaroti interpretatio ad dict. §. item si delator. dum illum text. procedere existimant in delatione calumniosa, & criminis, quod in iudicio probatum non est. Nam ex præmissis apparet, Vasallum priuari feudo iustè posse, si dominum in iudicio reum fecerit criminis etiam veri quod tamen ipse sponte nulla lege coactus, cùm accusare non tenetur, ad iudicium detulerit.

ARGVMENT. CAP. XII.

De ratione computandi temporis ab annorum numero.

SVMMARIVM.

- 1 Annorum computatio à Christi natiuitate qualiter apud plærasque nationes fiat?
- 2 Ab incarnatione Christi quandoque numerus annorum adsumitur, & ibi quàm variè hoc fiat.
- 3 Aera Cæsaris quid sit? & inibi latè traditur, quo pacto temporis ratio ab ea adsumi consueuerit apud Hispanos.
- 4 De indictionibus & pensitationum generibus.
- 5 Quo tempore initium habuerit indictionum vsus, & quam originis rationem habuerit.
- 6 Indictionum calculus, eiusque obseruatio, & à qua anni parte incipiat?
- 7 Indictionis adiectio præcisè necessaria non est, & quid si ea differat ab anno domini ipsi instrumento opposito?

CAPVT XII.

QVAM varia fuerit apud veteres anni ratio, plerique ex authoribus meminêre, sicuti Plinius libro 7. cap. 48. Macrob. lib. 1. Saturna. c. 8. Gellius libro 3. cap. 16. è iunioribus Virgilius Polydorus lib. 2. de inuentione rerum. cap. 4. Andræ. Tiraquel. lib. 1. de retract. §. 1. gloss. 10. in princ. Sic non vna fuit omnibus nationibus temporis computatio, siquidem veterum monumentis constat, Græcos per Olympiadas, Hebræos vel à diluuio, vel à mundi origine, Romanos ab vrbe condita, atque à consulib. huius rei rationem obseruasse. At Christiani duodecim mensium vtuntur anno, quo & Ethnicorum quidam vsi suére, eius tamen initium apud nos discrimen habet. Quidam etenim id adsumunt à Iesu Christi natiuitate quæ vicesimaquinta die Decembris contigit, octauo Calendas Ianuarij, authore Augustino in enarratione in Psalmum 132. ad finem. Diuo Tho. 3. par. q. 35. art. vlt. idque ab Ecclesia, cuius authoritas certissimam fidem habet, traditum est ex ipso Christianæ religionis exordio, itaque in Romana curia non à Calendis Ianuarijs, sed ab ipsa vicesimaquinta Decemb. die, anni sit computatio, & initium, sicuti notat gloss. in Extrauag. 1. in fine de censib. inter communes. text. expressus in constitutione 1. §. nos de omnipotentis Dei. tit. de pœniten. & remissio. sub eisdem Extrauagantibus. tex. ad idem in Extraua. quemadmodum. eod. tit. Rota noua. 50. Ioan. Lucidus in libro de vero die pas. Christi. cap. 3. idem lib 1. de emendat. temp. c. x. idque frequentius apud Hispanos seruatur. Cautius tamen est illis septem vltimis Decembris diebus, addere signum aliquod, vnde appareat, id tempus ad initium anni, non ad finem pertinere, & ita quandoque tabelliones hac cautela cautissimè vtuntur, ob effugien dam incertitudinem. Vsus verò obtinuit plærisque in regionibus, vt anni à natiuitate adsumant exordium à Calendis Ianuarijs, quod magis conuenit Astrologis, eo quod annus ex duodecim constet mensibus, quorum primus ipse Ianuarius est, ab ipsius igitur initio aptior fuisset anni computatio, ni septem illis diebus à Iesu Christi natalibus differret, vtcunque sit isthæc annorum dinumeratio à Christi natiuitate ita intelligenda est, vt anni currentis nondum finiti signum existat. Sic sanè annus millesimus quingentesimus quinquagesimus à natiuitate Christi, veluti currens adhuc, & inceptus, nondum verò finitus significatur, quemadmodum vsu receptum est, & animaduertunt, Cardi. in c. iuuenis. de sponsa. Chosmas in §. pragm. sanctio. Gallicana tit. penult. verbo, Anno.

Sunt, qui ab incarnatione Iesu Christi, id est, à vicesima quinta die Martij, annos dinumerent, nam & huius moris meminit text. in c. 1. 23. distinct. & Castellæ Rex Alfonsus in proœmio illius Regiarum constitutionum operis, quod Septem partitum appellamus. Sed Pisani initium anni incarnationis, adsumunt nouem mensibus ante natiuitatem, qua ratione annus à natiuitate quinquagesimus erit, & eiusdem numeri ab incarnatione vsque ad vicesimam quintam diem Martij, & ab eo die, qui est quinquagesimus annus à natiuitate, erit quinquagesimus primus ab incarnatione, qui quidem vsus potius placuit quibusdam, quàmis, quo Florentini vtuntur, tribus mensibus post natiuitatem, incipientes numerum annorum incarnationis. Vnde iuxta computationem hanc annus quinquagesimus à natiuitate, vsque ad vigesimamquintam diem Martij, erit quadragesimus nonus incarnationis, ab eo die erit quinquagesimus incarnationis simul & natiuitatis, qui tandem vsus apud Romanam curiam omninò seruatur, quod apparet ex literis Clementis Septimi, quarum meminit Ioannes Lucidus dicto capitulo tertio, probatq́ue Rota in nouis centesimo octauo, scribens: Secundum cursum Romanæ curiæ annum incarnationis incipere post natiuitatem Christi, quasi quod apertius est, annus incarnationis incipiat vicesimaquinta die Martij, postquam iam inceperat annus natiuitatis vigesima quinta præcedentis Decemb. Cæterùm quòd eadem Rotæ decisio subdit, iuxta consuetudinem Angliæ & Franciæ incipere annum incarnationis post mensem Martij, est ita interpretandum, vt sciamus, annum incarnationis apud Gallos & Anglos incipere à die ipso Paschæ resurrectionis: non à vicesima quinta die Martij. Nec tamen ex hoc infertur, Gallos enumerare annos Domini à resurrectione, quæ contigit triginta tribus annis post natiuitatem, sed proculdubiò enumerant ab incarnatione, initium sumentes ab insigni die, nempe à Paschæ resurrectionis, quod explicant Chassanæ. in consuetudin. Burgund. rubri. 1. §. 8. versic, quæro quomodo. num. 4. & in catalo. Gloriæ mundi, part. 12. considerat. 39. Chosmas in prag. Sanct. tit. penultimo. verb. domini. & Philippus Probus in ead. pragmat. titu. vlti. verb. domini. post eundem Chosmam ibi. Hinc aperitur sensus eiusdem Rotæ dicentis, post mensem Martium, annum incarnationis incipientem, & eum, qui initium habuit à natiuitate præcedente, numero conuenire. Annus etenim incarnationis secundum Gallos incipiens à die resurrectionis, idem est cum eo, qui paulò antè iuxta Romanæ curiæ vsum inceperat à natiuitate. Et licet Ioanni Lucido displicuerit modus computandi annos ab incarnatione, quem tradidimus ex Romanæ curiæ vsu potius consentienti moribus, & vsui Pisanorum, eo quòd ab ipsa die, qua Christus fuit incarnatus, deducatur ab eis ipsa Chronologia. Verè quidem satis conueniens est, si intellexerimus, eam computationem procedere ab anno incarnationis finito, ita sanè, vt annus ab incarnatione millesimus, sit iam finitus & perfectus, millesimo primo currenti, ex Cardi. in dicto cap. iuuenis. gloss. in dicto prag. Sanctione, tit. penul. verb. anno. Aret. consi. 71. ad finem. Catelli. Cotta dictione, Anni sensit Bald. in l. nuptæ. §. Senatores. ff. de Senat. Ex quibus infertur, oportere tabelliones annos describentes expressim addere, vel à natiuitate, vel ab incarnatione, ne adsit temporis incertitudo apud eos, qui morem, & vsum eius regionis, vbi confecta est scriptura, in anni computatione ignorant, ex ea etenim scriptura, quam annos domini designat, nulla facta mentione natiuitatis, nec incarnationis, facilò oritur hæc incertitudo, vti admonet Author artis notariatus 2. Tomo, col. 7.

Olim sanè apud Hispanos ab Aera Cæsaris anni designabantur, quòd satis compertum est, & in ea re illud ab omnibus asseueratur, initium huius computationis triginta octo annis præcedere Christi natiuitatem, exordiumq́ue sumpsisse ab Octauiani Augusti principatu, qua ratione annus hic quinquagesimus à natiuitate, erit ab Aera Cæsaris, octuagesimus octauus: Hoc probatur ex proœmio Partitarum & ex Conciliorum, Historiarumque veterib. libris, diligenterque ostendit Messias lib. 2. Syluæ variæ lectionis cap. vlt. quo fit, manifestum esse lapsum præsulis Gerundensis vltimo libro & cap. Paralipomenôn scribentis: Aeram Cæsaris viginti sex tantum annis præcedere Christi natiuitatem. Nam licet authorib. Eutropio Orosio & Eusebio, Christus natus fuerit anno imperij Augusti quadragesimo secundo, ita tamen est id intelligendum, vt sciamus, secundum eam computationem imperium Augusti à morte Iulij Cæsaris initium accipere, cùm tamen priorib. annis post Cæsaris obitum maxima bella, & ciuilia confecerit Augustus, nec solus, nec pacatum obtinuerit Imperium, scribit etenim Suetonius in Augusto. c. 16. Octauianum. C. Sosio & T. Domitio consulib. anno duodecimo post Cæsaris obitum. M. Antoni. & Lepidum Triumuiros societate priuasse extinctis ciuilibus bellis, & ab eo die solum Imperium Romanum obtinuisse. Igitur qui Octauiani principatum, eiusque monarchiam, ad hanc ex Aera annorum computationem adsumpserunt, quatuor priores annos, quibus apud ipsam vrbem in Italia, & Macedonia ciuilia bella sedauit, omiserunt, exordium statuentes ab eo tempore, quo pacto triumuiratu, reliquis Romani orbis prouincijs, Lepido & Antonio triumuiris dimissis, vrbem ipsam, Italiam, Gallias, Hi spaniam, & Germaniam obtinuit, Sicut & hi, qui Christum natum fuisse quadragesimo secundo eius Imperij anno scripsêre, à morte Iulij Cęsaris, Augustum regimen imperij habuisse censent. Hi verò, qui anno duodecimo, post obitum Cæsaris adscribunt, initium Imperij Octauiani, tempus tantum id, quo solus Rempub. tenuit, considerant. Huius verò computationis signum ideo Aeram dici quidam existimant, quod eo tempore Cæsar Augustus primum censum ac tributum gentibus, & vniuerso orbi Romano indixerit, quod quidem tributum vniuersus orbis Augusto reddere professus fuit: Vnde Aera dicta fuit ab ære, quòd eo tempore primum Augustus vniuerso orbi pro tributo indixerit: Ita sanè Isidorus scribit libro 5. Etymolog. capit. 36. Aera singulorum annorum constituta est à Cæsare Augusto, quando primum censu excogitato, Romanum orbem descripsit, dicta autem Aera exeo, quòd omnis orbis æs reddere professus fuerit Reipublicæ. Hactenus Isidorus, cui subscribendum non est, siquidem ea vniuersi orbis descriptio iussu Cęsaris Augusti, fieri minimè potuit eo tempore, quo Aera initium habuit, cùm Augustus nondum habuerit vniuersi orbis regimen, quod tandem multò pòst adsecutus est, paulò ante Christi natiuitatem. quemadmodum Eutropius, Orosius, Beda cæteriq́ue Catholici testantur, pacatissimo namque tempore Christus nascitur, cuius aduentui pax ista famulata est, nec prius Augustus orbis Romani totius imperium habuerat, quin bella acerrima vsque ad Christi incarnationem gesserat, cùm aduersus consortes imperij, occisoresque patrui, tum aduersus Hispanos, Dalmatas, Illyricum, Pannoniam, aliasq́ue gentes ferocissimas, quo fit, apertissimum esse, non potuisse edicto Cæsaris totum Romanum orbem describi, prius, quàm idem pacatus, subditusque Reipub. Romanæ esset. Et hoc ipsum authoritate veritatis Euangelicæ constat Lucæ capite 2. quo in loco scribitur, à Cyrino præside Syriæ, ex edicto Augusti Cęsaris descriptionem factam fuisse in Iudæa, eo anno, quo Christus natus est, deduciturque ex eo loco descriptionem illam factam à Cyrino fuisse primam omnium, quæ ex illo edicto Cæsaris factæ fuerint. Nec consentaneum est, ab alia particulari descriptione iussu Cæsaris facta, Aeræ rationem deduci, cùm ex pluribus descriptionibus prouinciarum, quæ edictum illud præcesserunt, incertum sit, a qua originem Aeræ computatio habuerit. His accedit, quod Aera non tantum Cæsari, sed & magno Alexandro, Nabuchodonosori, & Adamo accommodatur in Partitarum proœmio, Ex quibus libenter ab Isidoro dissentio, & libentius à Gerundensi Episcopo in dicto cap. vlt. Paralipomenôn, qui hac in re plura scribit, potius coniecturis satis incertis, quàm rei veritate ductus. Sed forsan ab Hera, temporis & annorum descriptio fit, quod dominationem ac principatum significet, authore Nebrissensi in Dictionario, quasi idem sit ab Hera Cæsaris, annorum rationem habere, quod ab ipsius Cæsaris principatu, & imperii initio. Et eodem modo Philippo, Alexandro, Nabuchodonosori, ac cæteris accommodatur aptissimè: sed & hæc ratio infirma videtur esse, nam & Heræ computatio, diluuio, ac mundi creationi adijcitur in dicto Partitarum proœmio, & tamen in his de alicuius principatu, imperio dominationéue non agitur. Et præterea Astrologi, qui frequentius hac Chronologia vtuntur, temporis initium, vel aliud illustre principium, à quo supputationes incipiunt, Aeram vocant, quemadmodum ex Ptolemæo, Theone, Alfonso Rege & alijs adnotârunt Hermolaus in Plinium, & Ludoui. Cælius antiq. lib. 6. cap. 2. quam ob rem ego, ni fallor, Aeram dici existimo, non ipsum illustre principium, à quo supputatio fit, nec ipsam dominationem, principatúmue, nec tributorum indictionem, sed ipsum annorum numerum, vt perinde sit dicere, Aera Cæsaris millesima, ac si diceretur, numerus annorum à principatu Cæsaris est millesimus. Sic & Aera mundi, erit numerus annorum à creatione mundi, ita & Aera diluuii, & vniuersalis Cataclysmi, eaq́ue ducor coniectura, quòd sciam ex authóribus, nummis quandoque apponi solitum numerum, quo colligeretur precium, seu æstimatio, eamq́ue notam Aeram vocatam esse, sicuti Nonius Marcellus scribit & ex Iuniorib. Ludoui. Cælius dicto capit. 2. Lucilii authoritate: Hæc est ratio peruersa, Aera nummi subducta improbè. Sic & argenteis nummis hac ætate apud nos adscribitur nota numeri ad precii significationem, quæ quidem nota Aera ex Lucilio sat dici poterit propriè, quo fit, vt ipsa nota numeri annorum, vel mundi, vel Magni Alex. Philippi, Christi incarnationis, vel natiuitatis significanter Aera appelletur ad similitudinem eius, quæ nummis apponi solebat, atque hinc originem duxerit annorum ex Aera computatio, quæ licet aliis monarchis conueniat, apud Hispanos tamen ad Augustum Cæsarem indubio est referenda, cùm in Hispania frequentissimè ab Aera Cæsaris facta fuerit annorum descriptio, vsque ad annum Cæsaris Millesimum quadringentesimum vicesimum primum. Natiuitatis verò millesimum tricentesimum octuagesimum tertium, quo quidem tempore à Ioanne Rege Primo huius nominis statutum est, vt annorum ratio à natiuitate Christi, non à Cæsaris imperio adsumeretur. Hinc Speculator in libro rationalis, vlt. cap. 2. scribit, Hispanos ab Aera Cæsaris, temporis & annorum rationem habere, potuit forsan Aeræ nomen in hac temporum ratione originem sumpsisse ab antiquis scribendi formulis, quibus verba hæc: Annus erat Cæsaris centesimus, primæ dictionis compendio scriberentur in hunc modum. A. erat Cæsaris centesimus, atque inde vulgò non satis hoc vsu intellecto, subducto posteriori puncto, scriptum fuit, Aera Cæsaris centesima.

Postquam primus huius operis liber iam typis fuerat excusus, missa fuit è Salmantica ad me Vasæi viri eruditissimi, deque literis humanioribus benè meriti Chronicorum de rebus Hispaniæ pars prior, cuius lectione deprehendi, à L. Resendio probari eam sententiam, quam nos de æra ex Lucilio certiorem esse diximus. Deinde apud eundem authorem legi diligentissimam hac de re Genesij Sepuluedæ adnotationem. Etenim is censet, dictionem istam à veteribus inscriptionib, deductam fuisse, quibus anniab Augusto Cæs. ita memoriæ tradebantur A. ER. A. Cæs. annus, inquam, erat Augusti Cæsaris. Verùm enimuero, si coniecturis veterum inscriptionum res ista est definienda, fateor ingenuè, deductionem hanc Sepuluedæ viri multis nominibus in re literaria illustris, potiorem esse ea, quam nos tradidimus. Nam incerti, & maximè dubitantes de huius dictionis origine, atque ideo coniecturis quibusdam existimantes, fortassis eam ab inscriptionibus veterum monumentorum processisse, quod hoc in capite modo adnotauimus, mente concepimus, potius tamen probauimus, & nunc probamus æræ significationem, quæ ad numerum annorum ex Lucilio, ac Nonio Marcello constat.

Præter hæc moris equidem fuit apud veteres, indictionibus vti, easque annorum numero hi adijcere solebant. His etenim vsus est Iustinianus Cæsar in l. vnica. C. de Iustin. Cod. consi. l. 2. §. leges autem nostras. C. de veteri iure enuclean. & in Auth. vt præpo. nomen imperat. §. si qua verò. & Græca Nouella ex Haloandri Codice 163. Diuus Gregorius in Epistolis. Marcellinus Comes in eo lib. qui Chronicon Marcellini inscribitur. tex. in cap. in nomine Domini, 23. distinct. & in cap. inter dilectos. de fide instrumen. Prænotandum tamen est, tria fuisse pensitationum genera, ex quibus Aerarium Reipub. Romanæ constabat, Canonem, oblationem & indictionem, quorum meminit Cicero quarta, in Verrem actione, ex quib. etiam principum Christianorum videntur constare Aeraria, ac Regij reditus, authore Budæo lib. 3. de Asse. & in rub. ff. de offi. quæst. in Canonem censentur ea, quæ diademati Regio ita adhærent, vt ordinarij reditus existimentur, quales sunt portoria vectigalia, possessiones, ac prædia, decima precij, quo res omnes venduntur, quam Alcauala appellamus, omniaq́ue alia in fiscum quoquo iure, ordinario tamen, cedentia. Oblatio autem dicitur, quidquid à popularibus ipsi principi defertur, vt auxilia in totius Regni conuentu Regi promissa, & hæc vulgò seruitia dicimus. Tertium genus indictio appellatur, & sanè significat collectam, siue id, quod princeps proprio edicto certam nummorum summam indicendo populis imperat, hæc verò quandoque augetur superindictionibus, si publica id suadeat necessitas, quarum quidem pensionum meminit Imperator in l. 1. C. de indict. & in l. vnica. C. de superindict. & l. indictiones. C. de annonis, & tribut. & l. rescripto. §. sciendum. C. de munerib. & honoribus.

Porrò, indictiones annorum temporisque supputationi subseruisse etiam ante Christi natiuitatem, author est Accursius in dicta l. 1. §. vlti. C. de iust. Codi. confir. Cui videntur consentire iuris vtriusque Interpretes, præsertim gl. in dicto cap. inter delectos. Speculat. lib. vlti. rationalis. cap. 2. & in titu. de instrumen. edit. §. breuiter. nu. 5. Receptum enim est, Christum natum fuisse anno quarto primæ indictionis, quod etiam Dionysius scribit. Et quamuis Andræas Alciatus libro 8. Parergôn, capitulo primo, paulò ante Iustinianum censeat hunc cœpisse morem, ipse tamen apud comitem Marcellinum in Chronico, ætati Theodosij Hispani Cæsaris eum adscriptum video. Sic & ante Iustinianum in actis concilij Chalcedonensis, tempus ad rationem indictionum significatur, vt planè opiner, in veteri Repub. minimè seruatam fuisse hanc indictionum computationem, cuius origo forsan deducitur à noua illa indictione, quam Caio Antistio, Lælio Balbo consulib. anno quarto ante Christum natum Augustus instituit, authore Dione, libr. 55. quem & Alciatus dicto cap. 1. Indictio verò vltra decimum quintum annum non progreditur, sed quindecim annis peractis, ad primum reuertitur, distinguiturque in tria lustra ad exemplum ternæ lustrationis, cùm quinto quoque anno moris esset vrbem Romam lustrari, nam & census solutio ad indicium lustrationis quinto quoque anno fiebat, vt scribit M. Varro libro 5. de lingua Latina: Lustrum, inquit, nominatum tempus quinquennale à luendo, id est, soluendo, quòd quinto quoque anno vectigalia, & vltrò tributa per censores soluebantur. Quòd si coniecturis, nec temerariis vti licet, probabilius videtur, indictionem non vltra quindecim annos extendi, eosque in tria lustra diuisos fuisse ea ratione, quod indictio certi census, aut collectæ soluendæ Reipub. quintodecimo quoque anno fieret, huiusque summæ solutio in tres distingueretur partes, temporaque vt tandem tertia pars quolibet quinquennio præstaretur, atque hic ferè vsus hodie in collectis soluendis obtinuit, siquidem certa summa indicitur quadriennio soluenda, quatuor distinctis solutionibus. Id verò quod Accursius in Rubri. C. de indict. & in l. 1. ad finem. C. de Iust. Cod. confir. enarrat, primo quinquennio à Romanis indictum fuisse aurum, secundo argentum, tertio ferrum, commentitium est, etiamsi probetur ab Specu. in dicto §. breuiter. num. 5. Ias. in l. placet. C. de sacrosanct. eccles. Chassa. in consuet. Burgun. Rubr. 1. §. 4. versi. quæro quid sit indictum. Eodem pacto nullum authorem habet Lucas de Penna in l. indictiones. C. de anno. & trib. scribens, indictiones obid tria lustra continere, quod primo lustro Asia, secundo Africa, tertio Europa censeretur, & ideò refellitur ab eo, qui artem notariatus concinnauit: parte 2. col. 7. tametsi existimet id credibile esse Alciat. dicto cap. 1. verùm consentaneum profectò est, indictionem illam, cuius Dion meminit, Christi natiuitatem præcessisse quo ad edictum, eius verò exequutionem initium habuisse ab eo anno, quo Christus natus est, ex cap. 2. Lucæ. Vnde poterit defendi, quod Specula. Lucas Pennensis, & alij opinantur, nempe indictiones ab eo cœpisse edicto, cuius Euangelista dicto cap. 2. meminerit, ita sanè, vt indictionis computatio inceperit ab anno edicti præuia deliberatione, & maturo consilio Romæ instituti, ac decreti, non ab eius exequutione, quæ primo anno Christi natiuitatis contigit.

Indictionum autem calculus in hunc, qui sequitur modum, adsumitur: Annis Christi additur triennium, omnisque annorum numerus per quindennia diuiditur, vt tandem annus, qui superest, indictionem constituat, quemadmodum præter Accursium, Speculatorem, & alios docet Beda libro de natura rerum. c. 47. signaturque indictio à primo anno vsque ad quindecim eo numero, quo annus hic excurrens, quo fit, vt tertia indictio sit annus tertius, qui excurrit post factam omnium annorum per quindennia contributionem. Anni igitur mille quingenti à Christi natiuitate in quindennos diuisi, efficiunt centum indictiones, his adde quinquaginta annos à natiuitate, ex quib. quadragintaquin que tres indictiones peragunt, reliqui sunt quinque anni, quibus adduntur tres, & ideò annus quinquagesimus supra millesimum quingentesimum à natiuitate octauam designat indictionem. Quæ quidem indictio incipità Calendis Septembribus, quod constet eo mense exactores tributorum proprium munus auspicari. tex. in Authent. de collectoribus. in principio. quem ad hoc citat Alciat. dicto c. 1. ex ea tamen constitutione hoc certum non est, cùm ostendat, inter Septembrem & Octobrem, dispositiones vniuscuiusque indictionis proponi, vnde certius est, eam initium accipere octauo Calendas Octobris, & sic vigesimaquarta die Septembris, authore Beda dicto cap. 47. Cui adhærent Alciat. dicto capit. 1. & Ioan. Lucidus libro de vero die pas. Christi. cap. 7. vbi scribit, hoc initium obseruare Cæsareos tabelliones: Pontificios verò indictionis exordium adsumere à die natiuitatis, vt simul indictionis & anni à natiuitate numerus mutetur, quod probatur ex actis Constantiensis concilij: & idem erit in ea computatione, quæ ab incarnatione fit, ne temporis ratio confundatur.

Constat tamen ex actis sextæ Synodi, ea ætate adhuc in concilijs & alijs Ecclesiasticis actionibus, idem circa initium indictionis, seruatum fuisse à Pontificijs tabellionibus, quod à Cæsareis, vt tandem indictionis exordium à mense Septembris computaretur.

Verùm Iustinianus Cæsar apponi indictionem instrumentis constituit. Authent. vt præpo. nomen Impe. & ita fieri debet, nisi consuetudine id omissum fuerit. Bart. in l. si quis. § si initium. ff. de ædend. nu. 12. Cuius opinio magis Communis est, authore Felino in dicto c. inter dilectos. nu. 12. sed si indictionis annus fuerit instrumento additus, isque minimè conueniat anno Domini ibidem adscripto, præsumendus est error in indictione, potius, quàm in anno Domini, cùm is facilius, quàm indictio notus omnibus sit. Bart. in l. si librarius. & ibi Deci. Mayneri. nu. 30. Cagnol. num. 23. ff. de regul. iur. Dynus consil. 35. Felin. in c. inter dilectos. nu. 11. Ias. in repetit. l. admonendi. nu. 166. ff. de iureiurand. Deci. in cap. 1. nume. 11. de fide instrumen. Quorum sententia communis est, vt fatentur Barbat. in Rubric. de fide instrument. nume. 73. & Lanfranc. in c. quoniam contra. verb. de instrumentorum productione. col. 3.

ARGVMENT. CAP. XIII.

De oratione indefinita, & an ea uniuersalis uim habeat?

SVMMARIVM.

- 1 Quæ sit propositio indefinita, vniuersalis, particularis & singularis.
- 2 Hæc oratio, Lego omnes res meas, an sit generalis, an vniuersalis?
- 3 An vendito fundo transeat in emptorem ius patronatus ecclesiastici, quod venditor habeat in ecclesia intra ipsius fundi limites constituta?
- 4 An venditio omnium bonorum includat ius patronatus?
- 5 Oratio indefinita ex propria significatione non æquipollet vniuersali.
- 6 In materia necessaria, vel impoßibili, indefinita æquipollet vniuersali.
- 7 Indefinita negatiuè concepta, vniuersalis significationem habet.
- 8 Indefinita à lege prolata vniuersali æquipollet: & quid in prolata ab statutis?
- 9 An indefinita ab homine prolata habeat vim vniuersalis, & inibi varij Iurisconsultorum loci examinantur.
- 10 In probationibus, indefinita vniuersali nequaquam similis est.

CAPVT XIII.

INSIGNIS est, & admodum perplexa quæstio, quę à iuris vtriusque professoribus non infrequenter discutitur, an orationis indefinitæ significatio in vniuersum accipienda sit? cuius examen ex professo, breuiter tamen tractaturus, illud præmitto, orationum aliam esse singularem, aliam particularem, aliam vniuersalem, aliam indefinitam.

Singularis propositio est ea, in qua sine aliquo signo, subiecti loco terminus collocatur discretus, aut singularis, vel communis cum Pronomine, Iste demonstratiuo numeri singularis, & primitiuæ speciei. Terminum discretum appello, aut singularem, nomen proprium cuiusque. Terminum autem communem, appello nomen appellatiuum singularis numeri, vt homo, aut Pronomen demonstratiuum pluralis numeri, vt isti. Erit igitur propositio singularis, Petrus legit, hic homo currit, ille homo dormit.

Particularis autem oratio est, quæ termino communi signum particulare adiungit, vt quidam homo currit, aliquis homo legit.

Vniuersalis oratio est, quæ termino communi sinum vniuersale apponit, est enim signum vniuersale, quod ad omnia referri potest, & per seipsum nihil significat, vt nullus, nemo, omnis, erit ergo propositio vniuersalis: nullus homo cantat, omnis homo dormit, nemo currit.

Indefinita verò propositio est ea, in qua terminus communis apponitur sine aliquo signo, vt homo currit, animal sedet. Hæc assumpsimus ex Aristotele in princip. Priorum, & in lib. Peri herminias: Petro Hispano Summularum lib. 2. cap. 7. gloss. & Barto. in l. 1. ff. de regu. iur. Bartol. in l. si ita. in princip. ff. de lega. 2. Bartol. & ibi Lusitano col. 6. in l. si is, qui. §. vtrum. ff. de reb. dub. Alciat. in l. in vsu. ff. de verb. signifi. Titelmanno Dialect. lib. 3. cap. 7.

Hinc dubium quibusdam videbitur, quod scribit Bartol. in l. si ita. colum. 2. ff. de auro & argent. lega. dicens, hanc orationem: Lego omnes res meas esse generalem, vt distinctam ab vniuersali, cui opinioni accedunt Soci. in dicto §. vtrum. col. penult. Hieronymus Cagnosus in l. 1. nu. 4. ff. de regu. iur. idem in l. vlti. nu. 216. C. de pact. vbi Philippus Decius ex aduerso adserit, hanc orationem esse vniuersalem, vt distinctam à generali & indefinita. idem repetit Deci. in l. omnia. ff. si cert. peta cuius sententia ex præmissis verior apparet, licet possit hæc difficultas eo pacto dissolui, vt hanc propositionem dicamus esse vniuersalem, prout distinguitur ab indefinita, vel generali, generalem verò ad distinctionem orationis significantis vniuersitatem sub nomine collectiuo, vt lego gregem, lego peculium, hoc ipsum est, quod Bald. scribit consil. 1. vol. 3. aliquid esse vniuersale ratione signi, vt lego omnes res, aliquid verò ratione rei, vt lego peculium. Vniuersitas enim est, quæ vna significatione saltem aptitudine comprehendit multa, in quorum quolibet ipsa vniuersitas non pręiudicatur, quod probatur in l. hæreditas. ff. de petit. hæred. l. grege. cum sequen. ff. de lega. 1. l. grege. ff. de legat. 2. l. eum qui ædes. ff. de vsucap. l. nihil aliud. ff. de verb. signific. l. si municipes, & l. sicut municipum. ff. quod cuiusque vniuers. nomi. explicat eleganter Bal. in l. edita. in 1. repet. num. 24. C. de æden. Paul Castr. in l. 1. in fine princip. ff. de officio eius, cui est manda. iurisdict. & ibi Curtius iunior nu. 72. sensit Barto l. post gloss. ibi in l. 1. ff. de ædend. Sic quodlibet amal ex grege, non efficit ipsum gregem, sicut nec vna domus hæreditaria, efficit ipsam hæreditatem. Nam quod in dicta l. sicut. §. vlti scribitur, vnum tantùm ipsam vniuersitatem repræsentare, ita accipiendum, vt vnus hoc in casu vniuersitas minimè sit, nec vniuersitatem efficiat, sed ex accidenti ius obtinet vniuersitatis, quemadmodum Accursius ibi explicat, & probatur in l. Neratius. ff. de verbor. signifi. & cap. 1. de electio. quod etiam apertissimè ostenditur, si ponamus Titio mortuo, vnam tantùm domum ex eius bonis extare, hæc enim sola domus non erit hæreditas, nec sola efficiet vniuersitatem, quamuis ad eam sit totius vniuersitatis ius redactum. Genus autem constat ex pluribus, in quorum quolibet per se genus ipsum prædicatur, quilibet enim homo animal est, quilibet equus animal item est. Ex quibus infero, posse ex vno fundo vniuersitatem constitui, modò patris familiâs destinatione is fundus sub vno nomine comprehendat plura, quæ simul nomen illud obtineant, separatim verò eorum quodlibet minimè illo nomine censeatur: exigo tamen hoc in casu patrisfamiliâs destinationem obid, quod ex propria vi & natura nomen hoc, fundus, vniuersitatem minimè designet. Si quis etenim vnius nominis fundum industria, cura & diligentia ita constituerit, vt sub eo fundo habeat flumen cum iure piscandi, molendina, prata, Syluam cæduam, item ipsius fundi partem ad colligendum frumentum, vineas & similia: hunc fundum ipse omnino esse vniuersitatem existimarem, eiusque nomen vniuersitatis significationem habere minimè dubitarem, quod passim in Hispania contingit, siquidem vn herediamento: vn heredad, similem fundum appellamus. Hoc sanè Iurisconsultus probat in l. cùm fundus. ff. de legat. 2. vbi fundum vniuersitatem appellat, ita etenim vt exposuimus text. ille planè intellectus aptissimè conuenit huic rei, quidquid Socin. & alij scripserint in l. 1. ff. de rebus dub.

Hinc etiam duæ quæstiones definiri possunt, quæ in tractatu iuris patronatus ecclesiastici tradi solent ad intellectum c. ex literis. de iure patronat. Harum prior est, an vendito fundo, transeat in emptorem ius patronatus ecclesiastici, quod venditor habebat in ecclesia intra ipsius fundi limites constituta? & sanè illud in primis apertam decisionem habere videtur, ius sepulchri, cui aditus non est ex via publica, sed per ipsum priuatum fundum, transire in emptorem, text. in l. si mercedem. §. 1. ff. de actio. empt. vbi Alberic. optimus. item text. in l. in modicis. ff. de contra. empt. Inno. ita intellectus per Io. And. Ancha. & Abb. in d. c. ex literis. vbi Hostien. idem probat, quos sequitur Rochus de iure patro. verb. ipse, vel is. quæst. 23. quorum quidem opinio communis est, dubium tamen id est, an idem sit in iure patronatus ecclesiastici, & idem esse adserunt Accursius in dicta l. in modicis. Bartol. & Paulus in dict. l. si mercedem. §. 1. per illum text. Roma. Singul. 56. Card. in cap. cùm seculum. de iure patro. Syluest. verb. ius patronatus. q. 5. Henri. & Cardi. in dicto cap. ex literis. q. 13. Abb. in disputa. 5. numero 5. & Carol. Moli. in consuet. Paris. titul. primo. §. 37. gloss. 10. nume. 9. Contrariam sententiam expressim profitentur veram esse Innoc. Host. Ioan. And. Anto. Anch. & Abb. in dict. cap. ex literis. quorum opinio communis est, secundum Rochum dict. q. 23. & Cæsarem Lambert. de iure patr. lib. 1. parte 2. q. 5. articul. 17. qui eam sequuntur, post alios ab eis nuncupatim relatos. Quin & ipse Abb. in dicta disput. 5. nume. 5. & in dict. c. cùm seculum. hanc ipsam opinionem Communem esse fatetur. Horum ratio ea est, quòd ius patronatus, nequaquam vendi potest, nec titulo venditionis in aliquem transit, nisi vniuersitati venditæ adhæreat, sicuti iuxta communem interpretationem probat decisio text. in dicto cap. ex literis. & in dict. cap. cùm seculum. Nec obstat ratio adducta ex. iure ciuili, nam id locum habet in iure sepulchri, quod exerceri aliter non potest, quàm per ingressum ipsius fundi, idcirco mirum non erit, si transeat in emptorem, cùm penes venditorem inutile sit, emptore prohibente ingressum.

Hoc tamen in dubio tria dixerim ad ipsius resolutionem, Primum omninò deceptos fuisse Henric. in dict. cap. ex literis. Card. in dict. cap. cùm seculum. eundem consilio 122. Cæsarem Lambert. in dicto art. 17. & 18. dum existimarunt primæ opinionis authorem fuisse Innoce. in dict. cap. ex literis. cùm is hanc secundam, quæ communis est, satis apertè comprobet, tametsi confusè & perplexè citauerit dict. l. si mercedem. §. 1. quod potuit præfatis Doctoribus ansam prębêre, vt Innoc. prioris opinionis authorem esse censerent. Sic & idem Cardin. in dict. c. ex literis. quæst. 13. vt & frequentius plærique alij hanc vltimam sententiam ex Innocentij verbis deduxit.

Secundùm, quod in hac quæstione dicendum est, me quidem satis dubium habet, quæ scilicet ex his decisionibus verior sit, quam ob rem ingenuè fateor, rem esse disputatione dignam, & quæ ambiguam habet definitionem ex pluribus, quæ Lambert. & Carolus Mol. in prædictis locis adducunt.

Tertiò, vtcunque sit, priorem sententiam veram ipse crediderim eo casu, quo ius patronatus competit domino ipsius fundi, qui vniuersitatem constituat, nam si ius patronatus competens cuidam, vt domino alicuius ciuitatis, in emptorem ciuitatis transit, nulli dubium erit, quin & ius patronatus competens alicui, vt domino fundi constituentis vniuersitatem in emptorem transeat, pro quo singul. text. iuxta Card. inductionem in cap. cùm Bertholdus. de re iudi. siquidem curia illa fundus est, qui vniuersitatem efficit eo pacto, quo superius intelleximus. l. cùm fundus ff. de legat. 2. Qua ratione si quis apud nos haberet fundum, quem vulgò dicimus hæredamiento: & eum certo nomine præditum, intra quem ius patronati vti dominus fundi haberet, item alia iura, quæ vniuersitatem constituerent, minimè dubitarem asserere, ad eius fundi emptorem ius prædictum patronatus ecclesiastici omninò pertinere.

Posterior autem quæstio ea est, an venditio omnium bonorum ius patronatus ecclesiastici includat? & omissis varijs casibus, in quibus proponi poterat hæc dubitatio, vnum tantùm attingam in hac specie, cùm quis dixerit: vendo omnia bona mea, & tunc ius patronatus in eam venditionem venire tenent Abb. in d. c. ex literis. Rochus verb. ipse, vel is. q. 23. Deci. consilio 127. Bald. consil. 1. volu. 3. Quia bonorum appellatio vniuersitatem continet, sicut & hæreditas. l. bonorum. ff. de verb. signifi. verum ex prædictis satis liquet, hanc orationem: Vendo omnia bona mea: esse vniuersalem ratione signi, & ita distingui ab indefinita: non autem esse vniuersalem ratione rei, id est, non significare vniuersitatem, imò hoc respectu generalem potius esse, vt Bart. scribit in d. l. si ita. quòd si verum est, ius patronatus in emptorem minimè transire, nisi venditæ vniuersitati cohæreat, hęc autem venditio ad vniuersitatis venditionem nihil attinet, planum erit ius patronatus ecclesiastici, huius tituli ratione, ad emptorem non pertinere, quod tradunt Innocen. Ioan. And. Card. q. 11. in dict. cap. ex literis. Pau. Eleazar, in disputacione incipienti, Patronus sancti Martini. col. 10. quem retulit Feli. in cap. causam. nu. 8. de præscript. minimè hac in parte ab eo discedens, eandem item sententiam sequitur Lambert. dict. q. 5. art. 14. Deci. in c. sedes. de rescript. Ioan. Milis in repertorio, verb. Patronatus ius, Nec oberit huic opinioni prędicta l. bonorum. Est enim verum, bonorum appellatione vniuersitatem contineri, quando agitur de successione alicuius, nam tunc verbum, bona, pro hæreditate accipitur, & ita vniuersitatem significat.

His sanè præmissis, plura quæ iuris vtriusque Interpretes varijs propositis distinctionibus adducunt, vno tantùm axiomate complectar in hunc modum. Oratio indefinita ex propria significatione, omninò ab vniuersali distinguitur, tametsi quandoque ex subiecta materia, vel ex coniecturis adhibita, benigniori interpretatione in vniuersum accipienda sit. Huius conclusionis ratio deducitur ex eo, quòd sicuti præmisimus, propositio vniuersalis diuersa est ab indefinita, & id Aristoteles docet, dum asserit, vniuersalem orationem esse eam, quæ omni aut nulli inesse significat, indefinitam autem eam esse, quæ inesse aut non inesse significet sine signo vniuersali, nec particulari. Id etiam probatur authoritate Iurisconsulti in l. si seruitus. vers. & humanius. ff. de serui. vrb. præd. vbi Bartol. Bal. & Doct. notant indefinitam ex propria significatione nequaquam æquipollêre vniuersali, sed potius ex æquitate: idem Bar. in l. omnes populi. num. 57. ff. de iust. & iur. Ioan. Crott. ibi super 3. q. sextæ quæstionis princip. Bart. in l. 1. ff. de regu. iur. idem in l. si pluribus. ff. de legat. 2. Dominic. & alij in capit. vt circa de elect. in 6. Decius consil. 3. colu. 3. & hæc est opinio Communis secundum Deci. in l. 1. numero 12. & ibi Cagnolum num. 8. ff. de reg. iur. Verùm aduersus hanc opinionem vulgò receptam inducitur à Socin. egregia Iurisconsulti decisio. in l. 2. ff. delib. & posthu. vbi in hac specie: ex hæredo filium meum, si testator plures filios habeat, nullus censetur exhæredatus, & id authore Iurisconsulto ex benigna interpretatione: Igitur ex vera & stricta, ac propria significatione illa oratio indefinita vniuersali æquiualeret. Omissis tamen responsionibus ibidem ab eodem Socin. adductis, Philippus Decius in dicta l. prima scribit, ex generali æquitate indefinitam propositionem vniuersali æquipollere: non ex propria significatione, eam tamen generalem æquitatem in specie dictæ l. secundæ. cessare ex speciali quadam benignitate, quæ dictat odiosam esse filiorum exhæredationem, & ideò restringendam, & idcirco illam indefinitam non æquiualere vniuersali ex benignitate, speciali quidem respectu generalis benignitatis, ex qua solet æquipollêre, vnde benignitas ibi non est accipienda, respectu propriæ & rigorosæ significationis contrariæ, sed respectu generalis benignitatis, quæ contrariam significationem admisit, sicut æquitas generalis dictat, pacta esse seruanda, l. 1. ff. de pact. specialis verò æquitas quandoque docet, non esse pactiones seruandas. l. prima. ff. de minor. l. bona fides. ff deposit. adhuc tamen non obstante hac responsione, Iurisconsulti verba Communi opinioni aduersantur, nam iuxta Decij intellectum potius esset in casu dictę l. 2. illa interpretatio adsumenda, ex propria dictionis significatione, & ex rigore verborum, quàm ex benignitate, Nec esset aliquo pacto necessaria isthæc benignitas, si verum esset, indefinitam ex rigore non æquipollêre vniuersali. Quam ob rem aliter ego verba Iurisconsulti interpretari conabor, & profectò verissimè, ni fallor, opinor in ea specie, benignam interpretationem dici illam, non ex eo, quòd indefinita vniuersali non æquipolleat, nam hoc attento, esset potius dicenda propria, stricta & vera interpretatio, sed ex eo, quòd indefinita in nullo filio locum habet, nec admittitur, quod est contra propriam orationis indefinitæ significationem, quæ affirmatiuè concepta alicui inesse significat, & in aliquo admittenda est ex Aristotele: Igitur eam in nullo admitti per Iurisconsultum, benignitas effecit, aduersus ipsius orationis indefinitæ rigorem.

Ex prædicta tandem principali adsertione primò deducitur, in materia necessaria, vel impossibili indefinitam æquipollêre vniuersali, gloss. in dict. cap. vt circa. verb. aliorum. & ibi Doctor. Communiter. Bartol. Paul. & alij in dict. l. si pluribus. Ludouic. Lusita. in l. si is, qui ducenta. §. vtrum. 29. colum. ff. de reb. dub. Sit exemplum: homo est animal, perinde valet hæc, ac si diceremus: omnis homo est animal. Item hæc, homo non est asinus, similis est huic, nullus homo est asinus, sic & ista, triangulus habet tres angulos, idem significat atque illa, omnis triangulus habet tres angulos, item illa, iustum amat Deus; ita intelligitur, vt omnem iustum amet Deus, Imò in materia necessaria, vel impossibili, particularis propositio vniuersali æquipollet, & ideò, si particularis in hac materia est vera, vniuersalis erit vera, si particularis est falsa, itidem & vniuersalis erit falsa, vt quidam homo est asinus, si enim ista est falsa & impossibilis, illa itidem omnis homo est asinus, erit falsa & impossibilis. Eodem modo ista, quidam homo est animal, propter materiæ necessitatem idem valet, ac illa, omnis homo est animal. Cur autem in hac prima illatione indefinitam dixerim vniuersali æquiualêre ea est ratio, quòd materia subiecta necessitatis, vel impossibilis casus eam significationem exigat omninò.

Secundò infertur, indefinitam negatiuè conceptam, vniuersalem significationem habere. tex. est in dicto §. vtrum gloss. quam ibi notant Fulgo. in l. Iurisgentium. §. sed si fraudandi. ff. de pact. Decius consilio 3. columna 3. idem consil. 490. colum. 3. Philipp. Probus in dict. capit. vt circa Hierony. Cagno. in l. 1. numero 8. ff. de regul. iur. Dynus in rubr. eiusdem titul. numero 8. Et est ratio, quia negatio opposita subiecto, aut termino communi, facit orationem vniuersalem, quod & Titelmannus docet libro 3. Dialectices cap. 8. hæc etenim propositio, nusquam homo legit, eadem est in significatione, ac si diceretur, nullus homo legit, ea enim vis est negationis, vt totum, quod sequitur, neget, vt sua virtute æquè in distantia, atque in propinqua agat: optima gloss. in cap. cùm dilectus. verbo à suspensis. de consuetudin. singu. secundum Cardin. ibi, colum. 4. alia in l. hoc genus. ff. de condit. & demonstrat. quam ibi sequuntur Bartol. Albe. & Paulus Castren. dicit notabilem Bald. in l. si vt proponis. 2. colu. C. quo. & quando iudex. explicat eleganter Deci. in c. an sit. fi. colum. de appellat. Oldrad. consilio 16. Ias. in l. diuortio. §. quod in anno. nume. 24. ff. solut. matrimon. Alciat in l. boues. §. hoc sermone. ff. de verb. signific. si quis etenim proprio testamento ita scripserit: Lego Titię centum, si Sempronio non nupserit, hoc significasse videtur, vt nec primis nuptijs, nec secundis, nec vlterioribus Titia nubat Sempronio, ita sanè Iurisconsultus hæc verba interpretatur: quemadmodum Accurs. & alij, quos modò retuli, censent, pro quibus etiam est optimus text. in l. si sic. ff. de verb. oblig.

Tertiò deducitur ex his vera ratio ad id, quod iuris vtriusque Interpretes frequenter adnotârunt, scilicet indefinitam à lege prolatam, vniuersali æquipollere, gloss. in capitul. vt circa. in principio de electio. in 6. quam ibi Doctores sequuntur. Dynus in rubrica de regulis iuris in sexto, numero 8. Bartol. in dicta l. si pluribus. Decius in l. prima. ff. de regul. iuris. numero 12. idem Decius & Curtius Iunior, num. 7. in l. prima. ff. si certum petat. & est Communis opinio secundum Cagnol. in dicta l. prima. ff. de regul. iuris. numero 9. Est etenim vera huius adsertionis ratio, quod lex in omnes dirigitur, eiusque virtus in omnibus locum habet, vnde indefinita oratio in ea dispositione, quæ vniuersalis est, in vniuersum erit accipienda ratione materiæ subiectæ, atque etiam ex mente legislatoris, qui vniuersis legem dare constituit, sicuti in hac specie Bartol. considerat in dicta l. si pluribus. Proinde in legum sanctionibus verba ista: Homicida morte puniatur, eandem habent significationem, quam illa, omnis homicida morte puniatur. Sic leges omnes tractantes indefinitiuè de venditore, in quolibet venditore intelliguntur. Quod si quando ab hac vniuersali interpretatione recedendum erit, continget id, ratione legis cessante, ex propria orationis significatione, vel ex alterius constitutionis interpretatione.

Quartò hinc patet veritas illius controuersiæ, an indefinita in statutis municipalibus vniuersalis significationis vim obtineat? & manifestum est ex proprio & stricto orationis intellectu, qui, vti Doctor. pluribus in locis tradunt, in his municipalibus legibus est considerandus, indefinitam non esse vniuersaliter intelligendam, atque ideò plærique existimant, in statutis indefinitam non æquipollêre vniuersali. Cæterùm ipse cùm animaduertam, eam esse statuentium mentem, vt omnib. in vniuersum eiusdem municipij ciuibus, atque eidem municipio subditis, eoque loci negotia gerentibus, instituta, ac leges proponere, proculdubiò opinor, indefinitam etiam in statutis regulariter orationis vniuersalis vim habere, nisi casus euenerit, vbi ratio ipsius municipalis legis deficiat, vt tandem fatear, dicendum esse in hac specie quæstionis idem, quod in oratione indefinita à lege prolata diximus, Cuius opinionis author est ipse Barto. in repetit. l. omnes populi, numero 57. ff. de iustitia, & iure. Cui accedunt Bald. & Angel. in l. si seruitus. ff. de seruitute vrbanorum prædiorum. Nellus in tractatu de bannitis, secunda parte. 2. temporis. quæstio. 55. Decius & Curtius Iunior in dicta l. prima. numero 7. ff. si certum petatur, quidquid alij dixerint. Eritque isthæc sententia manifestior ex illa discussione, quæ apud scriptores maximam concertationem habet, Statuto dicente: Homicida occidatur, nisi pacem inierit cum hærede occisi, nam Bartol. in l. 4. §. Cato. ff. de verborum obligationibus, vltima colum. scripsit, sat esse homicidæ, vt mortis pœnam effugiat, si pacem contraxerit cum vno ex pluribus occisi hæredibus, & tamen aduersus Bartol. frequentiori calculo receptum est, oportere homicidam cum omnibus occisi hæredibus pacis pactum inire, ea ratione, quòd prædicti statuti oratio indefinita perpensa statuentium mente in vniuersum accipienda sit, sic sanè repudiato Bartoli responso Bononiense iuris vtriusque collegium definiuit, vt meminit Paulus Castrensis in l. secunda. C. de liber. & eorum liber. vbi Salycet. eandem opinionem contra Bartol. probat, & veriorem esse contendunt Cuma. Roma. Bessutius, Alexand. Iason. Ripa. Alciat. Socinus Iunior in dicto §.. Cato. Cagnolus in l. prima. numero 11. ff. de regulis iuris. è quibus hanc opinionem Communem esse profitentur Ripa, Iason & Alciat. idem fatentur Feli. in capit. cùm omnes. de constitu. numero 16. & ipse Alciat. in l. in vsu. ff. de verborum significatio. Igitur indefinita oratio ab statuto municipali prolata, vniuersalis vim & effectum habebit regulariter, propter legis virtutem, quæ vniuersalis est, nisi attenta eius ratione quandoque visum fuerit, eam rationem non vniuersaliter, sed iuxta rigorem dictionis assumendam esse, sicut solet alias & sæpissimè ad notari, vniuersalem legis orationem non esse in vniuersum intelligendam ex benigna interpretatione, deficiente ipsius constitutionis vera & propria ratione.

Quintò, ex his liquet, indefinitam orationem etiam ab homine prolatam vniuersalem significationem habere, quando omnium sub vniuersali comprehensorum eadem est æqua ratio, qualitas & conditio: tunc etenim materia subiecta, mens ipsius orationem pronunciantis dictant, in vniuersum orationem esse omninò accipiendam, quod notauit Dynus in dicto numero 8. quem sequuntur Doctores, ibi glos. & Doctores in dicto capitul. vt circa. Bartol. & alij in dicta l. si pluribus. idem Bartol. in dicta l. omnes populi. numero 58. idem Bartol. Bald. Angel. & Paul. in dicta l. seruitus. Decius consilio 30. colum. 3. & consilio 343. numero 2. & consilio 388. numero 3. & consilio 490. colum. 3. & ferè omnes, qui ad iuris interpretationem quæstionem istam tractauêre, expressim itidem adserentes, indefinitam ab homine prolatam non æquipollêre vniuersali, imò iuxta propriam dictionis significationem intelligendam esse, vbi non est eadem imò diuersa ratio, qualitas & conditio omnium sub vniuerso comprehensorum, hoc etenim apparet verum esse ex eadem adsertione, quam veluti huius resolutionis radicem præmisimus, & facilius intelligetur, perpensis his illationibus, quæ statim sequentur.

Sextò subinfertur ex paulò anteà dictis, verus intellectus ad text. in l. si ita relictum fuerit. in principio, & in l. si pluribus. ff. de legat. 2. Si quis etenim pluribus hæredibus institutis, ita testamento scripserit: Hæres meus damnâs esto dare Titio aureos quinque, omnes hæredes grauati censentur simul dare Titio quinque. Item si pluribus eodem pacto hæredibus institutis dixerit testator, Quantum hæres meus habebit, tantùm Sticho dari volo, idem significasse videtur, ac si dixisset, quantùm omnes hæredes habebunt, tantùm Sticho dari volo. Harum sanè decisionum ea est vnica & sufficiens ratio, quòd omnium hæredum par est, & æqua conditio, nec quidquam est, quod suadeat, testatorem alicuius potius, quàm omnium hæredum mentionem fecisse, & præterea dum testator expressim vnum ex pluribus hæredibus onere soluendi legati non grauat, omnes grauasse eadem ratione censetur.

Septimò colligitur ex præcedentibus, vera ratio decidendi ad text. in d. l. si seruitus. ff. de seruitute vrbanorum prædiorum. vbi constituta seruitute ita simpliciter, vt ne luminibus officiatur, intelligitur in vniuersum, ne officiatur luminibus præsentibus, nec futuris, eam siquidem interpretationem aduersus propriam indefinitæ orationis significationem subiecta materia, mens & intentio contrahentium admisit: non enim videtur is, qui ita sibi cauet, viam sibi præcludere, quin possit fenestras alias, vel ampliores facere, vt explicat Andræas Alciatus in l. verbum erit. ff. de verborum significatione, ac tradit optimè Ioannes Coras. in rubrica. ff. de seruitut. nume. 31.

Octauò, eodem pacto deducitur genuina & propria interpretatio tex. in l. 2. ff. de lib. & posthu. vbi Iurisconsultus exhæredationem ita conceptam per verba indefinita: Exhæredo filium meum, nequaquam vniuersaliter accipit, & id æquissimum est, cùm attenta testantis mente, & materia subiecta, non sit præsumendum, parentem omnes eius filios exhæredare voluisse, nec id tribuendum est paternæ pietati, sed potius est dicendum ex filijs exhæredare voluisse aliquem, qui tamen cùm incertus sit, effecit, vt in totum nulla censeatur exhæredatio incertitudinis ratione.

Nonò ex eadem ratione constat vera cognitio decisionis, quam Iurisconsultus expressit in l. qui filiabus. in principio. ff. de legat. primo. & in l. si quis ita. §. primo. ff. de testament. tutela. Nam si quis filiabus proprijs legauerit, etiam posthumæ legasse censetur, si in aliqua testamenti parte posthumæ meminerit. Ecce ergò qua ratione indefinita, ac si esset vniuersalis, intelligitur, quia exalia parte testamenti ea interpretatio deducitur. Rursus si quis tutorem filijs dederit, omnibus dedisse intelligitur, attenta paterna erga filios pietate, solicitudine, & cura.

Decimò ab eodem fonte deriuatur, quod Iurisconsultus scripsit in l. si cui. in princip. ff. de legat. 3. nam & si lana indefinitè legetur, lana tincta non continetur in legato: rursus & in l. quæsitum. §. illud fortasse. ff. eodem tit. legato marmore indefinitè, respondit, non comprehendi imagines ex marmore factas, quanuis si isthæc legata essent verbis vniuersalibus concepta, omnia prædicta continerent. l. prima. ff. de aur. & argent. legato. l. hæres meus. §. primo. ff. de legat. 3. Cur igitur hoc discrimen inter vniuersalem, & indefinitam constituamus, ipsa dictat ratio, quippe quæ non eadem sit omnium sub vniuersali comprehensorum. Distincta sanè ratio est imaginis marmoreæ, ab ipsa rudi materia marmoris, ad quam quidem rudem, pristinamq́ue materiam redigi marmorea statua non potest, & ob illam specialem qualitatem sub oratione indefinita non videtur testator legasse statuas marmoreas, cum hæ nomen habeant ex accepta forma peculiare, & distinctum à rudi marmore, nec possint adrude marmor, pristinamque materiam, quam legare visus est, iterum redigi, & ideo inspecta materia subiecta non patitur à propria indefinitæ orationis significatione discedere. Secus tamen erit in argenteis imaginibus, quæ ad primam argenti materiam sæpissimè, & facilimè redigi possunt, sicuti apparet ex d. §. illud fortasse.

Vndecimò, ex his adnotanda simul & defendenda est decisio Innocentij, qui in capit. auditis. de præscript. dixit, indefinitam minimè habere vim vniuersalis in probationibus, nisi ex relatione, aut interrogatione vniuersaliter proposita aliud colligi valeat, ea sanè ratione, quia materia subiecta hunc intellectum exigit, cùm probatio debeat necessariò concludere. cap. in præsentia. de probatio. vbi eleganter Deci. nu. 16. nec sufficiunt ad constituendam probationem perfectam præsumptiones, nec coniecturæ, ex quibus potius, quàm ex vera & propria significatione indefin ita æquippollet vniuersali, qua ratione commendari debet opinio Innocentij, quem sequuntur ibi Ab. & Feli. nu. 24. Alex. in l. rescriptum in princ. ff. de pact. idem cons. 108. libro 2. Decius consilio 61. columna penulti. Ripa in cap. cum M. notab. 7. Feli. in capitu. cùm omnes. numero 28. Deci. ibi. 2. lectione. & Exea. num. 1. de constit. Philip. Probus in d. c. vt circa. Et licet non defuerint, qui contrarium tenere tentauerint, hæc tamen est receptior sententia, in quo ipse iudicem admonerem, vt diligenter omnia consideret, quò tutiùs deliberare valeat, an sit vbique locus huic assertioni. Ex qua etiam illud solet asseuerari, non probari sufficienter mandatum procuratorium alicuius capituli Cathedralis Ecclesiæ per instrumentum, in quo dictum sit, Canonici Ecclesiæ Cathedralis sanctę Mariæ Salmanticensis constituerunt Sempronium procuratorem. Potuit enim hic actus fieri à duob. Canonicis, & vera esse verba instrumenti, atque ita in ea specie non habere præfata verba indefinitæ vniuersalis orationis significationem, adserunt Oldrad. consilio 100. Alexand. consilio 7. libro primo. & ibi Carol. idem Alexand. consilio 49. col. penulti. vers. præterea. & consilio 112. libro 7. Felin. Decius & Exea in dicto cap. cùm omnes. idem Feli. in dicto cap. auditis. num. 24. Iason in l. secunda. colum. vlti. ff. de liber. & posth. Deci. in cap. tertio loco. colum. 3. de probatio. Ioannes Staphilæus in libro deliteris gratiæ, & iusticiæ. folio 169. Cæterùm ego hanc sententiam non admitterem eo casu, quo in mandato dictum esset: Capitulum Ecclesiæ Cathedralis Salmanticensis constituit Sempronium procuratorem, hoc etenim nomen collectiuum sufficit, vt ab omnibus Canonicis mandatum concessum esse existimemus, ex Oldrado, & alijs, quos ad eius sententiam comprobandam adduximus, & præsertim Iasone, Staphilæo, Carolo ac Felino, & Decio in dicto cap. cùm omnes. Idem ipse censerem, si dictum esset in mandato, Decanus, & Canonici: id enim sufficeret, sicuti posset idem colligi ex alijs verbis in eodem mandato expressis, quod iudicis arbitrio relinquere oportet.

Duodecimò, ex his, quam superius adnotauimus, deducitur, hoc in tractatu minimè fore necessariam Bartoli distinctionem, in dict. l. si plurib. dum dixit, in materia odiosa indefinitam non æquipollêre vniuersali, rursus tamen in fauorabili vniuersalem significationem habere, & idem probant Dominicus & alij in dicto capitu. vt circa. Decius consilio 343. columna 3. Felinus in dicto cap. auditis. numero 24. idem in cap. vltimo. de treug. & pace. Hæc etenim consideratio sufficiens non est quandoquidem, siue actus in fauorem, siue in odium tendat ex propria significatione, ex mente disponentis, ex materia subiecta consideranda est propositionis indefinitæ vera, & congrua interpretatio.

Decimotertiò, hinc colligitur verum esse, quod Bart. scribit in l. ab hostibus. §. sed quod simpliciter. ff. ex quibus caus. maior. numero 7. dicens, indefinitam vniuersali non æquipollêre, vbi vniuersalis propositionis significatio indefinitæ aptata, prauum intellectum inducit, id enim non alia ratione probatur, quàm quòd alienus omnino sit prauus sensus ab ipso, qui indefinitam orationem protulerit, & ea quidem causa propria indefinitæ significatio assumitur, nec vtimur interpretatione benigniori, ob effugiendum prolatæ orationis absonum minimeque conuenientem intellectum, quod ab omnibus receptum est.

Decimoquartò hinc constat ratio text. in l. placet. ff. delib. & posth. quo in loco Iurisconsultus scribit institutionem istam: Instituo posth. hæredem, non tantum præsentem fætum existentem in vxoris vtero, sed & futurum ex quacunque vxore posthumum comprehendere. Nam ea interpretatio procedit à verisimili testantis voluntate, qui quemcunque filium sibi nasciturum, vsus pietatis officio ad propriam hæreditatem admittere, paterna dilectione gestit.

Decimoquintò aperitur inde intellectus ad cap. quia circa. de priui. vbi conuentio, seu priuilegium de decimis non soluendis concessum ab eo, qui ius habebat percipiendi decimas, ita interpretandum est, vt non tantum intelligatur in his agris, quos eo tempore possidebant hi, quibus ea est data immunitas, sed & in his, qui postmodum ab eis fuerint adquisiti, atque ita, vt inquit Romanus Pontifex, ea immunitas verbis indefinitis concepta, parem vim habet, ac si vniuersali oratione data fuisset. Hoc etenim procedit attenta mente concedentis, qui ius sibiipsi competens solenniter & iuxta iuris sancita remittens, nihilq́ue sibi excipiens in vniuersum eam dispositionem, quę ei tantum præiudicat, & ideo beneficium est, intellexisse videtur l. veteribus. ff. de pactis. cap. cùm dilecti. de donatio. cap. quamuis. de præbend. in 6. l. secunda. C. de bonis vacantibus. notant in hac specie Abbas in dicto cap. quia circa. Felinus in cap. causam quæ. de rescript. numero 12. Iason in consilio 25. libro 3. Vincentius Herculanus quæstione 1. fundamento 11. Fortuni. in l. Gallus. §. & quid si tantum. ff. de liberis & posthumis. colum. 75. Quibus adde, quæ notat Bartol. in l. si ita. ff. de aureo & argenteo legato. Ias. in l. si stipulatus fuero. §. 1. ff. de verborum obligat. Alciatus in l. verbum erit. ff. de verborum significat. qui simul & Herculanus, dicta quæstione 1. plura tradidêre in ea quæstione, an dispositio quælibet non tantum in præsentibus, sed & in futuris accipienda sit, præter hos erit legendus Carolus Molinæus in consuetud. Parisiens. titul. 1. §. 1. gloss. 5. numero 18. ac Socinus iunior consilio 98. libro 1. est item & aliud, quod ad interpretationem dicti capit. quia circa. hac in re attinet, quia eadem est ratio de decimis futuris, quę de præsentibus, secundum Henric. in dict. cap. quia circa. columna 1. quæ quidem eiusdem rationis consideratio deducenda est ab ea ratione decidendi, quam modò tradidimus, cùm alioqui appellatione decimarum, futuræ decimæ minimè contineantur cap. tua. §. vltimo dedecimis.

ARGVMENT. CAP. XIIII.

De conditionibus donationis contractui adiectis.

SVMMARIVM.

- 1 Donationi perfectæ in continenti potest adijci conditio modusue non ex interuallo.
- 2 Conditio seu pactum apponi potest donationi etiam in vtilitatem tertij, & ei ex hoc actio quæritur, traditurque inibi intellectus l. quoties. C. de donat. quæ sub mod.
- 3 An huic tertio sicut adquiritur actio personalis: an etiam adquiratur domino absque rei traditione.
- 4 Intellect. l. 1. C. de donat. quæ sub mod. & rursus nu. 6.
- 5 Intellect. l. Regiæ. 7. titu. 4. parte 5.
- 6 An l. 1. C. de donat. quæ sub mod. habeat lorum contra ecclesiam donatariam?
- 7 An poßit donator pactum appositum in fauorem tertij absentis reuocare?
- 8 Intellectus ad tex. in l. si cùm fundum. ff. de pact.
- 9 Pactum in fauorem tertij donationi appositum, etiam inuito donatore poterit à donatario seruari.
- 10 Iuramentum donatoris impedit reuocationem pacti seu conditionis adiectæ donationi.
- 11 Stipulatio notarij donatorisue nomine absentis concepta an impediat reuocationem prædictæ conditionis vel modi?
- 12 Vbi absenti per alterum actio quæritur sine ceßione, necessaria est ipsius absentis ratihabitio,
- 13 Intellectus regiæ l. 3. titu. 8. lib. 3. ordinat.
- 14 An in ecclesiam transierit dominium absque traditione ex pacto dictæ l. quoties?
- 15 Contractus innominatus etiam factus in fauorem piæ causæ pœnitentiam re integra admittit.
- 16 Mandatum morte mandantis expirat, etiam si præstitum fuerit ad pias causas.
- 17 Hæres donatoris non poterit reuocare pactum donationi appositum in fauorem tertij.
- 18 Quid de pœna apposita pro fœdere pacis conseruando, an poßit remitti in præiudicium fisci, vel Ecclesiæ?

CAPVT XIIII.

PERFECTAE donationi nullas posse adijci conditiones ipso donatario inuito, Cæsarum constitutione statutum est in l. perfecta. C. de donat. quæ sub mod. in hæc verba, perfecta donatio conditiones postea non capit, quæ quidem probant, donationi perfectæ non posse apponi conditiones ex interuallo, licet in continenti id permissum esse videatur, siquidem ex propria vi & natura dictio Posteà, interuallum ostendit. tex. & ibi gl. in l. in bonæ fidei. C. de pactis. in l. qui procuratorem. ff. de procurat. l. iuris gentium. §. quinimò. ff. de pact. l. 1. §. idem Labeo. ff. quod vi, aut clam l. ex Castrensi, in princip. ff. de Castrens. pecul. cum pluribus, quæ ad hanc rem congerit, Andræas Tiraq. in l. si vnquam. C. de reuocan. donat. verb. postea. Igitur in continenti donatio etsi perfecta sit, etiam inuito donatario conditiones iuxta donatoris voluntatem optimè admittit, quod deducitur ex eadem l. perfecta. in secunda parte. text. optimus & ibi Imol. in cap. cùm dilecti. de donatio. in continenti, in quam, id est, vel in ipso contractu, vel post ipsum contractum donationis successiuè nullo medio temporis interuallo, vti in hac specie scribit Soci. consil. 66. vol. 1. colum. vltima. Francis. à Ripa libro 3. responsorum cap. 1. in quarta gloss. magna in l. siquidem. ad finem. C. de exceptioni. facit text. in l. 3. C. de ædilit. actio. l. lecta. ff. si certum petatur. & quod notat Bald. in l. prima circa finem. C. de oper. liber. & Ias. in l. 1. §. 1. col. vltima. ff. de verb. oblig. Ripa in l. vltima. quæstione 34. C. de reuo. donat.

Et id adeò verum est, vt planè donationi possit apponi conditio, non tantum in vtilitatem ipsius donatoris, sed & in fauorem alterius. text. est insignis. in l. quoties. C. de donatio. quæ sub mod. cui plurimum conuenit Regia lex 7. tit. 4. par. 5. nec mirum cuiquam videatur, alteri per alterum obligationem hoc in contractu adquiri, etiam iure Cæsareo, nondum condita. l. 3. titul. 8. libro tertio reg. ordi. cùm hoc speciale sit in donatore liberalitatem exercente in donatarium. Hac etenim ratione poterit donator à donatario obligationem exigere in alicuius tertij fauorem, quemadmodum explicant præter alios Salycet: in dicta l. quoties. Bald. Nouel. de dote, parte 12. q. 2. col. 2. tametsi vbi donatio incipit à rei traditione, ratione quadam generali poterit id procedere, ea nempe, quòd ex contractibus, qui re contrahuntur, alteri per alterum obligatio adquiritur. tex. in l. ea, quæ ciuiliter. ff. de adquiren. rerum domin. Bald. in dicta l. quoties. Fulgos. & Paulus in l. si ita stipulatur. §. Chrysogonus. ff. de verbo. oblig. Bald. in l. multum interest. num. 6. C. si quis alt. vel sibi. l. si mercedem. §. vlti. ff. de actio. empti. Alexan. in l. stipulatio ista. §. si stipuler. num. 21. ff. eodem tit. Alberi. Fulgos. Paulus, Alex. & Ias. col. 1. in l. certi condictio. §. si nummos. ff. si certum peta. quorum opinio Communis est aduersus Bart. ibi. vnde Andræas ab Exea in rub. ff. de pactis. num. 128. ratione assignata per Salyc. exclusa, hanc existimat veram esse decidendi rationem prædictæ l. quoties. quam itidem procedere censet non tantum in reali & vera traditione, sed etiam in ficta, nempe ea, quam per constitutum fit, sensit tamen Bald. in d. l. quoties. eam constitutionem debere intelligi, quando alteri ex pacto donantis aliquid ex ipsa re donata præseruatur: tunc etenim alteri, & absenti quæritur illa obligatio, ac datur ei vtilis actio sine cessione. At si quid extra rem ipsam alteri sit dandum per donatarium, actio non absenti, sed donatori quæritur, per text. in l. cùm res. C. de donat. idem notant Aret. consil. 74. col. 2. & Ias. in dicto §. si stipuler. ad finem. Aret. & Socinus in l. qui Romæ. §. Flauius. nume. 10. de verborum obligat. quorum interpretatio apud me dubitationem habet, nam tex. in d. l. cùm res. non tractat de exercitio liberalitatis relatæ in alterum absentem. Sed de soluendo ęreal ieno absenti debito, quin & potissimum præfata sententia cessare videtur ex dicta Regia constitutione, quæst. 3. est tit. 8. lib. 3. ordinat.

Verùm donatione ita constituta & perfecta, vt post certum tempus res donata Titio absenti, aut alieri, quàm donatori restituatur accedente die, ipso iure, absque vlla traditione, dominium ipsius rei Titio, aut alteri competere, vt agere valeat vtili actione in rem, in specie adnotârunt Philippus Decius consil. 239. numero 8. & Ripa dicto cap. i. columna vltima. Idem Decius in l. traditionibus. C. de pact. numero 14. quod & Specul. innuere visus est, tit. de emphyteusi. quæst. 80. dum scripsit ex l. quoties. paulò antè citata, vtilem actionem in rem habere eum, ad quem donator pertinere voluit post diem certam ipsam rem donatam, deinde hoc ipsum probatur in dicta l. quoties 2. parte. vbi imperator actionem ipsi donatori competentem, eandem vtilem tamen concedit alteri, cui donator restitui statuit rem donatam post certum tempus, sed ipsi donatori vtilis in rem competit ad ipsam rem donatam, non seruatis contractus placitis. l. 1. C. de donat. quæ sub mod. igitur & alteri vtilis in rem actio dabitur. Accedit & ad hæc insignis Regia lex 7. titu. 4 parte 5. quæ ad Hispanum sermonem traducens, dict. l. quoties. constitutionem planè probat, dominium & possessionem rei donatæ post diem à donatore definitam absque vlla traditione àdquiri ipsi donatori, vel alteri, cui rem donatam ipse restitui voluit, quo quidem sensu eam intellexit Roderi. Xuarez in l. quoniam in priorib. C. de inoffi. testa. in quæst. 8. ad legem Regiam, & idem in allegatione 19.

Hanc verò Philippi Decij opinionem ipse falsam esse censeo ex pluribus, Et primò, quòd sine traditione dominium ex actu inter viuos non transfertur, vt est probatissima iuris regula in l. traditionibus. C. de pact. Secundò, quòd ex dicta l. quoties. tantum colligitur actionem personalem eo casu competere, quemadmodum gloss. & Doct. communiter ibi interpretantur, alioqui si ex ea lege realis actio daretur, hoc proculdubio ibidem exprimeretur, sicut expressum fuit in dicta l. 1. eiusdem tituli. Tertiò ex resolutione contractus verbis obliquis concepta, vt in d. l. quoties. concipitur, nunquam transit dominium absque traditione. gl. communiter recepta in l. i. ff. de don. Quartò etiam si in donationis contractu eius resolutio pacta foret verbis directis, non transiret dominium absque traditione, cum id speciale sit in pactis legis commissorię, & adiectionis in diem. Bart. in d. l. 1. ff. de donat. optimus tex. in l. penult. C. de ædilit. actio. Quam opinionem Communem esse alibi apertè ostendemus: his igitur palàm fit, in specie dictæ l. quoties. minimè transferri dominium absque traditione, etiam eueniente die resolutionis illius contractus, quod expressim animaduerto respondisse Aegidium à Bella Mera consil. 39. col. 4. quem simpliciter dubius de huius quæstionis veritate retulit Aymon Sauillianus consil. 19. num. 9. vnde nec ipsi donatori, nec alteri, cui ipse rem donatam post certum diem reddi statuit, in rem, actionem, & vtilem ex dicta l. quoties. conuenire, nec concedi, iure respondendum erit. Quin & aduersus Philippum Decium iure optimo aduocare possum Alex. Ias. nu. 17. Soc. 14. in l. qui Romæ. §. Flauius. ff. de verb. oblig. qui, dum in ecclesiam post diem statutam, & definitam transire ipso iure dominium ex pacto donatoris iuxta d. l. quoties asseuerant ob eius peculiare priuilegium. l. fi. C. de sacros. eccles. manifestè censent, in alijs non esse locum dominij translationi, nisi rei traditio fiat. Non obstat, quod Specul. scripsit, nam is alia ratione vtitur ad comprobationem propriæ opinionis. siquidem dixit, quòd data emphyteusi duobus, vt altero mortuo eius pars ad superstitem pertineret: is qui superstes fuit, agere poterit ad defuncti partem aduersus eius hæredes actione reali. ex ea ratione, quòd res pro indiuiso illis duobus tradita fuit, vnde nullus eorum in ea parte, quæ per alterius obitum ex tradentis voluntate, & expressa dispositione ei adquiritur noua traditione indiget. l. liber homo. §. Titius. ff. de hæred. institu. Hæc sanè potior est ratio, cui veritas prædidictæ decisionis innititur: obiter verò Speculat. l. quoties. in sensu, quem Dec. probat. & veluti per transennam induxit, & tamen hoc in loco nec damno, nec admitto, vt de iure certam Speculatoris sententiam, cuius aliâs meminit Alex. consil. 24. lib. 5. consiliorum.

Item non oberit text. in l. 1. C. de donat. quæ sub. mod nam in eo speciale est, actionem vtilem in rem dari donatori fauore alimentorum, quam sibi in ipso donationis contractu reseruauit, & tamen donatarius contra ipsius conuentionis placita minimè ea donatori præstiterit, sicuti ibi gloss. & Doct. scribunt. Alex in l. traditionibus. C. de pact. Roma. consil. 284. Corncons. 102. lib. 1. col. 2. Bal. cons. 250. lib. 3. Nec enim dubium est, ex ea constitutione vtilem in rem actionem donatori competere, & id præter alios Aret. notat in l. 1. col. penult. ff. de lega. 1.

Fortiùs vrgere videtur Regia l. 7. titul. 4. part. 5. Ego tamen eius opinionis sum, vt Regias constitutiones, quas Septem partitum opus complectitur, quoties earum verba patiantur, existimem ad ius Pontificium, Cæsareumq́ue reducendas fore, vt nihil vtriusque iuris sanctionibus aduersum in eis statui existimemus, quandoquidem earum legum conditoris potissimus fuerit scopus, in quem tantùm opus ad Hispanæ Reipub. vtilitatem direxit, ex vtriusque iuris statutis, constitutiones prædictas Hispano sermone deducere, quo fit, vt verba dict. l. 7. quib. probatur adueniente die resolutionis contractus, & donationis, possessionem & dominium rei donatæ adquiri donatori, vel alteri, quem ipse in conditione aut modo adiecto donationi nominauerit, sint intelligenda, facta ipsius rei traditione, vel saltem apprehensa possessione, etiam propria authoritate, quod permittere lex ipsa videtur. Et si dixeris, ex hoc non satis responsum esse dictæ l. inductioni, fatebor vtique, sed inuitus, saltem ex iure Cæsareo opinionem Philippi Decij falsam esse, tam etsi eam iure Regio defendere velis.

Quod verò attinet ad l. 1. C. de donat. quam sub. mod. Ludo. Roma. in d. consil. 284. censet eius decisionem etiam aduersus ecclesiam donatariam procedere, ita quidem, vt si ecclesia alimenta ex pacto, aut modo donationi apposito, non exhibuerit donatori actione vtili in rem conueniri possit à donatore, & per sententiam ad rei donatæ restitutionem compelli. Sed de hoc dubitat Rogerius à Mota, in dicta l. traditionibus. numero 64. atque ipse falsum esse opinor, ex cap. verum. de conditio. apposit. quod iuxta communem eius interpretationem probat, donationem factam Ecclesiæ modo apposito, minimè reuocari, etiam si modus is non seruetur, tametsi agi possit contra ecclesiam, vt modum seruet. ita gl. Card. Ab. & Præp. col. 3. in dicto cap. verum. Felinus in c. verum. de foro compe. col. 4. Paulus Castrens. in l. 1. col. 2. ff. de donat. Socin. in l. quibus. §. Termilius. ff. de condit. & demonstra. col. penulti. Corset. in Singul. verb. contractus. Bal. Noue. de dote. 6. parte. priuilegio 50. & Ioan. à Medina libro de contractibus. & restitutione. quæ. 24. qui omnes hoc ipsum iure verum esse censent, nisi expressim in contractu dictum fuerit, quod non seruato modo reuocetur donatio, quod pulchrè notat Andr. Tiraquel. lib. 2. de retract. in fine. num. 11. & 14. Facit ad præmissam interpretationem, quod in donatione facta. Ecclesiæ, ipsamet datio causa finalis censetur, nempe liberalitas in pium locum collata, modus verò causa existimatur impulsiua, sicut & in libertate probat text. in l. Mæuia. ff. de manumis. test. nec quidquam iuuat Roma. alimentorum fauor, cùm is in præiudicium & læsionem ecclesiæ admittendus non sit, maximè ex negligentia prælati vel administratoris rerum ecclesiæ, quæ ei nocere non debet, & præterea alimenta non omninò amittuntur, sed exhibenda integrè sunt donatori ab ipsa ecclesia. Et ideo tex. in d. c. verum. etiam procedet, vbi modus donationi adiectus pertineat ad alimenta donatori ministranda: tunc etenim modus causam inducit impulsiuam, non finalem, alioqui modus donationi adiectus causam finalem demonstrat, cùm apponitur in fauorem donantis, vel alterius, quàm eius, cui donatio fit, vel Reipub. vel pietatis etiam in ipsum donatarium exercendæ. Bart. in l. 2. §. vlt. ff. de donatio. idem Bartol. in l. 2. §. fin. ff. de iure dot. & sanè vbi modus causam inducit finalem, eo non seruato, donatio reuocatur. l. cum te. C. de pact. inter empt. secus verò si impulsiuam causam induxerit. l. ea conditione. C. de rescind. vendi. Abb. Præp. & alij in dicto cap. verum. Bartol. & alij per text. ibi in d. l. 2. §. vlt. ff. de donat. Regia l. 58. tit. 5. par. 5.

Erit deinde animaduertendum, oportere omninò agentem vtili actione in rem, ex d. l. 1. C. de donat. quæ sub mod. vt obtineat probare, seipsum dominum rei donatæ fuisse tempore donationis, quod Corneus respondit consil. 110. vol. 1. col. 2. dicens, alioqui non posse rem donatam per sententiam ipsi donatori iustè reddi.

Quinimo, & moram requiri ex interpellatione hominis, vel diei tacitæ, vel expressæ, vt locus sit præfatæ vtili rei vendicationi, eamque regulariter purgari posse adnotârunt Cynus, Alberi. & alij in d. l. 1. Bal. consi. 250. vol. 3. Ripa lib. 3. respons. cap 7. Corne. consil. 110. ad finem lib. 1. Decius in l. qui in alterius. ff. de reg. iur. post Corne. ex hoc dicens, hæredem donatarij ignorantem modum appositum donationi nequaquam posse ex d. l. 1. conueniri, etiam si multo tempore omiserit alimentorum pręstationem, idem sensit Alex. consi. 93. lib. 2. ad finem.

Illud tamen vtiliter inquirendum erit, num ex iure donator possit conditionem modúmue donationi adiectum in vtilitatem alterius, pacto cum ipso donatario tempore contractus inito, reuocare postmodum, altero minimè consentiente? Et Bartol. donatorem pœnitere posse respondit in l. qui Romæ §. Flauius ff. de verb. obligat. pro cuius sententia adducitur Primò text. in eod. §. Flauius. dum probat, actionem tertio competere, etiam in uiro hærede donatoris, ergo à contrario, inuito ipso donatore minimè competeret. Secundò id probatur euidentius in l. 3. ff. de seruis export. & in l. 1. C. si mancip. ita fuerit alienat. vt manumit. & l. 3. ff. qui sine manumiss. ad libert. quib. statutum est ex Iurisconsultorum responsis, vendito seruo, vt intra certum, aut post certum tempus manumitteretur, posse venditorem ab hac manumissionis lege discedere, & eo pœnitens, non teneri emptorem seruum ea lege venditum manumittere. Tertiò ad idem facit text. in l. Aristo. ff. de donat. in principio, vbi probatur, donationem, quatenus aliud pactum contineat, esse contractum innominatum, & ideo in eo pacto locum esse pœnitentiæ, si quis etenim seruum Titio det donationis titulo, pacto conuento, vt post quinquennium illum seruum manumittat, poterit donator pœnitentia ductus, lapso quinquennio seruum petere, vt ei in seruitute seruiat, ita Bar. Paulus Castr. & Doct. ibi communiter illum tex. interpretantur. ex l. 3. §. 1. ff. de condi. ob caus. & l. si pecuniam. §. 1. eod. tit. gl. insignis in l. si cùm fundum. ff. de pact. & alijs decisionib. permittentib. pœnitentiam in contractibus innominatis in re integra. Ecce igitur qualiter pactum appositum donationi in fauorem tertij contractus innominatus censetur, & ideo reuocari poterit, quibus rationibus & authoritatibus adducti Bartolum sequuntur, Imola col. vlti. Cuma. Alexand. numero 8. Areti. Ias. Soci. & Zasius in d. §. Flauius. idem Imol. in cap. potuit. de loca. col. penul. hancque opinionem communem esse fatentur Ias. num. 14. Soc. num. 16. in d. §. Flauius. idem Ias. in l. 2. nu. 66. C. de iure Empyteut. Socin. cons. 115. col. 2. lib. 4. & Exea. in rubr. ff. de pactis. num. 143. Sed & his Bartol. rationibus respondent quidam dicentes, in d. §. Flauius. non probari, quod Bar. opinatur: non enim sequitur, hæres non potest pœnitere, ergo poterat defunctus: Hæc enim collectio parum valet, & id manifestum omninò est. Præterea ratio, quæ assumitur ex dict. l. 3. deficere videtur, quia seruo nulla actio ex ea pactione adquiritur, cùm eius sit incapax, at in proposita quæstione tertio adquiritur actio vtilis, per dict. l. quoties, & ideo actio ista semel tertio quæsita absque eius consensu ab eo tolli non potest. Verùm hoc parum aduersus Bar. vrget, cùm & si seruo actio non fuerit quæsita, officium tamen iudicis ei competit, vt manumittatur, est enim seruus libertatis capax, & in pertinentibus ad libertatem, cuius capax est, ius sibi quæritur, & irreuocabile. arg. tex. in l. frater. ff. de condi. indebi. versi. quæsitum. & in §. sed cum factum. insti. de stipu. seruo. & probatur in d. §. Flauius. ad finem. Ergo ratione huius iuris & maximè fauore libertatis esset dicendum, non posse reuocari pactum, cuius meminit in d. l. 3. Iurisconsultus; & tamen in eo pœnitentia locum habet, vt constat, quam ob rem ad huc in concussa manet ratio Bart. Facilius tollitur à quibusdam argumentatio pro Bar. deducta ex dicta l. Aristo. cùm ibi contractus verè innominatus fuerit, non mistus, si ipsius rei principalem dispositionem consideremus, donatio etenim ad vsum tantum ipsius serui pertinebat, vel temporalem vsumfructum, at ipsa manumissio serui ad integram serui alienationem spectabat, quam quidem alienatio cùm nullum ius respectu proprietatis serui transiret in donatarium, sed adhuc maneret penes donantem, nec vllum pręiudicium ex ea etiam circa vsum fieret donatario, proculdubio donationem non respicit, sed dationem ipsius serui, vt manumitteretur, & ita contractum per se innominatum, & præterea nihil commune habet Barto. propositio cum eo iurisconsulti responso, siquidem in proposita per Bartol. quæstione, ipsa res donata omninò transit in donatarium, nec apud donantem quidquam iuris, de quo disponere possit, manet, at in iurisconsulti responso præcipuum rei ius penes, donantem existit, adhuc donatione facta, & ideo nimirum sic pœnitêre possit, quod colligo ex Roma. in l. si pecuniam numero 22. ff. de condi. ob caus. & Barth. Socino in dict. §. Flauius. numero 16. quin imò Bartoli opinionem apertissimè improbant Paul. Castrensis in dicto §. Flauius & in dicta l. si pecuniam. numero 11. & in l. in insulam. §. vltimo. ff. soluto matrimo. Roma. in dict. numero 22. Francisc. Albergotis in dict. l. 3. ff. de seruis export. Ioan. Lupi. in Rub. de donat. inter vir. & vxor. §. 54. in fine. Gulielm. Benedict. in capit. Raynucius. de testament. verb. si absque liberis. in 2. de fideicommis. substit. numero 23. reprobat itidem Bar. dicens ferè omnes Doct. contra eum stare. Roderi. Xuarez in l. quoniam in prioribus. C. de inofficio. testament. dum Regiam constitutionem interpretatur. 8. q. quo in loco sentit profectò, & palam asserit, communem opinionem contrariam esse Bartolo, quod & expressim testatur Gulielm. Benedictus dict. numero 23. idem Xuarez allegat. 19.

Contra Bart. adducitur primò l. quoties. superius allegata, dum probat. tertiò ex pacto donationi adiecto actionem vtilem dari, & statim adquiri ius, hoc verò ius ab eo tolli nequit absq; eius assensu l. id quod nostrum. ff. de reg. iur. l. sicut. C. de actio. & obligat. Igitur non videtur sola donantis pœnitentia sufficiens ad præfatæ pactionis reuocationem: huic tamen rationi respondent, qui partes Bartoli sequuntur regulam iuris procedere, vbi ius tertiò adquisitum est irreuocabiliter, tunc enim ab eo auferri sine eius voluntate nullo pacto potest, sed si reuocabiliter adquisitum fuerit alicui ius, poterit ab eo tolli, atque ita ex d. l. quoties. ius adquisitum fuisse tertiò existimant reuocabiliter, & ideo fit, vt pœnitentia donatoris tolli possit perpensis rationibus & iuribus contractus innominati, quæ pro Bartol. considerauimus. Secundò aduersus Barto. text. in l. 1. ff. qui sine manumiss. in hunc modum expenditur, scribit sanè iurisconsultus Paulus. Si seruus venditus est, vt intra certum tempus manumittatur, etiam si sine hærede decessisset & venditor & emptor, seruo libertas competit, & hoc Di. Marcus rescripsit, sed & si mutauerit voluntatem venditor, nihilominus libertas competit. Hactenus paulus, ex quo Bar. opinio, vt quibusdam visum est, periclitatur. Sed & hic text. parum Bar. nocet, quia vel ea reuocatio, cuius in eo mentio fit, intempestiuè facta fuit, nempe postquam iam ex pacto libertas seruo competebat, lapsu temporis præfiniti, vt Accursius existimat in d. l. 1. vel est intelligendus Iurisconsulti locus, quemadmodum ego intellexi in rub. de testamen. 3. par. num. 24.

Tertiò, Bartoli opinioni opponitur Proculus Iurisconsultus, in l. si cùm fundum. ff. de pact. Si cùm fundum, inquit, meum possideres, conuenisset mihi tecum, vt eius possessionem Titio traderes, vendicantem eum fundum à te non aliter me conuentionis exceptione debere excludi, quàm si aut iam antè tradidisses, aut si tua causa id inter nos conuenisset, & per te non staret, quo minus iam traderes. Hactenus Iurisconsultus, qui expressim asserit, non sufficere tradentis fundum, vt is Titio detur, nec ipsius fundi domini pœnitentiam, vt tollatur modus contractui appositus in fauorem tertij. Et tamen pro defensione Bartol. ad hoc responderi potest, eum text. procedere ex eo, quod traditio fundi in conuentionem venerat gratia ipsius paciscentis, qui fundum possidebat. Intererat enim ipsum fundum illum tertio tradi, vt probant ipsius text. verba notant Areti. Alexand. & alij in dicto §. Flauius, Baldus & Paulus de Castro in dicta l. si cùm fundum. Alexand. in dicta l. si pecuniam. nu. 17. sensit Ias. in l. iuris gentium. in princip. columna. 4. ff. de pactis, notat etiam Bald. in Rub. de pactis, ex quibus contractus innominatus pœnitentiam non admittit, vbi gratia vnius tantum ex pacis centib. fit, quo fit, vt parum cautè exposuerit Iurisconsulti verba. glo. in dicta l. si cùm fundum. dum discrimen constituit, an is, qui pœnitet, fundum possidens eum tradiderit Titio, vt Sempronio det, an pactum fecerit fundi dominus cum Titio eum possidente, vt illum Sempronio tradat.

Quartò adhuc contra Bart. obijcitur decisio text. in l. vlt. ff. de pacto. ex qua colligitur, pactum de non petendo factum inter debitorem, & creditorem, adeò prodesse fideiussori etiam absenti, vt sine eius consensu per contrarium pactum tolli nequeat. Sed hoc procedit, quia statim priori pacto inito ius adquisitum fuit ipsi fideiussori, reo principali liberato, & ideò ius istud fideiussori adquisitum ex pacto, quod ex propria natura pœnitentiam non admittit, tolli non poterit sine fideiussoris consensu, quod omnes animaduertunt in dicta l. vlti. & Roma. Singul. 181. Alexand. in dicto §. Flauius.

Quintò Bartol. sententia ex eo deficere videtur, quòd modus appositus donationi, vt res donata post certum tempus tertio restituatur, donatio quædam secunda censenda est, facta illi tertio, ex notatis in l. vlti. C. de legatis, quæ cùm fit inter viuos, reuocationem regulariter ex sola voluntate donantis non patitur. l. vbi ita donatur. ff. de donat. caus. mortis.

Sextò ad euertendum Bartol. authoritatem, adducitur Ioan. Andræ. in Spec. titu. de instrument. editio. §. nunc aliqua. num. 17. in Scholio incipienti. per superiora. Quicquid tamen Paul. de Castro, & cæteri eius factionis opinentur, nihil ibi aduersum opinionem Bart. scripsit doctissimus ille vir, qui tantùm asserit in quæstione ista, donantem non posse à donatario rem sub hoc modo ei donatam ante diem restitutioni præfinitam, petere: de reuocatione verò aut pœnitentia donatoris respectu tertij nullum verbum, vt explicant Alex. Soci. & alij in dicto §. Flauius. Vides igitur lector candide, quàm difficilis sit huius quæstionis absoluta decisio, ipsis iuris vtriusque Interpretibus in partes & factiones diuisis, quam ob rem ipse aliquot proponam, quę communi vtriusque partis authorum iudicio definita sunt, aut definiri possunt, deinde quid pręter hæc in ambigua controuersia tenendum sit, colligam, vt potero, perfectius.

Primùm sanè censeo notandum esse, donatorem posse modum donationi adiectum indistinctè reuocare, quando isthæc adiectio facta fuit in vtilitatem & commodum hæredis ipsius donantis, nec refert, stipulatio intercesserit in fauorem hæredis eius nomine, an non: ex ratione tex. in l. vnum ex familia. §. si rem. ff. de leg. 2. Bart. decisione in l. vt iusiurandum. §. si liberi. ff. de operis libert. colum. 3. quem post alios sequitur Ias. in l. 2. C. de iure emphyteu. nume. 211. Atque ita in specie, quam tractamus probat latè Ripa, lib. 3. respons. cap. 16.

Secundò est animaduertendum, etiam admissa Bart. opinione, non obstante reuocatione donatoris, posse donatarium inuito donatore seruare, & ad implere modum donationi appositum, & rem donatam tertio tradere. text. in l. quæsitum. ff. de seruis export. notant Alex. colu. 7. Aretin. & Zasius in d. §. Flauius, Soci. ibi nume. 9. Bar. in l. vlti. ad finem. Roma. in l. si pecuniam. nume. 22. ff. de condict. caus. dat. Quamuis idem Bart. in l. Aristo. de donat. scripserit contrarium in contractu donationis, dicens, ob liberalitatem donantis permissum esse ei pœnitêre circa modum donationi etiam in fauorem tertij appositum, per dictam leg. Arist. quod falsum est. Atque ita ab alijs improbatum. Nec obest d. l. Aristo. nam ibi respectu ipsius alienationis serui, nulla præmissa fuit donatio, sed vsus tantùm ipsius serui donatio facta fuit, & ideò dominium serui semper apud donatorem mansit, qua ratione conditio illa, seu modus adiectus traditioni serui, simplex fuit contractus innominatus, minimè mistus nominato contractui, quippe qui nullus præcesserat, respectu proprietatis serui. Ex quo deducitur, tradentem alicui seruum absque donationis ipsius serui titulo, sed sanè simpliciter, vt manumittatur, nec vllo præcedente contractu nominato, nempe emptionis aut permutationis, posse omninò re integra pœnitêre, inuito eo, cui facta fuerit traditio, & idem in alia re qualibet dicendum est, si ea tradatur, vt alteri detur. text. in l. si pecuniam. §. 1. suprà alleg. & in dicta l. Aristot. & in l. hoc iure. §. si quis dederit. ff. de donation. notat Ioan. Andr. in Speculo, titu. de instrumen. edit. §. nunc aliqua. numer. 17. in additione incipienti, per superiora, Atque hoc ipsum est, quod Bartol. adnotauit in d. l. fi. colu. 2. & in fine dicens: esse locum pœnitentię in contractu innominato, qui mistus nominato fuerit, etiam altero inuito, quando quod reuocatur gratia tantum dantis & pœnitentis agendum erat, id est, vt in dicto §. Flauius. colu. 7. interpretatur Alexan. cùm ex pœnitentia commodum, vtilitásue ad pœnitentem pertinet, non ad alterum, siquidem eo tempore, quo modus adiectus contractui seruandus est, ad pœnitentem res illa reuertitur, nec apud alterum contrahentem mensura est, vt in dicta l. Aristo. probatur, tametsi à Bartol. discedant Aretin. in dicto §. Flauius. 3. colum. & Roma. dicto nume. 22. constat & hoc ex ratione text. in dicta l. quæsitum, ea enim est, quod nihil intersit, venditoris seruum venditum ea lege, vt manumittatur, non manumitti, cùm is seruus non manumissus ad emptorem adhuc non venditorem pertineat, sic nec interest donatoris, qui rem Titio donauit, vt post certum tempus restituat Seio, rem illam Seio non restitui, ea enim non restituta Seio, penes Titium manet, nec ad donatorem reuertitur. Ex hoc subinfertur intellectus ad præfatam l. quoties. Nam si quis alteri donauerit vsumfructum alicuius rei, & adiecerit legem hanc, vt illam rem finito vsufructu nempe in morte, aut post vitam restituat Titio, poterit sanè donator pœnitere, & à lege dicta discedere, etiam inuito donatario, cuius nihil interest, modum seruari, vel non, siquidem finito vsufructu, res ab eo tollitur, siue modus seruetur, siue non, quòd si donatarij quidquam interesset, contrarium iure dicendum foret.

Tertiò, quidam opinantur Bart. conclusionem non esse admittendam, vbi donator iurauerit contractum illum se non reuocaturum, & ipsum iuramenti vi firmum fecerit. ita asserit Gulielmus Benedictus in dicto cap. Rainutius, dum tractat de fideicommiss. substit. nume. 23. & sequenti: ea ratione, quòd iuramentum contractus ex propria natura reuocabiles, irreuocabiles faciat. gloss. communiter ibi recepta in dicta l. si pecuniam. verb. necesse. cuius ego mentionem feci in rubr. de testament. 2. part. numero 9. Cùm igitur præcipua ratio, quæ Bart. defendit, assumatur ex natura contractus innominati, & ea ob iuramentum cesset, consequens erit, tunc locum non esse Bartol. opinioni, cùm donator iuramento pręstito promiserit contractum illum eiusque leges seruare, atque ita Burdegalæ per sententiam à regio senatu definitum esse anno Millesimo quingentesimoprimo, testatur ipse Gulielmus. Et id persuaderi poterit alia ratione, quod hic contractus omninò innominatus non sit, nec simpliciter, sed admistus nominato, ideò mirum non erit, etiamsi de veritate, glos. in dicta l. si pecuniam, dubitetur, eam dubitationem hîc omittendam esse, & probandam fore Accursij sententiam, alioqui ab omnibus ferè comprobatam

Quartò, præmissa dictæ l. quoties, vera interpretatione, vt modus appositus donationi in fauorem tertij validus omninò censeatur, etiamsi id pactum, eáue conditio à nemine absentis nomine accepta fuerit: vt Ias. explicat in dicto §. Flauius. nume. 22. optimè perpensa ipsius constitutionis decisione, ex qua tertio absenti, etiamsi nemo eius nomine pactionem receperit, actio vtilis quæritur, considerandum est, non esse locum opinioni Bartol. vbi vel notarius, vel donator ipse stipulationem in fauorem tertij absentis præmiserit: text. optimus in l. cùm maritus. §. vlti. ff. de pact. dot. Bald. in l. cùm à socero. C. de iure do. Cuma. & Alexand. num. 9. Soci. nume. 18. Areti. colu. penult. Ias. nume. 19. in dicto §. Flauius. Aret. consil. 74. col. 5. Gulielm. Bened. in dicto cap. Rainutius. tit. de fideicom. substit. num. 23. Deci. consil. 58. & consilio 239. nume. 5. Aufreri. in capel. Tholo. 453. Ripa lib. 3. resp. cap. 16. Chassanę. consilio 53. 2. dubio. Corneus consil. 68. colum. 2. lib. 3. Aymon consil. 19. nume. 11. Alexand. consil. 27. lib. 3. Andræas ab Exea in rubr. ff. de pact. numero 177. Ex quibus nulli dubium esse poterit, hanc opinionem Communem esse. Sed circa eius interpretationem aliquot erunt adnotanda, & primùm, omnes conuenire hanc stipulationem vtilem esse, & prædictum effectum habere, si ea facta fuerit à notario: is enim veluti persona publica alteri stipulari potest. glos. in §. si quis alij. & ibi Doct. insti. de inuti. stipulat. optimus text. in l. 2. 3. & 4. ff. rem pup. saluam fore. & in l. non aliter. ff. de adopt. l. 1. §. exigere. ff. de magist. conue. Bart. Alexand. & Ias. nume. 14. in l. stipulatio ista. §. si stipuler. ff. de verb. obligat. Bartol. in l. 1. §. huius studij. colu. vlti. ff. de iustit. & iure. Bal. in l. certi condictio. §. quoniam ff. si cert. pet. de quo eleganter disputat Andræas Tiraquel. in tract. de constituto. 3. part. limitat. 30. Et tamen quibusdam visum est, necessariam esse absentis ratihabitionem etiam notario stipulante, vt actio vtilis absenti quæratur sine cessione, quod ipse notaui in rubr. de testament. 3. part. nume. 13. Ego verò quantum attinet ad propositam ex Bartolo quæstionem pro intellectu dictæ l. quoties. existimo, ex ea actionem vtilem tertio absenti competere, etiamsi nullus eius nomine legem donationi adiectam acceptauerit, etiamsi nulla eius nomine præmissa fuerit stipulatio, quod mihi ex eadem constitutione manifestè probatur, &, ni fallor, eius Interpretes idem sentiunt, maximè consideratis his, quæ ad rationem illius decisionis notauimus superius in initio huius capitis. Igitur non est necessaria notarij stipulatio ad effectum istum, vt absenti in facto eiusdem legis actio vtilis sine cessione quęratur. Quid igitur notarij stipulatio tertio & absenti proderit? Et profectò Doctores omnes in d. §. Flauius. alijque, quos eis adiunximus, sentiunt & palàm asserunt, ratione huius stipulationis pactum in fauorem tertij & absentis donationi appositum irreuocabile fieri, nec requirunt ad hoc absentis acceptationem, nam hac sequuta, vel ratihabitione, non videtur necessaria stipulatio notarij, nec alterius nomine absentis, cui actio absque stipulatione ex solo pacto fuit quæsita, quod in specie ista, nempe in intellectu l. quoties. notat Andræ. ab Exea dicta rubr. de pact. numero 185. ex Francisco de Ripa in 3. lib. respons. cap. 11. pro cuius authoritate posset Doctores, quos modò nuncupatim citaui, non temerè adducere: notat idem Carolus Molin. in Alexand. consilio 204 lib. 7. Sed licet Doct. in dicto §. Flauius. expressim non requirant absentis acceptionem, nec ratihabitionem: videtur tamen, eorum opinionem intelligendam esse: extra casum l. quoties. quo ad vtilis actionis adquisitionem, modò absentis acceptatio vel ratihabitio sequuta fuerit, ex ea Theorica, quam tradidimus in dicta rubri. de testamen. dicentes, quoties absenti actio, vel obligatio per alium extraneum, etiam notarium stipulantem quæritur, vt ea sine cessione adquisita sit, necessariam esse absentis ratihabitionem, vel acceptationem. text. optimus. in l. si ego. ff. si certum petat. Et quamuis non desint, qui huic opinioni aduersentur, notario stipulante nomine absentis, nihilominus ea recepta, ob tot virorum doctissimorum authoritatem, dicendum est in præsenti quæstione, notario stipulante non posse donatorem pactum illud reuocare, etiam ante absentis ratihabitionem, & actionem vtilem absenti quæsitam esse: licet notarij stipulatio omissa fuerit: in alijs tamen casibus etiam notario stipulante, acceptationem, actionem vtilem minimè quęri, tametsi reuocari donatio non possit. quod extra casum dictæ l. quoties. latissimè adnotauit Andræas Tiraquel. de constituto. tertia parte, limitatione trigesima, nume. 8. & 49. Imò & si lege vel statuto cautum fuerit aduersus iuris Cæsarei regulas, alteri per alterum obligationem adquiri, vt ea obligatio efficax sit, vtque agi ex ea possit sine cessione, oportet ratihabitionem, aut acceptationem absentis sequutam esse: ita quidem adnotari poterit ex his, quæ modò in notario stipulante diximus, & in specie talis statuti hoc ipsum scribit Alexand. consil. 126. lib. 5. in fine.

Ex quo infertur verus intellectus ad Regiam constitutionem, quæ 3. est. titul. 8. lib. 3. ordinat. qua Rex Alfonsus vndecimus, anno Domini Millesimo, Trecentesimo, Quadragesimo octauo, Compluti. inter alias regias ordinationes. titu. 16. sanciuit, alteri per alterum in hoc regno, etiam absque vlla stipulationis solennitate obligationem adquiri, absentique promissionem fieri posse cum effectu, etiam nemine absentis nomine acceptante, modò animus obligandi appareat. Id enim intelligendum est, etiam sine cessione, dum tamen ratihabitio, aut acceptatio absentis sequuta fuerit, ea etenim nondum sequuta, nec actio quæritur, nec illa obligatio firma ad agendum sine cessione censetur ex præmissis, tametsi reuocari non possit.

Secundò deducitur ex his, quantum ad effectum dictæ l. quoties. plurimum interesse, notarium nomine absentis stipulari, cùm eo stipulante actio vtilis absenti quæratur perfectè & irreuocabiliter, etiam non sequuta eius ratihabitione vel acceptatione: eo verò non stipulante, nondum est actio perfectè & irreuocabiliter absenti quæsita.

Tertiò apparet post absentis acceptationem, nequaquam posse donatorem, etiam ex consensu donatarij à prædicto pacto donationi in fauorem tertij et absentis apposito, recedere: tametsi ex decisione Barto. ante acceptationem licitum esse pœnitere donatori, saltem ex consensu donatarij, etiamsi donator absentis nomine stipulatus fuisset. quod constat ex Alexand. & ibi Carolo consil. 204. lib. 7. & Tiraquello de primogeni. quæstione octaua.

Quartò subinfertur, nondum sequuta ratihabitione absentis, non posse donatorem, qui stipulatus fuerat, pœnitere, non requisito donatario, quod aliqua ex part. colligitur ex his, quæ Alexand. respondit dicto consilio ducentesimoquarto, dum videtur eo casu vtriusque consensum requirere ad hanc reuocationem, considerans, vt opinor, ex stipulatione à donatore absentis nomine concepta, etiam ante acceptionem, quæsitum esse ius absenti irreuocabile saltem ex solius donatoris voluntate. Quòd si verum est, præmissa nomine absentis valida stipulatione, eius ratihabitionem non exigi necessariò, vt verè & irreuocabiliter ei obligatio quæratur, sicuti opinantur quidam. Plura ex paulò antè dictis valida & vrgenti ratione probantur.

Secundo loco iuxta hanc quartam Barto. declarationem est aduertendum, etiam præter notarium efficaciter hanc stipulationem nomine absentis ab ipsomet donatore fieri posse, imò nec esse stipulationem necessariam adhibita verborum solennitate ad actionem absenti adquirendam, cùm ex dicta l. quoties. tertio & absenti quæratur ex pacto donatoris: habet tamen stipulatio solennis concepta à donatore absentis nomine eos effectus, quos haberet facta ab ipso notario ob rationes in initio huius capitis adductas ad intellectum d. l. quoties.

Tertiò est considerandum, an idem sit in quolibet extraneo nomine absentis stipulante, & certè in vim stipulationis iure Cæsareo attento, dubium non est nihil ex hoc actum esse, cùm nemo possit altei stipulari, præter personas nominatim, & diligenter expressas ab Accursio & alijs, in §. si quis alij. Insti. de inutilib. stipulationib.

Quantum verò ad contractum simplicem, ex quo absenti actio quæratur, dicendum est absenti actionem personalem regulariter non quæri, etiam si ratihabitio fuerit subsequuta, quod probatur in l. possessio quoque. §. vlti. ff. de adquir. posses. vbi glos. & Doct. Communiter ex Iurisconsulto notant, etiam per procuratorem non adquiri absenti actionem personalem, & ideo necessariam esse cessionem tex. singularis in l. 1. C. per quas personas nob. adquir. & in l. solutum. §. per liberam. ff. de pigno. actio. Quòd si procurator actionem personalem absque cessione absenti non quærit, minimè quæretur absenti actio personalis per eum, qui procurator non est, nec mandatum habet, etiam sequuta ratihabitione, cùm hęc regulariter mandato æquipolleat, igitur extraneus nomine absentis actum agens, ex quo actio personalis oriri solet, non adquirit eam absenti ex eius ratihabitione, sed solùm ratihabitione sequuta, sicuti mandato pręcedente, fiet cessio actionis, & eam cedere cogetur, qui actum nomine absentis egit. ex dicta l. possessio quoque. §. vltimo. Differt ergo notarius ab alia priuata persona in hoc, quòd notarius absenti, cuius nomine stipulatur, vel actum agit, quærit actionem personalem sine cessione, modò absentis ratihabitionem sequatur, at priuata persona non quærit etiam sequuta ratihabitione absenti actionem absque cessione, & hoc secundum eos, qui etiam pręcedente notarij stipulatione requirunt absentis ratihabitionem. Nam hi, qui contrariam opinionem sequuntur, maius discrimen inter notarium & priuatam personam constituere conantur, quod ex proximè dictis deprehenditur.

Quartò ex supradictis ego existimo probari, dictam Regiam constitutionem nihil obstare decisioni Bart. in dicto §. Flauius. siquidem lege Regia tantùm statuitur, non esse necessariam veterem stipulationis solennitatem, atque alteri per alterum etiam priuatum adquiri posse, absentique factam promissionem efficacem, quidquid iure Cæsarum Romanorum antiquitus sancitum fuerit.

Principaliter & quintò Barto. sententia, quam communem esse diximus, procedit pendente die adquisitionis rei donatæ, nam postquam venerit dies, qua ex pacto donationi apposito, res donata tertio competit, nequaquam poterit per donatorem pactum illud reuocari: ita planè fatentur omnes, qui in dicto §. Flauius. Bartolum sequuntur, maximè Alexand. Socin. & Ias. num. 17. idem notant Deci. consil. 58. Andræ. ab Exea in Rubr. ff. de pact. nu. 152. ea ratione, quod nullus locus sit pœnitentię, postquam ius est tertio quæsitum, quod etiam probatur in l. 1. C. si mancip. ita fuer. aliena. vt manumit. vbi id expressum videtur, tametsi non omninò conuincat illius text. authoritas, quippe quæ speciali quadam ratione procedat, nempe ex constitutione diui Marci, quæ statim tempore elapso, quod manumissioni pręfinitum fuerat, seruum ipsum liberum efficiat ipso iure, & ideò non est vniuersalis argumentatio, quæ ex illa constitutione fauore libertatis facta, colligitur.

Quamobrem, vt hæc quinta ad Bartoli opinionem declaratio radicitus intelligatur, est videndum, quando ius dicatur tertio absenti quæsitum, nam ex consensu omnium ex ipso pacto donationis ius dicitur absenti quæsitum, quamuis reuocabile, & ideò ad hunc quin tum intel lectum hoc ius considerabile non est, cùm hîc de iure irreuocabiliter quæsito necessariò tractetur. Sed & si dies venerit, qua ratione pacti donatarius rem debet tertio tradere, absque traditione non opinor ius esse illi quæsitum irreuocabiliter, sola etenim actio personalis adquiritur, & hæc durante voluntate donatoris, ita sanè, vt reuocabilis sit, & hoc probatur animaduersis & consideratis rationibus, quæ pro Bart. adductæ fuerunt. Quinimò etiamsi contra Bartolum argumentemur, hoc pactum in fauorem tertij, censeri quandam esse donationem illi factam absenti, ea reuocabilis erit, donec ab ea acceptata fuerit, vti superius probauimus, & constat ex notatis in l. absenti. ff. de donatio. Deinde si quis Titio rem daret, vt eam nulla die præfinita Sempronio absenti restitueret, nemo dubitat, posse à donatore pactum istud reuocari. l. Aristo. ff. de donatio. Consequitur ex his, actionem tertio quæsitam ob aduentum diei in præfata quæstione, reuocabilem esse. Erit igitur ius quæsitum irreuocabiliter, vt nullus locus sit pœnitentiæ, vbi à donatario adueniente die fuerit tertio ipsa res tradita, tunc etenim verè ius quęsitum est, & irreuocabile, nec post hanc traditionem donator pœnitêre poterit, ex quo infertur, post diei aduentum, etiam nulla facta traditione pactum istud irreuocabile esse, quando ea res ecclesiæ restituenda est, cùm in ecclesiam ex contractu etiam donationis, dominium absque traditione ipso iure transierit. l. vltima. C. de sacrosanctis ecclesijs. optimus text. in l. si partem. in fine. ff. quemadmodum seruit. amit. Atque ita in specie ista tenent Ias. in dicto §. Flauius. nu. 17. & ibi Soci. licet dubius num. 14. ex quibus deducitur intellectus ad dictam l. vlt. vt procedat non tantum in donatione vera & perfecta, sed etiam in ea, quæ oritur ex pacto donationi priuato factæ adiecto, vt post certam diem rem donatam ecclesiæ restituat, quod egregia commendatione dignum est, maximè quod ad huius dominij translationem hi Doctores non requirunt ecclesiæ acceptationem: Hoc tamen pendet ab ea quæstione, quam paulò antè tractauimus, an requiratur acceptatio absentis, quoties is, qui poterat iure absenti adquirere ius aliquod, absentis nomine promissionem acceperit. Nam & quilibet priuatus ecclesiæ, piísue causis stipulari, adquirireque potest. gloss. hac in parte communiter probata in cap. quoties cordis. 1. q. 7. cuius in dicto §. Flauius. meminit Iason numero 24. idem Iason in l. stipulatio ista. §. alteri numero 6. ff. de verborum obliga. Felin. in c. si cautio. nume. 27. de fide instrument. Item erit ius quæsitum etiam ante diei euentum, postquam præmissa nomine absentis huius pacti acceptatione, sequuta fuerit tacitè, vel expressè absentis ratihabitio, vt in præcedentibus adnotatum est.

Sextò est animaduertendum, an hæc Barto. opinio procedat, vbi pactum donationi appositum in fauorem tertij absentis conceptum fuerit in vtilitatem ecclesiæ, pietatísue causa, nam quidam arbitrantur tunc non esse locum pœnitentiæ, nec admittendam esse Bart. & aliorum sententiam fauore piæ causæ, cuius ratione in contractibus innominatis pœnitentiæ locus non est Bal. in l. sicut ab initio. in fine. C. de actionibus & obligat. idem Bald. in l. mandatum. C. mandati. nume. 6. Alexand. in dicto §. Flauius. numero 8. ad finem. Iason in l. si pecuniam. ff. de condict. ob causam. colum. 1. vbi Alexand. numero 12. & Bald. Nouell. de dote. 6. parte. priuil. 51. maximè de hoc dubitârunt, sed facit decisio Bar. in dicta l. si pecuniam. colum. 1. & in l. quòd Seruius. ff. eodem titu. & in l. 2. §. si pecuniam. ad finem. ff. de donationibus, quibus locis scribit, in contractibus innominatis fauore matrimonij, non esse locum pœnitentiæ. tex. ad hoc insignis in l. si ego. in principio. ff. de iure dotium. vbi tradita alicuire, vt ea in dotem detur, ipsi tradenti competit tantùm condictio ex capite causæ non sequutæ: non autem ei datur aliqua actio, condictióue ratione pœnitentiæ, ecce igitur qualiter speciali fauore dotis in contractu innominato excluditur ius pœnitendi etiam re integra. Sequitur itidem apud eundem Iurisconsultum ad hanc rem maximè commodus locus, qui probat mandatum, quod alioqui morte mandantis regulariter expirat. l. mandatum. C. manda. fauore dotis, & sic piæ causæ, etiam post obitum mandantis vim habet, nec ab hærede reuocare poterit, sicuti hoc piæ causæ priuilegium ex eo Iurisconsulti responso. versic. sed benignius. colligunt Bald. in c. 1. qui success. feudi tenea. confir. ad finem. & in l. mandatum. proximè citata 6. & in c. cùm venisset. in 2. de testib. Bald. Nouell. de dote, 6. parte. priuileg. 52. & seq. Hippol. Singul. 44. Felin. in cap. relatum. col. 2. de offic. deleg. qui & ad idem adducunt text. egregium in cap. exijt, de verb. signific. in 6. verb. in eo verò casu. cuius meminêre Bald. in Authent. si qua mulier. C. de sacrosanctis ecclesijs. col. penult. Roma. consil. 119. Alexand. colu. 2. Areti. 1. in l. si fundi venditor. ff. de adquiren. possess. Idem tenet Roma. in l. 1. nume. 19. ff. solut. matrimo. & in Authent. similiter. C. ad legem. Falcid. numer. 34. speciali piæ causæ in contractibus 17. ex quibus hæc opinio magis Communis apparet, & tamen licet vera omnino sit, non cogit præcisè quenquam, vt fateatur, in contractibus innominatis fauore piæ causæ pœnitentiam admittendam non esse, siquidem quamuis morte mandantis mandatum ad pias causas non expiret, nec possit ab hærede reuocari, non ex hoc sequitur, ipsum mandatorem, dum vixerit, mandatum id reuocare non posse, imò id ei licêre fatentur omnes planè, cùm ea sit mandati propria natura & conditio, vt liberè reuocari à mandatore possit. Vnde etiamsi post mortem mandatoris mandatum durare censeamus, non probatur ex hoc necessariò, ab hærede reuocari id mandatum non posse, nam mandatum quod adhuc durat, reuocari potest, sicuti manifestum est, nisi à lege reuocatio fuerit prohibita, qua ratione, quia prædicti Doctores existimant, reuocationem mandatori permissam esse, etiamsi mandatum factum fuerit ad pias causas. l. hoc iure. §. si quis dederit. ff. de donatio. & in l. 3. ff. de seruis export. & l. 1. C. si manci. ita fuer. ali. vt manumittatur. l. si pecuniam. §. 1. ff. de condict. caus. dat. vbi Alex. nume. 15. scribit, hoc ita certum esse, vt à nemine sanæ mentis negari queat? Ijdem verò Doctores hanc reuocationem hæredi mandatoris veritam esse opinantur, expendendum erit num in dicta l. si ego. probetur præmissa conclusio. Et profectò ibi non probari, manifestè constabit, si Iurisconsulti decisionem penitus pensitemus, eius hæc sunt verba. Si res alicui, id est, futuro marito, vt Accursius exponit, tradidero, vt nuptijs sequutis dotis efficiantur, & ante nuptias decessero, an sequutis nuptijs dotis esse incipiant, & vereor, ne non possint in dominio eius effici, cui datæ sunt, & quia post mortem incipiat dominium discedere ab eo, qui dedit, & quia pendet donatio in diem nuptiarum, & cùm conditio nuptiarum sequitur, iam hęredis dominium est, à quo discedere non posse rerum dominium inuito eo fatendum est, sed benignius est fauore dotium, necessitatem imponi hæredi consentire ei, quod defunctus fecit, aut si distulerit, vel absit, etiam nolente, vel absente eo, dominium ad maritum ipso iure transferri, ne mulier indotata sit. Hactenus Iurisconsultus, ad cuius veram interpretationem libenter quæram, an is, qui dedit rem marito futuro, vt sequutis nuptijs dotis fieret, si viueret, posset pœnitêre, & dationem reuocare? Si dixeris eam potuisse reuocare, planè probabitur ex eo responso, in contractibus innominatis licitum esse pœnitêre, etiamsi pium opus contractus hi respiciant, quod à multis negatum est contrariam opinionem probantibus, & præsertim ab his, qui proximam ex eo loco adnotauerunt conclusionem in piæ causæ fauorem. Quòd si responderis, à defuncto non potuisse eam dationem reuocari, sicuti nec ab eius hærede, non solùm esse colligendum ex Iurisconsulto, mandatum fauore piæ causæ morte mandantis non extingui, nec ab hærede reuocari posse, sed prætereà man datum pietatis causa factum, nec ab ipso mandatore re integra reuocari posse, quod nemo doctus admittet, nec iure admittendum est, iam enim mandatum ea datio non esset, nec mandatum pietatis causa factum leges mandati haberet, sed potius actus cuiusdam perfectissimi inuio labilisque. Quamobrem ego censeo in prædicta Iurisconsulti quæstione, nec ipsi defuncto licuisse pœnitêre integrare, nec potuisse ab eo dationem præmissam reuocari, quod ex verborum ipsius responsi contextu probatur, & expressim adserunt Fulgosius, & Alex. in dicta l. si pecuniam. col. 2. idem deduci poterit ex priori Iurisconsulti responso in dicta l. si ego. vbi si quis dederit rem aliquam mulieri, vt eam proprio nomine in dotem det, vel dederit rem aliquam pro ipsa muliere in dotem ratione matrimonij futuri, matrimonio ipso non sequuto, is qui dedit, habet ad rem petendam condictionem, causa data non sequuta, non autem habet ex capite pœnitentiæ repetitionem. Etsi responderis disparem esse rationem secundi responsi à ratione primi, quia in secundo data fuit res, hoc expresso, vt nuptijs sequutis dotis fieret, at in primo data fuit res absque vlla conditione, nam & hoc nihil ad rem pertinet, cùm conditio dationi apposita minimè efficiat reuocabilem actum, qui ex propria vi irreuocabilis est, licet quo ad dominij translationem aliquid conditionis adiectio possit operari, quemadmodum notatur in l. 2. §. si pecuniam. ff. de donat. sic etenim nec reliqui contractus apposita conditione celebrati reuocari poterunt, etiam conditione pendente, quod probatissimi iuris est.

Quòd si verum est, defunctum in specie prædicti §. si res. non potuisse pœnitêre, nihil mirum erit, nec hęredi pœnitentiam permissam esse, vnde non probabitur ibidem dotis fauore hæredem minimè posse reuocare mandatum à defuncto præstitum, sed erit is contractus, cuius Iurisconsultus meminit in dicta l. si ego nominatus. nempe datio ex causa dotis, & sic donatio, seu dotis constitutio. Erit igitur specialis dotis fauor, qui causam dederit in dicto § si res. benignæ interpretationi, quòd vbi traditur aliqua res alteri sub conditione ipsi titulo apposita, resque ipsa, species est, non pecunia: non censetur dominium translatum, donec verè conditio euenerit, notat optimè Bartol. in l. sub conditione. ad finem. ff. de solutionibus. per textum. ibi & in l. qui absenti. §. 1. ff. de adqui renda possessi. & in l. 2. §. si pecuniam. proximè citata. ex quibus dicta distinctio ac resolutio Communiter colligitur, qua ratione mortuo tradente rem ipsam ante conditionis diem, & ea eueniente eo tempore, quo dominium rei est penes hæredem, non potest ab eo inuito auferri dominium, nec præcisè cogi ad eius traditionem, iuxta not. in l. stipulationes non diuiduntur. ff. de verb. oblig. statuitur ergo. in d. §. si res. præcisè cogendum esse hæredem rem ipsam tradere, & consentire traditioni factæ per defunctum, imò si hæres hoc facere distulerit, vel absens fuerit, censet Iurisconsultus, dominium rei ipso iure transferri in ipsum, cui à defuncto tradita res fuit ex causa dotis sub conditione futurarum nuptiarum, vtrumque sanè fit dotis fauore, atque ita ratio illius l. si ego. in princip. & in §. si res. est omninò consideranda. Ex quibus planum est in eo responso non probari, quod præfati Doct. de reuocatione mandati, fauore piæ causæ adnotauerunt. Non obstat celebris text. in d. cap. exijt. vers. in eo verò casu, non enim ibi quidquam tractatur de mandato, sed agitur de datione alicuius pecuniæ, vel rei alterius ad vtilitatem & eleemosynam monachorum mendicantium diui Francisci, qui incapaces omninò sunt temporalium bonorum, & ea ratione statutum est à Romano Pontifice, vt ea pecunia deponatur penes aliquem, qui eam ad vtilitatem destinatam expendat, & cùm alioqui, ni monachi sancti Francisci incapaces essent, ea datio irreuocabilis esset, conceditur libera ipsi danti facultas reuocandi præmissam donationem interim dum nondum expensa fuerit, in destinatam ab eo causam: hoc verò reuocandi ius hæredi negatur, sicuti etiam fit in quæstione, quam ex Bart. tractamus.

His equidem omnibus animaduersis, colligitur in contractibus innominatis etiam ad pium opus celebratis, licitam esse pœnitentiam, quod expressim notant Roma. in d. Authen. similiter. 18. priuilegio. idem in d. l. si pecuniam. nume. 11. optimus tex. in eadem l. si pecuniam. §. 1. & in l. 3. §. 1. ff. de condict. caus. dat. vbi Ias. col. 1. idem tenet Romanum sequutus: sic & Socin. Romanum sequitur in d. §. Flauius. nu. 15 quo in loco ipse, & Aret. colu. vlti. palàm adserunt Bart. opinionem in eodem. §. Flauius. etiam procedere, quando conditio aut modus donationi esset appositus in fauorem piæ causæ, & idem manifestè probatur ex Bart. cui magis Communiter Doctores accedunt, nam in his ecclesia quæstionem ipsam, & eius decisionem proposuit, tametsi Alex. ibi nu. 8. videatur contrarium admittere.

Septimò in eadem quæstione Bart. fatetur, minimè licitum esse hæredi donatoris ab ea conditione discedere, nec eum modum fauorem tertij donationi appositum hæredem reuocare posse, quamuis defuncto fuerit reuocatio permissa, quod probatur ex l. 3. ff. de seruis export. & l. 1. C. si mancip. ita fuerit alienat. & l. 3. ff. qui sine manumis. quibus authoritatibus freti Bartolum in hoc sequuntur Alex. nu. 9. Socin. nu. 19. Aret. col. pen. Ias. nume. 24. in d. §. Flauius. Hoc ipsum probant omnes, qui Bartoli opinionem sequuntur, quorum superius mentionem fecimus, atque esse hanc opinionem Communem fatentur eam sequuti, Socin. d. nu. 19. & Exea de pactis. nume. 174. quamuis contrarium tenuerint Bal. in l. cùm à socero. nu. 7. C. de iure dot. & Roma. in d. l. si pecuniam. nu. 23. Nec mirum cuiquam videri debet, non licêre hæredi discedere à contractu, à quo posset liberè defunctus resilire, cùm in hac quæstione contractus hic innominatus maximè accedat nominato contractui, & ei mixtus fuerit, ab eoque deducatur.

Octauò ex præmissis animaduerti poterit, num versa sit Bal. Ange. Imol. Pauli. Alex. & aliorum adnotatio ex l. in insulam. §. vlt. ff. solut. matri. vbi scribunt pacta, & conuenta inter duos pace, hac lege, vt qui eam violauerit ipso iure mille aureorum pœna plectatur, & ea vel fisco, vel ecclesiæ applicetur, rupta deinde pace, minimè posse paciscentes eam pœnam sibi inuicem remittere, in præiudicium fisci, vel ecclesiæ, quod in dict. §. vlt. nequaquam probatur, & tamen erit intelligendum iuxta ea, quæ hoc ipso capite superius diximus, sicuti sentire videtur. Bar. in l. j. in principio. numero 13. ff. de iure fisci. nisi velit quis indistinctè Baldi & aliorum sententiam probare ex eo, quod pœna ista apposita sit in pacis, & concordiæ fauorem, & ideo nec remitti posse in præiudicium alterius, ne hæc facilitas remissionis ansam discordiæ, ac simultatibus præbeat. Seclusis igitur his interpretationibus, quas ad Bartoli decisionem adduximus, in hac dubia quæstione parum difficultatis res ipsa habere videtur, & ideò huic disputationi finem facimus.

ARGVMENT. CAP. XV.

De fructibus rei uenditæ, an ad emptorem pertineant.

SVMMARIVM.

- 1 Fructus pendentes qualiter pars ipsius rei esse dicantur?
- 2 Periculum & commodum rei venditæ, post perfectam venditionem ad emptorem pertinent.
- 3 Pensiones rei venditæ, an pertineant ad emptorem, quando tempore venditionis nondum dies solutionis cesserit?
- 4 Intellectus l. vlt. §. vlt. ff. de iure fisci.
- 5 Emptor tenetur stare colono fisci venditoris.
- 6 Vendita re ex pacto de reuendendo, fructus pendentes pro rata sunt diuidendi.
- 7 Intellectus l. 2. C. de pact. int. empt.
- 8 Intellect. Regiarum constitutionum, quæ de retractu iure sanguinis promisso, tractant.
- 9 Quæ consueta sunt exprimi, an censeantur expressa, si omissa fuerint.
- 10 Annuorum redituum redemptio fieri debet non tantùm soluto precio, sed & reditibus decursis pro rata temporis.
- 11 Interpretatio constitutionis Regiæ, quæ de censibus à Carolo Cæsare condita fuit.
- 12 Qualiter fructus beneficij ecclesiastici diuidantur inter defuncti hæredes, & successorem.
- 13 Pensio ecclesiastica pensionario defuncto pro rata temporis debetur, etiamsi dies solutionis nondum cesserit.
- 14 Fructus maioratus, seu primogeniti, eius anni, quo possessor mortem obierit, an pro rata temporis pertineant ad eius hæredes, licet nondum percepti fuerint.

CAPVT XV.

SI fructibus iam maturis ager distractus sit, fructus ad emptorem pertinêre, nisi aliud conuenit, exploratum est, vt scribit Iurisconsultus in l. Iulianus. §. si fructib. ff. de acti. empt. l. qui fundum. §. cùm fundum. l. cum manu. ff. de contr. empt. text. optimus in l. vlt. §. non solum. ff. quæ in fraud. cred. Regia l. 11. titul. 15. part. 5. & hoc probatur ex eo, quòd fructus pendentes fundi pars esse videntur. l. fructus. ff. de rei vendicat. igitur re vendita fructibus iam pendentibus ipsi fructus ad emptorem spectant. Nec tamen intelligas, vt hoc ipsum obiter explicemus, fructus pendentes esse fundi partem quotitatiuam, vt aiunt, nec numeralem, quod manifestum est, nec item partem integralem absolutè, fundus enim integer dicitur, etiam si fructus pendentes non habeat, nec item intelligas fructus pendentes partem esse fundi prædicamentalem, aut subiectiuam, cùm fructus etiam pendentes non contineantur sub fundo, vt species sub genere, nec vt pars sub toto vniuersali, nec de fundo prædicantur, vt de genere: sunt autem fructus pendentes fundi pars integralis respectiua, vel hypothetica ex hypothesi, & sic ex suppositione, vel suppositiua, habito respectu ad ipsius fundi statum præsentem, quo fructus pendentes sunt. Ita enim animaduertendum censeo ex his, quæ de partibus tractauêre Bar. Ang. & alij in l. qui vsumfructum, col. 2. ff. de verb. obliga. idem Bartol. in l. re coniuncti. nu. 10. ff. de leg. 3. Decius & nouiores in l. in toto. ff. de reg. iur. Euerardus, Cantiuncula. Gammarus in Topicis, cap. de toto & partibus. Rodolphus Agricola de inuentione libro 1. capit. 9. Titel mannus in Dialectica, libro 5. capit. 7. Ludoui Lusita. in l. prima. ff. de rebus dub. Bartholo. Philippus itidem Lusitanus in capit. scindite corda vestra de pœnit. distinct. 15. & 6. relectionis partibus. Sed cùm hic locus minimè exigat latiorem dict. l. fructus interpretationem, præter ad alios eius cognitionem legendæ sunt Alberi. 2. part. statut. q. 226. Ludoui. Rom. consilio 309. Andræas Tiraquellus libro 1. de retract. §. 1. glo. 7. numero 36. Est & alia maximè conueniens ratio, ad primam huius cap. conclusionem, quòd post perfectam venditionem, periculum & commodum rei venditæ ad emptorem pertineat, etiam nondum facta ipsius rei traditione, nec soluto precio. text. in l. 1. C. de peri. & com. rei vendi. §. 1. Institut. de contra. emptio. §. cùm autem. eod. tit. Regia l. 23. tit. 5. par. 5. tradunt Paul. Cast. in l. sicut periculum. C. de actio. empt. Ange. Paul. & Saly. in d. l. 1. & l. 2. C. de peric. & con. rei venditę. Deci. consi. 179. Hipp. Singu. 614. Paul. Paris. consil. 59 64. & 65. vol. 1. idem Decius consil. 500. Albert. Brunus in tract. de augmento, & diminut. conclus. 16. Ex quo infertur, fructus pendentes tempore perfectæ ex consensu venditionis, etiam nondum re tradita, nec soluto precio ad emptorem pertinere. l. Iulianus. §. si quid seruo. ff deactio. empt. l. post perfectam. C. eo. tit. Quod verò dixi, non soluto precio, est intelligendum etiam non habita fide precij, alioqui in perceptis à venditore post contractum, nec tamen eo tempore pendentibus, secus erit dicendum ex his, quæ alibi tractabimus ad intellectum l. curabit. C. de actio. empt. Deducitur etiam, ad venditorem nullam fructuum partem spectare pro ea parte anni, qua rem venditam ante venditionem, vt dominus illius habuit & possedit, vnde integri illius anni fructus, post perfectam venditionem collecti, ad emptorem pertinent, non ad venditorem, nec pro rata, quemadmodum vulgò dicimus, temporis, fructus sunt diuidendi inter emptorem & venditorem, quod differt ab his, quæ traduntur in l. diuortio. ff. solut. matrimonio.

His accedit text. optimus in l. si vsufructuarius. ff. quib. mod. vsufru. ami. l. in singulos. ff. de annuis lega. vbi mortuo vsufructuario, & re ipsa ad proprietarium iam reuersa, fructus etiam maturi tempore mortis, & proximi collectioni, integrè pertinent ad rei dominum directum. Sic & fructus ex fundo percepti, post adquisitum ex causa fideicommissi dominium, ad fidei commissarium omninò spectant, licet maior pars anni diem fideicommissi præcesserit. l. Herennius. in 1. ff. de vsur. & hæc de fructib.

De pensionibus subdit Iurisconsulutus in d. §. si fructibus. Sin is ager locatus fuit, pensiones vtique ei cedent, qui locauerat. Quasi velit Vlpianus, aliud esse in fructibus perceptis ex agro vendito, post venditionem perfectam, aliud in pensionibus ex ipsa re vendita post venditionem cedentibus, ex locatione ante venditionem celebrata, vt in hoc posteriori casu, pensiones ad venditorem pertineant, id verò Accursius ita intelligit, vt hæ pensiones cedant venditori ad hunc effectum, vt eas emptori restituat, vel actiones pro his sibi competentes emptori cedat, ad eas quidem pensiones, quæ respiciunt tempus elapsum à die perfectæ venditionis, & sic pro rata temporis annalis. idem ibi notant Bartol. & Alberi. & sanè in hoc videntur omnes conuenire, quod etiam si pensiones debeantur emptori, eiq́ue sint iure optimo restituendæ: actio tamen personalis ei nequaquam competit ad eas exigendas à colonis, vel inquilinis, qua ratione vel venditor cedet emptori actiones contra colonos, vel venditor aget ad pensiones, & eas semel exactas emptori reddere tenebitur omninò.

Sed hoc supposito ad veram huius quæstionis definitionem considerandum est, pensiones, quæ ex re vendita, prius quidem locata, debentur, ad cum pertinere, nempe emptorem aut venditorem, ad quem fructus, pro quibus soluendæ sunt, iure & ratione spectant, siue de integra pensione, siue de eius pro rata temporis tractemus, ita quidem vt in distributione pensionum consideremus tempus, quo percipiuntur fructus, quorum ratione pensiones soluuntur. tex. insignis in l. defuncta. & ibi Albe. ff. de vsufructu. Paul. Castr. & Salyc. in d. §. si fructib. idem Saly. in l. fructus. nu. 3 post Bal. ibi nu. 4. C. de actio. empt. Paul. Castr. cons. 214. 2. lib. Anch. cons. 193. incipienti, subtiliter. Aret. cons. 160. versi. circa quintum. idem Aret. in l. diuortio. in princ. col. vlt. ff. solu. matr. Alex. cons. 28. lib. 1. nu. 2. & consil. 82. lib. 2. nu. 16. Ias. consil. 231. lib. 2. Carolus Moli. in consuet. Paris. §. 1. gl. 8. numero 11. sensêre hoc gloss. Bartol. & Alberi. in dicto §. si fructibus. Bart. in l. vlt. §. vlt. ff. de iure fisci. Ex quibus apparet, quid dicendum sit, quando venditur fundus, ex quo certo anni tempore fructus percipiuntur, vt puta messium, aut vindemiæ, & tamen is locatus fuerat ante venditionem ad certam annuam pensionem, statuta die soluendam, fitq́ue venditio ante messium & vindemiæ tempus, & ante diem solutionis pensionis. Hoc etenim casu pensio ad emptorem spectet integrè, ac venditor cedere tenetur ei actionem, vel si pensionem exegerit, eam restituet emptori. Hoc idem dicendum erit in venditione huius fundi, quæ facta fuerit post diem soluendæ pensionis, aut post exactam à venditore pensionem prius tamen, quàm fructus colligantur, nam & tenebitur venditor restituere prædictam pensionem emptori, aut ei actionem cedere. Sic etiam domo vendita, cùm ea locata esset pro annua pensione, siue venditio pręcesserit diem soluendę pensionis, siue eam fuerit subsequuta, pro rata temporis pensio ad emptorem pertinebit, siquidem pensio in prædio vrbano soluitur pro fructib. qui quotidie percipiuntur, scilicet, pro eius vsu, & habitatione. Item ex hoc sequitur, vendito fundo post fructus ipsius perceptos, & tamen ante diem pensionis soluendæ, pro qua locatus fuerat à venditore, eam pensionem commodo & vtilitati venditoris integrè cedere, quod prædicti Doctores communiter adnotârunt, tametsi Dynus & Alber. in d. l. vltima. §. vlt. Roma. cons. 10. Angel. in diuortio. in princip. colum. 3. ff. solut. matri. per text. in dicto §. vltimo. contrarium iure verius esse, responderint. Et profectò satis vrget pro Dyni sententia tex. in d. §. vlt. in hæc verba. Triphonio suggerente, quid putarem esse de fructibus aridis, quid antè percepti in prædijs fuissent, respondi, si nondum dies pensionis venisset, cùm addicta sunt, eos quoque emptorem accepturum. Hactenus Iurisconsultus, ex quo videtur tempus ac diem soluendæ pensionis potius considerandum esse, quàm id tempus, quo fructus percipiuntur. Vnde opinio Dyni satis probara à quibusdam censetur. Sed respondet Bar. in d. §. vlt. esse illud speciale in re vendita à fisco, emptor enim percipit pensionem cedentem post ipsam venditionem, etiam si ea soluatur pro fructibus ante emptionem perceptis, nam & hoc emptori priuilegium datur in compensationem damni, quod patitur ex eo, quòd cogitur stare colono fisci. Bart. in d. §. vlt. Alberic. & Fulgos. in dicta l. defuncta. idem Fulgos. in dicto §. si fructibus. pulchrè Matthæ. de afflict. in capitulo primo. §. his consequenter. nume. 15 hic finitur lex. Expeditum siquidem est, ementem à fisco non posse expellere colonum fisci, ne is colonus aduersus fiscum agat. textus in dicta l. vltima. in principio. Barto. & alij in eiusdem l. §. vltimo. Bart. in l. cognouimus. C. de municip. & colo. Bald. & alij in l. si filiofamiliâs. §. si vir in quinquennium. Iaso. in d. l. diuortio. in princip. num. 36. ff. soluto matrimonio. quo fit, vt inter priuatos pacta venditione, & perfecta ea lege, vt emptor non possit expellere colonos, aut inquilinos, locus non sit Iurisconsulti responso in dicto §. vlti. cùm id contingat ex spontanea pactione, non ex necessitate legis à Repub. statutæ, licet hac pactione præmissa nihilominus emptor quanuis expellere colonos minimè possit, ab eis tamen mercedem, ac pensiones exigere poterit. textus optimus in l. si mercedem. §. vltimo. ff. de actionib. empti. vbi hoc animaduertunt Doctor. & Romanus Singul. 27. vides igitur, Lector optime, qua ratione Bartol. & alij intellexerint text. in dicto §. vltimo. rectius quidem, quàm Salycet. in dicta l. fructus. qui existimat, ideo pensionem cedentem post venditionem rei locatæ ad emptorem integrè pertinere in specie d. §. vltim. quod fructus, pro quibus soluenda erat, fuerint pendentes tempore venditionis, id enim falsum est, cùm ex eodem responso appareat, ante venditionem fructus aridos, de quibus dubitatur, perceptos iam fuisse. Quin & illud est considerandum in proposita per Iurisconsultum quæstione, duplicem fructum, quolibet anno ex eo fundo percipi, aridorum, inquam, & liquidorum, atque venditionem contigisse post collectos aridos fructus prius tamen, quàm liquidi perciperentur, & sicante vindemiam, & ante diem soluendæ pro vtrisque fructib. pensionis: Vnde in hac specie erit seruanda Iurisconsulti responsio erga ementem à fisco, neque absolutè adsumenda est Bart. interpretatio. Hoc ipsum coadiuuatur authoritate Dyni, qui eum locum ita intellexit, vt in fundo, ex quo anno quolibet duplex fructus perciperetur, quæstionem conciperet, ac venditionem proponeret, & fingeret post perceptionem priorum, & antequam posteriores colligerentur, inde fit, vt non temerè Iurisconsultus in initio illius capitis, dum proponit dubium, consideret, venditionem perfectam fuisse ante vindemiam, quasi velit, ea perfecta post vindemiam, omnesq́ue illius anni fructus collectos, etiam nondum cedente die pensionis soluendæ, ad venditorem, non ad emptorem pensionem pertinere. Nec. n. iam ageretur de pacientia emptoris, vt colono staret, cùm ea perceptis fructibus necessaria non sit, in quo cogitandum censeo. Nam & pro hac consideratione perpendi poterit pulcher textus in l. si fundus. §. vltimo. ff. soluto matrimonio. in hæc verba. Quòd in sementem erogatur, si non responderint messes, ex vindemia deducetur, quia totius anni vnus fructus est.

Nec mihi placet, quod in hac re scribit Fulgosi. in dicto §. si fructibus. dicens, emptorem, qui colonum expellere potest, nullam pensionum partem, nec pro rata quidem consequi posse ab ipso etiam venditore, nec actionis cessionem, cùm sibi sit satis consultum expellendo colonum, iniquum enim est hoc, nam emptor colonum non expellens negocium venditoris vtiliter gerit, vt satis constat.

Cæterùm tractari solet hoc in loco pulchra quæstio, nunquid præmisso pacto de retrò vendendo ad certum diem, vel quoties precium à priori venditore oblatum fuerit, sit seruanda decisio Iurisconsulti in dicto §. si fructibus. vt iuxta eam, eiusque interpretationes, fructus rei venditæ pertineant ad priorem venditorem, postquam is solenniter, & opportunè precium rei obtulerit? & videtur, eandem considerationem hic locum habere. ex l. 2. & l. cùm te fundum. C. de pactis inter emptorem & venditorem, vbi probatur, fructus rei venditæ ad venditorem primum pertinere ex die moræ commissæ ab emptore, nolente seruare pactum retrò vendendi, & idem frequentissimè Doctor. admonent in d. l. 2. & in l. qui Romæ. in princip. ff. de verborum obligatio. Tiraquel. lib. 2. de retract. §. 5. gloss. 2. sicuti ab eisdem probatur, fructus rei venditæ cum pacto reuendendi, perceptos tamen ante moram emptoris effici, ad ipsumque pertinere, idem gloss. vbi Car. & Imol. in capit. illo vos. de pignorib. quorum opinio Communis est, igitur vel erunt hi fructus emptoris, vel venditoris, integri quidem absque vlla diuisione, emptoris sanè, qui percepti fuerunt ante diem reuenditionis: venditoris autem, qui eo die pendentes in fundo fuerint, atque ita in hac specie animaduertunt Alex. in d. l. qui Romæ. in princip. num. 10. & Bald. consil. 389. lib. 4. Chassanæ. in Consuet. Burg. rubr. 5. §. 1. num. 26. Contrariam sententiam, imò hosce fructus pendentes pro temporis rata diuidendos esse inter venditorem & emptorem, expressim adserunt Raphael Comensis in l. vlt. ff. de iure fisci. idem in dicta l. qui Romæ. in princ. & ibi Socin. num. 20. Iason num. 37. Hierony. Cagnol. in l. 2. nu. 76. C. de pact. inter empto. & vendit. Andræ. Tiraq. lib. 2. de retract. §. 5. gl. 4. num. 4. Quorum opinio celebris est, & ad praxin omninò memoriæ commendanda, cui suffragatur, quod in d. l. qui Romæ. Bart. scribit in principio dicens, quòd si actum sit inter debitorem & creditorem, vt fructus pignoris creditor percipiat loco vsurarum, & pignus debitor solutione liberet ea parte anni, qua fructus ex pignore nondum fuerint percepti, nihilominus fit diuisio fructuum eius anni pro rata temporis inter debitorem & creditorem, quam opinionem magis communiter alij in ea l. qui Romæ. post Bart. approbant, sed hæc ratio mihi non satis facit, cùm in hac quæstione, quam Barto. & alij tractant, fructus loco vsurarum ex pacto ad creditorem pertineant: vsuræ verò cessationem solutionis sortis respiciant. l. lecta. versicul. sed cùm sortis. ff. si cert. petat. ideo mirum non est, fructus pro rata diuidendos esse, cùm & vsuræ, quarum loco recipiuntur, vsque ad diem solutionis veræ, pro temporis rata debeantur. Adducitur præterea pro Cumani sententia, quod idem Bar. cui plærique accedunt, scripsit in d. l. diuortio. numero 10. ad finem, vbi soluto matrimonio, fundi dotalis fructus eius anni, pro rata temporis diuidi inter virum & vxorem ex dicta l. diuortio. ea ratione censet, quòd restitutio fundi dotalis à marito vxori fiat ex necessitate, non ex voluntate, sicuti fit in venditione, & obid diuersum ius censeri in his duabus traditionibus, quatenus ad fructus pendentes attineat. Sed & ista ratio sufficiens non est, nam licet reuenditio fiat ex necessitate pacti pręcedentis: tamen non ex hoc sequitur, fructus pendentes pro rata temporis diuidendos esse inter emptorem & venditorem, alioqui sequeretur, idem dicendum fore, si venditor rei dominus vendere rem cogatur, vel ex testatoris, cuius hæres est, mandato, vel promissione ab eodem emissa de vendendo emptori, quoties emptor emere voluerit, quibus sanè casibus non opinor excludi Iurisconsulti sententiam in dicto §. si fructibus. licet traditio fiat necessitate cogente. Nec est penitus efficax ratio Barto. ad dictam l. diuortio. ea siquidem decisio alia ratione procedit, nempe pro oneribus matrimonii, quæ maritus pro temporis rata sustinuit, & ideo fructus dotis, qui ad idem subsidium spectant, pro rata eiusdem temporis ad maritum pertinebunt. Adhuc in comprobationem eius, quod Cumanus adnotauit, æquissima ratio perpendi potest ex eo, quòd venditor primus precio sibi dato ab emptore vtitur, eiusq́ue commoda percipit, nec id offerre, aut deponere curat, donec videt fructuum pendentium collectionem instare, vtiturq́ue ea cautela, vt eodem anno, & commodo pecuniæ, & fructib. rei venditæ fruatur, quod vergit in maximum præiudicium emptoris, qui ex ea pecunia, vel aliam rem fructiferam, vel lucrum aliquod honestum percipere posset. Quo fit, vt Cumani opinio ad praxin humanior, æquior & conducibilior, nec à iure abhorrens appareat.

Nec eidem oberit text. in dicta l. secunda. quippe qui intelligendus sit prorata temporis eius anni quo reuenditio fit, non autem de eiusdem anni integris fructibus, licet & hi tempore reuenditionis, aut consignationis precii pendentes fuerint. Et quoniam ist hæc sententia quibusdam non admodum iuri consona visa fuit, erit temperanda ita, vt locum habeat, vbi reuenditio ex pacto fit certo ab initio constituto precio: nam ea fieri ex pacto debet in certo precio, cúm id in reuenditionis contractu fructibus iam pendentibus in conuentionem deducatur, censendum erit, & eo precio rem ac pendentes fructus vænire. Sic idem Cumanus, Socinus & Tiraquellus existimant, rem istam definiendam esse. Secundò diligenter animaduersa ratione, quam pro Cumano adduximus, videtur eius decisionem minimè esse recipiendam, vbi tempore venditionis fructus erant iam maturi, & pendentes, ac breui post venditionem eos emptor percepit, nam si postea cum reuenditio fieri debet, aut fit, fructus itidem sint maturi, pendentes aut propediem colligendi, iidem integrè ad venditorem pertinebunt, nec pro rata veniunt inter eum & emptorem diuidendi, quod æquitate maxima suadetur, & ob eam ab opinione Cumani hoc in casu recedendum censeo, tametsi Tiraq. dicta gl. 4. nu. 9. coactus Gallorum consuetudine etiam in hac specie admittat Cumani responsum.

Sed ex Cumani sententia in fertur ad id, quod frequenter accidere potest, si quis rem aliquam ad vitam emerit, & is moriatur fructibus pendentibus, nam hi fructus pro temporis rata, ad defuncti hæredes pertinebunt, quemadmodum in dicta lege, qui Romæ. numero 21. Socinus existimat.

Secundò, deducitur intellectus ad Regias constitutiones, nempe l. 13. tit. 10. libro 3. Fori. l. 6. titu. 7. lib. 5. ord. l. 70. Tauri. ex quibus proximior consanguineus potest intra nouem dies, à die venditionis facta precij consignatione, retrahere rem patrimonialem, auitámue, nam si tempore retractus fuerint pendentes fructus, hi pro rata pertinebunt ad primum emptorem, pro rata, inquam, temporis, quo dominium ipsius rei primus emptor habuerit. Est tamen dubium non inelegans circa easdem regias constitutiones, à quonam die fructus rei venditæ pertineant ad proximiorem retrahentem, cui non fit traditio ex retractus petitione eo die, quo precium offert & consignat, sed multó pòst, & forsan lite mota, ac per sententiam definita. Quidam etenim censent, fructus ad retrahentem spectare, à die litis contestationis super retractu, & hi sunt Alberi. prima parte statut. q. 97. Guido Papæ decisione 267. ex l. videamus. §. si actione. ff. de vsur. Boêrius titulo de retract. in consuetudine Bituricensi. §. 4. colum. 3. Faber in §. actionum. columna 2. de actio. Ioan. Igneus in l. dudum. C. de contrahend. empt. num. 50. & sequenti. Tiraq. lib. 1. de retract. §. 15. gloss. 2. nume. 4. Quorum opinio procedit, vbi fructus petuntur, vt fructus, nam si petantur, vt interesse, à tempore moræ debentur, & restituendi sunt, secundum eundem Fabrum, & Boërium, mora autem contrahitur ex die oblationis & consignationis precij. text. in l. 2. C. de pact. inter empt. l. acceptam. C. de vsur. l. obsignationis. C. de solut. l. si mora. ff. solut. matr. l. magnam. C. de contr. stipulat. quod expressim in hoc dubio adnotauit Ioan. Igneus in d. l. dudum. num. 49.

Tertiò, ab eadem Cumani consideratione oportet definire quæstionem in praxi frequentissimam, quoties reditus annui, qui census vulgò dicuntur, cum pacto redimendi emuntur, siquidem contingit eos redimi tempore, quo nondum dies solutionis cessit, & ambigitur, an pro rata temporis emptori debeantur, vidi profectò semel aduocatum quendam in controuersa lite, apud Regium Granatense tribunal, maximo conatu contendere, pro temporis rata censum emptori deberi, ex eo, quod consuetum sit in his contractibus eam legem apponi, & expressim caueri, vt si redituum fiat redemptio, census pro rata eius anni soluantur, & ob id etiam hac clausula non expressa, idem esse dicendum, ac si expressa fuisset, cùm consueta adijci conuentionib. apposita & expressa censeantur. l. quod si nolit. §. qui assidua. ff. de ædilit. edict. l. vlt. C. de fideiuss. cap. quod translationem de offi. legat. cap. cum M. de constit. vbi hoc ipsum animaduertunt Ab. Bal. Imol. Feli. & alij communiter. Feli. in cap. ex literis. colum. 5. de fide instrumen. Ias. post alios in l. certi condictio. §. si nummos. ff. si cert. peta. nume. 24. Socin. cons. 101. volu 3. & Euerard. in Topicis cap. 63. Verùm isthæc allegatio parum firmitatis habet, quippe quæ nec conueniens sit, nec iure probetur, cùm ex inspectione instrumenti & scripturæ appareat, à contrahentibus eam conditionem expressam non fuisse. l. quæcunque §. vlti. ff. de publi. nec enim facta præsumenda sunt. l. in bello. §. factæ. ff. de capt. nam & text. qui passim à Doctoribus allegantur, non probant in specie eorum adnotationem, & præsertim in dict. capit. cùm M. tantum probatur ea, quæ necessariò sunt exprimenda, & ex natura actus subintelliguntur, expressa censeri, licet omissa fuerint. Sic ea, quæ sunt naturalia contractus, expressa censentur. d. §. qui assidua. iuncta l. emptori duplam. ff. de euictio. l. ex empto. ff. de actioni. empt. Deinde ambigua dispositio est intelligenda iuxta id, quod consueuit fieri. dicto cap. quod translationem. l. vt liberis. C. de colla. l. si prius. §. primo. ff. de aqua pluuia arcend. Similiter quæ in pactum deduci solent, à legib. probata censentur. dicta l. vlt. C. de fideiussorib. Nec tamen ex his probatur, reliquas conditiones legésue, à contrahentib. omissas, expressas debere censeri, tametsi consuetum sit, eas instrumentis, eorumque conuentionibus apponi. Vnde præmissa allegatio non omninò recipienda est, quamuis plures iuris vtriusque interpretes eam probauerint, quib. adde Hippolyt. Singula. 123. Felin. in cap. primo. nume. 10. vt lit. non contest. Alex. in l. Gallos. §. idem credendum. col. vlt. Socin: ibi & in consil. 85. lib. 1. num. 5. Rochum, de consuet. Fol. paruo. 6. colum. 2.

Ad quæstionem igitur respondendum erit, etiam ea lege contractus non expressa, censum deberi emptori pro rata illius anni, quo redemptio fit, cùm ob rationem Cumani, tùm ob id, quod scribit Bald. in cap. cùm M. de constit. col. 2. versiculo nota. quod nomine dicens, pensiones, reditúsue pecuniarios, qui non debentur pro fructibus, diuidendos esse inter emptorem & venditorem, habita ratione temporis, sic ergo reditus annui, qui debentur, non ratione fructuum, sed precij, quo empti fuerunt, diuidendi sunt pro rata temporis inter emptorem & venditorem, etiam si venditio horum redituum non fiat ex pacto reuendendi, sicuti ex prædicta decisione Baldi colligitur euidenter, sed & in specie, vbi hęc reuenditio fit ex pacto redimendi, hoc notant Hieronymus Cagnol. in l. secunda. C. de pact. inter emptorem & venditorem. num. 77. & Tiraquell. lib. secundo de retract. §. 5. gloss. 3. Licet Guido Papæ quæstione 271. scripserit, consuetudine obseruari, vt redimens censum liberetur à solutione integra proximi termini, nec mihi placet, quod ipsemet Guido opinatur, nempe, redimentem censum ante tempus constitutum eius solutioni, debere omninò soluere eius anni censum integrum ex l. qui Romæ. in princ. ff. de verborum obligat. à qua deduci solet, accipientem mutuum sub vsuris cum pacto, vt vsque ad biennium sortem non possit soluere, non posse prius soluere, & si soluere voluerit, teneatur ad integras eius biennij vsuras. gloss. Alberi. Bart. & Doctor. Communiter in dict. l. qui Romæ in principio. nam præter id, quod isthæc Doctorum frequentissima ad dictam l. qui Romæ. interpretatio maximam duriciem habet, nec iure manifesto probari potest, imò falsam eam esse censet Carolus Molin. in tracta. de contract. quæstione 55. ad propositam à me quæstionem nihil attinet, cum in ea liberam habeat venditor facultatem redimendi censum, vt ex pacto apertissimè constat. Idem dicendum erit in eo, qui super alieno fundo annuos reditus emerit cum pacto redimendi: soluendos tamen in frumento, vino, oleo, aliáue fructuum specie, nam cum hi reditus soluendi sint ratione precij, quo empti fuerunt, non ratione fructuum, pro rata temporis diuidentur inter emptorem & venditorem, quamuis horum redituum constitutio lege lata à Carolo Cæsare Hispaniarum Rege, prohibita sit, cùm redimendi pactum ei constitutioni apponitur, vt patet ex comitijs Madritij habitis anno M. D. tricesimo quarto. l. 127. itidem Toleti anno M. D. tricesimo nono. l. 10. Sed nihilominus emi poterunt iustè hi reditus, ea lege non obstante absque pacto redimendi, perpetui scilicet: Imò & constitui poterunt cum pacto redimendi super propria re, quam quis in alium trans fert per contractum census, ea lege, vt sibi quotannis soluantur tot frumenti mensuræ, redimendi facultate concessa, quoties certa pecuniæ quantitas soluta fuerit, in hac me hercle specie locus est diuisioni pro rata inter redimentem & accipientem pecuniam proredemptione, eo tempore, quo nondum dies soluendi census, nec colligendorum fructuum cesserit, siquidem hi reditus non soluuntur ratione fructuum, nec vt eorum pensio, sed ratione translati dominij in ipsum redimentem, & præterea licet hoc cessaret, congruit Cumani consideratio huic opinioni, atque ita semel in hoc Regio prætorio per sententiam definitum fuit in hac, quam vltimo loco proposui, contractus formula.

Prius tamen, quàm ab hoc egrediamur capite, non erit alienum expedire, quid in pensionibus ecclesiasticis agendum sit, cùm pensionarius mortem obierit ante diem solutioni pensionis constitutam, vtrum pro rata temporis eius hæredibus pensio reddenda sit? Cui quæstioni oportet præmittere, qualiter fructus beneficiorum ecclesiasticorum eius anni, quo mortuus fuerit, qui beneficium habebat, sint diuidendi, præmissa consuetudine, ex qua reditus ecclesiastici, & ex eis adquisita ad hæredes clericorum pertinent, vtcunque hæredes sint, etiam consanguinei, vel extranei, sicuti tradidimus in cap. cum in officijs. de testamen. & quidam parem esse censentes, habentem beneficium vsufructuario, opinantur fructus ante obitum collectos ad hæredes defuncti, pendentes verò ad ecclesiam, vel successorem integrè pertinere. l. si vsufructuarius. ff. quibus mod. vsusfr. amittit. Hoc sanè placuit. gloss. & ibi Doctor. in cap. si propter. de rescript. & in cap. præsenti. de off. ordi. in 6. præsertim Domi. & Franco ibi gloss. in l. 1. C. de annonis ciuilib. libro 11. Hosti. Henric. Card. Imol. & alijs in capit. vlt. de pecul. clerico. Corset. in Sing. verb. clericus. tradit Matthæ. Afflict. in capit. 1. §. his consequenter. hic finitur lex. probat id optimus text. in pragmat. sanct. tit. de Annatis. §. item quod. Atque ita hanc opinionem fatetur Communem esse Alberi. in dicta l. diuortio. nume. 12. & licet gloss. in dict. cap. præsenti. exigat fructus esse collectos, & in horrea reconditos, vt defuncto debeantur, & eius hæreditatis sint. Idem l. in dicto cap. si propter. & in l. si fur. in princip. ff. de vsufru. & in l. ex diuerso. in princip. ff. de rei vend. veriùs tamen est, satis esse, quód fructus sint à fundo separati, licet non fuerint reconditi. Card. Imol. & Barb. in dict. cap. vlt. ad finem. Alberi. in dic. numero 12. Domi. in dicto cap. si propter. Franc. in dicto cap. præsenti. Salycet. in l. si pater. C. de vsu. fruct. Flori. in l. qui scit. §. si alieno. ff. de vsur. Quorum opinio Communis est, secundum Tiraquel. in lib. 2. de retract. §. 5 gloss. 4. in princip. Sic etiam, si agri pertinentes ad ecclesiasticum beneficium, aut domus, aliáue prædia ad pensionem annuam locata fuerint, mortuo possidente beneficium, pensiones eius anni ad eum pertinebunt, iuxta distinctionem l. defuncta. ff. de vsufru. superius traditam. vers. de pensionibus, vt in hac specie scribit Angel. consi. 245. num. 7. vers. sexto. Cui adde Card. cons. 110. Sed in hac ipsa quæstio. cum apud me compertum satis sit, non esse æqualem vsufructuarium clerico habenti ecclesiasticum beneficium, quemadmodum ostendi in dicto capit. cum in officijs. & videam reditus, ac fructus beneficiorum à iure dari sacerdotib. ob ministerium, quod ecclesijs exhibent in earum regimine, & cura, aliisúe diuinis obsequijs. cap. cùm secundum. de præb. Existimo, æquius & iure verius esse, fructus eius anni, quo mortem clericus obierit in distinctè, pro rata temporis ad defuncti hæredes pertinere, quod expressim asserit Alberi. in dic. num. 12. & quamuis Bart. & alij ibidem & gloss. in pragmat. sanct. dict. §. item quod. hoc idem asserere tentauerint, nihilominus ausi non sunt ab ea sententia, quam Communem esse diximus, discedere, mihi sanè probatissima visa est Alberici opinio, præsertim ex ratione dict. l. diuortio. Imò eam procedere, constanter arbitror, etiam in renunciante beneficio ecclesiastico, ob eandem rationem aduersus Alberi. qui in eo casu communem sententiam veram esse existimat. His quę diximus, accedit non incongrua ratio, quam adsumpsimus à Dominico in c. præsenti. §. porrò. suprà citato: vbi ex eo tex. notat, fructus agrorum & prædiorum ipsius ecclesiastici beneficij, eiusque reditus constitutos ac designatos esse à canonibus pro oneribus sustinendis totius anni, donec noui fructus collecti fuerint, atque inter alia ecclesiæ onera connumerantur stipendia ipsis ministrantibus debita, quod palàm expressum est in dict. §. porrò. Rationi igitur conueniens est pro rata temporis fructus ecclesiastici beneficij diuidendos esse inter defuncti hæredes & successorem, aut ipsam ecclesiam.

Superest tandem ad propositam quæstionem de pensionibus ecclesiasticis respondere, & in hoc dubio est considerandum, pensionem ecclesiasticam vsufructui similem esse, cùm & ea morte extinguatur, sicuti ipse vsufructus: Hanc etenim similitudinem optimo iure procedere existimant Cardin. in cle. princ. §. eadem. numero 4. & ibi Imol. numero 26. de sup. neglig. prælat. Ioan. Baptista de sancto Seuerino in tract. de pensioni. quæst. 25. Hieronym. Gigas quæst. 49. & 52. & 53. Ex qua similitudine infertur, quæstionem prædictam esse definiendam, iuxta distinctionem text. in dicta l. defuncta, quemadmodum placet in specie Alexandro, consil 15. libro 2. Ioanni Baptist. dict. quæstio. 25. & Giganti de pensionibus. quæst. 53. qui testatur, ita à viris iuris vtriusque peritissimis responsum fuisse, lite mota apud sedis Apostolicæ iudices. Hinc ergò primò infertur, mortuo pensionario fructibus iam perceptis, ante diem solutioni pensionis constitutam, integram pensionem eius hæredibus deberi. Secundò post diem pensionis soluendæ, antequam fructus, super quibus constituta fuerit, colligerentur mortuo pensionario, pensionem eius hæredibus non deberi, etiam quæ prædicto die cesserit, imò iam solutam repeti posset. Tertiò, fructibus partim collectis ante obitum pensionarij, partim post eius mortem perceptis, pensionem eius hæredibus deberi pro rata fructuum ante obitum perceptorum: Hæc deducuntur ex traditis per Alexand. Ioannem Baptistam & Hieronymum Gigantem. & hoc ipso capite vers. de pensionibus. mihi sanè parum arridet isthæc Doctorum consideratio, cùm pensionarius fructus beneficij non percipiat, eos enim percipit, qui ecclesiæ titulum habet, & adhuc is non est vsufructuario similis: pensio verò, vt frequentius contingit, certa pecuniæ non fructuum quantitas est à possessore beneficij soluenda, nec ea soluitur pensionario, tanquam precium ipsorum fructuum. Nam in dicta l. defuncta. agitur de pensione, quæ pro ipsis fructibus in eorum precium, pro ipso denique vsu rei soluitur, & ideò ea decisio non rectè congruit pensionibus ecclesiasticis. Quam ob rem audacter opinor, pensionem ecclesiasticam pro rata temporis hæredibus pensionarij deberi, cùm ea summis Pontificibus constituatur in alimenta ipsius clerici, cui conceditur, atque in stipendium eorum, qui ministerium aliquod vel exhibent, vel exhibuêre ecclesiæ, ecclesiasticóue ordini. Atque hac ratione perpensa ex dic. l. diuortio. in principio, existimo opinionem istam veriorem & æquiorem esse, siquidem pensio ecclesiastica cedere videtur in alimentorum causam: Roma. consil. 388. Hieronym. Gigas de pensionibus. q. 51. qui & alios adducit. q. 52.

Ex eo autem, quòd apud Hispanos satis frequens sit primogeniorum vsus, sæpissimè dubitatur, an fructus eius anni, quo mortem obierit maioratus possessor, pertineant ad eius hæredes, an ad successorem in ipso primogenio, cùm nondum tempore mortis percepti fuerint, sed pendentes? & hoc ipsum dubium in pensionibus locationum tractari solet, quod variam habet decisionem, ex varia huius rei cognitione. In feudis receptum est, mortuo Vasallo ante Calendas Martias, omnes fructus illius anni ex feudo prouenientes, ad dominum pertinêre: eo verò mortuo post Calendas Martias vsque ad Augusti finem, eos habere Vasalli hęredes. tex. optimus in cap. 1. §. his consequenter. hic finitur lex & consuetud. Regni incip. vbi Doctor. & Zasius in epitome feud. par. 10 ad finem hoc addito, quòd si feudum alio modo, quam morte amittatur, fructus pendentes ad eum pertinent, ad quem feudum deuoluitur. Bald. Marti. Lauden. & Præpo. in capit. 1. an agnat. vel filius. Tiraquel. dict. libro 2. de retract. §. 5. gloss. 4. num. 3. Ex feudo sanè ad maioratum, argumentantur quidam, quemadmodum colligere licet ex Ioanne Lupi. in rubr. de donat. §. 69. & Roderico Xuares in q. de maioratu. Igitur decisio dict. §. his consequenter. in primogeniorum successione erit seruanda. Hoc tamen displicet ex pluribus, & primò, quod non admodum congruè procedat argumentatio à feudo ad maioratum, inter quę etsi sint aliquot similitudines, plura profectò discrimina reperiuntur, sicuti ex ipsis authoribus apparet, deinde in dicto §. his consequenter. reuertitur feudum à Vasallo, eiusque successoribus ad dominum: at in maioratu mortuo possessore, ad sequentem agnatum ea dignitas transit. Prætereà non est omninò æqua distinctio. text. in dicto §. his consequenter. & ideò nisi moribus regionis recepta fuerit, etiam in feudo, erit in fructibus consideranda distinctio, quæ de vsufructuario tradita est, secundum Ancharan. consil. 193. Iserniam in dicto §. his consequenter. col. 2. Alberi. in dicta l. defuncta. in fine princi. & Carolus Moli. in consuetu. Paris. titul. 1. §. 1. gloss. 8. numer. 11. Quam ob rem fortassis magis verùm est in maioratibus fructuum diuisionem fieri inter hæredes defuncti & successorem, eo modo, quo fit inter vsufructuarium, & proprietarium, vel sicuti fit in fideicommisso considerata Iurisconsulti decisione in l. Herennius. in 1. ff. de vsur. in hæc verba. Herennius Modestinus respondit. fructus, qui post adquisitum ex causa fideicommissi dominium ex terra percipiuntur, ad fideicommissarium pertinêre, licet maior pars anni ante diem fideicommissi decentem præterisse dicatur. Hactenus Iurisconsultus, cui duo libet addere, primùm, in pensionibus, quarum ipse non meminit, rationem habendam esse adinstar fructuum, in quorum precium soluendæ sunt. l. defuncta superius citat. Secundum, ad veram interpretationem Modestini dicendum erit, à die aditæ hæreditatis fructus ad fidei commissarium pertinêre. gloss. in dicta l. Herennius. Quam Communiter sequuntur Doctores, vt asserit Alexand. in l. si tibi homo. §. cùm seruus, colum. 2. ff. de leg. primo. Idem notant ipse Alex. in l. si quis bonorum. ff. eo tit. & Copus de fructi. lib. 2. titu. 3. cap. 4. quod deducitur ab ea opinione, qua tradi solet, dominium rei legatæ, in legatarium transire à die aditæ hæreditatis, cuius ipse mentionem feci, in cap. Rainaldus. §. 1. de testament. & procul dubio aptior est similitudo succedentis in maioratu fideicommissario. l. cùm ita. §. in fideicommisso. l. peto. l. cùm pater. ff. de leg. 2. quàm vsufructu finito domino integrum rei commodum obtinenti, cùm is qui maioratum possidet, non tantùm vsufructuarius, sed & dominus est rerum ipsius primogenij, tametsi nequeat eas alienare. Verùm si diligenter rem istam pensitemus, æquius ac denique verius videbitur, inter hæredes defuncti, qui maioratum possedit, & successorem in ipso primogenio, eius anni, quo mors contigerit, fructus pro rata temporis diuidendos esse, atque ita in hoc Regio Granatensi prætorio, per sententiam decisum fuisse, memoria teneo. Constat etenim primogenium constitui veluti dignitatem quandam, vt qui eam obtinuerit, caput familiæ sit, eius honores præcipuos habeat, oneraque ferat iuxta prouinciæ mores, nam & alere ex bono & æquo debet viros è familia nobiles, pauperes tamen, ac titulo primogenij in agnationis gloriam, & nomen, principibus bello & pace seruire, quorum onerum, ratione fructus ipsius primogenij percipit adobitum vsque, ac pro rata percipere eos, eum oportet, cùm isthæc onera ad vltimum vitæ spiritum sustineat, & ob id huic decisioni accommodatur optimè Iurisconsulti responsio in d. l. diuortio.

Nam quòd primogenium dignitas sit, apparet ex ex Archid. Domi. & Præpo. in cap. quàm periculosum. 7. q. 1. Bald. in l. cùm antiquioribus. C. de iure delibe. colum. 5. Ioan. Cirier. libro 1. de primogenitura. cap. 1. & id apud Hispanos satis compertum est, cùm primogenia familiarum quædam ornamenta ac dignitates esse censeamus.

ARGVMENT. CAP. XVI.

Qualiter fisco à iudice fauendum sit.

SVMMARIVM.

- 1 Aduersus fiscum indubio est iudicandum, vbi is agit de exigenda pœna & ibi intellect. l. non puto. ff. de iure fisci.
- 2 Ex duabus scripturis eadem die confectis, prior præsumitur ea, quæ in fisci vtilitatem tendit. & nume. 7.
- 3 Vbi probationes sunt pares, pro fisco etiam actore est pronunciandum.
- 4 Ex duabus sententijs contrarijs illa potior est, quæ pro fisco lata fuit.
- 5 Intellectus ad l. si is, qui. ff. de iure fisci. & nume. 2.
- 6 Indubio ea scriptura præsumitur prior, quæ dotis causam habet, etiam aduersus fiscum. & nume. 7.
- 7 Quis dicatur Primipilus ad l. satis. C. in quib. causis pign. vel hypo. tacitè contrahatur.
- 8 Fiscus etiam vbi de pœna exigenda tractat, præfertur delinquentis creditoribus ex delicto.
- 9 Lite pendente inter fiscum & priuatum, nequaquam est priuatus ipse posseßione rei, de qua agitur, priuandus.
- 10 Agens actione reali an fateatur reum poßidere, & ibi quid, vbi agitur, vt quis plebeius pronuncietur.
- 11 Lite pendente super nobilitate, quam dicimus Hidalguiam, an cogatur quis contribuere? sitúe exclusus à muneribus, quæ conferri debent nobilibus his.
- 12 An in his causis nobilitatis petitorium suspendi poßit per possessorium, à reo, vel ab actore deductum?
- 13 Intellect. Clementinæ vnicæ. de caus. posseß.

CAPVT XVI.

FISCI causam iure ac munere magistratus examinantem scire oportet, maximis fauoribus eam à legibus ornatam esse, quemadmodum passim traditur, & præsertim à Francisco Lucano Parmensi in tractatu de priuilegio fisci. Mart. Laudensi in tractatu de fisco, & Matth. de Afflict. in rubr. de fratribus nouo benefic. inuestitu. nume. 15. in vsibus feudorum, qui diligenter plura fisci priuilegia varijs in locis expressa in vnum congesserunt, quibus profectò consideratis, illud adijciendum est, quod Modestinus scribit, dicens: Non puto delinquere eum, qui in dubijs quæstionibus contra fiscum facilè responderit. l. non puto. ff. de iure fisci. Huic etenim adnotari solet in dubio aduersus fiscum iudicandum esse, & id veluti singulare animaduertit Mathes. notab. 72. Nam & Aurelius Victor scribit, Traianum dicere solitum: fiscum lienem esse, quòd eo crescente, reliqui artus contabescant. Huic conueniunt omninò, quæ Plinius in Panegyrico ad Traianum ipsum expressit, his sanè verbis: Quæ præcipua tua gloria est, sæpius vincitur fiscus, cuius mala causa nunquam est, nisi sub bono principe. Sic Iulius Capitolinus de Marco Antonio Philosopho commemorat, in causis compendij ipsum Imperatorem nunquam fauisse fisco, meminit Alciat. lib. 8. parerg. cap. 6. optimus tex. in l. vnica. in princ. & in §. vlt. C. de cadu. tollend. & in l. iustas. C. de iure fisci. lib. 10. Princeps etenim, qui fiscalibus lucris inhiat, maximam infert Reipublicæ calamitatem, cùm falsis delationibus frequentius quàm oporteat, ansam præbens, vanos delatores minimè coercens, eos ad nequitias impellat. Sunt equidem fiscales calumniæ magna calumniantium pœna animaduertendę, tametsi delationes quandoque principibus vtiles fuerint, & ideò cautè audiendæ sunt, vt veritas diligentissime inquiratur. Sed quia Iurisconsulti responsum quibusdam à vero alienum videtur, tot fisci priuilegia potius, quàm ipsius rei congruam æquitatem considerantibus, de eius interpretatione agendum paucis erit.

Et profectò, quoties fiscus aduersus priuatum agit de lucro captando, ac de pœna ab eo exigenda, qui crimen aliquod commisisse dicitur, eiusque patrimonium ob id ad fiscum delatum censetur, in dubio contra fiscum iudicandum est, nec à priuato res propriæ sunt auferendæ. Cuma. nu. 11. Soci. 8. Ias. 37. Ripa nu. 4. in l. 1. ff. soluto matr. Angel. Aretin. & Ias. in §. si quis agens. in fine. de actioni. Feli. col. 4. in c. pastoralis. de rescript. idem Deci. in c. 3. de probat. idem Decius in l. in ambiguis. ff. de reg. iur. Hippol. in rub. de proba. nu. 392. Ias. in consil. 39. nu. 3. lib. 1. & licet Alex. in d. l. 1. col. 2. & Alci. de pręsump. reg. 3. pręsum. 41. displicuerit Cumani interpretatio, admittenda tamen est, ne aduersus fiscum, cui iura impensè fauent, passim temerè iudicemus. Imò fortassis ea fuit Iurisconsulti mens, vt in dubio, quoties ambiguum fuerit, habeat ne fiscus in aliqua controuersia priuilegium, potentiúsue ius, quàm priuatus, aduersus fiscum pronuntiemus eum pari iure, vt priuatum censentes, quod Deci. existimat in dicta l. in ambiguis. & in dict. cap. 3. & in rubr. de iudic. 2. lectione. col. vlt. Ripa dict. nume. 4. idem in l. si debitor. nume. 7. ff. de pigno.

Hinc poterit definiri quæstio illa, qua tractari solet duabus scripturis eadem die confectis, quarum vna ad vtilitatem priuati, altera in fauorem fisci conscripta fuerit: an sit præsumenda prior hæc, quàm ea, quæ ad priuatum spectat. Et pręsumendam esse tempore priorem priuati scripturam ex dicta l. non puto. ibi hoc adnotâ runt Dynus. Bar. Alberi. quibus accessêre Matthes. notab. 72. Alex. in dicta l. 1. col. 1. & Alciat. dict. præsumpt. 41. quibus obstat quod dict. l. non puto. minimè probat eorum sententiam, item quòd non debet esse deterioris conditionis fiscus, quàm priuatus. l. 1. C. de conduct. & procurat. prædio. fisc. libro 11. gloss. in l. item veniunt. §. imperatorum. ff. de petit. hæred. Vnde sicut si essent duo priuati controuertentes ob diuersa instrumenta eodem die confecta, ob incertitudinem alterum instrumentum alteri non præualeret. l. 1. §. 1. ff. de bonorum possessio. secund. tabu. Ita mota lite inter fiscum & priuatum, non est dicendum priuati instrumentum præualere instrumento fisci, imò si fiscus ex causa onerosa agat contra priuatum, rem possidentem ex causa lucratiua, præsumitur prius fisci instrumentum. tex. insignis in l. 1. C. de iure fisci. lib. 10. quem ita intellexêre ibidem Bart. gloss. Lucas de penna. Odofred. Platea & Rebuffus. ac Roma. Singu. 158. & Salicet. in l. si debitor. C. de priui. fisci. Alexan. in additionibus ad Bart. in d. l. 1. Matthæ. Afflict. in dict. rub. nu. 47. Claudius in l. 1. ff. solut. matrim. in princip. licet priuatus etiam ex causa onerosa agens contra priuatum, rem possidentem titulo lucratiuo, vt obtineat probare teneatur, ante donationem reo factam, sibi ius Hypothecæ ad rem illam competisse. l. de rebus. C. de donat. ante nupt. Sed & si fiscus agat ex causa onerosa aduersus priuatum rem eandem petentem iure Hypothecæ titulo itidem oneroso, præsumendum esse in dubio prius instrumentum fisci quàm priuati, per dict. l. 1. conantur probare Bal. in l. si debitor. C. de priuil. fisci. Deci: in dicta l. in ambiguis pro dote. Bal. Nouel. de dote. 9. parte priuil. 1. Socin. nume. 6. Ias. nume. 3. & 37. Vincent. Herculanus. nu. 2. & Ripa nu. 4. in l. 1. ff. soluto matri. Roma. in Authent similiter. C. ad l. Falcid. nume. 30. priuilegio 13. in contractibus, quorum opinionem eam secuti fatentur Communem esse Anto. de Fano in tracta. de pignor. 2. part. membr. 4. nume. 117. Gulielm. Pontanus in dicta l. 1. ff. solut. matrimo. nume. 6. & Alciat. reg. 3. de præsumptio. præsumpt. 43. nume. 4. licet ab ea discedat. idem fatetur Ripa in dicta l. si debitor. nume. 7. & 8. & his suffragatur decisio text. in l. Si is qui. ff. de iure fisci. vbi in rebus quæsitis à debitore post hypothecam priuato constitutam, fiscus, qui posterior tempore est, præfertur. Quod ibi considerant Barto. & Doct. tametsi in quæsitis ante hanc Hypothecam, priuatus qui prior est, fisco etiam expressam habenti præferatur: non tantùm si priuatus habeat expressam priorem, sed & tacitam. Dynus Bar. Alberi. & alij in dicta l. si is qui. idem Dynus in reg. qui prior. de regu. iur. in 6. Idem in l. priuilegia. ff. de priuilegi. credit. Anto. Fanensis in dicta tract. de pignori. 2. membr. 5. part. numer. 42. Bald. Nouellus de dote. part. 10. nume. 2. dicens, hanc opinionem Communem esse aduersus gloss. in l. si pignus. ff. qui pot. in pigno. hab. & probatur in l. 1. C. rem ali. geren. idem notat Mari. Socin. in tractat. de oblationibus. libello 11. Cinus in l. si fundum. C. qui pot. in pig. hab. Alexand. consi. 58. nu. 5. lib. 7 ex quib. satis apparet, quod Nouellus adseruit, scilicet, hanc opinionem Communem esse, licet is neminem citauerit. Ad hanc itidem rem in fisci fauorem conducit, quòd vbi in facto probationes sunt pares, pro fisco etiam actore pronunciandum est, secundum Speculat. tit. de teste. §. postquam. nume. 7. Ioan. Andræ. in cap. in nostra. de testib. Matthæ. de Afflict. in dicta rubr. de fratrib. nouo bene. nume. 71. Deci. in dicta l. in ambiguis pro. & in dicto cap. 3. nume. 5 Alexand. in l. 1. col. 2. Vincenti. 3. ff. solu. matri. Franci. Lucanus in tract. de fisco. priuileg. 82. licet alias regulariter in hac specie pro reo sit iudicandum. l. Arrianus. ff. de actio. & obliga. c. ex literis. de probatio. Pariter eadem ratione dicendum erit, duabus sententijs contrarijs latis à duobus iudicibus ordinarijs, eam esse seruandam, quæ pro fisco etiam actore lata fuerit. Specul. & Ioan. Andræ. vbi suprà Iason in dicta l. 1. nume 37. quorum opinio obtinere debet, & probari authoritate omnium, qui præcedentem asseuerant, siquidem paria sunt hæc duo. ex lege Iulia & Papia. ff. de manumiss. quo in loco Iurisconsultus insinuat, in ea causa, quę ob peculiarem fauorem ob dubias & pares testium adsertiones sententiam obtinet: latis diuersis & contrarijs iudicijs à duobus ordinarijs iudicibus, eam sententiam præualere, quæ illi causæ fauorabilis est, atque ita argumentationem hanc ex eo loco communiter Doct. colligunt, in dicto cap. in nostra. & in l. inter pares. ff. de re iudica. & in capit. vlti. de re iudicat. & alibi frequentissimè.

Quam ob rem hæc duo, quæ modò in fisci fauorem tradidimus, pari optimoque iure procedere videntur, perpenso vero intellectu. dictæ l. non dubito, tametsi vtrunque reprobet Matthes illa. dicto notab. 72. & vltimum Cuma. Ias. Vincenti. & Zasius col. 2. in dicta l. inter pares, existimantes, sententiam pro reo latam etiam contra fiscum potiorem esse, sicque extendendum esse Romani Pontificis, & Iurisconsulti responsum in dicta l. inter pares, et in dicto cap. vlt. vbi Feli. nume. 6. de hac re dubitat. Sed nihilominus electis in his duabus controuersijs prioribus sententijs, vbi fiscus minimè tractat de bonis à priuato ob crimen auferendis: apparet tertiò inferri hinc posse veram interpretationem tex. in dicta l. is qui. ff. de iure fisci. Nam si fiscus agat aduersus priuatum priorem obtinentem hypothecam, iure itidem posterioris hypothecæ, præsumitur bona illa, quæ fiscus hoc iure petit, acquisita fuisse à debitore post priorem hypothecam, nisi prior Creditor contrarium ostenderit, quod ita esse docuerunt Bald. Nouell. de dote. part. 9. priuil. 1. & Vincenti. Herculanus in dicta l. 1. col. 3. & probatur ex his duabus adsertionib. à me paulò antè selectis, quamuis expressim huic decisioni aduersentur Bart. in dicta l. si is qui. & Anton. à Fano in tracta. de pignori. 2. membr. 5. partis. nume. 43. aduersus quos etiam poterit considerari, quod ex l. 1. C. de iure fisci. de duobus instrumentis eadem die confectis in fauorem fisci, & priuati hoc ipso capite adnotauimus: in cuius comprobationem & illud accedit, quod fiscus & dos pari priuilegio censentur quo ad hypothecæ ius. gloss. in l. dotis. C. de iure dot. ibi communiter recepta, Bart. & Doct. in dicta l. 1. ff. de solu. matri. probatur in l. assiduis. C. qui pot. in pigno. hab. & in l. 2. C. de priuil fis. sed vbi duæ apparent scripturæ eodem die confectæ, altera in fauorem dotis, altera in priuati alicuius vtilitatem, receptum est, eam priorem præsumi, quæ dotis causam habet. Sic etenim opinantur ex eo tex. Dyn. Barto. Bald. Paul. & alij in dicta l. 1. & in l. in ambiguis pro dote. vbi Deci. ff. de regu. iur. igitur idem erit dicendum fauore fisci aduersus priuatum.

Illud tamen est animaduertendum in hoc eodem dubio, nempe duobus apparentibus instrumentis, quorum alterum in fauorem dotis, alterum in commodum fisci fuerit constitutum: pręsumendum esse prius id, quod ad dotem pertinet, sicuti censent Bald. in dicta l. dotis. & in l. ad exactionem. C. de dotis promiss. Socin. colu. 2. Ias. nume. 37. & prius. col. 2. Ripa nume. 10. in dicta l. 1. post. Nicol. de Neap. ibidem. Anton. à Fano de pignorib. 3. membro. secundæ partis nu. 109. Alciat. dicens, hanc opinionem Communem esse reg. 3. de præsumpt. cap. 41. ad finem. Nam & in hypothecis quandoque ius potentius habet dos quàm fiscus, siquidem in dote, hypotheca etiam tacita præfertur priori priuatorum tacitæ hypothecæ. dict. l. assiduis. non sic fiscus, is etenim habens hypothecam posteriorem non præfertur priuato, habenti priorem etiam tacitam. l. si pignus. ff. qui pot. in pigno. hab. sicuti superius diximus. Cæterùm Bald. Nouell. dict. part. 9. pri. 50. & Vincenti. in dicta l. 1. num. 5. in ea sunt opinione, vt existiment, in prædicto dubio pariter dotem & fiscum concurrere, nec alterum alteri præferri ex l. 2. C. de priuil. fisci. & in hoc, ni fallor, potius inclinat Ias. dict. nume. 37. atque cogitandum esse censet Salyce. in dicta l. 2. quem sequitur Tiraquel. de primogenijs. quæst. 17. numero 15. Imò quidam arbitrantur, hypothecam & ius fisci doti præualere. per text. optimum in l. satis. C. in quib. caus. pig. tacitè contr. Prior tamen sententia, vt dotis causa sit potior, verior videtur, & tenenda ob ea, quæ tradita sunt: quibus non oberit dicta l. 2. in ea etenim solùm statuitur, lite mota inter fiscum & mulierem pro dote ratione hypothecæ, priorem tempore potiorem esse iure, nec ibi quidquam probatur, quod rem expediat in ea dubitatione, qua ambigitur, vter eorum sit prior, minus obstat dicta l. satis. quæ speciale ius constituit in causa primipilari: nam si quis rem primipilarem tractauerit, bona vxoris, etiam dotalia pro huius muneris administratione hypothecæ subiecta censentur, quod etiam glos. notauit & ibi Doct. in capit. ex parte de consuetud. Cuilibet sanè legioni apud Romanos signum vexillare Aquila erat, ex Plinio lib. 10. cap. 4. Alexandro ab Alexand. lib. 4. dierum geniali. cap. 2. Centurio verò, qui Aquilæ in legione præerat, primipilus dicebatur, & is ducebat quadringentos milites, authore Vegetio lib. 2. de re milit. cap. 8. eratque is primus legionis Centurio, caputque totius legionis, hoc ipsum dicente Tito Liuio libro 7. & 8. ab vrbe condita, & libro 4. quintæ Decadis. Alexandro ab Alexand. libro 1. cap. 5. quam ob rem primipilum hunc dici comitem primi ordinis, & præfectum legionis, scribit Pomponius Lætus libro de magistratibus Romanorum. Nam & in prima acie legionis quatuor centurias gubernabat primipilus, eiusque milites primipilarij dicebantur, ac summo in honore habebantur. Magno siquidem honori ducitur, primæ exercitus parti præfici. Apud Iurisconsultos primipilus dicitur militaris annona. l. officiales. C. de episcopis & cleric. l. 3. C. de primipilo. l. speciebus. C. de cohorta. libr. 12. l. 1. C. de priuileg. fisci. l. sed & milites §. vlti. ff. de excusat. tut. l. non solùm. §. qui primipilum. eodem titul. l. pater. ff. de adimend. leg. l. pater. §. Iulius. ff. de lega. 3. l. vlti. §. patrimoniorum. ff. de mune. & honoribus, quod ab origine præmissa deductum fuisse ex eo apparet, quòd cùm in legione primus esset primipilus, totiusque legionis commoda consequeretur, militarem quoque annonam per capita militum diuidebat: inde igitur factum est, vt militaris annona primipilus dicta fuerit authoribus. Alciat. libro. C. 12. titu. de primipilo. & ibi Pyrrho, Claudio Cotaræo libro primo, de iure milit. cap. 22. Antonio Augustino de excusati. tut. cap. 8. idque probatur ex innominato Græco legum interprete. quibus Vegetius adstipulatur dicto cap. 8. vetus, inquit, consuetudo tenuit, vt ex primo principe legionis promoueretur Centurio primipili, qui non solùm aquilæ præerat, verumetiam quatuor Centurias, hoc est, quadringentos milites in prima acie gubernabat. Hic tanquam caput totius legionis merita consequebatur & commoda. Idem Vegetius eodem libro, cap. vigesimo: Illud verò, inquit, ab antiquis diuinitus institutum est, vt ex donatiuo, quod milites consequuntur, dimidia pars sequestraretur apud signa, & ibidem ipsis militibus seruaretur. Quod idem author pulchrè exponit, ex quibus satis est vero simile, annonam militarem primipilum dici, eamq́ue ab ipso primipilo, id est, primo legionis centurione, qui toti legioni præerat, administrare. Nec mirum videri debet, ob eam administrationem bona dotalia obligari hoc ordine, vt tunc ad dotales res periculum perueniat, cùm vniuersis viri facultatibus exhaustis nihil residuum inuenietur, dicta l. satis. siquidem à militari annona, totius exercitus robur ac nerui, necnon Reipublicæ salus dependeat, qua ratione in eiusdem causæ primipilaris fauorem specialiter plura statuta sunt, sicuti constat ex iuribus superius adductis. & l. vlt. & l. prima. C. de primipilo.

Hæc sanè vera est huius officij & administrationis cognitio, quæ Accursium, Bartol. in dicto titu. de Primipilo. & Panormit. in dicto cap. ex parte omninò latuit, nec decisio dictæ l. satis est deducenda ad ea, quæ fisco, præter causam primipili, debentur, quod Alciat. dicta præsump. 41. adseruit, & id satis compertum est ex Accursio, alijsque iuris vtriusque Doctoribus in dicta l. satis, & in dicto cap. ex parte. Porrò quod Antoni. Augusti. scribit: Primipilarios à Iurisconsultis non eos dici, qui primipilum exercent, sed eos, qui iam eo munere functi fuerint, sicuti consulares, prætorij & similes, contenditque verba Iurisconsulti Modestini, è Græco prauè traducta fuisse, quamuis maximis rationibus probabile sit, ægrè tamen persuadebitur Accursianis ob vulgarem Iurisconsulti traductionem in dicta l. sed & milites. §. vlti. dum inquit: Primipilarij autem hi existimantur, qui exercent primipilum. & idem Suidas, Alciat. & Claudius Cotaræus existimant. Sed & id, quod Titus Liuius tradit libro 7. ab vrbe condita, in hæc verba. Sed id propter P. Salonium postulatum est à coniuratis, qui alternis propè annis, & tribunus militum, & primus centurio erat, quem nunc primipilum appellant, non est ita interpretandum, vt vnum tantùm in exercitu primipilum fuisse censeamus, cùm in qualibet legione vnus esset primipilus, & id referendum est, ad decimæ, seu decumanæ legionis primum centurionem, qui per excellentiam, quòd ea esset prima, ac cæteris nobilior legio, eius primus centurio primipilus diceretur, cui interpretationi idem Liuius consentire videtur libro 2. 5. Decad. ibi quoque, inquit, ei ex authoritate Senatus gratiæ actæ, tribuniq́ue militares in legione prima primum pilum virtutis causa ei assignârunt. item Vegetius de re militari, lib. 2. cap. 21.

His omnibus animaduersis, considerandum est, fauore dotis posse tutè eligi Bald. opinionem in dicta l. dotis. vt in dubio eius hypotheca, etiam aduersus fiscum prior & potior præsumenda sit, hanc tamen præsumptionem prioris temporis in dote, fisco & alijs, qui hoc ipso gaudent priuilegio, quidam ita admittunt, vt procedat neutro possidente, alio qui priuato possidente rem, ad quam iure hypothecæ agit, vel fiscus, vel dos, non erit præsumenda prior nec fisci, nec dotis hypotheca, secundum Ias. in dicta l. 1. nume. 7. ex cap. si à sede. de præb. in 6. vbi is, qui obtinuit beneficium ecclesiasticum à sede Apostolica, præfertur idem obtinenti ab ordinario, cùm non apparet, vter ex eis prius beneficij collationem habuerit, nisi qui ab episcopo obtinuit, eius habeat possessionem, tunc etenim impetrator Apostolicus priuilegio præsumptionis autprælationis non vtitur. Sed non est par causa obtinentis beneficium à sede Apostolica, & dotis, aut fisci, quibus plura à iure priuilegia conceduntur, & ideò hæc Iasonis opinio minimè est recipienda, atque ita eam improbant Vincenti. numer. 5. Ripa nume. 6. Guliel. Ponta. numer. 16. in dicta l. 1. vbi Socin. pro eis est, colum. 2. Sic aduersus Iasonem extat l. 1. C. de iure fisci. à qua Communis sententia deducitur, & tamen ea constitutio palàm hoc priuilegium præbet etiam aduersus possessorem. Et prætereà, quod Iason notat, defendi non poterit, admissis duabus interpretationibus, quas in fauorem fisci tradidimus ad text. in l. inter pares. ff. de re iudic. & in l. Arrianus. ff. de actio. & oblig.

Igitur ex vero sensu Iurisconsulti in dicta l. non puto. quatuor deduximus in fisci fauorem, quæ ab alijs non ita expressim, nec distinctè proposita fuerunt, quib. duo addenda sunt. Primùm, quod vbi per contractum, legem aut sententiam pecuniaria pœna alicui indicitur, eaque diuiditur in hunc modum, vt fisco dimidia, priuato altera dimidia competat, si contigerit damnatum non esse soluendo, nec ex eius bonis posse solui totam hanc pecuniam, sed bene partem dimidiam, non erit præferendus fiscus, sed is & priuatus concurrent, atque æqualiter ex condemnati bonis partes habebunt, iuxta ipsorum bonorum quantitatem, quemadmodum Ioannes Gallus quæstione centesima trigesima, testatur Parisijs Aresto definitum fuisse aduersus generalium Regis Thesaurariorum sententiam, qua Regem, eiusque fiscum præferendum esse pronunciauerant. Sed pro Aresto Parlamenti optimè facit dicta l. non puto. secundum Cumani intellectum, ad idem conducit text. in l. eius qui delatorem. ff. de iure fisc. verùm pro iudicio Thesaurariorum in fauorem fisci adest opinio Communis Guli. de Cuneo. Iacob But. Bald. Ancha. & Alexand. in l. rescriptum. in princip. ff. de pact. Antonij Fanensis de pignorib. 2. part. membro 4. numer. 115. qui in specie asseuerant: fiscum etiam in pœnis pecuniarijs præferendum esse delinquentis creditoribus ex delicto, licet non præferatur creditoribus ex contractibus ita sanè, vt pœnarum creditoribus potior sit fiscus. text. optimus in l. 1. C. de pœnis fiscalibus credit. præferri. libro 10. l. quod placuit. ff. de iure fisci, vnde iustior videtur sententia pro fisco lata, quàm ea, quæ aduersus eam pronunciata fuit.

Secundò præter hæc erit considerandum, an lite pendente proposita per fiscum actione reali aduersus priuatum, res ipsa super qua controuertitur, sit à reo auferenda, & penes fiscum sequestranda? Nam esse in Rege eiusque fisco speciale, vt pendente lite subditus, qui cum eo litigat, non sit tuendus in possessione, scribit Nicol. Boeri. in consuetud. Bituricens. titul. de feudis. §. 13. colu. 2. ex l. 2. ff. de obseq. patr. præstan. quæ parùm ad hoc facit, nec enim negat Iurisconsultus, libertum cum patrono litigantem, posse alio vtili remedio agere aduersus patronum lite pendente eum turbantem in possessione rei, de qua lis agitur, licet interdicto vnde vi, cùm id crimen præmittat, agere non possit, propter obsequium patrono debitum, quemadmodum Accursius & alij ibidem explicant, & ideò contraria sententia iure verior est, vt nec lite pendente fiscus possit priuatum, cum quo contendit, re ipsa de qua tractatur, priuare. optima glos. in l. res quæ. ff. de iure fisci. l. vlt. C. eod. tit. l. litibus. C. de agric. & censit. vbi Bartol. Pulchrè in hac specie Guido Papæ. q. 366. ad idem text. in cap. 1. si de inuestit. inter domi. & vas. lis oriatur. nec opinor hac in re dubitandum esse, nullibi etenim à iure hoc priuilegium fisco concessum esse constat. Deinde fiscus agens reali quidem actione aduersus priuatum nequaquam poterit rei conuenti possessionem interuertere, cùm regulariter agens actione reali planè fateatur, rei petitæ reum possessorem esse. §. omnium. Institut. de action. cap. examinata. de iudic. l. sin autem. ff. de rei vendica. l. 1. C. vbi in rem actio. Nec tamen ex hoc expeditum erit, actorem possessioni, quam fortassis habet, renunciasse. l. naturaliter. §. nihil commune. ff. de adquir. possess. vbi Bart. num. 8. communiter receptus in hoc quandam distinctionem eleganter proponit, cuius Iason meminit in §. æquè si agat de actio. nume. 59. Sed si quis agat confessoria, aut negatoria actione, non fatetur aduersarium possessorem esse, cùm actiones istæ etiam possessori competant. l. & si fortè. §. sciendum. ff. si serui. vendic. notant Faber & alij in dicto §. æquè. maximè Ias. numero 40. Abb. in dicto cap. examinata. nume. 13. post glo. ibi. glo. in c. cùm ecclesia. de caus. poss. & proprieta. verb. quidquid iuris. Bart. in l. si prius. nu. 3. ff. de noui oper. nuncia. Bald. in l. ordinarij. nu. 6. C. de rei vend. & expressim Ioan. Gallus. q. 54. Cæterùm si regius procurator, populúsue aduersus aliquem egerit, vt plebeius per sententiam pronuncietur, subditusque tributorum, indictionúmue exactionibus, ob id quod se asserit nobilem esse, & ab his contributionibus immunem, quem Hidalgum vulgò dicimus, etiamsi actio ista circa huius nobilitatis proprietatem à procuratore fisci fuerit proposita, non ex hoc agens fatetur, reum huius immunitatis possessorem esse, quod probari poterit ex dicto §. sciendum. & ex his, quæ statim à præmissis deducemus. hi verò, qui vulgò dicuntur Pecheros, Latinè dici possunt Aerarij, ex Valerio Maximo lib. 2. c. de censoria nota. Asconio Pædiano. 1. in Verrem actione.

Primò hinc tollitur ea difficultas, quæ solet in causis huius immunitatis, quam Hidalguiam dicimus, contingere, num agente fisco hac de re circa proprietatem, possit reus obtinere, vt in eo iudicio pronuncietur circa possessionem, ipsum scilicet defendendum esse in possessione huius immunitatis, quam habet, si reus possessionem istam probauerit, licet in huius iuris proprietate non probauerit ea, quæ attentis huius Regni constitutionibus probari oportet. Et planè licet plærunque ob huius articuli dubitationem & ambiguitatem in varias itum fuerit sententias, tamen ita posse pronunciari quandoque obtinuit, eaq́ue pronunciatio, tametsi non sit admodum iuri consona, quorundam suffragijs æqua censetur, modò fisci procurator probationem istam quasi possessionis contraria probatione minimè diluerit, nec quidquam impedit, quòd fisci procurator proprietatis ius in iudicium deduxerit, & ea causa suspensa non fuerit. Ex hoc etenim non sequitur, possessionis causam tractari simul non posse, nec actorem fateri visum fuisse, reum hoc ius immunitatis quasi possidere, qua ratione solet circa possessionem pronunciari, & circa proprietatem reseruari fisco ius eam integro alioque iudicio prosequendi. In quo est animaduertendum, in huius nobilitatis controuersia sufficere, quo ad possessionem minorem probationem, quàm quo ad proprietatem, sicut expressum est in pragmaticis huius regni, fo. 721. & seq. ex quibus etiam constat, probationem huius nobilitatis, siue quo ad possessionem, siue quo ad proprietatem semper incumbere ei, qui ea gaudere vult, siue is sit reus, siue actor. Est enim satis comprobata intentio Regis, vt nemo ratione huius nobilitatis exemptus, aut immunis à contributione indictionum censeatur, quod in specie asserit Pragmatica constitutio regum Catholicorum, fol. 175. & etiam probatur iure, quo constitutum esse apparet, neminem præsumi nobilem, neque nobilitatem Politicam pręsumi, cùm ea sit extrinseca qualitas, quæ minimè præsumitur l. 1. §. si magistratus. ff. de magist. conuenien. l. ex persona. C. de probatio. notatur in cap. si fortè. de electio. in 6. Bartol. in l. 1. ad finem. C. de dignit. libro 12. Bonus à Curtili Brixiensis in tracta. nobilitatis, 6. parte, quibus in locis vterque tractat, an nobilitas per existimationem, reputationem aut opinionem probetur potissimum, vbi non ita frequenter contingere solent actus, quibus nobiles à plebeis distinguuntur. Idem tradit Chassanæus consilio 64. Nec posse nobilitatem adquiri præscriptione, nisi ea immemorialis sit, in specie tradunt Franciscus à Ripa libro 2. resp. cap. 26. numero 9. & Tiraquellus in tractatu de nobilitate, quæstio. 14. ex Romano Singul. 289. & probatur argumen. tex. in c. 1. de præscript. in 6. idemque in his regnis, pragmaticis sanctionibus, & forensi vsu receptum est.

Secundò ab eadem radice procedit Henrici Regis Pragmatica sanctio, qua sancitum est, lite pendente super hac nobilitate, vel fisco vel priuato agente, cogendum esse priuatum ipsum, tributa, indictiones, aliaq́ue onera à Rege plebeis iniuncta subire, donec vel saltem quo ad possessionem pronuncietur nobilis, eaq́ue sententia in rem transierit iudicatam. Idem cautum est l. 6. titul. 2. libro 4. ordina. text. optimus ad hoc in c. cùm personæ. de priuileg. in 6. cuius ad hanc rem meminit Ioan. Lup. in c. per vestras. de donatio. 2. notab. §. 1. num. 43. in quo solet dubitari, an eadem Pragmatica constitutio sit itidem seruanda circa officia, honores & munera, quæ ex moribus iamdiu receptis nobilibus, non plebeis conferenda sunt, sint ne de hac nobilitate in iudicio litigantes lite pendente inhabiles ad hæc munera? etiamsi opinione, & quasi possessione existimentur nobiles, nondum tamen super ea re vltima saltem in possessorio lata sententia. Et videtur præfatam Regiam constitutionem tantùm de solutione indictionum & tributorum intelligendam fore, cùm ob graue dispendium, quod cæteris popularibus imminet in his contributionibus ex hac nobilium immunitate, tùm ob iuris præsumptionem, quæ maxima est in principis fauorem, vt nemo sit ab his tributis exemptus. c. omnis anima. de censibus; dicto c. cùm personæ. quæ quidem rationes non adsunt in muneribus & honoribus, cùm ad hos quilibet iure eligi possit regulariter, etsi plebeius sit. Vnde cùm prædicta Henrici Regis constitutio non prohibuerit, lite pendente super hac nobilitate quenquam admitti ad munera, quæ ex moribus diu receptis, nobilibus non plebeis conferenda sunt, æquissimum esse apparet, etiam dum controuersia litis durat, eum, qui ad hunc effectum probauerit, summariè se ius hoc nobilitatis quasi possidere, posse admitti ad hæc publica munera, nec ab eis excludendum fore.

Ex aduerso instat ratio, quòd lite pendente, donec feratur vltima sententia saltem in possessorio, qui litigat, nobilis, aut Hidalgus minimè censetur ex d. Henrici Regis sanctione: tametsi talis Communi opinione existimetur iure cuiusdam quasi possessionis, & hoc patet, quia soluere cogitur à Regibus indicta: igitur ad hæc munera admittendus non est, cùm ea nobilitatis qualitatem requirant.

Deinde in hanc sententiam adducitur Iurisconsultus in l. reus delatus. ff. de muneri. & honori. vbi reus delatus durante lite ad munera publica eligi non potest.

Tertiò, hoc ipsum suaderi potest authoritate text. in l. si vt proponis. C. quando prouo. non est necess. ex quo constat, pendente lite super decurionatu, non posse quem eligi ad duumuiratum, qui decurionibus, non alijs conferendus omninò est.

Quartò his accedit text. in cap. omnipotens. de accusa. quo cautum est, reum criminis delatum, pendente accusatione, non posse ad ecclesiasticam dignitatem promoueri, cuius Canonis ea ratio est, quòd accusatione durante grauata est opinio rei delati ob infam iam facti. gl. & Doct. in d. c. omnipotens. gloss. in cap. vlti. de testib. & in l. qui à latronibus. §. 1. & ibi Bart. Paulus, & alij. ff. de testament. quæ quidem infamia facti, non tantùm facit quem indignum muneribus ecclesiasticis, sicuti alibi tractabitur, sed & secularibus. text. in l. 2. & ibi Platea. C. de digni. lib. 10. & in l. 1. vbi doct. C. de reis postulat. eod. lib. Sic sanè quemadmodum nemo ob crimen ecclesiastica dignitate priuatur lite pendente, & tamen ad eam promoueri tunc temporis non potest, ita qui de nobilitatis qualitate contendit, dum ea lis agitur ad officia, quæ nobilitatis qualitatem exigunt, eligendus non est.

Quintò, eandem dubitationem definire videtur Iurisconsultus in l. qui status. ff. de re milit. & in l. qui de libertate. ff. de lib. caus. quibus locis asseuerat, de statu litigantem in militiam adsumi non posse, siue is actor sit, siue reus, etiamsi è possessione libertatis, quæ semper præsumitur, in seruitutem postuletur. Quibus rationib. fortasse hæc pars in dubio isto, quod tractamus, potior erit, modò & illud vti compertum, ac iure satis probatum hac in re censeatur, nempe lite ista durante non esse priuandum his muneribus eum, qui ante litem motam ad ea electus fuerat. tex. insignis in c. nonne. 8. q. 4. glo. in c. cùm non liceat. de præscript. cuius præter Doct. ibi meminêre Abb. in c. sciscitatus. col. 3. de rescrip. & Aret. in dicto c. omnipotens. col. 1. notat Bal. in pulchra q. in c. 1. qui succes. tenea. feud. confir. optima glo. quæ idem asserit post primam damnationis sentententiam, pendente appellatione in c. sæpe. de appel. quam existimat esse sing. Abb. ibi nu. 14. solennem. Ias. in l. 1. col. 3. ff. de re iud. notab. Aret. in c. si constiterit. col. 2. de accusat. similis glo. in summa, 8. q. 4. probat tex. in l 1. §. vlt. ff. de pœn. optimus item tex. in l. 1. §. in teger. ff. nil noua. appel. pend. d. l. qui à latronibus. §. si quis. l. eius. §. vlti. ff. de testam. l. furti. §. 1. ff. de his, qui not. infa. quibus decisum est, pendente appellatione à sententia capitali, & quę infamiam irrogat, integrum & illæsum seruari damnati statum, posseque eum vti his: quæ vti poterat ante accusationem, quæ quidem authoritates possent pro priori huius dubij responsione adduci, nisi intelligantur vti modò intel leximus, vel fateamur planè ita esse, vt lite pendente accusatus iure suo vtatur. c. 1. vt lit. pend. non tamen ex hoc sequitur, posse eum per alios ad munera, dum accusatio discutitur, promoueri.

Tertiò, principaliter eodem iure disputari potest, quod frequenter in huius nobilitatis controuersias incidit, nam proposita aduersus fiscum pro hac immunitate actione, quantum ad proprietatem potest actor priuatus suspendere petitorium iudicium, & eligere possessorium ad hunc effectum, vt si proprietatem non probauerit, possessionem verò iuxta pragmaticas sanctiones optimè se habuisse docuerit, feratur pro actore sententia in possessorio, iure proprietatis fisco reseruato, modò petitorium suspendatur ante conclusionem in causa. text. in pragmatica Regum Catholicorum Fernandi, & Elysabeth, adiuncta decisione text. in cap. pastoralis. de causa possessionis & proprieta. & his, quæ Bartol. & alij tradidêre in l. naturaliter. §. nihil commune. ff. de adquirenda possessione. Sed si super hac nobilitate, actione aduersus priuatum proposita à procuratione fisci, reus voluerit petitorium deductum ab aduersario, suspendi, ita hoc petierit à iudicibus, exigens, vt prius de possessorio tractetur, maior est dubitatio, in qua si reus dixerit, se spoliatum fuisse quasi possessione, qua vtebatur, atque ita capitis pignoribus ob solutionem indictæ pecuniæ coactum fuisse contribuere, & ideò egerit interdicto recuperandæ quasi possessionis prius, quàm super proprietate litis contestatio facta fuerit, iustissimum est, prius de possessione, quàm de proprietate tractari. l. si quis ad se fundum. C. ad l. Iul. de vi. l. 1. C. si per vim, vel alio modo. Bartol. cui magis Communiter Doct. consentire videntur in d. §. nihil commune. 4. combinatione, quo fit, vt in hac specie ad petitionem rei agentis interdicto recuperandæ ante litis contestationem, suspendi optima ratione debeat petitorium ab actore, & sic à fisco in iudicium deductum, nam & de hac suspensione petitorij ratione possessorij, manifestè tractant huius regni leges in huius nobilitatis materia.

Cæterùm, an hæc ipsa suspensio petitorij ab actore propositi, possit peti per reum deducentem possessorium recuperandæ in hoc iudicio, quo de hac immunitate tractatur, lite iam contestata, cùm ex Henrici Regis decreto, captis pignoribus cogatur durante lite contribuere, indictasque pecunias soluere, pendet ab interpretatione text in Cle. 1. §. vlti. de caus. poss. & propriet. qui probat duo non omninò vulgaria, his verbis. Causa beneficiali per appellationem ad sedem Apostolicam legitimè deuoluta, tàm appellanti, quàm appellato licêre decernimus, nedum petitorium, sed & possessorium intentare. Et in spoliantis odium ante causæ conclusionem suspendere petitorium à se, & ab aduersario intentatum, in solo possessorio procedendo. Hactenus Clemens Quintus. Huius verò decisionis prior pars eam difficultatem habet, quòd iudex appellationis non potest aliam causam tractare, nec de alia cognoscere, quàm de ea, in qua appellatum fuerit. l. eos. C. de appellat. Clement. appellanti. eodem titu. vnde si de possessorio coram iudice inferiori actum non est, nec de ea re appellatio proposita, videtur coram iudice, ad quem appellatum fuit, possessionis causam tractari non posse. Sed ad hoc ita respondetur, eam constitutionem procedere in causa beneficiali ad sedem Apostolicam deuoluta: at in alijs causis appellatione ante litis contestationem proposita, & ea iustificata, iudex superior poterit etiam de possessorio cognoscere, quamuis causa tantùm proprietatis apud priorem iudicem fuerit proposita, argumento text. in c. non solum. de appella. in 6. & in specie ista hoc adnotârunt Stephanus, Paul. Imol. num. 9. & Bonifa. nume. 41. in d. Clem. 1. Paul Castrens. consil. 277. colu. 2. lib. 1. secus esse dicentes, vbi appellatio post litem contestatam contigerit, quod Cardin. ibi col. 1. probat, & Panor. in d. c. pastoralis. num. 34. qui totam Pauli Eleazar distinctionem sequitur, quam etiam Rota admittere videtur decisi. 205. in nouis, licet dubitauerit decisio. 382. & Anton. §. si verò. colu. 1. Cardin. col. pen. in d. c. pastoralis. censeant priorem dictæ Clem. partem omnibus causis esse communem, eamque seruandam esse apud quemcunque appellationis iudicem. Posterior dictę Cle. constitutionis pars difficilis ex eo censetur, quod probat posse reum suspendere petitorium ab actore in iudicium deductum, & deducere etiam post litis contestationem possessorium recuperandę, vt idem prius definiatur, quod repugnat regulæ, quæ traditur in c. cùm dilectus. de ordin. cognit. is enim, qui prius appellat, prior agat. atque ita Bart. in d. §. nihil commune. 4. combinat. scribit, reum non posse post litem contestatam ad iudicium deducere possessorium, vt suspendat petitorium ab actore deductum, quam opinionem defendit Aret. num. 16. Alex. nume. 85. Claudius à Seysello. numer. 55. in d. §. nihil commune. idem notant alij, quorum opinionem fatentur Communem esse Ias. ibi. nume. 137. & Ripanum. 161. qui eam sequitur, quo fit, vt huius opinionis authores existiment id, quod in d. Cle. statutum est, speciale esse in causis beneficialibus & spiritualibus, sicuti gloss. & Doct. magis communiter ibidem insinuant, sed contrariam sententiam aduersus Bar. tenuerunt etiam iure ciuili Cuma. Soci. col. vlt. Paul. de Castren. Ias. nu. 138. Vinc. Hercula. nu. 108. Coras. nu. 33. Claudius Marnerius. 4. conclu. 4. combinationis, in d. §. nihil commune. Idem Paul. Castr. consi. 277. lib. 1. col. 2. Abb. in c. ex conquestione. de resti. spoli. & ibi Doc. idem Abb. in d. c. pastoralis. num. 34. quorum opinio communis est apud Canonistas, secundum Ripam d. nu. 161. & Paul. d. consi. 277. ex quibus apparet, reum conuentum petitorio posse post litis contestationem proponere possessorium recuperandæ ad effectum suspendendi petitorium, per tex. in d. Cle. vnica §. vlti. & ea deinde ratione, quòd exceptio dilatoria, quæ lite iam contestata, incipit competere, potest tunc opponi in vim dilatoriæ exceptionis. text. glo. & Doct. in c. insinuante. de offic. deleg. c. pastoralis. vbi glo. & communis. de except. text. gl. & ibi Bald. in l. 2. C. de consort. eiusd. lit. tradit Iason in l. ita demum. C. de procurat. 2. col. idem Ias. in. error. C. de iuris, & fact. igno. nu. 17. gl. in c. exceptionem de except. igitur cum dilatoria hæc exceptio, vt petitorium suspendatur, competat ex propositione possessorij, & hæc facta fuerit lite iam contestata: consequitur eam exceptionem vim propriam, & suspensionis effectum habere. Quòd si amittenda sit hæc sententia aduersus Bart. quid obsecro dicemus ad communem omnium interpretum intellectum, ex quo dicta Clem. nihil statuit omnibus causis commune, sed beneficialibus & spiritualibus peculiare? Cui obiectioni Ias. in d. §. nihil commune. nu. 137. respondet, dicens, ita esse, vt nihil ibi specialiter statutum sit: eamque decisionem omnibus causis communem esse, quod non est admodum expeditum: siquidem communi omnium interpretationi contrarium videtur. Quam ob rem Paul. Cast. ind. consil. 277. col. 3. expressim existimat in hac controuersia, an reus conuentus petitorio, etiam lite contestata possit deducere possessorium ad effectum suspensionis, nihil ibi esse speciale, quod præter Ias. fatentur etiam cæteri, qui Canonist. opinionem sequuntur: In eo verò, quod priori parte eiusdem constitutionis decisum est, scilicet coram iudice appellationis deduci posse possessorium, cum coram priori iudice tantùm proprietatis causa tractata fuerit, peculiare quid, atque speciale sancitum esse in beneficialibus causis, & his similibus: & sic Paul. Castr. intelligit glo. & communem, qua prædictam constitutionem speciale quid statuisse assertum est.

Ego verò ex hac disputatione video omnibus placêre, etiam post litis contestationem, reum posse petitorium ab actore deductum suspendere, proponendo possessorium recuperandæ ratione spoliationis, lite iam contestata contingentis: ratio etenim id maximè fieri posse postulat, nec quantum ad hanc speciem Doctorum controuersia refragatur, & ob id fortassis ea quęstione, quam proposuimus, si contigerit lite iam contestata super proprietate huius nobi litatis, aut immunitatis, à fisco in iudicium deducta, ipsum reum capitis pignoribus cogi contribuere, & sic quasi possessione nobilitatis, quam is allegat se habuisse, spoliari, dici posset, eam proprietatis causam proposito à reo possessorio recuperandæ etiam lite contestata suspendendam fore, nisi potior videatur contraria sententia ex eo, quòd nullum hîc detur, nec contingat spoliantis odium, cùm ob præsumptionem, quæ pro eo manifesta est, tum quia ea spoliatio authoritate legis, & Pragmaticæ sanctionis Henric. Regis fiat, non autem propria & priuata authoritate, quam ob rem vidi in hoc Granatensi Regio Prætorio secundum hanc partem pronunciatum fuisse, præmissa non facili iudicum & aduocatorum de ea re concertatione.

Quòd si spoliatio, cuius ratione possessorium deducitur, ante litem contestatam contigerit, mihi verior videtur etiam iure Canonico Bart. opinio. Nam iuris Canonici decisio, non tantùm quo ad priorem eius partem, sed & quo ad posteriorem peculiaris est causis beneficialibus, spiritualibúsue, non autem omnibus communis, sicuti ex glos. & Doctoribus ibidem colligitur. Item ex Cardin. & Henrico col penu. post Ioan. And. in d. cap. pastoralis, & his omnibus, qui Bartolum sequuntur. Deinde exceptio ista dilatoria, & si post litis contestationem oriatur ex propositione petitorij, tamen admittenda non est, cùm excipiens, ante litis contestationem posset agere actum, ex quo tunc exceptio competeret, & sic ipse posset ante litem contestatam eadem exceptione vti, qua ratione sibi ipsi imputet hanc omissionem, secundum Aretinum, & Ripam nu. 161. in dicto §. nihil commune. Sic sanè idem quod Bart. Speculator adseruit in titu. de petit. & poss. §. primo. nume. 3. vers. sed pone. vbi Ioan. Andræas scribit, contrariam sententiam in Praxi minimè admittendam, nisi in matrimonij carnalis, aut spiritualis controuersia.

Vtcunque tamen sit, illud adnotandum erit, dictam Clementinam constitutionem, quæ in appellationis causa loquitur, itidem procedere etiam in causa supplicationis ob eandem rationem, quemadmodum Capicius adseuerat in Neapolitana decisio. 28. dicens, ita in eius Regni summo Senatu per sententiam definitum fuisse.

Quin & illud est considerandum, qualiter ab actore & reo potuerit agi petitorio, cùm ipsam et constitutio præmittat, reum posse suspendere petitorium, à se & ab aduersario in iudicium deductum, ac videatur absonum esse, & omninò infrequens, actorem & reum circa eandem rem simul petitorium deducere, nam gloss. ibi huic difficultati mederi cupiens exponit coniunctionem, Et, eam accipiens disiunctiuè pro, vel, vt petens restitutionem interdicto recuperandę suspendat petitorium à se, vel ab aduersario propositum, quæ quidem interpretatio quibusdam placet. Alijs verò magis arridet, quod petitorium dicatur ab vtraque parte proponi, ab actore quidem agendo, à reo verò defendendo. l. 1. ff. de exceptio. Sed & Card opposit. 7. in d. Cle. 1. posse id fieri fatetur. Cui ipse libenter consentio, exemplum istud confingens, si quis etiam possidens, quod petit, agat petitorio, quod contingit in iuribus incorporalibus, & in beneficialibus, ex paulò antè traditis: ac demum reus etiam egerit petitorio, cùm non possideat, isq́ue reus deinde proponat possessorium, suspendens petitorium à se, & ab aduersario deductum. Aliter aptari poterit exemplum dictæ constitutioni ex Lapo. alleg. 97. Cardina. ibidem. q. 1. si quis agat possessorio, reusque petitorium deduxerit, ac denique actor petitorium proposuerit: eaque causa ad Apostolicam sedem per appellationem fuerit deuoluta, licebit sanè primo actori possessorium prosequi, suspensa proprietatis quæstione, ab eo simul & ab aduersario in iudicium deducta.

Et idem erit secundum eosdem, si actor agat petitorio, & prætereà possessorio aduersus possidentem, isque reus petitorium deducat, vsus reconuentione saltem ad effectum, vt simul tractetur vtrunque, poterit equidem actor coram iudice appellationis possessorium iudicium prosequi, suspenso petitorio ab ipso & ab aduersario propositum.

ARGVMENT. CAP. XVII.

De decimis, an iure naturali, diuino, an humano tantùm debitæ sint?

SVMMARIVM.

- 1 Veteris legis præcepta an cessauerint: poßintue noua lege iterum statui? atque ibi traduntur quædam de Paschate celebrando.
- 2 Decimarum institutio quamuis non sit ex iure naturali, nec diuino, quo ad certam quantitatem: est tamen, & procedit quo ad congruam sacerdotum sustentationem.
- 3 Laici quandoque coguntur sacerdotib. oblationes exhibere.
- 4 Decimæ quantum ad quotam partem iure humano iustissimè sunt institutæ.
- 5 Ius percipiendi decimas non potest laicis competere aliter, quàm ex priuilegio, & ibi de concilio Lateranensi.
- 6 Laici spoliati iure percipiendi decimas, an sint ante omnia restituendi?
- 7 Clerici possunt præscriptione adquirere ius percipiendi decimas ex aliena parochia, & ibi de intellectu cap. 1. de præscript. in 6.
- 8 An poßit consuetudo reddere quem immunem à solutione decimarum: & ibi an teneantur laici decimas deferre in horrea clericorum?
- 9 Laici an poßint eximi à solutione decimarum priuilegio Romani Pontificis.
- 10 Præscriptio quid poßit circa exemptionem à soluendis decimis, & ea quanti temporis sit sufficiens?
- 11 Seruitutes discontinuæ quanto tempore vsucapiantur? & ibi de vsucapione iuris pascendi.
- 12 Verba quædam diui Thomæ in tractatu de decimis perpenduntur.
- 13 Præscriptio, priuilegiúmue de decimis percipiendis, aut non soluendis, an ad noualia extendatur?
- 14 Intellectus cap. penultimi de priuilegijs.

CAPVT XVII.

NON equidem diffiteor, quæstionem istam quibusdam ieiunam nimis, parumque videri vtilem, potissimum his, qui forensia, Praximue iudicialem quotidie tractant: quippe qui eam succinctè, ac veluti per transennam absque eius appendicibus contemplentur, minimè considerantes ea, quę ex huius contronersię vera decisione etiam ad Praxim deduci frequentissimè poterunt: verùm eam radicitus examinans, quam vtilis etiam apud tribunalia sit, dubio procul ostendam.

Est tamen ad eius cognitionem prænotandum, præceptorum veteris testamenti quædam esse iudicialia, quædam moralia, quædam item ceremonialia. Iudicialia quidem pertinent ad iustitiam hominib. exhibendam, iusque vnicuique tribuendum, ex quib. leges veteris testamenti censentur: quarum obseruatio iudicib. ipsis incumbebat, vt proximo redderetur, quod suum esse constaret, paxque & concordia absque vllius iniuria tutissimè custodiretur. Moralia ad dictamen legis naturalis spectant, vt quilibet virtutes ipsas exerceat, nihilque agat ab ipso naturali iure alienum. Ceremonialia verò de his agebant, quæ ad cultum diuinum, ad reuerentiam, honorem & obsequium Deo exhibendum statuebantur: sicuti Paulus ad Rom. c. 7. scribit, dicens: Itaque lex quidem sancta, & mandatum sanctum, & iustum, & bonum. His etenim verbis Paulus mandatum sanctum ad ceremonialia, iustum ad iudicialia, & denique bonum ad moralia retulit, authore diuo Thoma. 1. 2. q. 99. art. 4. quo in loco hæc præcepta commemorat, à cæteris Theologis passim receptus. Tametsi glos. in cap. 1. de decimis. in 6. & in cap. vlt. 6. dist. cuius meminêre Fel. in cap. translato. de constit. & Ias. in l. 1. nu. 35. ff. si cert. pet. alia vtatur distinctione imperfecta quidem, quemadmodum ex Thoma apparet in d. q. 99. Doct. in d. cap. 1. & in d. c. vlt. vbi Card. à Turre Cremat. in princip. idem tradit. & Florentinus 1. part. tit. 14. cap. 5. Horum autem præceptorum iudicialia, & ceremonialia Euangelica lege lata omninò cessauerunt, vimque pręceptorum amisêre. Paulus etenim ad Gala. cap 3. scribens: Prius autem quàm veniret fides, sub lege custodiebamur, conclusi in eam fidem, quæ erat reuelanda: itaque lex pædagogus noster fuit in Christo, vt ex fide iustificemur. At vbi venit fides, iam non sumus sub pædagogo. Et iterum c. 4. Sed quid dicit scriptura? Eijce ancillam, & filium eius: non enim erit hæres filius ancillæ cum filio liberæ, itaque fratres non sumus ancillę filij, sed liberę, qua libertate Christus nos liberauit. Paulus, inquam, ita scribens testatur manifestissimè, eijciendam esse legem veterem, quæ tanquam ancilla fuit legis Euangelicę. Vnde alibi: Translato, inquit idem Paulus, sacerdotio, necesse est legis quoque translatio fiat, ad Hebr. c. 7. quib. sanè adeò verum est lege à Christo Iesu lata veterem legem antiquatam fuisse, vt planè hæreticum sit, existimare, legem veterem seruandam esse simul cum lege noua, sicuti apparet Acto. c. 15. et Augustinus tradit lib. de hæresibus, ac diligenter Alfonsus à Castro de hæresi. dictione, lex. Quin & moralia veteris legis præcepta adhuc vim habent, & perpetuò habebunt, non ex authoritate veteris legis, sed ex eo, quòd sint à natura ipsa instituta, & à Christo Iesu in lege Euangelica eadem ratione, qua & naturali debuerunt, & sunt præcepta.

Hinc non immeritò dubitari solet, an veteris legis ceremonialia præcepta possint post Euangelicæ legis promulgationem, lege lata ab homine iterum statui. Nam de iudicialibus id compertum est, fieri posse, & factum fuisse apparet ex titulo de iniurijs. c. primo de homici. & hæ leges seruantur non tanquam ex veteri lege, sed quia nouiter lege humana constitutæ sunt. Verùm ceremonialia veteris testamenti nequaquam posse lege lata à principibus Christianis iterum institui in hac specie, adserit diuus Thomas 2. 2. q. 87. art. 1. in solutione quæstionis: & idem 1. 2. q. 104. art. 3. scribens, ceremonialia à iudicialibus in hoc ipso differre, quod ceremonialia non tantum mortua sint, sed & mortifera, obseruantibus ea post Euangelicæ legis edictum: at iudicialia mortua quidem esse, quippe quę vim obligationis non habeant, non tamen mortifera, quia si quis princeps eadem iudicialia pręcepta iterum statueret, ad eius principatus regimen, non peccaret. His etenim verbis Thomas sensit, ceremonialia non posse absque crimine sub lege Euangelica iterum statui: & id maximè probatur, nam ceremonialia principaliter fuêre statuta & ordinata, ad præfiguranda Christi mysteria vti futura, & ideo eorum obseruatio præiudicat fidei veritati, secundum quam confitemur illa præfigurata mysteria iam contigisse, atque completa esse. Quo fit, vt hæc ipsa opinio admittenda sit in his ceremonialibus, quæ pręcipuè significabant Christi & futuræ legis Euangelicæ aduentum, veluti immolatio agni, Circum cisio. Non tamen in his, quæ licet ceremonialia essent, magis pertinebat ad deuotionem quandam, ac ritum sacrificiorum, & eorum ornatum, quàm ad futuræ legis, Christique nascituri præfigurationem: eiusmodi sunt vestes sacerdotum, altaria, Thurificatio, decimarum & primitiarum solutio, oblationes, hisque plura similia, quæ etiam post legem Euangelicam à Christianæ Reipub. rectoribus statuta sunt, vt constat in c. 1. de consecrat. dist. 1. traditur in c. 1. de purificat. post part. & alibi sæpissimè, præsertim per Gratianum, & alios. 5. dis. Et ita fieri posse animaduertendum est ex verbis diui Thomæ. Ioan. Maior in 4. distinctione. 3. quæstione 1. colum. 1. Driedo. de libert. Christia. pag. 81. Florent. 1. part. tit. 14. cap. 5. §. 9. Sic etenim plura vitia, quæ ex veteris legis instituto sacerdotium impediebant, etiam sub lege Euangelica ex Pontificum decretis eadem dignitate quenquam insigniri omninò vetant, quod alibi opportunius tractabitur.

Non oberit his, quod ab Ecclesia catholica ad Paschæ celebrationem consideratur Lunæ cursus idem, qui ab Hebreis ad immolationem agni Paschalis inspectabatur, nam id non arguit, Ecclesiam Catholicam agni immolationem repetere, sed potius ea exclusa in memoriam veri illius agni immolationis, qua Iesus Christus seipsum obtulit in holocaustum pro humani generis redemptione, & ad sacramenti significationem, cùm per passionem, & resurrectionem Domini, transitus de morte ad vitam significetur, authore Aug. ad inquisitiones Ianuarij lib. 2. cap. 1. & 2. prædictum Lunæ cursum animaduertendum esse statuit. Celebraturi etenim Christiani Christi resurrectionem, eius passionem recolimus, rationem habentes eius temporis, quo Christus vti agnus verè paschalis morti traditus fuit. Quin imò & in hac re ne Iudaismum sequamur, Pascha nostrum minimè celebramus eo die, quo suum Iudæi ex veteri lege soliti erant celebrare: tametsi eius aliquam rationem habeamus, quod constabit manifestè, si consideremus: Primùm, institutum fuisse apud Hebræos, vt 14. Luna primi eorum mensis ad vesperam immolaretur, ac comederetur agnus Paschalis, 15. verò Luna ipsius Paschæ festiuitas obseruaretur, eiusque solennitas haberetur, Sicuti apparet Exod. c. 12. Num. 9. Leui. 23. Secundò, menses ab Hebræis iuxta Lunæ cursum adsumi ita, vt prima Luna, sit primus dies mensis, satis compertum est: & præterea primum Hebræorum mensem eum esse, cuius prima Luna sit æquinoctio verno proximior, iuxta eruditè adnotata per Ioan. à monte Regio in Calendario. Deinde ex Historia Euangelica deducitur, Christum Iesum feria 5. ad vesperam cum eius dilectissimis discipulis comedisse agnum paschalem, ac feria 6. à Iudæis crucifixum fuisse in Parasceue, quæ erat ante Sabbatum, ita etenim ex vera Ecclesię interpretatione, eiusque traditionibus, & sanctorum virorum consensu receptum est. Luna 14. ad vesperam Christum celebrasse Pascha, & 15. Luna cruci affixum fuisse: & id colligitur ex Marci c. 15. Lucæ 22. Ioan. 13. rursus Marci 14. non enim venerat Iesus ad legem ipsam violandam, sed adimplendam. Et quanuis soleat disputari ad aptiorem intellectum apud Theologos de hac re: nos hanc disputationem missam facimus, cùm huic loconec conueniat, nec nostræ sit professionis: sequimur tamen, quod ex ipsa veritate Euangelica, ac simul ex ecclesiæ vsu, doctissimorumque virorum interpretationibus iam diu firmiter receptum est. qua de re legendus est Paulus Burgensis in additionibus ad Nicolaum de Lyra. Matth. c. 26.

Item illud est adnotandum; ob resurrectionem Dominicam, quæ ipso die Dominico contigit, Pascha à Christicolis celebrandum esse die Dominico. Sic etenim decreuit Pius Papa, primus huius nominis, à Petro nonus, in epist. 1. & cap. nosse. de conse. distin. 3. Idem alibi sępissimè statutum est, sic tamen, vt festum istud solenniter celebretur primo die Dominico sequenti post 24 Lunam primi Hebræorum mensis: sicuti decretum est à Victore 13. Pontifi. à Petro, in epist. 1. cap. celebritatem. de conse. distin. 3. & apud Eusebium libro 5 eccles. Histo. c. 22. Idem paulò pòst Nicænam synodum à Syluestro Papa. 1. cap. 1. atque Antiocheno concilio sub Iulio 1. c. 1. sancitum est, quod est ita accipiendum, vt à 14. Luna ad 21. die Dominico Pascha nostrum celebretur, sicuti in d. Canonibus expressum est, modò dies is Dominicus non contingat, nèc 14. nec 15. Luna, quòd si contigerit ad sequentem diem Dominicam, differtur isthæc solennitas, ex diuo Augusti. qui hoc ipsum eleganter in quæstionibus ex nouo Testamento, c. 84. tomo 4. nam à 14. Luna ad vesperam vsque ad 15. Lunam peractam dies hîc solennis agebatur. & ideò, ne ipsos Iudæos Christiani imitemur, hoc ab antiquis patribus piè & Catholicè institutum est, quemadmodum & præter alios docet Specul. libro 6. rationalis. titul. de die Paschæ. Sic sanè secundum Augustin. & Tertullia. lib. de hæresib. olim damnata est hæresis quorundam, qui existimabant, à Christianis Pascha 14. Luna necessariò fore celebrandum, quod refert & Alfonsus à Castro de hæresibus verbo. Pascha. Ex quibus, ni fallor, aperitur sensus Canonis Apostolorum octaui. Si quis, inquit, episcopus aut presbyter, aut diaconus sanctum Paschæ diem ante vernale æquinoctium cum Iudæis celebrauerit, abijciatur, siquidem huius Canonis decisio eam rationem habet, quòd ante ęquinoctium vernum non potest Pascha celebrari, quin ipsa decimaquarta Luna, aut decimaquinta celebretur, quod prohibitum est. Igitur ex his satis certum est, cautissimè catholicam ecclesiam in huius solennitatis celebratione hoc ipsum aduertisse, ne Iudæorum ceremonialem legem custodiret. Scribit & ad hæc Leo Papa epistola 62. ad Martianum Augustum in hęc verba. Siquidem ab vndecimo Calendarum Aprilium, vsque in decimum Calendarum Maiarum legitimum spatium sit præfinitum, intra quod omnium varietatum necessitas concludatur, vt Pascha Dominicum, nec prius possimus habêre, nec tardius, quod enim in decimum & nonum Calendarum Maiarum videtur nonnunquam peruenisse festiuitas, quadam ratione defenditur. Quia etsi dies resurrectionis vltra terminum exisse videtur, dies tamen passionis limitem positum non inuenietur egressus. Ad octauum autem Calendarum Maiarum Paschalem obseruantiam perducere, nimis insolens, & aperta transgressio est. Hactenus Leo, qui & in epistola 63. ad Eudochiam Augustam. idem scribit: Theophilum Alexandrinę vrbis episcopum arguens, eò, quòd Paschalem solennitatem, & Dominicam resurrectionem perduxerit ad octauum Maiarum Calendarum diem, qui est Aprilis vicesimusquartus. Nihilominus ex vsu ecclesiæ vniuersalis, Dominica resurrectio contingere potest septimo calendas Maias, id est, vicesima quinta die Aprilis, & vndecimo calendas Aprilis, qui est vicesimus secundus dies Martij. Sunt tamen, qui censeant, Dionysium Monachum in eo Calendario, quo nunc vtimur, ad huius & similium solennitatum celebrationem, non omnium futurorum annorum rectam habuisse rationem & ob id hisce temporib. ob varium Lunæ cursum, variamque sedem æquinoctij, eam computationem minimè conuenire, qua de re ad Leonem decimum Pontificem Maximum scripsere, Paulus Germanus Forosemproniensis, Ioannes Stofflerinus, ac Petrus Ciruellus Darocensis Hispanus, & præter hos Ioannes Lucidus de emendatione temporum, & ad concilium Tridentinum Ioannes Maria. quod examini & decreto sanctæ Romanæ ecclesiæ relinquendum est; nec quidquam mutandum, dum ipsa catholica ecclesia aliud non decreuerit.

Ex eadem radice periculosum est, quod Caie. scribit. 3. part. quæstio. 37. dum adserit artic. 1. etiam sub lege Euangelica posse permitti circumcisionem, quæ simul cum baptismo fit apud Christianos Indos sub Aegypto, eò quòd ea fiat non ad obseruationem legis Mosaicæ, sed ad imitationem corporis circumcisionis, quam Christus passus est, sed nihilominus isthæc obseruatio maximum exhiberet scandalum in Republica Christiana, vtcunque contingeret, tametsi non fieret circumcisio ad legis Iudaicæ obseruationem. Scribit etenim Paulus ad Gal. 5. Quoniam si circumcidamini, Christus vobis nihil proderit.

Consequitur ex supradictis, legem de decimis soluendis ea ex parte, qua ceremonialis fuit, vim & obligationis ius per legis Euangelicæ promulgationem amisisse, idemq́ue satis probatum esse, etiamsi iuxta Thomæ, & sequacium opinionem dixerimus, præceptum de decimis soluendis non ceremoniale, sed iudiciale fuisse, quod verius est, & ideò superest, videre an iure naturali, vel diuino Euangelico decimarum solutio plebi Christianæ indicta fuerit, quandoquidem ex veteris testamenti legibus probari non potest, necargumentum sumitur necessarium eas iure diuino indictas fuisse. Et tamen plura adduci solent, quæ probare videntur, decimas iure diuino, & naturali ministris spiritualium debitas esse. Primò quidem authoritate Romani Pontificis dicentis in cap. parochianos, de decimis: decimas non ab homine, sed ab ipso Deo institutas fuisse. ad idem text. in cap. cùm non sit. capi. tua. eo. titu. cap. omnes decimæ. 16. quæst 7. text. in cap. in aliquibus. §. vlt. de decimis. Secundò, hoc. ipsum poterit colligi ex c. 1. de decimis. in 6. vbi Romanus Pontifex admonet, maximo conatu prohibitione præmissa, ne concionatores in publicis sermonib. quid quam populo prędicent, quo eum auertantà decimarum solutione, quam constitutionem excommunicationis pœna confirmat Cle. vlt. de pœnis. Tertiò, idem suaderi potest authoritate tot virorum sanctitate illustrium, qui decimas Clericis debitas esse diuini iuris testimonijs probare conantur, vti Gratianus refert 16. quæstio. 7. & 16. quæst. 1. cap. reuertimini, & Romani Pontifices sæpissimè in rubrica de decimis. Quartò, iuris naturalis ratio dictat, decimas ecclesiarum ministris esse soluendas, cùm hi laborent circa spiritualium administrationem, animarum fidelium curam exerceant, ac pro plebe ipsa Christiana sacrificia offerentes, Summo Deo preces effundant, igitur digni sunt mercede sua veluti legitimè operantes. Matthæi cap. 10. Lucę 10. 1. ad Timoth. 5. prima ad Corinth. 9. c. cùm secundum. de præbend. c. 1. §. his itaque 13. q. 1. cap. ex his. 12. q. 1.

Quę obsecro, tam effera, barbaráue gens esset, quę sacerdotibus in communem totius Reipublicæ vtilitatem Deum colentibus, mercedem laboris, bonaque, ex quibus alimenta sibi perciperent, non constitueret? procul dubiò quælibet Respublica etiam solo naturalis legis lumine imbuta maximam haberet curam, vt sacerdotes alioqui egeni, victum sibique necessaria ex publico instituto consequerentur. Nam & apud Aegyptios, sacerdotibus ex horreis publicis cibaria ministrabantur, Gen. c. 47. de primitijs frugum, quod hæ non tantùm ab Israelitis, sed & ab ethnicis Deo offerri solerent, tradit diligenter Tiraquel. de primogenijs in præfatione. nu. 65. quam ob rem iure naturali tantùm inspecto ecclesiasticis ministris decima debita videtur, & ideò quibusdam visum est, præceptum de decimis Leuiticis soluendis non omninò ceremoniale aut iudiciale, sed morale fuisse, atque sub lege etiam Euangelica omninò vigêre, nec antiquatum esse.

Et præter has rationes minimè desunt authores, qui decimas etiam hodie iure diuino & naturali debitas esse asseuerent, nam & hoc tenuerunt glo. Archid. Ancha. & alij in cap. 1. de decimis. in 6. Innoc. in c. vlt. de Paroch. Ioan. Andræ. in rub. de decimis. Idem in c. à nobis. Anton. in c. parochianos. colum. 2. Abb. in cap. in aliquib. colu. vlt. de decimis. Alex. cons. 60. lib. 4. quorum opinio Communis est secundum Francum, d. c. 1. de decimis. in 6. Imò scribit Innocent. in d. cap. vlti. esse quasi hæreticos eos, qui adserunt, decimas, etiam sub lege gratiæ, non esse debitas iure diuino, sed tantùm positiuo. Sunt tamen, qui hac in re præmissam sententiam veram esse opinentur in decimis prædialibus, non sic in personalibus, quas iure tantùm humano debitas esse non diuino existimant, huius equidem opinionis sunt Hostiens. in Summa. tit. de decimis. §. & vtrum. q. 7. Henri. in cap. peruenit. de decim. col. 5. Felin. in cap. causam. de præscrip. colum. 1. & id Communi Vsu receptum esse adnotauit Cardina. in cap. 1. de decim. cùm tamen hi, quos priori loco citaui, non tantùm prædiales, sed & personales iure diuino, & naturali deberi, absque vlla distinctione probauerint, quorum rationes fragiles sunt, nec efficaciter eorum assertionem fulcire videntur, siquidem prima, quæ pluribus vtitur locis, quibus expressum est, decimas à Deo institutas fuisse, sic est intelligenda, vt à Deo lata lege ante Christi aduentum in veteri testamento id sancitum esse certò certius habeamus, atque eodem pacto interpretemur Canones, quibus scriptum est, lege diuina decimas indictas fuisse: lege, inquam, diuina veteris testamenti, ad cuius exemplar & imitationem Ecclesia catholica sub lege gratiæ eandem decimam fructuum partem in ecclesiasticorum ministrorum alimenta soluendam esse censuit. Quam ob rem Hieronymus, Augustinus, Ambrosius, & cæteri viri doctrina & sanctitate illustres, testimonijs veteris instrumenti hac in controuersia vtuntur, vt ostendant, ecclesiam, eiusque principes legem à Deo Israêliticis datam imitatos fuisse, igitur & tertia ratio ex ijs manifestè refellitur. Secunda verò nulla indiget responsione, si optimam argumentandi rationem memoria repetamus, non enim ex ea sequitur, iure diuino decimas institutas fuisse, satis equidem erit, eas tantum lege Pontificia indictas esse, vt iure optimo excommunicatio ferri possit in eos, qui earum solutioni detrahunt, aut detrahere conantur. Quarta ratio id tantùm probat, quod iure negari non potest, scilicet à laicis congruam sustentationem Clericis exhibendam esse, qua quidem possint ipsi ministri ecclesiastici sibi alimenta ministrare, nec men dicare in opprobrium tanti ordinis, tantæq́ue dignitatis cogantur, & vt mercedem laboris pro plebe impensi, ab ipsa plebe accipiant. Non tamen ex hoc sequitur, ad isthæc alimenta, congruamque sustentaionem decimam fructuum portionem necessariam esse, nec ideò iure naturali eam clericis deberi.

Prætereà, decimas, nec iure naturali, nec diuino Euangelicæ legis institutas esse, vrgentibus rationibus probari potest, & Primò, quia ratio naturalis non magis dictat, ministrantibus spiritualia dandam esse decimam partem, quàm nonam, octauam, vel quartam. Deinde sub lege Euangelica ea solùm lege diuina tenemur seruare, quæ à Christo Iesu etiam per eius Apostolos nobis præcepta sunt, iuxta illud, Matth. vlti. docentes eos seruare omnia, quæcunque mandaui vobis. Sed de soluendis decimis nec in Euangelijs, nec apud Apostolos vllum est præceptum: igitur nec lege diuina tenemur decimas soluere. Tertiò, id ipsum constat, si verum est, quod diuus Thomas præmittit. 1. 2. q. 108 arti. 1. & 2. & quolib. 4. artic. 13. scribens: In lege Euangelica nullum præceptum contineri, quod non sit naturalis iuris, præter præcepta de Sacramentis, atque de fide, ex illo, iugum meum suaue est, & onus meum leue: præceptum verò de solutione decimarum, nec ad sacramenta, nec ad fidei articulos attinet, ergò colligitur optimè id in Euangelica lege nequaquam contineri. Quartò, manifestum est, decimas consuetudine diminui non posse, si essent iure naturali, aut diuino Euangelico inductæ, & tamen consuetudine eas posse diminui, probat text. sing. absque sophistica interpretatione intellectus in cap. in aliquibus. §. vlt. de deci. Hinc profectò factum est, vt plærique censeant, decimas etiam prædiales iure tantùm humano, & Pontificio statutas esse, non diuino Euangelico, nec naturali. Huiusque opinionis sunt diuus Thomas 2. 2. q. 87. artic. 1. & ibi Caiet. Card. à Turrecremata in cap. reuertimini. 16. quæst. 1. artic. 3. Idem Thomas quodlib. 2. artic. 8. Florentin. 2. part. tit. 4. cap. 3. §. 5. Syluest. verb. decima. quæstio. 3. & 4. Ioan. Maior in 3. senten. dist. 37. quæstio. 36. Alexand. de Hales in 3. parte summæ. q. 51. membro. 6. articu. 1. Hadri. quodlib. 5. artic. 1. Idem Ioan. Maior in 4. dist. 15. q. 4. col. pen. quam sententiam à Theologis receptam esse aduersus Canonistas asserit Alfonsus à Castro, lib. de hæresibus, verb. decima. His etiam suffragatur quinta ratio, ex eo, quòd eodem iure, quo decima fuit indicta plebi Israëliticæ ad alimenta Leuitarum, fuit itidem ipsis Leuitis indictum, vt decimam decimarum summo sacerdoti soluerent. numer. 18. Hæc tamen decima decimarum sub lege Euangelica non debetur iure diuino summo Pontifici, nec ei soluitur: igitur nec decima à laicis clericis soluenda hodie legis diuinę Euangelicæ præcepto debetur. Nam licet Thomas dict. q. 87. arti. 4. ad tertium scripserit: Sub lege Gratiæ clericos iure naturali teneri, decimam decimarum soluere Romano Pontifici, id intelligendum est potius de congrua portione ad summi Pręsulis alimenta, honestamque sustentationem, quàm de vera & propria decima decimarum parte. Ratio siquidem natural is dictat, Christiani populi summum moderatorem ab eius subditis, quorum præcipuam curam gerit, alendum esse iuxta ipsius dignitatis conditionem, quę suprema est Christiani orbis, & ideò iustissimum est, ei à Clericis partem aliquam ecclesiasticorum redituum ministrari pro tanti oneris impensis.

Cæterùm his iactis, ac præmissis fundamentis; primum sequitur, iure naturali & diuino legis Euangelicæ clericis debitam esse à laicis eam partem fructuum, quæ ad eorum alimenta, congruamque sustentationem, dum spiritualia ministrant, necessaria sit, in laboris impensi iustam mercedem. Hoc ipsum est, quod modò probauimus, & ex Theologis passim colligitur, potissimum ex his, quos paulò antè citauimus, imò hæreticum esset, dicere contrarium, sicuti constat ex concilio Constantiensi, à quo damnata est hæresis quorundam, qui isthæc alimenta & vitæ subsidia Clericis negari posse, constanter adseuerârunt, quod traditur eruditè simul, ac diligenter ab Alfonso Castr. d. verb. decimæ. Hinc & illud verum esse colligitur, Parœcianos, qui vulgò parochiani dicuntur, ex præcepto naturali & diuino teneri, ad oblationes presbyteris ministrantibus spiritualia exhibendas, vbi ipsi presbyteri indigent, nec habent, vnde possint sibi ministrare. Abbas in capit. causa. de verb. signifi. Idem post alios in rubr. de paroch. Henric. in cap. quamuis. de decim. Thomas 2. 2. quæst. 86. & ibi Caiet. arti. 1. & quæstio. c. art. 3. Socin. in tract. de oblat. libello 3. quæst. 4. Roma. cons. 344. Cardin. à Turre Cremata post alios ibi in cap. omnis Christianus. de consecrat. distinct. 1. arti. 1. Hosti. in summa titu. de parochijs. §. in quibus. vers. in his. Abb. rursus in cap. 3. num. 6. de pigno. Flor. 3. par. tit. 12. c. 11. Syluest. verb. decim. q. 2. Regia l. 4. tit. 20. part. 1. text. ita intelligendus secundum glo. ibi in dict. c. omnis Christianus. Quòd si clerici ministrantes spiritualia, inopia minimè grauentur, laici non sunt cogendi oblationes eis exhibere, nisi consuetudine legitima oblationes factæ fuerint altari, nam tunc ex ratione huius consuetudinis cogi poterunt laici ad oblationes, sicuti in prædictis locis receptum est nemine refragante, & probatur in cap. ad Apostolicam. desimo. vbi Doct. Bart. in l. priuilegia. C. de sacrosan. eccle. Abb. Areti. & Feli. in c. veniens. in 1. de testi. Hipp. sing. 192. ex hoc adnotantes. sola diutina præstatione adquiri obligationem fauore ecclesiarum, & piæ causæ ad intellectum. l. cùm de in rem vers. ff. de vsur. quem latè examinant Bart. ibi. & omnes in l. si certis annis. C. de pact. Franc. Balb. de præscript. 1. par. 3. part. princ. q. 10. Ias. in §. præiudiciales. nu. 65. de actio. Ripa in c. cùm ecclesia. num. 39. de caus. possess. eleganter Carol. Molin. in tractat. de contra. q. 20. Imò & in hac pietatis causa, decem annorum consuetudinem, diutinámue præstationem sufficere scribit Abb. in cap. suam. de simo. & sequitur eum Rochus Curti. de consuetu. Folio paruo. 30. colum. 1. & nouissimè Cassador. decisi. 1. tit. de consuetudine. Sic sanè ab eadem radice procedit, quod apud plerasque nationes moribus receptum est, vt rectori parochiali, qui animarum curam gerit, detur ex bonis defuncti, vel lectus, vel vestis quædam, aliáue mobilium aut immobilium portio, secundum Innocent. Hostien. & communem in d. cap. ad Apostolicam. Henri. & alios in cap. Iacobus de Simonia. Cassado. d. deci. 1. quo in loco testatur, iuxta hanc opinionem in Apostolicæ sedis prętorio litem decisam fuisse.

Illud tamen est considerandum, non posse presbyterum parochialem propria authoritate negare ministerium spirituale ipsis laicis, etiamsi hi cessauerint à consuetis diu oblationibus, nam & si laici sint cogendi authoritate prælatorum consuetas oblationes exhibêre, non tamen sunt ab eis subtrahenda spiritualia ministeria, quemadmodum rem istam distinxêre Thomas & alij communiter, & præcæteris Ioan. Andræ. & Panormitan. in dict. rub. de Parochijs. Lapus, allegat. 67. colum. parua. 13. ac tandem idem asserunt Henricus, Socin. Cardin. à Turre Cremata, & cęteri proximo loco nominatim adducti, ac Feli. post alios in d. c. veniens. contra gl. in c. omnis Christianus. Ex quibus ita distinctè examinatis constat, qualiter sit intelligenda gloss. in cap. Sanctorum. 10. q. 1. scribens: Laicos cogendos ad oblationes ministris spiritualium exhibendas, est enim id verum vel ratione legitimæ consuetudinis, modò liberè prius ministrentur spiritualia, ne videatur precium temporale oblationis dari pro spirituali ministerio. dicto cap. ad Apostolicam. cap. sicut. eodem tit. Archid. in cap. Agatho. 63. dist. & in cap. ordinationes. 1. q. 1. sic etenim est intelligenda decisio text. in d. cap. ad Apostolicam. cuius meminêre Felin. in cap. 1. de spons. col. 10. Idem in cap. eccle. S. Mariæ. numero 97. de const. Ripa in cap. cùm M. nume. 177. eod. titu. Idem Ripa de peste, cap. de præseruatiuis remedijs. num. 198. Gomezi. in regu. de triennali. q. 11. Io. Maior in 4. sent. dist. 25. q. 4.

Item oblationes ex præcepto debentur à laicis, ministris spiritualium, qui aliunde nequeunt sibi necessaria ad victum exhibêre, vt superiùs probatum est, qua in re duo erunt præcauenda, primùm ne quis existimet, ministrum ecclesiasticum, qui ex aliquo peculiari artificio potest victum quærere, non esse à Parochianis alendum. Non enim tenetur, qui laicis proprio labore spiritualia ministrat, sibi victum quærere aliunde, quam ex oblationibus ipsorum laicorum, quibus seruit, etiamsi maximus alioqui artifex sit, possitque commodè ex ea industria alimenta percipere, quod in specie tradunt Roma. dict. consi. 344. & Deci. in cap. cùm inter. nume. 26. de exceptioni. sensit Host. in dict. Summa tit. de Parochi. versi. in his. Tametsi contrarium adnotauerint Abb. & Felin. in d. cap. veniens. & præmiserit dicta Regia l. 4. tit. 20. part. 1. Secundum æquitati maximæ innititur, & ideò memoriæ commendandum est, scilicet, non posse iustè dici inopem, vt ratione huius inopiæ cogendi sint laici oblationes exhibêre, eum vicarium, qui officium & munus sacerdotale exercet in aliqua Parochia nomine alterius, qui & si absens sit, pingues tamen & opimos reditus ab ea ecclesia ex decimis, aliísue prædijs iure sacerdotij percipit, nam is tenetur eius vicarium alere, eique exhibere congruam portionem illorum redituum, quos ipse absens, & fortassis non iure, sed iniquè alteri commissis ouibus, magno cùm Christianæ Reipublicæ detrimento consequitur, nec Parochiani tunc cogi poterunt vicario absentis quidquam ratione inopiæ, quæ vera non est, elargiri, argumento text. in cap. de monachis, de præbend.

Secundò principaliter deducitur, decimas quantum ad quotam, quæ verè decima pars est, iure humano Pontificio institutas fuisse sub lege Euangelica, & ex eo iure obligationem oriri ad imitationem veteris diuinæ legis, vnde nulli dubium esse potest, quin hodie Christiana plebs sub peccati mortalis pœna decimas soluere teneatur, ratione præcepti humani & Apostolicæ sedis, cui omnes Christiani subesse tenentur. Et ideò impium & hæreticum est, asseuerare, posse laicos denegare sacerdotibus decimarum solutionem iustissima lege debitam. Nec quidquam refert, sacerdotes diuites esse, & habere prædia, agros, aliasque res, vnde viuere absque inopia possint, nam si eis, vt dictum est, decimæ debentur, parùm obest eos diuites esse, sicuti debitor immunis non est à solutione debiti, ex eo, quod creditor diues sit. Neque lege Pontificia statutum est, vt sacerdotibus decimæ darentur ea tantùm principali causa, quod pauperes essent, atque in specie ista sacerdotibus etiam diuitibus decimas Pontificum præcepto deberi, præscribit Thomas quodlibe. 6. artic. 10. & 2. 2. quæst. 87. artic. 3. ad primum. cui frequentissimo omnium consensu cæteri adstipulantur. Abstineant igitur impij ab ecclesiasticarum constitutionum detractione, nec ipsis sacerdotibus suggillent, quòd ab agricolis & rusticis decimam fructuum exigant partem, tot sacrorum canonum decretis ad exemplar diuinæ legis sanctissimè institutam.

Tertiò hinc apparet manifesta ratio, cur ius istud percipiendi decimas laicis competere non possit? Nam ius istud consequuntur sacerdotes ex ministerio altaris & spiritualium, quia seminantibus spiritualia debentur temporalia, quorum exhibitio ordinatur propter ministerium spiritualium, quæ ab alijs quàm clericis ministrari nequeunt, vnde fit vt ius percipiendi decimas spirituale sit, nec laicis possit regulariter competere, secundum Thom. & Caiet. 2. 2. q. 87. articu. 3. & quolibet. 2. artic. 8. text. optimus vbi hæc est Communis Doctorum adnotatio in cap. causam. de præscript. capit. 2. de iudic. gloss. & communis, in cap. quamuis, de decimis. quæ tamen addit, posse episcopum alicui laico ex iusta causa, eo nempe, quòd ecclesiam, eiúsue patrimonium à Tyranni oppressione exemerit, concedere ad vitam, aliúdue tempus decimarum fructus, non quidem ius ipsum percipiendi decimas, sed vt eas nomine & titulo ecclesiæ consequatur, quod Doctor. ibi frequentiori calculo admiserunt, & Cardi. in cap. cùm Apostolica. col. 4. de his quæ fiunt à prælat. existimat, hoc esse singulare Panormit. in cap. ad hæc. de deci. notat idem Thomas dict artic. 3. & artic. 8. Bald. in l. si vsusfructus. ff. de iure doti.

Sic & laici sacerdotum nomine, conductionis iure decimas & oblationes percipere possunt, ac quotidie exigunt & percipiunt. glo. & ibi Abb. Anania & cæteri in cap. querelam. ne præl. vic. suas. Roma. consil. 266. Deci. in c. 2. nume. 14. & Ripa nu. 115. de iudic. tametsi glo. in cap. Altare. 1. q. 3. quam Roma. dixit Singul. notab. 657. in oblationibus contrarium expressim tenuerint ex eo canone, qui tantùm prohibet, laicos ad altare accedere, vt oblationes accipiant, quod sanctissimum est. Quin & si laici possint constitui oblationum collectores, cauendum omninò est, ne hoc munus viris fallacibus, malis moribus præditis, aut mendacibus, impostoribúsue delegetur: hos etenim execratur tex. in c. vlti. de reliq. & ven. sancto cle. 2. de pœni. cap. tuarum. de priui. Mari. Soci. in tract. de oblat. libello 20.

Olim sanè ante concilium Lateranense obtentum fuit, vt laicis de ecclesia benemeritis decimæ à prælatis perpetuò in feudum concederentur, at concilium Lateranense hoc in posterum fieri magno conatu prohibuit, ita quidem, vt laici iustè possint detinere decimas, antiquitus sibi à prælatis in perpetuum feudum concessas, non tamen ea, quæ post concilium prædictum etiam iure feudorum, etiam à prælatis fuerint eisdem perpetuò datæ. tex. singul. in cap. cùm Apostolica. de his quæ fiunt à prælat. & in cap. quamuis. vbi glo. & in cap. prohibemus, de decimis. Idem expressum est in c. 2. §. sanè. eod. tit. in 6.

Verùm locus hic non temerè postulat ad huius rei cognitionem examen illud, quo solet tractari, quis fuerit huius concilij Lateranensis author, quáue ætate id celebratum fuerit. Hoc etenim necessarium est ad inquirendum, quoties à laicis isthæc defensio adducta fuerit in controuersia, cuius temporis ratio habenda sit.

Et dubio procul, Alexander Tertius post pacatam Italiam, tot seditionibus extinctis, prope mortis tempus, Romæ apud Lateranum concilium celebrauit, quemadmodum tradidêre Platina libro de vitis Pontificum. Sabellicus Enneadis 9. lib. 5. Raphael Volaterranus Antropologiæ libro 22. quod item apparet ex cap. cùm & Plantare. de priuileg. cap. prohibemus. de deci. cap. Iudæi siue Sarraceni, cap. ita quorundam. de Iudæ. quibus & alijs locis decreta citantur ex concilio Lateranensi sub Alexandro tertio. Contigit huius concilij conuentus anno Domini ferè millesimo, centesimo, septuagesimo nono, vt præter Historicos commemorant Ioan. Andr. Collecta. Anto. & Card. in d. cap. cùm Apostolica deci. Capellæ Tholosanæ. 439. Guido Papæ. q. 288. Carol. in consue. Parisien. tit. 1. §. 46. nu. 18. & Francis. Balbus in tract. de præscript. 5. part. princip. q. 7. colu. 7. apud quem in hoc ipso numero vitium est impressoris manifestum ex his, quos ipse Balb. retulit. Huius igitur temporis habenda ratio est, in examinandis causis, pertinentibus ad decimarum concessionem, laicis ante concilium Lateranense factam. Et licet Innocentius Tertius concilium generale Romæ apud Lateranum congregauerit, anno Domini millesimo, ducentesimo, decimo quinto, quod ex Platina & alijs & secundo conciliorum Tomo deducitur, idemq́ue asseruerunt gloss. & Doctor. in cap. vltim. de decimis. Non tamen ad hoc concilium referenda est prohibitio, qua vetitum fuit laicis decimas dari in feudum, siquidem id ad præcedens pertinet ex dicto cap. cùm Apostolica. vbi Innocentius Tertius meminit concilij Lateranensis, alterius profectò ab eo, quod ipse celebrauit. Idem apparet, cùm idem Innocentius in cap. in Lateranensi. de præb. mentionem feceit Lateranensis concilij, id significans, quod sub Alexandro Tertio habitum fuerit: cuiusque decisio sub rubrica de priuilegijs, cap. cùm & Plantare continetur. Quibus & illud accedit, quod in libris decretalium Gregorij Noni, quoties aliqua constitutio ex Lateranensi concilio Alexandri Tertij refertur, ea concilio Lateranensi sub Alexandro Tertio tribuitur: At si ex Lateranensi altero ab Innocentio Tertio congregato, assumpta fuerit, ea Innocentio Tertio in generali concilio adscribitur. Vnde coniectare licet, Alexandrum Tertium apud Lateranum non generale totius ecclesiæ concilium, sed cum sacrosanctæ Romanæ ecclesiæ Cardinalibus tantùm, Synodum confecisse, & ideò ab his, qui concilia ecclesiastica congesserunt, tria tantùm Lateranensia & generalia concilia traduntur. Primum sub Martino Primo. Secundum sub Innocentio Tertio. Tertium sub Iulio Secundo & Leone decimo. Nec in canonibus Secundi Lateranensis concilij vlla mentio fit eorum canonum, qui à Gregorio Nono ex concilio Lateranensi referuntur, ad hunc sensum, vt canones & decreta Lateranensis concilij, cuius mentio fit in Gregorij decretalibus, possint titulo Lateranensis concilij ab Innocentio celebrati, censeri.

Obiter tamen tollendum est à Regia Partitarum lege mendum quoddam ad hunc tractatum maximè pertinens, nam dum in l. 4. titu. 21. Part. 1. mentio fit concilij generalis ab Innocentio Tertio celebrati, scriptum est, eam œcumenicam Synodum contigisse Aera millesima, ducentesima, quinquagesimaquinta, & tamen si adsumatur computatio temporis à Christi natiuitate, scribendum esset Aera millesima, ducentesima, decimaquinta ex Platina & alijs, si à Cæsaris principatu additis triginta octo annis legendum est Aera millesima, ducentesima, quinquagesimatertia Igitur constat, vtcunque res ista examinetur, laicos posse retinêre decimas ipsis in feudum concessas ante concilium Lateranen se, in quo omnes, ni fallor, conueniunt, quamuis text. in dicto cap. prohibemus, eiusdem me hercle concilij, insinuet, laicos cum animarum periculo decimas possidere, quas ante illud concilium etiam obtinuerint. Huic tamen decreto satisfieri potest, si intellexerimus in decimis à laicis ante concilium illud obtentis absque legitimo in feudationis iure, aut fortassis text. is hunc sensum habet, vt laici obtinentes decimas in feudum, in periculo animarum sint constituti, quia minimè impendunt ecclesijs, à quibus eas accepêre, seruitia, obsequia & ministeria, quæ secundum feudalis conuentionis leges exhibere tenentur, atque ita colligitur interpretatio non omninò incongrua, vel saltem paulò modestior quàm ea, quæ traditur à Carolo in dicto §. 46. num. 19. à quo item cauendum est in scholijs ad Alex. d. consil. 60 lib. 4.

Præter hæc & íllud est animaduertendum, laicos obtinentes decimas in feudum ante Lateranense concilium, posse eas ex consensu episcopi in aliquam ecclesiam transferre, vt eas ipsa ecclesia eodem titulo obtineat. text. in d. c. prohibemus. iuncta gl. & doctorum communi expositione. & in c. cùm & plantare. §. 1. de priuileg & in d. c. cùm Apostolica, non sic poterunt istę decimæ in alios laicos transmitti, etiam ex consensu episcopi, sicuti probatur in d. c. cùm Apostolica, & tenent Host. Ioan. Andræ. & Abb. in d. c. prohibemus. Henric. in c. quamuis. de deci. col. 1. Imol. in cap. 2. de feudis. col. penul. Zasius tract. de feudis. part. 4. ad finem. Hosti. in Summa tit. de feudis. §. quis possit. col. 2. Curtius in tract. de feudis. 2. part. quæst. 8 quorum opinio Communis est secundum Carolum d. §. 46. nu, 16. & Nicol. Boëri. in consuet. Bituricensibus. tit. de consuetudi. prædialibus. §. 11. Et procedit etiam in his decimis, quæ antiquo feudo extincto, ad ecclesiam redeunt, quemadmodum prædicti doctores intelligunt & probant. Licet decimas ante concilium Lateranense in feudum laicis concessas, & modo eo feudo cessante ad ecclesiam liberè pertinentes, posse à prælato in feudum iterum laicis dari eo pacto, quo aliæ res ecclesiæ in feudum dari consuetæ; concedi possunt, adserant gloss. in dicto cap. prohibemus. Card. in dicto c. 2. de feudis. & alij, quorum opinionem magis COmmunem esse in Praxi testantur Imol. in dicto cap. 2. col. pen. Ias. in cap. 1. qui feud. dare poss. col. 4. & Curtius dicta quæstio. 8. & idem Ias. consil. 155. in fine lib. 1. consil. & Boëri. d. §. 11.

Sed si dubitetur, an decimæ titulo feudi â laicis possessæ, concessæ fuerint ante concilium Lateranense, vel post, erit consideranda antiquitas possessionis, quæ si immemorialis temporis fuerit, maximam præsumptionem inducit, ac sufficientem probationem tituli ante concilium adquisiti, quod in specie expressim tradidêre Ioan. Andræ. Anton. Cardin. & Imol. in dicto cap. cùm Apostolica. Ancha. & Card. in cap. causam quæ. de præscript. Iacobià Sancto Georgio in tract. de feudis. verb. mero & misto imperio. ad finem. quibus accedunt, eorum sententiam communem esse existimantes Alex. consil. 6. libro 1. colu. penulti. Ias. consil. 156. colum. 1. lib. 1. Francisc. Balb. de præscript. 5. part. quæst. 7. ad finem. Ripa in cap. 2. col. vlt. de iudic. Nec est necessaria probatio famæ, ex qua deducatur, has decimas ante concilium Lateranense in feudum concessas fuisse: satis enim est, possessionem probari eius temporis, cuius initium memoriam hominum excedit, vt frequentius à prædictis authoribus receptum est, quamuis Abb. in dicto cap. cùm Apostolica. fi. col. ex Ioan. Andr. ibidem & Felin. colum. 1. in dicto cap. causamque. & idem in cap. cùm contingat. nume. 4. de foro competen. opinentur, præter immemorialem quasi possessionem, fore necessariam probationem ex fama, quæ dictet, laicos eas decimas in feudum habuisse ante concilium Lateranense. Illud tamen fortasse requiritur, quod saltem ex fama constet, laicos eas decimas titulo feudi possedisse, quod Ripa in dicto cap. 2. adnotauit, cui suffragantur plura, quæ tradit idem sentiens Aymon de Antiq. temp. 4. part. cap. absolutis. numer. 57. & præcedentibus. & pro communi sententia videtur optimus text. in cap. 1. de præscript. in 6. §. vltimo.

Ex quibus deduci vera resolutio poterit ad quæstionem illam, num laici iure percipiendi decimas spoliati, & agentes interdicto recuperandæ, sint ante omnia restituendi? quibusdam etenim visum est, eos non esse restituendos, nisi probârint id ius verè ad eos pertinere, vel ex priuilegio Romani Pontificis, vel ex concessione feudali ante Lateranense concilium, quia iuris communis præsumptio ipsis hoc in iure aduersatur. c. ad decimas. de restit. spoliat. in 6. atque ita indistinctè respondent Ioan. Andræ. in Specul. rubr. de restit. spol. Anto. & Abb. in c. si diligenti, de pręscript. col. pen. Fel. in c. ad petitionem. de accusat. nu. 17. Alex. in l. naturaliter. §. nihil commune. 7. fall. ff. de adqui. poss. Rursus Bart. Brixiensis in gloss. 14. quęst. 1. cap. 1. existimat ex aduerso, laicos istos spoliatos iure decimas percipiendi, restituendos ante omnia esse, cuius opinionem in Praxi apud Gallos seruari eam sequutus scribit Guido Papæ, quæstion. 288. ex eo, quòd sæpissimè spoliatus ea re, quam iure communi obtinere nequit, est ante omnia restituendus. cap. licet episcopus. de præbend. in 6. l. 1. §. deijcitur. ff. de vi & vi arma. l. 1. C. si per vim vel alio modo. Igitur quamuis aduersus laicum sit præsumptio iuris, cùm tamen ius istud obtinuerit decimas percipiendi & eo fuerit spoliatus, restituendus erit. Sed isthæc consideratio minus congrua est, ea ratione, quòd laicus est incapax possessionis, vel quasi huius iuris, quod petit sibi restitui interdicto vnde vi, nec tantùm habet contra se præsumptionem iuris communis, verùm etiam incapacitatem possessionis, quam restitui sibi petit. Quam ob rem sunt & alij, qui censeant, hanc restitutionem spoliato hoc iure ante omnia concedendam fore, vbi pro reo, aduersus quem agitur interdicto Vnde vi, non adest iuris præsumptio, tametsi ea aduersetur actori, siquidem decisio decretalis, ad decimas, tunc obtinet, cùm aduersus agentem est iuris præsumptio, & ea reo palàm suffragatur, non aliàs, secundum glo. Ioan Andræ. Ioan. Mona. & Domi. in dicto cap. ad decimas. Ias. post alios, nu. 47. & Ripa in dicto §. nihil commune. nume. 77. quorum opinio magis Communis est, sicuti eam sequutus asserit Martinus Azpilcueta in repet. cap. accepta. de restit. spoliat. oppo. 10. nu. 21. ac fortassis in Praxi obtinebit, vnde quo ad petendam restitutionem ex interdicto Vnde vi, satis erit præsumptionem iuris non adsistere reo spolianti, licet ea actori contraria sit, quamuis quo ad præscribendum, si præsumptio iuris communis adest contra præscribentem, nec tamen aduersario suffragatur, erit adhuc necessarium, vt ea præscriptio procedat tituli ius cum his, quæ à Romano Pontifice requiruntur in cap. 1. de præscript. in 6. quemadmodum Franc. & Doct. ibi Anton. & Abb. num. 35. Felin. nume. 7. in dicto cap. si diligenti. tradiderunt, reprobantes gl. in dicto cap. 1. verbo. titulum, & Imol eius sequacem in cap. vlti. col. 9. de præscript. in eius relectione. Quod vero attinet ad interpretationem dicti cap. licet. de præb. in 6. satis erit lectori perpendere ea, quæ diligenter & resolutè pertractauit præceptor insignis in dicto cap. accepta. oppositione 10.

Quartò, ab eadem radice procedit ratio discriminis hac in re inter priuilegium & præscriptionem, siquidem laici priuilegio Romani Pontificis possunt consequi, & obtinere ius percipiendi decimas, non sic præscriptione, etiam eius temporis, cuius initium memoriam hominum excedit, quod sæpissimè apud ius Pontificium adnotatum est, & præsertim in cap. causam quæ. de pręscriptio. & à Francisco Balbo de præscri. 5. par. princip. quæst. 7. ea etenim est ratio, quòd laici incapaces sunt possessionis huius iuris, quæ necessaria est ad præscribendum. Nec immemorialis præscriptio priuilegio æquiualet, vbi adest isthæc incapacitas, vt scribit Ioan. Mona. in cap. 2. de præb. in 6. cuius ipse mentionem feci cap. 10. huius operis ad finem. Illud tamen hac in parte admonendum est, vt quoties hoc capite scripserim, vel consuetudine, vel priuilegio, vel præscriptione ius percipiendi decimas adquiri posse, vel libertatem, seu immunitatem ab earum solutione competere, id planè intelligatur verum esse, modò ex reditibus ecclesiasticis alioqui congrua supersit portio administrorum ecclesiasticorum iusta alimenta, cùm hæc iure diuino & naturali eis debita sint, & ideò nec vllo priuilegio, nec consuetudine, nec præscriptione tolli possunt, sicuti constat rationibus & authoritatibus, quas paulò antè adduximus, præsertim ex cap. 1. 13. quæst. 1. facit text. optimus in cap. suggestum. de decimis.

Quintò hinc perpendi potest, clericos posse præscribere ius percipiendi decimas ex aliena parochia, vt tandem decimæ cuidam ecclesiæ iure communi debitæ, alteri soluendæ sint, probatur hoc ipsum in cap. ad aures. de præscrip. cap. cùm contingat. c. ad Apostolicæ. de deci. text. in hac specie insignis in cap. 1. de præscrip. lib. 6. vbi ad hanc præscriptionem exigitur, vel immemoriale tempus, vel titulus simul cum quadraginta annorum quasi possessione, quod mirum est, cùm alioqui in præscriptione triginta, vel quadraginta annorum, nec iure canonico, nec ciuili titulus sit necessarius, cap. placuit. §. potest. 16. quæst. 3. notatur in c. sanctorum. c. de quarta. c. si diligenti. de pręscriptio. Ideò tamen exigitur in præscribendo iure percipiendi decimas, quia iuris communis præsumptio est aduersus præscribentem, tunc etenim procul dubio necessarius est titulus. text. glo. & communis in dicto cap. 1. gl. & alij in dicto c. si diligenti. gl. & Dynus nu. 27. in reg. possess. de reg. iur. in 6. Balb. de præscript. 2. part. 3. par. princip. quæstio. 6. & id iure ciuili itidem procedere tenent Abb. in c. peruenit. de emptio. col. 2. idem in dicto cap. de quarta. nu. 14. & 26. idem & Feli. in dicto cap. si diligenti. num. 7. Nec enim est vlla differentia in materia tituli, inter ius canonicum & ciuile, quemadmodum Balb. resoluit dicta quæstio. 6. & 2. part. 4. par. princip. quæstio. 2. colum. 3. quo fit, falsum esse, quod Paul. Castrensis scribit in l. seruitutes. in princi. numer. 9. ff. de seruit. dicens text. in dicto cap. 1. non esse intelligendum in rebus prophanis seu secularibus, temporalibúsue, quod & Dynus senserat in dicta reg. possessor. nu. 27. Eodem sanè iure non est admittendum, quod Gratianus in dicto §. potest, colligere tentat, nempe iure canonum in præscriptione decem vel viginti annorum, titulum minimè requiri, licet is iure Cæsareo exigatur. Sed & fortior obiectio fit contra decisionem text. in dicto cap. 1. ea ratione, quòd præscribenti seruitutem in alieno fundo aduersetur iuris communis præsumptio, ex qua res aliena libera censetur, & præsumitur. l. altius. C de seruit. notat in specie Bar. in l. 1. §. hoc interdicto. num. 12. ff. de itiner. actuque; priua. idem Bar. in l. si prius. num. 14. ff. de noui oper. nunciat. & tamen in præscribendis seruitutibus, & his iuribus incorporalibus non requiritur titulus l. si quis diutino. ff. si seruit. vendic. Dynus in dicta reg. possessor. nu. 31. Abb. in dicto cap. de quarta. nu. 25. Quam ob rem gl. in dicto cap. 1. hanc difficultatem præsentiens eam diluere conatur, idemque tentârunt facere varijs in locis iuris vtriusque Professores, ex quibus, si communiorem consensum adsumpserimus, dicemus, rationem text. in dicto cap. 1. pendere à præsumptione iuris circa maximum præiudicium, & ob id titulum requiri. Quod secus est in præscribendis seruitutibus, in quibus præsumptio libertatis versatur in modica, leuique læsione, vnde mirum non erit, si in his iuribus incorporalibus temporis vsu adquirendis titulus necessarius non sit, secundum Ancha. in reg. sine possessione. col. 9. vers. ex prædictis. Imol. in dicto cap. si diligenti. nu. 15. & in cap. vlt. nume. 10. de præscript. Anto. in cap. cùm ecclesia. col. penul. & ibi Ripam ead. col. de caus. poss. & proprietat. Roma. in l. sequitur. §. si viam. ff. de vsucap. Felin. in dicto cap. si diligenti. nu. 7. Balb. dicta quæstio. 6. qui hanc solutionem communem esse censet. 2. par. 4. par. princ. quæst. 2. col. 2. quod etiam deduci poterit ex verbis Dyni in dicta reg. possessor. nu. 31. quorum omnium consideratio profectò, ni fallor, parùm perstringit, quin intrepidè opinemur, adhuc fortissimum obicem insolutum esse, siquidem vsucapio seruitutis realis, prædio alieno ita maximum præiudicium inferre potest, vt eam læsionem inter grauissima incommoda prædij seruientis numeremus.

Qua ratione oportet distinguere, ac perpendere, aliud esse, me ius istud possidere iure communi resistente, ac prohibente hanc quasi possessionem, vehementi sanè vetante edicto, aliud ius aliquod quasi possidere aduersus quandam præsumptionem iuris, quod non vetat eiusdem iuris quasi possessionem, nec vehementer ei resistit, priori sanè casu accipiendum est, quod cautè statuitur in dicto cap. 1. & in dict. cap. ad decimas. Ius etenim canonicum non simpliciter præsumit, decimas ad ecclesiam parochialem eiusque ministros spectare, verùm vrgenter prohibet eas ab extraneis clericis percipi, cùm sint institutæ, & soluantur à plebe in alimenta congruamque sustentationem clericorum, eidem plebi ministrantium spiritualia.

Posteriori verè assumendum est, quod à Iurisconsultis ex d. l. si quis diutino. frequenter colligitur, quòd enim quis ius seruitutis habeat in alterius fundo, non est contra ius commune, sed tantùm contra quandam præsumptionem naturalis libertatis, ideò titulus necessarius non est in præscribendis seruitutibus, sicuti rem hanc explicuit Innocent. in dicto cap. si diligenti. vbi Abb. numer. 34. hoc ipsum sensit, vt ex eo Deci. adnotauit consil. 134. col. pen. dicens, decisionem text. in dicto cap. 1 procedere, vbi fortiter ius commune resistit præscribenti. Idem his non citatis Corasius scribit in l. seruitutes. in 4. ff. de seruit. nu. 35. licet Paul. Castrensis ibidem col. penul. ab hac ratione discesserit.

Sextò, ab eadem resolutione poterit dissolui quæstio illa, qua sępissimè tractatur, an consuetudo in solutione Decimarum vim aliquam habeat ad eximendum ipsos laicos ab eo iure, quo soluere decimas tenentur. Nam à iuris vtriusque interpretibus frequentius in eam itum est sententiam, vt opinentur, consuetudinem posse à personalium decimarum solutione eximere seculares, non tamen ab obligatione soluendi prædiales decimas. Ita sanè distinxerunt Hostien. & alij in cap. in aliquibus. de deci. & præsertim hi, qui existimârunt, decimas prædiales iure naturali & diuino, personales verò humano tantùm institutas fuisse, horum mentionem fecimus hoc capi. versic. consequitur. Vnde hanc esse Communem opinionem fatetur Rochus Curtius in rubr. & cap. vltim. de consuetud. Folio paruo 12. colum. 3. per text. in dicto capitulo, in aliquibus. idem probat Card. à Turre Crem. in cap. reuertimini 16. quæstio. 1. artic. 7. nume. 12. Paul. Parisius consil. 25. lib. 4. col. 2 Eandem sententiam sequuntur Felin. in c. causam quæ. de præscrip. Franc. Balb. de præscrip. 5 part. princ. quæstio. 7. Quidam verò censent, decimas consuetudine ad vigesimam, trigesimámue partem reduci posse, tolli autem nequaquam posse, quasi ius naturale & diuinum diminui, non omnino tolli possit. Huic opinioni subscripsere præter alios Vincent. & Panormit. nume. 7. in c. in aliquibus de decimis. Fulgo. consi. 166. col. 2. Soci. consi. 295. col. 3. lib. 2. Bal. in l. comperit. C. de præscrip. triginta anno. Paul. Paris. dicto consil. 25. nume. 21. quod & Thomas velle videtur dum 2. 2. quęs. 87. artic. 1. & quolibeto 2. artic. 8. scribit, Ecclesiam Romanum Pontificem, & legislatores ecclesiasticos potuisse statuere, vt ratione decimæ partis alia pars minor à populo solueretur, ea ratione, quòd huius rei certa quantitas, aut portio non iure naturali nec diuino, sed humano tantùm inducta fuerit: igitur consuetudo circa hanc portionem constituendam, vt sit quidem decima, vicesimàve, plurimum poterit efficere, capitul. vltimo. de consuetudi. Quamobrem sub Rubrica de decimis, passim statuitur, in solutione decimarum attendendam esse consuetudinem. c. in aliquibus. §. vlti. c. commissum c. cùm sint homines. cap. dilecti. capu. ad apostolicæ. ex quibus & alijs hanc opinionem in decimis prædialibus non tantùm in personalibus dictæ q. 7. Francisc. Balb. veluti magis probatam elegit. eandem Communem esse asserit eam sequutus Boërius in consi. Biturices. titu. de consuetud. prædi. §. 12. Glos. tamen & Innoc. in dictoc. in aliquibus indistinctè censent nullam consuetudinem eximere posse laicos, nisi ea sit à Romano Pontifice comprobata, à solutione decimarum, nec personalium, nec prædialium, nec ab earum aliqua parte, quod satis durum est.

Henricus tandem in c. peruenit. de decimis. col. 5. existimat, laicos posse consuetudine eximi partim à solutione decimarum personalium: à prædialibus verò nec vlla ex parte consuetudine eos immunitatem adsequi valere: sicq́ue interpretatur tex. in dicto c. in aliquibus. veterùmque authorum sententiam. Quibus me hercle opinionibus, ea qua potuimus diligentia atque solertia perpensis, in hac difficili, atque non inutili quæstione, certò certiùs opinamur, decimas ex ea parte, qua à iuris naturalis, & diuini instituto processere: nempe vt significant, ac præmonstrant ministrantium spiritualia congruam sustentationem, eandèm que necessariam, nulla consuetudine tolli, nec diminuí posse: siquidem ius naturale, nec diuinum potest consuetudine vlla tolli, nec item diminui. Quòd satis manifestum est ex his, quæ notantur in c. vlti. de consuetudine. & ex ea ratione qua receptum est, ius naturale immutabile, ac perpetuum esse: atque itidem diuinum, quod ab vllo homine mutari nequit. Nam & si possit Princeps, ipsà ve consuetudo ius naturale, ac diuinum interpretari, ac docere ius prædictum ita esse intelligendum, vt in proposita specie, distinctis, certisue casibus, nihil aduersus ipsum ius naturale, nec diuinum committatur: nullo tamen iure fieri potest, nulla Principium licentia, nulla etiam immemoriali, vt aiunt, consuetudine, vt quod iure naturali, aut diuino Euangelico inductum fuerit, vel partim violetur, aut tollatur, quod euidenter colligam, ne ceruicosus quispiam refragetur existimans, posse consuetudine vel Summi præsulis dispensatione, ius naturale ac diuinum etiam ex causa diminui. Aut etenim animaduersa causa, quæ hanc diminutionem suadet, ius ipsum naturale, nec diuinum violatur: quippe quod ex ea causa cesset tunc sanè ea diminutio, vera est iuris diuini interpretatio, quæ ostendit manifestè, eum casum minimè à iure naturali nec diuino vetitum esse: & ideò Princeps nihil nouum per hanc interpretationem inducit, nec dicitur ius ipsum diminuere. Aut eadem causa perpensa, nihilominus iuris naturalis, vel diuini prohibitio, aut præceptum constat in hac ipsa parte, in hac ipsa specie, cuius gratia diminutionem, limitationemque iuris naturalis, & diuini permissam esse Summis Principibus fatentur quidam. Nulli dubium est, quin & in hac parte iuris diuini, aut naturalis, præcipientis, aut vetantis tollatur vis, ac potestas, eiusque obligatio. Quod si ita est, libentissimè quæram, vbi vel ex ratione, vel ex auth oritate sufficienti permissum sit etiam Summis Principibus, iuris naturalis vel diuini vinculum tollere, obligationem remittere: quenquàmue mortalium ab eis eximere? At fortasse dices, licet quidem Christiani orbis monarchis aliqua ex parte iuris naturalis, & diuini vinculum remittere, quanuis totam iuris eiusdem vim tollere eis concessum non sit: hoc profectò vti futile & leue commentum subsistere non potest, cùm Summo etiam Præsuli non liceat ius diuinum, nec naturale violare: & aperte constat ex prædicto moderamine, violentiam, iniuriamque iuri diuino, & naturali, irrogari: siquidem quod ex eis iuribus ante hanc particularem derogationem vigebat, modò post eam euanuisse censetur: quod dicendum non est. Id etenim conuincitur ex traditis à me ipso in Epitome de sponsalibus, secunda parte c. 6. §. 9. & capitu. 8. §. 6. numero 4.

Eas verò decimas, quæ iure tantùm humano indictæ Christianæ plebi fuêre, similiter censemus tolli posse consuetudine, quæ rationabilis sit, ac legitimè præscripta, qua & cætera, quæ iure etiam Pontificio statuta sunt sępissimè & regulariter tolluntur, c. vlti. de consuet. l. de quibus. ff. de legib. vnde plura colligi hoc in tractatu, & deduci poterunt.

Primum hinc constat, consuetudine induci posse, vt clerici à personalibus decimis sint immunes, licet iure canonico, etiam si sint ecclesiarum rectores, eas soluere teneantur. tex. à quibusdam ita intellectus, in c. nouum genus. de deci. vbi Abb. post Innocent. quam sequuntur Cardin. consil. xc. Hosti. Abb. & alij communiter in c. veniens. de transactio. Regia lex 2. titu. 21. part. 1. Quæ tamen indistinctè loquitur, & quibusdam magis placet, clericos iure communi à personalibus decimis liberos esse, propter cap. nouum genus. clericos inquam curam animarum habentes. Sic sanè receptum est, clericos, etiam ecclesiarum rectores, obnoxios esse decimarum solutioni ex prædijs patrimonialibus, quæ sint vel in propria, vel in aliena parochia constituta, iuxta communem omnium resolutionem in dicto cap. nouum genus. vbi glos. Regia lex 2. titu. 5. lib. 1. ordina. Item diuus Thomas 2. 2. q. 87. articul. 4. à quibus etiam possent eximi consuetudine, vel præscriptione. glos. in c. in aliquibus. de deci. & in c. quia cognouimus x. q. 3. Feli. in c. causam quæ. col. 1. de præscrip. Balb. de præscript. 5. part. princip. q. 7. Erit igitur aduertendum, posse clericos, etiam si non sint ecclesiarum rectores, consuetudine, vel præscriptione eximi à solutione decimarum personalium, & prædialium, etiam ratione prediorum patrimonialium, quæ sint in alterius parochia.

Secundò, licet magis communiter receptum sit, ex prædijs ecclesiarum intra alterius parochiæ limites sitis, decimas eidem parochię soluendas esse, prout not. Pan. & alij in d. c. nouum genus. idem Pan. in c. pe. 1. nota. de deci. idem in c. 1. de censi. post gl. ibi. & eleganter Cardi. consi. 88. nec refert, sint ea prædia dotalia vel non, secundem eosdem, quorum est opinio communis, hoc adserente Baldo Nouello de dote, col. 2. consuetudine tamen aut præscriptione obtineri poterit libertas ab harum decimarum solutione: & ita plerisque in regionibus obtentum est, nec immeritò, cùm & iuxta iuris canonici sanctiones decimas istas minimè deberi scripserint. glos. singul. in dicto cap. nouum genus. Diuus Thomas dicto arti. 4. & ibi Caiet. Balb. dicta q. 7. Regia lex 2. dicto titu. 21. & dicta l. 2. titu. 5. lib. 1. ordina. probatur autem hæc secunda illatio ab his, qui præcedentem tenuêre.

Tertio, deducitur iure optimo procedere consuetudinem, ex qua decimæ vni ecclesiæ debitæ iure communi, alteri ecclesiæ soluantur. c. ad apostolicæ. c. cùm contingat. c. quoniam. de elect. idem probatur alibi sæpissimè, dum scriptum est, consuetudinem in decimis soluendis considerandam esse: atque ibi hoc tradunt Abb. & alij. Cardi. consi. 88.

Quartò, fortiori ratione procedit, quod glo. &. Doct. per text. ibi tradiderunt in dicto c. cùm contingat. dicentes, consuetudinem veluti iustissimum interpretem obseruandam esse, quoties de iure dubium est, cui ecclesiæ decimæ ex certis rebus sint soluendæ: quod passim contingere poterit: imò in hac specie sufficiet decem annorum consuetudo, cùm ea non sit contra ius canonicum, sed potiùs eiusdem iuris æqua interpretatio, quæ præter ius aliquid inducere censetur, secundum Abb. in dicto c. cùm sint homines. cuius opinio ex eo probatur, quòd etiam iure canonico consuetudo præter ius, legitimè decennio inducitur, gl. optima in c. vlti. ver. consuetud. de consuetud. in 6. Abb. in c. certificari, col. 1. de sepultu. Rochus Curtius in c. vlti. de consuetu. in 2. requisito consuetudinis. q. 3. post Innocent. Hostien. Abb. & Doct. ibi. Bart. & communem in l. de quibus. col. 5. ff. de legib. Oldradus consi. 285. Abb. & Feli. col. 2. in c. statuimus, de maio. & obedien.

Quintò, hinc verum esse apparet, quod paulò antè ex Hosti. & alijs retulimus: nempe consuetudine induci posse exemptionem à solutione decimarum personalium, vt nec laici earum partem aliquam soluere teneantur, cùm ist hæc consuetudo iuri tantum humano deroget, nec irrationabilis sit, saluis prædialibus decimis, quæ sufficere videntur congruis sacerdotum alimentis.

Sextò, pariter infertur, veram esse illorum sententiam, qua decisum est, consuetudine posse decimam prædialem reduci ad vicesimam. aliàmve portionem: modò ea sufficiat honestę sacerdotum sustentationi: notat Guido Papæ decis. 284 dicens, ita Gratianopoli seruari.

Septimò, eodem iure defenditur consuetudo, quæ passim in orbe Christiano viget, vt ex certis fructibus nulla soluatur decima nec eius aliqua portio, vt pote de fœno, de herbis, ex oleo, si tamen ex alijs reditibus supersit iusta sacerdotum sustentatio: ita præter alios scribit Paul. Castr. consi. 17. lib. 2.

Octauò, ex his colligi poterit veritas glos. in c. cùm homines, de deci. quem sequuntur ibidem Abb. & Doct. & est similis in dicto c. reuertimini. quam dixit notab. Ias. in l. 2. q. 37. C. de iure emphyt. à quibus traditum est, laicos teneri omnino decimas deferre ad horrea clericorum, etiam si non fuerint ab eis petitæ, cùm tamen è contrario sint, qui teneant, decimas non deberi, nisi petantur à sacerdotibus: ita quidem censent Archi. in c. 1. de deci. in 6. Rota in antiquis, 25. Feli. in c. si autem col. 4. de rescript. Balb. de præscriptio. 5. part. quæst. 7. Adrianus quod libeto 5. artic. 1. ad finem. Guido Papæ decis. 283. Ex quibus colligit ampliùs Paul. Paris. consil. 15. nume. 26. lib. 1. quòd si decimæ tempore collectionis fructuum à sacerdotibus non petantur, postea peti non possunt: quod nec iure verum est, nec ab Archid. & sequacibus commodè deduci potest, cùm hi expressim priorem assertionem proposuerint ex diuo Thoma 2. 2. questio. 87. articu. 1. ad finem. cuius verba inferius à me explicabuntur aliter, quàm ab his accepta fuerint: & tamen vtcunque sit, nec ex Archi. nec ex alijs id potest adsumi, quod Parisius existimat æquum & verum esse: & ideò eius ampliationem falsam esse asseuerans, hac in controuersia tria vel quatuor proponam.

Primum, seruandam esse consuetudinem, si ea alicubi vigeat, quòd laici teneantur decimas deferre ad horrea clericorum, & eas clericis etiam non petentibus tradere. Secundum, si horrea sint publicè deputata, ad quæ decimæ omnium sacerdotum deferantur, opinor laicos teneri, etiam clericis non petentibus decimas in ea horrea adducere: satis enim fit decimarum tunc petitio. Tertium, opinor laicos teneri tradere decimas clericis etiam non petentibus, licet scientibus quantùm iure decimarum sibi pertineat: modò leui sumptu & labore possint istæ decimæ ad horrea clericorum, eorùm que domos adduci: alioqui si id non potest fieri, nec leui sumptu nec labore, non tenentur iure laici decimas afferre in domos horreàve clericorum, atque ita intelligo contrarias opiniones, quas modò retuli. Quartum, est aduertendum etiam cessantibus consuetudinibus, laicos non posse frumentum aliòsue fructus in propria horrea condere, nisi priùs clerici certiores fiant, vt vel ipsi, vel eorum procuratores adsistant, & sint præsentes fructuum collectioni, iustàsque eorum decimas percipiant, ne vlla fraus à laicis fieri possit in solutione decimarum: sicuti expressè adnotauit Spec. tit. de deci. ad finem. quem sequuntur Abb. & Doct. communiter in c. ex parte. in 2. de deci. Aufrer. in capel. Tholosana 109. & 432. Boêri. in consuet. Bituric. tit. de consuetu. prædialibus. § 12. Guid. Papæ q. 283. ex l. 2. C. quando & quib. quarta pars deb. lib. 10 adiuncta l. non solùm. ff. de rei ven. text. singularis in l. 2. titu. 5. libro 1. ordina. & in pragma. 17. Quanuis consuetudine possit obtineri contrarium, scilicet vt laici liberè colligant frumentum, cæteròsque fructus, & eos in propria horrea sine testibus condant, hisque ita conditis decimas integrè ministris spiritualium reddunt: quod in specie latè probat Aymon Sauilli. consil. 21. proquo videtur mihi, ni fallor, expressa Regia lex 3. titu. 5. lib. 1. ordina. licet huic consuetudini aliqua ex parte refragentur Specul. & sequaces.

Nonò, principaliter hinc perpendi poterit ratio vera & sanè iustissima, quæ Catholicos Hispaniarum Reges & præsertim Carolum primum, Cæsarem inuictissimum induxit, vt publicis edictis vetuerint, in his regnis decimas à laicis exigi, quæ per consuetudinem contrariam non consueuerunt solui, quemadmodum cautum est ab eodem Cæsare Toleti. anno 1525. l. 14. & 76. rursus anno 28. Madricij. l. 19. ac deinde Segobiæ, anno 32. l. 56. idèm que apud Gallos statutum est à Philippo quarto, anno 1354. ac ex consuetudinibus Aruerniæ idem constat tit. 17. arti. 18. & ex consuetudinibus Bituricensibus titu. de consuetud. præiudicialibus. § 12. vbi ita pluries iudicatum fuisse Parisijs adserit Boërius.

Decimo, his omnibus animaduersis apparet, hanc consuetudinem, quam circa decimas iure obseruandam esse censuimus, ex quadraginta tantùm annorum vsu sufficientem esse, vt ea legitimè præscripta censeatur. text. insignis in c. vlti. de consue. quod in specie ista, quam tractamus, Paulus Paris. scribit consi. 25. nu. 6. & 27. lib. 4. Nam quoties de consuetudine, non de præscriptione agimus, quadraginta annorum vsum legitimum esse censere tenemur: tametsi eadem in specie præscriptio longius tempus exigat. Anto. in dicto c. vlti. nume. 39. Felin. in c. ad audientiam. de præscrip. nume. 25. Nec ad consuetudinem istam, etiam si ei aduersetur iuris communis præsumptio, titulus est necessarius, cùm text. in c. 1. de præscript. in 6. procedat in præscriptione non in consuetudine secundum Archidiac. Domi. & alios ibi. Deci. consil. 134. ad finem. Alex. consili. 6. lib. 1. gl. Abb. & ibi Rochus Curtius in d. capi. vlti. folio paruo. 44. Ias. in l. de quibus nume. 49. ff. de legibus. Francis. Balb. de præscrip. 1. parte princip. q. x. à quibus & alijs itidem receptum est, nec bonam fidem requiri ad consuetudinem inducendam. Et licet Soci. consi. 297. lib. 2. Fulg. consi. 166. & expressius Balb. de præscrip. 5. part. princ. q. 7. senserint, hanc consuetudinem non posse induci minori seu breuiori tempore, quàm eo, cuius initij memoria hominum nulla sit: eorum sententia in consuetudine vera esse non potest: quamuis in præscriptione iure probatissima sit, cùm vel quadraginta anni probato titulo, vel tempus, cuius initium nulla hominum memoria teneat, requiratur ad pręscriptionem efficiendam in hac re, quam tractamus. d. cap. 1. de præscript. in 6. vnde maximè ad hoc conducit scire, qualiter consuetudo à præscriptione distinctim cognoscatur: quod ex Abb. Curtio, Balbo in dictis locis percipi dilucidè poterit: & potissimùm ex Antonio in dicto cap. vlt. numer. 49.

Vndecimò, attentè & diligenter pensitatis his, quæ hac de re tradidimus, censendum est, irrationabilem, & omninò iniquam esse eam consuetudinem, quæ laicos omninò ab omnium decimarum, personalium quidem & prædialium solutione, & obligatione eximeret in aliqua regione prouinciàue: etiam si sacerdotes eiusdem ibidem spiritualia ministrantes, aliunde quàm à decimis congruè possent alimenta percipere. Nimia etenim hæc est exemptio: siquidem ex ea tollitur illa recognitio, quam iustissimum & æquissimum est sacerdotibus ministrantibus spiritualia exhiberi, aliquo præstito stipendio, vnde ab episcopis hæc irrationabilis consuetudo admittenda non est, imò penitus rescindenda.

Septimò, ad eandem rationem expendi poterit dubium illud, an ex priuilegio Romani Pontificis possit laicis competere immunitas à solutione decimarum. Et planè qua ex parte iure naturali, vel diuino Euangelico sacerdotibus decimæ debentur, non possunt à summo Pontifice tolli, ea verò qua iure humano debitæ sunt per priuilegium Apostolicæ sedis, aliqua ex causa id iustificante, remitti aliquibus possunt, cùm hoc priuilegium sit dispensatio quædam contra ius humanum, quæ si sine causa fiat, tenet quidem in hunc sensum, vt factum eius ratione valeat, nec ab inferioribus in discrimen reuocetur, peccabunt tamen is, qui concesserit eandem, & is, qui ea vsus fuerit, quemadmodum explicuimus in Epitome de matrim on. 2 par. c. 6. §. 9. nu. 7. Et in hac materia hoc ipsum, quod vltimo loco diximus de dispensatione, sine causa, notat post alios Abb. in cap. à nobis. de deci. vbi gl. apertissimè adseuerat, posse Romanum Pontificem quibusdam hanc obligationem soluendi decimas remittere, quia per hanc remissionem non tollitur ius naturale omninò, sed partim fit contra id dispensatio quędam particularis, quam sententiam ibidem omnes concordi iudicio receperunt, et eos sequuti Deci. in consi. 113. col. 2. Soci. consi. 297. vol. 2. Idem Decius in cap. cùm ordinem. de rescript. in princi. quibus suffragantur iuris Canonici decisiones, quæ horum priuilegiorum mentionem faciunt ea approbantes, cap. suggestum. cap. ex multiplici. dicto cap. à nobis. & cap. ex part. & cap. vlt. de deci. cap. accedentib. cap. si de terra cap. dudum. de priuileg. Regia l. 23. tit. 21. part. 1. Ratio tamen glo. & si ab alijs probata sit, iure non procedit, dum eadem dictat, posse Romanum Pontificem dispensare contra ius naturale, tollere tamen illud non posse, & ideò posse aliquibus remittere obligationem soluendi decimas, non tamen tollere omninò, et vniuersaliter pręceptum de decimis soluendis, nam posse Papam aliquibus immunitatem istam concedere fatemur, quia iuri humano Pontificio non naturali derogatur, item non posse in vniuersum à summo ecclesiæ principe præceptum hoc tolli, verum esse censemus, non quia decimę sint omninò iure naturali statutæ, sed ex eo, quòd tale decretum esset irrationabile, minimeque conueniens Christianæ Reipublicæ, cuius interest spiritualium ministros inopes non esse, sed vti laborantes in vinea Domini mercedem aliquam decentem à laicis capere, atque itidem neutiquam posset commodè pręceptum de soluendis decimis generali lege abolêri, quin iuri diuino, & naturali præiudicium fieret, quod nullo pacto est admittendum.

Octauò, eodem iure erit examinanda illa controuersia, quę non minorem præcedentibus dubitationem habet, an vera & propria præscriptio, titulo solius vsucapionis eximere possit quem ab obligatione soluendi decimas. Clericos etenim posse præscriptione adquirere exemptionem istam, cùm sint capaces quasi possessionis spiritualium iurium, à iuris vtriusque Professoribus receptum est, & præsertim à gl. in d. cap. in aliquibus, quam Doct. ibi sequuntur. Feli. in d. c. causam quæ. col. 1. Balb. in d. §. parte princip. q. 7. qui hanc opinionem intelligunt, etiam quo ad totam decimarum portionem, idem notat Domi. in c. 2. §. pen. de deci. lib. 6. & probatur in c. de quarta. de præscript. Laici verò velut in capaces huius quasi possessionis pręscribere non possunt hanc immunitatem, sicuti gl. in d. c. in aliquibus, & hi, qui eam sequuntur in præcedenti sententia palàm adseuerant, à quibus in hoc vltimo ipse dissentio, quippe qui etsi sciam laicos incapaces esse quasi possessionis iuris percipiendi decimas ex alienis fundis, quæ ecclesijs debentur, dicto cap. causam quæ. non video alicubi probari eos esse incapaces ad quasi possidendam exemptionem istam à solutione decimarum, cùm nec istud ius sit spirituale, nec quasi spirituale, non enim est ius percipiendi eas decimas, quæ sacerdotibus ministrantibus spiritualia debentur, nec easdem decimas verè debitas retinendi, sed ius percipiendi ex agris proprijs fructus integros absque detractione decimarum, quod quidem ius esse spirituale, vel quasi, eiusque incapaces esse laicos, mihi nondum ex iuris Pontificij sanctionibus constat. His accedit non omninò debilis ratio, quòd si huius iuris & exemptionis à solutione decimarum essent in capaces laici, nulla confuetudo, etiam temporis, vt aiunt, immemorialis posset eximere laicos ab obligatione soluendi decimas integras, vel earum partem. Quod tamen falsum esse constat ex superiùs adductis, probaturque isthæc argumentatio: Quia nulla consuetudo, etiam temporis, cuius initium memoria hominum nequit comprehendi, non reddit capaces alicuius iuris eos, qui verè incapaces existunt. Abb. in 5. requisito consuetudinis, in cap. vlt. de consuet. & ibi Rochus fol. 30. col. 4. Feli. in d. c. causam quę. col. 2. gl. in c. nobis. verb. iurisdictione. de iure patr. & in cap. sicut. verb. impedire. & ibi Abb. de electione. idem Abb. in cap. sacrosancta. col. vlt. de electio. Selua de benefi. 2. par. quęstio. 23. col. 6. & hi, qui Ioan. Monach. sequuntur in c. 2. de præb. in 6. quorum memini in huius lib. cap. 10. Hinc igitur fit, vt posse laicos præscriptione eximi à iure soluendi decimas, etiam quo ad totum, verum esse, alijs refragantibus censeam, ea vero præscriptio, vel erit quadraginta annorum cùm tituli probatione, vel temporis immemorialis iuxta cap. 1. de præscript. in 6. Erunt forsan, qui etiam hac opinione recepta existimabunt, non sufficere ad hanc præscriptionem perficiendam tempus ordinarium quadraginta annorum, sed esse omninò necessarium tempus ordinarium duplicatum ex Iurisconsulti ratione in l. sic. ff. quemadmodum seruit. amit. Vbi scriptum est in amittenda seruitute, quæ sit discontinua, exigendum esse tempus duplicatum, idem adnotauit. glo in cap. cum ecclesia sutrina. de caus. poss. in glo. penult. cuius præter alios meminit Ias. in l. 2. C. de iure emphy. colu. 2. Et licet Bernardus dixerit, hoc procedere iure ciuili, aliudque esse iure canonico, id frequentissime improbatum est, cùm nulla hac in re constituatur differentia inter ius ciuile, & Pontificium.

Nec satis facit, quod quidam diligenter satis animaduerterunt, Iurisconsulti responsum minimè tractare de præscribenda seruitute discontinua, nec de amittenda discontinua eadem seruitute, siquidem ea duplicatio temporis necessaria non est, vbi seruitus ita constituta fuerit, vt alternis diebus vel noctibus ea possimus vti, sed id demum Iurisconsultum respondisse, duplicatum tempus requiri in amittenda seruitute, cuius vsus alternis annis, mensibus, vel hebdomadis competit, quod ibidem à gl. videtur perpendi, & expressius ab Anto. in cap. peruenit. de censibus. nu. 9. vers. & aduerte. Ripa in d. c. cùm ecclesia. nu. 119. Balbo de præscript. 3. part. quartæ part. princip. senserunt idem glo. & Doct. in l. penult. & fin. C. de seruit. & aqua. Nam cùm ius percipiendi decimas non quotidie, nec alternis ad huc mensibus, sed certo anni tempore competat cum effectu exactionis, sitque eius quasi possessio minimè continua, imò potius discontinua, authore Innocent. ind. cap. de quarta. & ibi Feli. col. pen. videtur rationem Iurisconsulti hac in re locum sibi vendicare.

Verùm huic obiectioni respondemus primò, ius istud percipiendi decimas non esse seruitutem, sed quandam iuris Pontificij iustissimam indictionem, qua decentissimè ministri spiritualium retributionem ex temporalibus accipiunt, nec hoc ius est ad exemplar seruitutum temporalium censendum. Secundò, eadem obiectio cessat, quia duplicatio temporis à Iurisconsulto inducta ad quadraginta annorum spacium tantùm extenditur iure Canonico: ita vt quadraginta anni iure Canonum sæpissimè ad pręscriptionem requisiti, minimè duplicentur, quemadmodum notant Panormit. Felin. & alij in d. cap. de quarta. Cæpola de seruit. vrb. præd. cap. 24. quorum opinionem fatentur Communem esse Francisc. Balb. d. 3. part. q. 2. sicuti nec viginti anni, qui iure ciuili inter absentes exiguntur, in his præscriptionib. duplicantur, secundum gl. in d. l. pen. & fi. Cæpolam & Balb. in dictis locis, aduersus Abb. in d. c. de quarta. col. penul. Sed & tertiò considerandum erit, in personalibus seruitutibus, quę à re personæ debentur, vel à persona personæ, minimè dari seruitutem discontinuam, siquidem animus semper & continuò possideat. l. 3. §. vnde vi. ff. de vi & vi armat. Bart. eleganter in l. iusto. §. non mutat. ff. de vsucap. cui cæteri consentiunt, & maximè Paul. Castren. consi. 3. col. vlt. lib. 2. et consi. 444. lib. 1. nu. 18. Abb. in cap. cùm ecclesia. nu. 42. de caus. poss. & propri. quam opinionem fatentur Communem esse Balb. 2. part. 5. part. princip. q. 3. vers. circa primam. Et Feli. in d. c. de quarta. nu. 37. Quam ob rem in hoc dubio, quod tractamus, non erit locus Iurisconsulti responso, in dicta l. si sic. Quin & ex hac vltima ratione perpendendum erit, quod solet frequentissimè in Praxin incidere, quantum, scilicet, tempus necessarium sit ad præscribendam seruitutem iuris paciscendi in alieno agro, & quibusdam visum est, tempus immemoriale requiri: nam ita verum esse censent Petrus Iacobi in pact. titu. de seruit. pecoris depressi, & sequenti. Cæpola de seruit. rust. præd. cap. de seruit. iuris paciscend. nume. 14. & cap. de seruit. aquęduct. nu. 39. Guido Papæ decisi. 573. Anchar. consil. 255. Decius consil. 483. numer. 26. Bertrand. consil. 24. lib. 1. numer. 10. Parisius consil. 27. libro primo. numer. 70. Chassanæ. in consuetu. Burgundiæ rubr. 13. §. quinto. numer. 16. & 17. Quorum omnium ea est præcipua ratio, quòd ista seruitus habet causam, aut quasi possessionem discontinuam, & ideò non poterit præscribi aliter, quàm per tempus immemoriale. text. in l. hoc iure. §. ductus aquæ. ff. de aqua. quot. & æstiua. l. seruitutes. La magna. ff. de seruitutibus, vbi. gl. & communis, quam præter alios tradit Balbus de præscript. 2. part. 4. partis principa. & ante eum Cæpola de seruitut. vrban. præd. cap. 19. Vnde cùm isthæc ratio communis sit, consequitur necessariò, præmissam conclusionem ab ea deductam etiam communem esse, & ea ratione in Praxi admodum est recepta in supremis huius regni tribunalibus. Sed ex nouioribus quidam opinantur, rationem falsam esse, omninò existimantes, seruitutem, cuius causa discontinua sit, præscriptione ordinaria adquiri posse, nec requiri immemoriale tempus, quod modò discutiendum non est, nam & eam disputationem lector, si libuerit, legere poterit apud Ioannem Longouallium, in repet. l. imperium. 4. parte. ff. de iurisdictio. omnium iud. & Corasium in l. seruitutes. 4. ff. de seruit. numero 21. Et tamen etiamsi communis opinio iure non probaretur, ad huc in vsucapienda hac iuris pascendi seruitute requirendum esset tempus, cuius initium memoriam hominum excedat, vel quadraginta annorum cum titulo, ex eo quòd ista seruitus maximi sit præiudicij, & præscribens habeat contrariam iuris præsumptionem, sicuti paulò antea diximus ad intellectum c. 1. de præscript. in 6. ex quo & defendi poterit, quod Dynus in regu. possessor. numero 34. scribit, dicens, iure Canonico ad præscribendum vsumfructum requiri tempus immemoriale, dum subdit, vel verius transcursus temporis, à quo memoria non extet, quod & iure ciuili procedere Accursi. sentit in d. §. non mutat. vsufructus etenim seruitus est. l. i. ff de seruit. cuius vsucapio habet iuris præsumptionem aduersam, censeturque maximi præiudicij, quam ob rem requirit quadraginta annorum possessionem cum titulo, vel tempus immemoriale. Ab omnibus tamen receptum est, vsumfructum, quantum ad tempus & titulum, eodem modo vsucapi, quo dominium, cùm pars dominij sit, nec in hoc vllam esse differentiam inter ius Canonicum & Ciuile, ex his quæ tradunt Panormit. in dicto cap. de quarta. numer. 27. Paul. Castr. in d. l. seruitutes. in fine princ. Bart. & alij in d. §. non mutat. Balb. de præscrip. 2. par. 4. partis princi. q. 2. col. 3. & Doct. per tex. ibi in l. vlt. C. de long. temp. præscript.

Sed quia in hoc ipso capite non omninò consensimus interpretationi, quam Doctores passim comminiscuntur ad text. in d. c. 1. de præscript. in 6. non satis arridet nec placet, in vsucapione iuris pascendi eam decisionem admittendam esse. Igitur his summotis quærendum est, sitne ista seruitus realis, an personalis? siquidem vbi realis sit, confestim erit locus sententię communi, qua diximus, tempus immemoriale requiri, at si personalis appareat, non erit exigenda tanti temporis vsucapio, ac sufficiet ordinaria, longique temporis quasi possessio. Seruitus sanè ista iuris pascendi realis est, vbi ea constituitur ad vtilitatem alicuius prædij, nempe vt animalia, quibus illud prædium colitur, in agro vicino pascantur, vel vt animalia, quæ in hoc prædio educantur, in alterius fundo pabulum habeant. l. 3. l. pecoris. ff. de seruit. rust. præd. l. 6. titu. 31. Parti. 3. notant Faber & Ias. in §. æquè. Inst. de actioni. colligitur ex his, quæ Cæpola tradit lib. 1. de seruit. c. 2. & tit. de seruit. rust. præd. c. de seruit. aquæduct. & c. de seruit. iuris pascendi. in princip. secundum quem & alios erit hæc seruitus personalis, cùm alicui competit nullius agri aut fundi ratione. Quid ergo de seruitute iuris pascendi intra fines alicuius ciuitatis, oppidi, aut villæ, vicinis alterius ciuitatis competentis, vt hi possint propria animalia mittere in pascua aliena, an erit realis, vel personalis? & esse personalem scribit Aymon Publicius in Consue. Aruerniæ, tit. 25. arti. 2. quod expressim alter Aymon Sauillia cons. 4. col. 2. asseuerat ex hoc dicens, hanc seruitutem adquiri vsucapione ordinaria: nec requiri immemoriale tempus: quod ex Paul. Cast. colligitur in consi 113. in causa, quæ vertitur inter communitatem barzani. & præced. lib. 2. col. 2. nam & si seruitus ista causam discontinuam habeat cum personalis sit, animo semper quasi possidetur, vt paulò antè scripsimus. Verum seruitutem istam realem esse opinor, vel eo, quòd gratia habitantium in certo loco constituatur: vel ipsi loco adquisita sit, aut contemplatione rei municipibus in aliqua ciuitate, vico, vel, oppido de gentibus perpetuò competat. text. insignis in l. testatrix. §. plures. ff. si serui. vendice. Parisius consi. 27. lib. 1. ad finem. Zasius tit. de seruit. rust. præd. col. 3. idem expressius lib. 1. singu. respons. c. 11. Ioan. Longouallius in d. l. Imperium 4. parte. Ergo si seruitus hæc prædialis est, & discontinuam causam habet, iusta ratione colligitur perpensa communi omnium sententia, eam adquiri regulariter non posse vsucapione ordinaria, minorive, quàm eius temporis, cuius initium memoriam humanam excedit.

Et licet hæc controuersia difficilis sit, maximàmque dubitationem habeat concors omnium opinio, in praxi tamen ita receptum est: quam ob rem conabimur eam intra quosdam limites constringere, ne passim & sine delectu aduersus iuris rationem obseruetur: & ob id trademus species aliquot, quibus manifestum erit, non esse hanc communem sententiam in vniuersum accipiendam. Est siquidem considerandum, satis esse, allegantem ius seruitutis huius, seu alterius cuius libet discontinuæ, in iudicium deducere, se vsum fuisse decennio hoc iure pascendi, sciente & patiente aduersario ex titulo donationis, venditionis, aliòve sufficientiad constituendam seruitutem. Nam & si non probet hunc titulum, is omninò præsumitur, donec oppositum probetur. Nec tunc ratione præscriptionis seruitus adquiritur, sed titulo ex vsu decennij probato. glo. elegans vbi Bart. Paul. Castrensis, & alij communiter in d. l. seruitutes. Cæpola de seruit. urb. præ. cap. 19. colum. 3. Balbus de præscrip. 2. part. 4. partis princip. q. 1. Alex. consil. 69. lib. 5. num. 7. Cæpola in cons. ciuili. 11. col. penul. qui hanc esse Communem opinionem passim fatentur, & probatur in l. si certis annis. C. de pact. tradit etiam Felin. in cap. de quarta. de præscript. num. 41. Iason in l. qui in aliena. nu. 44. ff. de adquir. hæred. tex. insignis in l. 1. §. vlt. ff. de aqua pluuia arcen.

Secundò animaduertendum est, hac in re duos tradi casus à Petro Iacob. in pract. tit. de serui. pec. de pręs. & Guidon. q. 573 quib. ius hoc pascendi decennio adquiratur. Primùs sanè vbi vsus hic decennio contingens præcesserit, patiente eo contra quem præscribitur, & recipiente mercedem aliquam in precium huius pastus pro quolibet animali, quolibet anno, vel mense, hic etenim actus simul cum patientia & vsu decennij, sufficit ad adquirendam hanc seruitutem. Secundò, idem erit, cùm intra decennium, quo vsus huius iuris institutus est, in iudicio controuerso pronunciatum à iudice extiterit, pignora capta ab eo, contra quem præscribitur, restituenda fore vsucapienti, aut proposita in iudicio à pascuorum domino querela aduersus vsucapientem & vtentem pascuis alienis, reus absolutus fuerit, his equidem sententijs saltem bis latis, ac simul decennij vsus operantur legitimam adquisitionem. Quamuis ipse satis dubitem, an in Praxi obtineri possit, vt in his tribus speciebus à frequentissima omnium sententia recedatur. Et tamen illud est adijciendum, seruitutem etiam discontinuam ex vero, & probato titulo, bona fide, & decem annis inter præsentes, ac viginti inter absentes optimo iure ad quiri, vt expressim adserunt Paul. Castren. in dicta l. seruitutes. Cæpola dicto c. 19. Balbus d. q. prima. col. 2. Felin. in d. c. de quarta. col. penul. Faber in dicto §. æquè. columna 5. ex l. vltima, in fine. C. de longi temp. præscript. l. si ego. §. primo. ff. de publici.

His verò, quæ de iure pascendi tempore adquisito adnotauimus, maximè congruit, quod scribit Panormitan. in capi. dilecti. numero 7. de arbitris. existimans, in his agris, quorum pascua pluribus ciuitatibus aut oppidis communia sunt, quosque compascuos appellat Cicero in Topicis, communionem, & societatem istam dissoluendam fore, quoties horum agrorum pascua non sufficiunt omnibus socijs, & necessaria sunt ad pascenda animalia eius oppidi, cuius dominio, limitibus, ac finibus cedunt & competunt. Quasi dominus præferendus sit imminente hac necessitate tex. optimus in l. venditor. in fine. ff. communia præd. huic Panormit. sententiæ suffragantur Doct. in dicto cap. dilecti. Isernia in constitu. Neapoli. Rubri. 37. libro 3. numero 2. Et ibi Afflict. numero 8. Idem Afflict. decisio. 290. Paul. Parisi. consil. 27. libro 1. numero 134. Rochus Curtius de consuetud. folio paruo. 46. colum. 2. quorum sensus idem significat, siue isti agri sint compascui ex præscriptione, siue ex pacto, siue alio quocunq, titulo. Loquuntur tamen hi Docto. in ea specie, vbi vnus ager est quo ad pascendi vsum, domino & alteri communis. Quòd si prædia, & territorium duarum vrbium, vel oppidorum, compascua & communia sint, quoad vsum pascendi vtirusq, oppidi hominibus, & petatur huius societatis, & communionis dissolutio ex Panormit. opinione, probandum erit, hunc promiscuum pascendi vsum non sufficere animalibus illius oppidi, qui hanc dissolutionem petit, alioqui locus non erit huic petitioni.

Sed & quoties quis vel præscriptione, vel pacto, ius habet pascendi animalia in prædio alieno, non potest prædij dominus quidquam agere, quo liber hic vsus pascendi impediatur, sicuti nec dominus fundi seruientis potest ædificare in præiudicium seruitutis. l. si domus. ff. de seruit. vrb. prædio. l. si eo loco. ff. si serui. vendic. optimè Socin. consil. 105. & sequentib. libro 1. Et in hac specie de iure pascendi Aymon Sauilli. consil. 4. colum. 2. & alter Aymon in consuetud. Aruerniæ. folio 155. colum. 2. & Cæpol. in tractat. de seruit. rustic. præd. cap. de seruit. iur. pasc. nume. 18. & 26.

Sic rector ciuitatis, eiúsue decuriones minimè possunt præter morem iam vsu receptum, vel ex consensu omnium, aut ad publicam vtilitatem, vel ex Regia permissione pascua omnibus ciuibus communia, vel ad tempus, vel perpetuò inter dicere, nec ex eisdem agris partem aliquam certis claudere limitibus, & prohibere pascendi vsum, quod notat Bartol. in l. toties. §. primo. per text. ibi. ff. de pollicitat. Idem Bart. in l. ambitio. numero duodecimo. ff. decret. ab ordine faciend.

Cæterùm, vt ad tractatum de decimis, à quo digressi fuimus, redeamus, si verum est, posse laicos eximi à iure soluendi decimas, vel præscriptione, vel consuetudine, iuxta ea quæ superiùs tradita fuêre, discutiendus erit sensus verborum, quæ diuus Thom. scripsit. 2. 2. quæst. 87. artic. 1. ad finem. & quodlibet. 6. art. 10. his equidem, & similiter laudabiliter ministri ecclesiæ decimas non requirunt, vbi sine scandalo requiri non possent propter desuetudinem, vel aliquam aliam causam. Nec tamen sunt in statu damnationis, qui non soluunt in Iocis illis, in quibus ecclesia non petit, nisi fortè propter obstinationem animi, habentes voluntatem non soluendi, etiamsi ab eis peterentur. Hactenus Thom. addit ipse quodlib. 2. arti. 8. malè facere ecclesiarum rectores, si decimas exigunt à laicis in ea prouincia, vbi non est consuetudo eas dari, & sic vbi consuetudine obtentum est, decimas ministris ecclesiarum non solui, cùm ea petitio maximam præberet scandalis & tumultibus occasionem. Ex his etenim ego colligo, diuum Thom. fateri, sacerdotes nec posse, nec debere decimas exigere, vbi vel præscriptione, vel consuetudine, earum solutio & exactio cessauerit. Quòd si ea consuetudo pręscriptióue potuerit obligationem soluendi decimas tollere, non dubium est, nec tunc sacerdotibus eas exigentibus absque vllo scandalo, necessariò soluendas esse. Sin autem consuetudine, aut præscriptione tolli non potuit obligatio ista ob particulare scandalum, non est omittenda decimarum exactio, tametsi ob generale periculum, vt schismati obuietur, laudabiliter omitti posset, vt scribit Alexand. Halensis 3. part. q. 51. membro. 6. artic. 1. Deinde si verè sunt laici decimarum debitores, non video quo pacto valeant excusari ab earum restitutione, ac subinde à peccato, ex eo quòd à sacerdotibus decimæ non petantur, nec enim ex hoc libera earum remissio deducitur, potissimum quia non sponte omittitur petitio, sed ne locus detur scandalo. Igitur non constant sibi ea, quæ Thom. scribit: nisi eius verba intellexerimus, præmissa consuetudine, quæ iure potuit obligationi decimarum derogare, nam tunc laici minimè tenentur decimas soluere sacerdotibus, etiam petentibus. Et quod Tho. sentit hanc consuetudinem nequaquam eximere laicos à decimarum obligatione, vbi ecclesia eas petat, accipiendum est de petitione, quæ fiat à Rom. Pont. vel à concilio, sublata hac ipsa consuetudine aliqua iusta ratione, per sententiam, decretum, aut constitutionem ecclesiæ, sicuti intellexerunt eadem verba Floren. 2. par. tit. 4. c. 3. §. 6. & Syl. verb. 10. q. 4. versi. quantum ad 3. Hæc tamen consuetudinis derogatio ab ecclesia omittenda est, ab ipsoque summo eius pastore ob scandalum euitandum, atque ita sunt interpretanda, quæ à diuo Tho. hac de re scripta sunt. Sic dum ecclesia consuetudinem istam non reuocauerit, laici eam seruantes liberi sunt à peccato, ei verò obnoxij, si obstinato animo ita ea consuetudine vtuntur, vt parati sint decimarum solutionem omittere, eamque immunitatem proteruè & contumaciter defendere, etiam prædicta consuetudine ab ecclesia reuocata.

Illud verò prætermittendum non est, eam præscriptionem, qua adquisitum est ius percipiendi decimas intra alienam parochiam, ad noualia minimè extendi. text. insignis in cap. cùm contingat. de deci. siquidem præscriptio non procedit sine possessione, quę in noualibus nusquam contingit, & ideò in eis præscriptio obseruanda non est. optimus ad id textus in l. 1. §. si quis hoc interdicto. ff. de itine. actuque priuat. vbi Bar. & Angel. ad idem l. qui fundum. §. 1. ff. de vsucap. pro empt. quam dicunt sing. esse Roma. Singul. 577. & Balbus de præscript. 2. part. princip. q. 2. Hoc tamen verum est, vbi nouale omninò distinctum est ab his agris, qui coli consuetuêre, & è quibus præscribens decimas obtinuit. Nam si nouiter proscissus fuerit ager, ex quo Syluę cæduæ, glandium, fœni aut herbæ reditus percipiebantur, & horum decima portio vsucapienti soluta fuerit, etiam ad eum pertinebit frumenti nunc primum ab agro collecti decima. Hic etenim ager vsucapienti decimas reddere consueuit ex fructibus ab eo perceptis, vnde parùm refert fructus eius nunc mutari, secundum Panormit. in consi. 71. in 2. lib. & Paul. Pari. cons. 73. lib. 4. his accedit tex. in cap. commissum. & in cap. cùm in tua. de deci. vbi Panormita. Felin. in cap. auditis. nume. 9. de præscription. Balb. dict. q. 2. Nec oberit præmissis decisio tex. in c. ex parte. in 3. de deci. qua probatur, priuilegium de percipiendis decimis alicui concessum etiam noualia continere. Quia distinctum ius est in priuilegio concesso ecclesiasticis, quod ad noualia extenditur, seu noualia comprehendit, licet pręscriptio non sit ita benignè intelligenda. glo. & alij communiter, quemadmodum ibi testatur Panormit. in cap. cùm contingat. de deci. Priuilegium verò hac in re laicis concessum nequaquam seruandum erit in noualibus. c. tua. §. vlt. de deci. Regia l. 23. tit. 21. part. 1. Sed profectò magis consonum iuribus apparet, priuilegium de decimis percipiendis, etiam clericis concessum ad ipsas noualium decimas minimè extendi, cùm ea decisio, quæ Communem opinionem probare videtur in d. cap. ex parte. specialem rationem habeat, quippe quæ meminerit priuilegij concessi his, quibus iure communi, & ordinario decimæ competunt, licet ab eis ius eas percipiendi, præscriptione iurève speciali sublatum sit: quod quidem priuilegium fauorabilem causam habet, & ideo ita largè accipitur, vt & noualia includat. ex gloss. egregia in capitu. statutum. de præbend in 6. cuius alibi mentionem fecimus, atque ita in specie à communi sententia discedit Fortun. in §. & quid si tantum. ff. de lib. & posth. colum. 77. cui suffragatur tex. in cap. 2. §. 1. de deci. in 6. Vbi & initio capitis expressum est, non satis esse, quod quis habeat priuilegium percipiendi decimas intra alterius confinia, vt percipere possit noualium decimas: nisi & quo ad noualia priuilegium speciale fuerit adsequutus: Quin & hoc ipsum de percipiendis noualium decimis erit strictè interpretandum sicuti ibidem cautum est, & prætereà priuilegia, cùm ex his alteri fit præ iudicium, restringenda sunt ad hunc sanè modum, vt attentis, & maturè perpensis verbis & mente concedentis, in eo accipiantur sensu, qui minus alterius iuribus lædat. text. in regu. ea quæ. de regul. iur. in 6. cap. cùm olim. & ibi Docto. de consuetu. cap. penul. vbi gloss. & Abb. & idem Abb. in cap. quia circa. de priuileg. glos. in l. vlti. §. in computatione. C. de iure delib. gloss. & Abb. cap. cùm olim. in 1. de priuileg. Alexand. consi. 229. columna 6. & 7. libro 2. Deci. consil. 113. Felinus & Deci. in cap. super eo. de offi. deleg. Deci. in cap. quæ in ecclesiarum. de constitut. numero 26. & consil. 520. columna 1. Iason in l. quo minus. ff. de flumini. Felinus in capit. 1. numero 4. de rescript. Idem in cap. causam quæ. numero 10. eodem titulo. Selua. de benefic. 3. parte. quæstione 13. Abb. in cap. in his. de priuileg. Gozadi. consil. 14. numero 18. à quibus plura ad id iura inducentibus præmissa deducitur resolutio, quæ maximè probat Fortuni. sententiam.

Ad id idem consideranda est decisio text. in dict. cap. penulti. de priuileg. ex qua priuilegium alicui concessum, quo is eximitur à solutione decimarum ex fructibus noualium, intelligendum est de his noualibus, in quibus alter non habet tempore dati priuilegij, quasi possessionem iuris percipiendi decimas, & hoc, ne illi fiat præiudicium præter concedentis hanc immunitatem intentionem, quo fit, vt idem sit dicendum, vbi noualia essent tempore datæ immunitatis proscissa, & ex eis debitæ fuissent decimæ alteri, secundum Panormita. hoc ex communi omnium sententia adserentem in dicto c. penult. ac tandem, si eidem Panorm. credimus, præfatum priuilegium erit intelligendum in his noualibus, quæ post ipsius dationem proscissa fuerint, non in his, quæ iam tempore datæ immunitatis proscissa fuerant, cùm statim facta proscissione, & ipsis agris cultis sit acquisitum maximum ius, quo ad decimas percipiendas his, quibus idem ius alioqui competebat. Et ideò non est voluntatis Romani Pontificis, eis præiudicare, nisi id apertè constiterit.

Qua ratione conciliari, ni fallor, possunt duę sanè repugnantes sententiæ, vna quidem eorum, qui constanter adseuerant, prædictam Decretalem constitutionem etiam procedere in priuilegio immunitatis á solutione decimarum ex agris antiquitus cultis, & coli solitis, vt id priuilegium accipiatur & intelligatur absque præiudicio eorum, qui sunt in quasi possessione percipiendi ex eisdem agris, & eorum fructibus decimas, quasi Pontifex summus noluerit eis præiudicare. Quod ita esse existimârunt Innocent. & Cardin. in dicto capi. penulti. Oldrad. consi. 268. Feli. in cap. causam quæ. de rescript. nume. 11. Et Catellianus Cotta in vltimis memoralibus. dictione, Priuilegia. Altera Boatini & Abba. in dicto capitulo penultimo, quibus accedit eleganter Decius consilio 113. Hi etenim contrarium expressim profitentur, censentes, priuilegium immunitatis à solutione decimarum ex agris antiquitus cultis, ac iam proscissis, esse obseruandum etiam in his agris, è quibus decimas alij percipiebant, idque ius tempore dati priuilegij quasi possidebant. Nam huius difficultatis propria & vera dissolutio pendet à verisimili, & præsumpta mente concedentis hoc priuilegium. Atque ideò si possessio est penes eum, ad quem iure communi spectat, nec alibi potest ea immunitas effectum sortiri, opinio Panormitan indubio admittenda est, cùm huius possessionis scientiam præsumatur concedenti satis notam esse, cap. 1. de constit. in 6. & ei derogare voluisse, Quod secus erit, vbi ea immunitas potest effectum habere extra res illas iure communi possessas, quibus & earum possessioni non est pręsumendum principem derogare voluisse. Sic sanè vbi possessio iuris percipiendi decimas est apud eum, cui iure communi & ordinario minimè competebat, licet priuilegio, consuetudine; aut præscriptione alioqui ei quæsita sit, omninò locum sibi vendicat Innocentij, Cardina. & aliorum sententia. Cùm priuilegium simpliciter concessum de decimis, ex agris etiam antiquitus cultis non soluendis, vllo pacto non præiudicet his, quibus præter ius commune competit quasi possessio percipiendi decimas, ex eo, quòd huius quasi possessionis summus Pontifex ignarus est, nec eius mentionem in priuilegio fecerit, & ideò eam tollere non præsumitur, quod ex his, quæ in dicto capitulo penultimo scribit Panormitan. colligi diligenter poterit.

ARGVMENT. CAP. XVIII.

Expenditur constitutio l. diffamari. C. de ing. & manu.

SVMMARIVM.

- 1 Nolenti, mandante iudice instrumentum exhibere, denegatur ius id in posterum in iudicio ad fidem obtinendam producendi.
- 2 Vt imponatur perpetuum silentium diffamanti & nolenti agere, bina admonitio requiritur.
- 3 Quid distet l. diffamari à l. si contendat. ff. de fideiuss.
- 4 Iudex ipsius rei principalis adeundus est, cùm alterum ex his remedijs in iudicio proponitur.
- 5 Excommunicatus non est admittendus, si velit vti auxilio dictarum legum, & ibi de exceptione excommunicationis in foro seculari opposita.
- 6 Actor vocatus ad iudicium ex l. diffamari. & similibus, poterit eligere alterum ex duobus iudicibus ipsius rei.
- 7 Dictarum legum decisio etiam in criminalibus admittenda est.
- 8 Successor vocatus ad primogenium, potest iudicis officium implorare viuente ipso possessore, cui successurus est, vt pronuncietur, primogenium ad eum mortuo possessore pertinere.

CAPVT XVIII.

DVO traduntur iure Cæsarum affinia remedia, quibus consultum est illis, qui vel aliorum diffamatione iactantiáve passim infestantur, vel timent actionibus non oportunè mi peti: eo sanè tempore, quo legitimis defensionibus varijs casibus fuerint frustrati. Primum est ex l. diffamari. C. de inge. & manu. Alterum ex l. si contendat. ff. de fideiussor.

Nam vt primum examinemus, erit diligenter adnotandum, id auxilium diffamatis competere, in eum effectum, vt à iudice cogantur diffamantes intra certum diem actionem vel ius quod habent, in iudicium deducere, adiecta comminatione: & ea postmodum exequutioni tradita, perpetui silentij imponenda, ni intra præfinitum diem egerint. text. singu. in dicta l. diffamari. vbi hoc expressim adnotârunt Albericus, Saly. Fulgo. & Bal. num. 16. Innocent. colum. 1. cui cæteri accessêre in capit. conquerente. de offic. ordin. Antoni. & Feli. num. 16. in cap. accepimus. de fide instrumen. Rota Antiqua. 305. Angel. Areti. Inst. de except. in princip. num. 23. Hanc siquidem formulam præ oculis iudices habêre debent, quoties iusta causa id postulauerit: Decernere sanè tenentur in hunc modum interloquuti, vt intra certum diem agat quis actione sibi competenti, hoc adiecto, eum alioqui non esse audiendum, eiq́ue perpetuum silentium imponi, quod etiam probatur in capit. vlti. qui matri. accusa. possunt. vbi gloss. cap. accepimus, de fide instrumen. gloss. optima, ac communiter recepta in l. 1. C. vt nemo inuit. agere. vel accusa. cogatur. Quibus accedit, quòd si iudex aliqua iusta ratione motus præceperit in iudicio instrumentum quoddam exhiberi, eius verò possessor obedire noluerit, poterit interloquendo pronunciare, nullam fidem exhibendam fore ei instrumento, si quando ab eo contumace fuerit in iudicio productum. l. vt C. de fide instrumen. Barto. in l. 1. §. edenda. ff. de edendo. Innocent. Panorm. & alij in cap. G. perpetuus. de fide instrumen. columna penulti. Bart. Ang. Saly. Alex. Iason in l. 3. col. 3. C. de edendo. Deci. in cap. 1. de probat. columna penult. idem in cap. cùm in ecclesia. de appel. Ancha. in cle. 1. §. cæterùm. ad fin. de vsur. Et licet Innoc. aliqua ex parte diuersam ab hac proposuerit sententiam: frequentissimè tamen ab eo propter similitudinem rationis isthæc conclusio deducitur. Sunt item aliæ iuris vtriusque decisiones, quibus suaderi potest id, quod in dicta l. diffamari. decisum est: quemadmodum Accursius ibi scripsit: & prætereà idem comprobatur in l. si ea. vbi glos. C. de his, qui accusa. non poss. & l. Titia. ff. de accusat.

Verùm ad hoc, vt perpetuum silentium indicatur diffamanti, oportet binam admonitionem à iudice præmitti. Angel. in authen. de hæredibus & falci. §. si quis autem. collat. 1. Alexan. consil. 108. libro 1. ad finem. idem Angel. per tex. ibi in authen. de ecclesiast. tit. §. si quis autem pro redemptione. Cæpola cautela 110. Ange. Aretin. in princip. institut. de exceptionibus. nume. 23. Matthæ. Afflict. decis. Neapolitan. 264. dicens, hoc ipsum seruari in illius regni prætorio. idem Iason tenet in l. 2. columna 3. C. de edendo. dubius tamen, cùm ea, quæ pro Angelo adducuntur, quibusdam specialibus casibus, non in vniuersum intelligenda sint. Quam ob rem vnicam tantum admonitionem sufficere aduersus Angelum existimant Roma. licet dubitet in in l. quandiu. in 3. numero 12. ff. de adquire. hæred. Alex. in l. vlti. columna 1. ff. de ferijs. Felin. in dict. capit. accepimus. numero 6. Sat enim est, fieri solennem comminationem silentij imponendi, vnica tantum monitione præmissa, quæ quidem opinio apud nos frequentissimè in praxi recipitur: nam vnica, eademq́ue peremptoria monitio sufficit.

Illud sanè non est prætermittendum, iniquissimè agere iudicem, qui hanc monitionem, comminationemq́ue indixerit futuro actori, nisi prius saltem summariè de diffamatione constiterit: quemadmodum scribunt Bartol. in d. l. Titia. ad fin. Angel Aretin. d. numero vigesimotertio, & Alexand. d. consil. 108. columna vlti. & meritò, cùm isthæc diffamatio sit huius iudicij fundamentum, sine quo reus friuolè nimis hoc remedio vtitur, sicuti in ea l. diffamari. satis expressum est. Sed sæpissimè iudicium hoc tractatur omissa hac diffamationis cognitione, ex eo quòd futurus actor simpliciter citatus actionem quam habet, in iudicium deducit, eàque examinatur principaliter vtrinque, & ideò tunc nihil ad rem attinet summaria de diffamatione cognitio, quam etiam effugiunt, qui simul cum hoc auxilio etiam vtuntur remedio l. si. contendat. quod distinctam rationem habet. Nam ex l. diffamari, hoc agitur, vt pronuntietur nullum ius diffamanti competere aduersum diffamatum: & id nisi præmissa diffamatione tractari non potest, vt eleganter notant Innocen. in cap. Abbate. de verbo. significat. Rota Antiqua. 305. Paulus Castrensis in d. l. si contendat. Barto. Socin. consi. 94. colum penult. lib. 3. Alexand. in l. si finita. §. eleganter. nu. 26. ff. de damno infect. ex quibus duo colliguntur. Primum quidem, mè etiam alicuius rei possessorem regulariter non posse à iudice petere, vt cogat Titium super eadem re intra certum terminum agere: vel declaret ei nullum ad eam rem ius competere, quia nemo inuitus agere cogendus est, nisi diffamatio pręcesserit. Secundum, quod ab eisdem communiter receptum est, ad l. si contendat, pertinet: scilicet, posse quem petere à iudice, vt pronunciet sibi exceptionem aduersus Titium competere, séque liberum esse ab ea actione, quæ in ipsum Titio competierat, aut competere aliquo modo videtur. quod probatur in dicta l. si contendat. vbi glos. communi omnium consensu probata idem adserit: cui similis est in l. Aurehus. §. centum. ff. de liber. legatis. cuius meminêre Panormit. in capitu. si quis contra. columna secunda de for. competen. & Roma. consi. 90. & consi. 412. notat Bartholo. in dicto. §. eleganter. Felin. in dicto capitul. si quis contra. columna prima. text. optimus in l. si pater. C. qui bonis ced. poss. & ibi Bartholome. ac Felin. rursum in capit. significauit. de testib. numero 5. text. & ibi gloss. in l. vltima. C. de vsur. pupi. quorum opinio Communis est secundum So. dict. consi. 94. lib. 3 col. 1. tametsi non desint. qui contrarium tenêre tentauerint. Nec ad hoc proponendum, tractandùmue in iudicio, diffamatio requiritur, igitur discrimen maximum apparet inter ea, quæ ex d. l. diffamari. & l. si contendat. passim deducuntur. Quin & vsu aduocatorum obtentum est, hæc duo remedia simul misceri ad faciliorem causæ, & litis expeditionem.

Erit tamen operæ pretium inuestigare, quis iudex erit adeundus, vbi hæc remedia in iudicium deducantur, an iudex ipsius diffamantis, contra quem hæc auxilia iure proponuntur, an ipsius diffamati, qui verè reus est, licet primum ad iudicium alterum prouocauerit? Et quibusdam visum est, hanc controuersiam tractandam esse coram eo iudice, qui competens esset, si actione vsus diffamator velit diffamatum conuenire cùm attenta origine, & naturali ipsius causæ conditione, & is, qui modò lirem incipit, vere reus sit, & ideò eius iudex adiri poterit, tametsi actor non sit illius iurisdictioni subditus, argumento adsumpto à iurisconsulto in leg. qui habebat. ff. de tutel. Nam & Bartol. cui cæteri consentiunt, adnotauit in l. libertus. ff. de in ius vocando. in hac causa verè reum esse, qui alterum ad iudicium prouocat, per tex. ibi probantem, posse libertum sine veniæ petitione postulare à iudice, vt ingenuus pronuncietur: aut offerre huius liberi status aduersus patronum legitimam defensionem. Igitur si venia necessaria non est, apparet manifestè, hunc libertum verum actorem non esse. Sed nec tex. ibi nec Bartol. decisio huic opinioni suffragantur, textus inquam, quia non tractat speciem istam, vbi libertus vtitur remedio l. diffamari. cùm ibi libertus esset iam à patrono prouocante in ius vocatus. Deinde Barto. licet existimet vtentem remedio l. diffamari. quo ad reliqua vere reum esse, tamen apertè asseuerat, quo ad primam petitionem actorem esse, & ideo oportêre, vt tunc libertus veniam petat, quod cæteri Doct. sequuntur, maximè Paul. Castr. ex hoc scribens, excommunicatum proponentem in iudicio auxilium. leg. diffamari. exceptione excommunicationis repellendum esse, idem ibi probat Alexan. post Anton. & Abb. in capitul. intelleximus. de iudic. vbi Felin. nume. 9. & Deci. nume. 14. eandem opinionem veram esse censent. Imò idem erit, si excommunicatus vtatur beneficio l. si contendat, nam cùm & tunc non sit reus necessarius, ac potius prouocet alium ad iudicium, admittendus non est, secundum Abb. Imol. Felin. & Deci. in capitu. cùm inter. in fine de except. eundem Felin. in d. capit. intelleximus. nume. 7. licet in hoc vltimo Anton. in dicto. cap. cùm inter. & in vtroque Ioan. Ananias in cap. dura de crimi. fals. nume. 5. contrarium tenuerint. Non ergo adducitur commodè in huius prioris opinionis fauorem, id quod Bartol. notauit in dicta l. libertus.

Obiter tamen erit considerandum, non tantùm in foro ecclesiastico, sed etiam in seculari exceptionem excommunicationis maioris actorem à iudicio excludere. tex in capit. decernimus. de senten. ex communica. in 6. Bald. in capi. exceptionem. de exceptio. tex in cap. in princip. hic finitur lex. in feudis. gloss. in capitu. pia, de exceptio. in 6. versic. opponat. & versic. ecclesiasticis notant Feli. in capit. vlti. nume. 10. de exceptioni. Ias. in l. prima. argu. gloss. ibidem. C. de iuris, & fact. ignor. Regia l. 4. tit. 10. lib. 2. fori. l. 176. styli. Quin imò & si lex secularis in contrarium fieret, minimè valeret, vt scribit Ioannes Baptista de sancto Seuerino in l. omnes populi. col. 39. ff. de iusti. & iure. In Gallia sanè moribus, & iudiciali, ac forensi stylo inductum est, vt huius exceptionis ratione nemo ab agendo repellatur, teste Fabro in. §. vlti. Inst. de curatorib. & Iohanne Rupellano libro 1. Forens. institut. capitu. 35. qui hoc mirum esse censet, Gallis religiosissimè Christi fidem colentibus, cùm eis deorum gentilium veterem illam colluuiem venerantibus isthęc exceptio maximam vim haberet. De his siquidem Iulius Cæsar lib. 6. de bello Gallico hæc verba subdit. Si quis autem priuatus, aut publicus eorum decreto non steterit, sacrificijs inter dicunt. Hæc pœna apud eos est grauissima. Quibus ita est interdictum, ij numero impiorum, ac sceleratorum habentur, ij omnes decedunt, ad itum sermonèmque defugiunt, ne quid ex contagione incommodi accipiant, neque his petentibus ius redditur, neque honos vllus communicatur. hactenus Cæsar. Apud Hispanos etiam videmus, passim à iudicibus secularibus non obstante exceptione excommunicationis actorem ad agendum admitti. Adducitur, his omissis, Secundo loco ad probationem huius sententiæ quod Bartol. notat in l. in criminali. C. de iurisdict. omnium iudicum. immerito tamen. Nam is tantum adserit reum vtentem remedio l. diffamari. vel l. si contendat. debere actorem conuenire coram iudice competenti. Nec tamen aperit, an si iudex competens ipse, coram quo reus esset conueniendus, an is, cui actor subditus est. Et ideo tertio pro hac parte consideratur quod idem Bar. resoluit in l. si societatem. §. arbitrorum ff. pro socio. nume. 19. dicens, condemnatum ab arbitris volentem reductionem ad boni viri arbitrium petere, hoc ipsum petere debere à iudice qui de ea causa ordinario iure cogniturus esset, si compromissum non fuisset. idem Abb. & Doct. in cap. exposita. de arbitr. per tex. ibi. idem Abb. in cap. Quintauallis. de iureiur. num. 39. Socin. consi. 18. num. 31. lib. 1. Frede. Senensis consi. 285. Lanfran. de arbitr. parte vlt. q. 19. Carol. Ruinus consil. 7. lib. 4. Marcus Anto. Blancus de compromis. q. 10. nume. 13. Alex. in consil. 131. lib. 2. dicens, hanc opinionem Communem esse: & ibi Carol. Moli. in additionibus testatur, eam in praxi receptam esse. licet Rom. consil. 265. & Matth. Afflict. decis. 51. tenuerint, hanc causam reductionis tractandam esse coram superiori ipsius arbitratoris, qui sententiam tulit. Quartò ad idem facit tex. in l. cùm hi. §. transactiones. ff. de transactio. vbi transactio super alimentis recipere debet authoritatem ab eo iudice, qui causam principalem tractat. Quintò idem probatur ea ratione, quòd absolutio à iuramento in contractu vsurario præstito peti poterit ab episcopo, qui superior ipsius iurantis est, secundum Calderi. consil. 1. de offic. ordi. & consi. 6. de iureiur. Abb. in capi. si quis contra. col. 2. de foro competen. Lapum allegat. x. licet Felin. aliquantum dubitauerit in cap. 1. col. vlti. de iureiur. non animaduertens, eum episcopum absoluere posse, qui esset iudex competens super ipsius contractus executione. Ex quibus apparet agentem ex l. diffamari. vel ex l. si contendat. adire posse eum iudicem, coram quo ipse per actorem esset conueniendus: quod in hac specie expressim adserunt Antoni. col. vlti. & in cap. si clericus. Maria. Soci. in cap. cùm sit generale. 2. col. Panormit. in dict. cap. si quis contra clericum 2. col. de foro competen. Alexan. consil. 103. libro 5. Roman. consil. 412. Barth. Socin. consil. 94 lib. 3. Abb. in capit. ex parte. nume. 5. de restitutione spoliato. Bar. in dict. cap. si quis contra, nume. 6. decisio. Neapolitana in nouis Anto. Capitij. 18. ex quo & Alexand. in dicto consil. 103. constat hoc adeò verum esse, vt hac ratione possit etiam episcopus ad iudicem laicum trahi: atque ita ex præmissis opinor hanc sententiam magis Communem esse. Et si contrarium, nempe vtentem remedio l. diffamari. vel l. si contentat. debere sequi forum alterius. cùm in hoc verè sit actor, tenuerunt Paulus Castrensis in dicta l. in criminali. numero 3. & Matthæ. Afflict. decisio 268. dicens, ita decisum fuisse in Regio Neapolitano Prætorio.

Cæterùm hac in quæstione superest egregia dubitatio, quid dicendum sit: vbi diffamatus vel reus, agens auxilio l. si contendat. habet duos iudices. Nam vt vulgò receptum est, licet actor sequi debeat forum rei, si tamen ipse reus iure communi non iure speciali habeat duos iudices, poterit actor ex his, quem maluerit, eligere ad actionem prosequendam. textus. & ibi omnes in l. vlti. C. de iurisdict. omnium iudic. & in l. cum clericis. vbi Baldus. numero. 1. C. de episcopis & cleri. glos. & Doct. in l. vlti. C. vbi in rem actio. text. in capitu. cum sit generale. & glos. in capitu. dilecti de foro compet. glossa. in capitul. statutum. §. cùm verò de re scription. in 6. ad finem. Roma. consil. 412. Matthæ. Afflict. decis. 257. Quòd si reus proponat in iudicio coram iudice ab eo electo remedium ex l. diffamari. vel ex l. si contendat. poterit equidem actor ex supradictis petere, causam istam ad alterum rei iudicem remitti, eò, quòd ipsum elegerit: sicuti ad quæstionem eleganter respondit Barto. Socinus, consilio 94. libro 3. motus sanè pluribus rationibus, & maximè ex eo, quod reus prouocans actorem ad iudicium, adire debet, & potest eum iudicem, quem aditurus esset actor, si is primum actione non egisset: sed actor non egisset coram iudice per reum electo, imò coram altero, quem modo actor eligit: Igitur ad electum ab actore causa est remittenda: deinde actore comparante in iudicio, reus, qui prouocauerat, verè partes rei agit: & in omnibus vti reus iudicandus est. probatur in capitu. in præsentia de probatio. & per Bartho. in d. l. libertus. ff. de in ius vocand. ergo actor iudicis electionem habet, etiam si reus coram vno ex proprijs iudicibus actorem in iudicium vocauerit: idem probat Maria. Soci. in cap. proposuisti. de foro compet. nu. 26. hoc intelligens, vbi de ipsa principali causa, actione inquam & exceptionibus tractandum est: nam si de eo solum ageretur, vt actori certum tempus statueretur, intra quod actionem proponeret, perpetui silentij comminatione in dicta, iudex à reo electus competens ad id & idoneus esset, quòd manifestam rationem habet, & ideò probatissimi iuris est.

Præter hæc est aduertendum, decisionem dictæ l. diffamari. seruandam esse in criminalibus, sicuti probatur in l. si ea. C. qui accusa. non possunt notant Barthol. & alij communiter in l. Titia. ff. de accusat. idem Bartol. in l. Papinianus. §. si quis post rem. ff. de inoffic. testa. Oldrad. consil. 3. Antonius Abb. Anania, & Aretin. in cap. licet de accusatio. vbi tex. non parum ad hoc facere videtur. Hanc tamen opinionem video non omninò in praxi admissam esse, siquidem etiam accusatore non probante minimè imponitur perpetuum silentium in criminalibus controuersijs: Sed tantùm absoluitur accusatus ab obseruatione iudicij, quemadmodum dixi cap. 1. huius operis, nume. 8. & fortassis illud obtinet, postquàm accusator accusationem fuerit in iudicio prosecutus: quasi secus sit dicendum, vbi admonitus à iudice, accusare omisit: tunc etenim iuxta dictam l. si ea. silentium ei perpetuum indicetur.

Quin & illud est obseruandum ex decisionibus, l. diffamari. & l. si contendat. vocatum ad primogenium, timentem à possessore alienationem faciendam esse bonorum eorum, quæ sub primogenij vinculo continentur: vel si possessor ipse iactet assiduè, bona illa esse libera, nullique restitutioni subiecta, posse officium iudicis postulare, & præfatis beneficijs vti in iudicio, vt bona prædicta per sententiam pronuncientur primogenio subdita, idq́ue primogenium post obitum possessoris ad eum pertinere: quod in hac specie docet Rodericus Xuares allegat. 4. conducunt ad idem l. si pater. C. qui bonis ced. poss. l. si finita. §. eleganter. & ibi glo. ff. de damno infect. leg. si duo patroni. in principi. iuncta gloss. ff. de iureiur.

Et erit satis, vt sit locus remedio l. diffamari. diffamationem extraiudicialem esse, nec est necessarium, iactationem istam in iudicio, vel apud ipsa forensia tribunalia contingere, sic etenim probatur in d. l. diffamari. & notant Panormit & alij frequentissimè in d. cap. conque. de off. ordi. hoc ex eodem capite colligentes.

ARGVMENT. CAP. XIX.

Donatio facta ecclesiæ an reuocetur natiuitate filiorum.

SVMMARIVM.

- 1 Donatio facta filio, quem pater tunc vnicum habebat, alijs postea susceptis liberis, reuocatur tantùm quo ad legitimam.
- 2 Donatio facta à patre filio, quem vnicum habebat, non reuocatur alijs susceptis liberis quo ad Tertiam bonorum partem. & nume. 4.
- 3 Melioratio non potest verè fieri filio, quem pater vnicum habet.
- 4 Auus potest meliorare vnum ex pluribus nepotibus susceptis à filio, quem vnicum habet, etiam patre viuente.
- 5 Donatio facta ecclesiæ susceptis liberis tantùm reuocatur quo ad legitimam eis iure debitam: & nume. 11. vbi expenditur text. in cap. vlti. 17. quæst. 4.
- 6 Monasterium, quod quis ingreditur, an ei sit loco filij?
- 7 Examinatur ratio text. in auth. nisi rogati. C. ad Trebel. & nume. 11.
- 8 An prædicta constitutio sit admittenda contra expressam testatoris voluntatem?
- 9 Legatis ducentis filiæ, sinupserit, centum verò, si ingressa fuerit religionem: an ei profitenti religionem debeantur ducenta? & ibi intellectus ad leg. Titiæ. ff. de condi. & demonstrat.
- 10 Legatum ea conditione, si non nupserit, an liceat legatario nubenti, in conscientiæ foro accipere?
- 11 In primogenijs alijsque similibus dispositionibus potest adijci conditio, si nec presbyter, nec monachus fuerit.
- 12 Quid referat donationem rescindi ex capite l. si vnquam. C. de reuo. donat. an ex titulo inofficiosæ donationis?

CAPVT XIX.

SI QVIS donationem extraneo, etiam liberto fecerit, & posteà ei nascantur filij, donatio in totum reuocatur l. si vnquam C. de reuo. donationi. l. 8. titu. 4. par. 5. quòd si pater donauerit filio, quem vnicum habebat, natis postmodum ei filijs donatio reuocatur, vsque ad legitimam bonorum portionem, filiis postea natis competentem l. si totas C. de inoffic. donat. quam ita interpretantur Bartholo. Angel, & alij. ibi Bartholom. idem, Alberi. Baldus Imol. & Paul. Cast. in l. Titia Seio. §. Imperator. ff. de legat. 2. Iohann. Andre. Anto. Abba. & Imol. in capitu. vltimo de donationi. Angel. & Saly. in dicta l. si vnquam. Alex. consil. 142. lib. 2. numer. 9. quorum opinio Communis est secundum Corneum consil. 11. col. vlti. lib. 3. Tiraquel. in dicta l. si. vnquam. verbo. libertis. numero 60. & sequentibus. Ripam ibi. quæst. 47. tametsi ipse, cui non omninò aduersatur Tiraquellus, aduersus hanc communem conetur defendere, etiam in totum reuocari donationem filio factam aliorum filiorum natiuitate. Sed quia ad l. si totas. difficilimè responderi poterit, communis sententia recipienda est, & quo ad huius regni constitutiones vlteriùs examinanda, siquidem pater potest quemlibet ex filijs quinta & Tertia bonorum partibus præ cæteris meliorare. Qua ratione si donatio facta fuerit à patre filio, quæ eius legitimam portionem excesserit, ipse filius censetur ea ex parte donationis, quæ præter legitimum subsidium Quintæ & Tertiæ bonorum partibus æquiualet, omninò melioratus. Regia Taurina l. 62.

An igitur isthæc donatio filio, quem vnicum pater habebat, facta, reuocetur aliorum filiorum natiuitate, quo ad legitimam portionem filijs posteà natis debitam, ex bonis patris non facta Quintæ nec Tertiæ partis deductione, an quo ad legitimam tantùm eorum bonorum quæ deductis Quinta & Tertia partibus supersit, dubium est. Et videtur donationem hanc reuocari quo ad aliorum filiorum legitimam, nulla facta quintæ nec tertię partis deductione: ex eo, quod forsan pater hanc donationem minimè fecisset vnico filio, quem tunc habebat, si cogitasset, existimassètve alios filios sibi nascituros: vt probatur in dicta l. si vnquam. Quin inter liberos seruasset æqualitatem, l. illud. C. de collat. l. vlt. C. commu. vtri. iudi. l. quæsitum. §. sed & ipse. ff. de fundo instr. Et præterea cùm præmittamus, donationem filio, quem pater vnicum habebat, factam fuisse, videbitur quibusdam eam iure meliorationis minimè valuisse: nam, vt quidam existimârunt, melioratio fieri non potest filio, quem pater vnicum habet, exeo quòd melioratio electio est, vt probatur in l. 9. titul. 5. libr. 3. Fori. l. 18. cum sequentibus Tauri. electio verò in vno minimè datur, sed in pluribus saltem, vt propria sit. glos. in l. si possessor. §. 2. ff. de petitione hæreditatis. & probatur in rubri. de electione. & ff. de optio. legat. deinde optimus est text. in princip. Insti. de assignat. libert. iuncta glos. in verbo. plures. vbi pater habens plures filios poterit vni libertum adsignare. dixit ergo text. hoc licêre patri habenti plures liberos, quia si vnum tantùm haberet, non posset pater alteri, quàm illi libertum adsignare, & ideò in patre habente vnum filium, non est necessaria liberti adsignatio: vt inquit Accursi. ibidem: & eadem ratione nec iure regio congruit melioratio patri vnicum tantum habenti filium. Ad idem facit text. cum glos. in l. in fidei commissariam. §. si legatum. ff. ad Trebell. vbi prælegatum non cadit in vnicum tantùm hæredem: nec dici posset prælegatum: sed perceptio iuris hæredis, & ratione hæreditatis, sic melioratio in vnicum filium collata non est vera melioratio, sed perceptio iure legitimæ quantùm ad Tertium attinet. His etiam accedit, quòd melioratio nil aliud dictat, quàm quod meliorato præ cæteris sibi æqualibus gratia fiat, at si vnicus est filius, huic debetur tertia bonorum simul cum toto patrimonio pro legitima, excepta quinta bonorum parte, igitur nulla ei gratia fit: & ideo nec melioratio dici potest. Quod vlterius probatur, quia respectu extraneorum, totum patrimonium parentum excepta quinta parte filijs iure portionis legitimæ debetur, quamuis respectu ipsorum filiorum Quinta simul & Tertia partes excipiantur à legitimo subsidio, sed vnico existente filio reliqui extranei sunt: frustra igitur de melioratione tractatur. Atque ita ipse opinor, non posse aptari meliorationem, nec etiam si fiat, effectum meliorationis habere quo ad Tertiam bonorum partem, vbi vnicum tantùm filium parentes habent. Quo fit, vt nec in fauorem descendentium hic vnicus filius quo ad Tertiam bonorum partem grauari possit, sicut nec quo ad legitimam: licet hoc grauamen admittendum esset, si isthæc melioratio verè nomen & iura meliorationis haberet. l. 27. Tauri. vbi Ioan. Lupi. numero 23. hoc in specie probat. Quòd si donatio vnico filio facta non habet vim meliorationis, consequitur, reuocari aliorum filiorum natiuitate quo ad integram eorum portionem legitimam ex toto patrimonio deducendam.

Obiter tamen suboritur difficultas, an existente dicta lege Regia, possit auus meliorare vnum ex pluribus nepotibus, genitis ab vno & eodem patre, quem unicum filium is habebat. Nam prope modum iniuria fit filio vnigenito, si eius pater, quod ei debitum est ratione legitimæ, vni ex nepotibus contulerit. Qua in re est considerandum, olim in hoc regno controuersum fuisse, priùs qùam Taurinæ constitutiones sancirentur, an nepos posset ab auo meliorari viuente eius patre. Didacus etenim à Segura in l. cohæredi. §. cùm filiæ. numero 29. versicu. prædicta ergo. ff. de vulga. scripsit, hanc meliorationem fieri non posse: cùm pater præcedat eius filium & sic nepotem aui meliorantis: nec habebat nepos hic viuente patre ius succedendi necessario ipsi auo, nec obtineat primum locum suitatis. Regia verò & Fori lex meliorationem hanc fieri permittat, filijs vel nepotibus habentibus ius succedendi. Eandem opinionem testatur pluries ante Tauri constitutiones à iudicibus receptam fuisse Ioann. Lup. in l. 18. Tauri. Contrarium tamen etiam eo tempore veriùs apparet, ea ratione, quòd in his regnis inter descendentes omnia bona parentis constituunt legitimam ac debitam portionem exceptis Quinta & Tertia partibus: quamuis quo ad extraneos, omnia bona, excepta Quinta parte, vt legitimum subsidium filijs debeantur. Et ideò quo ad extraneos pater solum potest quintam bonorum partem distribuere, quo ad descendentes verò quintam & tertiam, quemadmodum constat ex huius Regni sanctionibus. Sic etiam respectu descendentium non est nec censetur legitima Quinta nec Tertia bonorum pars, in qua melioratio fit, vt notat Ioann. Lupi. in lege Tauri. 27. & pater, quia si legitima foret, non posset melioratus grauari etiam in descendentium fauorem le quoniam in prioribus. C. de inoffic. testamen. Quam ob rem isthæc vltima sententia verior est, cui non oberit Fori le. 9. titu. 5. lib. 3. Quippe quæ in duas diuiditur partes. Quarum prior prohibet, habentem filios, aut nepotes, qui ius habeant succedendi, alteri legare, nec dare ex bonis proprijs aliquid pręter quintam bonorum partem. Posterior verò permittit cuilibet, quem voluerit ex filijs aut nepotibus, quo ad tertiam partem, meliorare. ecce quod in posteriori parte non exigitur, nepotem cui melioratio fit, habere primum in successione locum: licet hoc exegerit dicta lex in priori parte & sanè iustissimè. Vnde non poterit inde sumi efficax argumentatio aduersus opinionem, quam veram esse diximus: & quæ vti verior ex iure veteri probata fuit à Regina Ioanna Caroli Cæsaris matre, Taurina constitutione decimaoctaua. Ex quibus deducitur, eandem constitutionem non esse noui iuris sanctionem, sed veteris veram & iustam interpretationem, quod de omnibus Taurinis legibus expressim decreuit edicto generali eadem Catholica Regina anno Millesimo quingentesimo vndecimo, Regijs iudicibus præcipiens, vt in controuersis, motis post Taurinarum legum promulgationem tunc pendentibus, vel postmodum in iudicium deducendis, ratione tamen alicuius dispositionis, quæ dictam publicationem præcesserit, ius omninò dicerent ex eisdem Taurinis sanctionibus.

Poterit tamen quis dicere, hanc sententiam veram, & lege probatam esse, vbi auus habeat plures nepotes ex pluribus filijs: nam ex melioratione cuilibet ex his nepotibus facta, eius pater nullum grauamen iure sentire potest, cùm eadem melioratio posset alteri fratri & filio meliorantis vel eius nepotibus ex altero filio fieri. Sed vbi vnicus tantùm est filius, qui plures itidem genuit eius patri nepotes, iniuria ei fieri videtur, cùm ex eo patrimonio, quod sibi debetur, eo inuito detur portio ei forsan, cui ipse non daret, & qui non est ei omninò gratus. Et nihilominus opinor etiam hanc meliorationem ab auo fieri iustè posse, attentis præcedentis quæstionis & decisionis rationibus: ex quibus nullum grauamen huic filio fit: quia respectu descendentium, etiam ab eo non constat legitimum eius subsidium ex omnibus bonis parentis, imò potest tertia bonorum pars præter quintam excipi, vt alicui ex descendentibus prælegetur, sic me herclè vidi semel per sententiam in hoc Regio prætorio decisum fuisse, & tandem legisse memor sum hanc opinionem apud Cifontanum, dictæ l. Tauri. 18. interpretem.

Cæterùm ad institutum regrediens, colligere non incommodè possum, perpensis dictis rationibus, meliorationem aut donationem factam filio, quem tunc pater vnicum habebat, reuocari aliorum filiorum natiuitate, quo ad eorum legitimam portionem, deducendam ex integro parentis patrimonio, excepta quinta bonorum parte. Contrariam profectò sententiam iure probatissimam esse censeo, liberè asseuerans, præfatam meliorationem, aut donationem simpliciter factam tacito meliorationis titulo tantùm reuocari natiuitate aliorum filiorum quo ad legitimam eis competentem, deducendam quidem à bonis & patrimonio parentis priùs detractis quinta & tertia partibus, quod probatur ab eadem l. si totas. Iuxta quam donatio facta filio, non reuocatur natiuitate filiorum, nisi quo ad legitimam eis debitam. Et tamen in his regnis, respectu eorundem filiorum, non est portio legitima consideranda ratione omnium bonorum excepta quinta parte, sed quo ad necessitatem etiam tertia pars deducitur, si pater eam alicui ex filijs vel prælegauerit, aut donationis titulo contulerit. Hoc ipsum amplius probatur, quia iuxta communem sententiam donatio facta filio, aliorum natiuitate tantum reuocatur quò ad eam partem, quæ necessariò, inuitis adhuc parentibus, filijs postea natis debetur. Vnde fit, vt cùm iure Regio liberè possit pater tertiam bonorum partem vni ex filijs dare, minimè teneatur eam filijs postmodum natis distribuere. Et ideò posterior sententia potior mihi videtur. Non obstat prima ratio, quę erga ipsos filios admittenda non est, pater etenim filio donans aliquam rem, non præsumitur vrgenti præsumptione id fecisse, eo quòd de nascituris filijs non cogitauerit: imò ob amorem paternum potiús præsumendum est, patrem idem facturum fuisse, licet de futurìs ac sibi nascituris liberis cogitasset, sicuti ex l. si totas communiter deductum est. Secunda ratio item refellitur ea consideratione, quòd in dubio locum sibi vendicet. At vbi pater filio, etiam vnico, eo tempore donationem fecerit, iam dicendum est, eum voluisse filium hunc, sibi nascituris in patrimonij diuisione inæqualem fore. Tertia argumentatio, etsi verissima sit, diluitur tamen, si aduertamus, tempore meliorationis vnicum fuisse filium melioratum, at labente tempore reliquis filijs patri natis, plures iam ei sunt filij, inter quos iure optimo cadit vera melioratio, vt constat apertè.

In donatione facta ecclesiæ egregia est dubitatio, an ea in totum reuocetur natiuitate filiorum, an tantùm quo ad eorum legitimam? sicuti modo in donatione facta filio diximus. Et quia ad huius quæstio. decisionem passim adducitur text. in c. vlti. 17. quæst. 4. adsumptus ab Augustino in sermone de vita clericorum 52. ad fratres in heremo. Tomo 10. folio 314. licet Tiraq. in d. l. si vnquàm. in princip. nume. 60. dubitauerit illius capitis verba esse diui Augustini, cum apud ipsum ea reperire non potuerit, ipsius capitis literam, vti apud Gratianum & Augustinum ea legitur referam libenter, quò facilimè lector possit, quid inter vtranque discriminis sit, diligenter animaduertere. A Gratiano in hunc modum refertur. Quicunque vult exhæredato filio hæredem facere ecclesiam, quærat alterum, qui suscipiat, non Augustinum: imò Deo propitio neminem inueniet. Quàm laudabile factum sancti Aurelij Carthaginensis episcopi? Quidam enim cùm filios non haberet, nec speraret, res suas omnes, retento sibi vsufructu, donauit ecclesiæ, nati sunt ei filij nec opinanti, red didit episcopus ea, quæ donauerat. In potestate habebat episcopus non reddere, sed iure fori, non iure poli. Hactenus Augustinus. nam quæ sequuntur apud Gratianum, ipsiusmet Gratiani verba sunt, ex Augustino resolutionem quæstionis colligentis. Apud ipsum Augustinum ita scriptum est. Quicunque vult exhæredato filio hæredem facere ecclesiam, quærat alterum, qui suscipiat, non Augustinum: imò Deo propitio nullum inueniet. Quàm laudabile factum sancti & venerandi episcopi Aurelij Carthaginensis? quomodo impleuit eos omnes, qui sciunt, laudibus Dei. Quidam enim cum filios non haberet, nec speraret, res suas omnes retento sibi vsufructu donauit ecclesiæ. Nati sunt filij sibi posteà, & reddit episcopus, nec etiam opinanti illi quæ donauerat. In potestate habebat episcopus non reddere, sed iure fori non iure poli. Hæc Augustinus de quo Possidonius Calamensis in eius vita c. 24. ita scribit. Quidam etiam ex honoratis Hipponensium apud Carthaginem viuens, ecclesiæ Hipponensi possessionem donare voluit, & confectas tabulas sibi vsufructu retento vltrò eidem sanctę memorię Augustino misit, cuius ille oblationem libenter accepit, congratulans ei, quod æternæ suæ memor esset salutis. Verùm post aliquot annos nobis fortè cum eodem cominùs constitutis, ecce ille donator literas per filium suum mittens, rogauit, vt illę donationum tabulę suo filio redderentur, pauperibus verò erogandos dixerit solidos centum. Quo ille Sanctus cognito ingemuit, hominem vel finxisse donationem, vel eum de bono opere pænituisse: & quanta potuit, Deo suggerente cordi eius, condolenti animo ex eadem refragatione dixit, in illius scilicet increpationem & correctionem, & tabulas, quas ille sponte miserat, nec desideratas, nec exactas confestim reddidit, pecuniamque illam respuit, atque rescriptis eundem sicut oportuit, & arguit, & corripuit, admonens, vt de sua simulatione vel iniquitate cum pœnitentiæ humilitate Deo satisfaceret, ne cùm tam graui delicto de seculo exiret. Hactenus Possidonius, qui ostendit, Augustinum congemuisse, donatorem illum donationem absque filiorum iniuria & grauamine, ecclesiæ factam, impio animo reuocasse. Nam si ea potuisset iure reuocari, non ita diuus Augustinus eum corripuisset.

Quæstioni tandem sicà quibusdam respondetur, donationem ecclesiæ factam natiuitate liberorum reuocari, non in totum, sed quo ad legitimam tantùm portionem, ipsis filijs necessaria lege debitam. Sumitúrque ab his non fragilis ratio ex tex. in d. c. vlti. quia si in totum donatio hæc reuocaretur iure fori, teneretur episcopus ille omnia bona ecclesiæ donata restituere: quod ibi negatur expressim: Atque ita opinionem hanc tenuerunt gl. Archi. ibi. gl. Imol. & Abb. col. 3. in c. vlti. de donatio. Bar. in d. §. Imperator. nu. 6. & ibi Cuma. Bal. Sali. Ang. & Pau. in d. l. 1. C. de in offi. dona. Corset. in sing. verb. donatio 4. las. in Auth. si qua mulier. nu. 6. C. de sacrosan. eccles. idem in l. generaliter. col 2. C. de instit. & substit. Feli. in c. in præsentia. de proba. nu. 43. Roma. in Auth. similiter. 8. speciali in contractibus. C. ad leg. Fal. & alij. quorum meminit Tiraq. in d. l. si vnquam verb. libertis, nume. 66. & hanc esse Communem opinio. fatentur Francisc. à Ripa in d. l. si vnquam. q. 49. & Fortunius Garsias in tract. de vlt. fine illat. 16. idq́ue apparebit, si pensitare volueris horum authoritatem simul & eorum, qui contrariam sententiam probare conantur, quorum paulò post mentionem faciemus. Huic communi opinioni præter alia suffragatur, quòd excepta legitima portione filijs ex patrimonio parentum debita, in reliquis bonis saltem par ius est filijs & ecclesiæ, ita ut ea interpretatio, quæ filijs fauet, & ecclesiæ fauere debeat, ac tandem in ecclesiæ fauorem adsumenda sit. Authen. si qua mulier? C. de sacrosanct. eccles. c. in præsentia. de probat. Quo fit, idem esse dicendum in donatione facta ecclesiæ, quod in principio huius capitis diximus de donatione facta filio. Quibus accedit ea ratio, quòd substitutus ea conditione, si quis sine liberis decesserit, omnino excluditur, si institutus monasticam vitam elegerit, ipsumque, monasterium iure hæredem fecerit, censetur etenim cum liberis decedere d. c. in præsentia. Auth. nisi rogati. C. ad Trebel. in Auth. de sanctis. episc. §. sed & hoc præsenti. colla. 9. & Nouella constitutione 123. tit. de eccles. diuersis capitulis. §. si quis sub conditione. Ex eo, quod qui monasterium ingreditur, vt antiquiores existimant, non videtur decedere sine liberis, cùm monasterium loco filij habeatur. gl. in l. si ita quis promiserit. §. ea lege. ff. de verb. oblig. Bald. & Imol. in l. filius à patre. §. 1. ff. de hæred. instit. notatur in d. Auth si qua mulier. Nullibi tamen expressum est, monasterium loco filio haberi: nam in d. c. in præsentia. non dicitur, monasterium haberi loco filij, sed hæredis. Quod præter alios animaduertit Bar. in d. Authe. nisi rogati. & præterea in d. §. sed & hoc præsent. dum dicitur, quod conditio liberorum suscipiendorum, quò ad monasterium, habetur pro non scripta: euidenter probatur, monasterium non haberi loco filij, si enim monasterium loco liberorum haberetur, conditio censeretur impleta. quod Bart. scribit in consil. 1.

Deinde non potest prędicta ratio congrua censeri: quia & si monasterium loco filij habeatur, erit monasterium filius fictus, ciuilis, & improprius, qui non excludit sub ea conditione substitutum. l. fideicommissum. ff. de condi. & demonstr. l. si ita quis. § is cui tempus. ff. de lega. 2. l. vlt. C. de his qui veni. æta. notat in hac specie Paul. Castrens. in d. Authen. nisi rogati. quo in loco etiam Saly. censet, erroneum esse dicere, monasterium loco filij haberi: & idem tradunt Doct. potissimè Feli. in d. c. in præsentia nu. 42. Ripa in dicta l. si vnquam. q. 34. & Tiraquel. verb. susceperit. nu. 40. post Bald. in l. filium. ff. de his qui sunt sui. Quamobrem Richardus Malumbrius existimat, monasterium ideò substitutum excludere, ne religionis professio impediatur: néve quis à vita monastica, & contemplatiua auertatur: quòd maximè odiosum est in religione Christiana. Huic rationi consentiunt Bart. d. consi. 1. & frequenter alij Doct. in d. Authen. nisi rogati. vbi idem Bartol. & canonistæ in d. c. in præsentia. latè Francisc. à Ripa in l. ex facto. §. si quis rogatus. numero 37. ff. ad Trebel. post Bart. in d. §. is cui in tempus. sicuti conditio ea reijcitur, quæ auertit à matrimonio carnali. l. sed si hoc. §. vlti. & l. quoties. ff. de condi. & demonstr. & Rubr. C. de indic. viduit. tollen. fortiori ratione conditio omnino reijcienda est, quæ à matrimonio spirituali deterret.

Sed & hæc ratio infirma quibusdam apparet, primò quia hic institutus, qui non susceptis liberis religionem profitetur, idem habiturus est ex his bonis, siue sit locus fideicommisso, siue non, nec monasterium eo viuente his bonis priuatur. Vnde minimè præsumendum est, quenquam in hac specie ab ingressu religionis tam futili & leui occasione auertendum esse. Nam si dixeris, forsan abstinebit ab ingressu religionis sciens, ea bona post eius obitum non esse penes monasterium mansura: profectò neminem vidimus hactenus abstinere ingressu religion is eo quòd non habeat bona, quæ in monasterium deferat: Ad hoc etiam facit, quod ingrediens monasterium religionis causa: parùm solicitus est erga bona temporalia & patrimonium, quibus renunciat omnino. cap. cùm ad monasterium. de statu regul. quo in loco Romanus Pontifex refert egregium facinus diui Gregorij: cuius & ipse meminit libro 4. Dialog. cap. 25. ergò nullo pacto verè dici poterit, quempiam ex animo verè religionis ingressum optantem, posse ab eo instituto auerti, ob id, quòd eius bona ex fideicommisso ad alium deferantur, ipso religionem profitente. Nec item est præsumendum, quenquam minus in animum sibi persuadere religionis professionem: quòd ob eam propria bona ex voluntate eius, qui ea sibi reliquerat, alij competant: paupertatem enim profiteri volenti non possunt hæc impedimento esse. Postremò si præfata Richardi ratio vera esset, etiam à fideicommisso excluderetur ecclesia, piâve causa, ingredienti religionem, substituta in eum casum, quo sine liberis eis decesserit: quod tamen falsum est, vt probatur in d. §. sed hęc pręsenti. His suffragatur, quòd si locus esset huic rationi, quam improbauimus, substitutus non erit admittendus instituto religionem profitente: vbi testator expressim in ea substitutione, monasterium si quod ingrederetur institutus, à bonis eius & hæreditate exclusisset: quod durum quibusdam visum est, opinantibus, ob expressam testatoris voluntatem substitutum præferendum esse monasterio: quod à proprijs bonis iure potuit testator abalienare: quemadmodum in specie opinantur Paul. Castrensis & Corneus in d. auth. nisi rogati. Alex. Imol. consi. 121. nu. 13. lib. 2. & ibi Carol. Molin. Deci. in d. cap. in præsentia. nu. 58. ad finem. idem Decius consi. 259. col. 2. & consi. 426. Pulchrè Ripa. in d. §. si quis rogatus. nu. 39. Laurent. Calca. cons. 7. num. 24. dicens. ita omnes tenere. idem probat & adserit Gualdensis de arte testandi. ti. de substitutionibus, cap. 18. quibus accedit similis quæstionis responsio. Si quis etenim puellæ, si nupserit, ducenta legauerit, centum verò si religionem fuerit professa eadem virgine religionem profitente, dubitatum est, an ei centum tantùm: vel ducenta debeantur? Bart. respondit, huic puellæ religionem profitenti legatum integrum ducentorum deberi, ac si nupsisset: fauore quidem religionis, ne quis metu amittendi legatum magis abstineat ingressu religionis. ita Bartol. & ibi Socin. in l. 2. ff. de his quæ pœn. caus. Antoni. nu. 27. Aret. nu. 72. Feli. nu. 37. in dicto cap. in præsentia. Ias. in auth. si qua mulier. C. de sacros. eccle. col. 3. vbi scribit, hanc Opinionem Communem esse: quod etiam fatetur Ioan. Crottus in l. nemo potest. fol. 7. ff. de legat. 1. è quibus ferè omnes ad hoc considerant text. in d. §. sed hoc præsenti. & in auth. nisi rogati. & potissimum Areti. apertè post alios asseuerans, eam decisionem admittendam esse etiam contra expressam testatoris voluntatem, refragantibus his, quos nominatim citauimus in præcedenti quæstione. Suffragatur & Bartolo. quod notant Doct. in matrimonio carnali ex l. Titiæ. ff. de conditio. & demonstratio. nempe si legata fuerint centum Titiæ si nupserit, & ducenta si non nupserit, & eadem Titia nupserit, ei ducenta esse præstanda: quasi con ditio si non nupserit contraria procreationi prolis & vtilitati reipublicæ viduitatem inducens à testamento reijciatur: quod verissimum est.

Sed an in dicta l. Titiæ. probetur, dubium esse arbitratur Decius in d. cap. in præsentia. numero 59. scribens, communiter iurisconsulti verba hoc modo legi. Titiæ si nupserit ducenta, si non nupserit centum legauit, si nupserit mulier, ducenta non etiam centum residua petet. Ridiculum est enim, eandem & vt viduam, & vt nuptam admitti. Hanc literam vt propriam Iurisconsultis Gregorius Haloander agnoscit. Igitur si apud Iurisconsultum maior quantitas legata fuit nubenti, non est cur ex eo probationem opinioni Barto. aptemus. Titia verò ducenta consequitur, quia nupsit & conditioni paruit, centum verò petit ex eo, quòd conditio illa, si non nupserit, est eadem ac illa, si fuerit vidua, quæ extare videtur, si Titia aliquo tempore vidua fuerit. l. vlt. C. de indict. vid. tollen. Qua tamen ratione spreta, iurisconsultus ridiculum censet, legatariam vt nuptam, & vt viduam simul admitti, verùm inconcinna, & futilis apparet hæc interpretatio, ideò multò melius ab Accurs. Bartol. & alijs legitur idem responsum in hunc sanè modum: Titiæ si non nupserit ducenta, si nupserit, centum legauit. Si nupserit mulier ducenta, non etiam centum residua petet. Ridiculum est enim, eandem, & vt viduam & vt nuptam admitti. Atque ita hoc responsum legi in Pandectis Pisanis olim, nunc Florentinis, testatur Antonius Augustinus lib. 1. emendationum. cap. 2. Ea verò decisio ita accipienda est, vt Titia nubens ducenta accipiat, perinde ac si illi conditioni, si non nupserit, paruisset. l. mulieri & Titio. ff. de condit. & demonstra. nec poterit residua centum ea conditione, si nupserit, legata petere, cùm nupserit, quia ridiculum est, eandem & vt viduam, & vt nuptam ad legatum admitti. A similitudine ergo matrimonij carnalis & spiritualis optimè opinio Bartol. comprobatur ex dicta l. Titiæ contrariam sententiam ob expressam testantis voluntatem, quam & in quæstione proxima obseruandam esse diximus, veriorem esse existimat Baldus & Paul. in l Deo nobis. C. de episcop. & cler. idem Bald. Paul. Salicet. & Corneus in dicta Authen. nisi rogati. Iacobus à bello visu in dicto §. sed hæc præsenti. Imol. in l. Lucius. in 2 ff. de hæredibus instituend. colum. vlti. Deci. consilio 419. Ioan. Crottus in dicta. l. nemo potest. folio 7. Decius in dicto capit. in præsentia. numero 59. Anchara. dicens, hanc opinionem Communem, & seruari in regula nemo potest. quæstione 5. de regulis iuris. in 6. dixit ad hæc Baldus in dicta Authent. nisi rogati. communiter hanc opinionem aduersus Bart. seruari.

Ego sanè licet adhuc credam Bartol. sententiam plurium authoritate munitam esse, contrariam veriorem esse censeo, attenta testatoris voluntate, quæ certa est disponendo de rebus, quæ monasterio non tenetur relinquere. Ex quo & proximæ dubitationis responsum libenter admitto. Nec enim video, quid his iure obstet. Nam quod frequenter adducitur, conditionem illam, si non nupserit, non scriptam censeri, aut sequutis nuptijs seruatam fuisse, id à veteribus Iurisconsultis factum est in publicæ vtilitatis commodum, in odium cœlibatus, & fauorem prolis suscipiendæ, vt omnes maiori conatu & studio procreandis liberis operam darent, quemadmodum ex ipsis Iurisconsultis constat, & ex his, quæ nos scripsimus in epitome de matrimonio. 2. parte. capit. 8. in principio. Lex igitur reiecta dicta conditione legatario etiam nubenti aduersus certissimam testatoris voluntatem legatum defert, non in pœnam legantis, sed in fauorem Reipublicæ & prolis suscipiendæ, ne legatarius retrahatur à suscipiendis liberis, quo fit vt etiam in animæ iudicio & conscientiæ foro, legatum legatario debeatur, quamuis is refragante conditione legato adscripta, nuptias contraxerit, atque itidem legatarius iustè legatum istud percipiet, hoc etenim lex voluit & sanciuit, sancireq́ue potuit contra apertissimum testantis iudicium. Quidquid in contrarium scripserit Ioannes à Medina in libro de restitutione, quæstione 23. columna 8. Sed & si alicui legata fuerint centum, si nupserit, & is religionem fuerit professus, idem legatum adsequetur, præsumitur enim, testatorem de nuptijs cogitantem idem facturum fuisse, si de ingressu religionis cogitaret. dicto §. sed hoc præsenti. Sic legatum ea conditione, si non nupserit, legatario nubenti debetur, non tamen erit idem obseruandum, si legata fuerint alicui ducenta, si presbyterij ordinem assumpserit, aut religionem fuerit professus. Nam legatario nubenti non debetur legatum, sibi aduersante testatoris voluntate in fauorem religionis & continentiæ iustissima, cùm possit quis inuitari ad ingressum religionis spe lucri consequendi. capit. 2. vbi hoc notant Doctores de condit. apposit. optimus textus in l. Titio. §. 1. ff. de condit. & demonstrat.

Et tamen his præmissis non est penitus recipienda argumentatio hac in re à matrimonio carnali ad spirituale. Compertum enim est, Iurisconsultos pręmissam conditionem, si non nupserit, à legato reiecisse ob fauorem Reipublicæ circa procreationem liberorum, in odium cœlibatus, quem & pœnis quibusdam persequebantur Romanorum veteres leges, qui quidem fauor non tribuitur à iure professioni religionis, tametsi religiosorum status perfectior sit quàm eorum, qui coniugio operam dant, cap. nuptiæ. 32. quæstio. 1. cle. exiui. in princip. de verbor. signific. cùm & status coniugatorum in Christiana Republica sit maximè licitus. capit. gesta. cum gloss. 74. dist. & c. integritas. 32. quæstio. 1. & patet, quia matrimonium sacramentum est in remedium fornicationis, & à natura institutum in humani generis conseruationem, quod alibi tractauimus: Igitur non ita erit reijcienda conditio illa: si religionem non ingrediatur: si monachus non fuerit: quę & si religioni refragetur aliquo modo, fauet tamen matrimonio & liberorum procreationi: sicuti illa, si non nupserit: quæ reipublicæ odiosa est, & matrimonio contraria.

Prætereà non est opinatione, nec cogitatione dignum, quenquam verè pium & catholicum ob id religionis institutum omittere, quòd bonis ac rebus temporalibus, quibus renunciat, carêre ex voluntate testatoris ei sit necessarium, imò frequenter ipsa paupertas monasteriorum maiorem occasionem exhibet Christianis in eis religionem proteri, quo maiori cum merito, vt mendici, vitam humanam tot periculis diuitiarum causa obnoxiam humiliter peragant. Quam ob rem primum infero, impium esse & turpe, à testatore conditio nem aliquam adscribi legatis, aut institutionibus, principaliter ad hoc, vt quenquam auertat à religionis professione, monasticóve instituto. Panormi. nu. 42. & ibi Deci. nu. 53. in d. cap. in præsentia. Secundò, posse iustissimè testatorem aliquot rationibus motum, filiæ centum legare si nupserit, minus verò nempe quinquaginta, si monasticam vitam elegerit, quasi maior dos necessaria sit nubenti, quàm religionem profitenti, maiores enim sumptus, & maiora onera nuptis, quam monialibus incumbunt, aut sane ea ratione, quòd posteris & familiæ velit maiorem bonorum partem relinquere. Tertium, opinor in primogenijs, maioratibus, & meliorationibus, eam conditionem admittendam esse: ex qua primogenium, vel melioratio ita posteris deferatur, vt nec monachis, nec presbyteris competere possit: imò eo ipso, quòd quis eiusmodi bonorum possessor presbyter, aut monachus factus fuerit, ea bona statim sequenti ex familiæ nomine deferantur. Non enim ista conditio adscribitur, vt à religione quis auertatur, sed in familiæ fauorem, ne bona extra familiam alienentur, & quia similes institutiones primogeniorum, ipsaq́ue primogenia minimè conueniunt monachis, nec presbyteris: quod in specie notat. Ioan. Lupi. de donatio. in rubri. §. 16. num. 4 & 14. præmittunt Alexand. consil. 100. libr. 4. nu. 12. Iason in l. Gallus. §. & quid si tantùm. nu. 42. ff. de lib. & posthu. Quartum, verum esse censeo, non esse locum monasterio, imò potius fideicommissario substituta ea conditione, si sine liberis institutus decesserit, quoties apertè testator excludi monasterium, quod institutus ingreditur, statuerit: Quin & idem erit, vbi ex certissimis coniecturis hoc ipsum à testatoris iudicio colligi potuerit, authore Decio dicto cons. 259. vbi eleganter hanc opinionem probat.

Non oberit, quod in dicto §. sed hæc præsenti. statutum est, vbi institutus monasterium fuerit ingressus, conditionem illam restitutionis & fideicommissi inualidam esse, & pro non scripta haberi: quia id est intelligendum in hunc sensum, vt fauore religionis dicta conditio censeatur defecta, & successu destituta: quia institutus videatur decedere cum liberis, aut hærede, quem testator ipse, vti ius præsumit, noluit excludi à substituto: Non autem est simpliciter & planè dicendum, conditiones prædictas pro non scriptis haberi, nam id falsum est, cùm si ita esset, fideicommissum substituto post mortem instituti deberetur, excluso monasterio. Ex quibus ea est vera ratio, quæ legislatorem induxit, vt statuerit, monasterium substitutum excludere, quòd testator præsumatur pariter liberos instituti, & monasterium dilexisse: atque ita sicuti liberos instituti prætulit substituto, eodem pacto, si cogitasset institutum religionem professurum esse, monasterium ipsum substituto prætulisset: quemadmodum insigniter explicat Paul. Castrensis in dicta authen. nisi rogati: cui consentire videntur hi, qui tenent, substitutum monasterio præferendum esse: vbi testator expressim id significauerit, quibus animaduersis, apparet, verum esse, quod frequentiori calculo receptum est in dicta authen. nisi rogati. & in dicto capitul. in præsentia. scilicet, monasterium pręferendum esse substituto, etiam substitutionis conditione his verbis concepta: si institutus decesserit sine liberis legitimis, & naturalibus ex suo corpore natis: cùm præsumptio iuris sit, testatorem pariter, & hos filios liberósve instituti, & monasterium dilexisse.

Quam opinionem esse magis Communem asseuerant Alexand. consil. 121. libro 2. numero 11. Ripa in dicto §. si quis rogatus. nume. 37. Decius in dicto capitul. in præsentia. numero 59. Aymon Sauilli. consi. 152. colum. 1. Quamuis non desint & plures, ac maximæ authoritatis viri, qui & tunc monasterio præferendum esse substitutum opinentur.

Hactenus igitur probare conati sumus, donationem factam ecclesiæ, etiam si donator posteà filios susceperit, tantùm quo ad filiorum portionem legitimam reuocari, licet eam in totum reuocari censeant Fortuni. dicta illatio. 16. & plures citati per Tiraquellum in dicta gloss. libertis. num. 63. Qui tamen, præter Fortunium, in specie & distinctè loquutum simpliciter asserunt, donationem ecclesiæ factam eo casu reuocari, minimè definientes, an in totum, an quo ad legitimam reuocetur, & nihilominus videtur eam donationem in totum reuocari: quia, vt inquit Augustinus, iure poli ecclesia non potest bona donata retinere. Nec hoc erit intelligendum de bonis donatis quo ad legitimam filijs debitam, id eten im alienum est à sensu Augustini: cùm is distinguat ius fori à iure poli: quæ quidem iura nullum discrimen paterentur, si ea Augustini consideratio, piaque admonitio intelligeretur de bonis, quæ pro legitima portione filijs iure debentur. Vnde vt congruat sensus, accipiendum est, quod ab Augustino scribitur in hunc modum, quo ius fori retentionem illorum bonorum permittit ea ex parte, qua legitimę filiorum portioni nullum præiudicium fit: ius verò poli eam etiam retentionem prohibeat. Quod si ita est, ius istud poli, vel seruandum est, etiam in iudicio ex teriori, vel ius fori itidem in interiori animæ tribunali admittendum, quod verius est. Agitur enim hic veritate comperta ex iuris ciuilis legitimis sanctionibus: quæ iustissimè seruantur in conscientiæ & animæ iudicio: & ideò eandem opinionem, quam hac in controuersia veram esse credo apud exteriorem iudicem, eandem, & verissimam esse contendam in propriæ conscientiæ examine: quod ab Augustino scriptum est, intelligens secundum quandam honestatem moralem, quæ tamen legalem obligationem, aut restituendi necessitatem minimè inducat: quod gl. sensit in c. si quis irascitur. 13. q. 2. Nec mihi persuaderi potest, prælatum, aut episcopum illius ecclesiæ, cui donatio facta fuerit, in his bonis, quæ filiorum legitimam portionem non attingunt, restituendis tutum omnino esse, apud forensem iudicem, rei gestæ veritate patefacta, & eundem apud interioris iudicij censorem cogendum esse, eadem bona ex eisdem actis restituere. Monstrum enim esset, maximum hoc dissidium constitui inter eos iudices, qui iustitia duce ius dicere tenentur.

Cæterùm præter ista, quoties donator post donationem filios susceperit, est considerandum, an donatio ex constitutione l. si vnquam. ob filiorum procreationem, an ex eo, quòd in officiosa sit, reuocetur. Nam iure compertum est, priori ratione in totum donationem extraneo factam omninò reuocari: ita vt nihil ex rebus donatis ad donatorem spectet: Sicuti ab eadem constitutione communiter adnotatum est, etiam quibusdam renitentibus in contrariam sententiam, scilicet, vt tantùm quo ad legitimam portionem filijs debitam reuocatio fieret, communi siquidem opinioni plurimum adstipulatur Regia Partitarum lex, cuius in initio huius capitis mentionem fecimus: & id diligenter traditur ab Accursio, & alijs, præsertim Tiraquel in d. l. si vnquam. glo. totum. Refragantur verò hi, qui illam decisionem intelligunt in donatione facta libertis, quorum meminit latè idem Tiraquellus in gloss. libertis. Quòd si donatio reuocetur ex posteriori capite, tantum quo ad legitimam portionem filijs iure competentem rescinditur: secundum ea, quæ notantur in l. 1. C. de donat. inoffici. & per Bart. in l. Titia. §. imperator. colum. 1. ff. de legat. 2. quem ibi sequuntur Alberi. Imol. & Comensis, Panormi. & alij in cap. vlt. de donat. Curtius Senior consi. 1. colu. vlt. dicens, communi sententia receptum esse, vt donatio inofficiosare & consilio in totum reuocetur: ea verò, quæ sit inofficiosa re tantùm, non consilio, solùm, quo ad legitimam etiam si facta fuerit extraneo, quin & priori modo facta, aliqua re liberis relicta, adhuc quo ad legitimam tantùm reuocatur. l. 1. & vlt. C. de inof. donatio. Barto. in d. §. imperator. col. 1. Abb. in d. cap. vlt. 2. colum. vt tandem ferè eò res ista, sic à iuris vtriusque doctoribus distincta, tendat, quòd donatio inofficiosa etiam facta extraneo, quo ad legitimam tantùm reuocetur, quod Accurs. in d. l. 1. q. 5. & ibi Cynus, Bald. Pau. Castr. defendere conatur ex l. si liqueat. C. eod. titu. gloss. & Iason in authen. vnde si parens. C. de inofficio. testam. in fine. Aretin. consi. 47. & probatur in dicta Regia l. 8. in fine. titu. 4. part. 5. Nam de ea donatione, quæ filio fuerit facta, & si inofficiosa sit, omnium est vnanimis consensus, eam quo ad legitimam tantùm reuocari imò: lege Regia tunc inofficiosa censetur donatio, cum legitimam donatarij Tertiam & quintam bonorum partem excesserit. l. 29. Tauri.

His etiam adijciendum est, donationem titulo inofficiosæ reuocari, etiam si ea non sit omnium nec maioris partis bonorum, modò inofficiosæ sit. At ex l. si vnquam. quia donator liberos post eam susceperit, non reuocatur, nisi ea sit omnium vel maioris partis bonorum, aut saltem eius partis, quæ dimidiam æquauerit: Bald. in. d. l. si vnquam. Cynus. 1. q. Bal. colum. pe. in d. l. 1. Alex. in l. ex facto. ff. de vulg. colu. 5. vers. ex prædictis mihi videtur. quibus adstipulari videtur Regia l. 8. titul. 4. parti. 5. dum exigit donationem factam fuisse omnium bonorum, vel magnæ eorum partis. Non enim dixit simpliciter, alicuius partis, sed magnæ, cùm & appellatione partis dimidia sit intelligenda. l. nomen filiarum. §. portionis. l. rectè. §. vlt. ff. de verb. signi. cum alijs, quę pulchrè ex varijs authoribus ad huius significationis rationem adducit Andræ. Tiraq. in dicta l. si vnquam. glo. omnia vel partem aliquam. nu. 8. Igitur appellatione magnæ partis iustius dimidiam interpretabimur. Sunt & alij, qui huic opinioni subscripserunt: quorum Tiraqu. meminit nu. 7. scribens nu. 23. Communiorem esse opinionem, vt locus sit reuocationi donationis ex l. si vnquam. etiam si donatio facta fuerit infra dimidiam, aut minoris partis, quàm sit dimidia. ex Bal. & Cumano in d. §. Imperator. Imola in d. cap. vlt. col. 5. Ias. in l. 1. 3. nota. & ibi Dec. col. 2. C. de pact. & alibi quos ipse Tiraq. citat num. 13. quorum opinio iure verior est: si consideremus verba dictæ l. si vnquam. dum scripsit Imperator: bona omnia vel partem aliquam.

Quibus ita prænotatis secundum huius regni constitutiones donatio facta extraneo, ratione & titulo inofficiosæ, reuocabitur in totum excepta Quinta bonorum parte ipsius donatoris: Hanc siquidem Quintam partem bonorum donatoris, retinebit ipse donatarius, cum reliquæ partes constituant portionem legitimam liberis eius debitam. Si tamen donatio reuocetur ex capite dictæ. l. si vnquam. tunc in totum omnino rescindetur: nec Quinta bonorum pars erit consideranda: vt eius ratione quidquam ex rebus donatis ad donatarium pertineat.

ARGVMENT. CAP. XX.

An uitium, in exprimenda causa impulsiua, uel ea tacenda contingens, conceßioni principis noceat?

SVMMARIVM.

- 1 An sit principi significandum id, quod eum, & si certus esset, minimè auerteret à conceßione? vt num. 5.
- 2 Quæsit causa impulsiua, & quæ finalis. vbi ex hoc deducuntur plura?
- 3 Intellectus glo. in cap. cùm essent. de simonia.
- 4 Interpretatio glo. in cap. consuluit. de vsur.
- 5 Expenditur ratio glo. in cap. vnico. de clericis non residentibus. in 6.
- 6 Literæ ad beneficium, cui cura animarum non incumbit, hoc expresso, quod curam habeat animarum: an iure valeant?
- 7 Falsus valor beneficij in literis expressus, quandoque easdem non vitiat.
- 8 Impetrans à principe indulgentiam homicidij, tenetur mentionem facere prioris veniæ à principe sibi alterius homicidij concessæ.
- 9 Petens à Rege licentiam constituendi maioratum, an teneatur mentionem facere filiorum omnium quos habet, eorum numerum exprimens?

CAP. XX.

PLVRA solent à iuris vtriusque interpretibus passim tradi circa preces, ad aliquid impetrandum principibus ofterendas, vt iure expeditum sit, quæ sint, dum preces porriguntur, exprimenda, præcauendáve, ne falsò ipsi principi significentur: cùm sępissimè ex taciturnitate, vel obreptione, ea quæ conceduntur viribus æquissimè sunt caritura. Et præter alia à plerisque obseruatum est, vitium commissum in exprimenda, aut tacenda causa impulsiua, nullam quo ad effectum efficere concessionem principis. tex. singul. in cap. postulasti. de rescript. Et pro habente, inquit, sufficientis beneficij subsidium, ex certa scientia super obtenendo alio beneficio de leui non scribimus, quin faciamus de primo in nostris literis mentionem. ex his etenim verbis hoc deduxerunt Panormi. Cardina. Felin. Deci. & alij ibidem. idem Deci. in c. cùm cessante. colu. 2. de appella. Ias. cons. 105. lib. 1. Corne. eleganter consi. 34. lib. 1. colum. 1. quo fit, vt gratia à principe concessa alicui, viribus non subsistat, si causa in precibus expressa falsa fuerit: quo quidem comperto princeps non ita leuiter precibus annuisset, tametsi nihilominus tandem ab eo petitum concessisset. Similiter idem erit, vbi aliquid in precibus subticetur, quo expresso princeps maturiùs cogitasset, deliberassétve super gratia concedenda: & tamen eam postremò concessisset: vtroque enim casu deficiente causa impulsiua, deficit ipsius principis gratiosa dispositio.

Quod fortiori ratione probatur, si consideremus in his, quæ circa impetranda ecclesiastica beneficia tractantur, taciturnitatem eius, quo expresso gratia adhuc concederetur, ipsam gratiam vitiare. text. in capit. non potest. in princ. & tex. & glo. in capit. si motu proprio. de præb. in 6. tex. in capitu. si proponente. de rescript. tradit Felin. in capit. ad aures. versicul. Nona conclusio. & in d. capit. super literis. 2. columna eod. titul. Igitur si tacetur id, cuius expressio difficiliorem reddidisset principem, maiori ratione gratia deficiet.

Contrariam sententiam aliquot rationibus fulcire conabimur, quibus fortasse videbitur iure satis probari, in rescriptis á principe obtinendis, vel obtentis, defectum causæ impulsiuæ nequâquam esse considerandum ad hoc, vt ipsa rescripta proprijs viribus destituantur. Et Primò quamuis defectus causæ finalis, inanem reddat ipsam dispositionem, quod notissimum est: defectus verò causæ impulsiuæ minimè obstat, quin actus ipse validus omninò censeatur: quemadmodum frequentissimè adnotatum est, & præcipuè à gloss. & doct. in capit. post translationem, derenunciat. in capit. & si Christus. de iureiurand. in capit. cum cessante. de appella. in l. si mulier. C. de iure dot. in l. 1. §. sexum. ff. de postul. Quo in loco iurisconsultus scribit, Calphurniam fœminam inpudicam causam dedisse edicto: ne fœminæ postulandi munus exercêre possent. Meminit Valerius Maximus libro octauo, capit. 3. Caiæ Afraniæ, quę cum in pudentia abundaret, inusitatis foro latratibus assiduè tribunalia exercebat: vt non temerè Andr. Alciat. lib. 2. Parerg. c. 37. existimet apud iurisconsultum legendum esse, Caia Afrania, non Calphurnia.

Secundò, ad hanc rem adsumitur iuris regula, quę dictat, impetrantem aliquid à principe non teneri facere mentionem eius, quod & si expressum esset, non impediret impetrationem: text. in cap. super literis. de rescript. vbi Abb. Imol. & alij hanc ipsam conclusionem veram esse censent, etiam in gratijs, quæ fiunt à Romano Ponti circa obtinenda ecclesiastica beneficia.

Tertió probatur in c. dudum. versicu. considerantes. de præb. in 6. quo eadem regula palam à Romano Pontifice etiam in beneficijs consequendis traditur. Et vlteriùs in cap. si pro clericis pauperibus. eod. titu. Nam licet defectus sacri ordinis in postulandis beneficijs alicuius momenti sit: tamen etiam si impetrans non significauerit principi se nondum sacris ordinibus insignitum esse, beneficium ex literis Papæ obtinebit: quia tandem hoc expresso princeps gratiam concessisset: quod constat ex stylo curiæ Romanæ, & consuetudine, qua in his gratijs expediendis vtitur ipse princeps, secundum Lapum alleg. 89. in 2. ratione. Barb. consil. 46. columna secunda, libro secundo. & Felin. in d. ca. super literis. num. octauo. Igitur si causa impulsiua eius est conditionis, vt quamuis quoquo modo in animum principis potuerit inducere faciliorem eorum quæ petita fuêre, concessionem: principaliter tamen id principi non persuaserit, nec fuerit præcipua concessionis ratio: Aperti iuris est vitium, vel in ea exprimenda, vel tacenda contingens, nullo pacto posse principis concessionem inefficacem reddere, cùm tandem etiam hoc principi patefacto eandem gratiam petenti fecisset.

Qua ratione ad huius quæstionis congruam resolutionem prænotandum est, causam finalem eam esse, quæ principaliter in agendo actu ab agente consideratur, quæ ipsum præcipuè mouet, & in quam ipsius mens dirigitur. Finalis enim verè hęc est vltima quo ad exequutionem, prima tamen quo ad intentionem: vt explicant Bartol. in l. ambitiosa. numero decimonono. ff. de decret. ab ordin. faci. Tho. 1. 2. q. 1. arti. 1. ad primum. & arti. 4. & quæst. 18. art. 6. ad secundum. & quæstio. 20. art. 1. ad secundum. Vnde prima omnium causarum est causa finalis. Thom. d. q. 1. arti. 2. tradit hæc erud itè, & diligenter Martinus ab Azpilcueta in cap. inter verba. 11. quæstio. 3. 4. corollario, pagina 83. Causa autem impulsiua est, quæ præter finem vltimum mouet a gentem, causam dat actui, & sine qua non fieret actus, vulgò dicitur impulsiua, quia impellit ad agendum: ab alijs efficiens dicitur, non sat rectè: licet causa efficiens à finali etiam distinguatur, siquidem quod faciendæ rei præbet operam efficiens est, id cuius gratia fit actus, finis vocatur: estque potissima causarum omnium finis: nam & si vsu & effectu postremus sit omnium, tamen est proposito, atque instituto primus: sicuti post Thomam docet Rodolphus Agricola lib. 1. dialecticæ inuentionis. c. 14. ex quibus ita intellectis primò deducitur, non esse hanc necessariam solidamq́ue collectionem: hoc non contingente, actus hic non fieret, igitur hoc quod modo contigit, est causa finalis, aut principalis huius actus, Sic nec ista, hoc remoto, ipse non agerem istum actum: ergo hoc est causa finalis actus. Est equidem impulsiua causa, quæ præcursionem quandam adhibet ad efficiendum, vt vtar interim verbis Ciceronis lib. 5. Topicorum. Et ideò has argumentationes minùs sufficienter colligi existimat Ioannes Maior. in 4. senten. distinct. 15. q. 29. vers. Quintò arguitur. & in distinct. 25. q. 2. col. 4. & probatur euidenter in d. §. sexum. Nam edictum illud, ne fœminæ postularent in iudicio, non fuisset à prætore promulgatum, nec sancitum eo tempore, si Calphurnia apud eum tam impudenter non postulasset: & tamen scribit iurisconsultus, Calphurniam illam nequâquam causam finalem prætori dedisse: sed eam fuisse primam, principalem, finalem, & vltimam prætoris causam, vt impudentiæ fœminarum obuiam iretur, earumq́ue pudicitia, pudorq́ue minimè forensibus acclamationibus læderentur: quod ibidem optimè adnotauit Accursius.

Secundò, hinc apparet, qualiter sit intelligendum id, quod in c. cùm essent. de simo. traditur: siquidum seruire alicui prælato, principaliter spe consequendi ab eo beneficium ecclesiasticum, etiam non accedente expressa pactione, simonia est: vt gloss. & Doct. ibi adnotârunt. licet ea simonia mentalis tantùm sit secundum Feli. ibi & Caieta. in summa. verb. simonia. in fine. Seruire autem episcopo principaliter ob personæ dignitatem, ob stipendium pro victu quotid iano consequendum: at minùs principaliter spe consequendi ab eo aliquod beneficium ecclesiasticum: ea spe secundo loco ab animo constituta, nulla est simonia: quemadmodum à gloss. & Doct. definitum est in d. c. cùm essent. quibus adstipulatur gl. in cap. cùm ad nostram. de elec. & quæ traduntur ab Iasone per text. ibi in l. siquis nec causam. ff. si cert. pet. Fel. in ca. non dubium. de sent. excom. nu. 2. Quæ sic intelligenda sunt, vt non statim existimemus, spem habendi beneficium ecclesiasticum esse causam finalem, aut principalem ex eo, quo alioqui non esset quis prælato seruiturus, nisi ab eo beneficij collationem speraret. potest enim hoc ita esse, & simul spem istam causam impulsiuam, non finalem huius ministerij fuisse.

Tertiò ab eadem ratione colligitur vera interpretatio. gl. in capitul. consuluit. de vsur. verbo. sperantes. quæ voluit, mutuantem pecuniam principali causa ob amicitiam alterius, & vt ei indigenti subueniret, minùs tamen principali ratione ob spem, quam concepit, aliquid vltra sortem à debitore sponte dandum se accepturum, non committere nec mentalem vsuram: quod communi omnium sententia probatum est. Et procedit etiam si alioqui non concepta illa spe non esset pecuniam debitori mutuaturus: cùm spes ista recipiendi aliquid vltra sortem à debitore, sponte & liberè dant, e non fuerit causa finalis mutui, sed impulsiua: quamuis ea seclusa actus hic non fieret. hoc enim est ita colligendum à Caie. 2. 2. quæ. 78. arti. 1. ad 4. & quolibeto de vsura. c. 2. & Iohann. Medina in trac. de rest. folio 129.

Scribit tamen Decius in capitul. ad nostram. de probatio. nume. 5. Simoniam committi, si prælatus non præcedente vlla conuentione beneficium contulerit famulo, hoc expresso, quòd ea collatio fit in remunerationem, & ad tollendam obligationem, qua prælatus ad antidota tenebatur. Atque hoc pacto intelligit Innocenti. & Antoni. capitu l. tuam. de ætat. & qualitat existimantes, conferentem beneficium alicui ea intentione, vt per hanc collationem liberetur ab obligatione, qua ad antidora tenebatur, simoniam committere. idem Angelus in l. sed si lege. §. consuluit. ff. de petitioni. hæred. Hoc etenim secundum Decium, verum est, vbi express im collatio fit in hunc effectum, secus autem si simpliciter ea intentione fuerit. Sed si in hac specie constituamus, conferentem beneficium obligatum esse præcisè legali obligatione ad remunerationem, seu satis factionem ministerij sibi impensi, non dubito simoniam contingere mentalem, etiam ex simplici collatione, ea intentione facta, actualem verò seu exteriorem, si expressim fiat ad tollendam præmissam legalem, & præcisam obligationem. Si verò collator beneficij tantùm sit obligatus morali obligatione, quæ procedit ex honestate, & gratitudine remunerationem, opinor nec mentalem simoniam committi, vbi collatio simpliciter ea intentione, & animo facta fuerit: nec item exteriorem, etiam si expressim actum sit à collatore, quòd ex ea collatione debitum illud, quod ab honestate processerat, repensum fuisse existimetur. Nam vel in pactum deducere solam obligationem moralem, ita vt ab honestate processit, nullo ei addito robore, vel eam tantum vti à bonis moribus, & grato animo oritur, remittere, nihil efficit ad simoniaci criminis culpam. Siquidem iure verum est, licêre mutuanti absque vitio vsuræ deducere in pactum obligationem illam antidotalem, qua recipiens mutuum tenetur mutuandi simile beneficium pendere: modò hoc adijciatur, quod promittens non plus obligetur, quam aliâs tenebatur cessante pacto, vel colligatur ex ipso pacto, & paciscentium mente nihil per hanc conuentionem adijci antido tali obligationi: ita gloss. penult. & finalis in capitul. si fœneraberis 14. quæst. 3. Card. Anani. & Abbas. in dict. c. consuluit. idem Card. in Cle. 1. de vsur. quæst. 20. Tho mas 2. 2. quæst. 78. articu. 2. de tertium. Gabriel in 4. sent. distinct. 15. quæst. 11. & ibi Ioan. Maior quæst. 29. vers. secundo arguitur. Felin. in capitul. ad audientiam in 2. de rescript. nume 10. Baldus in rub. C. de vsur. col. 1. Iason in l. ex hoc iure. nu. 65. ff. de iust. & iure. & alij, quos, dicens hanc opinionem Communem esse, citat Carolus Moli. de contractib. & vsuris nume. 27.

Quartò, inde constat veritas glo. in capi. vnico, de cleric. non residen. in 6. quæ scripsit, sacerdotem eundem in ecclesiam, vt præsens sit diuinis officijs, motus principali causa ob percipiendas quotidianas distributiones, simoniacum mentalem esse, quam sequuntur Doctor ibi. dicit sing. Felinus, in cap. suam. de simo. vbi Abb. & Anania idem probant. idem Abb. in capit. ex parte. in 1. de offic. deleg. Cardin. in Clem. 1. notab. 6. de celebrat. miss. Præpo. in summa. 1. q. 1. col. 3. Est enim potissimè considerandum, non esse finem vltimum, & principalem distributionum quotidianarum lucrum, vbi sacerdos alioqui non esset in ecclesiam iturus nisi eas distributiones percepturus esset. Hæc enim causa potest esse impulsiua, & principalis. impulsiua, cum ob diuinum obsequium præcipuè interesse vult diuinis officijs, & tamen non interesset eisdem, nisi illud lucrum sibi immineret, & tunc non est dicendus hic sacerdos, nec mentalis Simoniacus. Principalis verò cùm lucrum istud, non diuinum obsequium maximè ęstimatur, & præcipuus finis huius operis est. Quo quidem casu simonia mentalis committitur: sicuti probatur ex prædicta ratione, traditurque breuiter, & eruditè à Martino Azpilcueta viro vndecunque doctissimo in cap. vl tim. de pœnit. dist. 5. nu. 56. & in relectione de dicendis horis Canonicis, seu de oratione, not. 6.

His ita breuiter præmissis, ad quæstionem principalem erit animaduertendum, gratiam semel à principe concessam ex causa vera, & impulsiua, minimè deficere, quamuis ea causa deficiat. dicta. §. sexum. maximè quòd etiam si causa finalis huius concessionis ab initio vera defecerit, postquam eadem sortita fuerit effectum, adhuc viribus non carebit principis gratia: nec reuocabitur aliquo pacto, argumento eorum quæ notantur in l. pater furioso. ff. de his qui sunt sui, vel alieni iur glos. in cap. statutum ver. Canonicus. de rescriptis. in 6. Decius cap. quoniam. Abbas numero sexto. de offici delegati. tametsi ibidem tractetur de causa efficienti. Deinde video in hac controuersia, quæ ad intellectum d. c. postulast. in examen adducitur, aliter quàm superiùs definitum est, adsumi causam impulsiuam & finalem. Siquidem finalis ea dicitur, qua non existente princeps gratiam non fecisset, quà ve ei significata, petita minimè concessisset. Impulsiua verò ea est, quę principem mouet, aut moueret ad facilius vel difficilius concedendum, quod ab eo petitum est. Falsitas, aut surreptio in priori causa contingens regulariter gratiam inefficacem reddit, secundum omnes, & probatur, quia in his, quæ à gratuita vnius voluntate pendent, & vbi parum vrget causæ expressæ falsitas: si probetur, legantem minimè legaturum fuisse, si sciret causam expressam falsam esse: legatum inefficax est. l. cùm tale. §. falsam. ff. de condit. & demonstrationib. fortiùs igitur inutilis est concessio principis, quem ratione moueri oportet, si falsitatem, aut surreptionem constiterit commissam fuisse in precibus, quibus comperta veritate minimè princeps ipse annuisset.

Falsitas verò, aut surreptio in posteriori causa contingens adhuc principis gratiam inualidam efficit, iuxta communem omnium traditionem in d. c. postulasti. vbi Deci. ab ea discedit, & profectò, vbi causa impulsiua notabiliter principem moueret, admitti posset communis opinio ac iure defendi, sed si ea eius sit conditionis, vt boni viri arbitrio principem non mouisset notabiliter iure veriùs est, eius falsitatem, aut surreptionem non officere gratiæ, vt probatur in dict. capit. dudum. Atque ita conciliare conatur discrimen istud iuris vtriusque vir eruditissimus Marti. Azpilcueta in cap. si quando. de rescript. 3. exceptio. Imò etiam si causa impulsiua notabiliter moueret principem, cùm que difficiliorem redderet ad gratiæ concessionem, eam tamen nihilomninus absque vllo moderamine, vti concessa fuit, tandem concessisset, non arbitror locum esse communi opinioni: & gratiam validam esse censeo ex his, quæ hoc ipso capite aduersus communem adduximus. Tunc enim existimo, causam impulsiuam notabiliter principem mouere, eiùsque rationem habendam fore, cùm ea principi verè significata, princeps non ita, vt concessit, gratiam fecisset, sed etiam concessioni moderamina quædam adhibuisset, ex quibus cautiùs petitis prouisum esset, sic sanè interpretandum esse opinor, quod ex dicto cap. postulasti. communi omnium iudicio deducitur.

Verum, vt his, quæ priorem sententiam probare videntur, obiter satisfaciamus, notandum est, taciturnitatem earum qualitatum, quarum expressionem ius nominatim non exigit, tunc demum obesse principis concessioni, cum eis sibi significatis petitum minimè concessisset, d. c. super literis. vbi omnes Panormit. in cap. constitutus. col. 1. de relig. domi. Quòd si tacuerit impetrans aliquam qualitaten, cuius expressionem ius requirit, concessum à principe viribus caret, etiam si ea qualitate expressa nihilomnius princeps idem concessisset, tex. & glos. in dicto cap. si motu proprio. cap. non potest. cap. si proponente. tenent in specie Domi. colum. vlt. & ibi Fran. in dicto cap. dudum. Felin. in dicto cap. ad aures. vers. nona conclusio. & in dicto. cap. super literis. 2. colum. Petrus Rebuffus in forma mand. Apostolici. glo. pro expressis. ad finem. & in trac. nominationum. quæst. 9. nu. 50. quibus in locis vltra Fel. plura commemorat, quæ de iure sunt exprimenda in precibus principi offerendis. probatur hoc, nam pro forma iura exigunt harum qualitatum expressam mentionem dicti cap. ad aures. Forma verò obseruanda est ad vnguem, etiam in minimis & similibus iuxta leg. 1. & ibi Bald. ff. de lib. & posthu. Bald. in leg. vlti. C. de suis & legit. hæred. vers. ex hoc elicitur. Decius in capitul. de appellationibus. 2. columna de appellat.

Et quibus plura poterunt examinari, & Primum quod scribit Rota in antiquis 562. nempe, gratiam à Romano Pontifice impetratam ad beneficium, cui non inerat cura animarum, facta tamen mentione, quòd id eam curam haberet, nullam esse, vtpote surreptitiam. Nam licet facilius Papa concessisset beneficium à cura animarum immune comperta veritate, ad huc ea expressio falsitatis prætextu nocet gratiæ, quia contingit in his, quæ de iure necessario sunt exprimenda, vt cura animarum capitul. cùm in illis. de præben. in 6. Clem. 1. eodem titul. regula Cancellariæ 63. Rota in nouis. 292. Igitur sicut omissio eius qualitatis, quæ de iure necessario est exprimenda, officit gratiæ, quamuis eam nihilominus princeps concessisset, ita falsa mentio huius qualitatis nocet, etiam si veritate comperta idem esset princeps concessurus, quemadmodum ex priori decisione Rotæ colligitur, dum allegat cap. cui de non sacerdotali. de præbend. in 6. & cap. susceptum. de rescrip. eodem libro. quibus idem probari videtur. Sed si exactè mens & verus sensus decisionis perpendantur, ex ea contrarium manifestè deducitur. Qua ratione probatur, falsam mentionem eius qualitatis, quæ iure exprimenda erat, tunc non nocere gratiæ, cum causa demonstrationis fit lege. falsa. ff. de condit. & demonstrat. nec ex hac falsitate princeps inductus fuerit ad concessionem eius, quod alioqui ex certa scientia minimè concessisset. dict. Rotæ decisio 562. & expressius, ac diligentius decisio 19. titulo. de præbend. in antiquioribus. & in antiquis 582. Panor. in capitul. significante. col. penulti. idem in c. super literis. numero sexto. de rescription. & ibi Felin. colum. 2. optimè Iohannes Staphilæus de literis gratiæ & iustitiæ. Folio. 52. titul. de modo & forma impetrandi. Dominicus consil. 111. constat siquidem de corpore, de ipso, inquam, beneficio, quod conferre vult summus Pontifex: ideò nimirum si parum noceat falsa demonstratio. Et maximè quod nullus dolus in hac falsæ qualitatis mentione præsumi potest, cúm ea non expressa facilius obtentum esset apud principem, quod prædicti authores animaduertunt, secus esse opinantes, si causa restrictionis, aut taxationis huius qualitatis foret facta mentio, quia eo casu non posset ipsa gratia trahi ad id beneficium, quod ea qualitate careret, licet id faciliús à Romano Pontifice concessum foret: vt rectè intelligentibus satis notum est ex dict. capitu. cui de non sacerdo tali. & capitul. susceptum. ne gratiam ipsam exequamur in beneficio sub ea minimè comprehenso.

His accedit alia consideratio, nam vbi beneficio in est qualitas, cuius de iure mentio est in precibus facienda, ea proculdubio exprimi debet uti superius dictum est, etiam si ea non expressa princeps precibus adnuisset. At si aliquid precibus exprimatur, quod beneficio petito nequâquam inerat, & eo non expresso, idem princeps concessisset: licet id pertineat ad qualitates iure exprimendas, non vitiatur ex hoc gratia à summo Pontifice concessa, vt ex Rotæ decisione palam deducitur.

Secundò, hinc faciliùs discutietur, quod tradit Anchar. cons. 295. pro clariori. nume. 13. dicens, literas obtentas ad beneficia ecclesiastica validas & efficaces esse, quamuis falsa fuerit eius beneficij, quod petitur, valoris mentio, modò appareat, nihilominus vero valore expresso easdem principem concessurum fuisse. Dubium etenim hoc videtur, ex eo quòd licet de iure verus valor beneficij in eius impetratione exprimi non debet, iuxta gloss. in Clem. 1. de præbend. & ibi Doct. & in d. capit. ad aures. Tamen de stylo curiæ Romanæ, & ex regulis Cancellariæ exprimendus est necessariò verus beneficij valor. reg. Canc. 21. & 61. vbi glo & Ludo. Gomezi. post. Feli. in dict. capitul. ad aures. nu. 10. & in cap. causam quæ. in 2. de testib. num. 6. Rotam in nouis 292. Oldra. cons. 207. Car. in dict. Clem. 1. 3. col. Seluam de benefi. 3 part. quę. 12. col. 2. Deci. consili. 156. Rebuffum in tract. de nominat. quæst. 9. nume. 29. Ideò cùm falsitas contigerit in ea qualitate, quæ necessariò est Pontifici significanda: parùm tuta, imò suspecta est Anchar. opinio. Atque ita eam reprobat Felin. in dicto cap. ad aures. nume. 12. ex his, quæ paulò anteà notauimus, & præsertim propter text. in d. cap. cui de non sacerdotali. cui tamen iam satis responsum est. Quam ob rem Ancharan. sententia potius mihi placet: siquidem verus valor iure non est exprimendus, & quamuis ex regula Cancellariæ contrarium appareat, ea regula strictè est interpretanda, cùm verus valor beneficiorum difficilem habeat certitudinem, authore Ludouico Gomezio in regula de valore exprimendo. q. 11. quo fit, vt error in hoc exprimendo minimè sit considerandus, vbi principis voluntas constat.

Accedit ad hoc, quod notanter scribit Rebuffus in dicta q. 9. nu. 44. adseuerans, nominationem, quæ apud Gallos obtenta fuerit, facta mentione beneficij obtenti, & eius valoris, maiori tamen quantitate expressa, quàm verè valuerit, admittendam esse. Quia etiam si nominationem concedentes cognitionem habuissent veri valoris, nequaquam nominationem negarent, imò eam facilius concessissent. deinde Anchara. sententia minimè aduersatur decisioni Romani Pontificis in d. capitu. cui de non sacerdotali. Nam aut verus valor exprimitur in literis gratia taxationis, & tunc non potest obtineri vi prædictarum literarum aliud beneficium minoris valoris, cùm id repugnet voluntati principis: dicto cap. cui de non sacerdotal. aut verus valor significatur, vbi constat de corpore beneficij, causa demonstrationis, & eo casu admittendum est quod Ancharan. censuit. Nec gratia propriam virtutem amittit ex errore valoris expressi: si vel propter minorem valorem, vel aliâs apertum sit, principem etiam certum de vero valore idem concessisse concessurùmue: quod in specie sequutus Ancharanum tradit Ripa in dicto cap. ad aures nume. 78.

Solet tamen ad effugiendum vitium istud, quod committi plerunque videmus circa valoris veri expressionem, abhiberi prouida cautio, qua valor significatur vsque ad certam quantitatem his sanè verbis. Cuius valor centum aureos non excedit. aut quod valet vsque ad centum aureos. Sic etenim apud Romanam curiam fit, vt valor beneficiorum, qui parum certus esse potest, absque periculo exprimatur. gloss. insignis in cap. quamuis. verb. vsque ad certum. in priori eius parte. de præb. in 6. & ibi Doct. Cardin. in cleric. 1. 4. notab. de concess. præb. Francus postalios in d. c. cui de non sacerdotali. col. vlt. Domi. consil. 133. colum. 3 Felin. in d. c. ad aures. conclus. 9. & 10. Ioan Staphilæus de literis gratię & iust Folio 29. col. 1. Ludo. Gomez in tract. de expectatiuis. nume. 103. Deducitur tandem ex pręmissis, quæ diximus ad interpretationem tex. in c. cui de non sacerdotali. iure ibidem constitutum esse, vt in maiori summa nequaquam subintelligatur separatim minor, quæ speciem distinctam à maiori constituit: cùm maior gratia taxationis fuerit expressa, & ideo refragatur voluntati Romani pontificis maiorem summam, vt certam speciem significantis: quòd eius literæ de minori summa differentique specie intelligantur secundum Ancha. Dom. col. 2. Francus 3. in d. c. cui de non sacerdotali. Deci. in c. constitutus. col. 3. de rescrip. Io. Crotti. lectione nu. 5. Alciat. nu. 34. in l. 1. §. si stipulanti. Soci. Iunior in §. Cato. nu. 73. ff. de verb. oblig.

Nec satis facit, quod Ias. in d. §. si stipulanti. col. 2. & 5. & Domi. in d. c. cui de non sacerdotali. scribunt, dicentes, minorem summam ibi sub maiori non includi, ex eo, quod simus in materia strictissimæ interpretationis: nempe in literis beneficia conferentibus seu datis ad beneficia obtinenda, quæ tanquam ambitiosæ vt in capi. quamuis. in l. de præben. in 6. sunt intelligendæ iuxta rigorosam interpretationem. Nam maior summa ex proprietate sermonis minorem continet. l. si quis cùm totum ff. de exceptio. rei iudic. dict. §. si stipulanti. vbi hoc ipsum adnotârunt Aretinus Socin. idem Ias. & alij communiter. In quacunque verò materia, & si odiosa sit, adsumenda est interpretatio à sermonis proprietate text. celebris in l. cum lege. ff. de testamen. vbi Aretinus & Calderi. consi. 2. de consanguin. Deci. in capitu. cùm ordinem. col. 2. & in cap. sedes. de rescript. & in c. 1. de constit. col. penulti. & in cap. atsi. clerici. §. 1. col. vlt. de iudi. idem in regu. factum. §. in pœnalibus & in regu. in contrahenda. ff. de reg. iur. Consequitur igitur in d. c. cui de non sacerdotali. minorem summam maiori non inesse, ex alia ratione potius quàm ex ea, quam Dominic. & Ias. comminiscuntur.

Sic sanè non placet, quod glo. in regu. plus. de reg. iur. & in cap. vlti. verb. maioris. de consuetu. in 6. Areti. in cap. vlt. col. 2. de accusat. Alex. in d. § si stipulanti, ex eadem decisione collegerunt. scilicet in mandato hominis minorem summam sub maiori nequaquam comprehendi, cùm in eo sit forma diligenter seruanda. Id etenim falsum est, cùm & in mandato hominis, quod minus est sub maiori intelligatur. l. rogatus. ff. mand. l. si vltra. C. de fideiuss. l. si quis mihi bona. §. sed quid si mandauit. ff. de acqui. hæred. siue id mandatum à superiori siue ab inferiori processerit, siquidem vtrunque, à mente ipsius mandantis interpretationem adsumit, vt in specie ista probat Deci in l. in eo quod plus. ff. de regu. iur. tametsi Fortu. in l. Gallus. §. & quid si tantùm. col. 59. conetur, inter mandatum superioris & mandatum inferioris differentiam constituere.

Tertiò, principali huius capitis resolutione probatur, verum esse quod adseuerat glo. à Doct. ibi recepta in c. vlti. de concess. præben. lib. 6. scribens, vbi Romanus Pontifex mandauerit, Titium recipi in Canonicum ecclesiæ Salmanticensis, non obstante certo canonicorum numero ibidem statuto, eundem Titium recipien dum esse, licet in eadem ecclesia nullus sit certus canonicorum numerus statutus. Nam si Romanus Pontifex ex certa scientia sciens, in eadem ecclesia non esse certum canonicorum numerum statutum, idem mandatum dedisset, minimè conuenit, eas literas veluti ob reptitias, surreptitiàsue à canonicis repelli. ex dict. glo. quam sequuntur Bal. in c. Cuma. de elect. col. 1. Feli. & Deci. col. 2. in c. constitutus, de rescript.

Quartò, omnibus superius examinatis ad amussim perpensis, poterit considerari, num verum sit quod Guliel. à Cuneo in l. 3. C. de episc. audien. tradit, scribens, remissionem homicidij eiusque abolitionem à principe impetratam, non facta mentione prioris indulgentiæ, simile crimen eidem impetranti dimittentis, vti surreptitiam inualidam esse. Quia princeps si certior factus fuisset, eum homicidam veniam criminis postulantem, prius aliud homicidium perpetrasse, eiusque veniam obtinuisse, retraheretur ab huius veniæ, quæ modò petitur, concessione. Et quamuis Princeps tutè absque animæ periculo, & criminis reatu, possit remittere criminis pœnam, quæ in satisfactionem reipublicæ à legibus instituta fuerit, vbi ex hoc ipsi reipublicæ damnum minimè sequatur, & absque læsione priuati iniuriam passi. secundum Tho. 2. 2. q. 67. artic. 4. & Maiorem in 4. disti. 15. quæst. 19. Felin. in c. qualiter. §. ad corrigendos. nu. 36. de accus. pulchrè Alfonsus à Castro lib. 2. de potestate leg. pœnalis. c. 12. versic. contra hanc secundam. Attamen ob defectum voluntatis apparet, admittendam esse Gulielmi opinionem, quam sequuntur Bar. in cap. dilectus. in 1. de rescrip. nu. 20. Baldus. in d. l. 3. Feli. in d. c. postulasti. col. 3. Ias. in l. nec damnosa. C. de precib. imperat. offerend. num. 3. Anania in capi. ad abolendam. col. 2. de hæret. Ioan. Lupi. in cap. per vestras 4. notab. num. 11. de donat. inter vir. & vxor. Iohannes Crottus in capitu. vlti. col. penul. de constit. in 6. Andræ. Alciat. in cap. cùm non ab homine. num 43. de iudi. Ferdinandus Loazes in tract. de matrimonio. dubitatione 10. num. 6. qui ad hoc Regiam eandemque expressam constitutionem refert. q. 2. tit. 11. lib. 1. ordinatio. quæ quidem & Gulielmus loquuntur, quando in eodem genere delictum repetitur, quasi contrarium sit obseruandum, vbi diuersum delictum is, qui veniam postulat, fecerit, quod expressim Alcia. not. d. nu. 43. consulens iudici, ne statim propter Gulielmi sententiam delinquentem puniat, sed ipsum principem admoneat prius, vt ei rescribat, quæ fuerit eius mens in pręfati criminis remissione. Nec tamen opinor hoc necessarium esse, tametsi æquissimum videatur. comprobatur Gulielmi decisio per tex. egregium in c. 2. de filijs presbyt. in 6. à cuius ratione Ioann. Andræ. Domi. col. 2. deducunt necessarium fore, vt in secunda alicuius vitij dispensatione mentio primæ circà idem concessæ omninò fiat. Idem scripsêre Rotæ iudices decis. 280. in antiquis. Abbas. post Innocent. in cap. veniens. col. 4. de præscri. Paul Parisi. consil. 74. ad finem lib. 4.

Quinto, libet hoc in loco non incongruè ex his quęrere, quid dicendum sit de eo libello, quo Rex licentiam exhibet alicui eam petenti, ad constituendum primogenium ex bonis suis etiam cum præiudicio portionis legitimæ, quæ cæteris filijs iure debetur, vbi is qui petit licentiam plures habet filios, nempe octo, decem, aut duodecim, non facta principi mentione numeri liberorum, tametsi eorum in genere meminerit. Memoria teneo, cùm semel in litem hæc incidisset quæstio, quibusdam visum fuisse, hunc principis libellum viribus non subsistere, vtpote veritate tacita obtentum: forsan enim princeps certus denumero filiorum minimè dictam licentiam concessisset, vel ei moderamen aliquod adscripsisset, quo tot filiorum pręiudicio mederetur. Quin & iure hoc fulciri poterit, nam si quis impetrare velit à principe legitimationem filij legitimi, & is filios habeat legitimos & naturales, tenetur principi exponere, quot filios legitimos & naturales habeat, ita quidem, vt & numerus certus principi significetur. Sicuti expressim hoc adnotauit Præposit. in cap. per venerabilem. §. quod autem. col. 15. versic. aduerte nunc ad solennitatem. qui filij sint legit. & post eum Curtius Senior consil. 19. versic. capio tertium, & consil 35. colum. 9. & consili. 73. versicul. Nono impugnari poterit argumento l. nec ei §. vlt. ff. de adoptio. vbi iurisconsultus scribit, in causæ cognitione, quæ adoptioni præmittitur, agendum esse de numero filiorum adoptantis. In contrariam sententiam itum est ex eo, quòd princeps has facultates constituendi primogenia in honorem nominis, genus, & familiæ solitus sit facilimè concedere, hac apposita conditione, vt cæteris filijs, qui à primogenio excluduntur, eiusque ratione legitima portione priuantur, congrua alimenta exhibeantur. Nec quidquam solet mouere principem, maior vel minor filiorum numerus, quemadmodum frequenter obseruatum est. Quo fit, vt ex huius capitis principali resolutione commodè possit hoc dubium definiri. Non oberit, quod ex Curtio traditum est. Nam & si passim apud vtriusque iuris interpretes obseruatum sit, legitimationem filij illegitimi inualidam esse, nisi principi mentio facta fuerit filiorum legitimorum & naturalium, quos pater habet, per tex. in Authen. quibus modis nat. effici. legit. §. si verò. tractat latè Andræ. Tiraquel. in l. si vnquam. C. de reuoc. donat. verb. donatione largitus. nume. 254. nos item huiusce assertionis meminimus in Epitome de matrimonio 2. par. cap. 8. §. 9. num. 7. pauci tamen præter Curtium, & Præpo. exprimendum esse numerum filiorum adnotârunt. Sed & si eius opinionem admittamus, vt fortasse est vera & intelligenda, vbi legitimatio fit ad consequenda iura omnia filij legitimi & naturalis, & vt simul legitimatus, patri cum legitimis & naturalibus succedat, quo casu legitimis & naturalibus ex ea legitimatione legitima portio diminuitur: maiòrque eis læsio contingit, vbi maior est eorum numerus: ideoque ratio dictat, hoc esse principi significandum, secus est in ea, quam tractamus, specie. Princeps enim facilius permittet primogenium constitui ex eo patrimonio, quod alioqui in plures distinctum partes ob maiorem filiorum numerum facilius dissipabitur, ad extraneosque alienatione rerum auiti fundi deueniet, quòd & huius Regni constitutiones abhorrêre videntur.

Finis libri è tribus primi, Variarum ex iure Pontificio, Regio, & Cæsareo Resolutionum.

VARIARVM EX IVRE PONTIFICIO, REGIO, ET CAESAreo Resolutionum. LIBER SECVNDVS. AVTHORE DIDACO COVARRVVIAS A LEYVA TOLETANO, Senatore Regio.

THEMA CAPITIS I.

Quid de his qui ære alieno grauantur, deque ceßione bonorum iura statuerint?

SVMMARIVM.

- 1 An licuerit vnquam, iurèue liceat creditori debitorem in vinculis habere, & an liber homo poßit dari in pignus pro debito pecuniario?
- 2 Debitor capi non potest, nisi priùs bonorum excußio fiat.
- 3 Foemina pro debito pecuniario in carcerem mitti non debet, etiam ratione administratæ tutelæ.
- 4 Milites armatæ militiæ, nec non & nobiles eodem priuilegio vtuntur.
- 5 Ceßio bonorum liberat à carceribus debitorem, & inibi qualiter iure Regio ceßio fiat, & de bonis cedentis.
- 6 Qui bonis cesserit tenebitur nihilominus æs alienum soluere, dum peruenerit ad pinguiorem fortunam.
- 7 Traditur latè, an ualeat renunciatio huius beneficij, nempe ceßionis bonorum.
- 8 Debitor ratione delicti, non admittitur ad ceßionem bonorum.
- 9 Clericus non tenetur bonis cedere, nec debet in carcerem pro ære alieno mitti. & ib. intellect. capitul. Odoardus. de solutionibus.
- 10 Cadauer debitoris non debet insepultum detineri pro debiti solutione seu donec soluatur debitum.
- 11 Vltimo affectis supplicio, an iustè poßit negari ecclesiastica sepultura?

CAPVT I.

LEGIBVS duodecim Tabularum aduersus æris alieni debitorem institutum est, vt creditori iure priuato liceat prehendere ac in vinculis debitorem habere, post rem ipsam iure iudicatam. Hæc sunt ipsamet legum verba: In vinculis sexaginta dies habeto, inter eos dies trinis nundinis continuis ad prætorem in comitium producito, quantæque pecuniæ iudicatus erit, prædicato. Tertijs autem nundinis, si intereà pactus non sit, capitis pœnas dato, aut trans Tyberim peregrè vęnum ito. Et si plures forent, quibus reus esset iudicatus, tertijs nundinis partes secanto.

Quibus quidem verbis lex vult, produci vinctum debitorem trinis nundinis ad prætorem in iudicium, vt repetatur publicè, in quantam pecuniam fuerit creditori condemnatus. Sic etiam constabit omnibus, vincto non fieri iniuriam, aut à creditore, aut à iudice l. 2. C. de cust. reo. Si verò intra id tempus trium nundinarum pactus debitor cum creditore non fuerit, capitis pœnas det, aut vendatur, vt ex precio creditori satisfiat. Quòd si plures erant creditores, debitor in partes secabatur. Extat integra lex duodecim Tabularum, titulo de re iudicata, quemadmodum Aymarus Riuallius, & Oldendorpius rubri. 8. tradiderunt. Huius legis vltima parte tanta pœnæ crudelitas denunciata est, vt de eius rigore inter Sextum Cæcilium, & Phauorinum ingens orta fuerit disputatio apud Gellium lib. Noc. Atti. 20. capitul. 1. cuius Accursius meminit in l. 1. C. qui bonis ced. poss. vnde Cæcilius inquit, plures vinctos fuisse à creditoribus, nullum verò dissectum. Sic & Quintilianus lib. 3. capi. 8. scribit, eam legem quo ad dissectionem, non esse natura laudabilem, & ideò moribus repudiatam fuisse. idem testatur Tertullianus in Apologetico. cap. 4. Nihil profectò, inquit Cæcilius apud Gellium, immitius, nihil immanius, nisi, vt re ipsa apparet, eo consilio tanta immanitas pœnæ denunciata est, ne ad eam vnquam perueniretur. Addici namque nunc atque vinciri multos videmus, quia vinculorum pœnam deterrimi homines contemnunt, dissectum esse antiquitùs neminem equidem neque legi, nec audiui, hactenus Cæcilius. Ex quo apparet ad terrorem pessimorum debitorum, qui addictionem quoque solam contemnerent, constitutum esse id genus pœnæ. Prior verò legis pars, quæ de vinculis tractat, apud Romanos frequentissimè seruabatur: siquidem debitor, qui creditori non soluebat debitum confessum, aut iudicatum, vel id soluere non poterat, addicebatur creditori in seruitutem lege nexus. Cicero in oratione pro Flacco de quodam Heraclide ait: Cùm iudicatum non faceret, addictus Hermippo, & ab hoc ductus est.

Nexus autem dicebatur in de obligatio, qua corpus vt pignus afficitur, dicebantur & hi debitores addicti, quia traditi essent creditoribus, & nexu vincti, quod eruditè explicat Budæus tit. de in diem addictione ex Quintiliano lib. 7. cap. 4. Quin & filij debitorum apud Romanos creditoribus addicebantur authore Dionysio & Ludouico Cælio lib. Lectio. Antiq. 7. cap. 20. Hoc ipsum quandoque obtinuisse Hebræorum legibus probatur Reg 4. cap. Ecce, inquit, creditor venit, vt tollat filios meos ad seruiendum sibi.

Similem ferè huic legem ante Solonem statuerant Athenienses, sed ita sanè, vt qui mutuum acciperent oppigneratis corporibus, creditoribus addicerentur. Solon verò legem tulit, remissione æris alieni constituta, quam σεισ άχθειαν appellauit, vt in posterum minimè liceret corpore obligato pecuniam fœnerari, authore Plutarcho in Solone: & in lib. de vitanda vsura & in Politicis ad Traianum, ne fœnore & vsuris ciues premerentur, ac tandem omnes in seruitutem redigerentur. Ea verò remissio æris alieni, quæ σεισ άχθεια dicitur, quaque vsi fuêre quidam principes de alieno nimis liberales, quàm iniqua sit, testatur Cicero lib. 2. de officijs, dicens, nullam esse rem, quæ vehementius Remp. contineat, quàm sit fides. Sed fidem esse nullam posse, nisi sit necessaria solutio rerum creditarum. Seneca lib. 3. de benef inquit, æquissimam esse, & ius gentium prę se ferre hanc vocem, Redde quod debes. Eodem pacto anno ab vrbe condita quadringentesimo, vigesimo octauo. C. Pætilio. & L. Papyrio consulibus lata est lex Pætilia, quaquidem sublata fuit lex duodecim Tabularum, & cautum, ne quis ob pecuniam creditam in vinculis teneretur, sed eius bona, non corpus essent debito, ac creditori obnoxia, teste Liuio Decade 1. lib. 8. idque maximè fuit Reipublicæ conueniens, cùm obduriciem legis veteris quandoque plebs ipsa in seditionem fuerit concitata, quod idem Liuius scribit eiusdem Decados lib. 2. Quin & ob eandem causam Asellius prætor, plebi & pauperibus patrocinatus, vt fœnus tolleretur, ab ipsis fœneratorib. occisus est, quod facinus, nec Senatus ipse vindicare valuit, vt refert Appianus Alexandrinus lib. 1. de bello ciuili. Sic & iure Cæsarum decretum est, ne debitores liberi in seruitium, aut pignus dentur creditoribus. l. ob æs. & Auth. imo. C. de actio. & obligat. & in Auth. vt nulli iudicum. §. quia verò. colla. 9. l. 2. C. quæ res pig. obli. possint. & in cap. 2. de pignoribus. etiam si bona debitoris defecerint, nec ex eis possit creditoribus satis fieri. Vnde à plærisque in dubium reuocatur decisio text. in cap. ex rescript. de iureiur. vbi probatur, posse liberos homines, obsides dari pro pecunia debita, & quasi pignora constitui. Sunt etenim quidam eam constitutionem ita intelligentes, vt liber homo non possit dari pro debito in pignus, nec veluti pignus retineri, & tamen existimant, posse hominem liberum obligari eo pâcto, vt retineri possit etiam pro debito & ære alieno ad effectum seruandi conuentionem initam inter creditorem & debitorem, sic equidem vt pignus homo liber minimè detinebitur inuitus: sed pro conuentione seruanda, secundum glos. in priori solutione in dicto cap. ex rescripto. Cui accedere videntur ibidem Hosti. Henri. & Cardi. & Feli. col. 3. Bald. in l. 2. C. de patri. qui filios distrax. col. vlti. argumento ex l obsides. ff. de testam. & l. 16. tit. 1. part. 6. quæ tamen loquuntur in obsidibus datis authoritate publica. Vnde in priuatis, ne humana libertas impediatur, alijs magis placet, non posse hominem liberum inuitum detineri, etiam ex conuentione pro ære alieno soluendo, nisi de pace, similiue pacto conuentum fuerit, ita visum est gloss. in vltima responsione in dicto cap. ex rescripto. quam sequuntur inibi Abb. & Imol. idem Imo. & Areti. in dicta l. obsides. Francis. de Ripa in l. obligatione. numero 12. ff. de pignori. optima & Regia l. 3. tit 13. part. 5. quæ verè eundem sensum habere videtur. glos. ad idem insignis in cap. vt pridem. 23. quæstion. 8. & traditur in c. exposita. de arbitr.

Quòd si iuramentum accesserit huic pacto expressim in id præstitum, vt quis pro pecunia debita detineri possit, magis receptum est, ex eius virtute liberum hominem inuitum detineri posse, quemadmodum ex dicto cap. ex rescripto. Doctores adnotârunt, præsertim Imol. & Felin. ac Guliel. Bened. in cap. Rainutius. de testa. verb. testamentum. 3. nu. 26. etiam si Panor. non omninò consentiat huic conclusioni, præsertim quia in dicto cap. ex rescripto. dati fuerunt fideiussores in eum casum, quo obsides deficerent ab obligatione, nec vellent promissioni stare. Quo argumento vtcunque colligitur, eos non potuisse detineri inuitos, quod tamen contingere potuit ad maiorem obligationis tutelam, si fortasse obsides aufegerent à loco, vbi per creditorem detinebantur, & ideò communis opinio adhuc defendi potest.

Hinc etiam constat, in solutione debitorum, quæ authoritate iudicis fit, hunc ordinem seruandum esse, vt si debitor possideat bona, quæ possint vendi publica subhastatione, nunquam is ad carcerem ducatur. l. à diuo Pio. §. in venditione. ff de re iudi. cap. peruenit. de fideiuss. Tunc etenim debitor in publicis vinculis detinendus est, cùm non habeat bona, ex quibus æs alienum solui possit. gl. memorabilis. in l. 3 §. tutores. ff. de susp. tuto. quam dicunt sing. esse Bald. in l. si sine. ff. de in ius vocan. Barb. in cap. 1. colum. 4. de deposit. Alex. & Ias. in dicto §. in venditione. Rursus idem Bald. ordinariam in l. 1. col. vlt. C. de iuris & fact. ignor. notabilem Paul. Castr. in l. 4. §. prætor ait. ff. de re iudic. Abb. in c. quo ad consultationem. col. 5. eo. tit. & ibi Fel. nu. 10. quorum opinio Communis est secundum Aret. in l. maritum. §. eleganter. num. 7. ff. solut. matr. & Ripam in l. obligatione generali. ff. de pignori. nume. 20. & probatur in dicto §. tutores. Atque hanc opinionem rursus communem esse asseuerat Alex. in dicto §. in venditione. commendat Ias. in princ. Instit. de actioni. num. 90. Pau. Cast. in l. alia. §. eleganter. ff. solu. matr. quo fit, vt quoties debitor habet bona, & tamen non præstat fideiussores de euictione, quibus cautum sit, emptoribus eadem bona in publica subhastatione licitantibus, adhuc in carcerem publicum mittatur.

Fœminæ tamen pudicam vitam agentes ex peculiari priuilegio non possunt, & si bona defecerint, pro pecunia debita, modò debitum causa criminis contractum non fuerit, in carceres duci. Auth. sed nouo iure. C. de custod. reor. l. 1. & auth. sequen. C. de offic. diuer. iudic. l. Regia 62. Tauri. Cuius ipse memini in epitome de matrim. 2. par. c. 8. §. 11. ad finem. Imò idem erit in matre, ratione administrationis tutelæ filiorum, quæ quidem pro reliquorum solutione in carcerem duci non potest, secundum Prępo. in cap. ex parte. M. col. vlti. de appellat. & Hipp. in Practi. criminali. §. attingan. nu. 64 & probatur ea ratione, quòd mater etiam ob administrationem tutelæ habet priuilegium, ne conueniri valeat vltra quàm facere possit. Bart. communiter receptus in l si quis sub conditione. nu. 20. ff de testam. tute. ex l. patronus. ff. dere iudic. Idem Bart. in Authen. matri, & auiæ. nu. 13. C. quando muli. tut. offi. fungi poss. Sed quia communiter obtentum est, vt omni legum auxilio mater renunciet, cùm ei tutela filiorum committitur, iuxta notata in d. c. ex parte. & in dicta authen. matri & auię, quibusdam visum est, ob pecuniam ratione tutelæ debitam filijs, posse in carcerem matrem mitti, & id simul permitti propter renunciationem, & filiorum fauorem. Bart. in dicta l. si quis sub conditione. nu. 18. Idem in dicta authen. matri & auię. nu. 13. & ibi Salyc. num 14. Roma. Alex. Socin. & Ias. in l. plærique. col. vlti. ff. de in ius vocand. Roma. in l. alia. §. eleganter. nu. 11. ff. solut. matrim. Matthes notab. 109. Ias. in l. pen. nu. 4. ff. si cert. peta. Ioan. Andr. Domi. & Franc. in cap. 2. de iudic. in 6. Platea. col. penult. post Angel. in l. nemo carcerem. C. de exact. trib. lib. 10. Ioan. Bapusta de sancto Seuerino in tractat. de debit. suspen. & fugiti. quæstio 6. à quibus ipse libenter quæro, quonam pacto eorum sententia defendi possit, si verum est, quod Bartol. ipse, quem ipsimet sequuntur in dicta l. si quis sub conditione. nume. 20. scribit, dicens, matrem filiorum tutricem non obstante generali renunciatione, habere priuilegium, ne conueniatur vltrà quàm facere possit. Nam aut ipsa mater habet bona, & tunc ipsa capienda sunt pro debita pecunia, priusquam ad carceres ea deducatur, quòd si bonis careat, ex priuilegio tuta est, ne possit conueniri: ergò eodem defenditur, ne ad carceres ducatur. Qua argumentatione in milite vtitur Bald. in l. 1. colum. vlti. C. qui bonis ced. poss. dum adducit l. miles. ff. de re iudic. Idem Alex. in l. Centurio. nume. 25. ff. de vulgari. Deinde constat, renunciationem istam parùm prodesse, vt parentes, quibus honos & reuerentia debita est, à filijs conijciantur ob debitum ciuile in carcerem, quemadmodum notatur in dicto §. eleganter. Quam ob rem mihi potius placet, quod contra Bart. paulò antè retuli ex Præpo. & Hippo. præ ter quos à Bart. discedunt Ioan. à Monte Sperello in d. l. plæriq;. Barb. in c. 2. nume. 4. de pignori. Ludouic. Gomezi. in dicto capit. 2. de iudi. in 6. numero 22. & Andræas à Pomate in additionibus ad Bar. in dicta authen. matri & auiæ. licet Xuares in l. 2. tit. de los gouiernos. quæst. 5. scribat, hac in quæstione, non esse multum tribuendum Barbatij opinionibus, & tamen eius additio hanc vltimam sententiam eligit, ex quibus ipse opinor, matrem etiam ob pecuniam debitam filijs causa administratæ tutelæ in carcerem duci non posse.

Sic & milites armatæ militiæ ex causa æris alieni non possunt in carcerem duci, fit etenim in eorum bonis & rebus exequutio, hocque priuilegio gaudent, vt & si bonis careant, minimè capiantur pro ære alieno soluendo, siquidem quatenus facere possunt conueniendi sunt. l. miles. & l. item miles. ff. de re iudi. vbi id latissimè traditur, & in l. Centurio. ff. de vulgari. Apud Aegyptios lege cautum fuit, ne milites pro debito pecuniario caperentur, teste Diodoro Siculo lib. 2. Idem esse in his, qui nobilitatis dignitate decorantur, scribit Bald. in dicta l. 1. ad fin. C. qui bonis ced. pos. Alex. in dicta l. Centurio. nu. 25. Iason in dicta l. miles. col. 2. & colligitur ex distinctione Gulielmi de Cuneo in l. penul. ff. ex quibus caus. maio. quam præter alios refert, & probat Ioan. Baptista de sancto Seuerino in tractatu de debito. & suspe. & fugit. q. 5. principali. q. 5. optimus textus in l. medicos. C. de profes. medic. lib. 10. quem explicant Bartol. & Doct. ibi. Matthesil. notab 59. Francis. à Ripa lib. 2. resp. c. 20. & idem Ioan. Baptista q. 4. vnde nobilitas hoc ius & priuilegium habet, ne possit ea præditus pro debito in carcerem mitti, quod licet iure Cæsareo dubium sit, Regia tamen Hispaniarum lege id constitu tum est in his nobilibus, quos vulgus Hidalgos appellat. l. 4. & 5. titu. 2. libro 4. ordina. l. 69. Tauri. Et tamen nec iure Regio, nec iure Cæsarum hi nobiles habent militare priuilegium, ne scilicet, conueniantur vltra quàm facere possint, cùm id nullibi expressum sit, ex Cumano & alijs magis communiter in dicta l. miles. & in dicta l. Centurio. Arma verò, equi, nec domus, vbi hi nobiles habitant, capi pro exequutione solutionis æris alieni possunt, quemadmodum expressum est d. l. 5. & l. 3. eiusdem tituli. Quòd si debitum à criminis causa originem ducat, nobilis in carcerem mittitur. dicta l. 79. Fit tandem, vt qui habet priuilegium, ne conueniatur vltra, quàm facere possit, non possit is in carcerem mitti. Acontrario verò non sequitur, eum, qui non potest pro ære alieno in carcerem duci, habere priuilegium, ne conueniatur vltra quàm facere possit.

Regulariter igitur, si quis bonis ac rebus careat, ex quibus solui possit æs alienum, in carcerem ducitur, quin & si debitum sit ratione redituum regalium, præcisè debitor in carcerem, lege Regia mittendus est, donec soluat, quamuis habeat res, quæ poss int pro solutione capi, & publica subhastatione vendi, vtrunque etenim fit, idemque colligitur ex l. nemo carcerem. C. de exact. trib. lib. 10. & in specie tenet Guido deci. 61.

Quòd si debitor bonis cedere velit, à carcere dimittendus est, nam præter alios effectus, hunc potissimum cessio bonorum habet. l. 1. C. qui bonis cedere poss. l. 4. titul. 15. parte 5. quæ quidem cessio fieri non potest, nisi eo tempore, quo ad requisitionem creditorum debitor in carcere custoditur, secundum communem, & maximè Henric. in c. Odoardus. de solutio. & erit satis, debitorem in carcerem missum fuisse ad petitionem vnius ex pluribus creditoribus, cessio etenim tunc facta cæteris creditoribus præiudicat. l. 4. & ibi Docto. ff. de ces. bonor. l. 3. tit. 15. part. 5. pulchrè Salic. in dicta l. 1. nume. 4. Guido Papæ consi. 124. nu. 7. Nec sunt alij creditores necessariò citandi ad hanc cessionem, sicuti expressim adnotauit Petrus Iaco. in Practica, Rub. de ces. bonorum. Oportet tamen, vt prius, quàm cessio ista fiat, debitor vel condemnetur, vel confiteatur in iudicio debitum, iuxta veriorem literam, & communem sensum. l. pen. & vlt. ff. de ces. bono. vbi. gl. Regia l. 1. tit. 15. part. 5. Doct. in d. c. Odoardus. gl. in l. 1. C. qui bonis. ced. poss.

Oportunè verò circa materiam istam cessionis bonorum erunt aliquot prænotanda, & primum, quid Regiæ constitutiones post vetera Partitarum iura statuerint. Siquidem olim debitor non habens bona, vnde creditoribus æs alienum solueret, tradebatur creditoribus ipsis, vt eis seruiret, donec debitum ex seruitio arbitrio iudicis compensatione quadam solutum foret. l. 17. & l. 12. tit. 20. & l. 2. tit. 8. lib. 3. Fori. quod nouis quibusdam sanctionibus in hunc modum accipitur, Vt debitor in carcerem missus, inibi detineatur, quousque bonis decesserit, & catenæ, vt aiunt, renunciauerit, ac tunc creditori traditur in eius seruitium, cuius æstimatio solutionis locum obtinet, interimque torquem ferreum debitor ferre debet. l. 78. ex huius regni Pragmaticis constitutionibus. Imò si debitor in vinculis & carcere publico sex mensibus manserit, eo ipso à iure censetur dicta bonorum cessio facta, ac tradendus est cum ipso torque ferreo ipsi creditori, quod expressum est in eisdem constitutionibus. l. 79. & 80. Semper tamen in his Hispaniarum prouincijs, sicut & vbique locorum obseruandum est, quid sit moribus receptum circa solennem bonorum cessionem.

Is autem, qui cedit bonis, tenetur creditori dimittere omnia bona, quæ tunc temporis habet gl. communiter recepta in l. penult. ff. de ces. bono. explicat Bald. in l. vlt. C. qui bon. cede. poss. col. pen. optima l. 1. tit. 15. part. 5. vestes verò, quibus quotidie vtitur, ei relinquuntur. Cynus in d. l. 1. q. 4. Petrus Iaco. in d. Rubri. de ces. bono. Aufreri. in Capella Tholosana 136. Panor. hanc esse communem opinionem professus in d. c. Odoardus. de vestib. lineis, hac in re tractat dicta Regia lex 1. statuens, eas debitori cedenti bonis dimittendas. Idem de instrumentis necessarijs ad quærendum victum, nempe de his, quæ pertinent ad artem, ex qua victum quærit, scribit Ioan. à Medina in lib. de contractibus. q. 3. causa 3. & q. 5. quod apud forensia tribunalia quibusdam dubium fortasse videbitur. Præstabit item cedens cautionem de soluendo ærealieno, cùm ad pinguiorem fortunam peruenerit, cautionem, inquam, iuratoriam, cùm eo in statu aliam dare non valeat. gl. Hostien. Ioan. Andr. Henric. col. 3. & alij in d. c. Odoardus. Cogendus enim erit cùm pinguiorem nactus fuerit fortunam æs alienum soluere, ita tamen, vt ei deducantur alimenta, quibus satis cautum sit egestati imminenti alioqui, si integra fieret æris alieni solutio, quod probatur in dicta l. 4. ff. de ces. bonor. & in dicta l. 1. titu. 15. part. 5. Et idem, ni fallor, in animæ iudicio obtinebit, nec in eo erit iuxta rigorem integra solutio postulanda, vbi ex ea is, qui prius bonis cesserat in egestate maneat, hoc equidem priuilegium lege humana & iusta cessioni bonorum concessum est, & ideò hæc humana constitutio admittenda erit in animæ foro, licet contrarium censeant Adria. in 4. sentent. tractat. de restit. c. aggredior. versic. sextò dubitatur. & Ioan. à Medina de contract. dicta q. 5. Panor. & Rauennas in c. cùm tu. de vsur. vbi in vsurario idem sensit Cardin. argumento. gl. ibidem, quam examinabimus in regu. peccatum. 1. relectionis parte.

Sed si quis bonis cesserit actibus quibusdam, iuxta loci consuetudinem ignominoisis, non tenebitur is soluere debitum, quamuis pinguiorem nactus fuerit fortunam, authore Guidone q. Delphinatus 343. cùm satis ea ignominia fuerit punitus, et ea pœna loco solutionis sufficiat, argumento gl. sing. in cap. sicut dignum. §. eos insuper. de homicid. quam sequuntur Doct. ibi. maximè Feli. commendat Roma. Singul. 24. cui similis est in regu. peccatum. de regul. iur. in 6. Ex quibus constat, punitum corporali pœna loco pecuniariæ, quam præ inopia soluere non potuit, etiamsi postmodum bona adquisierit, minimè teneri ad pecuniæ solutionem. Idem adnotârunt Cæpola caut. 3. Paulus Castr. Angel. Ias. num. 29. & Deci. num. 26. in l. si quis id quod. ff. de iurisdictio. omnium iudicum. optimus text. in l. sed si vnius. §. sed si ante. ff. de iniurijs. Cuius meminit ad hanc rem Baldus in l. vlt. ff. de in ius vocando. quod, ni fallor, ea ratione procedit, quia pœna pecuniaria in corporalem mutatur. Vnde non omninò probatur Guidonis sententia, cùm inibi debitum nequaquam in illam cessionem mutetur. Nam & illud verum est, per cessionem bonorum non tolli, nec naturalem, nec ciuilem obligationem, sed tantùm exceptionem competere. Cynus 9. q. Bald. & alij in dicta l. 1. C. qui bon. ced. poss. quorum opinio Communis est, secundum Ias. in §. vlti. colu. 1. de actionib. licet gloss. in l. vbicunque. ff. de fideius. teneat, cedentem bonis penitus ab obligatione ciuili liberari. Hæc autem exceptio cedenti competens ratione cessionis, im pedit litis contestationem. l. 3. ff. de cession. bonor. Bartol. in l. penulti. ff. eod. titul. Capella Tholos. 136. quod ab omnibus communiter receptum est. Et ideò Regia lex 3. titu. 15 parte 5. qua probatur, eum, qui bonis cesserit, nec postea conueniri posse, nec, si conuentus fuerit, teneri respondere, est intelligenda cum effectu, siquidem respondere tenetur, & exceptionem litis contestationem im pedientem obijcere. Quæ omnia tunc obtinent, cùm debitor eadem inopia & fortuna grauatur, quia si ad pinguiorem deuenerit, nulla aduersus ciuilem & naturalem obligationem exceptio competit. Quamobrem etiamsi in praxi decisio Guidonis non sit leuis momenti, perpenso iuris recto tramite mihi nec placet, nec vera videtur.

Quæritur deinde hoc in tractatu, vtrum beneficio cessionis bonorum possit renunciari, & videtur renunciationem istam iure admittendam fore, cùm ea tacitè facta, valida sit. l. vlti. C. qui bonis cede. poss. taciti verò & expressi idem sit iudicium. l. cùm quid. ff. si cert. petat. vnde etiam expressa renunciatio fieri potest, secundum Freder. consilio 60. Rotam antiquam 565. Felin. post alios in dicto c. ex rescripto. num. 11. de iureiurand. In contrariam sententiam à plerisque itum est ex eo, quòd nemo possit pro debito pecuniario seipsum etiam carceri publico perpetuo obligare: esset enim ea obligatio perpetua quædam & præcisa seruitus, ad quam liber homo se adstringere nequit. l. 2. de lib. homin. exhiben. l. Titius. §. Titio. ff. de conditio. & demonstra. notant gloss. & Doctor. in l. antiquitas. C. de vsufruct. & in l. post certi. C. de liber. caus. qua ratione renunciationem cessionis bonorum inualidam esse existimârunt Rich. Malumb. Bar. Imol. & Alber. in l. alia. §. eleganter. ff. solu. matr. Cynus q. 6. & Saly. nu. 9. in l. 1. C. qui bonis cede. pos. Faber in §. vlt. de actio. idem in l. vlti. C. qui bonis cede. poss. Alex. consil 37. num. 6. lib. 2. post Dynum in dicto §. eleganter. Abb. & alij in d. c. Odoardus. quorum opinio Communis est secundum Alb. in Rubr. C. qui bonis ced. pos. col. vlt. qua in re ad quæstionis exactam cognitionem plura sunt consideranda.

Primum, iure non valere pactum, quo debitor consentit, pro ære alieno prius in carcerem duci, quàm in bonis excussio fiat: tollitur etenim ordo à iure inductus in fauorem libertatis humanæ. Atque ita esse hanc Communem opinionem fatentur Aret. in dicto §. eleganter. nu. 8. & Ripa in l. obligatione generali. nu. 24. ff. de pigno.

Secundum, hoc ipsum pactum omninò valere, & seruandum esse, vbi id pactum fieri consuetudine permissum fuerit, nam & hoc non solùm ratione pacti, sed & consuetudinis vi obtinet robur secundum Guidonem Papæ, q. 61. Capellam Tholosanam decis. 61. optimè Petrus Iacob. in practica Rubr. de ces. bon. Ripa in d. l. obligatione. nu. 29. præmittunt Doct. in d. §. eleganter. & in d. l. Titio. §. Titio. & in specie notabili Carol. Mol. de contract. q. 36. scribens pactionem istam nequaquam admittendam esse pro solutione annui reditus constituti cum pacto redimendi, propter odium huius contractus, quo emuntur reditus annui redimendi iure conuento.

Tertiò animaduertendum est, renunciationem cessionis bonorum, eiusque beneficij, iuxta veriorem sententiam, & eam, quæ receptior est, non esse firmam, imò ea non obstante debitor captus, à carceribus liberabitur, si bonis cedere voluerit, quod præter proximè citatos notant Henric. in d. c. Odoardus. col. 1. & Capella, Tholo. d. q. 61.

Quartò renunciationem istam iuramento præstito factam validam esse censent. Imola. in c. cùm contingat. nu. 83. de iureiur. Frede. d. consil. 60. Capella, & Henric. paulò antè citati. & Maria. Soci. tractatu de citationibus. art. 17. nu. 18. Ripa in d. l. obligatione. nu. 33. cùm bonis moribus minimè repugnet, quenquam ob aęs alienum publicis in carcerib. detineri, donec soluat debitam pecuniam. Nec desunt, qui opinentur renunciationem istam admittendam esse etiam absque vinculo iuramenti, sicuti superius retulimus, quibus etiam accedunt Ang. Roma. & Alex. in d. §. eleganter. & Imol. in d. c. cùm contingat. num. 32. Feli. in c. si diligenti. de foro comp. col. 2. Ripa in dicto num. 33. Et quia Guido Delphinatus q. 211. scribit, etiam iuramento præstito non esse admittendam renunciationem istam cessionis bonorum, & testatur, ita pronunciatum fuisse à Parlamenti iudicibus, quibus subscribit Carolus Molinæus dicta quæstione trigesimasexta. Ego iudicem admonitum esse velim, vt etiam hac pręmissa renunciatione & iuramenti vinculo stabilita, cautè eam obseruet, negotij & personarum conditione perpensa, sæpè etenim æquitas suadebit his non obstantibus, permittendum esse debitori beneficium ei à iure concessum bonis equidem cedendi, quo etiam publicum carcerem effugere valeat, atque hoc indulgendum est inopiæ eius & paupertati forsan inculpatæ.

Quintò constat, non esse firmum, nec validum pactum illud, quo inter creditorem & debitorem conuentum est, posse propria authoritate debitorem à creditore capi ac detineri, donec soluat debitum, quia Reipublicæ non conuenit hæc priuata exequutio, nec priuatus hic carcer, essetque pactum istud frequentissimè causa rixæ, & dissensionis, & ideò iure improbatur, secundum Bart. in d. §. eleganter. vbi Aret. & Ripa in d. l. obligatione generali. nu. 21. fatentur, hanc opinionem Communem esse.

Prætereà dubitatur, num beneficium istud cedendi bonis competat, ratione obligationis descendentis ex delicto? Et tunc non esse admittendam cessionem bonorum probatur ex eo, quòd in pœnis pecuniarijs ratione criminis infligendis, qui non habet, vnde eas soluat, corporali pœna puniendus est. text. insignis in l. 1. ad finem. ff. de pœnis. cuius vltra Bart. & Doct ibi meminêre Angel. & Ias. nu. 43. in §. pœnalis. de actio. Idem Ias. in l. si quis id quod. nu. 28. ff. de iurisdiction. omn. iud. post gl. & Doct. ibi opti. tex. in eadem l. si quis id quod. & in l. vlt. ff. de in ius vocand. vbi Bald. tradunt Feli. in cap. ad liberandum. de Iudæis. Ioan. Lupi in rubr. de donati. inter vir. & vxor. §. 9. nu. 19. Hippo. in l. 1. de Sicarijs. nu. 63. ad idem conducit tex. in l. vlt. in fine. C. de sepul. viol. & in l. illicitas. §. vlt. ff. de offic. pręsid. Ex quibus apparet, quando pœna pecuniaria in corporalem ob delinquentis inopiam commutanda sit. Et id non tantùm procedit, vbi quis ob crimen pecunia mulctatur, in propriam & veram delicti pœnam, sed & si ea pœna sit satis factio & emenda, æstimatioque damni ipso crimine proximo illati, siquidem licet ea pœna respectu alterius sit interesse, tamen ob ipsius delinquentis culpam vera pœna censetur, & ob id prætextu inopiæ in corporalem mutatur, textus egregius in capit. finem litibus. de dolo & contu. vbi Panormitanus eum commendat. 2. columna, dicit singul. Francus in capitul. reprehensibilis. de appellat. columna 3. quo in loco gloss. vers. proprium. hoc ipsum adnotauit & Iason in dicta l. si quis id quod. nume. 28. Hinc sanè constat ratio eius, quod ex dicto capit. finem. colligit Ananias in cap. 1. colum. 2. de calumniat. eum text. existimans singularem esse, & scribens, iure canonico calumniatorem etiam in causa ciuili posse corporali pœna puniri, quem sequitur Ioan. Bernardus præsul Callagurriensis in practica criminali, capit. 59. nam hoc ita accipiendum est, vt obtineat, quando calumniator inopia laborat & caret bonis, ex quibus calumniæ læsio posset compensari.

Hæc verò commutatio pœnæ pecuniariæ in corporalem fieri non debet actore inuito, quo quidem volente expectare pinguiorem rei fortunam, omittenda est commutatio, sicuti docet Abb. in dicto capitul. Odoardus. columna 2. hoc intelligens, vbi pœna priuato accusatori applicatur: nam si ea fisco adiudicetur, mutatur in corporalem etiam nolente accusatore. Hac igitur ratione obtinuit apud iuris vtriusque interpretes, non esse locum cessioni bonorum, vbi quis ex delicto vel quasi in pecuniam damnatus fuerit, quæ sententia placuit Fabro & Iasoni. numero 13. in §. vltimo. Institu. de actioni. Henrico in d. cap. Odoardus. Iasoni rursus in d. l. si quis id quod. numero 28. Salycet. in l. 1. quęstione 6. C. qui bonis ced. poss. Aufrerio in capella Tholoss. 61. quam opinionem fatentur eam sequuti Communem esse. Alberic. in rubr. C. qui bonis ced. poss. Cæpola consilio 9. criminali, sensit idem gloss. in reg. peccatum. de regul. iur. in 6. verb. peccatum. Et item gloss. vltim. in d. cap. Odoardus. dum ab ea collegit Panormitanus, clericum ob crimen conueniri, quatenus facere possit, non deductis sibi necessarijs alimentis. Idem comprobatur, quia licet ex contractu actio in aliquem non detur, nisi in id tantùm, quod facere potest, tamen ex delictis in solidum conuenitur. l. sed si ex parte. §. 1. ff. quod cùm eo. & l. si rerum amotarum. ff. de re iud. tradit latè Boërius. q. 349. num. 8. qui regulam illam, qui non habet in ære, luat in corpore, probat seruari tantum in mulcta fiscali. Verum cum hæc quæstio proximis diebus esset in his regnis frequentissima, pragmatica Regis inuictissimi Caroli Cæsaris sanctione constitutum est, vt damnatus criminis causa ad pecunię solutionem, pro damno accusatori illato, & pro vera damni æstimatione, possit bonis cedere, eoque beneficio, cessionis inquam à carceribus publicis liberari, ac si ea pecunia ex contractu & ciuili obligatione deberetur, quod ita decretum est Pintiæ, anno M. D. tricesimo octauo, & iterum And. anno M. quingentesimo, quadragesimo septimo, idem pronunciatum fuit apud Gallos in Pictauiensi conuentu anno M. D. tricesimo primo, teste Ioanne Rupellano Forensium institutionum, lib. 4. cap. 6. Nec omninò decretum istud veterum Iurisconsultorum responsis obuiat, siquidem pecuniaria mulcta aut pœna, quæ olim etiam priuato applicabatur, simul & vindictam publicam complectebatur, & damnum sarciebat priuatum. l. vlt. ff. de in ius vocand. d. l. si quis id quod. & l. vlt. C. de sepult. viol. semper enim simplum inerat quadruplo, vt probatur in l. hoc edicto. §. vlti. ff. de publica, & vecti. Bald. in cap. 1. §. si duo, de pace tenen. & eius violat. Bart. in l. ab his. C. de nauicul. lib. 10. Ias. in §. sic itaque. 2. col. de actioni. Bart. & alij indicto §. vlti. Pœna verò, quæ nunc applicatur priuato læso, non est vindictæ loco, sed respectu damni dati. Et ideò in pœna pecuniaria, quæ hodie vel fisco, vel priuato datur vindictæ loco, & publicæ vltionis vim habet, cessio admittenda non est, sed ea ob inopiam in corporalem mutatur. At ea pœna, quæ priuato addicitur, damni illati loco, non est in corporalem mutanda, imò cessio bonorum propter inopiam admittenda erit, quod expressim tenent Ioan. Andræ. & Abb. in dicto cap. Odoardus. 2. colum. Boerius in d. quæstio. 349. & Rupellanus in dict. cap. 6. atque in hunc sensum poterit etiam accipi text. insignis in d. c. finem litibus. cùm illius constitutionis pœna partim vindictam publicam calumniantis respiciat, quamuis de expensis alteri soluendis tractetur, siquidem non omninò certum inibi est, alterius priuati læsionem parem esse expensarum illarum condemnationi, forsan enim eas aduersarius fecisset absque calumniatoris malitia. Plærunque tamen Regiarum curiarum iudices, non obstante pragmatica constitutione, delinquentem inopem damnatum pecuniaria pœna in satisfactionem priuatæ læsionis, non admittuntad cessionem bonorum, sed eum damnant, mittuntque in publicas triremes, vt mercede publica ibidem remigis officio fungatur, donec ex mercedis pecunia damnum priuatum sarciatur.

Cæterùm cùm aduersus clericum ob æs alienum agitur, clericus ipse debitor capi non potest, nec in carcerem mitti, vel in eo detineri, nec excommunicari, si inopia adeò laboret, vt non possit pecuniam debitam soluere. tex. singul. in d. cap. Odoardus, vbi iuramenti cautio ab eo exigitur, de ære alieno soluendo, cùm ad pinguiorem fortunam deuenerit. & licet gloss. verb. recognoscentem. & verb. ad pinguiorem velint præmittere, & expressim opinentur Hosti. Ioan. And. & Henric. ibi clericum debitorem inopia & egestate laborantem teneri ad cessionem bonorum, iure verius est, ob clericorum priuilegium, quod decisio prædicta insinuat, non teneri clericum inopem cedere bonis, quemadmodum Abb. Imol. Anchar. & alij frequentius in dicto cap. Odoardus, scripsêre, quibus adstipulatur, quod clericus non potest conueniri, nisi quatenus facere possit, deductis necessarijs alimentis. glos. Bart. & alij in l. miles. ff. de re iudic. gl. in cap. studeat. 50. dist. quarum opinionem sequuntur Capella Tholos. & Aufrerius ibi decisi. 245. Felin. in c. cùm ex officij. de præscript. col. 1. fatentur communem esse Iason colum. 3. & Ripa num. 7. in dicta l. miles. & Xuares in l. 2. tit. de los gouiernos. 5. q. colum. 4. & procedit, ne in opprobrium status ecclesiastici cogantur clerici mendicare, licet Matthes. notab. 61. Alberic. & Paul. in d. l. miles. contrarium iure verius esse contendant. Propter quorum authoritatem, & quia communis sententia difficilis est, ipse eam intelligerem in his, qui vel sacris ordinibus sunt insigniti, vel altari, aut ecclesiæ proprio ministerio seruiunt, non in his, qui tantùm minoribus ordinibus decorantur, hi etenim, quantum ad hoc priuilegium, pares mihi censentur laicis & secularibus. Simpliciter verò sequitur communem Ioannes Staphi. de literis Grat. & iustit fol. 154. col. 2. idem Hierony. Gigas de pensionibus. q. 35. Qua in re aduertendum est in praxi, quòd si clericus ære alieno grauatus habeat ecclesiasticum sacerdotium, aut beneficium, fueritque ad solutionem conuentus, iudex ne ipse excommunicetur, reditus annuos illius beneficij adiudicabit creditoribus pro ratione quantitatis debitę, dimissa ipsi clerico portione congrua ex eis, vnde valeat alimenta percipere, argumento text. in capi. peruenit. de fideiuss. ita equidem fit in Roma. curia authore Collectario in d. capit. Odoardus. Rebuffo in auth. habita. C. ne filius pro patre. priuilegio 112. & Aufrerio. d. Capella Tholosa. 245. quo in loco falsocitat Collectarium in cap. olim. in 2. de restit. spoliat. cùm ibi hoc minimè tetigerit. Verùm si clericus sit suspectus de fuga, cum proprijs bonis poterit à creditore capi & tradi proprio iudici, detinendus sanè, donec aęs alienum soluat ex illis bonis, quæ fuit occultare conatus, Baptista de S. Seuerino in trac. de debit. suspect. & fugit. q. 6. quintæ quæstionis principalis.

Sed & quo ad decisionem cap. Odoardus, similiter opinor, esse eam constitutionem intelligendam in his clericis, qui ecclesiæ ministrant, non in alijs, nisi & hi sint in sacris constituti. Nec aliter ea decretalis in foro admittenda est, ob multitudinem eorum, qui temerè sine aliquo delectu, vt vitijs & criminibus liberius vacent, primis & minoribus ordinib. solent, maxima profectò pręlatorum incuria, insigniri. idem de Scholasticis arbitror, tametsi Rebuffus in d. auth. habita. pri. 112. scribat, eos, etiam si clerici non sint, habere priuilegium, ne conueniantur, nisi quatenus facere possint, quod nunquam memini me vidisse à iudicibus Salmanti. Acade. seruatum fuisse.

Quoties verò in Romana curia commissio petitur secundum capi. Odoardus constitutionem, in signatura apponitur clausula ista, constituo summarie de paupertate prout de iure, teste Ioann. Staphilæo dicto libro de literis Grat. & iust. folio. 156. Non tamen potest opponi exceptio ex capit. Odoardus, vbi quis tribus sententijs conformibus fuerit soluere damnatus, vt scribit Ludoui. Gomezius in compendio vtriusque signaturæ. col. vlti. dicens, ita Romæ in prętorio Rotæ pronunciatum fuisse. Idem esse censet, vbi æs alienum soluere iurauerit, nam præcisè cogitur soluere, nec iuuatur dictæ constitutionis beneficio. Vnde siquis consentiat constitutioni pensionis iuramento præstito, & pręmissa obligatione in forma Cameræ, non poterit vti beneficio, & priuilegio prædicto, sicuti idem Gomezi tradit, à quo ipse dissentio, existimans, eum qui vel soluere iurauerit, vel tribus sententijs damnatus fuerit, posse aduersus exequutionem opponere, & obijcere, se inopem clericum esse, nec posse excommunicari, aut in vinculis detineri pro æris alieni solutione, pręstita iuramenti cautione, qua promittat soluere, cum ad fortunam pinguiorem deuenerit, non enim video iustam aliquam rationem, ex qua vel eres sententiæ, vel iuramentum hoc priuilegium clericis ob statutum ecclesiasticum concessum omninò tollant. Illud etenim quod de pensione dictum est, facilimè excluditur, cùm ex ipsius beneficij ecclesiastici reditibus ea solui possit, illud fortasse obtinebitis, qui ad pensionem agit, vt non obstante inopia eius, qui pensioni consensit, beneficio priuetur ex eo, quòd non soluerit pensionem ex reditibus, quos percepit, cùm huic pœnæ seipsum tempore consensus submiserit, quod idem Gomezi. fatetur in regul. de annali possessio. quæstio 53. Ex his etiam deducitur, qualiter sit accipiendum id quod solet in commissionibus Romanorum pontificum adscribi, cùm agitur ad iniquam pensionem rescindendam, extinguendam, aut moderandam, nam vt iudex in ea causa procedat soluta durante lite pensione: & ne interim eius solutio omittatur, apponitur clausula, absque retardatione solutionis pensionis, quod idem Ioan. Staphilæ. refert de literis grat. & iustit. folio 153. Ludoui. Gomezi d. tracta. vtriusque signaturæ. folio pen & seq. & Hierony. Gigas de pensionibus. q. 35. Igitur lite pendente non cessat solutio pensionis, & tamen conuentus ad eius solutionem nihilominus poterit inopia grauatus vti priuilegio, quod clericis iure concessum est per constitutionem c. Odoardus. Sic sané ibidem clericus non cessit bonis, sed ab excommunicatione soluitur, qui præ eius inopia non poterat præcisè compelli ad solutionem æris alieni, quo verè adstringebatur.

Frequenter hoc in eodem tractatu dubitari solet, an cadauer debitoris diuitis, vel inopis possit ad petitionem creditorum insepultum detineri, vt pignus quoddam, donec æs alienum integrè soluatur. Et illud creberrimo omnium consensu expeditum est, non esse impediendam sepulturam, nec denegandam debitoris cadaueri, siue is pauper siue diues sit. argumento text. in auth. vt defuncti seu funera eorum. Pulcher text. in lege cùm sit iniustum. C. de sepul. violat. quo in loco passim interpretes hoc commemorant, & Ripa de peste. c. de præseruatiuis remedijs. num. 101. Regia l. 13. titu. 9. parti. 7. & l. vlt. titul. 13. Parti. 1. Nicolaus Boerius decis. 287. imò creditoris appellatio, ne cadauer debitoris sepeliatur, recipienda non est, cùm res ista celerem expeditionem exigat, nec vlla optima ratione dilationem admittat, glo. quam Doc. inibi probant in c. ex part. in 1. de sepul. Spec. tit. de appellat. §. in quibus. versicul 8. Regia lege 11. titul. 16. lib. 3. ordi. optimus text. in l. vltima. ff. de appel. recipi. in l. sunt personæ. leg. si quis sepulchrum. l. ne corpora. ff. de relig. & sumpt. fune. etiam si debitum sit omninò liquidum, secundùm Panorm. in d. c. ex parte. contra glo. in cap. ei qui. §. si quis autem ausus. verb. defuncti. 2. q. 6. quod manifestiùs apparebit ex sequentibus. sunt etenim, qui existimant, cadauer debitoris posse, creditore hoc petente, detineri insepultum, donec æs alienum soluatur, quod ex obligatione Guarentigia defunctus soluere tenebatur, & id huius obligationis viribus tribuendum esse censent Angelus in dicta authen. vt defuncti seu funera eorum. in princip. colum. 1. Hippol. in l. vlti. nume. 64. ff. de quæstionibus. Segura in le. si ex legati causa. numero. 73. ff. de uerb. obligatio. quorum opinionem falsam profectò esse arbitror, inhumanam quidem, à Christiana charitate alienàm, nec adhuc barbaris moribus conuenientem, atque ob id à pluribus improbatum fuisse constat, præsertim à Felino in cap. sicuti Iudæi. 1. col. de iudæis. Guilielmo Benedicto in capitulo. Raynuntius, de testam. verbo. mortuo itàque testatore. nu. 56. Hipp. singul. 199. Roderico Xuares in rep. l. post rem. ff. dere iudic. 6. ampliatione ad l. Regiam Thoma Grammatico decisio. 82. impium enim esset apud ethnicos, nedum apud Christianos, cadauer inopis debitoris insepultum detineri ex ea causa, quod aęs alienum minimè soluatur. Ratio siquidem naturalis, diuina & humana iura nequaquam patiuntur defunctorum cadaueribus sepulturam negari, nisi id fiat ob aliquam causam quæ Reipublicæ commodum spectet. Ecclesiastici cap. 7. scriptum est. Mortuo non prohibeas gratiam, id est, gratis sepulturam exhibe cap. in ecclesiastico 13. quæ. 2. cap. qui diuina. ea caus. & q. Genesis capitul. 23. Abraham dicit. Aduena sum & peregrinus apud vos, date mihi ius sepulcri vobiscum: vt sepeliam mortuum meum. Responderunt filij Hethdicentes. Audinos domine: princeps Dei es apud nos, in electis sepulchris nostris sepeli mortuum tuum, nullùsque te prohibere poterit, quin in monumento eius sepelias mortuum tuum. Thobiæ, capit. 1. 2. & 12. laudatur Thobias, quod plus timens Deum quàm regem rapiebat corpora occisorum & occultabat in domo sua, & medijs noctibus sepeliebat ea. Nam secundum naturam iustum est, etiam si nulla inter se societas, aut pactio sit, corpora defunctorum sepulturæ tradere: sicuti Antigone apud Sophoclem dicere videtur, cùm iustum natura docente esse asserat, Polynicem sepulchro condere, Meminit & Aristoteles libro primo rhet. ad Theodecten cap. 10. de iniuria iuréque factis. quin & Simonides poêta cùm ad littus nauem appulisset inhumatum corpus iacens sepulturæ mandauit, & ideò admonitus diuinitus ne proximo die nauigaret periculum naufragij euasit, teste Valerio Maximo libr. 1. capitu. de somnijs, qui & lib. 5. cap. 1. miris laudibus Annibalem extollit, quòd Aemilij Pauli, Tiberij Gracchi, Marci Marcelli cadauera, etsi hi hostes essent, honorificè sepelierit. Antiquissimum quidem sepulturæ genus Ciceroni libro. 2. de legibus illud visum est, quo apud Xenophontem Cyrus vtitur, redditur enim terræ corpus, & ita locatum ac situm quasi operimento matris obducitur eodèm que ritu scribit Regem Romanorum Numam conditum, gentèmque Corneliam ad eam ætatem hac sepultura vsam fuisse. Sic & Ioannes Stobæus sermone 120. de sepulturis agens ipsius hac de re Xenophontis verba retulit expressius quam Cicero. Augustinus itidem lib 1. de ciui. Dei. capitul. 13. Nec ideò, inquit, contemnenda & abijcienda sunt corpora defunctorum, maximèque iustorum, atque fidelium, quibus tanquam organis, & vasis ad omnia bona opera Sanctus vsus est spiritus. Si enim paterna vestis, & anulus, ac si quid huiusmodi tanto charius est posteris, quantò erga parentes maior extitit effectus, nullo modo ipsa spernenda sunt corpora, quæ vtique multò familiariùs atque coniunctiùs, quàm quælibet indumenta gestamus. Hactenus Augustinus, qui etiam scribit, laudabiliter in Euangelio commemorari eos, qui corpus Iesu de cruce acceptum honorificè tegendum, sepeliendùmque curârunt. Aliquot præter hæc de sepultura deque sepeliendi pietate tradit idem Augustinus capit. 12. Stobæus dicto sermone 120. Cicero libr. primo Tusculanarum. Gulielmus Benedi. d. ver. mortuo itaque numer. 60. quibus accedit quod de Cimone Atheniensi Valerius Maximus refert libr. 5. c. 4. Cimon inquam cùm pater eius Milciades ob crimen peculatus damnatus in carcere diem obisset, nec per leges liceret funus efferre, nisi pensitata pecunia, & ipse non esset soluendo, translatis in se vinculis, patrem ad sepulturam redemit. Meminit huius pietatis in patrem alia de sepulturis scribens Patritius libr. 5. de institutione reipubli. titul. 10. Huc pertinet quod ecclesiastici c. 38. admonetur, in mortuum produc lachrymas & quasi dira incipe plorare, & secundum iudicium contege corpus illius & non despicias sepulturam illius. Quin & hostium corpora maximo cùm honore sepelienda sunt, nam & ij. Reg. capi. 2. inquit Dauid. vos benedicti à domino, qui fecistis misericordiam hanc cum domino vestro Saul & sepelistis eum. Et Cæsar Pompeij caput sibi oblatum, plurimis, & preciosissimis odoribus cremandum curauit teste Valerio Maximo lib 5. capit. 1. §. de Cneo Pompeio. his similima tradit Chassanæ. in Gloriæ mundi catalogo 2. part. considerat. quinta. Volaterranus libro 31. ad finem. Alexander ab Alexandro dierum Genialium libro. 6. capitu. 14. Ex quibus apparet, hostibus & inimicis religiose sepulturam esse exhibendam, & ideò iniquum creditor postulat, dum contendit debitoris cadauer sepeliendum non esse, donec sibi debitæ pecuniæ solutio fiat.

Hinc & alia suboritur quæstio, an liceat, iustùmve sit in Republica bene instituta, & potissimùm Christi Religione imbuta vltimo affectis ob crimina supplicio, sepulturam negari. Quandoque etenim eorum cadauera insepulta diu publico spectaculo manent in ipsis suspensa patibulis. constat, sanè cuicunque datur sacramentum pœnitentiæ, concedendam esse sepulturam, text in c. quæsitum 13. quæst. 2. sacramentum verò pœnitentię nequâquam negari potest vltimo damnatis supplicio, si hi verè pœniteant, etiam si atrocissima perpetrauerint crimina. c. 2. de furtis. c. super eo. de hæret. in 6. tex. insignis Clemen. 1. de pœnit. & remiss. vbi glos. idem esse censet de sacramento eucharistiæ, quod probatur in d. c. 2. & in d. c. super eo, etiam tempore interdicti secundum Calder. de eccles. interdic. folio 11. col. 4. & Sylue. verb. interdictum quæst. 7. vsu tamen obtentum est, ne his, qui proximè sunt pœna mortis puniendi eucharistiæ sacramentum detur. Sicut nec eis iure datur extrema vnctio, cùm ea tantùm sit exhibenda his, qui corporis ægritudine laborant, & ob eam in mortis periculo sunt constituti, quemadmodum in specie docent Tho. in 4. sent. distinct. 23. q. 2. art. 2. Paluda. ibi q. 3. Syluester verb. vnctio q. 5. Ioan. Andr. Domi. & Francus in d. capitul. super eo. sic eius decisionem interpretantes, quòd si verum est, vt iure satis probatur, his non posse negari sacramentum pœnitentiæ, apertè colligitur, nec sepulturam iustè posse eis negari, cùm hęc duo pariter concedantur. Imò nec posse consuetudinem induci, vt damnatis vltimo supplicio denegetur ecclesiastica sepultura, nec ea iudices punitorum cadauera hoc sepulturæ beneficio priuantes à peccato immunes esse, conatur probare Petrus à Rauenna in tract. valere. cum perpetuo silentio. folio. 10. col. 1. hoc ipsum deducens ex tex. in d. Clem. 1. assumpta præmissa argumentatione. cui Rochus accedit in relectione de consuetudine. folio 12. colum. 3. idem sensit Abb. in c. ex parte. in 1. de sepult. & Sylue. verb. sepultura. q. 10. Ego verò non auderem mortalis criminis culpa notare iudices, qui perpensa delicti, loci, & temporis conditione optimo in rempublicam zelo, corpora damnatorum vltimo supplicio, vel ad tempus, vel in perpetuum ad exemplum in loco publico suspensa & insepulta dimittunt, quod video Maiorem asseuerare in 4. sent. distinct. 45. quæ. 4. quo in loco iudices aliquot ex causis excusat, cautè tamen hi, qui publicis magistratibus funguntur vti debent hoc rigore, & præsertim vbi lex nihil hac in specie sanxit. Nam in l. capitalium. §. famosos ff. de pœnis à iurisconsulto scriptum est, famosos latrones in his locis, vbi grassati sunt, furca figendos esse, vt & conspectu deter reantur alij ab ijsdem facinoribus. Sic & Vlpia. in l. 1. ff. de cadaueribus puni. corpora, inquit, eorum qui capite damnantur, cognatis ipsorum neganda non sunt, & id obseruasse se etiam diuus Augustus libro 10. de vita sua scribit. Hodie autem eorum, in quos animaduertitur, corpora non aliter sepeliuntur, quàm si fuerit petitum & permissum, & nonnunquam non permittitur, maximè maiestatis causa damnatorum. Eorum quoque corpora, qui exurendi damnantur peti possunt, scilicet vt ossa & cineres collecta sepulturæ tradi possint. Hactenus Vlpia. Eadem. rubrica Paulus scribit, corpora damnatorum quibuslibet petentibus ad sepulturam danda esse. Quibus satis probatur, non esse regulariter corpora deneganda vt sepulturæ tradantur, requiri tamen iudicis permissionem, & quandoque ob criminis grauitatem in exemplum oportere, vt insepulta maneant. Hinc expendi poterit quod idem iurisconsultus scribit in le. pe. ff. de cadaue. punit. missum in exilium ab aliqua ciuitate, non posse absque principis licentia in eam ciuitatem mortuum duci ad sepulturam: quod commendant Bar. ibi. Ancha. in Cl. 1. de pœnit. & remis. & Ias. in l. 2. col. 2. C. qui testa. face. pos. Rauenna in Alphabeto aureo ad finem ante allegationem consuetudinis, optimus tex. in c. ex parte. in 2. de sepul. & in cap. is cui de sent. excom. in 6. idem not. Io. Staphilęus de literis gratiæ & iust. fo. 191. & id adeo verum est, vt non tantùm corpus sed nec eius ossa nec cineres possint in eum locum, à quo fuerit relegatus adduci. cum in d. l. 1. idem de ossi. & cinerib. quod de corporib. damnatorum sit statutum: tametsi Ananias in c. 2. de fur. & Hipp. in l. vl. nu. 58. ff. de q. existimauerint, posse ossa, vel cineres inconsulto principe in eum locum duci. quorum opinio magis est benigna quàm vera, vt asserit Guald. de arte testandi. tit. de sepult. caut. 2. eadem sanè ratione manifestus vsurarius non est ecclesiasticæ sepulturæ tradendus, donec hæredes eius vsuras restituerint, etiam si is eas restitui iusserit, quemadmodum est decisum in c. quanquam. de vsur. in 6. item si monachus aduersus paupertatis professionem aliquot bona occultè mortis tempore habuerit, eius corpus cum ipsis rebus est extra ecclesiam in sterquilinio sepeliendum tex. in cap. cùm ad monasterium. de stat. reg §. 1. è diuo Gregorio dialogorum lib. 4. cap. 55. inde etiam fit, quòd licet reo delato ante sententiam vel eius exequutionem mortuo, eius corpori nulla sit inferenda pœna, nec iniuria irroganda. Angel. in l. defuncto. ff. de public. iudi. Alex. & Iason in l. 2. C. qui testam. face. poss. quandoque tamen ob criminis immanitatem corpora ipsa suspenduntur, vel exuruntur, aut ipsius delinquentis imago, secundum Imolam in d. lege defuncto. & optimè Consal. à Villadiego de hæresi. quæ. 22. nu. 4. optimus tex. in cap. mulier. 15. q. 1. & in c. accusatus. §. pe. de hæret. in 6. l. vltim. ff. ad l. Iuli. maiest. de quibus alibi latiùs tractabitur. Illud profectò non est prætermittendum, quòd seipsum occidens in ecclesia sepeliendus non est. c. placuit. 23. q. 5. quem tex. singularem esse censet Roma. singul 264. quamuis priuatim liceat pro eo orare, liceat inquam ei, qui credit in vltimo vitæ spiritu criminis dolorem, & contritionem pœnitentia ductum habuisse: sicuti Palud. explicat in 4. sent. disti. 20. quæ. 1. colu. 1. & Marti. Azpilcueta in capit. 1. de pœnit. dist. 7. vel si forsan coniecturis aliquot præsumi queat, eum furore aut mentis alienatione seipsum occidisse, nam & tunc ecclesiasticæ sepulturæ is traditur secundum Io. Gallum quæst. parlamenti. 127. His accedit, quod repertus mortuus in puteo non est priuandus ecclesiastica sepultura, quia non præsumitur seipsum præcipitem dedisse, quod in hac specie notat Soci. Iunior consil. 51. libr. 1. igitur sepultura ecclesiastica negatur seipsum occidenti ob delicti atrocem culpam, quam ex pluribus detestatur præter alios And. Alciat. libro. 6. parerg. c. 27 veterum ipse etiam memini lib. 1. huius operis c. 2. legib. sanè Rom. seipsum occidens non patitur bono. pub. nec eo fisco addicuntur, nisi seipsum occiderit conscientia criminis ea publica. digni, nempe accusatus de crimine ex quo bona erant publicanda, ex eo etenim quod seipsum occidit, crimen illud fateri censetur, & ideò locus est pœnæ legali lege. 3. §. 1. ff. de bonis eorum, qui ante sent. sibi mort. consci. tradunt Alberi. in eiusdem tituli rubrica. Corne. cons. 159. lib. 2. Deci. cons. 438. Paul. Paris. consil. 155. lib. 4. Doct. in dicta l. 2. C. qui testam. face. poss. l. 24. tit. 1. part. 7. Ioann. Igneus in l. 1. §. si sibi manus. ff. ad Sillani. nu. 16. optimus textus in l. omne delictum §. si se vulnerauerit. ff. de re militari. Hodie verò iure nouiori Regio si quis vel conscientia criminis, aut tædio vitæ aliàve ex causa seipsum occiderit, eius bona fisco vendicantur, nisi & is liberos habuerit hæredes. Regia l. 9. titu. 13. lib. 8. ordinat. quæ forsan est intelligenda iuxta distinctionem iuris communis & legis Partitarum, vt quidam opinantur, loquitur enim indistinctè & generaliter, statuens, quòd occidens seipsum amittat propria bona, & ea nisi liberos hæredes habuerit fisco adiudicentur, qua in re cogitandum est.

Scribit & ad ea, quæ diximus de insepultis animaduersorum cadaueribus Valerius Maximus lib. 6. capitul. 3. cadauera Tiberij & Caij Gracchorum, qui & si summa ac amplissima nobilitate claruissent, quia statutum Reipublicæ conati erant conuellere, insepulta iacuisse, ac defuisse supremum humanæ conditionis honorem filij Gracchi & Africani nepotibus.

ARGVMENT. CAP. II.

De usufructuario, an & is teneatur soluere defuncti debita.

SVMMARIVM.

- 1 Examinatur intellectus l. vlt. ff. de vsufructu legato.
- 2 Vsufructuarius quartæ, vel quintæ partis bonorum non tenetur ad æris alieni solutionem, & inibi perpenditur Regia l. 21. Tauri.
- 3 Legatum tertiæ vel quartæ partis bonorum mobilium & immobilium particulare censetur, ac si certa res legata fuerit.
- 4 Vsufructuarius omnium bonorum non tenetur ad æris alieni solutionem.
- 5 Legatum vsusfructus omnium bonorum, hærede instituto, post obitum vsufructuarij validum est, & inibi qualiter sit intelligendum.
- 6 Heres institutus, licet teneatur (dato vsufructuario omnium bonorum) debita soluere: id tamen onus expeditur ex bonis, quorum vsusfructus alteri est legatus.
- 7 Quis teneatur soluere legata vbi hæres quidam instituitur: alteri legato vsufructu omnium bonorum.

CAPVT II.

MVLTVM interest, inquit Venuleius, vtrum bonorum quis, an rerum tertiæ partis vsum fructum legauerit. Nam si bonorum vsus fructus legabitur, & æs alienum ex bonis deducetur, & quod in actionibus erit, computabitur. At si certarum rerum vsusfructus legatus erit, non idem obseruabitur leg. vltima ff. de vsuf. lega. quo in loco Bart. satis eruditè tractat, an vsufructuarius ex testamento, aliàue vltima voluntate æs alienum soluere teneatur. nec enim idem est legatarium vsusfructus posse conueniri pro ea parte, qua legatum habet ad debitæ pecuniæ solutionem, & legatum ipsum minui propter æs alienum, siquidem hęc maximo discrimine distinguuntur, quod manifestum est, & ideò quæstio ista non modicam vtilitatem affert, quæ tandem ex sequentibus adsertionibus compendio quodam ad praxin & Theorian deducetur.

Prima conclusio. Vsufructuarius rerum certarum, minimè tenetur ad onus æris alieni soluendi. Hæc probatur posteriori parte dict. l. vlt vbi Barto. & alij. tex. ad idem in l. 1. §. si hæres. ff. ad Trabellia. Areti. con. 116. & est communis, ac frequentissima omnium sententia.

Secunda conclusio. Vsufructuarius tertiæ, quartę, vel quintæ partis hæreditatis, tenetur ad ęris alieni pro ea parte solutionem, hoc adnotauit Bartolus. in dict. lege vltim. ex priori eius parte, cui consentire videntur ferè omnes, qui dubitationem hanc discutere conantur, quibus suffragatur text. in l. si quis seruum. §. vlti. ff. de legat. 2. addit Bar. extincto vsufructu posse vsufructuarium, vel eius hæredem consolidationis tempore, deducere ex ea parte hæreditatis æs alienum, quod illius partis ratione ipse vsufructuarius soluit, idem Bar. sequutus scribit Guiliem. Benedict. in capit. Rainutius de testamen. verb. & cætera bona. nu. 43. adducit ad hoc Bart. text. in l. quòd si possessor. ff. de pet. hæred. quo expressum est, hæreditatis bonæ fidei possessorem, qui ipsius hæreditatis æs alienum soluit euicta sibi hæreditate, iure optimo retinere pecuniam in eam causam solutam. Imo idem erit si bona fide legata indebita soluerit, sicuti inibi à iurisconsulto traducitur, cuius decisionem explicat Socinus Iunior cons. 150. lib. 1. mihi profecto quod Bartol. addit huic secundæ conclusioni dubium videtur, nec omnino colligitur ex dicta l. quod si possessor. cùm in ea specie bonæ fidei possessor cùm fructibus ab hæreditate perceptis compenset pecuniam hæreditatis titulo solutam, ac demum fructibus non perceptis, retentione vtatur, at in vsufructuario diuersa est ratio, quippe qui fructus integros iure vsusfructus ex hęreditate percipiat, & horum ratione æs alienum soluere teneatur, habet nihilominus opinio Bar. tanti viri author. æquitati proximam.

Tertia conclusio, vsufructuarius quartę, vel quintę partis bonorum, non potest conueniri, nec aduersus eum agi ad æris solutionem. Nam bona dicuntur ære alieno deducto lege subsignatum. §. bona. ff. de verb. significa. & ea ratione, cùm ipse. habeat vsumfructum eorum bonorum, quæ deducto ære alieno supersunt, nullo iusto titulo æs alienum soluere tenebitur, probatur deinde hæc ipsa concl. in dict. l. vltima, & in dicta l. si quis seruum. §. vlt. optimus text. in l. generali. §. finali. ff. de vsufruct. legat. atque ita Bart. in dict. l. vlti. & in dict. l. si quis seruum. §. vlt. hoc ipsum asserit, & id ferè omnium calculo receptum est. Verùm ex iure Regio adduci in contrarium solet Taurina constitutio vicesima prima, qua sancitum est, ad tertiam, & quintam bonorum partes, quibus melioratio alicui ex liberis instituitur, pertinere æris alieni solutionem pro eiusdem partibus, ipsùm que melioratum eatenus in iudicium vocari posse, vnde Ioann. Lupi alij que interpretes existimant, iure Regio non esse quo ad æris alieni solutionem, & quo ad debita soluenda differentiam, an fuerit legata tertia bonorum pars, an ipsius hæreditatis, imò tolli discrimen illud, quod inducitur à iurisconsulto in dicta. l. si quis seruum. §. vlti. Ego verò præmittendum esse censeo, meliorationem tertiæ, & quintæ bonorum partium, prælegatam esse, non institutionem, argumento ex l. non amplius. §. cum bonorum. ff. de legatis primo. lege quoties. C. familiæ hercis. le. 21. ibi, como si fuessem herederos. & leg. 24. Tauri, adiuncta decisione authenti. ex causa C. de liber præte. sic sanè in specie responderunt Montaluus, & Xuares in lege nota. titu. 5. libro 3. Fori. quæst. 7. & Segura in l. 3. §. vlt. ff. de liber. & post hum. numero 100. & apparet ex ipsius dictionis significatione, cùm meliorare hoc in tractàtu prælegare verè significet. Hac igitur ratione licet constitut. 21. Tauri facta non esset, æs alienum apparens tempore diuisionis bonorum deducendum est ex hæreditatis cumulo, ac demum quinta, & tertia bonorum partes è reliquis bonis, æs autem alienum post hanc diuisionem emergens ab hærede petitur, vel petendum est, hæres verò pro quinta, & tertia partibus à filio meliorato id demum consequitur. Hoc etenim consonum est ijs, quæ ex iurisconsulto adnotantur in dicta l. si quis seruum. §. vltim. Regia constitutio tria expressim explicat. Primum, aęs alienum apparens tempore diuisionis, deducendum esse ex tertia, & quinta partibus bonorum simul & ex alijs, quod parum refert, cùm idem sit deducto ære alieno à tota hæreditate, è reliquis bonis quintam, & tertiam partes adsumi, & ideò frequentius ex hæreditate, primum debita, at deinde his deductis, quinta & tertia bonorum partes deducuntur. Secundum ab eadem constitutione colligitur, melioratum in quinta, & tertia bonorum partibus vocari posse omisso hærede in iudicium, vt soluat debitum post diuisionem emergens, pro eisdem partibus. Sed & hoc quantum ad effectum attinet non multum differt à veteris iuris Romanorum legibus, ex quibus hæres debitum istud soluere tenebatur, isque conueniendus erat non legatarius, tametsi ab eo hæres consequi poterat pro parte legati, quod causa æris alieni solutum fuisset. Tertiò eadem Regia constitutio idem esse censet, si melioratio fuerit in re certa, vel certis rebus facta. Et tamen expeditum est iure Cæsareo, legatarium certarum rerum liberum omninò esse ab æris alieni solutione. Quam ob rem vbi res ipsæ, in quibus speciatim fuerit melioratio instituta, non excedunt quintam, & tertiam bonorum partes ære etiam alieno deducto, non est cur tractemus, an ipse melioratus possit ad debitorum solutionem conueniri, onus etenim istud ad hæredem pertinet. Sed si res prædictę, ære alieno à bonis omnibus deducto, excedunt tertiam, & quintam bonorum partem, vel id, quod iure poterat prælegari, ipsius prælegati, seu meliorationis diminutio fit, & pro ea parte, quæ diminutione tollitur ab hærede conuenitur legatarius, hæres autem à creditoribus, qui nullam iure veteri aduersus legatarium actionem habent. Regia tamen lege meliora tum ipsum in iudicio conuenire valent ad eam partem, quæ ex re meliorata propter æs alienum deducitur, aut quæ ob eandem causam à melioratione tollitur. Sic sanè Regia constitutio à iure Romanorum distinguitur, & planè procedit in filijs, liberis ve, quibus meliorationis titulo pręlegatum factum fuerit, ob peculiares rationes quæ ipsos similes institutis hæredibus plerunque efficiunt. Non ita idem erit in alijs tertiæ, quartæ, vel quintæ partium bonorum legatarijs, aut quibus certæ res fuerint à testatore legatæ, in quibus opinor illæsum manere ius Cæsareum, quod commune passim appellamus.

Quarta conclusio, legatum quartæ, vel quintæ partis bonorum mobilium, & immobilium, particulare censetur, ac si certarum rerum pars quarta legata fuisset. Et idem erit, vbi legatur vsus fructus tertiæ, vel quartę partis bonorum mobilium, & immobilium. Nam circa solutionem debitorum, & onus æris alieni isthæc paria sunt, & ex prima huius capitis conclusione deciduntur. Nec hoc legatum verè dici potest certæ partis bonorum, quia iura, & actiones in eo non continentur, cùm ex eis constituatur tertia bonorum species distincta à mobilibus, & immobilibus l. mouentium. & ibi Bartol. ff. de verb. signific. tradunt latè Iason in l. à Diuo Pi. §. in venditione. quarto notabili ff. de re iudicat. idem in l. stipulatio hoc modo concepta. ad finem ff. de verb. obligatio. idem Iason consilio 65. quarto dubio, & consili. 194. lib. 1. Deci. consilio. 653. & consilo. 414. latius Andræas Tiraquellus in l. si vnquam. C. de reuoc. donat. verb. bona. numere septimo, quo fit, vt vsufructuarius tertiæ, vel quartæ partis bonorum mobilium, & immobilium, ac si esset certarum rerum minimè teneatur ad onus æris alienis soluendi, quod mihi videtur ab omnibus receptum esse, & præsertim à Bartholo in dicta l. vltima. & in dicta l. si quis seruum. §. finali. Decio consilio 237. & consilio 387. Gualdensi de arte testandi titulo de legatis, cautela 42. hæres etenim ex reliquis bonis ad hoc onus tenebitur, tametsi in legato partis bonorum simpliciter relicto, deductio fit æris alieni prius, quàm eà pars distinguatur, atque ipse hæres à creditoribus conuenitur, sicuti Paulus Castrensis in specie adnotauit in dicta l. si quis seruum. §. vltimo vbi ad finem idem senserat Bartholomeus, & probatur ex his, quæ proxima conclusione attigimus.

Quinta conclusio, is cui legatur omnium bonorum vsusfructus, vel legantur omnia bona etiam titulo legati, tenebitur ad æs alienum testatoris nomine soluendum, quod expressim in legato vsusfructus omnium bonorum scribit Bartholome. in dicta lege vltima. cui suffragatur text. in lege vxori meæ. ff. de vsufruct. legat. vbi sub vsufructu omnium bonorum venit Calendarium, explicat Oldrad. cons. 24. igitur in vsumfructuarium omnium bonorum transeunt actiones, vt aiunt, actiuæ, & passiuæ. Sed inibi tantùm probatur vsufructuario competere actiones ad exigendum ea, quæ testatori debentur, non autem aduersus eum creditoribus actiones dari, idque ex dictionis significatione apparet. item adducitur l. nam quod. §. vlti. ff. ad Trabelli. qua probatur, legatarium omnium bonorum teneri ad solutionem æris alieni, quo fit, vt licet in hoc, cui proprietas omnium bonorum legatur, fateamur obligationem soluendi debita, in vsufructuario tamen omnium bonorum eam iure negandam fore censeamus: potissimum propter tex. in d. l. vl. ff. de vsufr. legat. & in l. vsufr. ff. ad l. Fal. & in l. 1. C. si. cer. pet. l. 2. C. de hæred. actioni. ex quibus hæc quinta conclusio Bartoli, in vsufructuario etiam omnium bonorum falsa apparet, & ita eam reprobant Paul. Castrens. in l. fin. §. sin autem. C. de bonis quę lib. idem in consi. 294. nu. 2. lib. 2. Alex. in d. l. vsufructu. Ias. in l. 1. col. 3. ff. ad Trebel. Gulielm. Bened. in d. c. Rainu. ver. & cætera bona. num. 43. quorum sententiam Communem esse Bar. reprobantes, asserunt expressim Alex. in l. si filio. §. si vir. col. 3. ff. soluto matri. Barbat. consil. 63. lib. 3. Deci. consi. 485. & consil. 536. nu. 13. Aymon con. 187. Gualdensis de arte testandi tit. de leg. caute 42. eandem opinionem sequitur aduersus Bart. Carol. Ruinus consil. 51. nu. 14. lib. 2. igitur hæres ipse, non vsufructuarius omnium bonorum conueniendus est, ac tenebitur ad æris alieni solutionem. Posset sanè Barto. opinio admitti, vbi legatus esset vsusfructus hæreditatis ex secunda huius capitis conclusione, & colligitur à mente omnium, qui quæstionem istam tractauêre, secundum Carol. Ruinum consil. 41. lib. 2. col. 2. de donatario autem omnium bonorum, quod is nec teneatur, nec conueniri valeat ad æris alieni solutionem, pluribus rationibus probat Ioan. Gallus in q. Parlamenti 34. asseuerans, ita obtentum fuisse apud supremos Galliæ iudices. Cæterùm Rogerius à Perusio Bar. sententiam cùm esset Bononię iudex admittendam esse pronuntiauit in ea specie, qua testator Titium vsufructuarium omnium bonorum reliquit, & post eiusdem obitum Caium hæredem instituit: nam tunc vsufructuarius tenetur ad æris alieni solutionem secundum Rogerium, à quo discessère Matthesillanus notab. 4. & Socinus consil. 131. lib. 1. colum. 6. etiam in eo casu existimantes locum fore communi omnium aduersum Bartol. adsertioni ob legem, quoties. C. de hæred. instituen. Nam & si maximè fuerit controuersum, an validum sit legatum hoc vsus fructus: hærede instituto post obitum vsufructuarij, quemadmodum tradit Ias. in l. extraneum. C. de hæredi. instituen. in 1. quibusdam opinantibus, legatum hoc vsus fructus non valêre, cuius partis authores fuêre Dynus consil. 3. Ioan. Andræ. in Specul. titu. de pignori. §. vlti. Alex. in d. l. extraneum. colum. vltima, & in l. filius à patre. ff. de liberis & posthu. iure tamen verius est, legatum hoc validum esse, & statim institutum post vsufructuarij mortem, hæredem esse, adire posse, & transmittere tanquàm purè institutum, tempus enim mortis non est adiectum institutioni ad infringendam institutionem, vel ne hæres statim mero iure succedat, aut transmittat: sed quominus legatarius in vsufructu turbari possit, non igitur hæc verba suspendunt, vel in plus limitant institutionem, sed ostendunt enixam testatoris voluntatem super legati viribus, atque ita hanc vltimam opinionem tenuerunt Baldus, Paulus, & Iason in dicta l. filius à patre. Baldus in l. id quod pauperibus 14. quæstione. C. de episcopis & clericis. Corneus & Iason in dicta l. extraneum. Romanus consilio 71. & idem erit, vbi Titius fuerit hęres institutus in vsufructu, & post eius obitum simpliciter instituatur Sempronius, verba siquidem ista intelligenda sunt iuxta subiectam materiam, & verisimilem mentem testatoris, vnde institutio Titij verè legatum est, quemadmodum dici solet de quolibet instituto in re certa alio dato hærede vniuersali. Sic sanè poterit institutus statim adire, & hæreditatem aditam transmittere, quod in specie probant Paulus Castrensis consilio 460. columna secunda, libro secundo. Paulus à Monte Pico in l. Titia. §. Titia cùm nuberet. ff. de leg. 2. quæstione 26. & quæstione 59. & Carolus Molinæus in Alexandri consilio 162. lib. 2. quidquid ibidem Alexand. responderit.

Vtcunque tamen sit, semper hæres institutus dato legatario omnium bonorum vsusfructus, prius, quàm tradat bona ipsi legatario, poterit incipiendo à mobilibus bonis soluere debita ipsius testatoris, vendendo bona, quæ ad eorum solutionem fuerint necessaria, ac tandem reliqua tradet vsufructuario cum cautione de soluendis debitis postmodum emergentibus, vel ad horum solutionem ab vsufructuario petet bona sufficientia, ex l. vsufructu bonorum. ff. ad legem Falcid. & est omnium ferè communis sententia. Quemadmodum fatetur Decius consilio 660. in fine. licet Bald. consilio 237. libro 1. & Gozadinus consilio 94. colum. 5. teneant hanc bonorum deductionem ad æris alieni solutionem non posse fieri ab hærede, imò ipsum omninò teneri debita soluere absque hac deductione, ita vt integrè omnium bonorum vsumfructum legatarius percipiat. Quam opinionem improbant, priorem & communem secuti Alexand in d. l. vsufructu. Paulus Castr. consilio 294 numero 3. & consilio 460. colum. vlti. lib. 2. Socin. consilio 131. colum. 6. lib. 1. Decius consilio 485. colu. vlti. & consilio 590. col. penult. Aymon consil. 187. colu. 1. Et id verum est secundum Socinum Iuniorem consilio 109. nume. 14. lib. 1. Procedit tamen, nisi ex coniecturis, aut verbis testatoris contraria voluntas ipsius deducatur: nam & ea exactè obseruanda est, sicuti respondit Decius consilio 536. numero 13. & pulchrè Carolus Ruinus consilio 41. libro 2. Quòd si agatur de debitis à testatore contractis post constitutionem vsusfructus, tunc vsufructuarius ipse tenebitur ex ipso vsufructu ea debita soluere, authore Paulo Castrensi in consilio 275. numero 8. libro 1. quem sequitur Aymon dicto consilio 187. columna 1. Sed non est eorum adsertio temerè intelligenda, siquidem procedit in ea specie, in qua Paulus Castrensis respondit, nempe vbi onus æris alieni est indictum ipsis rebus, aut personæ ratione bonorum præter voluntatem ipsius testantis, iure quidem tributorum, aut aliarum pensitationum, quæ Reipublicæ soluuntur, ea etenim onera subire tenetur ipse, qui bonis fruitur.

Sexta conclusio. Vsufructuarius etiam omnium bonorum non tenetur soluere legata gratuitò à testatore relicta. Bartol. in dicta l. vlti. ff. de vsufruct. legat. Alex. in dicta l. vsufructua. ff. ad leg. Falcid. Iason in l. 1. colum. 4. ff. ad Trebellia. Barba. consilio 63 lib. 3. quorum opinio Communis est, & tamen iuxta varias species erit intelligenda.

Primò etenim, si legata fuerit res quædam vni, & alteri omnium bonorum fuerit vsusfructus legatus, illius rei proprietas primò legata censetur: vsusfructus autem vsufructuario, simul & proprietatis legatario pariter competit. l. Sempronio. in princip. ff. de vsufruct. legat. vbi Bartol. per eum text. hoc ipsum adnotuit: idem Bartol. in l si quis seruum. §. vlti. ff. de leg. 2. Roma. Singul. 580. Iaso. in l. re coniuncti. numero 70. ff. de leg. 3. & ibi Ioan. Crottus. quæstion. 4. fol. 2. ad finem. Bartol. in l. quæsitum. §. si quis fundum. vltima colu. ff. de fundo. instru. Alexand. consi. 56. libro 3. Paulus Castren. consil. 223. libro 2. columna 2. Ex quibus apparet, hanc sententiam communiter receptam esse, & satis probari in dicta l. Sempronio. in princip. tametsi Baldus in l. quoties. ad finem. C. familiæ Herciscund. Iason in l. cùm quæstio. secunda col. C. de legat. Aretin. consil. 74. in fine. Salyce. in d. l. quoties. Angel. Aretin. in §. 1. Instit. de vsufruct. Paul. à Monte Pico in dicto §. Titia cùm nuberet. colum. 19. probare conentur, vsumfructuarium omnium bonorum non habere in re specialiter alteri legata quo ad proprietatem & vsumfructum, vel simpliciter, partem aliquam vsusfructus, cum vniuersali legato, quo ad rem specialem derogatum specie sit. Eandem opinionem sequitur Catellianus Cotta in memorabilibus, dictione, fundus, tunc etenim generi per speciem derogatur, quando vtraque dispositio est vniformis, vertiturque & tractatur circa idem. At si circa diuersa concepta fuerit, non idem erit, imò, vt melius fieri potest, vtrunque legatum concurrit, quod statim examinabitur.

Secundò, vbi vni certus fundus, alteri eiusdem fundi vsusfructus legatus fuerit, vtrunque legatarium in eius fundi vsufructu æqualem portionem obtinere: licet alterius tantùm integra sit proprietas, probatur in l. si alij. ff. de vsufruct. lega. quo in loco Doct. communiter hoc ipsum ex Iurisconsulto deducunt, & ex l. Sempro. Attal. §. vlt. ff. eod. quamuis Bart. Soc. consi. 1. col. pen. lib. 4. velit in præcedenti casu vsufructuarium omnium bonorum rei speciali legato relictæ integrum vsumfructum debere obtinere.

Tertiò considerandum est, quid sit dicendum, quando constituto legato vsusfructus omnium bonorum, legatur alteri certa quantitas, nam si ea annua sit, eius solutio ad vsufructuarium pertinet. text. insignis in l. vlt. §. sin autem legata. C. de bonis quæ liberis. Quæ quidem constitutio expressim loquitur in eo, qui ex legis dispositione vsufructuarius est: & tamen eadem obtinebit in vsufructuario causa vltimæ voluntatis ob eandem rationem, quam secuti ita inibi interpretantur Bald. Salycet. Fulgosi. Paulus & Corneus. Subdit verò textus in dicto §. sin autem. hoc procedere, si legata annua possint solui ex ipsis fructibus, quos vsufructuarius percipit, alioqui locus non est eidem constitutioni, nec tale onus incumbet vsufructuario, quod ipsimet Doctores sensêre. Imò perpensa eorum mente idem ipse censeo, vbi ita essent onerosa legata, quòd à testantis voluntate certis quibusdam coniecturis deduci valeat, nequaquam eum voluisse horum legatorum solutionem vsufructuario incumbere, sicuti & in simili paulò antè adnotauimus, Decium & Carolum Ruinum secuti.

Cæterùm, si legata annua non sint, sed statim soluenda, eorum solutio ad hæredem non ad vsufructuarium pertinet, quod ex eodem. §. sin autem. deducitur. notant Bartol. & alij in initio huius sextæ conclusionis citati. Idq́ue in hunc modum accipiendum est, vt ab hærede statim ex ipsis bonis vendantur res ad solutionem legatorum necessariæ, sicuti probat eadem decisio in dicto §. sin autem. tradit in specie Aymon consilio 187. aduersus Philip. Corne. consilio 195. libro 4. qui conatur probare, hæredem teneri omninò ad legatorum solutionem, absque aliqua diminutione bonorum, quorum vsusfructus alteri legatus sit, etiamsi omnium bonorum vsusfructus legatus fuerit, quod, ni fallor, refragatur menti & sensui omnium Doctorum, qui rem istam tractauêre. Sic dum Alexand. in d. l. vsufructu. & Barb. consilio 63. colum. 4. lib. 3. scribunt, vsufructuarium omnium bonorum ex causa testamenti non teneri ad legatorum solutionem: At si vsufructuarius sit ratione legatis sanctionis, ad id onus omninò obligari, est accipiendum in hunc modum, vt vsufructuarius omnium bonorum ex testamento, immunis sit à solutione legatorum, eaque incumbat hæredi, qui ex bonis ipsis poterit vendere res huic oneri necessarias, etiam inuito ipso vsufructuario, sed vsufructuarius legalis, qualis est paterfamiliâs onus hoc soluendi legata directò subire tenetur, eiusque ratione in iudicium vocari à legatarijs iure poterit, tametsi id negotium expediendum sit ex ipsis rebus, in quibus vsumfructuum habet, iuxta distinctionem Imperatoris in eodem. §. sin autem.

Scribit sanè Alexand. in d. l. vsufructu. in hac venditione bonorum ad legatorum solutionem esse considerandum, ne maior diminutio fiat in ipsius legato vsusfructus, quàm in cæteris legatis. Nam æstimatione præmissa ipsorum bonorum, quo ad proprietatem & vsumfructum, item & separatim ipsius vsusfructus, reliquorumque Iegatorum, omnia legata diminutionem æquè patientur, eo quidem pacto, vt non maior diminutio contingat legato vsusfructus omnium bonorum ex venditione rerum ad solutionem legatorum, quàm cæteris legatis. Concurrit etenim vsufructuarius omnium bonorum in omnibus ipsis rebus, cùm quibus libet legatarijs, quo fit, vt si reliqua legata summam centum aureorum efficerent, & ad hæc soluenda oporteret vendi tot res, quòt ex earum venditione tollerentur decem à legato vsus fructus, venditio restringitur, ita quòd solùm fiat diminutio in quinque ab ipso vsusfructus legato, precioque deducto ex rebus hoc modo venditis soluentur legata, adhibita quidem pro cuius libet portione diminutione congrua. Atque secundum hanc considerationem opinor intelligendum esse, quod Alex. in d. l. vsufructua. adnotauit.

Quòd si quandoque oportuerit æstimationem vsusfructus fieri, ea erit constituenda, prout Iurisconsulto traditum est in l. hæreditatum. ff. ad legem Falcidiam, quæ quidem distinctio non tantùm in legis Falcidiæ ratione, sed & alijs speciebus obseruanda est, quemadmodum quibusdam visum esse frequenter constat, quorum sententiam opportunius alibi examinabimus.

ARGVMENT. CAP. III.

Discutitur Diocletiani et Maximini Cæsarum constitutio in l. 2. C. de rescind. uendit.

SVMMARIVM.

- 1 Precium iustum cuiusque rei non consistit in puncto indiuisibili, sed latitudinem habet.
- 2 Intellectus l. in causæ. §. idem Pomponius. ff. de minorib.
- 3 Qualiter iustus rei cuiusque valor per testes probetur, & ibi Baldi sententia examinatur.
- 4 Precium iustum cuiusque rei non ex natura sua, sed ex communi hominum æstimatione statuendum est. Ex quo plura deducuntur.
- 5 Fauore Reipublicæ & inopiæ communis precium taxari potest, eodemque cogitur quis vendere.
- 6 An liceat mercatoribus carius merces vendere pecunia credita, quàm statim numerata vendidissent, & ibi intellectus capit. in ciuitate. & capit. nauiganti. de vsur.
- 7 An sit vsurarius censendus, qui rem vendiderit carius iusto precio ob dilatam solutionem?
- 8 Traditur vera ratio considerandi læsionem vltra dimidiam iusti precij.
- 9 Emptor conuentus ex l. 2. C. de rescinden. vend. qui rem restituere elegerit, an sit condemnandus, vt eam cum fructibus reddat?
- 10 Actio ex eadem constitutione sit ne admittenda aduersus tertium rei venditæ possessorem.

CAPVT III.

QVEMADMODVM satis celebris est Cęsarum constitutio, quę de rescindendis venditionib. tractat, ob læsionem vltra iusti precij dimidiam contingentem, ita frequentissimis quo ad Theoriam & Praxin impeditur quæstionibus, ex quibus solet difficilis censeri. Harum aliquot attingam in præsentiarum, non quòd eas difficiliores esse censeam, sed quia sępissimè subeunt mentem eorum, qui tractatum istum expedire conantur.

Primùm siquidem Accursius & alij enixè laborant in perscrutando, quanam ratione sit isthæc læsio vltra dimidiam consideranda. Cuius rei cognitioni præmitto, iustum precium rerum nequaquam consistere in puncto indiuiduo, sed in mediocritate quadam, quæ latitudinem habet per gradus, quemadmodum generaliter docet Aristoteles lib. 2. Ethicor. cap. 6. Itaque cuiusque rei precium triplex est, supremum, infimum & medium, nec potest accidere, rem quandam præcisè centum valere, ita vt nec valeat plus nec minus. Valet enim centum precio medio, at precio supremo centum & quinque, precio infimo nonagintaquinque. Iniquitas enim in precio consistit propter excessum, vel diminutionem iusti precij, quod ad mediocritatem pertinet, quæ cùm latitudinem habeat in precium supremum, infimum & medium distinctam, in hoc triplici precio iniquitas contingere nequit secundum Scotum in 4. distinct. 15. q. 2. & ibi Maiorem. q. 29. & 40. Conrad. de contractibus. 3. parte. q. 56. consil. 5. Anton Burgensem in c. cùm causa. de empt. & venditio. nume. 5. Carol. Moli. de contractibus, quæst. 14. colum. 2. Ioan. Medina. de restit. quæst. 31. & sequentibus. Marti. ab Azpilcueta in cap. qualitas. de pœniten. distinct. 5. numer. 45. & idem colligitur ex diuo Thoma 2. 2. quæstio. 77. art. 1. Pluraq́ue ab eodem axiomate deriuantur non omninò relatione indigna.

Primùm, vera interpretatio Iurisconsulti in l. in causæ. §. idem Pomponius. ff. de minoribus, scribentis, licere naturaliter contrahentibus inuicem se decipere, siquidem id verum est, modò ea deceptio intra latitudinem iusti precij & eius mediocritatem contingat, alioqui licêre nequit naturaliter, si ea per excessum, aut diminutionem iusti precij acciderit, cùm verè iniqua tunc sit, nec possit vlla lege probari, vel planè Iurisconsulti responsum ad mutuam, tacitamque pertinet contrahentium indulgentiam, quæ condonare videtur ob naturam contractus modicam læsionem: cùm alioqui commercia ipsa impedirentur, si semper exacta illa, & mathematica precij æqualitas foret anxiè, & nimia scrupulositate consideranda. Honestius siquidem & vtilius est, modicum defectum, vel excessum mutuò condonare, quàm in summa & indiuidua æqualitate immorari & torqueri. Quamobrem non tantùm vtile, sed & maximè commercijs humanis necesse fuit, modicam à summa illa precij æqualitate defectionem permittere, & etiam fideliter probare, quæ ob id naturaliter licêre dicitur, quod contrahentes naturali consensu id sibi mutuò condonare videantur, & quia de natura contractuum ea esse videntur, sine quibus commodè non possunt in communi & promiscuo vsu haberi, sicuti eleganter explicat Carol. Molin. d. quæstio. 14. colum. 2.

Secundò inde constat, posse quem iustissimè vendere pecunia ad tempus credita precio supremo eas merces, quas statim pecunia numerata precio mediocri, vel infimo vendidisset, aut vendere consueuit: hoc etenim in specie notant Decius consilio 111. Cæpola consilio ciuili. 10. colum. 4. Caieta. 2. 2. quæst. 77. artic. 1. Syluest. verb. vsura. 2. §. 1.

Tertiò ab eadem radice procedit ratio eius, quod Bald. scripsit in dicta l. 2. nume. 26. dum censuit, non satis probatam esse læsionem vltra dimidium iusti precij, testibus asseuerantibus rem venditam tempore contractus valuisse decem & plus. Idem repetit ipse Bald. in cap. cùm causa. de testibus. nume. 3. ex eo, quod incerta sit isthæc testium asseueratio, cùm illud plus referri valeat ad variam precij quantitatem & excessum. Meminit huius opinionis satis dubius Panthaleon Cremensis in d. l. 2. Folio vltim. versic. quærit etiam Bald. Hîc ego sanè distinguendum esse arbitror, nam si testis dixerit, rem venditam iusto precio valere, aut valuisse tempore contractus decem, ea affirmatio non probat omninò, ita esse eius rei precium iustum decem, vt minoris, nec pluris iustè valuerit, cùm considerata latitudine iusti precij potuerit res illa etiam iusto precio nouem æstimari, & ideò concludens non est testis responsum ad rescissionem contractus ob læsionem vltra dimidiam iusti precij. Quam ob rem expedit, vt testis interrogetur, & respondeat, rem illam valuisse iusto precio supremo, vel infimo, maiori, vel minori decem, aut saltem iustè decem, & non pluris, vel minoris valuisse tempore contractus. Sic etenim exactè, vel venditor, vel emptor agens ex dicta l. 2. iustum precium probabit, ac demum iusto precio probato, excessum ad deceptionem ostendendam indicabit, text. optimus in dicto cap. cùm causa. Quòd si testis dixerit, rem iusto precio minori valuisse decem & plus, nil certum ab eius testimonio deducitur, quo ad excessum per dictionem, Plus, significatum, secundum Bald. & colligitur ex notatis per Bart. & Ias. in l. cùm furti. ff. de in litem iur. & ideò si testis responderit, rem venditam, iusto precio minori valuisse tempore contractus decem & plus, ac venditam fuisse quinque, non sufficiet probatio ista venditori ad rescissionem contractus, quod Baldus in hac specie notat, & post eum Imola in cap. cùm causa. de empt. penult. colum. Felin. in cap. licet causam. numer. 8. de probatio. Anton. Burgensis in dicto cap. cùm causa. numero 5. Alexand. consil. 109. lib. 4. nume. 15. Quibus ea ratio aduersatur, quòd iuxta communem omnium interpretationem etiam minimus excessus vltra dimidiam locum faciat dictæ l. secundæ. & tamen dictio, plus, eique similis, vltra, procul dubiò, etiamsi incertam quantitatem excessum tamen vtcunque modicum ostendit. l. hæc adiectio. ff. de verborum signific. Igitur probatur ex eo testimonio læsio vltra dimidiam, quæ sufficiens est ad rescissionem. Atque ita contra Bald. tenent Salycet. in dicta l. 2. numero 24. Felin. in dicto cap. cùm causa. de testib. Alexand. in l. & si post tres. nume. 7. ff. si quis caut. Ias. in dicta l. cùm furti. in fine. Quod verius apparet quo ad contractus rescissionem, licet quo ad suppletionem iusti precij, parùm illa dictio, Plus, probet, quemadmodum in dicta l. 2. explicat Panthaleon Cremensis, Areti. in dicto capit. cùm causa. numero 14. ex quibus ipse potius accederem Salyceto. vbi ratio testis concludit de aliquo vltra numerum ab eo expressum, authore Carolo Molinæo in dict. Alexand. consilio 109. Verùm si testis hac de re interrogatus dixerit, rem venditam fuisse vltra dimidiam iusti precij, esse hoc sufficiens responsum ad plenam & congruam probationem, vt contractus rescissio fiat, volente venditore rem accipere, & precium reddere, existimant per eum text. Antoni. Abb. Aretin. & Felin. in dicto cap. cùm causa. de testibus. illud prætereà adnotantes, necessariam fore probationem certam iusti precij, si venditor, emptórue reus noluerit contractum rescindi, sed elegerit excessum, vel reddere, vel diminutionem iusti precij supplere: Ita quidem egregia Romani Pontificis decisio in dicto cap. cùm causa. hoc ipsum probat, dum in iudicio ostensa deceptione vltra dimidiam iusti precij, exigit iusti valoris certam probationem.

Cæterùm, iustum cuiusque rei precium non ex cuiuslibet affectione, aut sumptu constat, sed ex communi hominum æstimatione perpenditur itaque tantùm valet res, quantùm absque fraude & iniuria vendi communiter potest homini scienti eius conditionem. Prior huius propositionis pars probatur in l. precia rerum. ff. ad leg. Falcid. textus in capi. 1. de emptionibus. & l. seruum meum. ff. ad legem Aquiliam. & in l. septem. C. de erogat. milit. annonę. lib. 11. Non ignoramus, inquit Plinius libro 33. capit. vltim. precia rerum, quæ vsquam posuimus, alia in alijs locis esse, & omnibus penè annis mutari, prout nauigationes constiterint, aut vt quisque mercatus sit, aut aliquis præualens manceps annonam flagellet. Posterior pars apparet ex glos. singul. in l. mortis causa capimus. ff. de donat. caus. mort. vbi Angel. & Imol. Bartol. & ibi Alexand. in l. 1. §. si hæres. ff. ad Trebell. & Fel. in dicto cap. cùm causa. de testib. colum. 2. ex quo plura deducuntur.

Primùm, in contractibus emptionum & venditionum, similibusque permutationibus, nequaquam attendi nec constitui iustum precium ex natura rei, sed ex hominum æstimatione, tametsi insana sit æstimatio. Nam si natura rei foret obseruanda, pluris esset æstimandus equus, quàm gemma ob vtilitatem equi, & quòd omne viuum & animatum preciosius est mortuo & inanimato ex natura sua secundum Conradum de contractibus, quæstion. 56. secunda suppositione. Sic apud Indos triticum maiori precio venditur, quàm in Hispania, inspecta quidem communi hominum æstimatione, non ipsius rei natura, quæ eadem est apud Hispanos & Indos.

Secundò hinc apparet in precij iusti æstimatione non esse considerandum, quanti res ipsa empta fuerit, nec quot labores pro eius adquisitione venditor fuerit perpessus, sed tantùm habendam esse rationem communis hominum æstimationis. Sic sanè mercator, qui magnis expensis attulit merces è Flandria, non poterit eas carius vendere, quàm communi hominum æstimatione valeant in Hispania, alioqui restituere tenebitur quidquid vltra iustum precium acceperit. Nam licet in venditione mercium sit considerandus sumptus venditoris, tamen id verum est, vbi communi hominum æstimatione valor ipsarum mercium non fuerit diminutus. quod expressim Conradus adserit in dicta quæst. 56. conclusio. 3.

Tertiò eadem ratione constat, non posse venditorem vltra iustum precium rei ex communi hominum æstimatione quidquam recipere ex eo, quod rem illam ipse venditor pluris emerit. Id etenim nil facit ad ipsius rei propriam & veram æstimationem.

Quartò manifestum est, non posse venditorem ab emptore vltra iustum rei precium exigere, nec recipere quidquam propter damnum, quod ipse ex venditione patitur, nisi ad preces emptoris rem vendiderit alioqui non venditurus, vt scribit diuus Thomas, quem Syluest. sequitur verbo, emptio. quæstione 6.

Quintò infertur, posse iustè emi rem valentem centum, minori precio nempe octuaginta, si ea res in tuto non sit, imò litigium immineat, habeátur aliquod onus annexum. l. fundi partem. ff. de contrah. empt. Panormi. in cap. cùm Ioan. col. 2. de fide instru. idem in cap. vlti. de alienat. iudi. mut. caus. facta. nu. 6. sentiunt Bart. & Doctor. in l. si quis cùm aliter. ff. de verb. oblig.

Sextò hinc certum est, inspecta communi hominum æstimatione, precium rei diminui vel augeri ex paucitate emptorum, & multitudine mercium ac venditorum, quod in nundinis quotidie contingit. Et eodem pacto precium minuitur, si venditor emptorem quærat, nam vltroneæ merces vilescunt, & ideò in subhastationibus vilius res emuntur. Nec est peccatum expectare tempus, quo res venalis exponatur, vt vilius ematur, cùm tamen iusto precio emptio fiat. Tradit ad hæc plura Caietan. 2. 2. quæstione 77. art. 1. quòd si merces sint necessarię Reipub. vt frumentum, vinum & similes, iure probari potest, eas vendi debere mediocri precio attentis sumptibus expensis, & laboribus venditorum, & prætereà boni viri arbitrio, aliqua data quantitate, quæ ipsis venditoribus lucro cedat. Aequum profectò hoc est, ne ob mercium & venditorum paucitatem Respublica inopiam, famem & penuriam patiatur in annona, sensere hanc opinionem Angel. in summa, verbo. emptio. nume. 7. & Syluest. quæst. 9. & probatur ex ea, quòd vbi adest necessitas rerum ad victum pertinentium, & Respublica grauatur annonæ inopia, cogitur quis vendere merces Reipublicæ necessarias. text. in l. 1. vbi Bartol. & alij. C. de episc. aud. Panormitan. & alij per text. ibi in capi. 1. de emptione. quod & ipse explicabo lib. 3. huius oper. capit. 14. Iusto tamen precio hanc venditionem indicendam esse, probat text. in l. annonam. ff de varijs & sumpt. fun. cri. l. 1. §. cura carnis. ff. de offic. pręf. vrb. l. si quis sepulchrum. in princ. ff. de relig. & sumpt. fun. quibus locis satis constat, iusto precio esse venditionem hanc faciendam, quoties in fauorem publicum quis cogitur vendere. Probat id ipsum text. in l. venditor. §. si constat. ff. communia pręd. vnde quod Bartol. scribit in dicto §. cura carnis. dicens, tempore publicæ inopiæ & necessitatis quem cogi vendere merces Reipublicæ necessarias viliori præcio, & sequuntur eum Roma. in l. 2. nu. 12. ff. solut. matrimo. Alexand. consil. 190. col. 2. lib. 2. Tiraquellus lib. 1. de retract. in præfatione, nu. 28. per tex. in l. 2. §. inde agitatum est. ff. ad leg. Rhod. de iact. & in l. si pendentes. §. si quid cloacarij. ff. de vsufruct. vel in dictis iuribus non probatur, vel ita accipiendum est, vt tempore publicæ necessitatis quis cogatur vendere precio statuto ab ipso Reipublicæ administratore, quamuis id precium sit minus, quàm illud, quo res illa posset communiter vendi, hoc verò precium taxatum à prætore iustum est, aliud verò iniustum. Et ideò non omninò rectè colligit Bart. quia nunquam licitum erit cogi quem, rem propriam vendere precio iniusto, etiam fauore Reipublicæ, vt Iurisconsultus opinatur in dicto §. si constat. Aut saltem Bart. sententia erit admittenda, vbi non tantùm adest publica necessitas, quo ad ipsam rem vendibilem, sed & adest publica necessitas, quo ad precium. Itaque Respublica indiget illa re ad aliquod commune bonum, nec habet pecuniam pro precio dandam; tunc etenim locus est planè opinioni Bart. in d. §. cura.

Septimò, si communis hominum æstimatio ad iusti precij definitionem obseruanda est, vt opinamur, poterit iure asseuerari, non esse damnandos mercatores, qui in nundinis merces, quæ solent frequentius vendi pecunia credita, quàm numerata, vendunt carius precio ad certum diem soluendo, quàm si statim id numeraretur. Nam in his mercibus iuxta communem hominum æstimationem, cùm ad tempus precio soluendo vendantur, iustum precium illud ad sumendum est, quo ad pecuniam creditam pertinet, propter hominum conuictum, & mutuam permutationem. Nec possent commodè emptores reperiri, qui statim numerato precio, eas merces emerent, & tamen hi reperiuntur facilius, & in maximum Reipublicæ commodum, vbi fides de precio habetur ad certam diem. Hoc ipsum est, quod adnotârunt Salycet. in Authent. ad hæc. 9. & 11. quæstio. C. de vsur. Decius consilio 111. colum. 3. probaturque alijs rationibus traditis diligenter per Ioan. Medina de contractib. quæstio. 38. causa 6. vbi conatur hanc opinionem euertere satis vrgentibus rationibus, ex quibus eius sententia tutior est, quamuis & hæc defendi possit.

Cæterùm quandoque licet mercatori rem vendere ob dilatam precij solutionem carius iusto precio, quàm res ipsa valebat tempore contractus. Et id permittitur, vbi adest dubium, an res ipsa tempore solutionis sit plus, vel minus valitura, nec venditor erat ante tempus solutionis venditurus. His etenim duobus contingentibus licita est hæc venditio, text. celebris in c. nauiganti. & in c. in ciuitate. de vsur. vbi doct. Hosti. in summa titu. de vsuris. §. an aliquando. versic. quid ergo. nouiores in c. ad nostram. de empt. & vend. Syluest. verb. vsura. 2. §. 2. Maior in 4. distinct. 15. q. 32. Prior siquidem conditio licitam reddit hanc pactionem, propter dubium euentum augmenti, & diminutionis quo ad precium. Emptor etenim & venditor commodum & incommodum ex eo contractu sperare possunt, cùm soleat precium cuiusque rei lapsu temporis augeri, rursus & minui, quo fit, eum contractum illicitum esse, quo res venditur precio, quo pluris valebit à tempore contractus vsque ad mensem Maij, aut Iulij. Constituitur sanè tunc in tuto venditor, quippe qui frumentum, aut similes merces vendit precio, quo iustè valent tempore contractus, & deinde quo pluris valebunt ad diem dilatæ solutionis, quod iniquum est secundum Hosti. in dicto §. an aliquando. versic. quid si. Laurent. à Rodulphis in repet. c. consuluit. de vsur. q. 29. & seq. Anani. in dicto c. nauiganti. nume. 12. Scotus in 4. distinct 15. q. 2. artic. 2. colum. 4. & Syluest. verb. vsura. 2. q. 2. versi. sextum. Posterior conditio traditur à glos. communiter recepta in d. c. in ciuitate, & probatur inibi, atque expressius in dicto c. nauiganti. parte vltima, dum summus Pontifex respondet in hunc modum. Ratione huius dubij etiam excusatur, qui pannos, granum, vinum, oleum, & alias merces vendit, vt amplius, quàm tunc valeant, in certo termino recipiat pro eisdem, si tamen eo tempore contractus non fuerat venditurus. Ex quibus colligitur communis opinio, quam probat præter alios Ioannes à Medina de restit. quæst. 38. causa 5. & Cæpola consi. ciuili 10. col. vlti. Et licet in c. in ciuitate. tantùm fiat mentio prioris conditionis, posterior additur in d. c. nauiganti. Quemadmodum frequentissimo omnium consensu receptum est, cùm species illa, quæ expeditur in dicto c. in ciuitate. eadem sit, quæ in dict. c. nauiganti. versi. vltimo proponitur. vbi harum duarum conditionum fit satis expressa mentio, nec aliter ea constitutio intelligenda est, tametsi Caieta. 2. 2. q. 78. artic. 2. ad septimum, probare conetur, priorem conditionem absque posteriori satis sufficere ad ipsius contractus iustitiam, atque ita satis esse censet, merces vendi pecunia credita maiori precio, quàm valeant tempore contractus, quando adest dubium, an tempore solutionis sint pluris, minorísue valituræ, tametsi non foret venditor eas seruaturus in tempus destinatæ solutionis. Nec oberit, vt ipse opinatur text. in dicto c. nauiganti. dum vtranque conditionem exigit, quia in ibi venditio non fit pecunia credita, sed statim soluta, & ideò vtraque conditio exigitur, quasi secus sit, vbi venditio fit pecunia ad certum diem numeranda, à quo tempore contractus hic perfectionem adsumit, & ea ratione sat erit, dubium maioris, vel minoris precij ad eam vsque diem adesse, licet non esset venditor merces seruaturus. Eandem opinionem, ni fallor, colligi posse existimo ex traditis per Conradum de contractib. quæst. 61. quæ tamen mihi non placet, cùm quia aduersus frequentissimam omnium sententiam proponitur, tùm etiam ex eo, quòd absonus sensus videtur is, quem Caietanus tribuit Romani Pontificis decisioni in dicto c. nauiganti. §. vltim. Quo in loco non potest congruè fingi, venditionem factam fuisse pecunia statim numerata, siquidem fatuus & insanus esset emptor, qui merces emeret pecunia statim numerata carius, quàm sit earum iustum precium tempore contractus. Quamuis adhuc non iudicarem contractum eum illicitum, si venditor non esset eas merces eo tempore venditurus, essetque dubium, an pluris, minorísue forent valituræ eo tempore, in quod is venditionem destinauerat, iuxta ea, quæ à Conrado & Caieta. traduntur: sensit Syluester verb. vsura. 2. q. 2. vers. nec distinguo. nec refragantur hi, qui communem opinionem defendunt.

Quibus quidem prænotatis primum infertur, in hac venditionis & emptionis iustitia, vbi precium augetur ex dubio futuri temporis, considerandum esse arbitrio boni viri ad iusti precij taxationem, quid in his mercib. seruandis, aut custodiendis esset venditor expensurus, quod sensêre Ioan. Maior d. q. 32. col. 3. & Syluest. §. 2.

Item secundò hinc apparet, posse quem vendere frumentum precio, quo valebit hebdomada, mense vel die, ad quem vsque erat seruaturus, nec tamen exiget precium maius illius diei, vel mensis, sed mediocre, vel commune, secundum Bernardinum sermone 34. articu. 1. colum. 3 & Syluest. dicto §. 2. versicul. tertium. quo in loco is author scribit, hunc venditorem, qui merces esset alioqui seruaturus, posse eas vendere ea conditione, vt cùm et libuerit, eligat precium commune, modò semel eo constituto & electo, variare nequeat. Eodem iure tradit Scotus distinct. 15. q. 2. art. 2. in fine. venditorem, qui merces est seruaturus ad Calendas Martias, non posse eas vendere Calendis Octobri. precio, quo valebunt Calendis Maij.

Tertiò eadem inspecta ratione poterit non incongruè intelligi, quod plærique opinantur, asserentes, posse merces vendi carius iusto precio ob dilatam eius solutionem, vbi venditor ex eo, quòd precium statim non fuerit ei solutum amittit, aut proprius cessat adquirere lucrum, quod eius industria & pecunia statim soluta, verisimiliter adquisiturus foret. Nam ratione huius interesse, potest merces vendere carius iusto precio pecunia credita, argumento sumpto à glo. communiter recepta in c. conquestus. de vsur. & in l. curabit. de actioni. empt. de quo alibi latius tractabitur, siquidem in specie hanc opinionem probat Conradus de contractib. q. 59. conclusione 3. Abb. colum. penulti. & Ananias nu. 16. in dicto c. nauiganti. & Caie. dicta q. 72. artic. 2. Hoc etenim verum est, atque ita erit obseruandum, vbi mercator statim pecunia soluta posset eas merces vendere, & emptores earum haberet, alioqui si mercibus non venditis pecunia credita mercator esset eas retenturus, nec emptores earum haberet pre cio statim numerato: non video quid eius intersit, fidem habere de precio, cùm aliter eas merces vendere non possit, quamobrem ita visum est Syluestro, verb. vsura. 2. §. 1. Quibus omnibus illud adijciendum est, iustè posse emi merces, statim pecunia numerata, tradendas tamen ad certum diem minori precio, quàm valeant tempore contractus, vbi dubium est, an sint pluris, vel minoris valituræ tempore traditionis. text. optimus in dicto capitulo nauiganti. §. 1. vbi Doct. & eruditè Anton. Burgensis in ca. cùm dilecti de emptione. nu. 37. & sequenti. Sic etiam licitum erit, dare frumentum vetus in permutationem noui recipiendi tempore colligendarum messium, modò dubium sit, an frumentum nouum sit plus, vel minus valiturum, quàm vetus. Vel quando, qui dat frumentum vetus, esset illud seruaturus in tempus messium colligendarum, habita ratione eius, quo pluris eo tempore solet æstimari frumentum nouum, quàm vetus. Hæc etenim deduci commodè possunt ex prædictis constitutionibus, quibus adde Ias. in l. cum quid. ff. si certum petatur. Illud profectò latrocinij genus maximè execrandum est, & iustis pœnis vindicandum, quo mercatores vtuntur, quippe qui pecunia credita vendunt indigentibus, & aliqua egestate oppressis, merces cariùs quam valeant, & per se, vel per alios statim iterum eas merces emunt ab his, quibus eas vendiderant, & fit emptio isthæc viliori precio ob id, quod statim pecunia numeratur. Quod eleganti oratione improbat Carolus. Molin. de contractib. nu. 14.

Verùm si quis absque prædictis conditionib. vendiderit res consistentes numero, pondere, vel mensura cariùs iusto precio ob dilatam precij solutionem, vsuram committit. Præsumitur enim contractus mutui verus simulata venditione, ne venditores cogantur excessum iusti precij restituere iure Canonico aduersus vsurarios statuto, quod probatur in dicto c. in ciuitate. & c. nauiganti. de vsur. Et tamen emptor tenebitur soluere precium iustum prædictarum mercium attento tempore contractus, nec poterit ille excessus iusti precij ab eo exigi, nec satis erit, reddere tantundem frumenti, vel olei, cùm vsque ad iusti precij quantitatem verè sit dicendus hic contractus venditionis, ratione tamen excessus præsumitur mutuum. Et ideo redigitur res ista ad æquabilitatem sublato excessu iusti precij, quemadmodum præmittunt Abb. nu. 2. & Anani. nume. 1. in dicto c. in ciuitate. sensit Saly. in authen. ad hæc. q. 9. C. de vsur. Quòd si res alia vendatur cariùs iusto precio ob dilatam solutionem, quæ tamen non sit ex his, quæ pondere, numero, vel mensura traduntur, non erit contractus censendus vsurarius, secundum Bald. in rub. C. de vsur. 2. colum. quem defendit Antoni. Burgensis in cap. ad nostram. numer. 18. de emptio. Quod alibi examinabitur ad interpretationem. l. curabit. C. de actionib. empti.

His sanè præno tatis rursum quæritur, quid sit obseruandum, quæúe ratio sit habenda ad deprehendendam læsionem vltra iusti precij dimidiam. Et profectò vbi venditor tractat de deceptione, conueniunt ferè omnes iuris vtriusque interpretes, tunc eum deceptum fuisse vltra dimidiam iusti precij, quando nondum recepit dimidium iusti ipsius rei valoris, aut si rem, quæ iustissimo precio valet centum, minori precio, quam quinquaginta vendiderit. At si emptor eam actionem aduersus venditionis contractum in iudicium deduxerit, seq́ue læsum vltra dimidiam iusti precij dixerit, quibusdam visum est, satis esse, vt huic actioni locus sit, si pro ipsa re dederit iustum precium, & prætereà plus quàm iusti precij dimidiam partem, nempe si emerit rem, iusto precio valentem centum, ad summum, centum quinquaginta tribus, aut duobus, ac tandem tunc eum posse iure isto agere, sicq́ue intelligendam esse dictam l. 2. decisionem tenent Accurs. & Doct. ibi, præsertim Bald. q. 17. Fabianus de emptione. quæst. 8. principali. 2. col. Ant. Burg. in d. ca. cùm dilecti. numer. 14. de emptione. & Panor. post alios in c. cum causa. de emptione. vbi glo. & Doct. in l. si quis cum aliter. ff. de verbor. oblig. tradit Carolus Molinęus in consue. Paris. §. 22. nu. 46. Theologi præsertim Scotus, Gabriel & Alma. in 4. dist. 15. q. 2. Regia lex 56. titu. 5. par. 5. l. 4. titu. 7. li. 5. ordina. alij diuersum opinantur, existimantes, tunc emptorem agere posse. dict. l. secunda actione, vbi rem emerit precio excedente plus duplo ipsum iustum valorem, vt puta rem iustæ æstimationis viginti emerit quadraginta vno. Huic opinioni accessêre Panorm. in cap. cùm dilecti. numer. 2. de emptio. & vendit. Petrus à Bella Pertica & Cynus in d. l. 2. q. 7. Rofredus in libello, de actione quanto minor. Specula. titul. de emptione. versic. vbi autem. Oldendorpius 4. actionum classe, actione prima, subtiliter & doctè Carol. Molin. de contractib. quęst. 14. nu. 174. Regia lex 16. tit. 11. part. 4. quorum opinio ex eo probari videtur, quòd ad rectam rationem, & verum examen dictæ l. secund. si velimus scire, an emptor sit læsus vltra dimidiam, inspiciendum est, valeátne res empta minus dimimidia precij conuenti, tunc etenim necessariò dicetur læsus vltra dimidiam, non aliàs: Incipiendum siquidem est à re empta non ab ipso precio, & considerata commutatione, vt sit iusta & æqualis perpendendum est, quòd emptori res empta nihil aliud est, quàm precij conuenti pensatio: sicuti venditori precium itidem est rei venditæ æqua æstimatio pensatioq́ue. Et ideo quemadmodum venditor læditur vltra dimidiam, si precium conuentum sit minus dimidia valoris rei emptæ: ita emptoris læsio directè cognoscitur, si res empta valeat minus dimidia precij conuenti. Et prætereà sicut in venditore oportet, quòd res duplo superualeat precio conuento, vt sit læsio vltradimidiam: ita in emptore oportet precium conuentum plus duplo superualere rei emptæ. Quibus profectò consideratis, non omnino ridiculum est, quòd hi authores opinantur: tametsi adhuc his non obstantibus communis omnium sententia, quæ receptior est apud forensia tribunalia, potius arrideat: Prior nanq́ue opinio, quæ communis est, respicit deceptionem emptoris in eo quod dat, nempe precio: Posterior verò in eo quod recipit, ratione precij. Venditio verò est à precio iudicanda, non ab eo quod vtrinque datur, sicuti permutatio, cum venditio vera non sit permutatio pecuniæ cum re, sed æstimatio rei per pecuniam: Igitur tantum considerato ipso precio, quod emptor dat, læsio contingit vltra dimidiam, si dederit sexdecim in precium rei iustè valentis decem: alioqui iuxta posteriorem Cyni & aliorum opinionem in venditione vnius & eiusdem rei, cuius æqua & exacta ęstimatio in decem constituitur: difformis haberetur ratio, cum ad læsionem vltra dimidiam venditoris tantùm sufficerent sex: & ad eandem læsionem emptoris essent necessaria vndecim, quod Bald. & alij perpendunt: maximè Carolus Moli. in d. §. 22.

Est & aliud hoc in tractatu disputatione dignum: sit ne reus conuentus ratione deceptionis vltra dimidiam condemnandus ad fructuum ex re perceptorum restitutionem: vbi rem ipsam rescisso contractu restituere elegerit. Et probatur eam restitutionem cum fructibus faciendam esse, ex eo, quòd cùm venditio ex causa de præterito, quæ iam inerat à tempore venditionis, reuocatur, fructuum ab ipsa re vendita perceptorum restitutio fit. textus in l. cùm autem. §. cùm redhiberetur. l. quòd si nolit. in fine ff. de ædilitio edicto. l. quod dictum est, & l. Imperator. ff. de in diem adiectione. notat Tiraquellus in l. si vnquam verb. reuertatur. numer. 229. & 232. C. de reuocand. donatio. Sed venditio iniusta ratione precij rescinditur ex causa, quæ tempore contractus inerat: igitur & cum ipsis fructibus restituenda est res ipsa, de cuius restitutione agitur. Deinde hoc probatur in l. j. C. si maior factus alienat. rat. habuerit, vbi nolente emptore precium iustum supplere rescinditur venditio, & res cum fructibus restitui debet. Et prætereà quoties etiam actione personali restitutio alicuius rei datur ex iusticia, fructus in eam restitutionem veniunt sine mora, sine mala fide. l. patri. §. item ex diuerso. ff. de mino. l. videamus. in 2. ff. de vsur. quod & nos tradidimus li. 1. cap. tertio in principio. Atque ita hanc sententiam veriorem esse putant Rofredus 4. par. de libellis. rubr. de actione ciuili quanto minoris. numer. 20. Alberi. in dicta l. 2. numer. 16. & Salyc. ibi numer. 5. ex Iunioribus Emanuel à Costa Lusitanus. in §. & quid si tantùm. 2. part. numer. 72. ff. de lib. & posthum. quibus profectò refragantur Bald. in dicta l. 2. numer. 3. & Panthaleon Cremensis col. 29. Anchar. in reg. peccati venia. quæst. 10. versic. sed ego vt dixi. de regul. iur. in 6. Cæpola de simulat. contract. §. 2. ad finem. Anton. Burgen. in ca. ad nostram. de emptio. nu. 36. Syluest. verb. vsura. 2. q. 15. & Fabianus de monte S. Sabini in tract. de emptio. 8. quæst. principali. col. pen. vers. 8. Hi quidem omnes existimant, emptorem conuentum actione personali ex dicta l. 2. & nolentem iustum precium supplere, nequaquam esse condemnandum, ad restitutionem rei cum fructibus: quia interim, donec contractus rescissio fit, dominus verus est, & ideò propria re vtitur, nec tenetur fructus restituere, cùm eos suos fecerit, quæ ratio parùm vrget, siquidem & is qui à minore emit, ante concessam in integrum restitutionem, verus Dominus est, & tamen data in integrum restitutione ad fructus tenetur. Sic & in redhibitoria, ante redhibitionem verum dominium habet, quod negari non potest. At nihilo minus condemnatur ad rei cum fructibus restitutionem, quam ob rem opinio Rofredi iure verior est: licet contrariam praxis receperit: quę forsan obtinuit ob id, quod iuxta d. l. 1. C. si maior factus alienat. siue decret. fact. rat. habue. Rofred. & sequaces, venditor etiam teneatur precium cum vsuris reddere: Hæ uerò vsuræ etsi eo tempore legumlatoribus visę fuerint iustæ, nunc tamen iniquum apparet lege naturali, diuina & humana, ex pecunia vsuram recipi, & ideo cùm venditor tunc reddere tenebatur precium cum vsuris, æquissimum equidem fuit, quòd & emptor rem cum fructibus restitueret. At cùm hodie vsuræ ex precio reddi non debeant, mirum videri non debet, si nec emptor fructus rei restituere minimè teneatur. Sed & antiquitus venditore reddente precium cum vsuris emptor damnandus foret, vt & fructus perceptos, bona tamen fide consumptos, restitueret, ob æqualitatem inter contrahentes seruandam, alioqui iniquum esset, à venditore precium reddi cum vsuris totius temporis, ab emptore verò rem ipsam tantùm sine fructibus perceptis, quos bona fide consumpserit. Et quamuis praxis his rationibus potuerit persuaderi, adhuc opinio Rofredi iustiorem habet causam: siquidem precium reddi cum vsuris, iniquum est, rem autem cùm fructibus restitui, maximam æquitatem habet, propter ea, quæ in prioris sententiæ comprobationem adduximus. Alia etenim ratio est eius, quod à Cæsaribus decisum est in l. curabit.. C. de act. emp. vbi cogitur emptor vsuras precij non soluti venditori reddere, quia inter im ex re vendita fructus percepit, quos iure percipere æquè non poterat ante precij solutionem, saltem potuisset venditor eos præcipuos velut ex re propria consequi. At in pręsenti specie non ita conuenit à me reddi vsuras precij, ob id tantum, quòd mihi res debita cum fructibus restituatur. Verùm opinione Rofredi admissa in hac fructuum condemnatione obseruandum est id, quod in actionibus realibus, cum agitur de fructibus restituendis, iure definitum est, vnde emptor restituet rem ipsam & si bonam fidem habuerit cum fructibus perceptis nondum consumptis: item & eos reddet, quos post litis contestationem perceperit, atque etiam consumptos priùs, vbi factus fuerit locupletior: quenadmodum distinximus superius ca. 3. primi libri. Eodem pacto si quid certum venditor ex precio perceperit, reddere id tenebitur, nempe si ab emptore loco precij nondum soluti reditum annuum acceperit, iustum profectò erit id emptori restitui, ne venditor rescisso contractu cum emptoris læsione locupletetur, in quo iudicis arbitrium plurimum poterit

Superest ad eiusdem constitutionis interpretationem non inelegans quæstio quid de eo, qui demum rem ab emptore emerit, an aduersus ipsum valeat in iudicium deducidictę legis 2. actio, cùm hic tertius possessor sit, ad cuius dubitationis resolutionem in hunc modum proponimus adsertiones.

Prima conclusio, auxilium actióue ex dicta constitutione competit aduersus tertium rei venditæ possessorem, etiam ignorantem prioris contractus læsionem, qui tamen rem habuit vel titulo lucratiuo, vel iniusto eodem vicio læsionis vltra dimidiam laborante. Bald. nu. 16. Salyc. nu. 18. in d. l. 2. à quibus nullus dissentit, quemadmodum testatur Tiraq. in l. si vnquam. C. de reuo. donat. ver. reuertatur. nu. 271. qui eos sequitur, & præter ipsum Baldi opinionem probant Panthaleon Cremens. in d. l. 2. col. 56. Fabianus in tract. de empt. & vendit. q. 8. principali. q. 7. Ita tamen hoc est accipiendum, vt procedat vbi primus emptor soluendo non est, nec potest à venditore conueniri, ac demum in subsidium ex æquitate, quam præ oculis habuêre, cuiusque meminêre Bald. & alij ad huius conclusionis probationem, & in specie hoc adnotauit Emanuel à Costa in §. & quid si tantum. 2. par. nu. 64. ff. de lib. & posthu. argumento text. in l. in causæ 1. §. vlt. ff. de minoribus.

Secunda conclusio, actio ex præfata constitutione nec competit, nec admittenda est contra tertium possessorem, qui rem iusto precio adquisiuit, titulo emptionis, alióue simili. Bald. Saly. Panthaleon Cremens. & Tiraq. paulò ante citati, quorum vltimus addit, hanc opinionem communem esse, quam & Bal. sequutus tenet Ias. in l. 1. §. si hæres. ff. ad Trebel. Aymon consil. 7. ad finem. hoc ipsum sensit Cynus in d. l. 2. quæst. 11. dum scribit, ita planum esse secundum illos, qui tenent actionem personalem ex ea lege dari, quæ opinio Communis est & verior, quàm eorum, qui existimant officium iudicis competere, quorum opinione præmissa haberet locum distinctio text. in d. l. in causæ. §. vlti. Cum igitur actio hæc personalis sit, nec tertius possessor ex sua persona conueniri valeat, ex authoris persona nequaquam conueniendus est, l. apud Celsum. §. de authoris. ff. de doli excep. Et proculdubiò hæc secunda conclusio frequentiori omnium calculo probatur, quam quidem perperam intellexit Fabianus d. tract. de emptione. quæst. 8. princ. q. 8. scribens, eam veram esse, vbi primus emptor satis idoneus est, vt in iudicium pro læsionis compensatione cum effectu vocari possit, quippe qui habeat bona, vnde possit eam lęsionem resarcire, alioqui etiam tertius possessor, qui rem habuit iusto titulo & precio, iustaq́ue & æqua commutatione poterit à primo venditore ea actione conueniri, aut ea ex causa in iudicium vocari. Quod est omnino contra Bald. Salyc. & Cremens. qui dictum à Cyno, dum scripsit, secundum opinionem illorum, qui asserunt, dari officium iudicis, locum esse distinctioni iurisconsulti in d. l. in causa. §. vlt. intellexerunt in specie pręcedentis & primæ conclusionis, cum emptor ac tertius possessor rem lucratiuo titulo vel iniquo precio habuit, & ideo quo ad hanc secundam conclusionem non admittunt eandem distinctionem, quin & iurisc. in d. l. in causæ loquitur in of. iudi. & in integ. restit. hic verò agimus de actione merè personali, quæ in rem scripta non est, & quę ratione contractus à lege datur.

Tertia conclusio, actio personalis venditori ratione læsionis vltra dimidiam à iure concessa, competit aduersus tertium possessorem titulo oneroso & iusto precio, qui tamen tempore adquisitionis rei sciebat, illam venditam fuisse cum læsione vltra dimidiam, in subsidium sanè, quando primus emptor soluendo non sit, hoc enim dictat æquitas, quam maximi faciunt Doctores quæstionem istam disputantes.

Quoties verò venditor aduersus tertium possessorem agit auxilio dictæ constitutionis, etiam iure communi Cæsarum intra quadriennium agere debet: nam eo transacto excluditur ad exemplum in integrum restitutionis, quæ intra id temporis petenda est, quod expressim hac in controuersia probant, & asseuerant Cynus quæst. 11. Bald. & Saly. in d. l. 2. vbi post eos Panthaleon Cremensis, & Aymon d. consi. 7. cæterique, quos ad huius quæstionis tractatum citauimus. Alibi etenim tradidimus, iure Cæsareo intra triginta annos posse in iudicium deduci auxilium ex d. l. 2. competens venditori & emptori causa læsionis vltra dimidiam, iuxta veriorem magísque receptam sententiam, tametsi iure Regio ea actio intra quadriennium proponenda sit, vnde quibusdam videbitur exæquatam esse, ac ferè similem censeri beneficio restitutionis in integrum minoribus ætate competenti, & ob id iure iti dem Regio admittendam fore, etiam quo ad secundę conclusionis interpretationem, distinctionem d. l. in causæ. §. vlt. ac denique verum esse, quod ad eam Fabianus à monte Sabino adnotauit, quod maturiùs pensitandum est.

ARGVMENT. CAP. IIII.

Rursus traditur, an renunciatione contrahentium eadem constitutio tollatur.

SVMMARIVM.

- 1 Renunciatio specialis sufficit & necessaria est, vt deceptus vti non poßit. l. ij. auxilio.
- 2 Is qui verè scit tempore contractus iustum rei valorem, non potest agere ad læsionis restitutionem.
- 3 Renunciatio specialis, etiam eidem contractui adscripta, hoc beneficio & actione renunciantem priuat. & inibi de excep. non nu. pec.
- 4 Expenditur text. & quod ex eo Bart. adnotauit in l. vlti. §. item quæsitum. ff. de condict. indebiti.
- 5 Læsio vltra dimidiam in grauißimo excessu contingens non comprehenditur sub speciali renunciatione, nec iuramento, imò his non obstantibus erit compensanda.
- 6 Quid de ea clausula, quæ adijci solet his contractibus, qua alter alteri donat, quidquid res valuerit vltra precium conuentum, etiam si dimidiam excesserit.
- 7 Traditur latè quæstio, an in his renunciationibus subsit vera donatio, quæ insinuationem exigat.
- 8 Remißio debiti donatio est, quæ & insinuationem requirit. & num. 12.
- 9 Vbi res & pecunia simul cum alia re permutantur, an sit contractus venditionis, an permutationis.
- 10 Expenditur text. in l. si quis donationis. ff. de contra. empt. & in l. si sponsus. §. circa. ff. de dona. inter vir. & vxor.
- 11 Læsio etiam intra iusti pretij dimidiam in animæ iudicio, donatio non præsumitur, imò reparanda & restitutione tollenda est.
- 12 Quid præterea sequeretur, si verum esset, ex præfatis renunciationibus donationem deduci, & verè constitui.
- 13 Re vendita demum apud emptorem extincta locus non est constitutioni secundæ. C. de rescinden. vend. quod ibi variè explicatur.
- 14 An res & precium alternatiuè sint in obligatione, an ipsa res tantum, vbi læsio vltra dimidiam in contractu venditionis contigerit.

CAPVT IIII.

SOLET in contractibus emptionum & venditionum ad effugiendam actionem, quę ex d. l. 2. competit decepto vltra iusti precij dimidiam, apponi clausula, qua huic auxilio deceptus renunciat: & ideò quæritur, sit ne ea in iudicijs admittenda. Quam quidem dubitationem duabus absoluam conclusionibus.

Et earum priori existimo, nihil efficere ad exclusionem præfatæ constitutionis generalem contrahentium renunciationem, quippe quę minimè in hunc sensum accipienda sit, vt deceptus agere non valeat ad compensationem læsionis vltra dimidiam tex. insignis in l. vl. §. item quęsi. ff de con. indeb. Atque in hac specie ita responderunt Bald. 5. q. Pau. Castren. col. 3. Panthaleon Cremens. 17. extensione in d. l. 2. Bartol. & alij in l. si. quis cùm aliter ff. de verb. obligat. quorum opinio communis est, vt apparet ex traditis per Andræam Tiraquel. in l. si vnquam. C. de reuo. donat. in princ. num. 123. vbi eam ipse sequitur.

Posterior verò adsertio, vbi ea renunciatio specialis fit omnino adseuerat, non posse deceptum vltra dimidiam agere, nec ad contractus rescissionem, nec ad iusti precij integram solutionem, quod probatur authoritate iurisconsulti in l. quęritur. §. si venditor. ff. de ædi. edic. notant expressim Bald. nu. 7. 4. quæ. Saly. 7. q. Paul. Castren. versic. quarta conclusio. Panthaleon Cremensis 5. limitatione colum. 30. in d. l. 2. Bart. in d. l. si quis cùm aliter. ad finem. & ibi Ias. nu. 22. Ange. Areti. in §. actionum. de actio. nu. 17. Fabianus in trac. de emptio. q. 8. princ. 4. q. versic. Tertio quęro. Rofredus de libellis parte 4. rub. de actione quanto minoris, num. 24. Deci. cons. 180. nu. 4. communèm que esse hanc opinionem profiteor, quæ procedit etiam si renuncians eo tempore ignorauit iustum rei precium, sicuti in specie adnotârunt Paulus Castr. & Cremen. in d. l. 2. Et idem est, ac potest colligi ex mente aliorum, qui posteriori conclusioni accessêre. Nihil etenim impedit, quod ad ignota non extendatur, nec trahenda sit renunciatio. d. §. item quæsitum. cùm id locum obtineat in generali renunciatione, siquidem in speciali, vbi qui renunciat etiam de his, quæ ignorantur prout de notis disponit, secùs dicendum erit, imò isthæc renunciatio de ignotis dici non potest, sed de omninò præuisis & cogitatis: quod apertissimum esse censeo. Nam pręter hęc, si verè is, qui agit, sciret tempore contractus iustum valorem rei, non foret renunciatio necessaria, secundum Petrum, Cynum, Bar. Bal. Cremensem limitatione 1. & alios in d. l. 2. Deci. consilio. 583. col. 1. quorum opinio communis est, sicuti fatentur eam sequuti Alex. con. 42. nu. 7. lib. 1. & Anto. Burgensis in cap. cùm causa de empt. & vendi. num. 20. tradit idem in cap. cùm dilecti. nu. 18. eod. tit. Andræas Tiraq. lib. 1. de retract. §. i. glo. 18. nu. 14. tametsi verum sit, non præsumi scientiam veri valoris & iusti precij: vbi quis vltra dimidiam læditur, ne locus sit pluribus præsumtionibus, nempe quod quis velit iactare proprium patrimonium, & deinde quod donare velit, vbi potest alia quàm donationis causa præsumi ignorantia scilicet. l. si cùm aurum ff. de solut. Et prætereà si donare vellet deceptus vltra dimidiam, nequaquam vteretur contractu & titulo venditionis, quo ad deficientem quantitatem: quàm ob rem quod traditur in l. quisquis. C. de rescin. vend. præsumi scientiam valoris propriæ rei non obtinet, quando læsio contingit vltra iusti precij dimidiam ex glossa. & Docto. ibidem Bart. in dict. l. si quis cùm aliter. Abb. & Antoni. Burgensi in d. c. cùm causa. nu. 20. Petro, Cyno & salyc. in d. l 2. ad finem: quo fit, vt necessaria sit scientiæ probatio aduersus ignorantiæ præsumptionem.

Rursus & hæc secunda principalis conclusio admittenda erit, etiam si in eodem venditionis contractu renuntiatio apposita fuerit. Nam & tunc deceptus vltra dimidiam ratione renunciationis excluditur: Hoc probatur ex veteri, communi & receptissimo vsu huius & aliarum renunciationum, quæ in contractu eodem exprimuntur: & ex eo vim propriam non amittunt, quòd manifestum est. Quin & in specie huius renunciationis sentiunt hoc Bar. & alij in d. l. si quis cum aliter. Bal. in d. l. 2. n. 10. Saly. ibi nu. 13. Ang. Aret. in §. actionum num. 17. de actioni. & idem præmittunt cæteri, qui de hac renunciatione scripserunt, quibus mirè conuenit Regia l. 9. tit. 1. parte. 5. Ex qua renunciatio exceptionis non numeratæ pecuniæ omnino valet, etiam si quis eo tempore, quo confessus fuerit, mutuam pecuniam accepisse, renunciauerit: qua quidem decisione probatur. opini. Bald. in l. illicitas. ff. de inoffic. præsi. Fabri. in princip. Instit. de lite. oblig. num. 14. Card. in c. vltimo numero 9. de solutioni. quam æquam esse asserit Imola numero 25. & communiter seruari nu. 6. in c. si cautio. de fide instr.

Quanuis seclusa l. Regia. renunciationem exceptionis non numeratæ pecuniæ, tempore cautionis emissam inualidam esse, censent Petrus, Cy. Bar. Bal. Ang Saly. & paul. Cast. in l. si ex cautione. C. de non nu. pecu. Abb. & Felin. nu. 48. in d. c. si cautio. Ex quibus apparet hanc opinio. magis communem esse, quod itidem fatentur. Alex. consi. 35. lib. 1. nu. 3. Deci. in l. qui pecuniam nu. 4. ff. si cert. pe. nouiores in d. l. si ex cautione. §. compellitur. pagin. 73. & Rodericus Xuares in l. post rem. ff. de re iudi. foli. 142. colum. tertia in 2. parte legis Regiæ. Et nihilominus quia Regia constitutio planè frequentissimè in his regnis seruatur, ea ita demum accipienda est, vt reus non possit obijciendo exceptionem etiam intra biennium se defendere transferendo onus probandi in aduersarium, sed si probare velit, non esse sibi pecuniam numeratam, omnino audiendus fit: iuxta sententiam Azonis & Accursij in d. l. si ex cautione. Imol. in c. vl. de fol. ad finem. Fel. in d. c. si caut. nu. 49. quam vbique seruari asseuerat Alb. in d. l. si ex caut. & expressim idem tradit facta l. Regiæ mentione Xuares d. 3. col.

Quòd si renuntiatio ex interuallo fiat, communi ommum consensu valida censetur, tunc etenim non adest illa eadem facilitas renunciantis statim in cautione, siquidem maturè id deliberare potuerit, quod non itidem contingit, vbi eadem facilitate, qua confitetur pecuniam sibi numeratam fuisse, exceptioni non numeratę pecuniæ renunciat. Quo fit, vt licet Regia constitutio statuerit, debitorem ab exceptione non numeratę pecuniæ excludendum fore, renunciatione per eum præmissa, si ea in scriptura cautionis & confessionis scripta fuerit: nihilominus & si ea renunciatio ex interuallo fiat, idem dicendum erit fortiori ratione, vt tandem & tunc valida sit ipsa renunciatio.

Nec oberit quod Regia lex vtatur dictione Si, conditionem significante. Nam dictio Si, non inducit præcisè conditionem, vbi ex hoc absurdus sequitur intellectus. text. in l. 2. C. de cond. in se. Bar. in l. 1. nu. 4. ff. de condit. & demonst. constat igitur iure Regio, renunciationem statim eidem contractui adscriptam: effectum sortiri eo casu, quo iure Cæsarum maximè controuersum est, & frequentiori calculo probatum, eam, nisi ex interuallo fiat, inualidam esse, ergo & in renunciatione constitutionis secundæ. C. de rescind. vendi. idem erit dicendum, contrariam sanè opinionem, imò renunciationem læsionis vltra dimidiam ipsi contractui venditionis appositam, nisi ex interuallo fiat, nullius esse effectus: probare conatur Laurentius Calc. consi. 25. nu. 27. cui plura suffragantur.

Primo quod eadem facilitate, qua quis læditur vltra dimidiam, ad hanc renunciationem inducitur. quemad modum Bald censet. in dicta l. 2. nu. 7. qui videtur eidem sent. subscribere, sed is loquitur in fœminis rusticis & minoribus quod facilime decipiuntur: aut saltem ignorantia, imprudentia, aut animi fragilitate labuntur facilius. Quibus æquum est, vt subueniatur, nec eis noceat huius læsionis renunciatio, nisi & ipsa maturo consilio post venditionem ex interuallo fiat, tunc etenim cùm verè deprehenderint se læsos fuisse. At in maioribus, qui integro iudicio & consilio de proprijs actibus de liberant, non idem erit.

Secundo in eiusdem opinionis defensionem adducitur, quo iure Cæsareo communiter notatur in d. l. si ex cautione. vbi probatur, renunciationem exceptionis non numeratæ pecuniæ eidem adscriptam cautioni, nisi ex interuallo fiat, inualidam esse. Sed & hoc parum vrget: cùm id procedat ex eo, quòd sicut debitor spe futuræ numerationis fatetur, mutuam pecuniam se recepisse, ita & eadem spe exceptioni renunciat. Vnde mirum non est, eam renunciationem, nisi ex interuallo fiat, inutilem esse.

Tertio accedit quod Romanu. scribit in d. l. si quis cùm aliter col. vlt. nempe renunciationem doli, aut simulationis in eodem instrumento factam nihil renuncianti nocere. Hoc tamen in odium doli, & simulationis iure statutum est, & ideò parum comprobat Calcanei sententiam.

Quartum, vt quibusdam visum est, efficax argumentum adducitur ex iurisconsulto in l. vlti. §. idem quæsitum. ff. de condictio. indeb. item, inquit Scæuola, quæsitum est, an pactum, quod in pactionibus scribi solet in hunc modum, ex hoc contractu nullam in se controuersiam amplius esse, impediat repetitionem? Respondi nihil proponi cur impediret, à quibus verbis Bart. colligit, quòd renuncians condictioni indebiti, condictioni sine causa, & omni legum auxilio, potest nihilominus condicere pecuniam solutam condictione indebiti, quasi huic non renunciauerit. Bartol. sequuntur Pau. Castren. & Ias. ibi dicens, eius opinionem communem esse, quam etiam tenent Guliel. à Cuneo & Alberi. in l. 1. ff. de condi. inde.

Verùm huic rationi primò respondeo, Bartoli sententiam non probari in d. §. item quæsitum quo in loco iurisconsultus tractat de renunciatione generali, quæ proculdubiò ad non cognita, nec excogitata non extenditur. l. mater decedens. ff. de inoff. testa. Nos verò in hac peculiari quæstione agimus de renunciatione speciali, ex qua apparet, renunciantem cogitasse de eo, cui renunciauit. le qui iure ff. de testa. mili. deducitur ex his, quæ notantur in l. sub prætextu specierum. C. de transactione. quin & contra Bartol. facit, quod potest quis iuri sibi competenti renunciare. lege si quis in scribendo. C. de pact. l. si quando. §. generaliter. C. de inoffic. testam. l. sed si quis. §. quæsitum. ff. si. quis cautioni. Atque ita aduersus Bartol. tenent Fulgo. in d. §. item quæsitum. Areti. in l. si quis cum aliter col. vlt. ff. de verb. obli. Imola in c. cùm contingat. nu. 54 de iureiu. idem in c. pen. de empt. & vend. n. 16. falsaque videtur opinio Bart. ex traditis per Alex. consi. 42. nu. 8. lib. 1.

Secundo & si vera sit Bartoli sententia, tunc obtinet cùm vel ratione sexus, ætatis, aut rusticitatis similiue facilitas renunciandi pręsumitur. Et ideò non ita hę renunciationes admittendę sunt ac si à maioribus ætate, viris, & prouido consilio præditis forent emissæ, sicuti eam decisionem visus est intellexisse Hippo. singu. 18.

Tertiò quod Bartolus adnotauit, licet genericè in quibusuis personis admittatur, quo ad renunciationem condictionis indebiti, planè obtinebit, speciali quodam iure, si quidem certum est, neminem ei renunciaturum fuisse, si sciret se indebitam pecuniam soluere, præuia etenim maxima diligentia solent, quæ verè debentur solui. Et ob id non est præsumendum quenquam soluere pecuniam aliquam certò scientem indebitam esse, igitur qui condictioni indebiti renunciat, id agit existimans, pecuniam illam debitam esse, alioqui non renunciaturus si existimaret, numos illos non deberi, at in alijs renunciationibus aliud dicendum erit, cùm fiant frequentissimè ab his, qui sciunt sibi omninò competere ea iura, & priuilegia, quibus renunciant. Et potissimum id contingit in emptoribus & venditoribus, qui desiderio vel emendi, vel vendendi plerunque his vtuntur clausulis, quibus seipsos omni legum auxilio priuant.

Quintò Calcanei sententiam adiuuat, quòd hæ renunciationes potiùs ex tabellionum stylo, quàm ex contrahentium consensu ipsis contractibus adscribuntur ex Bart. in l. 1. quæst. 6. ff. de iure codic. quam ob rem nisi post contractum ipsum ex interuallo fiant, parum roboris habere videntur: quippe quæ non processerunt à contrahentium consensu. Hoc tamen non omninò conuincit verum esse, quod responsum est à Calcaneo, iuxta tradita in meis commentarijs ad rubr. de testam. 2. part. nu. 14. quia præsumi non debet, has renunciationes à tabellionibus adiectas contractui fuisse, nisi ex contrahentium consensu, expresso quidem vel tacito ipsis hoc adseuerantibus, aut contractui ipsis perlecto consentientibus, vel ex eo, quòd cum hæ renunciationes sint consuetæ adscribi his conuentionibus ad earum maiorem vim, ipse tabellio rogatus censetur, vt & eas adscribat, potissimum hanc, quam tractamus, quæ potest labente tempore inspecta contractus natura vel emptori, vel venditori prodesse, & sic in communem vtriusque vtilitatem apponitur.

Sextò multò minus probatur hæc sententia in l. doli. vers. diuersum. ff. de nouatio. vbi facilitate, qua quis decipitur in ipsa principali conuentione, eadem cogitur has & similes renunciationes admittere. idem statuitur l. 17. titu. 14. parte 5. Diuersum est, inquit Iulianus, in muliere, quæ contra senatusconsultum promisit, nam & in secunda promissione intercessio est, idemq́ue est in minore, qui circumscriptus delegatur, quia si nunc etiam est minor, rursus circumuenitur. Quibus verbis probatur, non posse responsum illud ad huius quæstionis decisionem adduci, cùm inibi agatur de minore, & fœmina, quia delegantur, & possunt vti exceptione, & legis beneficio aduersus eum, cui delegantur. Licet verum sit, exceptionem competentem alicui aduersus delegantem, minimè opponi posse aduersus eum, cui delegatur, cùm prior delegatus sit facilitate sexus, & restitutionis in integrum auxilium habet, posterior verò aduersus senatusconsultum Velleianum, & ideò eo vti poterit, his etenim aduersus quemlibet hæc auxilia iure dantur. Nos autem tractamus de eo, qui cùm maior sit, nulloque alio beneficio vti possit, quam eo, cui renunciat, & iure potest renunciare, merito eo priuatur, etiamsi in eadem contractus principalis scriptura renunciatio scripta fuerit. Quam ob rem, quamuis sæpissimè viderim in forensium causarum allegationibus proponi, renunciationem dictæ constitutionis secundæ inualidam esse, eo quòd in eodem instrumento venditionis scripta sit, varieque id à iudicibus admitti, & refelli, profectò non video, cur ea allegatio admittenda sit

Cæterùm vbi læsio non tantùm contigerit vltra iusti precij dimidiam, sed prætereà grauissima, & vt nostrates loquuntur, enormissima sit, adhuc obtinet actio ex dict. l. 2. poteritque deceptus ex ea agere, etiamsi expressim renunciauerit eidem constitutioni, eamque renunciationem iuramento præstito stabilierit, donaueritque quantitatem iustum precium excedentem, eiúsue dimidiam partem, præmissa scientiæ iusti precij asseueratione: Quandoquidem hæc renunciatio, eique adhærentes clausulæ tunc demum vim habent, cùm lęsio vltra dimidiam mediocris est, non sic vbi is excessus ad grauissimam læsionem pertinet: Quo quidem casu læsio ipsa re contingens dolo comparatur. l. si superstite. C. de dolo. & colligitur ex traditis per Calderi. cons. 8. de iureiur. Panorm. in cap. cùm contingat. eo. tit. nu. 23. Paul. Castrens. consil. 174. lib. 1. Deci. consil. 180. & 45. & 380. col. vlt. Paul. Paris. consi. 12. nu. 80. lib. 1. & alijs, quorum authoritatem & rationes latius expendam in enarratione c. quamuis pactum. de pact. in 6. in hac etenim specie, quam modò tractamus, idem adnotauit Cassador. decis. 1. tit. de emptione, dicens, hanc sententiam Romæ in prætorio Rotæ seruatam maiori iudicum parte suffragante, cùm res, quę iusto precio bis mille & tercentum aureos valebat, mille tantùm fuisset vendita. Idem ipse vidi definitum prima & secunda supplicationis sententijs in hoc Regio Granatensi prætorio, cùm domus quædam æstimationis iustæ ter mille & quingentorum aureorum vendita fuisset mille & quingentis aureis. Et id maximam æquitatem habet.

Hactenus satis probauimus læsum vltra dimidiam in contractu venditionis, posse agere auxilio d. l. 2. nisi contractui consenserit sciens iustum rei valorem, vel actioni sibi competenti, & læsioni vltra dimidiam renunciauerit.

Idem & Tertiò solet adnotari, vbi læsus alteri donauerit in eodem contractu eam quantitatem, quæ iusti precij dimidiam excedit, quasi ea donatio liberè facta lęsum vltra dimidiam hoc beneficio priuet, saltem oportet clausulam istam apertè concipi, vt expressim donetur id, quod excedit, vel deest ad iusti precij æstimationem, quęcunque ea quantitas sit, alioqui donatio quantitatis deficientis iusto precio, vel id excedentis, nihil ad hoc operaretur, quia potest intelligi intra dimidiam iusti precij partem, sic etenim rem hanc Bart. explicat in d. l. si quis cùm aliter. cui consentiunt Doct. ibi & in cap. cùm caus. de emptione. sicuti ibidem testatur Burgensis nu. 22. idem tenent Bartol. ipse Bald. Paul. Salycet. & Panthaleon Cremensis in d. l. 2. 15. extensione. tradit Tiraq. lib. 1. de retract. §. 1. glo. 18. col. 3. & 4. quib. accedit tex. insignis in l. 56. tit. 5. par. 5. quæ præter donationem simplicem non relatam ad quamcunque quantitatem, iuramentum exigit, quasi absque iuramento ea donatio sufficiens non sit simpliciter facta, vt læsus hoc iure & auxilio careat.

Superest tandem quæstio non inelegans, imò sat vtilis, & frequens, an in his tribus casibus, quibus læsum vltra dimidiam excludi adnotauimus propter quandam tacitam donationem, sit ne donatio ita censenda, vt insinuationem exigat, si quingentos solidos excesserit. Et quibusdam omninò placuit, hic donationem veram subesse, ac deinde insinuationem requiri, vbi quod donatur nempe id, quod excedit iusti precij dimidium, eam efficit quantitatem, quæ insinuationem requirit, cùm prætextu illius quantitatis, quæ excedit iusti precij dimidium, vel deficit dimidiæ iusti precii parti, vera donatio ab eo, qui læditur fiat. Vnde iuris apertissimi est, insinuationem requir iperpensis constitutionibus, quæ has donationes insinuari iustis ex causis prouidè statuerunt. Huius sententiæ authores donationem itidem subesse fatentur in eo, quod etiam intra dimidiam iustum precium superat, vel iusto precio deficit, & eius causa, quantum ad hanc quantitatem, insinuationem exigere videntur, si eorum rationes consideremus. Atque ita responderunt huic dubitationi Ancha. & Imo. in c. pen. col. 2. de empt. Rom. in l. 2. in princ. nu. 55. & ibi Alci. nu. 16. ff. de verb. oblig. Calcanæ. cons. 25. nu. 12. Alex. in d. l. si quis cùm aliter. col. pen. ff. eo tit. Maria. Soci. cons. 215. lib. 2. col. 2. Bertachin. in tract. de Gabellis 3. part. 8. part. princip. q. 12. tradit Tiraq. in l. si vnquam. C. de reuo. dona. verb. donatione largitus. nu. 3 & idem lib. 1. de retract. §. 1. gl. 18. nu. 15. qui quidem & Alex. in d. l. si quis cùm aliter, ausi non fuêre vti certam hanc sententiam pronunciare. Nam licet dubitationem attigerint, meminerintque huius opinionis, nihil tamen definire audent. Vnde hi duo commodè non possunt huius assertionis authores censeri, pro ea verò multa possunt ex vtriusque iuris sanctionibus adduci, & præ cæteris.

Primùm, locus Iurisconsulti in l. si quis donationis. ff. de contrah. empt. vbi venditio facta viliori precio, quo ad precium deficiens iustæ commutationi prohibetur inter virum & vxorem, quia donatio est. Ad idem tex. in l. si sponsus. §. circa. ff. de donat. int. vir. & vxor. l. si vir vxori. in princ. C. ad Velleian. l. 1. §. si quis in fraudem. ff. si quid in fraud. patro. cum alijs, quæ ad hanc rem adducit Tiraq. in d. l. si vnquam. verb. donatione largitur. nu. 3. Ex quibus colligitur, contractum venditionis donationem censeri, quatenus vel iustum precium exceditur, aut diminuitur, notat in hac specie Azo in summa. C. de rescin. vendit.

Secundò ratione instruitur isthæc opinio, nam qui renunciat huic actioni, vel scit iustum valorem rei, vel illud ignorat. Si sciens iustum precium renunciauerit, procul dubiò donare videtur, cùm nulla alia causa hic præsumenda sit, quàm donationis. Si verò ignarus iustæ æstimationis, expressim, & in specie, huic auxilio ex lege sibi competenti renunciet, ea renunciatio gratuita est, nullo iure cogente facta, & ideò donatio erit censenda. l. 1. ff. de donatio. l. donari. vbi Decius. ff. de regul. iur. Igitur in vtrunque casum apparet, adsumendum esse donationis titulum, siquidem vbi ignarus iusti precii non renunciat in specie læsioni vltra dimidium, nequaquam excluditur ab actione sibi competenti ad læsionis satisfactionem.

Tertiò hoc ipsum probatur ea ratione, quòd remissio debiti, seu renunciatio iuris competentis donatio quædam iudicatur. l. in ædibus. §. 1. & in princip. ff. de donatio. l. si mulier. & ibi Alexan. post alios. ff. de condict. ob caus. l. peculium. in 1. & in princ. vbi Bart. ff. de peculio. opti. tex. in l. sicut. §. an pacisc. ff. quib. mod. pig. vel hypothe. soluti. Deci. post alios in l. si quis obligatione. ff. de regu. iur. Abb. Feli. & alij in cap. veniens. in 1. de testib. omnium latissimè Tiraq. d. verb. donatione largitus nume. 143. Quo fit, vt etiam in remissione debiti, licet omninò propria donatio non sit, insinuatio tamen requiratur, secundum glo. Bart. & Doct. in d. l. si quis obligatione. Bar. in l. Modestinus. col. 1. ff. de donat. & ibi Paul. Castrens. quorum opinio Communis est, sicuti eam sequuti asserunt Alexan. Soci. & Deci. in l. si creditori. C. de pact. Deci. in dict. l. si quis obligatione. Calcan. cons. 25. nu. 23. Curtius Iunior cons. 47. col. 2 Tiraq. loco paulò antè citato, nu. 144. Quamuis sint & alij, qui contrariam sententiam defendere conantur post gl. in dict. l. Modestinus. Sed tandem deducitur ab hac tertia ratione, insinuationem requiri, vbi quis renunciat læsioni vltra iusti precij partem dimidiam. Contrarium sanè insinuationem non requiri in his modis, quib. tollitur, veluti quadam priuata renunciatione dictæ l. 2. constitutio, probat eleganter Calder. consi. 2. tit. de emptio. cui subscribit Barb. in l. 2. ff. de verb. oblig. Fol. pen. colu. 4. & accedere videntur Bartol. & Bald. in l. si tibi. in princip. ff. de pact. Fabianus de emptio. & venditio. 8. quæst. principali. quęstio. 4. versi. quarto quæro. & Panthaleon Cremen. in dicta l. 2. 15. extensione. colum. 20. & 1. limitatione, col. 28. asserentes, in his casib. nullam induci donationem, nec posse pactionem istam gratuitam largitionem censeri. Vnde fit, vt insinuatio minimè sit necessaria.

Et quia huius posterioris sententiæ probatio potissimum instruitur ex eo, quòd hic nulla donatio contingat, atque inde tollantur prioris opinionis fundamenta, conabimur manifestissimis argumentationib. ostendere, nullam posse donationem ex his clausulis & renunciationibus deduci.

Primùm enim illud est considerandum, quòd præcipua contrahentium intentio, totusque huius conuentionis scopus is est, vt emant & vendant, nihilque minus quàm gratuitam donationem mente concipiunt, & cogitant. Ideoque et si huic contractui mistum sit aliquid, quod ad donationem pertineat, contractus nomen adsumit à principaliori contrahentium actu, & intentione, nempe ab emptione & venditione, non à donatione. l. si quis nec causam. ff. si cert. pet. l. fundi partem. ff. de contract. emptio. Hoc deinde constat, siquidem vbi res quædam simul & pecunia cum alia re permutantur, & huic conuentioni contrahentes nomen permutationis adscribunt tacitè, vel expressim, contractus is permutationis censetur, tametsi pecunia maior sit, quàm æstimatio illius rei, cui adhæsit textus in l. si in emptio. ff. de contrahend. emptio. vbi Bart. & Bald. id ab eo textu deducunt. Bart. Paul. Castrensis & Imola in l. Aristo. ff. de donatio. Alexan. consil. 119. nume. 6. lib. 5. Alexan. consil. 63. lib. 7. vbi Carolus Molin. idem in consuet. Parisien. titu. 1. §. 13. gloss. 5. q. 12. & §. 23. q. 15. Ferronus in consuetu. Burdegal. titu. 8. §. 18. Bartol. in l. 1. ff. de rerum permut. latissimè omnium Tiraquel. libro 1. de retract. §. 30. in glo. 1. numero 10. & sequentibus Abb. & Doct. in cap. ad quæstiones. de rerum permu. Nisi pecunia, quæ rei in permutatione accessit, maxima quantitate excedat rei iustum valorem, tunc etenim potius erit venditionis, quàm permutationis contractus nominandus, ex Paulo Castren. in dict. l. Aristo. cui cæteri consentiunt, & præsertim Tiraquellus dict. gloss. 1. post Purpu. in l. 2. nume. 56. ff. si cert. pet. & Ferronum d. §. 18. potissimum vbi fraus præsumitur, aut de præiudicio alterius à contrahentibus agitur, quod ipsi authores vberius explicant. & Matthæ. de Afflict. decis. 72. ad finem, sat est, nos obiter id adnotasse ad huius primæ rationis probationem. Nec tamen omittendum est, vbi coniecturis locus sit, ab ipsis contrahentibus nullo nomine tacitè vel expressim conuentioni adscripto, inspiciendum esse quid maius sit, nempe pecunia an res, quæ simul cum alia re permutatur. Nam si pecunia maior sit, erit venditionis contractus: si verò res, permutationis nomen habebit, tex. in dict. cap. ad quæstiones. l. 2. tit. 6. par. 5. & id communi omnium sententia receptum est in locis modò relatis. Quòd si res & pecunia æquales sint, respondent Bart. in d. l. 1. ff. de rerum perm. & inibi Fulgo. & Iason, Imola in d l. Aristo. vbi Roma. & idem consil. 86. col. 1. Iason & Ripa in l. 2. col. vlt. ff. si cer. pet. Guido Papæ. q. 92. & alij à iunioribus citati. Verius tamen est, conuentionem istam simul esse venditionem & permutationem pro media parte, cum æquales sint vtrinque species & pecunia, argumento l. Lucius. ff. de pręscript. verbis. l. si sponsus. §. circa. l. cum hic status. §. pen. ff. de donat. int. vir. & vxor. l. Arist. ff. de donat. sensêre hoc Paulus Castrensis ibi. Speculat. tit. de rerum permut. vers. si verò res. Cynus, Angel. & Bald. 3. lectione in l. quęritur. ff. destat. homi. in hac specie expressim Alcia. in l. 2. ff. de verb. obligat. nu. 18. Idem in d. l. 2. ff. si cert. pet. col. 2. versi. quartus casus. & Andræas Tiraq. in dicto §. 30. gloss. 1. numer. 36. quo in loco Bald. adducit, qui huic quæstioni respondens, scribit, hunc verè esse contractum venditionis, in præludijs feudorum, col. 4. versi. pro intellectu horum. Baldum sequitur Fabius in tract. de empti. 2. quæst. princ. col. antepe. vers. sed iuxta prædicta. expendit latè ipse Tiraq. nu. 13. & sequentibus, sed & præcedentem opinionem aduersus Bald. probat Carol. Molin. in consuet. Paris. dict. quæst. 12. & 15. idem in Alexan. consi. 63. lib. 7.

Secundò, vt ad institutum peculiare regrediamur, eadem opinio alia ratione constat, vendere etenim rem viliori precio non est donatio, sed damnosus contractus authore Baldo in rub. C. de contrahen. empt. nu. 11. Is equidem, qui rem propriam vendit vilius, quàm eius sit iusta æstimatio, non id agit causa donationis collatæ in emptorem, qui extraneus est, cùm quo nulla amicitia est, nulla adest necessitudo, ac denique nulla est causa donandi, sed ita venditor contrahit, vel quia existimat se vendere precio iusto, vel coactus necessitate quadam vendendi, aut voto & desiderio, quòd illa res exeat à proprio patrimonio, vt morali quadam praxi constat. Quæ igitur obsecro ratio dictat, vt animum donandi præsumamus habere eum, qui nullo pacto de donatione cogitat, nec titulo donationis emptori quadrantem daret?

Tertiò, eandem partem persuadere conabor ex l. si quis donationis. ff. de contract. empt. & in l. si sponsus. §. circa. ff. de donat. int. vir. & vxor. quamuis & hi Iurisconsultorum loci in contrariæ partis fauorem fuerint adducti. Præmittitur sanè, donationem inter virum & vxorem non valere, atque hoc supposito ibidem respondetur, quòd si quis vxori vendat rem viliori precio donationis animo & causa, totus ipse actus irritus est, quia prohibita donatio ex eo constituitur, ac si maritus viliori precio rem vxori vendiderit, non donationis mente, nec titulo prætenso, sed verè titulo & animo venditoris, contractus valet, quia venditio est. Rursus inter extraneos in dicta l. si quis donationis. scribitur, tunc demum re vendita viliori precio donationem eum contractum censeri pro ea quantitate, quæ iusto precio deficit, quando donationis causa manifesta est. Non autem vbi constat, actum præcipuè fieri absque vero animo donandi, quod animaduertunt Cynus & Bald. in l. 1. C. de pact. Nec obstat, quòd in dictis Iurisconsultorum locis venditio facta vxori viliori precio, quatenus iustum precium deest, vel exceditur, non tenet, cùm in eo sit vxor facta locupletior, quia id non procedit exeo, quòd in ea quantitate sit, donatio non est, sed quia ille actus venditionis factus iudicatur in fraudem donationis prohibitæ, & ideò retractatur.

Quartò efficaci vtar ratione. Nam læsio in contractu venditionis contingens intra dimidiam iusti precij non sustinetur titulo donationis, Siquidem ex natura contractus per legem illa retinetur à lædente, & est isthæc retentio emptionis & venditionis consequutio, nec quicquam ad donationem pertinet. l. item si precio. in fine. ff. locati. & expressim Bald. in rubri. C. de contrahen. emp. q. 12. Aretin. in d. l. 1. C. de pact. Tiraquel. in d. l. si vnquam. verb. donatione largitus. num. 7. & tamen etiam respectu læsionis contingentis intra dimidiam iusti precij partem procedit, quod Iurisconsultus scribit in d. l. si sponsus. §. circa. vt inter virum & vxorem hæc læsio minimè admittatur, imò speciali iure rescindenda sit. Igitur non obtinet responsum id, eo quòd sit donatio, sed quia actus hic fit in fraudem iuris, prohibentis donationem inter virum & vxorem.

Quintò quod in pręmissis renunciationibus, quibus læsus vltra dimidiam iuri proprio cedit, nulla subsit donatio, probatur: Nam si in contractu emptionis & venditionis esset à iure considerandus donationis titulus, circa læsionem in precio contingentem, maximè foret præsumendus & constituendus in ea læsione, quæ intra dimidiam solet contingere, cùm ea à iure minimè rescindatur, & minoris sit quantitatis, quàm ea, quę dimidiam excedit, et maior est, iureque rescinditur, nisi læsus hoc beneficio seipsum priuauerit. Sed regulariter in læsione intra dimidiam, vbi rescissioni locus non est, donatio nec subest, nec præsumitur, ergò nec erit donatio præsumenda, quo ad læsionem vltra dimidiam, vbi proprio consensu læsus tempore contractus clausulis quibusdam seipsum huius damni restitutione abdicauerit. Quod modò Secunda parte argumentationis adsumpsimus constat. Quia si donatio circa læsionem intra dimidiam præsumeretur, non esset ea læsio ex parte lædentis peccatum, nec is teneretur in animæ iudicio restituere eam quantitatem, in qua læsio contigit, quod falsum esse apparet, quemadmodum summatim attingam. Quamuis iure ciuili læsio intra dimidiam contingens forensi iudicio minimè rescindatur, non tamen inde sequitur, permissum esse contrahentibus se intra eandem quantitatem lædere, ita quidem, vt ea permissio licita sit. Nec enim sequitur, iure ciuiliactus hic nec punitur, nec rescinditur, igitur & is licitus est. Leges etenim non omnia, quæ illicita sunt, puniunt, nec punire tenentur, nec actionem itidem dare aduersus eum, qui iure naturali, & iusta ratione quid agere, vel restituere debet. Possunt sanè legum latores hæc plærunque quibusdam ex causis omittere, & dissimulatione quadam tolerare, modò ea curent prouidere, quæ ad hominum conuictum, & Reipub. integrum, atque illæsum statum attinent, secundum Thom. 2. 2. q. 77. artic. 1. tradidimus & nos de lupanaribus in Epitome in 4 part. 1. c. 4. nu. 9. & de actionibus aduersus ingratos, & pacto nudo, iure ciuili omissis, ac interdum negatis in c. cùm in officijs. de testa. nu. 10. Ergo cùm læsio etiam citra dimidiam licita non sit humana lege, naturali & diuina maximè improbata, peccat atque ad restitutionem tenetur is, qui contrahendo notabiliter proximum lædit, etiam intra iusti precij dimidiam, sicuti asserunt & probant Tho. dict. quæst. 77. art. 1. & quolibet. 2. art. 10. idem Tho. in 4. senten. dist. 15. q. 3. arti. 2. vbi Gabriel quæst. 10. col. 9. & Ioan. Maior quęst. 40. versi. 8. arguitur. Conrad de contract. quæstio. 57. conclusio. prima. Adrian. quodlibet. 6. artic. 3. Caiet. dict. articu. 1. & quodlibet. 16. quæst. cap. 12. folio 66. Innocent. & Anani. in capit. in ciuitate. colu. 4. de vsur. post Anton. & Abb. ibi idem Abb. in capit. quia plærique. de immunit. eccles. q. 9. vbi Anton. idem tenet Salycet. in authent. ad hæc. C. de vsur. q. 21. Fortuni. de vltimo fine. illat. 17. Anton. Butrius, & Anton. Burgensis in capit. cùm dilecti. nume. 2. de emptione. Gerard. singul. 22. Iason in §. sed istæ. numer. 104. de actio. Alfonsus à Castro lib. 2. de potesta. legis pœna. cap. 10. Fallentia 3. Cæpola in tracta. de simulatione contract. 2. præsumpt. col. 2. Ioan. à Medina de restitu. q. 32. & sequentibus. Decius consil. 11. col. 2. egregius Doctor Martinus Azpilcueta in capi. qualitas. de pœnitentia. distinctio. 5. nume. 45. & sequentibus: Idem latius in cap. nouit. de iudic. 6. notab. corollario 9. Syluest. verb. empt. quæstio. 8. Conradus in summa totius operis de contractib. quæstio. 57. distinct. 3. Iason in l. si quis in conscribendo. num. 5. C. de pact. & alij, quorum meminit Tiraquel. de leg bus connubialibus 9. lege. num. 8. vbi num. 10. fatetur, hanc opinionem Communem & veriorem esse: Asserit etiam eam communem Gomezius in cap. secundo. nume. 5. de constitut. in 6. Et licet Bald. in authent. ad hæc. C. de vsur. opposit. 21. Barb. in cap. 1. de emptio. colum. 3. Ioan. Crottus in cap. 2. primo notabi. de const. tu. in 6. contrarium defendere conantur, asseuerantes, nec in hac deceptione subesse peccatum, nec teneri quem ad restitutionem. Prior opinio verissima est, manifesta, & vrgenti admodum ratione, quæ dictat, naturali lege in contractibus commutatiuis à Republica, & hominum moribus in vtriusque vtilitatem institutis, re ipsa exactam, & summam æqualitatem requiri ex iustitia commutatiua partis ad partem, secundum Aristotelem libro 5. Ethicorum, capit. quinto, & libro 1. Polit. capit. 6.

Quo fit, deceptionem istam omninò esse contra virtutem iustitiæ commutatiuæ, quæ in æqualitate iuxta proportionem consistit, si quis igitur ab ea virtute recesserit, id est, à medio iustitiæ, in vitium declinans, peccat, & ad restitutionem tenetur, idem ostenditur Leuitici cap. 25. Quando vendes quippiam ciui tuo, vel emes ab eo, non contristes fratrem tuum. Item 1. ad Thessalonicenses cap. 4. Et ne quis supergrediatur, neque circumueniat in negocio fratrem suum, quoniam vindex est Dominus de his omnibus. Idem diuus Augustinus tradit libro 13. de Trinit. cap. 3. Et mimus, inquit, quidem ille, vel seipsum intuendo, vel alios quoque experiendo, vili velle emere, & carè vendere, omnibus id credidit esse commune. Sed quoniam re vera vitium est, potest quisque adipisci eiusmodi iustitiam, vel alicuius alterius vitij, quod huic contrarium est, incurrere pestilentiam, qua huic resistat & vincat. Hactenus Augustinus.

Quin & communis opinio adhuc obtinet, non solùm vbi scienter quis in commutationibus proximum inscium & ignorantem iustum rei valorem lædit ac decipit, sed etiam si quis bona fide existimans, se iusto precio emere, aut vendere, alterum etiam intra dimidiam læserit, quod notant Scotus in 4. distin. 15. q. 2. Florenti. 2. par. titu. 1. cap. 16. §. 3. Conrad. d. quæstion. 57. 5. conclus. Caiet. d. capit. 12. Adrian. d. art. 3. Anton. & Abb. in d. cap. quia plærique. q. 9. quorum opinio Communis est, & probatur euidenti ratione, qua constat, hunc teneri ad restitutionem, postquam cognouerit, se proximum læsisse, quia rem alienam detinet inuito domino, & causa detentionis iniquæ ad restitutionem tenetur, sicut is qui bona fide rem aliquam adquisiuit, & habuit ab eo, quem dominum esse existimabat, si nondum completa vsucapione, sciuerit rem illam alienam esse, nec domini consensu sibi traditam, tenetur omninò eam domino restituere, vel ratione detentionis iniustæ domino inuito, vel ratione ipsius rei, quia aliena est iuxta eruditè tradita per Thomam & Caietan. 2. 2. quæstio. 62. art. 1. 4. & 6. Et ideò cùm is, qui bona fide contraxerit, postmodum cognouerit re ipsa proximum læsisse, tenebitur ad huius læsionis restitutionem & compensationem, quandoquidem ad eum peruenit, vel res ipsa empta, vel pecunia, quæ iustum precium excessit, tametsi Aretin. in cap. cùm causa. de testib. numero 12. & Anton. Burgensis in cap. cùm dilecti. de emption. nume. 22. contrariam sententiam veriorem esse contenderint, quibus subscribere videtur Gomezi. in d. capit. 2. numer. 10. omnes tamen conueniunt, etiam in foro exteriori contractum esse rescindendum, vel læsionem tollendam, vbi dolo lædentis aut decipientis etiam intra dimidiam contigerit, dolo, inquam, vt aiunt, ex proposito l. 1. §. persuadere. ff. de seruo corrupt. l. & eleganter. ff. de dolo. l. Iulianus. §. si venditor. ff. de action. empt. Abb. & Anani. in d. cap. in ciuitate. de vsur. Decius in cap. 1. nu. 18. de constitu. Fortuni. in dicta illatio. 17. gloss. communiter recepta in d. cap. cùm dilecti. nec in hoc vlla contingit dubitatio.

Quoties verò læsio, vel vltra dimidiam, vel citra dolo ex proposito acciderit: eo dante causam contractui, aut incidenti in ipsum, non datur doloso optio ad iustum precium supplendum, vel rem ipsam restituendam, sed præcisè ea optio competit dolum passo, secundum Conrad. de contractib. in totius operis summa q. 57. distinct. 3. dict. 6. & Ioan. à Medina de restitut. q. 23. Cuius contrarium adnotârunt Angel. in summa. verbo dolus. §. 9. & Syluest. verb. culpa. §. 7. Sed prior opinio vera est, vbi dolus ipse dedit causam contractui: posterior verò quando dolus in contractum incidit. Aut sanè dicemus vbique admittendam esse priorem sententiam in hunc sensum, vt si dolus causam contractui dederit, habeat deceptus optionem, si dolus in contractum inciderit, habeat actionem ad hoc, vt sibi iustum precium integrè soluatur, denegato ipsi doloso iure restituendi rem, & repetendi precium solutum, in quo est aduertendum.

Verùm si quis sciens iustum valorem rei absque mendacio, aliáue persuasione, eam emerit viliori precio, etiam intra dimidiam, ab ignorante quod sit iustum eius rei precium, fortassis etiam in foro exteriori cogetur iustam rei æstimationem supplere: scribit etenim Augusti. in d. lib. 13. de Trinit. cap. 6. hac de re in hæc verba. Nam scio ipse hominem, cùm venalis codex ei fuisset oblatus, precijque eius ignarum, & ideò quiddam exiguum poscentem cerneret venditorem, iustum precium, quod multò amplius erat, nec opinanti dedisse. Hactenus doctissimus simul & sanctissimus ille vir, cuius authoritate ferè constat, fraudem, dolúmue subesse, si quis sciens iustum valorem rei, eam vili precio emerit ab eo, qui iustum eius valorem ignorat: Vnde etiam in foro exteriori cogendus est, qui læsit proximum, læsionem ipsam resarcire, quod in specie adserit Carol. Moli. de contractib. q. 13. nu. 173. & verè, ni fallor, vbi qui scit iustum rei valorem, itidem scit alterum eius ignarum esse, quoniam tunc planè dolo geritur res, nec potest fraus vllo iusto colore excusari. Sed saltem in foro Canonico pluribus placuit, deceptum ignorantem aduersus deceptorem ex vera scientia precij, agere posse ad læsionis compensationem apud iudicem ecclesiasticum. Abb. in cap. in ciuitate. de vsur. nu. 6. & in cap. cùm causa. nu. 4. Anani. in d. cap. in ciuitate. num. 8. Calder. in c. nauiganti. col. 4. de vsur. Ancharan. in reg. peccatum. de regu. iur. in 6. num. 21. omnium, quos ego legerim, exactissimè Marti. Azpilcueta in d. cap. nouit. corol. 9. nume. 79.

Superest casus non omninò facilis, cùm quis scilicet scienti iustum valorem rei eam vendiderit carius, quàm valeat, vel à sciente eam emerit vilius, nam & hunc in conscientiæ iudicio peccare, & teneri ad restitutionem colligitur ex his rationibus, quas in communis sententiæ probationem adducit Conrad. dict. q. 57. & in summa eiusdem quæsti. distin. 3. post 14. dictum versi. primo arguitur. & aduertit hoc verum esse Caiet. dict. cap. 12. quolibet. 16. quęstionum. quia donationis præsumptio hic non subest, & ideò vsurpatio est rei alienæ domino inuito. Hinc deducitur, aliud fore respondendum, si possit commodè donatio præsumi, nempe si lęsus nulla necessitate coactus, nulláue alia causa, quæ ipsum cogat vendere, vel emere, rem illam emerit carius, vel vendiderit vilius, certò sciens quis sit eius iustus valor, quòd manifestè infertur ex Conradi & Caietani argumentationibus. Ancharan. in regul. peccatum. nume. 21. Salic. eleganter in dicta Authen. ad hæc. quęstione 21. Gomezio in dicto cap. 2. nume. 10. Ioanne à Medina in tractatu de restitution. capi. 53. quibus omnibus consideratis, constat regulariter, in his commutatiuis contractibus non posse donationem præsumi, nec eam præmitti, etiamsi læsio vltra vel citra dimidiam acciderit. Quibus & alia ratio adstipulatur, quòd contractus emptionis & venditionis ex propria vi & natura non est gratuitus, & ideò ad id quod est accidens, nempe ad præsumptam donationem non est aduertendum, cùm in hoc contractu commutationis de iustitia tractetur, iustumq́ue precium quęratur, non donum, sicuti Thomas argumentatur dicta quæstione 77. articu. 1. Et prætereà contractus hic frequentissimè fit, quadam quasi necessitate cogente, quæ inducit inuoluntarium mistum, quod donationem gratuitam impedit. Nec enim aliter hic contractus reducitur ad debitam iustitiam, & æqualem proportionem, quàm si restitutio fiat, & reparatio læsionis. Vnde in foro etiam exteriori cùm ad hoc agitur ob læsionem vltra dimidiam, non satisfacit reus restituendo id, per quod precium crescit vltra dimidiam, nec supplendo precium ad dimidiam vsque, quippe qui teneatur integrè totum, quod deest iusto precio, vel excedit illud, restituere, secundum Cynum communiter receptum in dicta l. 2. quæst. 8.

Sextò, in tutelam & defensionem posterioris sententiæ argumentor ab absurdis & inconuenientibus, quæ sequerentur ex priori contrario. Id namque ex quo absurda & falsa sequuntur necessariò, verum esse non potest. l. Offidius. ff. de legat. 3. Sed si vera esset opinio prior, sequeretur omninò, posse venditionem hanc quatenus donatio censetur, ob ingratitudinem reuocari. l. vlti. C. de reuo. donat. capi. vlti. de donat. & sic ea ex parte, qua vel deficit iustum precium, vel exceditur vltra dimidiam, quod ipse falsum esse opinor, nec iure probari posse. Deinde etiam sequeretur, quòd ex ea parte posset venditio reuocari natiuitate liberorum, susceptis sanè liberis post ipsum contractum à venditore. l. si vnquam. C. de reuo. donat. Hoc autem falsum est, & eius contrarium omnes iure verius esse asseuerant, teste Tiraquello in dicta l. si vnquam. verb. donatione. in princi. & nume. 6. Quo in loco fragili admodum ratione comprobat hanc opinionem, scribens, eam procedere ex eo, quòd etiamsi venditor de futuris liberis cogitasset, nihilominus vendidisset rem illam. Ego etenim credo, quòd nihilominus vendidisset, non tamen vili precio, nec minori quàm sit rei iusta æstimatio: Is equidem, qui de suscipiendis liberis cogitat, & si rem aliquam venditurus sit, consultius & cautius disponit de proprio patrimonio, remque ipsam iusto precio non aliâs vendet, vt patrimonium ad alimenta liberorum conseruetur: Ergò deficienti hac Tiraquelli infirma ratione, eius, & commumem sententiam veram esse credo, quia nulla inibi datur donatio, sed venditio principaliter tractatur. Prætereà & tertiò, si hic donationem subesse fateremur, sequeretur, quòd venditore habente filios, liberósue, quibus legitima deberetur, hic contractus iure inofficiosæ donationis reuocaretur ea ex parte, qua precium iustum deficit, vel exceditur, & ea quantitas imputaretur in eam portionem, quæ à parentibus exteris legari, vel donari iure poterat, quod nec in praxi receptum est, nec iure defendi potest, nisi eo casu, quo facta fuerit venditio in fraudem legitimæ portionis filijs debitæ. text. in l. 1. §. si quid in fraudem. ff. si quid in fraud. patroni. de quo ipse aliqua adnotaui in cap. Raynucius. de testam. §. 10. nume. 9. & sanè vbi precium venditionis esset ita vile, vt maiori ex parte, maximo, grauissimoque excessu læsio contingeret, & potest aliunde fraus donationis prohibitæ præsumi, censebitur color venditionis ex proposito quæsitus, & tunc erit locus his tribus, quæ ipse absurda esse censui, sicuti doctè & eruditè tradit Tiraquel. in d. l. si vnquam. verb. donatione largitus. nu. 9. ac prius. nu. 2. 3. & sequentib. ex Bald. ibi. Cyn. vlt. quæst. Bald. 3. notab. Aret. col. 3. Iacobi. col. 1. in l. 1. C. de pact. Ex his equidem in his renunciationibus non subesse donationem veram & propriam, quæ insinuationem exigat, apparet, poteritque colligi responsio ad rationes, quibus prior opinio instruitur. Nam ad primam constat, si perpendatur exactè, quod in tertio huius posterioris opinionis dictum est. Etad secundam illud verè dici potest, non esse hic donationem aliquam constituendam, nec præsumendam, deinde & si præsumatur donatio, ea propria non est, sed impropria satis. Tertia ratio tollitur exeo, quod & si remissio eius, quod mihi liquidò debetur, donatio sit, remissio tamen eius, quod debetur, non autem liquidò, donatio propria non est, nec insinuationem exigit. glos. in l. contra iuris. §. si filius. ff. de pact. in glos. vlti. & in l. Imperatores. gloss. 1. eod. titu. optimus text. in l. præses. C. de transact. Alexand. & Ias. in l. pactum curatoris. C. de pact. Bartol. consil. 47. latè Tiraquel. dicto verb. donatione largitus. nume. 159. Quod tametsi dubium quibusdam videri possit, quo ad præsentem speciem & casum, dubium non est, cùm remissio ista læsionis vltra dimidiam fiat ratione contractus venditionis, qui causam habet onerosam. Quam ob rem remissio ista, seu renunciatio facta respectu contractus venditionis, vt is firmior sit, non potest verè & propriè dici donatio: si quidem remissio debiti eo casu donatio dicitur, quod fit nulla ex alia causa, quam liberalitatis exercendæ. Pau. Cast. in d. l. contra iuris. §. si filius. Deci. in d. l. si quis obligatione. ff. de reg. iur.

Subsequenter ad ampliorem declarationem quæro, an sit locus constitutioni dictę l. 2. de rescin. vendit. re ipsa, quæ vendita fuerit, perempta, & extincta. Et Panormita. in capit. cùm dilecti. de emptio. in fi. existimat, adhuc re perempta posse venditorem agere contra emptorem ad iusti precij supplementum: quamuis agere non possit ad rei restitutionem: idem Abbatem sequutus inter singularia retulit Francisc. Cremens. singul. 84. & Panthaleon in dicta l. 2. extensione 25. & rursus colu. 59. ea ratione, quòd in specie dictæ constitutionis res, & precium sunt in obligatione. text. in dicto. capit. cùm dilecti. vbi Ioan. Andræ. & Doctor. quorum opinionem asserunt communem esse, saltem Canonistarum: Panormita. ibi. Imol. in capit. cùm causa. eodem titul. numer. 19. Panthaleon in dicta l. 2. colum. 58. Bartol. in dicta l. 2. dicens, esse hanc obligationem alternatiuam. Eandem sententiam tutiorem post Bartolum ibi fatetur Imol. in dicto cap. cum causa. numer. 19. & in dicto cap. cùm dilecti. numer. 18. scribitque, eam seruari in praxi Carol. Molin. in consuetud. Parisi. titul. 1. §. 22. numero 42. Igitur etiam peremptare, quæ alternatiuè debetur, & est in obligatione, manet obligatio ad precium. l. in emptione. §. si emptio. ff. de contrahend. emptio. l. Stichum. aut Pamphilum. ff. de solutioni. Contrarium expressim probat gloss. communiter inibi recepta in dicta l. 2. cui accedit & Burgen. contra Panorm. in dicto capitulo cum dilecti. numer. 60. Pulchra in eadem sententia l. 56. titul. 5. par. 5. quo in loco communis opinio probatur. Cui adstipulatur quod gloss. in dicta l. secunda. Bald. quæstio 15. & Salyce. post alios asseuerant, in hoc casu rem tantum esse in obligatione, precium verò in solutione, & facultate soluendi, & hæc est communis sententia secundum Carol. Molin. dicto numer. 42. Burgensem in dicto capitul. cùm dilecti. ad finem. optimus tex. in eadem l. 2. facit tex. in l. miles. §. decem. ff. dere iud. tradunt. Bar. in l. stipulationes non diuiduntur. numer. 41. ff. de verb. oblig. Burgen. in dicto capit. cùm dilecti. num. 33. text. in l. item veniunt. §. cùm prædiximus. ff. de peti. hæred. l. si quis stipulatus fuerit decem in mille. ff. de solu. quo fit, vt re ipsa perempta nulla supersit obligatio, cùm precium in obligationem non veniat, nec ad id præcisè agi possit Et prætereà etiam si vera sit opinio Canonistarum, non potest defendi, quod ex ea Panor. adnotauit. Nam vbi quantitas debetur, respectu & ratione certæ speciei, quæ si extaret, inuito creditori à debitore tradi posset loco illius quantitatis, perempta ea specie, debitor liber est à quantitatis solutione. Bart. in l. quod te mihi. ff. si cert. petat. quem ita interpretatur Ias. ibi nume. 15. optimus text. in l. 1. §. vltim. ff. si cui plus quàm per legem Falcid. l. si seruus communis. in princip. ff. de furtis. iuncto versiculo, ex his igitur, & est communis hæc Bart. opinio. Precium autem in præsenti quæstione debetur ab emptore venditori ratione ipsius rei, tanquam eius vera & iusta æstimatio, compensatióue: poteratq́ue emptor si res extaret eam tradendo venditori eximi à solutione precij: ergo ea perempta à precij supplemento emptor eximitur.

Nec sat erit dicere, precium istud deberi non ratione rei peremptæ, sed ratione lęsionis, vt pungit Panthaleon Cremens. d. l. 2. colum. 59. quia cum læsio re ipsa non ex proposito, nec data opera contingerit, manifesti iuris est, eam precij integram solutionem ratione ipsius rei emptori incumbere. Et ideo veriorem esse vltimam opinionem Accursij, & sequacium existimans, in tres eam distinguam adsertiones.

Prima est, venditore decepto vltra dimidiam iusti precij, re perempta absque emptoris culpa, non potest emptor conueniri, nec tenetur ad integram iusti precij solutionem. Hęc probatur aduersus Panor. his, quæ modò adduximus pro Accursio & sequacibus.

Secunda, re perempta absque emptoris culpa apud secundum emptorem, qui eam emerat, & iustum precium primo emptori dederat: tenetur emptor venditori iustum precium omnino supplere, quasi id loco ipsius rei ad ipsum peruenerit. l. ipsa res. ff. quod me. causa. quod Saly. num. 18. & Panthaleon colum. 59. in d. l. 2. expressim adnotârunt.

Ex quibus Tertia deducitur. Emptore decepto vltra iusti precij dimidiam, etiam re perempta absque culpa tamen emptoris & penes ipsum, venditor tenetur, quod pluris iusto precio accepit, emptori reddere, & id conueniri potest, quia licet res perempta sit, loco tamen eius venditor precium habet. Et deinde satis est re ipsa perempta, venditorem habere iustam ipsius rei æstimationem, quæ quidem non perit, damnumque maius extinctione rei emptori imminet, qui rem amisit, & iustum eius valorem, quem nequit repetere, itaque his consideratis constat perfecta huius quæstionis resolutio.

ARGVMENT. CAP. V.

Examinatur iurisconsulti responsum in l. generali. §. uxori. ff. de usufruct. legat. & quod Bar. ibi tractat.

SVMMARIVM.

- 1 Legatum omnium bonorum, vel rerum testatoris, aut legatum frumenti, argenti, lanæ, & similium, an ea, quæ testator venalia habebat, contineat?
- 2 Obligatio omnium bonorum, siue lanæ, argenti, & similium, non apposita certi loci restrictione, venalia etiam comprehendit, & num. 9.
- 3 Testatore legante omnes res, quas domi habet, non censentur legatæ res, quæ domi venales testator habebat, quod variè intelligitur.
- 4 Si testator legauerit omnes res, quas domi habet, excepta lana venali, tunc ratione exceptionis, vt de contentis in regula fiat, venalia continentur.
- 5 Tractatur latè intellectus. l. nam quod liquidæ. §. vl. ff. de penu legata.
- 6 Exceptiones regulam ipsam firmam faciunt in non exceptis: extenduntur tamen ad similes.
- 7 Regula ipsa non extenditur ratione exceptionis ad ea, quæ alioqui non contineret, nisi exceptio fiat de his, quæ regula non comprehendit.
- 8 Intellectus c. qui ad agendum. de procurat. in 6.
- 9 Intellectus c. 2. de offic. vicar. in 6.
- 10 Dictionis, Seu, examinatur propria significatio, & inibi tractatur intellectus ad text. in l. si quis ita ff. de auro & argen. legat.

CAPVT V.

VXORI cùm quidam ita legasset: vsum fructum domus, & omnium rerum, quæ in domo sunt, vxori meæ lego, excepto argento: respondit Scæuola, vsumfructum mercium & rerum, quæ domi venales erant, ad vxorem minimè pertinere. Cui responsioni obstat profectò vniuersalis illa dictio, omnium rerum, ex qua videntur in legato omnium, etiam venalia contineri. l. pediculis. §. Labeo. ff. de auro & arg. l. Iulianus. in princi. ff. de lega. 3. quam obiectionem præsentiens Bart. in d. §. vxori. aliqua scribit ad eam tollendam, ex quibus, vt huius dubitationis veritas constet, sequentes deduximus conclusiones.

Prima conclusio, legatum omnium rerum testatoris, seu vsusfructus omnium bonorum, etiam res venales comprehendit. Hæc enim vniuersalis locutio ad omnem testantis substantiam refertur, in qua dubium non est, quin etiam contineantur venalia. optimus text. in l. quoties. §. vlti. ff. de vsufru. suffragatur. Bart. interpretatio communiter recepta in dicto §. vxori. sensêre in specie Alex. in l. si constante. ff. solu. matr. in q. 3. Bar. 2. solutione. & Antonius Fanensis de pignoribus. 2. par. membro 2. nu. 16.

Secunda conclusio, legatum argenti, lanæ, frumenti, vel seruorum testatoris, etiam adiecta dictione vniuersali, minimè comprehendit venalia. Probat hanc assertionem tex. in l. seruos. §. vl. ff. de lega. 3. Cuius hæc sunt verba. Eum qui venalitiariam vitam exercebat, puto suorum numero non facilè contineri velle huiusmodi mancipia, nisi euidens voluntas fuerit, etiam de his sententijs. Nam quod quis ideò comparauit, vt illicò distraheret, mercis magis loco, quàm suorum habuisse credendus est. Qui quidem text. probat, hoc verum esse, etiam si legatum ad certum locum, seu ad res ibidem existentes non referatur, hoc ipsum colligitur ex Bar. Alex. & nouiorib. rem istam disputantibus, quorum paulò antè mentionem feci, ac in sequentibus referam, quid de hac quæstione tradiderint.

Tertia conclusio, obligatio omnium bonorum generalis, siue lanæ, argenti, vini, frumenti, vel alterius cuiusque rei, non apposita certi loci restrictione, ad venalia extenditur, eaq́ue comprehendit, vel sit hypotheca expressa, vel tacita. Bartol. in dicto §. vxori. idem Bart. in l. si constante. ff. solu. matrimo. in 3. part. quæst. 3. tex. optimus in l. cùm tabernam. ff. de pignori. modò res venales sint penes debitorem, nec venditæ fuerint. idem Alexand. in dicta l. si constante. super Bart. quæst. vbi Ioan. Crottus 2 lectione, num. 203. fatetur contra Roman. ibi Bart. distinctionem communem esse, idem asserit Gomezi. in §. item Seruiana. numer. 22. de actionib. quam opinionem sequitur Antonius Fanensis in tractat. de pignorib. 2. part. 2. membro nume. 14 Et licet Ias. in d. §. item Seruiana. numer. 51. dubitauerit de hac Bart. sententia: & scripserit magis communiter receptum esse, vt sub hypotheca tacita res venales minimè contineantur, id verum est in hypotheca ad certum locum restricta, qualis est illa rerum inuectarum in domum conductam. l. certi iuris. C. locati. nam in eam res venales non veniunt. l. debitor. ff. de pignoribus. notant eleganter. Bald. in d. l. certi iuris. 6. quæst. Alex. in dicta l. cùm tabernam. in additionibus Barto. explicat diligenter Anton. Fanensis de pignoribus. 2. part. membro 4. nume. 165. Ratio verò tanti discriminis inter secundam & tertiam conclusiones ea est, quòd legatum maximum infert pręiudicium hæredibus, in eoq́ue agitur de gratuita rerum alienarum adsequutione: at in hypotheca agitur de ære proprio assequendo, deq́ue eius solutione, nec graue præiudicium cuiquam infertur, sicuti rationem istam sentiens Bald. docet in Rubri. C. de verbo. significat. à quo hoc adnotârunt Gomezi. in dicto §. item Seruiana. numero 22. Ioan. Crottus in dicta l. Si constante. nume. 103. 2. lectione.

Quarta conclusio, testatore legante omnes res, quas domi, vel in villa habet, non censentur legatæ res venales, quas is domi, vel in villa habebat. textus in dicto §. vxori. vbi Bartolus id expressim notat. text. ad idem in d. l. pediculis. §. item cùm quæreretur. probat. tex. in l. ex facto proponebatur. §. rerum Italicarum. ff. de hęred. instit. & in l. debitor. ff. de pigno. cuius Imola meminit ad hoc in d. l. ex facto, quibus in locis isthæc conclusio iure manifesta fit, eamq́ue tenent Abb. in ca. in nostra. colum. 4. de sepult. Deci. in l. 1. ff. de reg. iur. num. 29. Lancelot. Deci. in d. §. vxori. Matthæus Afflict. deci. 106. Antoni. Fanensis de pignorib. dicto 2. membro. n. 14. Et licet Ioan. Crottus in dicta l. si constante. num. 103. contendat in dicto §. item cùm quęreretur. non probari hanc conclusionem, ex eo, quod inibi legatum non fuit ita conceptum, vt ad res certo loco existentes relatio facta fuerit. Sed si Crottus rationem, & mentem iurisconsulti exactè perpendisset, non ita ad corticem, & negligenter eius responsum intellexisset. Ratio etenim, quæ dicto §. vxori accommodatur, quare venalia in legatum non veniant, ea est, quia relatum fuit legatum ipsum ad res, quas domi testator habebat, quasi illa adiectio rerum, quæ domi sunt, restringat legatum. l. ea tamen adiectio. ff. de leg. 3.

Sic eodem iure in d. §. item cùm quæreretur. illa adiectio de ornamento muliebri testatricis, excludit aurum, & alia, quæ etiam si ad muliebre ornamentum pertineant, non tamen spectant ad muliebre ornamentum testatricis, cùm venalia essent, & ipsa testatrix ea haberet venditioni exposita, parataue. Vnde sicuti legatum rerum certo loco existentium ipsius loci facta mentione, res venales inibi stantes non continet: ita eodem modo legatum rerum pertinentium ad muliebre ornamentum testatricis, minimè comprehendit res venales, etiam si ad muliebre ornamentum pertineant, cùm ex eo quod venales sint, nullo modo possint censeri ad muliebre testatricis ornamentum pertinere.

Ex quibus apparet, hanc quartam conclusionem procedere, siue legatum verbis generalibus, siue vniuersalibus conceptum fuerit, vtroque etenim casu vbi legatum restringitur ad certum locum, non continet venalia. Et hoc probatur in dicto §. vxori. vbi Bartol. versicul. item nota. expressim ita hanc conclusionem accepit. aduertit Carol. Molin. in scholijs ad Dec. in d. l. 1. nu. 18. ipsum Decium reprehendens ex eo, quod à Bartolo adnotauerit, in vniuersali legato venalia comprehendi, non sic in generali. Siquidem Bart. non constituit differentiam inter legatum generale & vniuersale, sed tantùm interesse putat, fiátne legatum vniuersale cum restrictione, aut designatione certi loci, vel simpliciter. Forsan voluit Decius adnotare legato in hunc modum concepto: lego res meas, lego vsumfructum rerum mearum, venalia non contineri: at si testator ita scripserit, lego omnes res meas, lego vsumfructum omnium rerum mearum, etiam venalia comprehendi. Hoc verò quantùm attinet ad posteriorem distinctionis partem, verum est, & ex Bart. potest apertissimè colligi, quemadmodum prima conclusione respondimus: Prior autem distinctionis pars, si eam intelligamus aliqua rerum specie nominata, vt puta argento, frumento, vino, oleo & similib. itidem procedit, etiam si tunc signum adijciatur vniuersale, quod secunda conclusione explicuimus, ex Alex. & Fanensi, quibus addo eundem Alexan. hoc idem probantem in additionibus Bar. in d. §. vxori. verb. non venit. Quòd si legatum generaliter conceptum fuerit nulla specie rerum nominata, nec adhibita certi loci restrictione, in hunc sanè modum: lego res meas, lego vsumfructum rerum mearum, sensit Deci. venalia in hunc legatum non venire. Ego contrarium iure veriùs esse censeo propter generalis orationis vim, & indefinitæ propositionis communem significationem. & id Bar. in d. §. vxori. insinuat, dum in versi. solutio, scribit. Sed hic testator reliquit vsum fructum rerum suarum, & adiecit, quæ domi erant, quæ verba limitant primum legatum generale. Quo in loco sensitis author, non apposita loci restrictione, sufficere illa verba generalia, rerum mearum vsumfructum lego, vt & venalia in legatum veniant.

Cæterum hæc quarta conclusio vera est, nisi testatoris voluntas expressa, vel tacita aliud suaserit, ita quidem, vt si de venalibus in legato etiam testator senserit, hæc in legatum veniant. text. singul. in dicto §. item cùm quæreretur. ad finem. Cuius præter Doctor. ibi meminit Roman. cum commendans in singul. 432. ex quo plura ad huius quæstionis intellectum oportunè deducuntur.

Primò, siquidem infertur, legato his verbis concepto, lego vxori meæ frumentum omne, quod domi habeo, etiam frumentum venale in hoc legatum venire, quando domi testator nullum aliud frumentum præter venale habebat, in quo legatum effectum sortiri posset, ne vana sit testantis vltima voluntas. Ita expressim hoc adnotârunt Accursius & alij, præsertim Lancelot. Deci. in dicto §. vxori. Bald. in Rubric. C. de verbo. significat. 4. quæst. Paul. & Ias. in l. 1. C. eod. titu. Ludo. Gomezi. in dicto §. item. Seruiana. n. 19. Hiero. Cagnol. in l. 1. ff. de regul. iu. nu. 29.

Secundò, constat etiam venire in legatum venalia, vbi testator his verbis, aut similibus mentem propriam explicuerit, lego vxori meę frumentum, quod domi quocunque modo habeo. Bartol. & Lancelot. in dicto §. vxori. Cagnol. dicto num. 29. Alexand. consi. 118. num. 5. li. 5. nec satis esset, testatorem dixisse, lego vxori omne frumentum, quod domi habeo, nisi addidisset, quod domi quocunque modo habeo, sicuti ex d. §. vxori. & Bartol. interpretatione colligitur, & id in specie ista respondit Corne. consil. 14. lib. 1. his accedit glo. insignis in Clemen. 1. de foro compet. verb. omnimodam. quam Imol. Cardinal. Abb. & Barba. inibi sequuntur. Fel in in c. conquestus. de foro compet. explicant eius sententiam Iason & Deci. nume. 26. in l. imperium. ff. de iurisdict. omnium iudi. Abb. Felin. & Alcia. numer. 38. in c. quod sedem. de offic. ordina. Carolus Molin. in consuetud. Parisiensibus. §. 1. gloss. quinta. numero 48. Paulus Parisius consilio 9. & consilio 8. numero 31. libro primo: ad idem etiam conducit glo. celebris in Clemen. 1. verb. quauis. de re iudica. quam præter Cardi. Imol. ibi commendant Abb. in consilio vltim. libro primo. Socinus consilio tertio libro 3. vltima colum. tradunt Decius & Felin. colum. 7. in c. sedes. de rescript. Iason. in l. si vnus. in fine princ. ff. de pact. Gomezi. in regula de triennali posses. quæst. 2.

Tertiò apparet, inspecta mente testantis, in legato rerum certo loco existentium res venales contineri, quando etiam si res illæ venales essent, erant tamen fructus collecti ex fundis & agris ipsius testatoris, nec eas testator negotiationis causa venales habebat, sed quia necessariò erant vendendæ, venales dicebantur: has enim res & si venales sint, non censetur testator à legato rerum, quas domi habebat, excludere, quod eleganter probat Deci. consi. 472. colum. vl. ex decisione Panorm. consil. 6. libr. 1. Et idem potest comprobari ex l. seruos. §. vlti. ff. de lega. 3. cuius verba paulò antè retuli in secunda huius capitis conclusione. Igitur vt verè res venales sint, & locum obtineat responsum iurisconsulti in d. §. vxori. oportet eas testatorem venales habuisse, dum negotiationem exercuerit.

Quartò, si testator his verbis ita legaret, vxori meæ lego omnia, quæ domi habeo, excepta lana venali, proculdubio in hoc legatum venirent res domi existentes, etiam si venales omnino forent, secundum Decium in l. prima. numero 31. ff. de regul. iuris. & ibi Hierony. Cagnol. num. 29. eundem Decium in ca. cùm dilecta. colum. 2. de confirmat. vtili. cuius opinionis probatio, quia celebris est, aliquanto longius à me repetetur. Constat etenim, & pendet ab illa eleganti quæstione, qua tradi & dubitari solet, an ex qualitate exceptionis colligatur, quid sub regula comprehensum fuerit.

Et profectò diligenter ea re considerata dicendum est, exceptionem, vt ea vera, & propria sit, debere fieri ex comprehensis sub regula, alioqui vana omninò exceptio foret, quæ non prędicatur de eo, quod regula comprehendit. Atque in hunc sensum exceptiones dicuntur sub regula comprehendi, quemadmodum Dy. explicat in rub. de reg. iur. in 6. n. 14. Bar. & Bal. in l. in his. ff. de legib. Bart. in l. si eum. §. qui iniuriarum. ff. si quis caut. Bart. & Doct. communiter maximè Dec. numer. 20. in l. 1. ff. de regul. iur. Euerardus loco 3 versic. 2. perperam enim orationem quis conciperet, si ita scripserit: lego seruos meos excepto equo albo, aut si quis proponeret, omnes homines currunt excepto equo. Et ideo hac ratione perpensa, si testator à legato generali exceperit lanam venalem, maximum signum est, legatum ipsum de rebus venalibus intelligendum esse, vt vera & propria sit exceptio lanæ venalis, quæ alioqui non foret necessaria, nec conueniens, si legatum ipsum principale venalia minimè contineret.

Similiter illud erit adnotandum, regulam ipsam, quæ alioqui forsan esset strictè intelligenda ampliori interpretatione, restringi ex qualitate exceptionis, sicut & in præsenti specie ex ea ampliatur. Locus est certè difficilis apud iurisconsultum. in l. nam quod liquidæ. §. vlti. ff. de pe. lega. Si cui penus, inquit Paulus, legata sit præter vinum, omnis penus legata videtur excepto vino, sed si ita sit scriptum, omnem penum pręter vinum, quod Romæ erit, sola penus, quæ Romæ est, legata videtur, & ita etiam Pomponius lib. 6. ad Sabinum scribit. Hactenus iurisconsultus. Ex quo cùm legatur penus excepto vino, quod Romæ est, penus tantùm censetur legata, quam Romæ testator habebat. Nam cùm exceptio vini debeat esse de regula, & excipiatur vinum, quod Romæ est, consequitur ipsam regulam, id est, legatum penoris, ad id, quod Romæ testator habebat, esse referendum ratione qualitatis ipsius exceptionis, ex qua regula ipsa restringitur, vti probatur in dicto §. vlti. quem ita interpretantur Alexand. in consil. 36. col. i. lib. 6. Imola. in l. filio præterito. nu. 26. ff. de iniust. rupt. Euerardus in locis legalibus. cap. 3. versic. 3. istud. Zasius in l. in his. ff. de legib. & plerique alij, quorum meminit Felin. in cap. quoniam frequenter. vt lit. non contest. in princ. col. 1. & hæc est communis opinio, vt fatentur Imol. in d. l. filio præterito. numer. 25. & Alber. in dicto §. vlt. Quibus plura fortiter obstant, quæ falsam esse communem hanc interpretationem persuadere videntur.

Primum quod Bar. in d. §. vlt. idem in l. Plautius. ff. de auro & ar. lega. Oldra. consi. 133. Accursius in d. §. vlt. Corne. consi. 195. col. 2. li. 1. idem consil. 125. libro tertio. col. 2. asseuerant, ideo in specie d. §. vlti. legatum generale penoris restringi ad penum, quam Romæ testator habebat, quia relatiuum illud, Quod, potest commodè referri ad regulam & exceptionem, & ideo dubium est, quò relatio facta fuerit, quo dubio apertè per testatorem non intellecto, fit restrictio legati, & relatiuum aptatur regulæ, in hæredis fauorem, quasi secundum Corneum, & huius intellectus sensum, si testator ita legatum con ceperit, lego omnem vestem præter pallium, quod pallium habeo Romæ, nulla fieret restrictio legati, nec esset admittenda iurisconsulti in d. §. vlt. responsio. Mihi tamen isthæc consideratio omnino displicet, quippe quæ non conueniat, imò contraria sit iurisconsulti responso, in quo relatiuum Quod, ad vinum tantum, non ad penum refertur, & deinde illud relatiuum apponitur subiecto, quod excipitur à legato, non ei subiecto, quod legatur. Quamobrem vtar rationib. aduersus communem intellectum, quandoquidem admitti verè, non potest Accursij Bart. & aliorum commentum, tametsi iterum & id probetur à Corneo in Auth. ex causa. C. de lib. præteri. col. 7. & 8. Hieronymo Cagnolo in l. 1. nu. 27. ff. de reg. iur.

Secundò aduersus communem opinionem argumentor ex eo, quod in d. §. vlt. & si legatum penoris non restringatur ad locum exceptioni adiectum, nihilominus exceptio legitimè erit de regula, vtilis & conueniens, quia regula omne vinum testatoris etiam, quod is Romæ habebat, comprehendit, nisi excipiatur, igitur exceptio vini, quod Romæ est, ad regulam pertinet, quæ illud vinum continebat, simul cum omni alio vbique locorum existenti, vt probatur in eodem §. vlti. primo responso. Fit tandem non esse in ea specie necessariam restrictionem regulę ad exceptionis qualitatem, ob id, quod alioqui exceptio esset vana, cum certè vtilis & apta regulę sit.

Tertiò, vrget contra communem interpretationem, quòd si regula est restringenda secundum qualitatem exceptioni appositam, cur in eodem §. vlt. legatum penoris non restringitur ad ea, quæ pertinent ad potum, cùm exceptio ad potum pertineat, & tamen in d. §. vltim. penus legatum etiam exceptione, quæ potioni conuenit, non esui, ad potus, & esus penum refertur. l. 3. ff. eod. titul. cùm sanè attenta communi interpretum ratione contrarium esset dicendum. optimus tex. in l. vlt. §. vlt. ff. de vino, trit. & oleo legat. Quòd si ita, inquit Proculus, esset legatum vinum Amphorarium, Aminæum, Græcum & dulcia omnia, nihil inter dulcia, nisi quod potionis fuisset legatum, putat Labeo ex collatione vini amphorarij, quod non improbo, atque ita hac argumentatione aduersus communem Oldradus vtitur dicto consilio 133.

Prætereà & quartò tota ratio, cui innititur communis opinio, ea est, quia alioqui exceptio non esset de regula, quæ quidem ratio falsa est: nam præter superius tradita, vt congrua sit exceptio, sat est, quòd sit de regula secundum quid, licet non sit prorsus, & omnino de regula: Iason per tex. ibi in l. numis. ff. de in lit. iu. col. 3. vbi regula concepta fuit de iuramento in litem causa affectionis, & tamen fit exceptio de iuramento veri damni & interesse, & licet hæc exceptio omnino non sit de regula, quæ loquitur de iuramento affectionis, tamen secundum quid ad regulam pertinet, quatenus illa iuramentum non defert, per exceptionem verò defertur.

Quintò communis sententia difficultatem maximam habet. Quid enim si testator rusticus, aut paganus, qui hanc subtilitatem constituendi regulam, & ab ea excipiendi non callet: vel si calleat, sitq́ue peritus, morbo, aut temporis iniquis spatijs ita grauatus, vt locus apud eum non sit has iuris subtilitates considerandi, is inquam, si legatum verbis in dicto §. vltimo expressis constituerit: nunquid erit eius vltima dispositio iuxta illius Paragraphi responsum interpretanda? Ego sanè minimè auderem ea interpretatione vti, nec eam puto admitti posse absque iniuria vltimæ testatoris voluntatis, qui quidem testator ita vinum excludi volebat à legato potius, quàm causa restringendi legatum & regulam, quippe qui eam cauiam & rationem restringendi, vel ignoret, vel eo tempore non potuerit excogitare. Ex quibus satis comprobatum est, non esse omnino facilem huius dubitationis expeditionem, nec intellectum gloss. & Bartol. nec item intellectum communem satis conuenire rectę vltimarum voluntatum interpretationi. Scr ibunt denique Ioan. Imol in d. l. filio præterito. numer. 26. & Corneus in locis paulò antè citatis, regulam restringi per exceptionis qualitatem, nisi ita ampla & lata ea sit, vt ex mente disponentis restrictionem illam minimè patiatur, absurdumue sit, illam regulam ita restringi, quod ipse fateor, sed video in specie d. §. vlt. ita latè verbis nempe vniuersalibus, regulam fuisse conceptam, vt contrarium appareat menti testantis eam restringi ad vinum, quod Romæ is habebat. Et ideo aduertendum est, habeátne iurisconsulti responsum aliam rationem, qua defendi possit. Et Oldradus consilio 8. Deci. in capi. sedes. de rescript. colum. vlti. idem in consil. 92. existimant, aliam esse rationem, quæ possit huic negocio accommodari, ex eo etenim, quòd vbi genus præcedit, & species sequuntur cum adiectione certi loci: genus restringitur ad locum expressum. l. quæsitum. §. 1. vbi gloss. & Bartol. ff. de lega. 3. vbi testator ad Mæuium hęc scripsit. Argentum omne, & supellectilem, quodcunque habeo tibi do, & quidquid in prædio Semproniano habeo, inquit iurisconsultus, an supellex, quæ in prædiis vel domibus esset, ad Mæuium pertineret, & an serui, quos ex eo fundo aliis legauit. Responsum est, nomina & numos non videri deberi, nisi manifestè de his quoque legandis voluntas defunctæ approbaretur. Seruos ex eisdem fundis aliis datos diminuisse filij legatum, de argento & supellectili quæ alibi esset, eum cuius notio est, æstimaturum, vt id obtineat, quod testatori placuisse à legatario approbabitur, ex quo text. Decius in d. consilio 92. cum quidam ita legasset, vxori meæ lego omnes res, ornamenta lanea, & linea, & alia domus supellectilia. respondit, legatum intelligendum esse de rebus, quæ in domo sunt, non de his quæ extra domum testator habuerit. Verum his omnibus ad amussim perpensis, quantum attinet ad intellectum l. nam quod liquidæ §. vltimo, & eorum, quæ proximè adducta sunt, ego distinctè aliquot præ cæteris notanda esse censeo.

Primum, vbi regula obscura & ambigua sit, ac dubitetur, quid in ea contineatur, adsumi posse coniecturam ex qualitate exceptionis ad regulæ interpretationem. Hoc probatur ex his, quæ hoc capite tractauimus ver. 4 si testator.

Secundò, non potest Bartoli intellectus iure conuenire iurisconsulto in d. §. vlti. propter rationem recti sermonis, quæ manifestè deducitur ex illius paragraphi contextu.

Tertiò, si exactè considerentur ea, quę contra communem Doctorum interpretationem prædicta fuerunt, nec ipsa communis ratio admittenda est, cui Barto. & sequaces post Accursium aduersantur.

Quartò, si qua ratio aptari potest iurisconsulti responso, ea sanè apparet aptior, quam ex Oldrado & Decio explicuimus propter adiectionem certi loci, argumento text. in dicto §. vxori, vbi loci adiectio legatum alioqui amplum, generale & vniuersale restringit. Et licet in d. l. quęsitum. §. primo species præcedat, genus verò sequatur, quo casu mirum non est, species præcedentes, per genus subsequens restringi. l. vltima. §. vltimo. ff. de vino, trit. & oleo legat. & in dicto. §. vltim. genus præcesserit, species verò sequatur, nec conueniat genus per species subsequentes restringi. l. quæsitum. §. si quis. ff. de fundo instruct. tamen adiectio loci exceptioni apposita fortassis regulæ restrictionem operabitur.

Quintum, & si iurisconsulto his, vel alijs coniecturis, attenta tunc testantium peritia, exactáque loquendi & disponendi forma, in specie. d. l. nam quòd liquidæ. §. vltim. visum fuerit iuxta communem sensum legatum illud restringendum esse: forsan contrarium alij iurisconsulti de hoc interrogati respondissent: sicuti Accursius, Bartol. Oldradus, Corneus & alij viri, iudicio & ingenio præstantes responderunt.

Sextum, Quamuis communis sensus verus sit, & tanquam lexiam recepta seruandus eo tempore fuerit, nunc tamen inspecto communi vsu loquendi & disponendi, & animaduersa testantium imperitia, & frequenter morbo & alijs curis prægrauantibus oscitantia, opinor à iudicibus, nisi aliud constet ex mente testantis, responsum præfatum iuxta communem sensum minimè admittendum esse: potissimùm, quia iurisconsultus in d. l. quæsitum. §. 1. ff. de lega. 3. similem legati generalis restrictionem ob loci adiectionem, iudicium æstimationi & arbitrio examinandam reliquerit.

Hæc omnia eò tendunt, vt comprobetur quartus intellectus, quo asseuerauimus in specie, §. vxori, etiam venalia contineri in legato, vbi à legato generali earum rerum, quæ domi sunt, lana venalis excipitur. Cui opinioni & illud accedit, quod exceptio firmam efficit regulam in omnibus, quæ excepta non sunt dicta l. nam quod liquidè. §. vltim. 1. responso. l. quæsitum. §. denique. ff. de fundo instruct. & ibi Bartol. l. maritus. C. de procurat. l. cùm prætor. ff. de iudic. authen. de non alienand. aut permutat. §. vt autem. lex. l. Tribunus. §. vltim. ff. de testa. mili. notant Dynus in rubr. de reg. iur. in 6. num. 16. & Bar. in d. §. vxori. atque ita omnium consensu receptum est. Exceptio tamen ipsa ad similem extenditur, ita quidem vt exceptiones expressæ similes comprehendant. text. in ca. cùm dilecta. vbi Ab. & Dec. de confirmat. vtili vel inutili. idem Abb. in cap. cùm omnes. col. 6. de constitu. Corset. in singul. verb. extensio. Felin. in cap. pastoralis. in princ. de rescript. gloss. in l. 1. C. de condict. indeb. & in l. vltim. C. de reuo. donat. Decius consil. 284. Euerardus latè in locis legalibus cap. 3. Io. Lupi de donat. inter vir. & vxor. in rubri. §. 16. num. 10. dicens, idem esse in casibus exceptis ab statuto: nam & hi ad similes expressis trahuntur. c. ad audientiam. vbi Pan. de cler. non resid. idem Panor. in c. in nostra. de sepult. Bal. per tex. ibi in c. post translationem. de renun. Corset. in sing. verb. statutum Alciat. lib. 1. col. 14. de verb. signific. Idem fatentur & hi, qui pręcedentem conclusionem admittunt, quibus adstipulatur, quòd regula in casibus non exceptis sufficiens non est ad correctionem iuris veteris, seu communis. l. serui nomine. vbi Bart. ff. de vsucapio. capit. quoniam frequenter. in prin. iuncta glo. ibi, vt lite. non contest. quo in loco Felin. latè idem tractat. gloss. & ibi Alexand. in l. vltima. ff. quod quisque iuris. Nam & casus omissus manet decidendus iuxta dispositionem iuris communis. l. commodissimè. ff. de liberis & posthumis. imò etiam si quid excipiatur à regula apposita dictione taxatiua, eadem exceptio ad similes trahitur. l. ob æs alienum, vbi gloss. C. de prædi. minor. Clement exiui. §. cùm autem natura. de verbor. significat. quem text. esse peregri num asserit Io. Anania. consil. 36. notant idem Decius in l. 1. num. 32. ff. de regul. iur. & ibi Cagnolus num. 36. & 37. Roderi. Xuares in rep. l. Regiæ de exequutione contractuum. versicul. venio ad secundam partem, quibus adde ad intellectum dictæ l. ob æs. Alciat. lib. 4. dispunctio. cap. 5. Bar. in l. 3. §. cùm Titio. ff. de adim. legat.

Sed & illud prætermittendum non est, quamuis quoquo modo huic quarto intellectui aduersetur, quod à quibusdam adnotatum est, regulam propter casus exceptos, & si firma maneat, quantum ad non exceptos, non esse ampliandam, nec extendendam ad ea, quæ alioqui, nulla facta exceptione, sub regula minimè continerentur, nec in eam venirent. l. Lucius. §. 1. & ibi Bar. ff. ad Trebell. Anchar. in rub. de regu. iur. in 6. colum. penulti. & Francus ibi Deci. in l. 1. num. 22. & in Scholiis Carol. Molin. ff. de regu. iuris. latius Feli. in d. cap. quoniam frequenter. col. 1. & seq. optimus text. in d. l. generali. §. vxori. tradit & Euerard. in d. cap. 3. Quòd si ita verum est, cur in hoc quarto intellectu, excepta lana venali, ob huius exceptionis conditionem legatum generale extendimus ad venalia, cùm alioqui in ipsum ea non venirent, hac exceptione omissa. Sed huic obiectioni satisfacere quidam ita conantur, vt quod proximè dictum est ex l. Lucius, obtineat, quando exceptio apposita regulæ, sub ipsa regula contineretur, nisi expressa fuisset, vbi verò apponitur regulæ exceptio, quæ & si omissa foret, in regulam minimè veniret, tunc regula ipsa extenditur iuxta qualitatem exceptionis. quemadmodum in initio huius quartæ interpretationis explicuimus, & sic in specie adnotârunt Deci. in d. cap. cùm dilecta. de confir. vtili. & in d. l. nu. 124. & plęrique alij statim allegandi in his, quæ ab hac opinione deducentur. Siquidem ex ea præter hunc quartum intellectum inferuntur duo menti & memoriæ commendanda.

Primum intellectus ad text. in c. qui ad agendum. de procur. in 6. vbi qui mandatum habet ad quædam speciale mandatum requirentia, adiecta clausula generali, & ad omnia alia etiam requirentia mandatum speciale, potest agere etiam omnibus alijs causis mandatum speciale exigentibus, licet de expressis non fuerint, ex ea ratione, quòd habuit mandatum ad omnia exigentia mandatum speciale, expressis quibusdam casibus. Nam idem erit, vbi aliquot casus requirentes mandatum speciale exprimuntur & nominantur in mandato per viam exceptionis, siquidem in alijs, qui excepti non sunt, agere poterit, etiamsi requirant mandatum speciale, hi etenim casus, qui mandatum speciale requirunt, non comprehenduntur sub regula, & sic sub mandato generali ad omnia mandatum speciale requirentia, text. in d. c. qui ad agendum. in princ. Excipiuntur tandem à regula casus, qui in eam minimè veniebant, igitur operabitur isthæc exceptio hunc effectum, vt in omnibus casibus non exceptis regula seruabitur, & si mandatum exigant speciale. ita Lapus & Domi. in d. c. qui ad agendum. Dec. in d. c. cùm dilecta. 2. colum. idem in c. consultationibus. de offic. del. in fin. & in l. 1. nu. 31. ff. de reg. iur. Alex. consil. 36. lib. 6. colum. 2. idem Alex. Ias. & Claudius in l. vlt. ff. quod quisque iuris Ludouic. Gozadinus cons. 26. nu. 49. Andræ. Tiraq. lib. 1. de retract. in fi. nu. 94. & est communis opinio, vt fatentur Hierony. Cagnolus in d. l. 1. nu. 33. eam sequutus, & Curtius Iunior de ea dubius in d. l. vlt. quibus Anchar. in d. c. qui ad agendum. & Francus ibi aduersantur, quorum rationes sequenti illatione examinabuntur.

Secundò celebris deducitur ex hoc interpretatio text. in cap. 2. & vltim. de officio vicar. in 6. vbi dato mandato generali ab episcopo eius vicario, plura à iure reseruantur episcopo, quæ in hoc generale mandatum non veniunt, sed speciale requirunt, tamen si episcopus mandatum vicario dederit, excipiens collationem beneficiorum, seu aliud quod speciale mandatum exigit, per hanc exceptionem censetur mandatum generale, & sic regulam ad reliqua omnia extendere, & si ea requirant specialem commissionem. Dec. in d. l. 1. nu. 29. & in locis paulò antè citatis. Alex. & alij, qui præcedenti illationi subscripsêre. Euerard. in locis legalibus. cap. 3. col. 3. Domi. in d. c. 2. sed in specie hanc illationem, & eadem ratione præcedentem simul & intellectum. §. vxori. & radicem harum omnium illationum reprobant Lapus, idem Ancha. & Francus in d. cap. 2. Ancha. & Franc. in d. cap. qui ad agendum. Ancha. in rub. de reg. iur. in 6. col. pen. Aretin. consil. 8. Fel. in d. cap. quoniam frequenter. col. 2. Stephanus de Fredericis part. 2. de interpret. iuris ad finem. Carol. Molin. in Scholijs ad Alexan. consil. 36. lib. 6. colu. 1. & ad Deci. in d. l. 1. nume. 24.

Horum sententia Primò ex eo probatur, quòd iuxta proximè tradita ad intellectum l. nam quod liquidæ. §. vlti. regula generalis non restringitur ex qualitate exceptionis, ergo nec extendi debet, aut ampliari ad id, quod alioqui iure proprio non contineret.

Secundò, satis est, exceptionem vtilem esse ad maiorem ipsius regulæ declarationem & expressionem, licet regula ipsa exceptum casum minimè comprehenderet. l. quæ dubitationis. ff. de regul. iur. Vnde absonum est, asserere regulam in hac quæstione latius adsumi & extendi, quia alioqui exceptio inutilis foret, cùm non mediocrem vtilitatem afferat respectu maioris expressionis.

Tertiò, exceptio ad hoc è regula fit, vt eam restringat, non vt eam extendat. l. 1. ff. de reg. iur. fieri ergo non potest, vt virtute exceptionis regula non complectatur id, quod exceptione non apposita, nequaquam complecteretur. l. legata inutiliter. ff. de legat. 1. Nam quo ad iuris dispositionem, licet exceptio debeat fieri de contentis sub regula, non tamen continetur sub ea, nec disponitur secundum regulam. cùm in exceptione seruanda sit decisio contraria regulæ, & sic regula in exceptionibus perdit officium suum. l. 1. ff. de regu. iur. notant Dynus. gl. & alij in rub. de regu. iu. adducitur communiter tex. in l. in his. ff. de legibus. in his, inquit, quæ contra rationem iuris statuta sunt, non possumus sequi regulam iuris. quo in loco Accursi. & Doct. intelligunt, in his, id est, in exceptionibus. Sed id, vt & hoc obiter adnotemus, falsum est, cùm exceptiones à iure fuerint statutæ secundum rationem iuris, & à ratione iuris procedant, non contra iuris rationem, quod & Ferrarius aduertit in l. 1. ff. de regul. iur.

Quartò fortis instat consideratio, ex qua satis esse constat, exceptionem aptari posse regulæ iuxta eius latissimum, & literarium sensum, licet non aptetur secundum interpretationem & restrictionem ipsi regulæ à iure adhibitam, siquidem vti superiùs adnotatum est, sufficit exceptionem regulæ conuenire secundum quid, nec præcisè est necessarium eam in omnibus à materia regulæ deduci. Vnde in hac, quam tractamus quæstione, opinio Anchar. maioribus rationibus fulcitur. Illa etenim verba, do tibi mandatum ad omnia mea negocia, ad literam quæcunque negotia, etiam exigentia mandatum speciale comprehenderent, nisi à iure restringerentur, & ideò exceptio per priuatum ab his generalibus verbis apposita satis est, quòd aptari possit regulæ ad literam intellectæ seclusa rigorosa iuris interpretatione. Quam ob rem ea exceptio plurimum operatur, inspecta vulgari & communi literæ significatione, nec ad alios effectus, qui alieni sunt à mente disponentis, trahenda est, tandem fit, vt secundum opinionem Ancha. regulæ significatio adsumatur nec latè, nec strictè, sed secundum iuris communis sensum & interpretationem, quibus rationibus ea opinio verior videtur, tametsi contraria magis communis sit, & eam sequatur Alexan. consil. 216. lib. 2. nume. 29. Quæ tamen ita accipienda est, vt procedat, quando ipsius regulæ verba apta sunt ad comprehendendum illos casus, ad quos exceptionis ratione extenditur, non aliàs. Quod omnes sentiunt, qui communem sententiam sequuntur, & in specie Paulus Castren. in d. l. in his. vbi pulchrum exemplum ad ducit. Aduertendum tamen est Carol. Moli. virum alioqui oculatissimum, lapsum fuisse, dum in d. consi. Alex. 36. & scholijs ad Dec. existimat in dict. l. generali. §. vxori. argentum, quod exceptum fuit à legato generali, minimè in legato contineri, & si non fuisset exceptum, nam quo ad proprietatem id verum est, quantum ad legatum generale vsusfructus, de quo ibidem agitur, omninò falsum, quia si non fuisset argentum exceptum, veniret in legatum, sicut & aliæ res domi existentes.

Quinta conclusio & vltima, quo ad §. vxori. Hypotheca seu obligatio generalis aut vniuersalis, tacita siue expressa ad certum tamen locum restricta minimè continet res venales, inibi existentes, nisi aliud deprehendi possit ex verbis & mente disponentis. prior pars probatur in l. debitor. ff. de pignorib. posterior in l. cùm tabernam. ff. eo. tit. Bal. sensit in l. certi iuris. 6. q. C. locati. tradit latè Anton. Fanen. de pigno. 2. part. 4. memb. nume. 166.

His, quæ de interpretandis vltimis voluntatibus testatorum aduersus facilem & vulgarem ipsius literæ sensum diximus, proximè accedit egregium Pauli Iurisconsulti responsum in l. si quis ita legauerit. ff. de auro & argent. leg. Si quis ita legauerit vxori meæ mundum, ornamenta, seu quæ eius causa paraui, do, lego, placet, omnia deberi, sicuti cùm ita legatur, Titio vina, quæ in vrbe habeo, seu in portu, do, lego: hoc enim verbum scilicet, seu, ampliandi legati gratia positum est. Hæc sanè sunt Iurisconsulti verba, ex quib. adnotari solet dictionem, seu, vltimæ dispositioni appositam, non disiunctiuam, sed coagmentatiuam esse, eamque potius copulare, quàm disiungere, & vtrunque ex ea deberi. Sic Alexander ab Alexandro dierum Genial. lib. 2. c. 3. cùm ita quidam legasset, fundum suburbanum, seu ędes meas, quę in via lata sunt Titio lego, respondit authoritate Pauli vtrunque Titio deberi, atque ita à iudicibus sententiam latam fuisse scribit, quia verbum, seu, ampliandi legati causa positum est. Idem Bar. & Alberic. in dicta l. si quis ita. vbi Bar. notat, id procedere fauore legatorum. Idem Anton. in c. inter cæteras. de rescript. Cynus & alij, præsertim Bald. 9 opposit. Paul. Castren. & Iason in l. cùm quidam. C. de verb. sign. 2. col. Alex. consi. 193. lib. 2. Cremensis in singu. 56. Bart. in l. si is qui ducenta. §. vtrum. 6. opposi. ff. de reb. dub. gloss. singu. in cap. ego Ludouicus. 63. dist. Bart. in l. cùm quis decedens. §. vlti. ff. de legat. 3. Archi. in c. statutum. §. cùm verò. de rescript. in 6. col. 1. Iason in consil. 64. num. 2. lib. 1. Ludouic. Lusitanus in l. 1. ff. de reb. dub. fol. vlt. col. 1. Alcia. in l. sæpe. vers. at cùm. ff. de verb. signifi. quorum opinio Communis est secundum Socin. in d. §. vtrum. colu. 2. Nec refert, concipiatur legatum per verba singularis, an pluralis numeri ex mente eorum, qui communem sequuntur: Licet Iason dubitauerit in d. l. cùm quidam. omnes etenim frequentissimè dum hanc sententiam exemplis explicant, vtuntur numero singulari, & rebus ita distinctis, vt vna sub altera minimè contineatur.

Sed in contrariam sententiam quod dictio, seu, etiam in vltimis voluntatibus accipienda sit disiunctiuè, non in vim & significationem copulæ, probatur ex eo, quod propria vis & significatio huius dictionis ea est, vt disiunctim accipiatur. l. 1. §. sublata. ff. ad Trebelli. l. generali. C. de sacros. eccles. est enim disiunctiua particula, qua iungimus ea, quorum alterum, non vtrunque affirmamus. Cicero pro Quintio: quemadmodum solent homines nobiles, seu rectè, seu perperam facere cœperunt, ita in vtroque excellunt, vt nemo nostro loco natus adsequi posset. deinde in legatis debet interpretatio adsumi in eum modum, quo hæres minus grauetur. l. vnum ex familia. §. si rem. ff. de legat. 2. igitur dictio, seu, non debet adsumi aduersus propriam eius significationem & fauorem hæredis vt legatum extendat. Vnde à communi sententia recedunt Bald. Deci. Mari. Socin. & Ripa nu. 44. in d. c. inter cæteras. Bartol. Soci. in d. §. vtrum. Rogerius antiquus interpres in d. l. si quis ita. & Carol. Molinæ. in scholijs ad Alexan. in dicto consi. 193.

Non obstat text. in d. l. si quis ita. si quidem mirum esse non debet, in ea specie dictionem, seu, non disiungere, sed copulare, quia sit apposita inter duo, quorum vnum sub altero contineatur, & ideò tunc vim habet copulatiuæ, nam electa ea parte, quæ vtrunque complectitur, virtus alternatiuæ seruatur, & vtrunque expressum legatarius adsequitur. Hoc patet in priori illius responsi parte. lego, inquit testator, vxori meæ mundum, ornamenta, seu quæ eius causa paraui, quis, obsecro, non videt ornamenta, & mundum contineri sub his, quæ vxoris causa parata fuerint? Quo fit vt omnia debeantur legatariæ, cùm inibi alternatiua fuerit apposita inter genus & speciem: mundus etenim & ornamenta muliebria omninò pertinent ad ea, quæ vxoris causa parata sunt, & ideò tanquam sub genere, sub his, quæ vxoris causa parauerit testator, continentur. l. argumento. §. ornamenta. ff. de au. & arg. leg. Nec poterit quis dicere mundum & ornamenta muliebria, quæ in d. l. si quis ita. priori parte alternatiuæ nominantur, necessariò non comprehendi sub his, quę vxoris causa parata fuerint. Poterat enim testator habere mundum, & ornamenta muliebria, quæ tamen vxoris causa non parauerit. Quia frequentius est, hæc à testatore parari vxoris causa, & quamuis ita esset, quòd mundum & ornamenta muliebria alia, quàm vxoris causa parata habuerit testator, ad ea legatum referendum non est, inspecta testantium mente, & si referendum esset, non esset locus Iurisconsulti responso.

Hic idem intellectus posteriori dicti responsi parte instruitur, vbi testator ita legauit. Titio lego vina quæ in vrbe habeo, seu in portu. Idem enim est de portu, quod de vrbe, & appellatione, ac sub dictione vrbis, & portus venit eidem vrbi proximus. l. Cæsar. ff. de publi. capi. vbi periculum. §. porrò. de elect. in 6. & eleganter Bal. in l. ex facto proponebatur. ff. de hære. insti. vbi scribit, legato vino, quod in vrbe est, vel habet testator, venire in hoc legatum vinum, quod & in portu testator ipse habebat, quod probari in d. l. si quis ita. Roma. adnotauit in sing. 546. & licet non ita expressim hoc deduxerint, hunc tamen intellectum Iurisconsulto germanum & proprium esse censent Deci. & Ripa in d. c. inter cæteras. ex eo potissimum, quod alternatiua apposita inter genus & speciem, inter totum & partem subiectiuam, seu prædicamentalem, vim habet coniunctę. Bar. communiter receptus in l. 1. ff. de reb. dub. per text. in l. Quintus Mutius. ff. de aur. & arg. leg. l. sępe. §. cum verò dici. ff. de verb. signi. & maximè vers. cùm dicimus, quod dedi. &c. Cui opinioni refragatur satis eruditè Lud. Lusit. in d. l. 1. foli. pen. contendens communem sententiam non probari in d. l. Quintus. nec in d. l. sæpe. quod subtiliter ostendit. Sed pro communi sententia vrget ea ratio, quòd si legatarius genus ipsum alternatiuè elegerit, sub ipso speciem disiunctiuè nominatam capit, & ideò vtrunque capiet, atque in effectu ipsa disiuncta coniunctæ vim habet. Et prętereà non admodum improbatur communis omnium adnotatio per tex. quem Lusitanus existimat omninò contrarium esse. in l. Pediculis. §. Argento potorio. adiuncta l. cùm aurum, quæ alià incipit: & si non sunt claui. §. infecti. vers. si cui escarium. ff. de au. & argent. legat. quæ quidem loca ita inducit. scribitur in dicto §. argento potorio. Quòd si cui legatum fuerit argentum potorium, seu escarium, spectandam esse consuetudinem patrisfamiliâs in his, quæ dubium est, cuius generis sint, non etiam in his, quæ certum est eius generis non esse. Ex quibus constat, non venire in hoc legatum conceptum apposita dictione, seu, argentum potorium & escarium, & tamen in dict. vers. si cui. apparet, escarium argentum etiam potorium continere. Si cui, inquit, escarium argentum legatum sit, solùm debebitur quod ad epulandum in ministerio habuit, id est, ad esum & potum, vnde & de aquiminario dubitatum est, & puto contineri, nam & hoc propter escam paratur. Hæc sunt Vlpiani verba. hæc inquam inductio, ni fallor, nequaquam conuincit communem opinionem falsam esse. Primum etenim constat id dicto §. argento potorio, ea verba Iurisconsulti esse, non testatoris, nec legatum ibi scriptum fuit adiecta dictione, seu, Argento, inquit, potorio vel escario legato, quasi dixerit, cùm ab aliquo legatum fuerit argentum escarium, vel legatum fuerit argentum potorium. deinde verum est, argentum escarium continere argentum potorium, quod ad epulandum testator in ministerio habuit, non autem omne argentum potorium, illud nempe, quod ad epulas minimè pertinebat. Sic sanè in dicta l. pediculis. §. argento. non fuit scriptum legatum à testatore apposita dictione alternatiua, vel disiunctiua. & licet ita scriptum foret, non est omninò certum, argentum escarium, veluti genus potorium continere. Imò & si argentum escarium, vt genus, potorium comprehenderet, non potest verè deduci ex dicto §. argento potorio. in id legatum vtrunque argentum, & escarium & potorium non venire: siquidem consuetudo testatoris spectanda est ad hoc, vt dignoscatur quod sit argentum escarium & potorium, cùm hoc, non aliud veniat in legatum. Quanquam maximum argumentum est, argentum escarium vt genus, potorium non continere, quod Iurisconsultus scribit in ea l. pediculis. versi. quidam primipilaris. legato argento escario, dubium fuisse, an in legatum venirent vasa argentea, quibus testator potabat & edebat, & responsum est, ea in legato contineri. Sed profectò, si argentum escarium etiam vasa potoria indistinctè contineret, nulla ratione poterat controuerti, an vas argenteum potorium, simul & escarium in legatum veniret, cùm alioqui potorium tantùm in legato contineretur. quibus exactè pensitatis, non video ex dictis Iurisconsultorum responsis, communem adsertionem posse refelli.

ARGVMENT. CAP. VI.

Vbi de paupertate, aut diuitijs tractatur, cui incumbat qualitatis huius probatio.

SVMMARIVM.

- 1 Præsumptio iuris transfert in aduersarium onus probationis, etiamsi is reus sit.
- 2 Allegans paupertatem, vel diuitias proprias, seu alterius: tenetur eam qualitatem probare.
- 3 Paupertas probatur eo ipso, quod allegatur, Titium habere tot bona, & non plura, nisi contrarium probetur.
- 4 Intellect. text. & eius, quod Accursius adnotauit in l. cùm de lege. ff. de probat.
- 5 Petens alterius tanquam intestati hæreditatem, satis probat intestatum deceßisse eo ipso, quod hoc allegat, nisi contrarium probetur. & inibi examinantur verba Bart. in l. is potest. ff. de acquir. hæred.
- 6 Qui petit alterius hæreditatem, dicens, se illi intestato esse consanguineum proximiorem, eo ipso hoc probat, donec aliud appareat.
- 7 Vxor tenetur probare arrbas sibi promissas non excedere decimam bonorum mariti partem.
- 8 Paupertas qualiter probetur, & ibidem latè examinantur à Bartolo scripta in l. si constante ff. soluto matrim. quæstio. 1. & 2.

CAPVT VI.

SAEPISSIME in iudicijs, ac controuersijs forensibus oportet discutere, sit ne quis diues an pauper? habeat, habuerítue bona tempore mortis? & tunc solet dubitari, cui litigantium, reo an actori onus probandi hanc qualitatem incumbat, cùm eo non probante, qui probare tenetur, alter sibi suffragantem habeat iuris præsumptionem, quæ in aduersarium transfert probandi onus. Paria etenim sunt, vel quod quis probet, vel quod habeat præsumptionem iuris pro se, cùm ea præsumptio iuris dicatur probatio liquidissima: tex. in l. licet Imperator. ff. de lega. 1. vbi Alex. & Ias. in gl. in l. si tutor petitus. C. de peri. tuto. gl. in l. 2. C. de errore calculi. l. si credi. C. de pign. actio. l. in testa. C. de testa. mili. notat Bar. in l. in illa. ff. de verb. obli. in fi. facit tex. in l. ab ea. ff. de probat. & est optimus in l. si extraneus. vbi Alberic. Fulgo. & Ias. 6. notab. ff. de condict. ob caus. text. & ibi Abb. in cap. quia verisimile. de præsumpt. plura Hippol. in singul. 451. idem in l. 1. §. si quis dicatur. ff. de quæstionibus, & in rub. de probatio. nume. 183. Felin. in rub. de probat. col. 1. Alciat. de præsumptionib. 3. parte. num. 3. Plurimùm ergo refert, scire, an quis præsumatur diues, an pauper, vt sciamus, quis teneatur diuitias, vel paupertatem probare, qua in re duę solent discuti opiniones, quarum prima sic ad quæstionem respondetur.

Qui diuitias, vel paupertatem allegat ad propriæ intentionis comprobationem, eam qualitatem probare tenetur, siue is actor sit, siue reus, ea ratione, quòd qui aliquid asseuerat, id verum esse, ostendere tenetur. glo. in l. si verò. §. qui pro rei qualitate. ff. qui satisd. cogant. quæ alibi non reperitur secundum Bald. ibi. est ordinaria secundum Aretin. in l. maritum. col. 1. ff. sol. matrim. commendat Bald. in l. non prius. C. quando fisc. vel priuat. in princi. Decius consi. 120. Soci. consi. 24. lib. 1. col. antep. Roderic. Xuares in l. 1. tit. De las arras. versi. circa hanc. Hanc opinionem fatentur communem esse eam sequuti Bologni. consi. 59. col. pen. & Alciat. de præsumptio. reg. 2. præsumpt. 27. nume. 4 probatur, nam qui seipsum vt pauperem à munerib. excusat, eam qualitatem probare debet. l. cura. §. deficientium. ff. de munerib. et honor. §. item propter. Inst. de ex. cusat. tutor. Sic patronus petens vt pauper alimenta à liberto, probare debet paupertatem. l. vlt. ff. de liber. agnoscend. & qui alium reijcit tanquam pauperem, id probare debet. l. si creditores. §. vltim. ff. de priuileg. credito. l. prima. §. si magistratus. ff. de magistrat. conueni. l. ex persona. C. de probatio. & in l. non est necesse. C. eo. tit. Deinde hoc constat, quia nemo nascitur diues, cap. sicut hi. 47. dist. Aretin. consi. 66. col. 6. Lucas à Penna in l. 2. col. 6. C. quand. & quib. quarta pars debeatur. Vnde qui diuitias ad aliquid obtinendum, aut ad excusationem allegauerit, eas probare tenetur, ad idem l. non prius. C. quando fisc. vel priua. non prius, inquit Imperator, ad eos, qui debitoribus fisci nostri sunt obligati. Actionem fiscalem extendi oportêre, nisi poterit probari, principales reos idoneos non esse, certissimi iuris est. optimus text. in l. cùm de lege. ff. de probat. vbi probare tenetur hæres quantitatem rerum testatoris, cùm allegat hæreditatem soluendis legatis non sufficere, & ideò Falcidiam deducendam esse.

Secunda opinio pass im ad huius quæstionis resolutionem tradita adseuerat, allegantem paupertatem ad aliquid obtinendum, eam legitimè probare eo ipso, quod asseruerit, eum tot bona habêre & non plura. Nam qui eum plura bona habêre dixerit, id probare tenebitur. glo. insignis in d. l. cùm de lege. vbi Angel. Bar. in l. 1. §. si vsusfructus. ff. de l. falci. idem Bar. in l. si constante. quæst. 1. ff. solut. matrim. Quo in loco hoc verum esse censet, etiamsi de maximo tractetur præiudicio. quam sententiam communem esse fatentur Corneus in l. vlti. §. licentia. C. de iure deliber. Ripa in d. l. si constante. num. 18. vbi Alex. nu. 7. scribit, eam in praxi esse maximæ authoritatis. Fatetur etiam esse communem Carol. Ruin. consi. 91. colu. 2. lib. 5. eamque defendit Ioan. Crot. in d. l. si constante. 2. lectione. nu. 34. idem tenet Guido Papa. q. 142. & Fel. in c. ad aures. nu. 4. de rescript. ex eo, quod quilibet præsumitur pauper. Probatur item ex eo, quod negatiua propria natura sit difficillimæ, & sanè impossibilis probationis. c. bonæ. in 1. de elect. c quoniam contra. vbi Lanfr. & Dec. in princi. de probatio. l. actor. C. de probat. c. super hoc. de renuncia. latè Ripa in cap. cùm ecclesia. de causa poss. & propri. num. 70. Ioan. Igneus in l. necessarias. §. non aliàs. ff. ad Syllani. nu. 58. & ideò eius probatio non incumbit eam alleganti. Quam ob rem prædicta Accur. & Bar. opinio vera videtur, quam etiam communem esse asserit Alciat. de præsumptio. reg. 3. præsumpt. 20. & constat ex notatis per Alexand. in rub. ff. de noui oper. nunciat. col. penu. & eam itidem in praxi seruari scribit Bald. consi. 318. lib. 1. nu. 2. Idem & communem esse fatetur Curti. Senior consi. 27. col. 9. versi. sed contra præmissa. Quod verbum esse maximi momenti apud iudices ignaros asserit Ripa in dict. cap. cùm ecclesia. nume. 84.

Verùm huic sententiæ obstant plura, Primùm locus Iurisconsulti in dicta l. cùm de lege. cuius hæc sunt verba. Cùm de lege Falcidia quęritur, hæredis probatio est, locum habere legem Falcidiam: quod cùm probare non potest, meritò comdemnabitur. Ex quibus verbis apparet, onus probandi hæredi incumbere. Et profectò si locus esset communi opinioni, probationis onus potius esset legatariorum, quàm hæredis. Et prætereà si admittatur eadem opinio, minimè continget, hęredem non posse probare locum fore legi Falcidiæ, cùm facillima sit peream adsertionem probatio, & tamen Iurisconsultus præmittit, hæredem condemnandum esse si non possit probare.

Secundò communis opinio falsa videtur, quia assertio illius, qui probare tenetur, probatio non est. l. eum qui. in princi. ff. de iureiur.

Tertiò est ad idem text. optimus in l. si creditores. ff. de priuileg. credit. vbi qui allegat aliquem pauperem esse, nec idoneum facultatibus, id probare tenetur.

Quartò hoc apparet, nam eo casu, quo quis probare tenetur, non dicitur probasse ex eo, quod contrarium non probetur ab aduersario, nisi adsit præsumptio iuris, vel quid simile, quod possit persuadere ipsum ita probauisse, vt nisi contrarium probetur debeat obtinere. tradit Alex. in Scholijs ad Bart. in l. quoties. §. 1. versi. sed errore. ff. de hæred. insti. ita intelligens gl. in c. pen. de except. & in cap. Sanctorum. de præscript. & in l. 1. C. de testam. mili. tex. in l. 2. C. qui testam. facer. possunt. l. super seruis. C. qui manumit. non possunt. & similes, à quibus solet adnotari, aliquid probatum esse eo ipso, quòd contrarium probatum non fuerit. Ex his etenim deducitur, Barto. conclusionem non posse iure procedere, nec in praxi admittendam fore, etiam si frequentiori doctorum calculo recepta sit. Nec quidem desunt authores, quib. Bar. sententia displiceat, nam eam reprobant, existimantes iure non procedere Paul Cast. in l. Mæuia. §. vlt. ff. solut. matri. Imol. Aret. Roma. Alex. nu. 7. & Ripa nu. 18. & contrariam veriorem esse. in d. l. si constante. sic & opinionem contra Bar. dicit tutiorem esse Carol. Ruinus d. consi. 91. quibus & hi subscribunt, quos statim referam ad intellectum. gl. in dict. l. cùm de lege. quæ Bartolo suffragari videtur.

Non obstat gloss. in dicta l. cùm de lege. quia inibi hæres reus erat, & ideò mirum non est, si ei satis fuerit asserere, tot & non plura bona esse in hæreditate, cùm actoribus legatarijs onus probandi incumbat, quod scribit Imol. in dicta rubri. de noui oper. nunciat. & sequuntur alij. Hoc tamen non conuenit, cùm ex eo, quòd & si hæres reus sit, ei incumbit probatio eius qualitatis, quam allegat ad propriæ intentionis exceptionem fundandam iuxta not. in dicta l. actor. & in l. 1. ff. de except. & in cap. cùm inter. eo. titu. in l. in exceptionibus. ff. de probationi. tunc etiam quod hic intellectus repugnat Iurisconsulto, qui probationem hæredi incumbere expressim scripsit. Quam ob rem hæc interpretatio non est admittenda, cùm nec conueniat legi nec vera sit. Qua ratione aduertendum est diligenter, quid senserit Accursius, is etenim dum citat text. in l. vlti. §. licentia. C. de iure deliberan. manifestè ostendit, tunc admittendum esse, quod ipse respondit, cùm hæres confecto inuentario, seu repertorio rerum testatoris, asseruerit, tot legata relicta fuisse à testante, totque bona in eius hæreditate mansisse, quot in eo repertorio censentur, & non plura. Nam cùm maxima sit præsumptio iuris in repertorij, & inuentarij fauorem, legatarij, qui plura dixerint bona à testatore relicta fuisse, id probare tenebuntur propter iuris satis vrgentem præsumptionem, quæ fauet hæredis assertioni, quæ probationis vim obtinet: Atque ita est intelligenda glo. in d. l. cùm de lege. & quod ab Barto. & alijs collegerunt, secundum Imolam Alexand. colum. penult. & Francisc. Niconitium in rub. ff. de noui oper. nunciatio. num. 269. Imol. Alexand. nume. 7. Aretin. Iason. nume. 131. Ripam nume. 20. & Crottum. 1. lectione. nu. 9. in d. l. si constante. Alex. & Aret. in l. in illa. col. penul. Alex. in l. decem. col. 5. ff. de verb. oblig. Iason in §. item si quis in fraudem. num. 70. de actio. eundem in d. §. licentia. Alciat. regu. 3. pręsumpt. 20. Iacobinum in d. l. cùm de lege. Socin. Iuniorem consilio 26. lib. 2. Roderic. Xuares in d. l. 1. versi. circa hanc partem. fol. vlt. & Ripam in d. cap. cùm ecclesia sutrina. nume. 83. quorum opinio, ni fallor, Communis est, & procedit, quia alioqui sequeretur, quod hæres subtraxisset bona hæreditaria, hoc verò delictum præsumendum non est, inuentario confecto. l. merito. ff pro socio.

Ex his poterit tractari, qualiter sit accipiendum, quod Ias. in d. §. licentia. & in d. l. si constante. scribit, dicens, gloss. in d. l. cùm de lege, volentem, negatiuam probari per assertionem negantis veram esse, vbi pro neganti adest iuris præsumptio non aliàs. Nam & Alci. dict. præsump. 20. existimat, non requiri necessariò iuris præsumptionem, vt negatiua per negantis assertionem probetur, sed satis esse quandam simplicem suspicionem, quæ minor sit iuris præsumptione. Ego sanè aliter quæstionem istam intelligendam esse censeo: siquidem is, qui tenetur probare negatiuam, eam probare plenè debet eo modo, quo melius probari iure potest arbitrio iudicis, nec eius assertio sufficiet, nisi iuris præsumptione comprobetur, qualis ea est, quæ ex confecto inuentario deducitur, cum ab ea scriptura solenniter præmissa, donec probetur contrarium sufficiens probatio in hæredis fauorem moriatur. Vnde fit, vt eo casu, quo negatiua probanda est, non sit satis probata per negantis assertionem.

Secundò hinc constabit, an verum sit, quod plærique existimant, petentem hæreditatem alicuius, eo quòd ipse intestatus decesserit, satis probare intestatum decessisse, eo ipso, quòd hoc asseuerauerit, nisi contrarium probetur, quasi habeat pro se præsumptionem iuris, quæ dictet, præsumendum esse indubio, quem intestatum decessisse. Huius opinionis authores censentur Bart. num. 25. Alex. 19. Ias. 84. in l. is potest. ff. de acquiren. hæred. Alex. Corneus, Iason, Riminald. col. 2. Curtius Iunior nume. 5. Hieronym. cagnolus num. 64. in l. si emancipati. C. de collatio. Guliel. Bened. in cap. Raynucius. verb. & vxorem nomine Adelasiam. nume. 3. & verb. testamentum. i. in princi. de testam. Curci. Senior. consil. 27. colu. 9. versic. sed contra præmissam. Guido Papæ in tracta. de præsumptio. nu. 118. Quibus suffragari videtur, quòd facta non præsumuntur. l. in bello. §. factæ. ff. de capti. Ergo cùm testamentum ad factum pertineat, præsumendum non est, quenquam testatum decessisse. Hæc verò ratio parùm vrget, siquidem ex ea sequitur, non præsumi factum fuisse testamentum, & ideò allegantem testamentum, id probare debere, non tamen ex hoc infertur, præsumi testamentum factum non fuisse, & ideò allegantem, intestatum aliquem decessisse ad eius intentionem probandam, non teneri id probare: vtrunque enim manet absque aliqua iuris pręsumptione. Quam ob rem, qui dixerit, aliquem intestatum decessisse, non videtur immunis ab onere probandi, saltem non conuincitur prædicta ratione, nec probatur Doct. communis opinio, maximè quia iuxta Bar. communiter receptum in l. in illa. ff. de verb. oblig. is qui allegat, aliquid factum non fuisse, ad obtinendum, vel ad fundandam propriam intentionem probare, quod asseuerat, tenetur meliore modo, quo possit l. penul. §. docere. ff. ne quis eum, qui in ius vocat. est. l. si quis consortium. C. de fabricens. lib. 11. l. magis puto. §. ne passim. ff. de reb. eorum. gl. in cap. bonæ. in 1. & ibi Abb de elect. & in c. dudum de præsumpt.

Deinde Bart. cui cæteri consentiunt, & quem huius sententiæ primum authorem esse existimant, non adserit id, quod communiter adnotatur. Is enim scribit, petentem hęreditatem alterius intestati, satis probare, aut certum esse, eum intestatum decessisse, si communis opinio vulgi habeat, eum intestatum mortem obijsse. Quo quidem casu communis illa vulgi æstimatio maximam præsumptionem exhibet, dicenti, defunctum intestatum decessisse, & ea ex causa mirum non est, onus probandi hanc negatiuam ei non incumbere. Adhuc tamen, ne tot Doctorum authoritati succenseamus ex Bartolo hoc adnotantium, eius verba, vt vulgò circumferuntur, adijciam. Sed hoc, quod dicit ab intestato, illa est merè negatiua, scilicet quod testamentum non fecit, qualiter ergo hoc scire poterit? Respondeo ex opinione communi, quantum cum veritate concordat vt dicto §. quod dicitur. si verò communis opinio est, quod testamentum non fecerit, eo ipso quod hoc allego, scilicet testamentum non factum, probata est intentio mea, nisi per aduersarium aliud probetur, vt l. cùm probatio. & ibi notat de probatio. Sed si opinio est quod testamentum fecerit, tamen non reperitur, &c. Ex his verbis apparet, primum & secundum casum eundem esse, & idem à Bart. responderi in versi. si verò. quod responderat in versicul. ex opinione communi. & hoc repugnat proprietati dictionis, si verò, quæ distinctum casum ostendit saltem in facto.

Erit profectò fortasse verior lectio ea, quæ tria in responsione absoluit. Primum quando est communis opinio quod testamentum non fecit. Secundum, vbi communis opinio nihil dictat, nec aperit, testamentum defunctum non fecisse. Tertium quid quando communis opinio habet, testamentum factum fuisse. sic sanè apud Bartol. versic. si verò, legendus erit in hunc modum. Si verò communis opinio non est, quòd testamentum non fecerit, eo ipso quod hoc allego, scilicet testamentum non factum, probata est intentio mea, nisi per aduersarium aliud probetur vt l. cum de lege. & ibi not. suprà de probatio. itaque iuxta literam istam meritò Bart. pro communi opinione adducitur. Verum quod magis candem sententiam comprobat, & à fortissimis obiectionibus tutatur, illud est, quod præsumitur, quenquam in dubio intestatum mortem obijsse. Quę quidem præsumptio in aduersarium transfert onus probandi. hoc deduci potest ex l. si emancipati. C. de collat. quam Roman. ibi conatur ad contrariam partem inducere. Hæc sunt eius verba. Si emancipati, vtrique à patre fuistis, collatio cessat, sin autem frater tuus in potestate patris mortis tempore fuerat, nec vllum testamentum relictum, vel nouissimum iudicium communis patris, teq́ue emancipatum probatum fuerit, ab intestato te ad successionem paternam venientem, ad collationem forma perpetui edicti certo iure prouocat. Hactenus Imperator in hunc sensum, ab intestato collationi locus est inter vos fratres, si nec probatum fuerit testamentum aliquod à patre conditum, nec te emancipatum fuisse. Igitur sicut collationem recusans tenetur probare, se emancipatum fuisse, quia præsumitur patria potestas, ita & tenebitur probare patrem testamentum fecisse, non alia ratione, quàm quod præsumatur eum decessisse intestatum, quod Curtius Iunior in d. l. si emancipati. aduersus Rom. considerat, contrarium nempe non præsumi quem intestatum decessisse, & id allegantem probare plena probatione debere tenent Roma. & Deci. in d. l. si emancipati. col. 2. Aretin. in l. sed si de sua. nu. 4. ff. de acquir. hæred. sensêre Bar. in cons. 90. num. 10. & Specul. titul. de testament. §. sequitur videre. nume. 16. quorum opinio fulcitur his, quæ modò explicuimus aliquot contra communem considerantes. Et nihilominus prior sententia, quia frequentiori calculo probata, æquior est & fortasse verior, in praxi obtinebit.

Tertiò ab eadem radice procedit quod Cuma. scribit in d. l. is potest. & in l. sed si de sua. eod. titul. tenens, agentem ad alterius hæreditatem tanquam ab intestato sibi delatam, eo quod proximior consanguineus sit, satis probare, se esse proximiorem consanguineum eo ipso, quod probat se esse consanguineum, atque asseueret, & dixerit, nullum esse defuncto proximiorem. Nam ex assertione ista dum contrarium probatum non fuerit, præsumitur à iure, actorem esse proximiorem consanguineum. Cumano subscripsère Alexand. numer. 15. Iason numer. 83. in dicta l. is potest. Ludouic. Roman. in l. hæres institutus. in fine. ff. de acquirend. hæred. Quasi non probato, quòd defunctus liberos, aut proximiores consanguineos habeat, sit maxima pręsumptio in actoris fauorem. ad idem facit quod Rip. post Angel. in l. ex facto § si quis autem. numero 9. adnotauit, substitutum Sempronio ea conditione, si sine liberis decesserit, mortuo Sempronio posse agere ad fideicommissum, asserendo, eum sine liberis decessisse, & aduersario incumbere probationis onus. Et licet Paragraphus ille, Si quis autem. pro Cumano citetur, verè nihil probat, quemadmodum statim dicemus eo capit. quo tractabimus interpretationem. l. si inter. ff. de rebus dub. Sicut nec Cumano suffragantur tex. in l. si auiæ. C. de succes. edict. & l. amitæ. C. com. de successioni. Tandem plurimum isthæc opinio ab ea, quam proximè communem esse diximus, pendet. Et nihilominus Cumani sententiæ aduersantur. Aretin. in dicta l. sed si de sua. num. quarto. Ang. Aret. in §. actionum. de actionibus. column. vltim. Socin. Iunior con si. 26. lib. 2. sensit hoc ipsum Speculat. titu. de testa. §. sequitur videre. numero 16. Sed quia præcedentem dicimus magis communem videri, opinio Cumani admittenda est, vbi actor probat, se consanguineum esse defuncti in certo consanguinitatis gradu, non enim sat erit probare simpliciter consanguinitatem. sicuti Cuma. & alij sentiunt, & in specie tradit eleganter Deci. consi. 321. nu. 13

Quartò, ex premissis deducitur intellectus ad regias constitutiones, quibus cautum est, arrhas vxori à marito in præmium pudicitiæ virginalis, vel vidualis dandas, non posse excedere decimam partem bonorum, quæ eo tempore maritus habebat. l. 1. tit. 2. libro tertio. fol. 50. Tauri. Dubitari etenim solet: vxore agente ad arrharum solutionem, an ea teneatur probare, quantitatem promissam arrharum titulo non excedere decimam bonorum mariti partem. Qua in re cùm ipsa vxor arrhas sibi promissas simpliciter petat, & aduersarius obijciat, non potuisse eam quantitatem promitti, quia maritus non habebat tot bona, ex quibus arrhæ promissæ pro decima tantùm parte deducerentur, videtur non vxori, sed reo incumbere onus probandi, arrhas decimam partem excedere, & sic oportebit reum probare inopiam & paupertatem mariti, respectu quantitatis arrharum. Contrariam sententiam probare conatur Rode. Xuares in d. l. 1. versi. circa hanc partem, ex eo, quòd vxor, dum certam quantitatem arrharum tit. petit. censetur allegare ad propriæ petitionis fundamentum, qualitatem hanc, scilicet, maritum tot bona habuisse, quot sufficerent ad arrhas illas constituendas intra decimam bonorum partem, cùm alioqui eas petere non possit, & ideo hoc probare tenetur iuxta glo. in d. §. qui pro rei qualitate. Et prætereà colligit hanc sententiam ex glo. in d. l. cùm de lege. ff. de probatio. quam huic dubitationi aptare contendit. Et profectò perpensa ista vltima consideratione, cùm gloss. prædicta maximam authoritatem habeat, mirum non est, in praxi circa legem Regiam opinionem à Roderico relatam, receptam fuisse, tametsi non seruetur exactè. quod glo. in d. l. cùm de lege. & sequaces requirunt. Prior verò ratio mihi non placet: si quidem vxor petens arrhas, & earum ratione certam quantitatem, nihil aliud allegat, nec asseuerat, maritum diuitem fuisse: imò reus aduersus vxoris actionem opponit mariti inopiam ad propriam exceptionis intentionem fundandam, vt patet. Sic & legatarij agunt aduersus hæredem ad legata, quæ iure obtinere non possunt vltra dodrantem hæreditatis, nec probare tenentur testatoris diuitias: hærede opponente hæreditatis paupertatem: imò ei probatio incumbit. text. in dicta l. cùm de lege. sicuti passim ab omnibus intelligitur, & verè intelligendus est. Quandoque tamen solet hæres mariti condemnari in ea quantitate, quæ arrharum iure ab vxore petitur, etiam si ea non probet, arrhas promissas intra limites partis decimæ bonorum mariti contineri, vbi adsunt aliquot præsumptiones, quibus quodam modo iudices persuadentur, promissam quantitatem decimam bonorum mariti partem non excedere, id etenim plerunque iure fit. Et idem seruatur, quando vxor arrhas possidet, & ab hærede mariti conuenitur ea ratione, quòd asserat, non potuisse dari vltra decimam bonorum partem. Nam hærede mariti non probante plenè, quod asserit, & sic arrhas excedere decimam bonorum partem, etiam vxore nihil probante ipsa absoluitur. Quod expressim Rode. Xua. adnotauit in d. l. 1. versi. circa hanc partem. ad fin. Et præsertim ita erit pronunciandum, quia principalis hac de re opinio non omnino vera est, imo poterit meritò suspecta pluribus videri.

Qualiter Paupertas probetur, arbitrio iudicis relinquitur. gloss. communiter ibi recepta in Authent. Prætereà. C. vnde vir. & vxor. Alberic. in l. nonnulli. ff. de accusatio. Bartol. quem cæteri sequuntur in d. l. si constante. numer. 14. vbi Alexand nume. 13. & Ripa nume. 30. idem Felin. in cap. si qui testium. de testib. Calcane. consi. 8. colum. 8. idem tenet, dicens, hanc opinionem communem esse Bartol. Socin. consilio 30. libro quarto. column. secunda, cui Corneus ibidem subscribit.

Qua ratione tollitur controuersia, qua dubitari solet, quis dicatur pauper ad effectum, vt à testimonio repellatur. Nam ex l. 3. in princip. ff. de testib. vbi gloss. & l. 8. titul. 16. part. 3. deducitur propter nimiam paupertatem testis, eius fidem non esse integram, nec ei omnino credendum fore: idem præsertim in causis capitalibus scribunt Ioan. And. & Imol. in d. cap. si qui testium, vbi Areti. & alij, & Ioan. Crottus in tractat. de testib. numer. 24. versic. circa tertiam. Contrarium adnotante Speculatore. tit. de teste. §. 1. versicu. item si pauper. modò tortus quæstionibus testimonium pauper dixerit, cui refragatur tex. in l. diuus. §. vlt. & quod notat Bartol. in l. ex liberto. in prin. ff. de quæstio.

Ex contrario, paupertatem non obesse testimonio, modò testis honestus sit, verissimè, ni fallor, tradunt gloss. & ibi Flori. in dicta l. tertia. glos. & Doctor. in dicto capit. si qui testium. & in §. si testes. versi. locuples. 4. q. 3. Cynus in l. 3. quę. 7. C. de reb. credit. tradit Hippol. in dicta l. ex libero. & Deci. consi. 163. Omnia tamen ista, quę hac dere in vtranque partem adduci possunt, iudicis arbitrio relinquuntur. Is enim considerabit prudenter, an paupertas fidem testimonij diminuat: quantaq́ue fides pauperi testi adhibenda sit. secundum Alberic. in dicta l. 3. in princip. Abb. Barb. & Felin. numero 8. in dicto capit. si qui testium. Aufreri. in tract. de reprobatio. testium. numero 78. sensêre Iacob. Butr. & Saly. in d. l. 3. & Alex. consi. 237. lib. 6. col. 1. vnde constat, quandoque & frequentissimè, testem diuitem præferendum esse pauperi. Deci. in dicto cons. 163. co. 4. Ioan. Crottus in d. l. si constante. 2. lectione. numero 41. & ibi Ripa 33. Ex quo etiam apparet, vel iuxta prædictam resolutionem intelligendam fore, vel falsam esse glo. in auth. de hæred. & falcidia. §. si verò. versic. facultatem, quam plerique passim miris præconijs exaltant & sequuntur: dum docet, in qualibet causa etiam ciuili non posse in testem admitti eum, qui non habuerit in bonis tantùm, quantum causa ipsa, quæ in iudicio agitur, æstimatur. Reprobant enim eam Iason. in dicta auth. prætereà. colum. penulti. idem in dicta l. si constante. numer. 152. & ibi Crot. & Ripa. Deci. in dicto consi. 163. col. 4. Rursus idem Iason. in l. 2. in princip. ff. qui satisd. cog. Quorum rationes eò tendunt, vt vel falsum sit, quod gloss. scripserit, vel vt modò diximus intelligendum. Quamuis ab Alexand. consilio 15. libro tertio. opinio. Accursij probetur. Aduersus quos, cùm nihil certum sit in hoc iure definitum, adducitur iurisconsultus in l. 1. ff. de iure delibe. text. item in c. de causis. de offic. deleg. quibus constat, tunc arbitrio iudicis locum omnino fore. quod in hac specie Bartolus sensit in dicta l. si constante. 4. col.

Cæterùm, paupertas probari plenè potest, & sine gatiua sit eius assertio, per testes, scilicet deponentes, Titium habere tot bona, & non plura, adiecta ea ratione, quia si plura Titius haberet, testes hoc scirent, nec possent ignorare inspecta peculiari & certa scientia, quam habent de eius patrimonio. gloss. singul. in authent. de hæred. & falcid. §. si verò adsunt. verb. & vidisse. quam ad id Roman. inducit consilio 245. gloss. apertior in l. 1. in princip. ff. de itinere actuq́ue priuat. quam dicunt singular. esse Paul. in l. 1. ad finem. ff. si certum petat. & Lanfranc. Orianus in cap. quoniam contra. de probatio. num. 14. commendat. Ripa in capitul. cùm ecclesia sutrina de caus. poss. & propriet. nume. 86. quod est notandum.

Item satis probatur paupertas per excussionem mandato iudicis factam. text. in authent. præsenti. & ibi notatur. C. de fideiuss. & in l. vlti. ff. si cert. pet. notat Iason in dicta l. si constante. ff. solu. matrim. nume. 138. modò hæc excussio ita fiat, vt diligenter inquiratur de omnib. bonis. Et hæc sufficient etiam, vbi agitur de maximo præiudicio: siquidem ex his arbitrabitur ęquissimè iudex, paupertatem probatam esse, quæ plenè probanda est regulariter, & maximè, quando mulier ob inopiam viri agit ad dotem aduersus rerum, quæ mariti fuerunt, possessores actione hypothecaria: licet adhuc matrimonium constet. Bartol. & ibi Doctor. in dicta lege. si constante. numero 15. quorum opinionem fatentur eam sequuti communem esse Ioan. Lupi. in capitul. per vestras. de donation. inter virum & vxorem. §. 18. numero vltim. & Bald. Nouel. de dote. par. 9. priuilegio 12. Quod si tractemus de modico præiudicio alterius: vtpote, si constante matrimonio vxor aduersus maritum agat propter inopiam, seu quia is malè vtatur bonis, ad dotis restitutionem, vel ad eius depositionem iuxta l. vbi adhuc. C. de iure dotium dicta l. si constante. cap. per vestras. satis probabitur mariti paupertas per vulgi opinionem. Bartol. in d. l. vbi adhuc. & in dicta l. si constante. 2. quæstion. quem cæteri frequentissimo consensu sequuntur ibidem. & Ioan. Lupi in dicto §. 18. nume. 31. gloss. communiter recepta in dicta l. vbi adhuc. Et licet tex. in dicta l. si constante. requirat, euidentissimam inopiæ probationem, atque vbi euidentissima probatio exigitur, minimè sufficiat fama, nec vulgi opinio, quemadmodum ex tex. ibi colligunt Ioan. Andræ. & Docto. in capitulo primo. de exceptio. in 6. Roman. singul. 198 Deci. in c. 1. de appella. num. 23. Felin. in rubri. de probatio. colu. 2. & 3. Ex quibus apparet, non sufficere probationem semiplenam, quoties euidentissima probatio requiritur. Tamen secundum materiam subiectam, quæ iure quasdam, ob difficultatem probationis, & ob modicam alterius læsionem, probationes admittit: probatio euidentissima ea censetur, quæ in eo casu à lege sufficiens existimatur secundum Bartol. Cuman. Alexand. Crottum secunda lectione, numero 36. Ripam column. 6. in dicta l. si constante. Deci. in rubric. de probat. colum. penul. & probatur in l. in tempus. § 1. ff. de hæredit. instit. & l. si plurib. ff. de legat. 1. tradit. Hippol. in rubric. C. de probatio. nume. 7. & sequen. ac tandem ist hæc Bartol. solutio communis est, sicuti dicto numer. 36. Crot tus asserit. sic Barto. ipse in dicta l. si constante. num. 11. scribit, vbi à lege requiritur euidentissima probatio eius, quod in affirmationem cadit, necessariam esse probationem, quæ notorium esse ostendat, cùm affirmatio notorij qualitatem commodè patiatur. At si à iure euidentissima probatio exigatur, eius, quod negatiuè proponitur, nec loco aut tempore restringitur, tunc non esse præcisè necessariam probationem, quæ notorium significet, cùm ea dari nequeat, ex eo, quòd negatio simplex non capiat, nec patiatur notorij probationem. l. actor. in fine. C. de probationibus. Ponit Bartol. exemplum vtriusque partis distinctionis ex eo, quod hoc capite disputamus, scilicet habere Titium tot bona, tot res, cadere potest in notorij probationem, non habere Titium bona, non patitur commodè hanc notorij qualitatem. Ex quibus Bartol. verbis deducit Alexand. factum affirmatiuum, habens naturam actus transitorij, & momentanei, posse effici notorium. Quod Ripa ibi nume. 24. improbat, dicens, factum momentaneum, & transiens nequaquam posse notorium dici, nec censeri. Auth. qui semel. C. quomod. & quand. iud. idem Bart. in l. hæredes palam. in prin. ff. de testa. idem Bart. in l. ab accusatione. §. nunciatores. ff. ad Turpilli. notatur in l. ciues. C. de appellat.

Verum immeritò Bar. reprehenditur: primò quia ipse non agit de actu momentaneo, vel transeunti, sed de permanenti, qui proculdubiò notorius esse potest, quod constat: siquidem Titium habere tot bona, plura iugera, amplum patrimonium, ad actum pertinet permanentem: non momentaneum. Et prætereà verissimum est, quod ex Bartol. Alexand. adnotauit. Nam crimina frequentissimè momentanea sunt, & transeuntia, & tamen notoria sæpissimè censentur. cap. euidentia. de accusa. l. ea quidem. C. eo. titu. dicto §. nunciatores. gloss. in cap. de manifesta. 2. quæst. 1. Atque ita hanc opinionem sensit Bartol. in l. si verò. §. qui pro rei qualitate. ff. qui satisd. cog. quo in loco Alex. & Ias. col. 1. expressim eam sequuntur, & idem inibi eleganter Bart. Soci. dicens, communem esse, quam & Alex. sequitur in d. l. si constante. nu. 10. vbi eam esse communem asseuerat. Nec oberit text. in d. Authent. qui semel. quoniam ex eo tantùm deducitur, facilius transire in notorium id, quod habet causam successiuam & permanentem, quàm quod eam habet momentaneam, & transeuntem. Vnde non negat text. ille etiam hoc vltimum posse in notorium transire. Et ideo defenditur, quod Alexand. scripsit, licet id non rectè à verbis Bart. collegerit.

Item idem Alex. nu. 11. in dicta l. si constante. colligit ex Bart. negatiuum factum non posse notorium esse, factum autem intelligo negatiuum impropriè quidem, id est, aliquid non contigisse. idem tenet Imol. in l. decem. ff. de ver. obl. & id omnino verum est iuxta sensum statim explicandum. Obijcitur etenim Bartolo, quòd negatiua assertio probari potest per confessionem alterius litigantis. ca. 1. de confes. in 6. & per instrumentum, & tamen per ista notorium quid efficitur. ca. cùm olim. de verb. sig. Sed hæc vera sunt de notorio iuris, non de notorio facti, quod Bart. tract. vti ibi intellexêre Ioan. Crot. 2. lect. n. 40. & Ripa. n. 25. Deinde aduersus Bar. adducitur text. in l. cùm quidam. §. quod dicitur. ff. de acquir. hæred. vbi fœminam non esse prægnantem, potest esse notorium. Sed & id locum obtinet in negatiua restricta ad aspectum, & similia signa, quibus res certa solet effici. Barto. autem loquitur de negatiua vaga secundum Iason. in d. l. si constante. nume. 140. & Ripam. nu. 25. sensit Anton. Butrius optimè in capi. vestra. de cohab. cleric. nume. 37. sic intelligens tex. in cap. dudum. de elect. c. si forte. eo. titul. in 6. quę contra Bart. possent induci. Vltimo Bart. refragatur, quod idem Barto. communiter receptus tradit in l. decem. ff. de verb. oblig. & in l. vltim. ff. si certum peta. & in Authen. hoc nisi debitor. C. de solutioni. scribens, posse notorium effici, & censeri, Titium non esse soluendo præmissa diligenti excussione. Ad hoc tamen respondetur, id procedere quo ad notorium præsumptionis, de quo Bart. in dicta l. si constante. non tractat, sed potius de notorio facti & veritatis, sicuti explicant ibi Iason. & Ripa. Fit igitur, vt negatiua vaga notoria esse non possit, quantum ad notorium facti & veritatis.

Ex his apparet, quid dicendum sit ad id, quod Bart. in l. rebus. ad fin. C. de iure do. docet, nempe testes deponentes de inopia mariti in specie. dicta l. si constante, minimè concludere, nisi addiderint, manifestum esse, maritum esse pauperem, Hoc probat ex verbis d. l. si constante. dum ibi iurisconsultus requirit euidentissimam inopię probationem. Bar. sequuntur Alex. in d. l. si constante. num. 16. & Ioan. Lupi d. §. 18. col. vl. quod dubium est, si consideremus, euidentissimam probationem in hac specie eam censeri, quę iuxta materiam subiectam sufficiens sit arbitrio iudicantis: quemadmodum Bart. ipse voluit in dicta l. si constante. Et ideo, si testes asseuerantes, maritum esse inopem, aut pauperem eo modo, quo paupertas probari potest, & proprij testimonij rationem reddiderint, sufficienter probabunt inopiam viri, & paupertatem: licet non dixerint, manifestam esse mariti paupertatem, quod video placuisse Ioanni Crotto in d. l. si constante. prima lectio. numero 18. & 2. num. 44.

ARGVMENT. CAP. VII.

Duobus simul naufragio, ruina, aut belli conflictu pereuntibus: uter eorum præsumatur prius deceßisse?

SVMMARIVM.

- 1 Pupillaris substitutus non est admittendus, nisi probet pupillum intra pupillarem ætatem obijsse, & nu. 6.
- 2 Viro & fœmina simul extinctis, an præsumatur fœminam præmortuam esse, & nu. 10. vbi Regia Partitarum constitutio expenditur.
- 3 Lucri adquisitio delata, si in matrimonio vxor decesserit, locum habet viro & vxore simul ruina pereuntib. vbi latè tractatur intellect. l. qui duos. §. si mulier ff. de reb. dub.
- 4 Vbi lucri iam ferè adquisiti resolutio fit, præmoriente altero ex duobus, qui tamen simul ruina, vel incendio perierint, adhuc obtinet conditio lucri, nec defecta censetur.
- 5 Intellect. l. cùm hic status. §. si ambo. ff. de dona. inter vir. & vxor. & l. si inter. ff. de reb. dub.
- 6 Latè examinatur intellect. l. ex fact. §. si quis autem in 1. ff. ad Trebel.
- 7 Quoties ad lucri adquisitionem necessarium est, alterum ex duobus præmori altero superstite, tunc ambob. simul extinctis deficit conditio lucri.
- 8 Vera ratio ad text. in l. quòd de pariter. ff. de reb. dubijs & l. si inter virum. & l. qui duos. §. si maritus. l. idem est. l. sed & in illo. eod. tit.
- 9 Intellectus ad tex. in l. si inter socerum. ff. de pact. dotal.
- 10 Intellectus. l. qui duos. §. si cum filio. ff. de reb. dub.

CAPVT VII.

EXTAT Pauli Iurisconsulti responsum sub rubrica. ff. de rebus dub. in hæc verba: Si inter virum & vxorem donatio facta fuerit, priore defuncto, cui donatum est, ad eum res redit, qui donauerat. Quòd si simul tam is, cui donatum est, quàm is, qui donauerit: quęstionis dicendæ gratia magis placuit, valere donationem, eo maximè, quòd donator non superuiuat, qui rem concedere possit. Hactenus Iurisconsultus, ex quo aperti iuris est, donationem inter vir. & vxo. validam manere, & confirmari, si vterque simul moriatur, ita, vt non constet. donantem superuixisse. Hoc idem comprobatur ex l. ex facto. §. si quis autem. ff. ad Trebel. vbi patre, & filijs simul ruina, seu naufragio pereuntibus, substitutus patri ea conditione, si sine liberis decesserit, admittitur, ac si constaret patrem post filios decessisse, censeturq́ue conditionem prędictam euenisse. Quam decisionem scribit singularem esse Socin. consil. 89. colum. 4. libro 1. ex ea deducens, præsumendum esse, institutum, cui datus sit pupillaris substitutus, mortem obijsse intra pupillarem ætatem fauore substitutionis, vt ei locus sit. Idem notat Deci. in capi. in præsentia. de probatio. num. 50. His accedit text. in l. qui duos. vers. si cum filio subst. §. cum bello. ff. de reb. dub. vbi liberto cum filio simul pereunte, ob fauorem patroni præsumitur filium prius, quàm pater decessisse. Sic & in fauorem donationis, ne actus inualidus sit, præsumitur maritum prius, quàm vxor perijsse. Quod & suaderi potest ex l. nihil interest. vbi Accursi. ff. de adult. Ex quo à quibusdam adnotatum est, viro & fœmina æquis vulnerib. percussis, diutius ea tolerare fœminam, quàm virum, quod tamen in Epitome de sponsalibus. 2. part. capi. 3. §. 4. nume. 10. in d. l. non probari ostendimus. Et nunc quatenus ad hunc tractatum attinet, verius esse videtur, simul pereuntibus fœmina & viro præsumendum esse, virum diutius vixisse, & fœminæ superstitem fuisse, propter imbecillitatem corporis, & quia mares robustiores sunt fœminis. text. sing. in l. qui duos. §. si maritus. ff. de reb. du. Si maritus, inquit, & vxor simul perierint: stipulatio de dote ex capitulo, si in matrimonio mulier decesserit, habebit locum, si non probatur illa superstes viro suo fuisse, igitur prius fœminam perijsse præsumendum est. Idem probatur in l. cùm hic status. §. ambo. ff. de dona. inter virum & vxor. l. si possessor. §. si eodem. ff. de relig. & sumpt. funer. Speculat. in titul. de procurat. §. 1. versic. 25. Signorol. consi. 155. colum. vltim. Dec. in regul. 2. nu. 44. ff. de reg. iur. Ioan. Lup. in Rubric. de donat. inter virum & vx. §. 74. Tiraquel. 1. l. connubiali. numer. 56. & probatur in l. 12. tit. penult. par. 7. & in l. qui duos. §. vl. ff. de rebus dub. Quo in loco iurisconsultus scribit: pubere & impubere simul pereuntibus, præsumi impuberem ob imbecillitatem & debile corpus prius mortem obijsse. Quę quidem si vera sunt, satis ambiguum erit, explicare, qua ratione Paulus iurisconsultus indicta l. si inter. simul eodem casu mortuis & pereuntibus viro & vxore, non præsumpserit vxorem prius decessisse, & maritum ei superstitem fuisse. Quamobrem ad plurium locorum iuris Cæsarei interpretationem existimo aliquot esse expressim, & distinctè proponenda, vt tandem appareat, quid in hac controuersia tenendum sit.

Primum, quando lucri adquisitio necessariò requirit vxorem in matrimonio decedere, & mortem obire, aut à contrario, tunc viro & vxore simul ruina, vel naufragio pereuntibus, censendum est, conditionem euen isse, etiam si dubium sit, quis eorum prior mortem obierit, hoc in specie adnotauit Signorol. consilio 9. & probabitur ex his, quæ ab hac conclusione statim deducentur.

Primum, apparet hinc vera ratio iurisconsulti in dicta l. qui duos. §. si maritus. vbi stipulatio, vel pactum, quod decedente vxore in matrimonio dos pertineat ad maritum, obtinet locum, & admittendum est etiam si maritus & vxor simul perierint ruina, vel naufragio. Quia verum est, vxorem in matrimonio decessisse, etiam si non appareat, nec præsumamus, alterum prius mortuum fuisse. probat gloss. in primo intellectu indicto §. si maritus. verb. locum habebit. & ibi Bartol. ac cæteri Docto. idem Bartol. in l. quod de pariter. ff. eod. titul. 2. colum. Signo. in dicto consil. 9. Iacob. de Arenis, & Dynus in l. si ij, qui inuicem. ff. de donationibus causa mortis. & præter text. in d. §. si maritus. idem probat text. vbi Bald. in l. si possessor. ff. de religio. & sumpti. funerum. quod responsum simile est tex in d. l. qui duos. §. si maritus. notat Cremensis singul. 52 Præposi. in c. vl. de dona. inter virum & vxorem colum. 4. versicul. vbi stante statuto.

Secundum, hinc infertur, responsum iurisconsulti in dicto §. si maritus. non procedere ex ea ratione, quod præsumatur, vxorem prius mortuam esse. siquidem ea sola ratio ibidem adijcitur, quòd non fuerit superstes vxor viro, ex qua illud tantùm colligitur, vxorem in matrimonio simul cum viro decessisse. Quod sat est ad consequendum lucrum ex pacto, vel lege delatum, si vxor in matrimonio decesserint, non tamen probatur vxorem præsumi prius mortuam, saltem ab eo text. necessariò non colligitur.

Tertium, eadem ratione constat d. §. si maritus. decisionem itidem locum habere, si pactum ita conceptum esset, vt marito in matrimonio decedente, certa pars bonorum viri ad vxorem pertineret: nam marito simul & vxore pereuntibus, locus esset pacto, & ea pars ad hæredes vxoris spectaret, quod Signor. & Crem. expressim asserunt, & probatur ratione in eodem textu expressa, Iatiusq́ue inferius examinabitur, dum tractabimus, an mortuis simul naufragio, vel ruina, viro & vxore, præsumendum sit, prius fœminam mortem obijsse.

Quartò eadem radice procedit, scilicet errasse Accursium in dicta l. si possessor. dum existimat, ideo locum fuisse lucro in dicto §. si maritus. quia præsumitur, vxorem prius, quàm maritus mortem obisse. Id enim falsum est, cùm ea præsumptio minimè fuerit necessaria, vt mariti hæres obtineat ex pacto, cuius ibi mentio fit, lucrum illud marito delatum momento temporis.

Quintum, verus inde restat intellectus ad l. qui duos. in princip. ff. de rebus dub. quo in loco, vt admittatur substitutus duobus institutis, apposita hac clausula, ei qui vltimus moriatur, satis est, institutos simul mortem obiisse ruina, vel naufragio: nec oportet scire, nec præsumere, quis eorum vltimo mortuus fuerit, id enim parum refert, cùm vterque mortuus sit, & substitutus post vtriusque obitus vocetur à testatore, quod maximè accedit ad rationem iurisconsulti. in d. §. si maritus.

Secundò principaliter est adnotandum, quòd quandoque lucri ferè iam quæsiti resolutio fit præmoriente altero ex duobus, ita sanè, vt morte vnius confirmetur, nisi alter præmoriatur. Et tunc his duobus ruina, vel simili casu pariter pereuntibus conditio lucri locum obtinet, & defecta non est, imò lucrum ipsum confirmatur, quia mors vnius contigit, ex qua robur accipit lucrum ipsum, nec constat, alterum præmortuum esse, quod ad lucri resolutionem exigebatur, probat text. vbi Bartol. hoc sensit in d. l. si inter. in princip. idem Bart. in dicta l. quod de pariter. 2. colum. Alciat. regul. 1. præsumpt. 49. nume. 7. expressim hoc adnotârunt Signorol. consil. 9. & Præposi. in c. vlt. de dona. inter virum & vxorem. co. 4. Quibus addiderim ipse, quòd licet iure veteri donatio inter virum & vxorem prohibita fuerit, ac nulla ipso iure censeretur. l. 3. §. sciendum autem. ff. de donat. inter virum & vxorem. oratione tamen diui Marci is rigor temperatus est, in hunc modum, vt donatio hæc valeat, nisi reuocata fuerit donatoris pœnitentia, vel donatarius superstite donatore præmoriatur. Altero enim horum contingenti donatio, quę semel valuit, traditione præmissa omnino infirmatur, & perit tex. in l. cùm hic status. in prin. &. §. si ambo. & in l. si is seruus. & l. Papinianus. ff. de donat. inter virum & vxor. de quo ipse aliquot tradidi in Rubri. de testam. part. 2. nu. 10. & rursus par. 3. num. 5. Igitur necessarium est, vt pereat donatio inter virum & vxorem semel facta præuia traditione, quòd donatarius præmoriatur superstite donatore.

Primò, ex hoc patet, donationem inter virum & vxorem tunc resolui, & penitus rescindi, cùm donator superstes fuerit donatario præmorienti, non aliàs. Hoc probatur ex præmissa conclusione, & in l. cùm hic status. §. si ambo. dum refert orationis verba. Si prior, inquit, vita decesserit, qui donatum accepit, nullius momenti donatio est.

Secundò, hinc verum esse constat, pereuntibus simul naufragio, vel ruina donatore, & donatario adhuc donationem validam censeri: quippe quę morte donantis fuerit absque præuia pœnitentia confirmata, & non appareat, nec constet donatario præmortuo superstitem fuisse ei donatorem. tex. celebris in d. §. si ambo. & in d. l. si inter. in princ.

Tertiò, eodem iure procedit vera ratio. text. in d. §. si ambo. versi. proinde. quo in loco respondet iurisconsultus, vtranque donationem valere, si fortè maritus & vxor inuicem donationib. factis, simul decesserit ruina, vel naufragio, quia, inquit tex. neuter alteri superuixit.

Quartò, satis manifestum est, simul pereuntibus viro & vxore ruina, aut naufragio, donationem validam adhuc esse, ex verbis orationis diui Marci, quia donator non superuixit, etiam si maritus tantùm vxori donauerit. Nec enim præsumitur vxorem vti debiliorem prius mortuam esse. Quod probatur ex ipsis iurisconsultis, & id passim fatentur omnes, præsertim Areti. in consi. 50. 2. col.

Cæterùm his, quæ diximus, obstat tex. in d. l. si inter, dum vtitur dictione, maximè, quæ propria vi, & natura implicat idem esse, etiam si ratio expressa deficeret. l. 1. §. vel maximè. ff. de collatio. bono. l. scire oportet. §. & si maximè. ff. de excusat. tu. Vnde colligitur, donationem factam inter virum & vxorem, ipsis simul pereuntibus ruina, vel naufragio, non ex eo validam esse, quòd donator non superuixerit donatario, sed vel id procedere fauore donationis, vt quidam opinantur, quibus Aretinus accedit in dicto consilio 50. 2. column. quod ipse non admitterem, cùm hæ donationes odiosæ sint. l. 1. ff. de donationibus inter virum & vxorem, vel alia ratione iuris vtriusque Doctoribus occulta.

Aliud prætereà ex vi dictionis, maximè, poterit inferri, nempe, quòd etiamsi donator superuixisset, nihilominus donatio valeret: hoc autem plurimùm à iure discrepat. Nam donatore ipso præmortuo, si dubitetur ex varijs præsumptionibus & coniecturis, an is pœnituerit, & an donationem reuocauerit: tunc in eo dubio donatio potius censetur confirmata, quàm reuocata. Et est ratio satis vrgens, constat siquidem morte donantis donationem ipsam confirmatam fuisse, at de reuocatione expressa, quæ necessaria est, dubitatur, iuris est apertissimi eam donationem validam manere. text. in dicta l. cùm hic status. in princip. versic. quòd si in obscuro Cuius meminit Ludo. Roma. in singul. 595. ex eo scribens, quòd si maritus matrimonio constante confiteatur, se recepisse centum in dotem, ac demum dixerit, illam confessionem falsam fuisse, non ex hoc videtur reuocare tacitam donationem, quæ oritur ex illa confessione. Non diffiteor hanc Romani sententiam dubiam esse, & examinandam fore secundum ea, quæ scripsimus libro primo huius operis, cap. 7. num. 4. Et tamen si appareat, donatorem superuixisse donatario, proculdubio donatio non tenet, imò reuocata censetur. Casus autem expressus, atque expressim explicitus in dicta. l. si inter. est, quando donator non est superstes donatario, qui quidem minus dubius est, quàm is, qui implicitè inibi deciditur, scilicet vbi donator, & donatarius simul perierunt ruina, aut naufragio: tunc etenim non constat, quis fuerit superstes, nec an donator prius mortem obierit. Et nihilominus, inquit Iurisconsultus, donationem firmam esse. Quia non probatur, prius decessisse eum, qui donatum accepit, cùm simul decesserit cum ipso donatore. Sic sanè dictio, maximè, propriam vim habet, & implicat speciem magis dubiam, quemadmodum in dicta l. si inter. deducit Ludouic. Lusitan. col. penulti. Nam prior casus minus dubius est, quia morte donatoris confirmatur donatio, & de eius morte constat. Posterior maiorem dubitationem habet, cùm in eo constet de obitu donatoris: item de morte donatarij: non tamen constat, quòd donatarius præmortuus fuerit. Aliter dissoluitur ea difficultas, si præmittamus dictionem, maximè, adiectam causæ finali extare taxatiuè, non implicare. tex. vbi gloss. Ioan. Andrę. Anton. & alij in cap. ad abolendam. de filijs presbyterorum. Alexander consi. 77. nume. 23. lib. 3. Socin. in d. l. si inter. num. 4. & ibi Lusita. ad finem. Imò & tertiò And. Alcia. de præsum. regul. 1. c. 49. nu. 7. obiectionem istam ita explicat, vt ratio explicita in d. l. si inter, sit distincta ab implicita, quæ procedit ex eo, quòd hæredi donatoris non competat ius petendi res donatas, nisi probauerit, donatorem superuixisse, quod non probatur, licet constet donatorem, & donatarium simul ruina, vel naufragio mortem obijsse. Explicita verò ratio constat ex verbis orationis diui Marci, cùm ea requirat, donatarium præmortuum esse, superstite donatore.

Primò tamen à præcedentibus infertur, donationem inter virum & vxorem validam censeri, donatore & donatario iam vita functis: siue hi mortui sint eodem casu, nempe ruina, aut naufragio, siue in diuersis locis. Satis enim est; quòd non probetur ab hærede donantis, ipsum donantem superstitem fuisse donatario. hoc prætereà deducitur ex l. qui liberis. in princip. ff. de bono. poss. secund tabul. adiuncta l. qui duos. in princip. ff. de re rebus dub. siquidem quod responsum est in d. l. qui duos. quando simul vterque moritur ex eadem ruina, vel naufragio, idem respondetur in d. l. qui liberis. vbi diuersis in locis ambo mortui fuerint, & si non constet simul perijsse, atque his rationibus moti tenent Barto. Socin. in d. l. si inter. ad finem, & Io. Lupi. in rub. de donatio. inter virum & vxorem. §. 75. quorum inductio non omninò probat eorum opinionem, quia in dict. l. qui duos, nihil refert, quis eorum prius aut posterius mortem obierit, modò constet, vtrunque decessisse. Et ideò Bartol. in d. l. si inter. scribit, in hac specie, præsumptionem esse pro ipso possessore, & alteri onus probandi incumbere, quem sequuntur Imola & Raphaël Cuma. in l. ex facto. §. si quis autem. ff. ad Trebelli. vbi Alex. col. vlt. inquit, propter Bartol. authoritatem esse tenendam, & seruandam eius sententiam, quam existimat sing. esse Ioan. Lupi. in d. §. 75. ipse verò Alex. aduersus Bart. & alios verius esse censet, quòd hæres donatarij teneatur probare, donantem prius decessisse, vel saltem vtrunque simul eodem casu perijsse, siue is possessor sit, siue alter possideat. Ego sanè opinionem Bartol. arbitror in praxi præferendam cæteris fore, nam & ei consentiunt Socin. & Ioan. Lupi contra Alexand. cùm fortiorem in præsenti dubio decisionem adseuerauerint, quibus forsan suffragatur gloss. in d. §. si ambo. verbo. simul.

Secundò hinc apparet vera ratio ad text. in d. l. ex facto. §. si quis autem. vbi substitutus Titio, si is sine liberis decesserit, admittitur ad fideicommissum, Titio & eius liberis simul ruina, incendio, aut naufragio pereuntibus. Nam cùm sit satis, vt locus sit substitutioni, quòd liberinon fuerint patri superstites, eo ipso quod probatum fuerit, Titium & eius liberos simul eodem casu perijsse, constat, donec contrarium probetur, filios non fuisse Titio superstites, sicuti Iurisconsultus censuit, & inibi eius interpretes adnotârunt, probantes idem esse, siue filius sit pubes, siue impubes, quod præ cæteris Ripa aduertit.

Tertiò eadem ferè ratione subinfertur, præmissa substitutione ea conditione concepta, si institutus decesserit sine liberis, oportêre, vt substitutus admittatur, ab eodem probari, institutum, & eius liberos simul eodem casu, naufragio, ruina, vel incendio perijsse, quod in specie adserunt Cuma. Imola, Alexand. & Ripa in d. §. si quis autem. ex mente illius responsi. Quibus non oberit, quod fideicommissarius non tenetur probare, institutum decessisse liberis non superstitibus, iuxta illorum sententiam, quam esse magis communem, & veriorem asserit Alciatus in tract. de præsumpt. regu. 1. cap. 49. nume. 7. Id etenim procedit, quando constat, institutum eodem casu simul cum liberis mortuum esse, quemadmodum in d. §. si quis autem. probatur. Alioqui si constat, institutum liberos habuisse, non erit satis, vt substitutioni locus sit, probari institutum mortuum esse, nisi probetur eius filios etiam decessisse, ex eo potissimum, quòd præsumatur quis viuere centum annis. l. vlt. C. de sacrosanct. ecclesi. l. 2. §. si dubitetur. ff. quemadmo. test. aperiant. quamuis hæc ratio omninò certa non sit, siquidem in contrarium vrget text. in l. spadonem. §. qui absolutus. ff. de excusat. tutor. ex quo deducitur, non esse satis, semel probatum fuisse Sempronium viuere, vt hodie præsumatur viuere, ad idem optimus tex. in l. hæreditatum. ff. ad legem Falcidiam. Vnde licet possibile sit, quenquam centum annos viuere, quod in dicta l. vltima probatur, non tamen præsumitur, quempiam ad centum annos victurum: cùm & id à communiter accidentibus, & verisimilibus satis abhorreat, secundum Bartol. in l. secunda colum. 3. ff. iudicatum solui. Aretin. in l. Sed si de sua. ff. de adquirend. hęreditate. Decius in l. si emancipati. C. de collat. Corne. ibi, & in consil. 341. libro primo. Alciat. in regula prima de præsumptio. capitul. 44. Alexand. consil. 90. libro 6. numero 9. Soci. in l. si inter. ad finem. ff. de reb. dub. Gozadi. consil. 68. colu. 2. Carol. Molinæ. in scholijs ad Alexand. consil. 1. lib. 5. nume. 42. vbi inquit, hanc esse hisce temporibus crebriorem sententiam, quæ tamen ita temperanda est, vt si quis alterius mortem allegauerit ad propriæ intentionis fundamentum, eam probare debeat, sed habet maximam præsumptionem mortis, decursis iam centum annis ab alterius natalibus, Corn. consi. 119. lib. 1. quod probatur in d. l. vlt. C. de sacros. eccle. & videntur prædicti Doctores idem fateri sensim, dum censent, non esse verosimile, quenquam centum annos viuere. Sic crebriori calculo receptum est, agenti, vel excipienti incumbere probationem vitę, quoties ea est fundamentum actionis, vel exceptionis, ita sanè colligo ex Cuma. Roma. & Aret. in d. l. sed si de sua. Bart. in d. l. 2. col. 3. ff. iud. solui. & in l. siquidem. C. solu. matri. & alijs. quorum modò mentionem feci. & expressim Alex. consil. 27. col. vltim. lib. 7. quam ob rem huius quæstionis resolutio stat in hoc, quòd seclusis præsumptionibus, incumbit probatio ei, qui allegauerit, liberos patri superstites fuisse, vel eos priusquam pater decessisse. ita Bart. in l. qui duos. §. cùm in bello. ff. de reb. dub. dum inquit: Sed si poneres, quod non apparêret, eos simul decessisse, & ignoraretur, quis prius, & quis posterius decessisset, tunc ille, qui dicit, aliquem decessisse sine liberis, habet intentionem suam fundatam de iure communi: Licet enim habuerit filios antè, non tamen præsumitur habere tempore mortis. Hæc Bar. qui loquitur, quando constat, institutum habuisse filios, & licet sentiat hoc in casu, dicentem, quem decessisse sine liberis, immunem esse ab onere probandi, non ex hoc fatetur, idem esse, vbi allegaret, filios, priusquam pater, decessisse, sed innuit aduersario dicenti, institutum filios habuisse, & eos superstites patri fuisse, probationis onus incumbere, hic etenim est verus Bartoli sensus. Displicet tamen hæc conclusio Imolæ & alijs præter Paul. Cast. in d. §. si quis autem. cùm Bald. in c. ex tenore. col. 2. de testib. & Felin. in cap. quoniam frequenter. §. Porrò. vltima col. vt lite non contest. scripserint, satis esse, probare quem semel vixisse, & allegare eum hodie adhuc viuere, vt præsumenda sit eius vita. Nihil tamen moror, cùm hæc Baldi sententia procedat ab ea opinione, qua olim passim adserebatur, quempiam præsumi viuere ad centum annos, distinguam ideò casus aliquot, ex quibus res ista admodum expedita videbitur.

Primus, quando substitutus agit dicens, institutum sine liberis decessisse, nec ex aduerso constat, liberos eum habuisse, tunc admittitur substitutio, licet actor non probet negatiuam illam, scilicet institutum decessisse sine liberis, hæc sanò in præcedenti cap. num. 6. adnotauimus.

Secundus, vbi substitutus agit, & fatetur, institutum filios habuisse, sed asserit, eos simul cum patre perisse ruina, incendio, aut naufragio, obtinebit omninò probatio, quòd simul perierint pater & filij. tex. in d. §. si quis autem. cuius hic est verus sensus secundum Alberi. Imol. Cuma. Alex. Ripam & Vincentium, qui scribit, hanc interpretationem esse magis communem, quidquid Bar. & Castrensis dixerint.

Tertius, agit substitutus dicens, institutum decessisse sine liberis, nec fatetur eum liberos habuisse, & tamen reus possessor opponit, & probat, institutum filios habuisse, quos patri superstites fuisse allegat. Hîc iuris vtriusque interpretes hærent, & profectò considerato fauore possessoris, quem Bart. in dicta l. si inter, in specie ferè simili considerat, & quod adest aliqua suspicio adhuc filios viuere, & prætereà, quia substitus agens ad fideicommissum hoc conditionale, sensim, & tacitè adseuerat & allegat, filios præmortuos fuisse patri, probare tenebitur, vel filios eodem casu simul cum patre perijsse, vel eos priusquam pater, mortem obijsse, hoc colligo ex Imol. Alberi. Cuma. Alex. & Iunioribus in d. §. si quis autem. & ex notatis paulò antè in prima illatione.

Quartus, agit substitutus similiter ad fideicommissum, & probat, institutum, & eius filios mortem obijsse, non simul, sed diuersis in locis, aut varijs casibus, vel in periculo, quod potuit successiuè eos extinguere, nec probat, filios præmortuos fuisse, idem erit quod in proximo casu. Nam possessor absoluendus est, quamuis actor non allegauerit, filios, priusquam pater, decessisse, nec simpliciter actionis libello fassus fuerit, institutum filios habuisse. Huius opinionis authores sunt Imol. Cuman. Alexander, Vincentius & Ripa in d. §. si quis autem. & alij, qui relati sunt proximo versiculo, ex quo & hic quartus casus eisdem rationibus definitur. tametsi Alciat. in regul. 1. de præsumptio. capit. 49. contrarium responderit, dicens, ita magis communiter probari, & Bartol. in dicto §. cùm in bello. plurimum eius responsioni suffragetur, atque Bartol. Socinus ibi columna penultim. expressim teneat, pro substituto fore pronunciandum.

Quintus, agitur aduersus substitutum bona possidentem, atque actio proponitur ex eo, quod conditio fideicommissi defecerit, quia institutus liberos habuerit superstites, oportet actorem probare non solùm institutum liberos habuisse, sed & eos superstites patri fuisse, alioqui reus absoluendus est: Nec præsumitur, vt is condemnetur, liberos semel natos patri superuixisse, hoc deducitur ex Bart. in d. §. cùm in bello. & Imola in d. §. si quis autem. etiamsi non probet reus mortem filiorum. Idem tenet Paul. Castr. in d. §. si quis autem. Nec refert, expressim, an tacitè actor proposuerit liberos patri superuixisse, tenetur. n. actor semper probare id, quod est necessarium, vt eius actio concludat & obtineat, idque omninò tacitè allegare, & proponere videtur, licet expressim id omiserit, sicuti & reus id probare tenetur, & sensim asserere videtur, si verba patiantur, quod est necessarium, vt eius exceptio actionem eneruet, tollat, aut elidat, quod notandum est. Nam & hic quintus casus variè poterit contingere, quamuis non desint, qui etiam in hoc casu scripserint, actorem immunem esse ab hoc onere probandi, filios superuixisse patri, modò probet, eos institutum habuisse.

Hinc denique apparet, quid dicendum de pupillari substituto, qui probat mortem instituti, non tamen constat, an intra ætatem pupillarem decesserit, an præsumatur in ea ætate decessisse. Et sicuti memini in initio huius capitis, Mari. Socin. & Decius responderunt, id ita præsumendum esse, vt locus sit substitutioni, & fauore pupillaris substitutionis per tex. in d. §. si quis autem. ex quo etiam Bal. in consi. 464. lib. 5. dicebat, quòd si moriantur simul pater & pupillus, cui est datus pupillaris substitutus, præsumitur patrem prius mortuum fuisse. Sed hæc Baldi adnotatio vera non est, per text. in l. qui duos. §. cùm in bello. & §. vlti. ff. de reb. dub. atque ita reprobat Baldum Socin. in d. §. cùm in bello. colum. penulti. Quin & decisio Socini & Decij, nec probatur in d. §. si quis autem. nec vera est, quia in dict. §. si quis autem. satis est, vt substitutus admittatur, quòd filij non fuerint superstites patri, & id constat ex eo, quòd pater, & filij simul ruina, vel naufragio mortui fuerint, aut saltem sat est, non constare filios superstites patri fuisse, vt locus sit substitutioni iuxta præcedentem distinctionem, at in pręsenti specie oportet constare, institutum in ætate pupillari decessisse, & ea probatio incumbit substituto, etiamsi is possideat, nam aduersus eum agitur rei vendicatione, aut petitione hæreditatis, probatque actor ad eum ea bona pertinere ex causa testati, vel intestati, reus verò excipit, asseuerans, institutum intra ætatem pupillarem mortem obijsse. Id igitur probare debet, cùm præter alias rationes hæc sit assertio affirmatiua, qua ratione siue substitutus actor sit, siue reus, ei incumbit onus probandi secundum Bald. consilio 19. lib. 5. Bartol. Socin. in dict. §. cùm in bello. pen. colu. Ripa in di. §. si quis autem. ad finem. Quidquid ibi in fauorem substituti possidentis senserit Paul. Castrensis, & licet priorem sententiam, quam ex Bald. & Soci. retulimus, sequatur Baptista de S. Seuerino in l. precibus. col. 4 C. de impub. & alijs.

Hæc denique vltimo loco adscripta probatur etiam ex Barto. qui consil. 56. ad finem scribit, necessario probandam esse certam ætatem ab eo, qui eam allegat ad propriæ intentionis fundamentum. l. de ætate. ff. de minoribus. atque inibi Bartol. huic opinioni expressim adstipulatur. Nec fauor substitutionis quidquam contrariæ sententiæ suffragatur. tex. celebris in l. & in illo. ff. de rebus dub. quo in loco, mortuis simul instituto, & pupillari substituto, non præsumitur prior mors pupilli, vt substitutio effectum sortiatur, imò ea perit & extinguitur.

Tertiò principaliter quantum attinet ad huius capitis veram resolutionem, vbi ad lucri conditionem, aut alicuius rei adquisitionem requiritur, aliquem altero superstite mortem obijsse, tunc vtroque ruina, vel naufragio simul extincto, si non constet, quis prius mortuus fuerit, siue vterque sit masculus, siue altera sit fœmina, deficit conditio & adquisitio lucri, tex. insignis in l. quod de pariter. ff. de reb. dub. Nec mihi placet distinctio Bar. ibi dicentis, aliud esse in dispositione hominis, vt in ea locum habeat isthęc regula, aliud in dispositione legis, quia circa eius intellectum, ne ea effectu frustretur, præsumptio prioris mortis adsumenda est, ex coniecturis. Nam licet Bar. sequantur Aret. consi. 50. colu. 2. Soc. in d. §. cum in bello. & Alc. reg. 1. de præsup. c. 49. non potest iure probari eius sententia, siquidem alioqui lex non est sine effectu, nec perplexa, sed admodum expedita & vtilis, & præterea Iurisconsultorum responsa statim adducenda, iuxta propriam rationem non differunt à dispositione hominum.

Primò, ex hoc infertur, quòd si ex pacto, vel lege conuentum, aut statutum sit, vxore præmoriente viro superstite, dos ad virum pertineat, mortuis viro & vxore simul naufragio, vel ruina, non pertinet dos ad hæredem mariti, secundum Signo. consil. 9. colum. 2 Præposi. in cap. vltim. de donat. inter virum & vxor. col. 4. Ioan. Lupi. in rub. de dona. inter vir. & vxo. §. 74.

Secundò, colligitur vera ratio ad text. in d. l. quod de pariter. & deinde intellect. ad text. in d. l. qui duos. §. si maritus. Nam si mater, aut quilibet extraneus stipuletur, dotem sibi reddi à marito mortua vxore in matrimonio, si simul ruina, aut naufragio perierint mater & filia, extraneus & vxor, non est locus stipulationi, nec ad hæredem stipulantis dos pertinet, quia stipulator non superuixit, & hæc stipulatio eam conditionem habet, si præmortua vxore stipulator superuixerit, sic etenim Paul. Castre. interpretatur text. in d. l. quòd de pariter.

Tertiò, eadem ratione interpretabimur text. in l. idem est. ff. de reb. dub. nam si dubium fuerit, mortuis legante, & legatario, quis prius altero superstite mortem obierit, perit legatum, nec ad hæredes transmittitur, ac si in vita testatoris legatum ex morte legatarij foret extinctum. tex. in d. l. idem est, quia secundum Paul. Castr. ibidem, vt legatum adquiratur legatario, oportet morte testatoris testamentum ipsum confirmari superstite legatario.

Quartò, deducitur ex his, quòd si simul ruina, vel naufragio perierint pupillus & pupillaris substitutus, nec constet, quis prior decesserit, perit & extinguitur pupillaris substitutio. Et quamuis institutus sit impubes, non præsumit lex, eum prius perisse, text. in l. sed & in illo. ff. de reb. dub. Nec refert, sit substitutus pupillaris pubes, an impubes: nam & si pubes sit, idem erit, quemadmodum Bart. & communiter Doct. ibi senserunt. Agimus enim hîc de hæreditaria, & testamentaria successione, cuius proprium & peculiare est, testatorem præmori superstitibus hæredibus & legatarijs. Siquidem id manifesti iuris est, cùm alioqui verè successio dici non possit. Sic profectò procedere videntur plura, quæ sub eadem rubrica de rebus dub. à Iurisconsultis responsa fuêre.

Quintò, hinc oritur ratio decidendi ad text. in l. si hi, qui inuicem. ff. de dona. caus. mort. vbi donatore causa mortis, & donatario simul pereuntibus ruina vel naufragio, donationes etiam inuicem factæ, etiam inter coniuges, minimè effectum habent, iuxta quorundam intellectum, qui tamen falsus est, cùm ex verbis Iurisconsulti palàm constet, vtranque donationem validam esse, quia neuter superuixit, & est necessarium, donantem superuiuere, vt donationes hæ infirmentur, sicuti diximus et probauimus prima huius resolutionis regula, ad quam pertinet ratio tex. in d. l. si hi qui inuicem. secun. commu. Bart. & aliorum intellectum.

His obstare videtur text. in l. qui duos. §. vlti. & in l. cùm pubere. & in l. si mulier. ff. de reb. dub. vbi patre vel matre simulcum filio pubere morientibus ruina, naufragio, vel incendio, præsumitur filium patri vel matri superuixisse, quòd si filius impubes sit, secus erit. Quibus probatur, non esse satis certum, quod tertia regula explicuimus, imò iure præsumi, ex duob. simul morientibus alterum alteri superstitem fuisse. Sed hæc procedunt ex humana legis interpretatione ratione ordinis inter patrem & filium, ascendentes & descendentes, quantum ad successionem, propter votum parentum & legem naturæ, quemadmodum explicat Barto. Soci. post alios in l. sed & in illo. ad finem. ff. de rebus dub. Areti. consilio 50. columna 3. vbi respondit, eodem casu, ruina, aut naufragio extinctis patre & filia, præsumendam esse, filiam etiamsi propter sexum imbecillis sit, patri superstitem fuisse. Hæc verò humana interpretatio cessat ob ætatis imbecillitatem. Nam locum non habet, vbi pater & filius impubes simul eodem casu perierint: præsumitur etenim, impuberem præmortuum fuisse, ac patrem ei superuixisse, vt in dictis iuribus probatur: quæ quidem admittenda sunt, etiam in dispositionibus hominum, quoties agitur de transmittendis bonis parentum ad filios, vel descendentes, quod Socin. in d. l. sed & in illo. tradit.

Ex his perpendi poterit vera interpretatio text. in l. inter socerum. ff. de pact. dotali. vbi discutitur vis & conditio pacti cuiusdam in hunc modum conuenti, vt dos ad maritum pertineret, si vxor filio superstite moreretur, quo casu, mortuis simul vxore & filio, inquit Iurisconsultus, dotem ad maritum ex pacto non pertinere. Ratio etenim adsumitur ex vltima regula, quia ad hoc lucrum requiritur, vxorem pręmori filio superstiti, & tunc non est satis vtrunque simul mori, aut eodem casu perire, cùm non appareat, filium superstitem fuisse. Rursus sub eodem pacto altera adscripta fuit conditio, vt si vxor in matrimonio decederet non superstite filio, portio dotis non tota ad maritum pertineret. Et in hac specie scribit Iurisconsultus, mortuis simul vxore & filio, dotis portionem ad maritum spectare. Cuius responsi ratio deducitur ex prima huius capitis regula, quam adnotauimus ad tex. in l. qui duos. §. si maritus. ff. de reb. dub. Sat enim est, vxorem & filium simul mortuos esse, vt vxor dicatur in matrimonio decedere non superstite filio, & idem coadiuuatur ex secunda regula iuxta l. si inter. ff. de reb. dub. Non oberit huic interpretationi, quod iuxta literam d. l. si inter socerum. in secunda pacti condictione scriptum fuit, si vxor in matrimonio decesserit, mortuo filio viuente, vxore, eiusque matre. Vnde apparet, requiri ad veritatem conditionis, filium prius quàm mater mortuum esse, quæ quidem conditio vera non est, matre & filio simul ruina, aut naufragio extinctis.

Nam id dictum est ad differentiam primæ conditionis, quæ exigebat, filium matri superstitem fore, non ad conditionem vltimam, siquidem ea conditio tantùm dictat, si vxor in matrimonio decesserit non superstite filio. Et ideò satis erit, vt filius matri superstes non dicatur, simul matrem & filium eodem casu perisse. l. ex facto. §. si quis autem. in 1. ff. ad Treb.

Item nec huic considerationi obstat, quod in eo text. scribitur ea ratio, quia verisimile videbatur infantem ante matrem perisse. Quasi inibi probetur, præsumendum esse filium ante matrem mortuum fuisse, si is impubes sit, & tractetur de lucro adquirendo eo casu, quo prior mors ipsius, quàm alterius contigerit, & è contrario præsumendum esse, puberem superstitem fuisse, si agatur de aliqua re consequenda, vbi is superstes fuerit. Hoc etenim à Iurisconsulto adducitur, vt comprobet, non fuisse filium matri superstitem, & sic defecisse conditionem pacti, potius, quàm vt priorem mortem filij præsumat. Aut planè possumus fateri, duobus simul ext inctis, impuberem præmortuum fuisse pręsumendum fore, eo quòd imbecillior sit ratione ætatis, aut pubes, duobus puberibus simul pereuntibus, superstes non pręsumitur. l. qui duos. §. vlti. l. cùm pubere. ff. de reb. dub. ex quo constat Bar. in d. l. quod de pariter. non exactè distinxisse, dum altero distinctionis membro scribit: in dispositione hominis, non præsumi ex duobus simul oppressis & mortuis, alterum præmortuum fuisse, etiamsi is impubes sit. Nam & præter alia text. in d. l. inter socerum. contrarium probat, cui Bar. minimè satisfacit, etiamsi id conetur efficere dicens, inibi tractari de dispositione hominis continente idem, quod ius commune, quod falsum est, licet Socin. in d. l. sed & in illo. col. pen. Bar. solutionem sequatur. tametsi præcedens intellectus posset Bar. distinctionem tutari. Sed ea non procedit iure, cùm nulla congrua discriminis ratio appareat, siquidem & altera pars, quod circa legis dispositionem præsumatur ex coniecturis prior, aut posterior mors, adhuc infirmatur ex tex. in d. l. qui duos. §. vlt. cui nondum respondetur à Bar. ita verè & congruè, vt tollatur obiectio, sicuti constabit mature iurisconsultorum responsa examinanti.

Hæc verò, quæ adnotauimus, nempe, simul extinctis patre & filio pubere, præsumendum esse, filium superstitem fuisse patri ratione ordinis, deficiunt in fauorem patroni, & ob eius reuerentiam. Siquidem liberto, & eius filio etiam pubere extinctis simul, præsumitur filium non superuixisse patri, vt patris hæreditas intestato decedentis, & sine liberis patrono deferatur. d. l. qui duos. §. si cum filio. vbi Cuma. & Soc. idem Soc. in l. sed & in illo. col. vlti. ff. eo. id optimè explicant, quod fit ad similitudinem eius, quod responsum est in d. l. ex facto. §. si quis autem. Nec refert ad intellectum. §. si cum filio, eundem filium esse puberem vel impuberem ex mente omnium, præsertim Socin. in d. l. sed & in illo. col. vlti. quo in loco scribit, decisionem d. §. si quis autem. non procedere, vbi substitutio esset facta ab ascendente, cùm in eo casu ratione ordinis, & propter votum parentum, si filius sit pubes, præsumendum sit, filium superstitem fuisse patri, & ideò excluditur substitutus, ex dict. §. vlti. l. qui duos. & l. seq. quæ quidem decisiones sunt intelligendæ, quando non sit datus patri decidenti sine liberis substitutus, propter rationem tex. in d. §. si quis autem. & ob id mihi non placet Socini restrictio.

Omnibus his ad amussim & diligenter pensitatis, pro huius capitis coronide animaduertendum censeo, an verum sit, fœmina & viro simul extinctis, præsumendum esse, præmortuam fuisse fœminam, quod in initio huius cap. adnotauimus, & constat, id non probari iure, nec posse id colligi ex aliquo Iurisconsultorum loco, quorum superiùs meminimus, imò apertè contrarium probatur ex d. l. si inter virum. & l. cùm hic status. §. si ambo. quorum decisiones veræ non essent, nec iure probarentur, si præsumendum foret, fœminam præmortuam fuisse. Tota etenim eorum responsorum ratio ex eo deducitur, quòd nec præsumatur fœminam præmortuam, nec superstitem fuisse, & ita potius colligitur ex verbis orationis diui Marci, quæ Iurisconsulti perpendunt, ex rigore interpretationis, non præsumi fœminam præmori. Nam quòd adducitur de impubere et eius imbecillitate, pertinet ad ætatem teneram immaturam, & eius vires fragiles, non ad sexus imbecillitatem.

Sed tamen hac in re negocium nobis facessit Regia l. 12. titu. penult. part. 7. quæ expressim statuit in hac specie præsumendum esse, fœminam prius extinctam fuisse, ob sexus fragilitatem, & inquit, hanc præsumptionem prodesse ad donationes, quæ fiunt inter vir. & vxo. cùm hæ confirmentur præmoriente donatore. Ex his duo colliguntur.

Primùm, esse necessarium ad confirmationem donationis inter vir. & vxor. donantem præmori superstite donatario, quod falsum est: sufficit enim, quòd non constet donatarium præmortuum fuisse superstite donatore. l. cùm hic status. §. si ambo. ff. de donat. int. vir. & vxo. l. si inter. ff. de reb. dub. Regia l. 4. tit. 11. partit. 4.

Secundùm, mortuis simul viro & vxore, vbi tractetur de donationibus confirmandis, præsumendum esse, prius extinctam fuisse vxorem, quod itidem iure Cæsareo improbatur. Nam si ita præsumeretur, donatio facta à viro vxori nequaquam confirmaretur, simul ambobus ruina, vel naufragio pereuntibus, & tamen contrarium apertissimi iuris est, d. l. si inter. & d. §. si ambo. Et prætereà à Regia constitutione tolleretur, quod iure Cæsarum est receptissimum, scilicet, donationem factam à marito vxori, ambobus simul extinctis casu, vel ruina, manere & esse omninò validam, quod certè procedere non posset, si pręsumeremus, vxorem tunc pręmortuam fuisse, & similiter deficeret, quod de mutuis inter vir. & vxor. donationibus statutum est in d. §. si ambo. simul naufragio, vel ruina, viro & vxore extinctis, vtrasque mutuas donationes valêre. Ex lege etenim Regia valeret donatio facta ab vxore viro, non tamen valeret facta à viro vxori, cùm præsumatur, vxorem superstite viro perijsse. Verùm enimuero tametsi Regia constitutio ita expressim loquatur, vt nullum patiatur, præter pręmissum intellectum, opinor ex ea non tolli, quæ absque vlla controuersia iure Cæsareo statuta sunt, & aliqua ex parte comprobata Regia l. 4. titu. 11. part. 4. siquidem dicta Regia lex 12. non intendit hanc correctionem inducere, cùm adscripta sit titulo generali de verborum significatione. Et tandem viri doctissimi, qui eam ex Pandectarum legibus deduxerunt, sequuti sunt interpretationem veterum quorundam, qui vt meminit gl. in l. si possessor. ff. de religiosis & sumptibus funerum. opinati sunt, viro & vxore simul extinctis, pręsumendum esse, fœminam præmortuam fuisse, quod non est omninò admittendum.

ARGVMENT. CAP. VIII.

An iustum sit, lege uel statuto aliquem ob alterius culpam puniri?

SVMMARIVM.

- 1 Quinque traduntur conclusiones, quibus constat, quando diuino, vel humano iudicio quis ob alterius culpam absque criminis labe puniatur.
- 2 Ob crimen læsæ maiestatis humanæ, sicut & diuinæ, nepotes delinquentis afficiuntur pœna, quæ per legem filijs inflicta est.
- 3 Filij illegitimi etiam continentur sub legibus punientibus delinquentium filios.
- 4 Filij hæreticorum non puniuntur in hoc, quòd priuentur beneficijs ecclesiasticis, iam obtentis tempore commißi criminis.
- 5 Pœna per canones & leges indicta filijs hæreticorum, etiam eos complectitur, qui ante crimen nati fuêre.
- 6 Perpenditur & examinatur Gratiani locus in cap. non imputantur. 1. quæst. 4.
- 7 Statuto, consuetudine, vel lege quamuis innocens non possit pœna corporis puniri ob crimen alterius, potest tamen pœna pecuniaria, & inibi, an pater teneatur soluere pecuniariam pœnam, qua filius mulctatur?
- 8 Examinatur gloss. in cap. cùm homo. 23. quæst. 5.
- 9 Quare in vniuersitatem ferri non poßit excommunicatio, & ibi intellectus cap. Romana. §. in vniuersitatem. de sent. excom. in 6.
- 10 Ecclesiastico interdicto plærunque subijciuntur innocentes ob alterius culpam.

CAPVT VIII.

PLAERVNQVE in controuersiam incidit quęstio, qua de iustitia legum dubitatur, & præsertim earum, quæ pœnam innocenti ob alterius culpam & crimen infligunt. Nam eas iniquas esse, probatur Ezechielis cap. 18. Anima, inquit, quæ peccauerit, ipsa morietur: filius non portabit iniquitatem patris, & pater non portabit iniquitatem filij, iustitia iusti super eum erit, & impietas impij super eum. c. Iudæi. c. iam itaque. c. 1. & 2. 1. q. 4. ex Augustino ad Vincentium Epist. 48. hoc idem constat ex l. crimen. ff. de pœnis. Et prætereà quia pœna sequitur criminis authorem l. sancimus. C. de pœnis. capit. 2. de const. c. quæsiuit. de his quæ fiunt à maior. part. cap. & c. Roman. in fin. de sent. excom. l. 2. §. in filijs. ff. de decurionib. l. lege duodecim tabu. C. de l. hęr. eaque ratio à iure naturali procedit, cùm criminis pœna culpam necessariò præmittat, alioqui pœna non esset, imò potius iniuria, quę rationi naturali minimè conuenit. Deinde innocentem puniri, occidi, aut verberari à iustitia alienum est. l. absentem. ff. de pœnis. Quibus & aliis, quæ passim adducuntur constat, leges istas iniustas esse. ex aduerso non desunt sacri eloquij testimonia, quæ suadere videantur, leges has non esse ab instituto diuino alienas, & frequenter leges statuuntur, quibus ob aliena crimina innocentes puniuntur, nec possunt vlla iusta ratione improbari, quippe quę reipublicę conueniant omninò. Et ideò distinctim aliquot subiiciam adsertiones, quò harum constitutionum iustitia manifesta sit, commemorans authoritates, quibus dubium istud solet dissolui.

Prima, quamuis ex l. iustitiæ absque culpa, & causa nemo sit puniendus, quandoque tamen ex causa etiam absque culpa diuino & humano iudicio pœna infertur. cap. quoniam frequenter. §. si verò. vt lit. non contest. text. & ibi glo. in ca. renouantes. 22. dist. & in capitulo antiqua. de priuileg. glo. communiter recepta in c. 2. de consti. Sic Leuitici c. 20. interprete Augustino pecus licet ratione careat, & à culpa immune sit, suspenditur cum ipsa fœmina, quæ se ei commiscuit, ne tali flagitio contaminatum indignam refricet facti memoriam. c. mulier. 15. q. 1. cuius post alios meminit Iason in l. furiosum. C. qui testa. fac. possunt. nu. 10. l. 2. ti. 21. par. 7. Guido Papæ q. 238. quo in loco citat legem illam Exodi cap. 21. si animal hominem occiderit, lapidibus obruatur. Et addit, seipsum vidisse, animal quoddam furca suspensum, eò quod puerum quendam occidisset. Sed & hoc apud nos minimè seruatur, omittitur etenim hæc punitio animalis, quod sensu rationali caret, culpaque, vbi non est causa maxima id agendi propter delicti immanitatem. Sic sanè, paulò post plures adducemus humanas leges, quibus absque culpa pœnam inferunt ratione criminis commissi ipsi legum latores, iusta tamen causa moti: ad hæc est etiam tex. optimus in c. ecclesia. quæ pactione. 1. q. 4.

Secunda quandoque ex causis humano iudicio occultis & latentibus, Deus Optimus Maximus ob alterius culpam, innocentes temporali pœna bonorum & corporis afficere dignatur, quod manifestissimè constat Exod. 20. c. Ego, inquit sum Deus zelotes, visitans iniquitatem patrum, in filios vsque ad tertiam & quartam generationem. Hic verò locus etsi variè intelligatur ab Augustino, & aliis, capitu. homini. 1. quæst. 4. tamen hanc conclusionem probat, si veram verborum significationem pensitemus, siquidem visitare Deum cuiuspiam iniquitatem, idem est, quod eam punire. Sic Dominus per Dauid prophetam psal. 88. dixit: si iusticias meas prophanauerint, & mandata mea non custodierint, visitabo in virga iniquitates eorum, & in verberibus peccata eorum. Eadem ratione constat, quod puer natus Dauid ex illicito coitu ob parentis crimen à Deo extinctus est. Reg. 2. c. 12. & prætereà paruuli Sodomæ absque vllo proprio peccato simul cum adultis peccatoribus igne consumpti fuêre. Genes. ca. 19 si cuti & terra viuos deglutiuit cùm Dathan & Abiron sine vlla criminis labe ob scelera parentum, diuina quidem vltione. Num. cap. 17. facit text. celebris in c. vergentis. §. nec huiusmodi. de hæretic. & Iosue c. 6. 4. Regum c. 5. & Genes. cap. 9. quib. authoritatibus opinionem istam probârunt diuus Augustinus quæst. 8. super Iosue. Alexand. Halensis 3. part. quæst. 41. membro 4. art. 1. Thomas 2. 2. quæst. 108. art. 4. idem 1. 2. quæst. 87. ar. vltim. Cardinal. à Turre Cremata in capitulo vndecunque. 56. distinct. Ioan. Arboreus libro 6. Theosophiæ. cap. 9. Alfonsus à Castro de iusta hæretic. punirio. libro secundo capit. 11. idem Plutarchus scribit libro de sera numinis vindicta.

Tertia, Humana lex minimè potest imitari iudicium diuinum, quo pro alterius culpis & criminibus innocentes, corporis pœna afficiuntur. Tunc etenim licet hominibus diuina iudicia imitari, quando ea ex manifestis causis procedunt: at vbi ex occultis, nobisq́ue latentibus diuinum iudicium instruitur, secus est, cùm homines prorsus ignorent, quid expediat. Vnde nulla humana lege iustè quacunque ex causa corporis damno, & pœna puniri poterint innocentes ob aliorum crimina, ita sanè scriptum est Deuteronom. capit. 24. Non occidentur patres pro filiis, nec filij pro parentibus, sed vnusquisque pro peccato suo morietur. Exod. 23. insontem & iustum non occides, & expressim hanc sententiam asseuerant Augustinus dict. quæst. 8. Alexand. Halensis, Thomas dict. art. 4. Card. à Turre Cremata. Ioan. Arbore. Castro. & Plutarchus paulò antè nuncupatim adducti. Quam ob rem satis iniquè à Cæsaribus in l. si quis. C. ad l. Iulia. maiest. dictum esse constat, ex Imperatoria indulgentia, & lenitate se vitam concedere filijs eorum, qui crimen læsæ maiestatis com. miserint: nam & seclusa Cęsarum mansuetudi neminimè possent iustè ob parentum etiam grauissima scelera filij occidi, nec verberari. Et licet Innocentius Summus Pontifex in d. c. ver. gentis. huius Cæsareæ lenitatis meminerit, non probasse videtur, quod ipsi Cæsares semota lenitate, & indulgentia significârunt.

Quarta, poterit sanctissimè ex causis & propter reipublicæ vtilitatem, quo promptius & cautius à delictis & criminibus homines abstineant, humana lex filios, & nepotes pœna bonorum, aliáue simili afficere, atque ita passim legibus & canonibus definitum est, quemadmodum statim latiùs probabimus, & in specie adnotârunt Augustinus, Decius, Thomas, Alex. Halensis, Arbore. Alfonsus à Castro. qui præcedentis opinionis authores fuêre communique aut saltem omnium frequentiori sententia idem asseritur. Sic etenim satis constat, defendi humanas leges, humana iudicia, quibus innocentes ob aliorum crimina & peccata pœnis temporalib. afficiuntur. quod notant glo. in summa. 1 q. 4. & ibi Doctor. glos. & ibi Card. à Turre Cremata in d. c. vndecunque.

Quinta, pœna æterna, aut temporali, quæ spiritualis, sit nunquam diuino iudicio puniti fuerunt, nec punientur innocentes ob alterius culpam, nec poterunt humana lege puniri. Hoc constat ex ipsius iusticiæ diuinæ ratione secundum Augustinum dict. quæst. 8. & in Epistola 75. ad Auxilium Episcopum. capitul. non imputantur. vbi gloss. & in summa 1. quæst. 4. & in dicto capitul. vndecunque. vbi Card. Thomas 2. 2. q. 108. arti. 4. & 1. 2. quæst. 87. articu. vltim. Ioan. Arbor. & Castro dictis locis quorum opinio receptissima omnino est. Spiritualem pœnam hic intelligo non quancunque ecclesiasticam, canonicámue, qualis est irregularitas. nam hęc non est spiritualis pœna, quicquid dixerit glos. in d. summa. q. 4. sed eam, inquam, quæ sit amissio iuris ad gloriam suscipiendam, aut ipsius gloriæ, eorúmue, quæ ad animæ salutem maximè necessaria sunt, priuationem, ex mente Thomæ & aliorum, qui rem istam diligenter tractauerunt. Ex his verò, quæ præmisimus plura constant, quorum ratio ab his deducitur, & manifestam reddit huius quęstionis resolutionem.

Primum, hinc conciliantur diuini eloquii testimonia, quæ frequenter vti pugnantia in disputationem istam adducuntur. Nam Exo. 20. probatur, iustè ob culpam parentum filios innocentes puniri, & tamen Ezechiel. c. 18. diuina maiestas per prophetam inquit. Anima, quæ peccauerit ipsa morietur, & filius non portabit iniquitatem patris. Quo in loco scribit post alia Hieronymus hæc quidem: Hoc interim de prouerbio, siue de parabola dixisse sufficiat, quod lex, & Prophetæ: Exodus & Ezechiel, imò & ipse Deus, qui & hic & ibi locutus est, nequaquam in sententiis discrepare videatur, aut hic corrigere, quod ibi malè dixerit. Hactenus Hieronymus in hunc planè sensum, vt omnino aliqua æquissima & propria interpretatione oporteat ita hæc sacræ scripturæ loca ad concordiam ducere, quòd minimè contraria videantur, cùm idem vtriusque testimonii author, nequaquam discrepare videatur, imò idem docere, nec itidem videatur hic corrigere, quod prius malè dixerat. Vnde apertè doctissimus & sanctiss. vir sensit, non esse vllo pacto dicendum, quod Ezechielis c. 18. Deus correxit, quod prius Exo. 20 malè dixerat. Sic profectò Hieronymi verba sunt intelligenda, tametsi viri alioqui doctrina, & eruditione insignes opinentur, diuum Hieronymum in hunc modum loquutum sub disiunctione existimasse, Deum Ezechielis capit. 18. corrigere, quod Exod. capitul. 20 malè dixerat, siquidem hic sensus prorsus alienus est à viro pietate & religione Christiana percelebri. eritigitur necessarium, inquirere & examinare vtriusque loci interpretationem.

Primo quidem dici verè potest, verba Ezechielis esse intelligenda de pœna ęterna, aut spirituali: verba verò Exo. de temporali, secundum diuum Augustinum & alios, quorum superius mentionem fecimus.

Secundò Exodi locus referri potest adiudicium diuinum: alter autem ad iudicium humanum, iuxta ea, quæ modò diximus.

Quòd verò Hieronymus scribit, puniri quandoque filios propter parentum scelera, eo quod in his perpetrandis filij parentes imitentur, & ita intelligi posse Exo. locum, idemq́ue probant Nicolaus Lyranus dicto capitulo 20. Diuus Thomas dicto arti. 4. & vltim. minimè placet: tunc etenim filius punitur propter proprium crimen, & culpam ab eo commissam, non ob crimina parentis: quam ob rem ea interpretatio admitten da non est, quemadmodum eleganter probat Alfonsus à Castro lib. 2. de iusta hæret. punit. c. 10. etiam si Plutarchus desera numinis vindicta agens scripserit. Deum punire filios imitatores scelerum parentum, successores quidem in prauitatis supplicio, sicuti in hæreditatis ęre alieno.

Secundò infertur, iustissimè diuum Ambrosium Cæsarem Theodosium incusasse, eo quod milite quodam furentis populi impetu apud Thessalonicam occiso, ipse iussit populum, vtquisque obuius esset obtruncari. Potuit enim Cæsar militis occisores gladio vltore punire, iniquè tamen, etiam ex causa seditionis iussit innocentes occidi. ca. cùm apud Thessalonicam. 11. q. 3. Diuus August. lib. 5. de ciuitate Dei capi. 26. Ruffinus lib. ecclesiasticæ Historiæ 11. capit. 18. Theodoretus lib. 5. capit. 17. & sequenti. Cassiodôrus libro 9. Historiæ tripartitæ capitul. 30. tametsi Theodosius clementi fuerit animo præditus, seueraq́ue præcepta interdum dilatione modica molliebat authore Paulo Diacono lib. 13. tex. in l. si vindicari. C. de pœnis.

Tertiò, ab eadem resolutione procedit, quod iure pontificio, & Cæsareo statutum est, nempe, vt filij & nepotes eorum, qui diuinam vel humanam maiestatem læserint, infam ia notentur, & indigni censeantur, qui obtinere valeant officia & beneficia ecclesiastica, aliaq́ue reipublicæ munera: hoc etenim sancitum est ob criminum grauitatem, ex qua innocentes filii ob scelera parentum pœna temporali bonorum, & simili puniuntur. l. quisquis. C. ad l. Iul. maiest. §. filii. capit. vergentis. de hæret. cap. 2. §. hæretici. c. statutum. in 2. eod. tit. in 6. traditq́ue duodecim casus, quibus pro parentum sceleribus filii puniuntur Matthæ. Affli. in constitutio. Neapo. ti. 2. num. 33. quem legito. nu. 24. cæterum ad harum constitutionum interpretationem sunt aliquot discutienda, ex quib. in praxi apparebit verus earum intellectus.

Primum an ob crimen læsæ maiestatis humanæ commissum à parentibus nepotes afficiantur infamia, ac publicorum officiorum indignitate? Sicuti de filijs expressum est, de his etenim tantum meminit d. l. quisquis. §. 1. Regia l. 2. tit. 2. par. 7. nam appellatione filiorum in his, quę ad pœnam & odium pertinent, non veniunt nepotes. l. lege Iulia. §. hoc capite. ff. de ritu nupt. l. patri. ff. de adult. Bar. communiter receptus in l. liberorum. num. 6. ff. de verb. sign. Qua ratione ad nepotes prædictam infamiæ notam minimè extendi, responderunt Barto. in dicta l. patri. ff. de adult. Francus in c. statutum. in 2. de hære. in 6. Decius consil. 64. colum. 1. Quibus ex aduerso refragatur, quod constitutio Frederici, quam Alber. in dicta l. quisquis. numer. 9. refert, probat infamiam istam ad liberos deduci, & sub mentione liberorum constat, nepotes contineri. Bar. & communis in d. l. liberorum, quantumcunque sit odiosa dispositio, vt ipsi fatentur. Et ideo etiam nepotes, infamia notari ob crimen læsæ maiestatis ab auo commissum, tenent Cy. Alb. nu. 4. Sali. consi. 3. in d. l. quisquis. vbi hanc esse Communem opinionem asserit idem Sal.

Secundum est considerandum, filios & nepotes hæretici hac eadem infamiæ pœna affici, etiam si illegitimi sint, ne plus fauoris habeat luxuria quàm castitas. gloss. celebris & ibi Ioan. Monachus Archid. Anchara. & Doctor communiter in d. capi. statutum Gundilas. Villadiego in tract. de hæresi. q. 23. Repertorium inquisitorum verb. filij, & probatur, siquidem hęc pœna filiis infertur ex eo, quod à sanguine illius hæretici processerint, & sint eius corporis pars, quę quidem ratio etiam in filijs illegitimis obtinet, vt ex. Bartol. deducitur in l. 2. ff. de accusat. & ex l. hos accusare. §. omnibus. ff. eod. Sic sanè l. Pompeia de parricidijs puniendus est filius etiam spurius parentem occidens, quod ipse adnotaui in Epitome de Spons. 2. part. capit. 8. §. 6. in princip. ex Bald. in cap. 1. §. naturales. si de feud. fuerit contro. inter domi. & agnat. Vasal. Hanc tamen principalem opinionem gloss. in d. c. statutum. intelligunt Dominic. Anchara. & Franc. ibi in filijs illegitimis, naturalibus tamen, non in spurijs, aut vulgò quæsitis, idem eos sequutus scribit Ioan. Lupi. Segouiensis decanus in tract. de hæresi, in fine, qui adscriptus est in l. 1. tit. 26. par. 7. idem Sal. in d. l. quisquis. 3. q. Cyn. sequutus. Sed ipse Cyn. q. 4. non ita vti Salicet. refert, quæstionem istam definiuit. Scribit denique constitutionem. d. l. quisquis. habere locum in filio nato ex concubinatu, alióue coitu etiam damnato, modò pater sit certus, quasi secus sit in filio illegitimo, cuius pater incertus sit. idem Alberic. ibi. quæ. 8. Ex quibus ipse opinor decisionem tex. in c. statutum. & in d. l. quisquis. non tantùm obtinere in filiis naturalibus illegitimis, sed etiam in spuriis, ac incestis, natisque ex alio coitu damnato, modò pater sit certus.

Tertio, circa easdem constitutiones controuertitur, an filij hæreticorum priuentur beneficiis ecclesiasticis, quæ ipsi iam obtinebant eo tempore, quo pater crimen commisit. Cui quæstioni præmittendum est regulariter, vbi quis ob crimen efficitur indignus ad obtinenda beneficia ecclesiastica, seu alia munera & honores publicos, non esse iam obtentis tempore commissi criminis priuandum gloss. insignis in Clem. 1. & §. ipsius. de pœnis, quam sequuntur inibi Cardin. Imol. & Bonifa. num. 54. Et Panormitan. in Cleme. 2. eo. tit. vbi verbo. obtentis, scribit glo. eadem ratione eum, qui ob delictum priuatur obtentis, non esse indignum, nec inhabilem ad obtinenda, quam sententiam probant ibi Zeuxelinus, Cardi. Panormita. Imol. & Bonifa. numer. 50. Sic licet infamis infamia facti inhabilis sit ad obtinenda beneficia ecclesiastica, ex. vbi Abb. Aretin. & alij post glo. in capi. omnipotens. de accusa. Dy. in regu. infamib. de re. iu. in 6. gl. in c. cum inter canonicos. de ele. gl. & ibi Abb. co. 2. in c. super eo eo. ti. & notatur in c. inter dilectos. de excessib. prælat. obtentis tamen non priuatur. vt tradit Pan. in c. per inquisitionem. col. 3. de electio. probatur in c. Nonne. 8. q. 4. notant Doct. in d. c. omnipotens. glo. singul. in c. sæpè. de appellat. communiter recepta secundum Abb. ibi nu. 14. & eam commendant Ias. in l. 1. col. 3. ff. de re iud. Areti. in c. si constiterit. 2. co. de accusa. optimus tex. in l. 2. §. vl. ff. de pœnis. glo. in cap. cùm non liceat. de præscript. Bal. in ca. 1. qui success. teneant feud. confir 2. colum. glo. in summa. 8. q. 4. Quibus constat, accusatum de crimine, & ideo pendente lite infamem infamia facti, non priuari obtentis dignitatibus, nec beneficijs, nec honoribus, nec eorum administratione. l. 1. §. integer. ff. nil nouari appellat. pend. l. qui à latronibus. §. si quis. l. eius. §. vlt. ff. de testam. l. furti. §. 1. ff. de his qui notan. infamia.

Nihilominus ex materia subiecta, & criminis commissi conditione iurib. saltem tacitè expressa quandoque etiam dicendum erit, priuatum obtentis beneficiis, inhabilem fore ad obtinenda: & è contrario, inhabilem ad obtinenda, etiam obtentis priuandum esse: ita sané hæretici & eorum fautores, ac receptatores non tantùm indigni efficiuntur ad obtinendà beneficia, sed & obtentis iam tempore commissi criminis priuantur. text. celebris in capitul. vt commissi. §. priuandi de hæret. in 6. Quo in loco adnotandum est, hæreticos ipsos beneficiis obtentis ipso iure priuari. capi. quo iure. 8. distinct. vbi gloss. Domi. & Præposit. Ioan. Andr. & Doct. communiter in dicto capit. vt commissi. dum exponunt literam illius capitis in §. priuandi prætereà, vel priuatos denuntiandi, in hunc modum, vt dictio, vel, exponatur, id est, eandem opinionem veram esse censent Abb. in dicto ca. inter dilectos. colum vlti. & Felin. in c. 2. colum. 4. de rescriptis. Ioan. Bernardus in practica criminali capitul. 116. licet Alfonsus à Castro de iusta hæret. punitio. ca. 9. lib. 2. tenuerit, hęreticum non esse ipso iure priuatum beneficijs obtentis, sed per sententiam priuandum. Ipsi verò hæreticorum fautores, & receptatores non sunt ipso iure priuati beneficiis obtentis, sed per sententiam priuandi. cap. excommunicamus. in 1. §. credentes. versi. si verò clericus. Vnde commodior erit interpretatio dicti § priuandi, vt dictio priuandi, ad receptatores, fautores, & hæreticorum defensores, dictio verò priuatos denunciandi, ad ipsos hæreticos referatur.

Cæterum quòd filij hæreticorum, & receptatorum priuentur beneficiis obtentis tempore commissi criminis, ipso iure asserunt Ioan. Andræ. in dicto capitulo vt commissi. 2. colum. & Domi. ibi in §. Priuandi. Henric. in cap. vergentis, colum. 4. & ibi Ananias. colu. 2. de hæret. Imo. in l. in insulam. in princip. ff. solut. matrimo. Præpo. in ca. satis peruersum. 56. distinct. Ioan. Lup. in tracta. de Regno Nauarræ. 5. part. §. 8. vbi fatetur hanc opinionem magis communem esse. pro qua adducitur text. in capit. Fœlicis. §. quod si quis. de pœnis. in 6. Ex quo patet, filios percutientis sanctæ Romanæ ecclesiæ Cardinalem ipso iure priuari beneficiis, quæ tempore commissi criminis obtinebant, & tamen crimen illud multò minus, ac leuius est, quàm crimen hæresis. Sed hæc consideratio non probat omninò præmissam opinionem, quia non sequitur maiora, & grauiora crimina esse vindicanda maioribus, aut saltem eisdem pœnis, quibus minora. Sæpè etenim respublica minora crimina variis ex causis maioribus pœnis insequitur ob euitandam delinquendi audaciam. Contrariam sententiam, imò quòd filij hæreticorum nec ipso iure, nec per sententiam priuentur beneficiis ecclesiasticis, quæ tempore commissi criminis iam obtinebant, probant Panormita. in dicto capitulo vrgentis. post Anton. ibi. Gonsalus à Villadiego de hæresib. quæstio. 23. & Repertorium inquisitorum. verb. Filij. ex gloss. in c. satis peruersum. 56. distinct. quę scribit, filios ob crimen læsæ maiestatis commissum à parentibus nequaquam priuari beneficiis obtentis eo tempore, quo pater scelus perpetrauit. Ea sequitur Roman. singul. 686. dicens, idem esse, siue sit crimen læsæ maiestatis secularis, siue ecclesiasticæ. Hæc verò gloss. non potest commodè ad hanc opinionem adduci, quippe quæ expressim loquatur in crimine læsæ maiestatis secularis, & vtatur ea ratione, quia princeps secularis non potest propriis legibus clericos punire, eósue priuare ecclesiasticis dignitatibus, atque ita hanc illius glo. rationem perpendunt Imol. in dicta l. in insulam. Henric. in dict. ca. vergentis colum. 4. Abb. in ca. cùm laici. de iure patrona. idem in ca. quanta. deiudic. Hippol. in rubric. ff. de fideiuss. numero 120. Vnde alia ratio quærenda est, quæ præfatam opinionem probet. cùm ea ex dicta glo. deduci nequeat. Et fortasse quamuis iure Canonico hæreticus ipse effectus inhabilis ad obtinenda beneficia ecclesiastica, obtentis etiam priuetur, non idem erit in filijs hæreticorum, quo ad beneficia, quæ obtinuêre ante parentis lapsum. Hi etenim ob alterius culpam inhabiles efficiuntur ad ecclesiastica beneficia, nec tamen bonis propriis priuantur, & ideo poterunt retinere beneficia obtenta. Maximè isthæc opinio probatur ex eo, quod nullibi expressum est, filios obtentis beneficiis priuari ob paternum scelus, & qui inhabilis efficitur ad obtinenda regulariter obtentis non priuatur.

Quartò, quæritur quid de filijs hæreticorum ante crimen commissum natis, an & hi puniantur pœnis harum constitutionum? Et quibusdam placet, his pœnis tantùm obnoxios esse filios post delictum & parentis lapsum natos, non filios ante scelus ipsum genitos. Hoc visum est Calderino consilio 3. titul. de hæreticis. Dominico & Franco. in ca. 2. §. hæretici. de hæret. in 6. Ananiæ in ca. vergentis. colum. 4. eod. tit. quibus suffragatur primò text. in l. 2. C. de libert. & eorum lib. vbi probatur, filios eam parentum conditionem sequi, quæ est tempore natiuitatis, aut certè conceptionis, non quæ antè fuerit, aut posteà. Quo in loco Bal. notat, delicta parentum non nocere filijs primò natis, sed tantùm nascituris, quoniam contrahunt rubiginem à linea iam infecta. Sed text. in dicta l. 2. cui conuenit Regia l. 9. tit. 22. part. 4. loquitur quo ad statum libertatis & seruitutis, non quo ad alia. Nam plerunque, quantum ad alia, non consideratur status patris tempore conceptionis. l. 2. §. in filijs. & ibi gl. ff. dedecur. & l. diuo Marco. C. de quæ.

Secundò, pro Calde. facit quod notant Cyn. Petr. & Angel. in d. l. quisquis. dicentes, legem illam solum punire filios post crimen, non ante crimen natos. Contrarium tamen, imò quòd filij etiam nati ante crimen commissum eadem afficiantur pœna, probant inibi ob eandem iuris rationem Alberi. 2. colum. & Salicet. 3. gloss. in ca. si quis cùm militibus. verbis filij. 6. quæst. 1. Ioan. Lup. de Regno Nauarræ. par. 5. §. 8 Angel. Are. de malefic. §. che ay tradito la tua patria. colum. 5. dum & si codex mendosus sit. Sali. refert & sequitur. Prior tamen opinio maximè probatur in l. 6. ti. 27. par. 2. & l. vlt. titu. 31. par. 7. & l. 3 titu. 9. lib. 4. ordina. nihilominus non sequitur necessariò, idem esse in crimine hæresis, & læsæ maiesta. diuinæ, quod multò grauius censetur.

Tertiò, opinioni Calderini patrocinatur gloss. in c. iam itaq́ue. verb. reatum. 1. q. 4. dicens, reatum patris transire in filium posteà natum, non in eum, qui prius natus fuerat. ad idem gloss. in l. Imperialis. §. illud. C. de nupt. quam Bald. ibi sequitur expressim scribens. Non dici filium Regis eum, qui natus fuerit priusquam pater Regnum obtineret, nec præferendum fore in successione ei, qui natus fuerit post adeptum Regnum. idem Bartol. in l. cùm satis. column. vltim. C. de agric. & ibi Platea. lib. 11. Præpo. in ca. Adrianus. 63. distinct. Abb. in c. licet. colu. vlt. de voto. Iacob. Rauen. & Andræas Pisanus in l. Senatoris filium. ff. de senator. Deci. in cap. inter cæteras. de rescript. 5. col. & plerique alij, quos refert Andr. Tiraq. de primogeniis. q. 31. nu. 8. vbi ex Historiis plura ad hanc partem adducit. Atque esse hanc sententiam communem fatentur Deci. & Ripa. co. 2. in dict. c. inter cæteras. optimus tex. in l. si quis decurio. & l. vlt. C. de decu. lib. 10. Hanc profectò opinionem ipse falsam esse censeo, nec existimo, seruandam fore, siquidem contraria probatur omnino in l. senatoris filium. ff. de senato. vbi dicitur senatoris filius etiam is, qui natus est ante senatoriam dignitatem. vbi Guid. de Suzaria, Alber. & Corasi. hanc posteriorem sententiam sequuntur idem Fel. & Ripa. in d. c. inter cæteras. Alberi. 1. par. Statut. q. 157. Cirier. de primoge. lib. 1. q. 12. Iacobi. de S. Georgio tract. de feudis. colum. 4. Tiraq. dict. quæst. 31. numero 21. & 27. vbi plura adducit, quibus ostenditur veram esse hanc opinionem.

Quartò, Solet pro Calderino induci glos. communiter recepta in l. diuo Marco. C. de quæstio. asseuerans, maculam patris filijs anteà natis minimè præiudicare, quin vtantur priuilegiis, quibus vti poterant ex paterna dignitate ante crimen commissum. Sed ibidem agitur de priuilegiis, quæ filijs competunt ex transmissione parentis conceptionis ratione, quæ iam adquisita non possunt ob patris crimen à filijs tolli. At nos loquimur in ea specie, in qua ob crimen à patre commissum expressim à lege puniuntur filij. Vnde nisi leges Regię obstarent in crimine etiam læsæ maiestatis humanæ, falsam esse existimarem Calderini sententiam, sed in hæresis crimine quamuis Ioan. Lupi in ca. per vestras. 3. notab. §. 23. quæstionem indecisam dimiserit, ego opinor filios etiam natos ante parentis lapsum, Canonicis pœnis affici: quemad modum asseuerant idem Ioan. Lupi. de Regno Nauarræ. 5. pa. §. 8. Gonsalus à Villadiego de hæresib. quæst. 23. Repertorium inquisitorum verb. Filij Castro lib. 2. de iusta hæret. punitione. capi. vltim. & lib 1. de potestate legis pœnalis. ca. 7. corol. 1. huiusq́ue opinionis censentur hi, qui opinantur, filios hæreticorum priuandos esse, seu iure priuatos censeri beneficiis ecclesiasticis obtentis iam eo tempore, quo crimen à patre commissum fuerit: non enim video, quo pacto possit hæc sententia admitti, nisi pręmittamus, filios natos ante hæresim pœnis Canonicis puniri. Sed manifestè probatur posterior opinio in c. filij. de hęr. in 6. vbi filii eorum, qui in articulo mortis hęresim commiserunt, pœnas Canonicas patiuntur. igitur de iam natis nulli potest esse dubium. Prætereà est tex. qui satis vrget in d. c. statutum. in 2. quo in loco expressum est, filios hæreticorum esse infames: hæreticorum inquam, qui tales decessisse, vel tales esse probentur. Igitur vt filii hisce pœnis notentur, satis erit patrem hæreticum decessisse, nec oportebit, aut necesse erit probare, patrem ante mortis tempus: & cum filii nati fuerint, hæreticum fuisse. Ex quib. mihi certum est, ob tanti sceleris prauitatem Canonib. placuisse, etiam filios natos ante crimen, infamia & aliis pœnis omnino afficere.

Cæterum, prius quàm ab hoc digrediamur tractatu oportet diligenter perpendere ex Gratiani Miscellaneis. text. in capitul. non imputantur. 1. q. 4. eius hæc est litera. Non imputantur filiis peccata parentum, quæ post eorum natiuitatem à parentibus committuntur, nec pro peccatis parentum spiritali pœna filii sunt plectendi: officio autem vel beneficio ecclesiæ priuari spiritalis pœna est, non igitur hanc ex peccato patris promeretur filius. Hactenus Gratianus ex Augustino, ad Auxilium episcopum Epistola 75. ab hoc Canone duo solent adnotari. Primum, filios natos ante hæresim à parentibus commissam minimè pœnis eius criminis affici. Secundum, filios hæretici non esse priuandos beneficiis ecclesiasticis, quæ iam tempore commissi criminis obtinebant. Horum prius constat verè apud Augustinum in hæc verba. Etenim Classiciani filius, & si traxit ex parte primi hominis culpam, sacro fonte baptismatis expiandam, tamen quicquid posteà quàm genuit peccati pater eius admisit, vbi particeps ipse non fuit, ad eum non pertinere quis ambigit? Hæc Augustinus, à quo Gratianus adsumpsit primam Canonis partem: siquidem Canonis non est iuxta August ini literam translatus ad ipsum Decretorum librum: sicuti statim ostendemus. Adhuc tamen nihil obstat, quominus vera sit opinio eorum, qui scripsêre: pœnas Canonicas in filios hæreticorum statutas etiam eos afficere, qui ante crimen nati fuêre. Nam Augustinus de pœna spiritali tractat, nempe de sententia excommunicationis, qua, in quit ipse ob crimen hæresis à patre commissum filij nati ante crimen plecti non debent, quod ex ipsa Epistola ita manifestum est, vt nemo possit hoc inficiari, & notauit glos. in dicto capitul. non imputantur. Nos verò dum de pœnis Canonicis aduersus filios hæreticorum agimus, temporales pœnas intelligimus, quibus constat, puniri posse filios etiam natos prius, quàm parentes in hæresim lapsi fuerint. Quod si dixeris, igitur diuus Augustinus concedit, filios post crimen à parentibus commissum natos, pœna spirituali puniri posse, quod falsum est. Respondeo, sensum istum alienum esse ab Augustino, à quo omissus est casus, omissa est quæstio de filijs posteà natis, & in his, quæ omittuntur ab authoribus, non licet sensum absurdum coniectare. Deinde ita diuus Augustinus scripsit, quasi præsumeret filios post crimen natos ex sanguine infecto participes futuros criminis, & ideo posse ob eam culpam pœna etiam spiritali puniri, tanquam verè delicti participes. Et prætereà arguens Augustinus Auxilium episcopum, quòd perperam ob crimen parentis innocentes filios pœna spiritali punijsset, ostendit ad maiorem persuasionis vim, id malè fieri, etiam si ratione sanguinis infecti ea punitio processerit, cùm filij essent ante crimen commissum nati. Quin imò quidquid sit de his interpretationibus, illud est obseruandum, ætate Augustini non dum fuisse à Canonib. statutas pœnas istas aduersus hæreticorum filios, siquidem filius hæretici, etiam post crimen natus, ab ecclesia recipiebatur ad sacros ordines, & beneficia. tex. est in c. placuit. 1. q. 4. Ex his sanè constat, priorem partem dicti Canonis parum obesse his, qui asseruerunt, filios hæreticorum etiam natos ante crimen commissum Canonicis pœnis affici, & omnino plecti.

Posterior Canonis pars, quatenus adserit, filios non esse puniendos spiritali pœna ob culpam parentum: verè Augustini epistolæ conuenit, & ab ea optimè deducitur. Quæ autem statim sequuntur, versiculo, officio, verba sunt Gratiani non Augustini, à cuius sensu ea Gratianus intulit. Et profectò si is author inibi agit de officijs & beneficijs ecclesiasticis, quod glo. & Doctor. ibi sentiunt, & eius intentioni conuenit: Ego non video, qua ratione ab Augustino, qui de spiritali pœna loquitur, fiat congruè illatio pertinens ad temporalem. Nam officiis, & beneficiis ecclesiasticis quenquam priuari pœna est temporalis, non spiritalis: quandoquidem si spiritalis esset, non posset quis ea pœna ob alterius culpam puniri, sicuti constat apud Augustinum, & tamen frequentissimè innocentes his pœnis absque propria culpa afficiuntur, hoc patet in dicto capit. statutum. in 2. & in dicto ca. 2. §. hæretici. Sic bigamus, qui corruptam duxit in vxorem, adulterámue coniugem etiam ignorans cognouerit, in habilis est ad officia & beneficia ecclesiastica. Ex quibus etiam patet, falsam esse iuxta hunc sensum Gratiani illationem. Quòd si is intellexit de officio ecclesiæ, id est, suffragiis, & eorum communione, beneficio ecclesiæ, id est, sacramentis, & eorum perceptione, quibus priuantur excommunicati, optimè constat sensus: hæc enim officia, & beneficia sunt ecclesiæ ad animarum salutem instituta, eorumque priuatio pœna spiritalis est, de qua ipse Augustinus tractat. Atque ita iuxta hanc interpretationem nihil pertinet authoritas Gratiani, ad id quod secundo loco ex ea deduximus de beneficiis obtentis tempore commissi criminis, prior verò sensus, quem impugnauimus, vti falsus, minimè nocebit, cùm non habeant Gratiani opiniones vim legis, sicuti tradit post alios Felin. in capitul. 2. de rescript. num. 52.

Quartò, principaliter ab huius capitis resolutione infertur veritas illius quæstionis, qua tractatur, possítne quis statuto puniri pro alterius crimine? Et iure verissimum est, posse quem ob alterius crimen ex causa puniri pœna pecuniaria, non tamen corporali, hoc deducitur ex his, quæ hoc capite præmisimus, & probatur authoritate glo. insignis in rubric. C. de decre. decurio. lib. 10. cùm consensus proprius cuiusque possit eum submittere damno pecuniario etiam absque eius culpa, non sic damno membrorum & corporis. l. liber homo. ff. ad leg. Aquil. c. contingit. de sent. excommu. Sic etenim prædictam glo. passim Doct. sequuntur, & commendant maximè Bal. in l. 1. C. ne filius pro patre. idem in rubric. C. res inter alios actas. & in l. seruum. §. publicè. ff. de procur. 2. col. Alex. in l. sæpè. n. 10. ff. de re iud. Ang. & Ias. num. 68. in §. actiones. deactio. Ias. in l. si quis in suo. §. legis. & in Aut. Nouissima. colum. 3. C. de inoff. testamen. vbi scribit, hanc opinionem Communem esse: idem tradit Hip. in l. infans. numero 16. ff. de Sicariis. Decius in capit. 2. de constitu. post Felin. ibi adducitur prætereà ad hoc tex. in ca. 2. de delict. puerorum, ibi tamen non præmittitur statutum, ex quo pater pro crimine per filium commisso puniatur pœna pecuniaria. Et ideo inibi non probatur omnino præfata communis sententia: nam licet ibi exigebatur pœna pecuniaria criminis à patre iuxta consuetudinem, quæ eam pœnam indixerat, non tamen constat ex illa consuetudine, patrem pro filio ad pœnam obligari, nihilominus verum est, quod communi sententia asseritur, etiam quantum ad pœnam in famiæ, qua quis puniri poterit, etiam per statutum pro peccato, & culpa alterius text. optimus in l. quisquis. C. ad leg. Iuli. Maiestat. notant in specie post alios Alexan. in dicta l. sæpè. nu. 10. Felin. in cap. ius generale. 1. distinct. colu. penult. Deci. in d. c. 2. lectione 2. Soci. in l. cùm filiusfamiliâs. num. 8. ff. de verb. oblig. licet Bald. contrarium voluerit in dicta rub. C. res inter alios acta. Verum de intellectu legis, & statuti, quo quis punitur pro alterius crimine præter alios legito Deci. consi. 525. Roman. consil. 154. Socin. consil. 57. lib. 3. colu. penult. Corne. consil. 211. lib. 3. Hippo. singul. 362. & consilio 82. columna. 3. Socin. in l. Modestinus. ff. de exceptionibus. Sic valet statutum, quòd filij mercatorum teneantur soluere debita parentum, licet non sint eorum hæredes. Bald. in l. dotis. C. de iure dotium. Alexand. consi. 42 lib. 1. Deci. in dicto capit. 2. de constit. item Deci. consil. 359. Hippol. singulari. 224. Ioan. Crottus in l. omnes populi. ff. de iustit. & iure. colum. 5. versic. Prima an statutum.

Hinc apparet, posse lege vel statuto sanciri, patrem teneri ad soluendam pœnam pecuniariam, qua filius fuerit condemnatus, ad quantitatem vsque debitam filio ratione legitimæ partis: ita Bart. probat in quæst. 3. incipienti: Perusinæ ciuitatis statuto. idem Bart. in l. cùm filiusfamiliâs. ff. de verb. oblig. vbi cæteri Doctor. idem sequuntur præsertim Bartol. Soci. nume. 8. dicens, hanc opinionem Communem esse. Quamuis secluso statuto iure obtentum sit, patrem non esse cogendum soluere pœnam pecuniariam pro crimine filiorum, etiam ex bonis, quæ pro legitima parte post mortem parentis filijs deberentur. gl. Panor. & alij in cap. 2. de delict. puero. Specul. titu. de sent. exequut. versic. quòd si filius. Bald. in l. si qua pœna. per text. ibi. ff. de his, qui sunt sui. text. & ibi Bartol. in l. 1. §. si impuberi. ff. de collat. bonor. Decius in consilio 438. Cremens. singul. 12. & 89. notatur in l. tam ex contractibus. ff. de iudic. & in §. actiones. Inst. de actioni. quod amplius probatur, si consideremus ea, quæ solent tradi ad quæstionem, vtrùm filio delinquente, & ob id crimen damnato ad certam pecuniæ quantitatem, sit ea soluenda ex peculio profectitio, aduentitióue, qua in resolet etiam de peculio castrensi adnotari. Et quod publicatis ob crimen bonis filijfamiliâs non publicetur peculium castrense, imò id pater iure peculij possit obtinere, probat tex. in l. si filius. C. de bonis damnat. vbi Petrus, Cynus, Bald. & Salyc. Bartol. item Imol. Paul. Castr. & Alexand. nume. 49. in l. si finita. §. si de vectigalibus. idem Bart. & Imol. in l. si filius. ff. de damno infect. Hoc ipsum etiam hodie iure verum esse censent Ioan. Lupi in rub. de donation. int. vir. & vxo. §. 66. num. 24. quorum opinionem sequitur dicens, eam communem esse Paul. Parisi. consil. 157. nu. 36. Sicut nec publicatis bonis ipsius patris ob crimen ab eo commissum publicatur peculium filij profectitium. text. egregius in l. 3. §. sed vtrum. ff. de minori. Cuius præfati Doct. meminêre, & Bald. in l. ex equutorem. nu. 34. C. de exequut. rei iudic. Roma. tamen in dicto §. si de vectigalibus. num. 15. post Angel. ibi idem Angel. & Roma. in l. si filiusfa. ff. de damno infect. Nellus in tract. bannitorum. 1 part. 2. temporis. quæst. 25. Contrariam sententiam hodie veriorem esse censent pluribus rationibus, quarum vna tantùm eorum opinioni aptatur, ea scilicet, quòd iure Authenticorum filius habeat in castrensi peculio hæredem ab intestato. Auth. defuncto. C. ad Tertul. & in Authent. in successione. C. delegit. liber. Hæc verò ratio sufficiens non est, vt statim arbitremur, sublatam esse decisionem dictæ l. si filius. C. de bonis damnatorum. Siquidem ante mortem naturalem ipsius filijfamilias, tempore, quo hæredi locus non est, patri peculium Castrense, filiofamiliâs delinquente defertur in solatium patriæ potestatis, & ideò ipsa codicis constitutio non fuit ea ratione sancita, quòd filiusfamiliâs non haberet ab intestato hæredem in castrensi peculio, quam ob rem ea ratione sublata, minimè dicendum est, dictam constitutionem antiquatam esse.

Ex his patet, nec peculium aduentitium posse publicari ob crimen filijfamiliâs, nam in eo habet pater vsumfructum, & sic maius ius, quàm in castrensi, & tamen hoc non publicatur, sed patri competit, ergo nec illud etiam quo ad proprietatem. Bart. Paul. Imol. Alex. nu. 44. in d. §. si de vectigalibus. Ang. num. 13. & Ias. num. 62. in §. actiones. de actioni. & alij relati per Nicol. Boêrium decis. 7. nu. 10. & Parisium dicto consil.. 157. col. 2. lib. 4. vbi inquit, hanc opinionem Communem esse. quam post alios sequitur simul & præcedentem Ioan. Bernard. Præsul Callagurriensis in pract. criminali canonica, capit. 124.

Sic delinquente filio, & eius bonis publicatis, fortiori ratione peculium profectitium non cadit in publicationem bonorum. text. in dicta l. 3. §. sed vtrum. atque ita à Bart. & Doctoribus communiter scribitur in dicto §. si de vectigalibus. vbi Alexand. nume. 44. Iason in dicto §. actiones. nume. 62. Ripa in l. vlti. C. de reuocan. donat. q. 53. Carol. Molinæ. in consuet. Parisien. tit. 1. §. 30. q. 18. omnium latissimè præter Alexan. Parisius dicto cons. 157. lib. 4. Boëri. dict. decis. 7. plura tradunt ad harum conclusionum interpretationem, quæ omninò legenda sunt, & his addendum, quòd publicatis bonis filij non censetur publicata legitima portio ei debita ex bonis parentis, qui tempore sententiæ viuebat, etiam vt post ipsius obitum in fiscum deferatur. Bald. in l. si qua. ff. de his qui sunt sui, vel alie. iur. Alexan. consil. 37. lib. 1. colum. ante penult. Socin. Iunior consil. 51. lib. 1. Eodem pacto ratione sumpta ex dictis Iurisconsultorum, & Cæsarum authoritatibus, propter crimen mariti non publicantur bona, quæ ex adquisitis matrimonio constante ad vxorem pertinent. Ioan. Lup. in repet. Rubri. de donatio. §. 66. nume. 24. Didacus à Segura in tracta. de adquisitis matrim. constante. nume. 16. Chassanæ. in consuet. Burgundiæ, Rubr. 2. §. 2. ad fin. Regia lex 77. Tauri. licet contrarium iure probare conetur Carol. Molinæ. dicto §. 30. q. 15. nume. 74. Et tamen poterit omnibus in his casibus lege, aut statuto sanciri, ob crimen filij publicandum esse peculium profectitium, castrense, aut aduentitium etiam in læsionem patris innocentis, cùm hîc agatur de pœna temporali bonorum, qua puniri ex causa possunt innocentes ob aliorum scelera.

Quintò principaliter huius quæstionis disputatio proderit ad interpretationem glo. in c. cùm homo. 23. quæst. 5. verb. supplicium. Cuius non sine authoris laude plærique passim meminêre. Eius priori parte probatur, non posse quenquam proprio & libero consensu seipsum adstringere, vt proalio criminis reo pœna corporis afficiatur. arg. l. liber homo. ff. ad legem Aquil. c. contigit. de sentent. excom. atque ita frequentissimo omnium consensu recepta est hæc gl. sententia vti constat ex Felin. in c. 2. de constit. & Hipp. in rub. de fideiuis. q. 29. quo fit, vt in causis criminalibus, vbi pœna corporis imminet reo, qui in carceribus detinetur, nunquam is dimittitur datis fideiussoribus, id verò fit quoties pœna pecuniaria est pro eo crimine infligenda. optimus text. in l. diuus. in 1. ff. de cust. reo. Regia lex 16. tit. 1. part. 7. notant postalios Paul. Grillandus in tracta. de relax. carcerat. c. de fideius. reorum. Hipp. d. q. 29. idem in l. si infans. ff. de sica. nu. 16. Xuares in tract. de fideius. crimi. Posteriori parte gl. constat, consuetudine etmorib. posse induci, quod innocens seipsum obliget, & adstringat pro alterius crimine ad corporis pœnam. nam ad hoc gl. illam commendant Rom. consi. 15. & idem in singul. 128. Hippol. in d. q. 29. Deci. in d. c. 2. de constit. 1. & 2. lectione. Feli. in c. 2. nu. 8. de proba. Rochus Curtius in c. vlti. de consuet. fol. 45. colu. 4. quasi legis seu consuetudinis authoritas accedens consensui priuatorum possit id efficere, quod solo consensu permissum non est. His accedit, quod Deci. eleganter scribit in c. quæ in ecclesiarum. de consti. col. 4. dicens, posse fieri statuto simul & pacto id, quod solo pacto fieri non poterat. Item & illud quod ab eodem Decio eruditè traditur in c. iurauit. de probat. col. vlt. vbi non appellans à sententia lata in capitali causa, ei pœnæ consentire videtur, & ea sententia transit in rem iudicatam ex eo consensu, simul & authoritate legis, quod & ipse latiùs deduxi in Epitome de sponsal. & matrim. §. vlt. nu. 15. & sequen. Idem quod diximus in consuetudine, dicendum est in statuto, quamuis gl. loquatur de consuetudine, ob eandem rationem, & ita ad statutum eam retulit Iason in §. quædam. de actioni nu. 37. notat idem Deci. in d. c. 2. de constit. 1. & 2. lectione. Ego verò non video, qua ratione, nec in consuetudine, nec in statuto possit opinio glo. defendi, siquidem paulò antè probauimus, lege humana non posse innocentem pro culpa alterius, corporis pœna puniri, consensus proprius multò minus potest id efficere, nec vlla potest iusta causa dari, ex qua pœna corporis innocens pro alterius crimine puniatur: & ideò mihi magis placet contraria sententia, quam tenet Feli. in d. c. 2. de consti. col. 2. & idem in c. ius generale. 1. distin. ad finem. reprobans vltimam gl. partem, licet eam negligenter explicuerit. Non obest, quod in contrarium adduximus de legis & consensus authoritate, nam id verum est, quia tunc & lex ipsa culpam in consentiente præsumit, & ea iam est in processum iudicialem, & cognitionem deducta: quamobrem mirum non est, si consentiens puniatur ratione consensus, simul & legalis authoritatis, quæ non temerè ministratur, sed præmissa culpæ examinatione.

Sextò principaliter à præmissis deducitur verus intellectus ad text. in c. Romana. §. in vniuersitatem. de senten. excom. in 6. quo cautum est, ne sententia excommunicationis in vniuersitatem, aut collegium proferatur. Nam id mirum videtur, cùm vniuersitas ex personis constat. c. cùm clerici. de verb. signifi. & per totum titulum. ff. quod cuiusque vniuer. nomi. & personæ possint excommunicari. Prætereà ipsa vniuersitas potest delinquere, culpamque contrahere excommunicatione dignam. gloss. in l. sicut. ff. quod cuiusque vniuer. no. Cuius præter Doct. ibi meminêre Abb. in c. in Genesi. col. 3. de elect. Deci. in c. cùm omnes. 1. lectio. colum. 7. de constit. nempe vbi omnes de vniuersitate concurrunt & consentiunt in delictum. Vnde vniuersitas puniri iustè potest, etiam spiritali pœna, quib. aliquot iuris Pontificij interpretes respondent vniuersitatem esse fictam, repræsentatam quandam personam, non veram, & ideò anima rationali carentem, nec capacem spiritualis pœnæ, & excommunicationis, quæ non potest aptari animæ irrationali. c. 1. de sen. excom. in 6. c. P. G. de offi. deleg. c. sicut. in 3. de iureiuran. Hæc autem ratio sufficiens non est: constat etenim vniuersitas ex personis, quæ capaces sunt Canonicæ censuræ, nec aliud est ipsa vniuersitas, si rem ipsam materialiter consideremus, quàm personæ eam administrantes: nec aliud est ciuitas, quàm ipsa ciuium collectio. Cardi. in c. requisisti. de testam. l. ciuibus. vbi Ludo. Lusita. 6. colum. ff. de reb. dub. tradit Bartol. in l. aut facta. §. vltim. ff. de pœnis. qua ratione absque vllo dubio apparet, eam posse excommunicari.

Fortassis ea est vera ratio, quòd actus & passiones, vt consistant in facto, & ad factum referuntur, singulis omninò tribuendæ sunt, non collegio, aut vniuersitati, nam his tribuuntur, & eorum esse censentur, quantum attinet ea res ad iuris effectum. optimus text. in c. 2. de testib. lib. 6. colligitur ex Bart. in d. l. aut facta. §. vlti. Cuius scripta explicat Ioan. Oldendorpius post alios in tracta. de iure & æquitate. tit. 14. Excommunicatio verò ferenda in aliquem non est, nisi ob actum verè proprium, culpa mortalis criminis perpetratum. c. nullus. c. nemo. 11. q. 3. qui quidem actus, & si ab vniuersitate processerit, ad quemlibet peculiariter referendus est quo ad pœnam excommunicationis, & similem, cùm non agatur de iuris effectu, ne si vniuersitati tribuatur, absurdum sequatur, scilicet, quòd puniantur hi, qui verè sunt innocentes: sicuti tex. in d. §. in vniuersitatem. probat: quia omninò punirentur, si excommunicatio posset ferri in vniuersitatem. Hanc rationem collegimus ex c. si habes. 24. q. 3. Domini. & Præpo. in c. sicut vir. 7. q. 1. Fel. in c. responso. de sent. excom. & in c. dilectæ. col. 2. de exceptio. Ias. in l. 1. §. vlt. colu. 1. ff. de acqui. poss. Ananias in c. dilectus. in 2. nu. 10. & seq. desimo. Chassa. consi. 1. argum. 8. Ex quibus apparet, excommunicationem posse pronunciari contra illos de vniuersitate, qui contumaces & rebelles fuerint, culpamque contraxerint. Sic denique si citentur Decanus & Canonici. Decanus & Capitulum sub excommunicationis censura, & in Capitulo, cùm citatio eis proponitur, eiusque certiores fiunt, certi quidam Canonici reperiantur Capitulum constituentes, si ipsi mandato non obedierint, poterunt excommunicari, licet contrarium placuerit Rotæ 315. in antiquis. Eadem ratione etiamsi iudex malè pronunciet excommunicationis sententiam in vniuersitatem, nihilò minus ligat eos, qui ob culpam ea censura digni fuerint: ita Felin. in d. c. dilectæ. 2. col. & Imol. in c. Capitulum. de rescript. col. pen. & iuxta hunc sensum potest intelligi secunda opinio. gloss. in dicto §. in vniuersitatem verb. penitus. quæ tutior est. Tametsi ex iuris rigore prior opinio, ex qua omninò ea excommunicatio nulla censetur, esset tenenda secundum Francum, & alios ibi. Palud. & communem in 4. distinct. 18. q. 2. ad finem. Curti. seniorem consilio 20. dubio 2. & probatur ex his, quæ tradit Lud. Gomezi. in regul. de idiomate. q. 2. Imò quamuis iure posset excommunicatio ferri in vniuersitatem, minimè ligarentur hi, qui post ipsam censuræ pronunciationem collegium, aut vniuersitatem fuerint ingressi. Bald. Paul. Imol. Aretin. & alij in l. si grege. ff. de lega. 1. Felin. in d. cap. responso. Iason in l. inter stipulantem. §. sacram. ff. de verb. oblig. in fine. vbi testatur, hanc esse communem opinionem. Cui suffragatur optimus textus in capi. 1. in princip. de offic. vicar. in 6.

Septimò hinc procedit, quòd licet grauis sit censenda pœna ecclesiastici interdicti, plærunque tamen ob culpam vnius, qui ciuitatis, aut prouinciæ dominus est, vel in ea habet secularem ecclesiasticámue iurisdictionem, tota prouincia, tota ciuitas submittitur interdicto. tex. in c. non est vobis. de spons. c. sanè. in 2. vbi optimè Deci. ff. de offi. deleg. c. si sententia. de sen. excom. in 6. in 2. parte. Nam isthæc pœna spiritalis non est, nec enim afficit animam, quia non priuat communione suffragiorum ecclesiæ, sed tantùm suspendit interdictos auditione, & celebratione diuinorum officiorum, quæ quidem priuatio directè animam non afficit, & sic distat ab excommunicationis censura. Vnde ciuibus interdictis, hi & interdicti censentur, qui in locum aliorum ciuium post sententiam successêre, in eam ciuitatem domicilium transferentes. gloss. communiter recepta in d. c. si sententia. verb. non competant. quam esse ordinariam asserit Ias. in d. §. sacram. columna vltima. Extant in hanc rem pulchra Plutarchi verba, lib. de sera Numinis vindicta. col. 13. quem legito. Sic è contrario ciuis interdictus, qui culpæ particeps non est, si seipsum ad aliam ciuitatem causa mutandi domicilium transtulerit, immunis est ab ipso interdicto. Anchar. Franc. & alij in d. c. si sententia. & Calder. de eccles. interdict. 2. q. folio 4. quibus duo addenda sunt. Primum, quòd si iudex interdicto subijciat commune alicuius ciuitatis, personæ & locus huic censuræ subiecta censentur, secundum Freder. consil. 188. Secundum, is qui habitat in loco interdicto, si interdictus non est, potest in ecclesia extra locum interdictum sepeliri. ita notat idem Fred. consil. 121.

His omnibus accedit, quòd ciuitas, quæ proprium episcopum occiderit, licet omnes ciues nec peccati, nec criminis rei sint, priuatur honore, & dignitate episcopali. text. in c. ita nos. 15. q. 2. Cuius meminêre Bald. in l. si nondum. C. de furtis. Iason in l. 2. colum. 2. C. de inoffic. test. id intelligentes, quando ijs episcopus erat iam consecratus. Hæc etenim pœna temporalis est, & ideò ex causa iusta possunt innocentes eam pati.

ARGVMENT. CAP. IX.

Rursus de ratione pœnæ, qualiter ea lege, uel ab homine infligenda sit.

SVMMARIVM.

- 1 Talionis pœna vnde originem habuerit, & an ea hodie obtineat?
- 2 Homicidium, an iustè puniri poßit, pœna tantùm pecuniaria?
- 3 Nobilis vbi de pœna pecuniaria agitur, grauius punitur, quàm plebeius: vbi verò de corporali, mitius.
- 4 Nobiles non sunt torquendi, nec pœna ignominiosa afficiendi, sicut plebeij.
- 5 Vbi amputanda manus est in criminis pœnam, & delinquens vnam tantùm habeat manum, quid agendum sit?
- 6 Traditur intellectus l. ad bestias. ff. de pœnis.
- 7 Furtum iustè potest puniri pœna mortis. & in hi de tribus furtis. & de vno graui, & enormi puniendo.
- 8 Etiamsi lex certam pœnam statuerit, nihilò minus iudex poterit eam ex causa, vel augere, vel minuere.
- 9 Iudex ecclesiasticus potest quandoque pœnis pecuniaribus delinquentes mulctare, & mihi quo pacto ipsa pœna sit distribuenda.
- 10 Intellectus c. 2. de pœnis.
- 11 Ecclesia & prælatus fiscum habere dicuntur.
- 12 Clerici hæretici bona, an ad fiscum secularem pertineant?

CAP. IX.

PROXIME tractauimus de pœnis, quæ aduersus innocentes à iure statuuntur, cui quæstioni & illa affinis est, quæ nam ratio sit habenda in ipsis innocentib. puniendis iuxta ipsius iustitiæ æquilibrium, & præsertim ambigitur, an homicidium similéue crimen iustè puniatur tantùm pecuniaria pœna indicta. Et profectò videtur hoc refragari legi naturali, diuinæ & humanæ. Naturali quidem, quia secundum eam pœna iuxta delicti mensuram infligenda est: Deuter. 25. pro mensura peccati erit & plagarum modus, cùm de ratione iustitiæ sit æquabilitas, quæ omninò in eius exercitio seruanda est. Is enim, qui proximum & Rempub. iniuria læserit, non æquè iure naturali punitur, nisi ea punitio sit sufficiens ad satisfactionem & reparationem illati damni, nec aliter iusta punitio fit, nisi delinquenti æqualis crimini iniungatur. hæc verò commodè decerni nequit, nisi ipse patiatur idem, quod alteri per iniuriam intulit, sicuti diuus Thomas docet 2. 2. quæstio. 68 artic. 4. Hinc sanè apud veteres processit talionis pœna, quam Græci appellant αντιπεπονθός: cuius meminit Aristoteles lib. 5. Ethico. c. 5. alij eam apellant ταυτοπάθειαν. Theophilus Institu. de iniurijs. §. pœna. Latinorum quidam retaliationem: alij supplicij similitudinem, alij repatientiam. Adducit Aristoteles ex Hesiodo, licet talionem omninò non probat, carmina quædam de Rhadamanthi iustitia.

Si contrà passus fuerit, quod fecerit idem,
Iudicium planè rectum, vindictaque fiet.

Sic & lege Mosaica cautum erat, oculum pro oculo, dentem pro dente in pœnam eruendum. Exodi 21. Item & lex duodecim tabularum, titu. de iniurijs inquit. Si membrum ruperit meum è pacto talio esto, quem defendit aduersus Phauorinum Sextus Cecilius apud Gellium lib. nocti. Artica. 20. cap. 1. Nec vt iniqua damnatur à Christo Iesu Matthæi capit. 5. nam licet eam existimet acerbam esse, dedit tamen consilium remittendi iniurias, non præceptum. Imò & nunc hanc talionis pœnam sancitam esse constat aduersus iudicem, qui delatum ad se crimen punire neglexerit: eandem enim pœnam pati debet, quam alijs indulsit, & dissimulando concesserit. l. vltim. C. ne sanctum baptisma iteretur. cuius meminêre Romanus in singu. 77. Feli. in cap. qualiter. in 2. §. ad corrigendos. col. 7. de accusatio.

Olim sanè accusatores regulariter se inscribebant ad similitudinem supplicij, si in accusatione deficerent, & ita iure puniebantur. l. si cui. ff. de accusa. l. 3. C. qui accusa. non poss. l. 2. versic. ex longinquo. C. de exhib. reis. l. vlti. C. de accus. cap. tuæ. de procur. gloss. & Doct. in cap. super his. de accusatio. notat. Thom. dicto art. 4. Regia l. 13. tit. 9. part. 4. l 21. tit. primo. part. 7. Tametsi hodie moribus receptum sit, eam inscriptionem nec esse necessariam, nec simile supplicium calumniatoribus inferendum fore. Bart. in l penul. §. ad crimen. ff. de publi. iudic. secunda colum. Gandinus in tracta. de Maleficijs. rub. qualiter fiat accusatio. 2. col. Alber. in l. vlt. col. 1. C. de accusat. Angel. & Salycet. in l. qui crimen. C. qui accusa. non possunt. Felin. colum. 4 post alios in dicto capitulo. super his. Bartol. in dicta l. si cui. nihilominus erit arbitrio iudicis puniendus accusator, qui in probatione criminis defecerit. optimus text. in dicto capit. super his. & in l. & in priuatis. ff. ad Turpilli. glo. in dicto capit. tuæ. verb. effectum. tradit Alciat. libr. 9. Parerg. capitu. 8. Eadem ratione temperata est à prætore in iniurijs talionis pœna. §. pœna. Institut. de iniur. quæ iustissimè & hodie seruabitur in eo, qui in causa capitali, vbi corporis pœna est iure infligenda, falsum testimonium contra innocentem dixerit. l. 83. Tauri. cuius decisio deducitur à capit. 19. Deuteronomij. & l. 1. §. prætereà. ff. de Sicar. Cuius ad hoc meminêre Bald. in capitulo primo, in princip. colum. vltima. de pace tenenda & eius violat. Iason in l. & si legibus. C. si contra ius, vel vtili. publi. idem in l. si duo patroni. §. vltimo. ff. de iureiurand. notat gloss. in cap. Rex debet. 23. quæstio. 5. Quòd si proprium est iustitiæ punitiuæ, vt pœna iuxta sceleris mensuram imponatur, constat apertè, non esse iuri naturali conueniens, homicidij crimen pœna tantùm pecuniaria puniri. Hoc ipsum aduersatur, & legi Euangelicæ & diuinæ, secundum quas morte puniendus est homicida: Gene. capit. 9. Quicunque effuderit humanum sanguinem, fundetur sanguis illius. Leuitic. cap. 24. Qui percusserit & occiderit hominem, morte moriatur. Nume. capit. 35. Si quis ferro percusserit, & mortuus fuerit, qui percussus est, reus erit homicidij, & ipse morietur. Matthæi capit. 26. omnes enim, qui acceperint gladium, gladio peribunt. cap. duo ista. 23. quęst. 4. Sic etiam & humana lege homicida, quod fecit, expectet. l. 3. C. de epis. audien. l. vnica. C. de rapt. virgi. l. 3. §. legis. ff. de Sicar. eleganter Matthæ. de Afflict. in constitutio. Neapoli. lib. 1. tit. de homicidijs puniend. & Chassanæ. in consue. Burg. rub. 1. versi. videndum. Regia l. 3. titu. 13. lib. 8. ordinat. l. 15. titul. 8. part. 7.

Deinde quòd pœna pecuniaria tantùm homicidia puniantur, maximam præstat delinquendi occasionem, præsertim diuitibus: nullam enim reus pertimescit culpam, quam redimere numis existimat. cap. pauper. 11. q. 3. Igitur leges ita punientes homicidas, nec iustæ sunt, nec Reipublicæ conueniunt: & ideò nec condi, nec seruari debent, quod adnotârunt Archid. in d. cap. duo ista. Hosti. Card. Abb. & Rochus Curtius in cap. vlti. de consuet. folio paruo. 20. colu. 1. & 2. Idem Abb. in cap. 2. de delict. pueror. Feli. in rubr. de homic. In contrarium adducitur text. in d. cap. 2. de delict. pueror. vbi probatur, posse iustè homicidium puniri tantùm pœna pecuniaria: Sed ea lex, cuius ibi mentio fit, procedit vltra pœnam corporalem, vt Panorm. existimat, vel in homicidio fortuito casu, non ex malitia contingenti. Regial. pe. titul. 13. lib. 8. ordin. l. aut facta. §. euentus. ff. de pœnis. Secundò apparet, easdem leges probari in §. pœna. Insti. de iniurijs. loquitur tamen ille text. de iniuriarum æstimatione, & nihilominus hæc statuta iusta esse, & ex eis homicidam pecuniaria tantùm pœna puniendum esse præmittunt Bar. in l. 1. versi. vltimo quæro. ff. de publi. iudic. & in l. 1. ff. vi bono. rapt. & in l. nunquam plura. ff. de priuat. delict. Abb. in cap. vlti. colum. pen. de sepult. Aretin. consil. 58. colu. 6. expressim Alex. id probat post Barto. ibi in l. 1. nume. 13. ff. quod quisque iur. verùm quia magis Communis videtur prior opinio, & prę se refert quandam naturalis iustitiam æquitatis, resque ista ambigua est propter contrariæ opinionis authores, erit altiu hac de re tractandum sequenti præmisso axiomate.

Quamuis culpę et delinquenti um scelera ex ęquilibrio, iuxta mensuram & criminis qualitatem punienda sint, exactè proportione obseruata, non tamen absolutè secundum æqualitatem, & supplicij similitudinem pœna infligenda est, authore Aristotele lib. 5. Ethicor. cap. 5. Non enim semper conuenit Reipublicæ, vt qui crimen aliquod perpetrauerit, idem patiatur, quod intulit, nam esset ea punitio frequenter iniqua, sed potius pœna est iuxta proportionem delicti constituenda, attenta qualitate iniuriam inferentis, & eius, cui fuerit illata, vt si magistratum quis gerens alterum etiam iniquè percusserit, repercutiendus non est. Et item si gerentem magistratum quis percusserit, non tantùm repercutiendus est, sed & maiori afficiendus supplicio. Hæc Aristoteles, cui consentit Thom. 2. 2. q. 67. art. 4. ad primum. ex quibus plura deducuntur.

Primum, posse contingere, vt iusta sit lex, iustumue sit statutum, quod homicidam pœna pecuniaria tantùm puniendum esse sanxerit, nempe si ex causa fiat. Nam si pœna pecuniaria esset magnæ quantitatis, forsan non esset ea punitio iniqua, nec contemptui haberetur ea lex, quod Bald. censet in cap. 1. §. iniuria. ad finem. de pace iura. firm. Rom. sing. 76. Idem profectò erit, vbi homicidium non præmeditato consilio, sed fortuitò oborta quæstione ad propulsandam iniuriam verbalem, ad effugiendum honoris periculum repentè contigerit. Solet enim frequentissimè accidere crimen istud eo pacto, vt licet puniendum sit, nec culpa careat homicida, tamen inspecto gentium more, quo de honore ac fama, & cuius libet nomine tractatur, non ea sit dignum pœna, quæ iure ordinario in homicidas fuerit statuta: His sanè casibus iudices ipsi, & præsertim qui supremo Regis adsistunt tribunali plęrunque pœnam mortis in aliam mitiorem commutant: idque, sæpissimè censent, vbi statim post homicidium ipse delinquens non punitur, sed demum ex interuallo, quasi iam obliuio sceleris pœnam ipsam ordinariam minuat, arg. l. si diutino. ff. de pœn. Si diutino, inquit Modestinus, tempore aliquis in reatu fuerit, aliquatenus pœna eius subleuanda erit. Ex quib. verbis deducitur communiter ab Accur. Bart. & alijs, eum qui post longum tempus alicuius facinoris accusatus est, mitiori pœna puniendum esse, quod omninò improbandum non est, notat post alios Alciat. in c. cùm non ab homine. de iudi. nu. 38. & præced. Rochus Curt. in cap. vlti. de consuet. notab. 1. Tametsi à Iurisconsulti responso id perperam deducatur: Siquidem reatus est status & conditio, in qua durante accusatione rei sunt donec vel absoluantur, vel condemnentur, causam etenim agunt squalore, & illuuie confecti, promissa barba, habitu sordido, & pannoso, misericordiæ aucupatore. l. vlt. ff. ad l. Iul. maiesta. vbi eleganter Budęus. l. vlt. §. de illo. ff. de bonis eorum, qui ante sen. mor. sibi consciue. l. cùm ratio. §. fraudis. ff. de bonis damnat. Plinius lib. 7. Epistola ad Suram, vt tandem verè velit Modestinus, ob eum statum, & diuturnam illam calamitatem, pœnam fore minuendam: tradunt Alciat. lib. 2. parerg. ca. 10. & Corasius lib. miscell. 2. c. 20.

Secundò, hinc constat, qualiter sit accipiendum id, quod Christus Iesus in Euangelio dixit. Qui gladio peremerit aliquem, gladio peribit, nam id non est referendum omninò ad gladium verum, quo occidens extinguatur: sed ad pœnam. quæ iuxta criminis proportionem est homicidæ infligenda: non semper secundum speciem, sed secundum quantitatem pœnæ, vt præter alios explicat Caietan. Ientaculo 6. quæst. 3. Alioqui si ea verba essent intelligenda secundum speciem, iniquè damnarentur homicidæ ad Regias triremes: quod assiduè fit, & iniquius deportarentur in insulam. l. 3 §. vlt. ff. de sicarijs.

Tertiò, eadem ratione procedit distinctio glo. communiter receptæ in capit. cùm quidam. in prin. de iureiur. vbi scribit, pœna pecuniaria grauiùs esse puniendum nobilem, aut constitutum in dignitate, quàm plebeium. At si de corporali pœna tractetur, non ita puniendum fore nobilem, ac plebeium, ob qualitatem personarum, ex qua iustissimè fit pœnæ mutatio. text. in l. aut facta. §. persona. ff. de pœnis. leg. sacrilegij pœnam. in princ. & §. 1. ff. ad l. Iuliam peculat. l. Pedius. & l. vlt. ff. de incendi. ruin. & naufrag. d. l. 3. §. vlt. & l. penult. ff. ad l. Corn. de Sica. cap. pastoralis. in princ. de offic. deleg. c. vltimo, de pœnis. omnium latissimè & vberrimè Andræ. Tiraquell. in tract. de nobilit. cap. 20. nume. 104. post Alberi. in l. illicitas. §. qui vniuersas. ff. de offic. præsid. Barto. in l. 1. ff. de termi. mot. cap. qui contra 24. quæst. 1. capitu. contra. & capi. vlt. 26. q. 5. gloss. in cap. vlt. de transactionibus. Matthęus de Afflict. in constitutionibus Neapol. rub. 9. nu. 36. & sequentib. Bonus à Curtili Brixiensis de nobilitat. 5. parte.

Quartò, licet plebeij passim in criminibus inquirendis tormentis, & quæstionibus subijciantur, non sic nobiles: nam & hi torquendi non sunt. tex. optim. in l. nullus. C. ad l. Iuliam maiest. l. diuo Marco. C. de quæst. vbi Cynus, Bar. in l. milites. C. eod. Salyc. in l. 1. C. de iuris & facti ignor. vlt. col. Iason in l. miles. ff. de re iudi. nu. 4. Alex. in l. Centurio. 8. col. ff. de vulga. Tiraquel. in dicto capitulo 20. nu. 134. dicens, contrarium seruari in Regno Franciæ. Prior tamen opinio in Hispania frequentius seruatur. l. 24. tit. 21. part. 2. l. 5. & 6. titulo 2. lib. 4. ordina.

Quintò, ob eandem rationem, nobiles pœna ignominiosa afficiendi non sunt: secundum Fulgo. consil. 167. & ideò cùm pœna furcarum, & suspensionis ignominiosa sit: quod eleganter tractat Tiraquel. d. capitu. 20. num. 106. nobiles ea non sunt plectendi, sed decapitandi: gloss. in l. 3. §. 1. ff. de re milit. vbi Barto. l. moris. §. sed etiam. ff. de pœnis. Bart. in l. capitalium. §. seruit. ff. eo. ti. idem in l. desertorem. §. pœna. ff. de re milit. Panor. in c. pastoralis. in princ. de offi. deleg. Ioan. Lupi. in rub. de donatio. §. 9. Bonus de Curtili d. 5. part. Regia l. 24. titu. 21. part. 2. Bologninus consil. 37. col. 6. Thom. Grammatic. decisi. 32. dicens, ex hoc nobilem non esse damnandum ad triremes, vt remigis subseruiat officio: atque ita Neapoli pronunciatum fuisse apud magnam Curiam.

Hæc tamen duo, quæ postremò adnotauimus minimè obseruantur in crimine Iæsæ maiestatis secundum Bal. & Feli. colu. 3. d. c. cùm quidam. nam in eo nobilis & torquetur, & altioribus furcis suspenditur saltem in Regno Franciæ: siquidem apud Hispanos adhuc propter istud crimen nobiles decapitantur: non suspenduntur. Quin imò nobiles torqueri posse, & furca suspendi, si vt famosi latrones, & viarum grassatores accusentur, notat Salyc. in l. 1. per text. ibi. C. quand. liceat vnicuiq, se vindicare. & idem si de crimine furti agatur, tenent gl. in constit. Neapol. rub. 32. verb. accusatorum. & Matth. de Afflict. in rub. 31. ad fin. Et licet Abb. in c. pastoralis. in princ. de offic. delega. contrarium teneat: prior sententia optimè probatur in l. 24. titu. 21. part. 2. vbi etiam statutum est, nobilem torqueri posse ob crimen lęsæ maiestatis, & meritò, cum proditionis crimen veræ nobilitati repugnet, & proditoris insignia delenda sint. l. eos qui. ff. de pœnis. Roma. dicens eam sing. notab. 476. & 669. Lucas de Penna in simili & leuiori crimine, in l. mulieres. col. 5. versi. vlti. C. de dignitat. libro 12.

Sextò, his omnibus perpensis apparet: an verum sit, quod Bal. scripsit in l. 2. C. de fide instrum. in fine existimans, in pœnis relatiuis, & vbi ex lege quis puniendus est eadem pœna, non esse deferendum nobilitati, nec dignitati personarum, imò eadem pœna puniendum fore nobilem deficientem in accusatione plebeij, qua idem plebeius esset puniendus, si crimen probatum foret. Adducitur ad hoc textus in l. ad Commentariensem, vbi gloss. verbo vilem. & Bald. C. de custod. reorum, idem Anani. in capit. super his. de accusat. colum. penult. Felin. in dicto ca. cùm quidam. & in dicto ca. pastoralis. colum. 2. versi. octauò fallit. quibus & Tiraquell. accedit in dicto c. 20. num. 123. Ego etenim falsum id existimo: nam quid expressius adduci potest de pœnis relatiuis, quàm quòd de talionis pœna statutum est, & olim erat, & tamen nulli dubium esse poterit, quin ea talionis pœna sit accipienda, adhibita personarum distinctione, vti pulchrè Aristoteles docet libro quinto ethic. capi. 5. & libro primo. Rhetorices ad Theodecten. & prætereà contra Bald. est text. singul. quo in loco idem contrarium adnotauit in l. vlti. §. cùm sit. C. vbi Senat. vel Clariss. Et deinde ratio hoc dictat, cùm iuxta proportionem quædam pœna respectu nobilis, quamuis ex se ipsa sit minor, censetur maior, quàm eadem respectu ignobilis. optimus text. in l. 2. C. vt intra cert. tempus crimi. causa termi. & probatur his iuribus, quę tertia illatione adduximus, nec opinio Bald. in d. l. 2. & in d. l. ad commentariensem. probatur inibi, quia Accursius non rectè exponit textum illum in verb. vilem. diuinat enim eius interpretatio, nec ex ea non omnino colligitur, commentariensem nobilem puniendum fore eadem pœna, qua custoditus plebeius, qui aufugerit, puniendus erit.

Septimò, illud hinc deducitur, quod in puniendis criminib. ratio habenda est personarum, nam siue mandans, siue mandatarius nobilis sit, quoties de punitione tractabitur: deferendum est dignitati aut nobilitati eius, qui puniendus est, secundum Aretin. in l. si stipulatus fuero. per text. 2. colum. ff. de verbor. obligat. Bald. in l. vnica. 4. notab. C. de rapt. virg. & Deci. in c. 1. de off. deleg. nu. 12.

Octauò, quamuis regulariter, qui non habet bona, vnde soluat pœnam delicti pecuniariam, corpore puniendus sit. l. 1. §. vltim. ff. de pœnis. l. si quis id quod ff. de iurisdi. omn. iud. tradidimus & nos. 1. ca. huius libri. num. 8. id est verum in plebeis, non autem in nobilibus, & alijs, quorum dignitati deferendum est, Bartol. in dicto §. vlt. Angel. Areti. & Ias. numer. 43. in §. pœnales. Inst. de actio. Feli. in c. ad liberandum. de Iudæ. Ioan. Lupi. in rubr. de donationibus. int. vi. & vxor. § 9.

Nonò, ex his erit examinanda Pauli Castren. sententia, qui in l. de quibus. col. antep. ff. de legib. scripsit, quod quoties iure ob aliquod crimen est alicui amputanda manus dextera, & is ea manu careat, commutabitur pœna, amputabiturq́ue sinistra. Nam cùm hic agamus de iusta punitione delicti & pœnarum proportione, & mensura, licet iustum sit criminosum manibus integrum altera priuari, non idem erit, nec eadem iusticiæ æqualitas adest, vbi is altera mutilus est, quia vtraque priuatus manebit, nec est æqua commutatio pœnæ, quæ proculdubiò multò maior est, si quis vna, quam tantùm habet, manu priuetur, quàm si cùm integer manibus sit, altera ei abscindatur, quod expressim adserit Aristoteles lib. 1. Rhetori. ad Theodecten, capitul. 7. de maiori ac minori bono. ad finem: secundum quem etiam si talionis lex seruanda foret, & quis alteri oculum erueret, alterum quidem è duobus, non esset oculus ei eruendus, si is vnum tantùm haberet, atque ita aduersus Pau. Castrensem est pulchra sententia Bart. in l. hos accusare. §. vltim. ff. de accus. in fin. idem sensit Bald. in l. quid ergo. §. pœna. 2. lect. colum. vlti. ff. de his, qui notantur infam. optimus tex. in d. l. 2. C. vt intra cert. temp. crim. caus. termi. notat Paul. Castrens. sibi contrarius post Bald. ibi. num. 12. in auth. sed nouo iure. C. de seruis fugi. quamuis priorem Pauli opinionem comprobent Guliel. de Cuneo, Iacob. But. & Sal. in d. auth. sed nouo iure. Bar. in l. vulgaris. ff. de fur. Thomas Grammati. decisi. 94 Ex quibus constat, vbi à lege vel ab homine quis ob aliquod crimen damnetur amputatione manus, & is vnam tantùm habeat, esse nihilominus condemnationem exequendam. Quorum sententia obtinebit, quando ex qualitate criminis, vel alia coniectura possit commodè præsumi, legislatorem, aut iudicem voluisse etiam in prædicta specie locum fore pœnæ amputationis manus, alioqui dura nimis est ist hæc opinio.

Decimò, apparet hinc ratio eius, quod passim iuris vtriusque interpretes adnotàrunt, scilicet, pœnam esse vel remittendam, vel minuendam delinquenti, ob insignem eius peritiam, seu ex eo, quod artifex sit celebris, magniq́ue nominis, & ideo reipublicæ maximè vtilis. Vnde æquum est, ob hanc publicam vtilitatem, mortis pœnam, & similem ei remitti & condonari. Hoc etenim procedit iuxta proportionem inspecta delinquentis qualitate, & id, vt communiter receptum est, probatur in l. ad bestias. ff. de pœnis. quam ad hoc inducunt Oldra. Alber. & alij inibi, & Roma. in singul. 717. asseuerantes, iudicem pœnæ exequutionem debere suspendere, principemq́ue consulere, vt ipse princeps legis pœnam remittat. Sunt etenim multa in vtroque iure statuta ob insignem, & excellentem alicuius dignitatem & virtutem, quæ traduntur in capi. quia periculosum. de senten. excommunic. in 6. in ca. de multa. de præb. per Iason. in l. iubemus. C. de iudi. Barbat. in rubr. de iura. calum. Hippo. in l. 1. §. ad quæstionem. ff. de quæst. nu. 7. tradit ad hæc Alcia. historiam de Azonis morte. lib. 9. parerg. ca. vlt. qui lib. 2. c. 28. verè contendit in d. l. ad bestias. non probari, quod communiter ab ea deducitur. Ad bestias damnatos, inquit Paulus, fauore populi præses dimittere non debet, sed si eius roboris, vel artificij sint, vt dignius populo Romano exhiberi possint, principem consulere debet. Quo in loco non agitur de alleuatione pœnæ, sed solum de rei damnati transductione, cùm damnati ad bestias sine licentia principis non possent in aliam prouinciam traduci, consulendus princeps erat, an Romam vellet eos damnatos mitti, qui propter roboris, & artificij excellentiam dignius exhiberent populo Romano spectaculum. Ego verò existimo etiam ipsum iudicem posse proprio iudicio & sententia ob personæ dignitatem, & excellentiam pœnam legis ordinariam minuere, & in mitiorem commutare, quod statim latius ostendemus.

Vndecimò, ab eadem radice procedit, an furtum possit iustè per legem pœna mortis puniri? Nam regular iter fur non occiditur in criminis pœnam. Authen. sed nouo iure C. de seruis fugi. & in Auth. vt nulli iudicum. §. pro furto autem. colla. 9. Regia. l. 18. titul. 14. part. 7. nisi fuerit famosus latro. l. capitalium. §. famosos. ff. de pœnis. is etenim furca suspenditur. Dicitur autem latro famosus is, qui grassatoris crimen exercet, vt inibi expressum est, item & ille, qui furari consueuerit, ex quo solet pro tertio furto quis suspendi. gloss. in l. 3. C. de episco audi. vbi Bald. hoc in specie probat. idem Bald. Paul. Castren. Cæpola. quæst. 10. post glo. ibi in d. authen. sed nouo iure. Angel. Aretin. in §. ex maleficiis. & ibi Gomezi. nu. 12. Inst. de actioni. Felin. in ca. at si clerici. col. vlt. §. 1. de iudic. facit tex. in c. 1. de pœnis. glo. in c. hoc vestræ. 11. distinct. & in l. quicunque. C. de ser. fugit. Atque hanc pœnam iustè posse à republica statui in hoc casu propter delinquendi proteruiam, & contumaciam scribit Io. Maior in 4. distinct. 15 quæ. 27 imò apud Hispanos olim pro secundo furto suspendebatur fur. l. 6. tit. 5 lib. 4 Fori. Quamuis istam opinionem Bald. asserat contrariam esse iuri Iaso. in d. §. ex maleficiis. 2. col. & idem post alios in l. penult. ff. de condict caus. dat. Sed & priorem sententiam sequitur Angel. Aretin. de maleficijs. verb. vestem cœlestem. eamq́ue lege lata apud Germanos stabiliuit Carol. Cæsar huius nominis quintus, primus Hispaniarum Rex ti. de furtis tertiò patratis. idem ex lege Lombardica statutum fuisse constat authoritate glo. in tit. de pace iuram. firman. versicu. seu furtum. & Gandini de maleficijs. titu. de furibus, atque ex ipsis Lombardorum legibus hæc eadem pœna probatur, quæ obtinet, etiam si prima furta fuerint dignè punita. l. capitalium. §. solet. ff. de pœnis. Bald. in auth. qui semel. colu. pe. C. quom. & quand. iud. Corset. sing. ver. statutum. Feli. in c. sicut. de testib. Iason in l. si idem cum eodem. 2. col. ff. de iur. omn. iud. Cæpola. in authen. sed nouo iure. num. 42. Chassanæ. in consuet. Burgund. tit. 1. §. 5. vers. simplex. nu. 15. & seq. Andr. Alciat. in d. c. cùm non ab homine. de iudic. vlt. notab. num. 30. cùm etenim furandi consuetudo attendatur, nihil refert, sint priora furta punitione abolita. Idem erit obseruandum, vbi prima duo furta commissa fuissent in alieno territorio, & distincto ab eo, in quo tertium commissum est. Bar. in l. si cui. §. vlt. ff. de accus. Ab. in c. 1. de pœnis. Iason in d. l. si idem cum eodem. Cæpola. Alcia. & Chassa. paulò antè citati. quorum vltimus hanc opinionem scribit Communem esse. Sic sanè quibusdam visum est, vnum tantùm furtum, modò id graue sit, quantitate, aut qualitate sufficiens esse, vt fur morte puniatur. Bald. in d. auth. sed nouo iure. col. 2. Ananias in cap. vltim. nume. 8. de furtis. Abb. in c. inter alia nu. 31. de immu. eccle. latè Ioan. Igneus in l. 1. §. si sibi manus nu. 121. ff. ad Sylla. Angel. Aretin. dict. verb. vestem Cœlestem. & in d. §. ex maleficiis. Angel. Perusi. in l. quod si nolit. §. qui assidua. ff. de ædilit. edict. adducitur ad hoc tex. in l. is qui tres. §. penult. ff. de excusat. tu. vbi tutela magnæ bonorum quantitatis, tribus tutelis æqualis censetur. Sed ea decisio procedit ob difficilem rerum administrationem, nec commodè huic quęstioni aptari potest, ideo contrarium plerisque placuit. & præsertim Saly. Fulgo. Paulo Castrensi. & Cæpolæ. in d. auth. sed nouo iure. nu. 30. Ias. in d. l. pe. & in l. 1. C. de precib. imp. offer. & in d. §. ex maleficijs. vbi eandem sequitur Gomezi. nu. 13. & Crottus in c. vlt. col. penul. de consti. in 6. Chassanæ. d. §. 5. versi. simplex. & versi. quæro quomodo. num. 14. quibus suffragatur, quod absque vlla distinctione à iure statutum est, furem non esse punien dum mortis pœna. Sed profectò etiam si lege cautum sit, furem non esse occidendum, sed alia mitiori pœna damnandum, non ex hoc vetitum est, iudicem ob criminis qualitatem, ex eo, quod vel ratione loci, temporis, aut quantitatis furtum sit extraordinarium, & maximè graue, pœnam legis augere, & ob exemplum furem istum vltimo supplicio afficere. § item lex Iulia. peculatus. Insti. de pub. iudi. l. 18. titul. 14. part. 7. l. 2. De la hermandad. l. 74. styli. ca. 1. §. si quis quinque solidos. de pace iuramen. firman. l. penultim. ff. de condict. caus. da. optimus text. in l. aut facta ff. de pœnis. In tanta enim hominum audacia id palàm est, alias pœnas præter capitales prorsus irrideri, & ideo hisce temporibus opus est aduersus fures durioribus pœnis, potissimùm vbi furtum simplex non est, sed vel quantitate, vel qualitate graue. Quo fit, vt licet Alexand. de Halas par. tertia. quæst. 47. memb 4. arti 3. Scotus in 4. sent. distinct. 15. q. 3. & Syluest. verb. furtum. quæst. 3. censuerint, iniquam fore legem, quæ pro simplici furto mortis pœnam indixerit, nec iustè posse eam in republica statui: verius tamen est, eam pœnam statui æquissimè posse, vbi furtum qualitate, vel quantitate sit enorme, sicuti ex iunioribus Theologis probant Ioan. Driedonius de liber. Christ. pagin. 115. & Medina in tracta. de contracti. & restitu. quæst. 14. & eleganter Alfonsus à Castro lib. 1. de potest. legis pœnalis. ca. 6. si quidem frequenti huius criminis vsu considerato, & læsione maxima, quæ ex eo reipublicæ infertur, expedit pœnas exquirere, quibus hominum reprimatur audacia. His etenim inspectis iuxta proportionem fures puniuntur vltimo supplicio, & pœna corporis, tametsi rebus, & patrimonio ipsi læsionem intulerint. Nam quod fures corporali pœna puniri possint, præter alia, quæ punitionem istam iustam esse ostendunt, varijs gentium moribus, & legibus probatur. Siquidem fures, etiam simplices flagellis cædendos esse constat ex Auth. sed nouo iure. C. de seruis fugi. l. 18. titul. 14. parte 7. Lege item Lombardica, cuius mentionem superius fecimus, pro primo furto oculus eruitur, pro secundo nasus abscinditur. Apud Hispanos fori legibus quandoque furibus aures, & manus amputabantur. l. 6. titul. 5. libro quarto. & l. secunda. tit. 13. eo. lib. eadem aurium abscissio pro furto certæ quantitatis commisso in erêmo statuta est. l. 2. de la Hermandad. qua etiam in quibusdam casibus mortis pœna pro furto imponitur, quandoque amputatio pedis, passimq́ue apud nos fures flagellantur, auresq́ue eis abscinduntur, præter ipsius damni dati restitutionem. Olim apud Romanos fur domino rei furto ablatæ vt seruus tradebatur, authore Gellio lib. noct. Atti. 11. ca. vl. tradit varias huius criminis pœnas Alexan. ab Alexand. dier. geniali. libro sexto. capit. 10. imo & furibus ferro candenti, fronti signum imponi solere apud Italos, testatur Gandinus in titulo de pœnis reorum. numer. 59. Idemq́ue per capitula Regni Neapolitani statutum esse, asseuerat Andræas Isernia in Aerario. verbo. furtum.

Duodecimò, cùm crimina sint secundum proportionis mensuram punienda, & hæc variè contingat, ratione loci, temporis, personæ, & quantitatis, nec à lege certum quid statui possit, quin iudicis recti & prudentis arbitrio multa relinquantur, constat planè, iudicem posse proprio iudicio & sententia legis pœnam vel augere, vel minuere. l. quid ergo. §. pœna grauior. ff. de his qui not. infam. capitul. vltim. de transactionibus. c. at si clerici. §. de adulterijs. de iud. & capitul. de causis. de offic. delegat. tenent in specie Abb. in capitul. 3. de pœnis. idem in capitul. nisi de offic. legat. Doct. in d. §. pœna. etiam si lex certam pœnam statuerit appositis dictionibus, præcisè, omnimodo, & similibus. Hostien. Ioan. Andr. & Doctor. in c. qualiter. in 2. de accus. vbi Aret. num. 24. eos sequitur, dicens, hanc opinionem Communem esse, etiam si iudex eius sit conditionis, qui super eo crimine dispensare non valeat, quod expressim præfati Doct. sentiunt. Quibus non obstat gloss. in dict. capit. 3. quam inibi approbant Innocen. Ioan. Andræ. Anch. & Anton. & Henric. in capitul. in archiepiscopatu. de raptorib. Felin. in dicto capitulo qualiter. num. 33. quæ asseuerat, iudicem, qui non potest super eo crimine dispensare, minimè posse diminuere pœnam à lege statutam. Quia id verum est, postquam iuxta legem ipsa condemnationis sententia lata fuerit: tunc etenim non potest sententiæ, & legis pœnam mitigare iudex, qui dispensare super eo crimine minimè valet, secundum Car. & Abb in d. c. 3. At prius quàm iudex sententiam ferat, quicunque is sit, etiam si dispensandi potestatem non habeat, poterit legis pœnam temperare, sicuti & augere. Aliud siquidem est dispensare super crimine, & eius pœna: aliud rigorem legis pœnalis ex aliqua causa minuere, vt sensit Innocen. in capi. dilectus. de temporibus ordi. Causas verò quibus iudex persuaderi poterit ad pœnæ legalis commutationem, aut diminutionem, tradit eleganter Lucas de Penna in l. 1. C. de colonis Illyricianis. li. 11. aliquod. Felin. in dicto c. qualiter. §. ad corrigendos. numer. 37. quibus adde, quæ eleganter hac de rescribit Alfonsus à Castro. lib. 2. de potest. legis pœnalis. c. 12. & 13. Quòd si iudex, vt plerunque fieri solet, aliquem ob crimen damnauerit pœna pecuniaria intra decem dies soluenda, hoc addito, quòd si eam intra id tempus non soluerit, publicè reus flagelletur, nihilominus non soluta pecunia intra eum diem, poterit iudex pœnam eandem pecuniariam, omissa corporali, exequutioni mandare, secundum Corneum consil. 5. libr. 3. Nam is iudex, qui in pronuncianda criminali sententia hac forma vsus est, verè pecuniaria pœna delinquentem punit, vtitur tamen corporalis pœnæ contaminatione, vt facilius, & diligentius pecuniam ipsana damnatus reusq́ue criminis soluat.

Postremò, illud est adnotandum, qualiter iudex ecclesiasticus possit pœnis pecuniarijs delinquentes punire: nam id vetitum esse videtur. cap. 3. de pœnis. ca. irrefragabili. §. vlt. de off. ordin. ca. vt clericorum. de vit. & honest. clerico è contrario permissum in c. dilectus. de off. ordi. c. si vos. 23. q. 5. ideo hac in re sunt aliquot distinctè notanda ad eius resolutionem.

Primum, non esse æquum, nec iustum, vt indiscriminatim pro quolibet delicto vel statuto constitutione, aut sententia iudicis pœna pecuniaria inferatur: hoc etenim maximam delinquendi occasionem præberet. ca. pauper. 11. q. 3. colligiturq́ue ex Felino, in rubr. de homicid. accederei is abusus in prælatorum ecclesiasticorum infamiam propter euidentem, ac manifestam ambitionis notam, quam ipsi effugere omnino tenentur, & prætereà res mali exempli est, crimen pecunia redimere, atque ita diligentissimè hoc cauendum esse censet Coloniense Concilium tit. de iurisdictione ecclesiastica contentiosa capit. 8.

Secundum, satis compertum est, non licere, nec constitutioni, nec iudici pœnas pecuniarias vel indicere, vel exigere pro ipsis criminibus tolerandis. perniciosum etenim est, siue ex lege, siue ex sententia aut decreto iudicis, annuum censum à concubinariis accipiendum esse, quo soluto ipsi criminosi in sceleribus, & peccatis perseuerent. Hoc probat tex. in dicto c. 3. secundum Card. ibi dum exponit text. pro corrigendis excessibus: id est loco correctionis, omnino quidem cauendum est, ne prælati potius lucrum proprium, quàm criminum correctionem desiderent, atque ita præter alios animaduertit Ioan. Driedo, de liber. Christiana. pag. 91.

Tertium, satis iure probatur, posse iudicem ecclesiasticum zelo correctionis, & punitionis, aliquando vel statuto vel sententia quædam delicta pecuniaria mulcta punire, potissimum vbi ea magis timetur. Ita sanè procedunt canones, quibus probatur, id licere, vt explicant Abb. in d. c. 3. idem & Felin. in d. c. irrefragabili. §. cæterum. Hostien. & Card. in d. c. vt clericorum.

Quartum, prę cæteris à iudicibus ecclesiasticis, & prælatis est obseruandum, vt pœnas pecuniarias pro criminibus inflictas, in pios vsus potius quàm in propriam vtilitatem erogare curent. quemadmodum tradunt Abb. in c. 2. de success. ab intest. Felin. in dicto §. cæterum. Concilium Coloniense dicto capitulo 8. optimus text. in cap. cùm sit nimis. §. vltim. de Iudæ. ca. cùm tu. de vsuris.

Quintum, & si tutius sit, quod modò admonuimus, & omnino seruandum, vbi sententia iudicis pœna pecuniaria infertur: si tamen eadem pœna statuto, aut constitutione sancita fuerit, poterit iudex ecclesiasticus eam in proprios vsus expendere. Id etenim fit statuti, & legis authoritate, ex quo suspicio auaritiæ abest ab ipso iudice, cùm per statutum ea pœna episcopo aut iudici adiicitur, notant Host. Abb. & Felin. in dicto capitulo irrefragabili. §. cęterum. Ioan. Bernar. in praxi. cap. 134. Ioan. Lupi. in rubric. de donat. inter vir. & vxorem. §. 39. col. penulti. Qui idem esse probant, vbi episcopus indigeret, ac esset inops. Potest enim tum licitè per sententiam delinquentes pœna pecuniaria mulctare, & eam in proprium victum expendere.

Sextum, vbi à iudice pœna infertur ob iniuriam irrogatam, & eò pecuniaria sit, dimidia eius pars competit ecclesiæ, cuius rector ipse iniuriam passus existit, altera pars in vtilitatem læsi est distribuenda. text. singul. in capitulo 2. de pœnis. cuius meminit in hunc sensum Roma. singul. 443. Nam dum text. dicit, alteram in eius eleemosynam iustè dispertiat, intelligendus ita est, vt ad eleemosynam pro anima clerici interfecti ea distributio referatur. Siquidem negari non potest, ex eo delicto ecclesiam, & ipsum clericum offendi, & ideo vtrique est satis faciendum, idem post Hostiens. in summa de maledic. versicul. sed cui. notat Felin. in dicto capitul. irrefragabili. §. 1. numer. 10. Addit tamen text. in dicto capitul. 2. eius decisionem procedere, quia nullus proximior hæres videtur clerici interfecti, quàm ecclesia, quæ eum domino copulauit. Vnde infert ibi Panor. quòd si interfectus clericus haberet hæredem consanguineum, illi esset pœna applicanda, quem reprobat Deci. in c. in præsentia. de proba. num. 57. dicens, etiam tunc pœnam applicandam esse ecclesiæ in hunc modum, vt pro dimidia ecclesiæ competat, pro altera verò parte in vsus pios post obitum offensi, in ipsius animæ vtilitatem erogetur. Quibus quidem consideratis non omnino mihi displicet Panor. interpretatio, nam pars dimidia, quæ offenso verè competit, eius hæredibus, si quos habet, exoluenda est, non ecclesiæ: si verò hæredes non habuerit offensus, pro eius anima est distribuenda, quod sensit Henri. in d. c. 2. Sic sanè procedit opinio Abb. quo ad pœnæ partem, quę offenso debetur: opinio autem Decij quo ad partem, quæ ecclesiæ itidem offensæ dari debet.

Septimum, aduertendum est, ecclesiam & prælatum diœcesanum fiscum habere. glo. in ca. quia diuersitatem. de conc. præben. quæ singul. est secundum Cardi. in Clem. 2. §. 1. de hæretic. Ana. & Felin. in cap. excommunicamus. in 1. eod. tit. Felin. in dicto cap. irrefragabili. §. 1. Barb. in ca. 1. de probationi. numero 61. Repertori. inquisitorum. verb. confiscatio. Antoni. & Imol. col. 4. in d. cap. quia diuersitatem. post alios ibi, & secundum Felin. in d. §. 1 hæc est verior opinio, & moribus recepta, idem testatur Ioan. Bernar. in pract. crimi. capitul. 134. idem capitul. 124. ad finem. scribit eam opinionem Communem esse, & frequentissimo vsu comprobatam, & quamuis de hac re disputet, idem videtur tenere Ioan. Lupi. in rubric. de dona. inter virum & vxorem. §. 39. post Abb. in c. 2. de succes. ab intest. licet Ab. idem in c. tuæ. de pœnis dicat hoc iure non probari. Et verè, licet communis opinio obtineat, non est id temerè permittendum, ad explendam auaritiam episcoporum, sed vt ea, quæ eorum fisco fuerint delata, in vsus pios erogentur, vt ipse Panor. censet in dicto cap. 2. & nos paulò ante tradidimus. Nam tex. in d. Clem. 2. de hæreticis, quæ de fisco ecclesiæ mentionem facit, non est ad fiscum prælatorum, sed ad fiscum Romanæ ecclesiæ, aut cathedralis referendus: sic etenim bona clerici hæretici habentis beneficium ecclesiasticum pertinent ad ecclesiam, in qua beneficium obtinuit, non habentis beneficium; fisco ecclesiæ. c. excommunicamus. §. damnati. de hęreticis dicta Clemen. secunda. bona autem laici hæretici ad fiscum secularem, & principis deferuntur, vt probatur in dicto §. damnati. Vnde iuxta hanc distinctionem est intelligendus text. in cap. cùm secundum. de hæret. in 6. sicuti ibi adnotàrunt Anchar. & Franc. Bald. item in l. si quis præsbyter. C. de episcop. & cleric. sed quod bona immobilia clerici committentis crimen hæreseos pertineant ad principem secularem probant Oldrad. consil. 17. siue is habuerit beneficium, siue non habuerit. Guiliel. Bened. in c. Rainucius. de testamen. verb. & vxor. numer. 242. & Rupellanus Forensium institutionum lib. 3. Fol. 307. Quibus accedit quod Felin. in dicto cap. irrefragabili. §. cæterum. colu. 1. scribit, dicens, ideo ad principem secularem pertinere bona hæreticorum, quia ad eum spectat exequutio confiscationis pœnæ huius criminis. d. ca. cùm secundum leges. Quin & ipse Felin. asseuerat, eam constitutionem per extrauagantes quasdam Romanorum Pontificum sublatam esse, & deinde sancitum, vt bona cuiuscunque hæretici diuidantur pro æquis portionib. inter Romanam ecclesiam, episcopum, & hęreticæ prauitatis inquisitorem. Quod minimè feruatur, saltem in Hispania, vbi bona siue mobilia siue immobilia etiam clerici hæreseos damnati, etiam habentis ecclesiasticum beneficium ad fiscum Regium pertinent. Atque ita praxis obtinuit, quæ non est aliena à iure, cùm præter Oldrad. & aliorum sententiam Rex ipse Catholicus curam habeat constituendi summum illud prætorium, qui in eius curia, & apud ipsum principem causas totius Hispaniæ, ad huius criminis punitionem pertinentes tractat, cui præest vnus ex summis Hispaniæ præsulibus, qui expensis Regiis per totam Hispaniam constituit, ac mittit hæreticæ prauitatis inquisitores ad labem istam extirpandam, quo fit, vt mirum non sit, omnia hæreticorum bona ad principem & Regium fiscum deferri ad tot expensarum subministrationem. Ad hęc faciunt, quæ de Regno Franciæ tradit Aufreri. in Clemen. 1. de off. ord. reg. 4. Fallentia. 2. Quibus & illud libenter addam, quod Hieronymus Paulus in practica cancellariæ adnotauit. fol. 33. scribens, bona clerici coniugati cum vnica, & virgine, quæ ab eo ob aliquod crimen lege auferuntur, causa confiscationis post condemnationem iudicis ecclesiastici, applicanda fore principi seculari, & eius Regio fisco, quod notandum est præter ea, quę ipse tradidi in Epitome 2. parte. de matri. ca. 8. §. 5. numer. 10.

ARGVMENT. CAP. X.

Quando crimen semel in iudicium deductum poßit in iudicio tractari.

SVMMARIVM.

- 1 Semel absolutus ab obseruatione iudicij, potest iterum eiusdem criminis accusari, & idem vbi accusatio diuerso iure repetitur.
- 2 Absolutus indulgentia principis, iterum accusari non potest.
- 3 Absolutus in foro animæ potest in foro exteriori eiusdem criminis accusari, & inibi quæ sit pœnitentia publica, & quæ solennis.
- 4 Criminis accusatio non tollitur per baptismi susceptionem.
- 5 Quid de absoluto iudicio inquisitionis, aut denunciationis transactionis causa, aut delatione iuramenti.
- 6 Absolutus in foro ecclesiastico si crimen sit misti fori, potest apud iudicem secularem iterum accusari.
- 7 Quid de eo, cui offensus iniurium remiserit: an accusari poßit, & de satisfactione iniuriæ, quo ad honorem, damna & expensas?
- 8 Criminis eiusdem repetitio ex interuallo, vel eodem impetu pluribusne pœnis sit punienda?
- 9 Vbi pœna abscißionis manus, alteriusue membri, & mortis est à lege definita: an incipiendum sit supplicium à minori?
- 10 Hæretici quo iure in pœnam criminis comburentur.

CAPVT X.

DE his criminibus, inquit text. de quibus absolutus est accusatus, non potest accusatio replicari. ca. de his. rub. de accusatio. cui regulæ aliquot ex iure ciuili solent obijci decisiones, quæ permittunt, fieri quandoque quod per eam prohibetur, & ideo ad eius interpretationem veluti compendio quodam aliquot item intellectus exponam.

Primò, hæc regula intelligitur, vbi accusatus absoluitur ex eo, quòd crimen probatum non est, alioqui si absolutus fuerit ab obseruatione iudicij, quia accusator legitimus non erat, tunc poterit iterum eadem criminis causa tractari. text. in l. libellorum §. quòd si libelli. ff. de accusat. ca. per scripta. §. libellorum. 2. quæst. 8. glo. in capitul. Epiphanium. 5. quæstione vltim. Anto. Henri. col. pen. Abb. & doctor. communiter in d. c. de his. quo in loco adnotârunt Marianus & Fel. col. 1. non esse primum accusatorem ad secundam istam accusationem admittendum, imò repellendum fore, etiam si modò legitimus sit accusator cessante impedimento, quod oberat tempore primæ accusationis, nam & si aliæ causæ cessauerint, superest ex prima accusatione & ea finita inimicitia, quæ repel lit ab accusando. l. in ipsius. C. famil. Hercis. Areti. & nouiores in ca. 1. de iudic. idem Areti. in cap. repellantur. de accusat. eritq́ue hic intellectus seruandus, vbicunque ex alia quacunque causa ab obseruatione iudicii reus absoluitur, nempe ex malè concepto libello, quod eadem ratione procedit, & pręter eà hæc prima interpretatio locum obtinet ex his, quæ ipse latius tradidi libro 1. huius operis capit. 1. num. 8. vbi plura ad hanc rem adnotaui, quæ ad huius capitis sensum maximè vtilia sunt.

Secundò, tunc demum eiusdem criminis accusatio repetenda non est, cùm primus accusator fidè & probè officium accusatoris egerit: at si præuaricatus fuerit, iterum accusatio admittenda est. l. 3. de præuaricat. glo. & communis in dicto ca. de his criminibus. & probatur præuaricatio ex his, quæ Bart. explicat in l. 1. §. præuari catorem. ff. ad Turpillianum.

Tertiò, admittenda est accusatio iterum aduersus iam delatum & absolutum, si quis in hac secunda accusatione propriam vel suorum iniuriam prosequatur. optimus text. in l. si cui. §. iisdem ff. de accusatio. modò ignorauerit primam accusationem tractari. gloss. communiter recepta in dicto capitul. de his. & probabitur ignorantia proprio iuramento. gloss. in dicto §. iisdem. quam Doct. inibi sequuntur, dixit notabilem Bal. in l. 2. §. penultim. ff. si quis caut. notant. Anto. Abb. & Felin. in dicto ca. de his. Aretin. consil. 58. colum. vltim. Regia. l. 12. tit. 1. par. 7. facit ad hoc gloss. insignis in c. significasti. in 1. de homicid. quæ censet, standum esse cuiuspiam iuramento in his, quæ ad animum pertinent, sicuti ignorantia & scientia, ac his similia: idem asseruit glo. in capitul. si verò. in 2. de senten. excom. per tex. ibi. & in §. sed istæ. vbi Iason numer. 89. glo. item in l. at qui natura. §. cùm me absente. ff. de nego. gest. tradit latè Hippo. in rubr. C. de probat. numer. 122. optimus. text. in c. pastoralis. de exceptionib.

Quartò, eadem decisio est intelligenda, cùm absoluitur accusatus ab accusatione criminali, qua si secus sit, vbi fuerit absolutus à querela ciuili, aut ciuiliter in iudicio proposita, nam tunc iterum criminaliter accusari poterit. l. 1. C. quando ciuil. act. crimin. præiudicet. Id tamen verum est, nisi vtraque pœna ciuilis inquam & criminalis ad vindictam tenderet. Tunc etenim si actum esset ciuiliter, agi non posset posteà criminaliter. l. prætor edixit. §. 1. vbi Bart. ff. de iniur. Abb. & alij in dicto cap. de his criminibus. optimus text. in l. quod Senatus. ff. de iniur. explicat Bald. in l. edita. in 1. repet. numer. 51. C. de edendo. & prætereà hæc quarta interpretatio est admittenda, vbi accusatus absolutus fuerit, quia non probatur delictum, secus etenim si absolutio ex eo facta fuerit, quod reus delictum non commiserit, siquidem in ea specie accusatio poterit demum ab altero, non à primo accusatore tractari. l. qui de crimine. iuncta gloss. C. de accusat. Bart. in l. secunda. colum. 3. ff. vi bonorum rapto. Abb. Maria. Felin. & alij dicto cap. de his criminibus.

Quintò, hæc regula procedit non tantùm, vbi per sententiam iudicis fuerit criminis reus absolutus, sed & quando per indulgentiam principis, aut eius, qui crimen remittere possit. gloss. communiter recepta in d. c. de his. & in c. ex tua de filiis præsbyt. quorum sententiam communem esse eam secutus fatetur Deci. consilio 137. colum. 2. modò ea dispensatio, quo ad pœnam criminis, & quo ad forum exterius processerit, alioqui non impedit remissio, vel indulgentia accusationem, si vel contigerit quo ad irregularitatem, siue restricta fuerit ad forum conscientiæ duntaxat secundum Anani. in dicto capitul. de his. co. 1. sensit gl. in c. 2. de schismaticis, quibus adstipulantur ea, quę Ludoui. Gomezi. adnotauit in regu. cancellar. de non iudi. iuxta formam supplicat. q. 14. & Paul. Paris. consi. 67. lib. 4.

Cæterum præmissa lege, aut consuetudine, qua obtentum sit, fures pro tertio furto suspendendos fore, & morti tradendos, ea obtinebit etiam, si prima duo furta, aut alterum illorum fuerint indulgentia principis abolita, quia nihilominus apparet consuetudo furandi, quod in specie asserit dicens, sic receptum esse in praxi Chassanæ. in consuet. Burg. rubric. i. §. 5. versiculo simplex. num. 20. idem tenet Matthæ. Afflict. in consti. Neap. rub. 35. ca. ad legitima pondera. nu. 1.

Sextò, idem canon procedit, vbi reus à crimine absolutus est per iudicem exteriorem in iudiciali foro: quod si absolutus fuerit in foro interiori conscientiæ, quod aiunt, non impeditur accusatio coram exteriori iudice, cùm prior criminis examinatio fiat ad pœnitentiam, & satisfactionem diuinæ offensæ: posterior verò necessaria sit ad publicam vindictam, & ad reipublicæ satisfactionem. gloss. communiter recepta in dicto capitulo de his, quæ planè vera est in pœnitentia occulta, sicuti gloss. sensit, & expressim Ananias inibi. Host. Anto. & Imol. in cap. tuæ. de procurat. quasi pœnitentia publica crimen extinguat, etiam quo ad exterioris fori iudicium. Quod ego falsum existimo, & præmitto, pœnitentiam quandam esse publicam, alteram solennem.

Publica pœnitentia est, quæ absque vlla solennitate publicè fit ex episcopi, vel sacerdotis mandato, vbi peccatum publicè commissum fuerit. capitul. 1. & ibi Doctores de pœnit. & remis. gloss. in cap. quæsitum. eod. titu. vt peregrinatio cum certis vestibus, verberatio, & hæc plærunque; sacramentalis est in interiori indicio, modò consentiat pœnitens, & sic tacitè vel expressè permittat peccati reuelationem secundum Abb. in cap. literas. de præsumptio. col. 3. Syluest. verb. pœnitentia. q. 3. & Marti. Azpilcueta in cap. sacerdos. de pœnit. dist. 6. num. 98. Origenes quidem apertè distinguens in Psalmum 37. pœnitentiam publicam à priuata, de publica docet, non facilè nec temerè ad ipsam veniendum esse, sed præuia matura deliberatione & consilio, ob eam causam videlicet, si peccatum eiusmodi sit, vt & correctio peccantis, & aliorum ædificatio publicam requirat pœnitentiam: meminit huius loci Alber. Pighius de eccles. Hierarch. lib. 2. ca. 8. fol. 4. Extant & ad hanc rem pulchra verba apud Beatum Rhenanum in admonitione operum Tertulliani: quæ ipse tribuit diuo Augustino in lib. de pœnitentiæ medicina, quem lector reperiet inter opera Augustini Tomo 9. & Rursus Tomo 10. Homil. 50.

Solennis verò pœnitentia est, quæ olim in capite quadragesimæ certis seruatis ritibus fieri solebat, cuius meminit tex. in ca. 50. distinctio. quæ ab alio quàm episcopo iniungi non poterat: glo. & ibi, & in ca. conquerente. vbi Panormit. colu. 3. de offic. ordina. Huiusque solennis pœnitentiæ sunt quædam speciales conditiones, eique aliqua tribuuntur, quæ in pœnitentia publica locum non obtinent, quemadmodum tradunt optimè Host. in summa, tit. de pœnitent. Thomas in 4. senten. dist. 14. q. 1. art. 5. & ibi Paluda. q. 6. Florenti. 3. part. titu. 14. capitu. 17. §. vltim. textus in ca. confirmandum. 50. distinct. & in ca. vlt. 26. q. 6.

Huius solennis pœnitentiæ imaginem etiam num Saxones seruant in vrbe Alberstadiensi, siquidem in eo templo, quod Virgini matri sacrum est, singulis annis ex plebe aliquis eligitur, quem grauioribus noxis inquinatum putant: hunc ferali, & pulla veste, obuoluto capite cineralium die in templo statuunt, & peractis sacris eijciunt, donec per quadraginta dies per vrbis compita vagus, & mendicans errauerit. Interim diuinas ædes ingredi eum fas non est, qualem cunque cibum, vel ab ædituis, vel aliunde oblatum non aspernatur, neminem alloquitur, non indulget somno, nisi post concubiam noctem: idque in media via. die Iouis, quæ Dominicæ Cœnę dicata est, ad templum reducitur, ibi à sacerdote solennibus quibusdam ceremonijs absoluitur, & à confluente illuc populo stipem accipit. Adamum hunc vocant & omni crimine expiatum credunt, ac per eum creditur expiata ciuitas, vt commemorat Ioannes Bohemus Aubanus libro 3. de moribus omnium gentium. capitul. 13. quem retulit Martinus Azpilcueta in c. si quis de pœni. dist. 5. Huius etiam instituti meminêre Aeneas Syluius postmodum Pius secundus, Pontifex Maximus, in Europæ descriptione. c. 31. Rapha. Volaterranus Geographiæ libro 7. quo loco de Saxonibus agit. Beatus Rhenanus in admonitione ad Tertullianum. & And. Alc. lib. 9. parerg. c. 22.

Quibus quidem consideratis facilè constat, pœnitentiam, siue publicam, siue solennem, plurimum differre ab ea punitione, quæ fit apud exteriora, & potissimum laicorum tribunalia: & ideò verius est, pœnitentiam adhuc publicam minimè impedire criminis accusationem: quod in specie probant Abbas, Areti. Maria. Fel. in d. c. de his criminibus. Idem Abb. in dict. ca. tuæ. Anton. Burgensis in ca. 2. nume. 6. de emption. & vendit. quibus suffragatur textus in ca. fœlicis. §. per hoc. de pœnis. in 6. Cuius decisionem statim ad alia adducemus. Posset profectò opinio Host. & Imol. quam & Hippol. sequitur in singul. 639. procedere in eo, qui damnatus est ad perpetuam pœnitentiam: nam hic censetur constitutus sub ecclesiæ protectione: ca. aliud. 11. q. 1. secundum Anton. & Aretinum. in ca. 2. de foro competent. dubito tamen, an id admissuri sint iudices seculares. Quicquid sit, non possum non mirari, qua ratione ductus Bart. consil. 167. responderit, præmisso statuto, quo punitio remittitur ei, qui pacem fecerit cum offenso: non esse blasphemum puniendum, si pœnitentiam criminis egerit in foro etiam interiori: hoc etenim quasi cum Deo pacem fecerit: subscripsêre Bartolo Ancha. & Ananias in ca. 2. de maledicis. Felin. in dict. c. de his. & Deci. consil. 137. column. 2. à quibus libentissimè dissentio: quippe qui existimem, alienum esse hunc sensum à mente, & intentione legis: quæ non cogitauit de pace, quæ cum Deo inita est per pœnitentiam in interiori iudicio: sed de pace, quæ fit cum eo, qui ratione iniuriæ ad mitteretur in foro exteriori ad accusationem presequendam, qualis est priuatus iniuriam passus, & Respublica, quæ vt priuatus quandoque offenditur. imò & contra Bart. est tex. insignis in d. ca. 2. de maledicis. quib. adde, quæ ipse notaui in ca. Rayn. de testa. in princ. num. 18.

Septimò, non tantùm impeditur accusatio, quando reus per sententiam semel fuerit ab eo crimine absolutus, sed etiam vbi reus Christi fidem Baptismo professus fuerit, nam tollitur crimen per Baptismum. gloss. in capitul. quod autem. 32. quæst. 1. & in ca. sine pœnitentia. de consecra. distinct. 4. Ex quibus ita intelligunt dubitationem hanc Calder. Anton. Imol. Anani. & Felin. in d. ca.y de his criminibus. Nisi quatenus crimen damnum proximo intulerit, nam hoc nihilominus est læso resarciendum. Sed adhuc Calde. sententia falsa videtur per textum in capitulo. gaudemus, de diuortijs. Cuius ratio procul dubiò generalis est, & palàm ostendit, crimina quoad exterioris, & iudicialis fori accusationem minimè tolli per Baptismum, quemadmodum gloss. inibi censet, quam sequuntur Abb & Maria. in dicto cap. de his. idem Abbas in dicto cap. gaudemus. Cardin. in Clementin. 1. §. sanè. quæst. 14. de vsur. quorum opinionem fatetur Communem esse Anani. in dicto cap. de his. colum. 2. idem asserit eam sequutus Deci. in cap. quæ in ecclesiarum. colum. 7. de constitut. idem eleganter consil. 130. ad ea verò, quæ in contrarium ad ducta fuêre, facilimè respondetur, nam procedunt, quo ad pœnam temporalem, quæ debetur præter culpam in foro conscientiæ ipsi Deo ob peccatum, quæ satis factio à Theologis rectè appellatur. hæc etenim, si non remittatur, hîc vel in purgatorio est exoluenda. Hæc inquam pœna per Baptismum remissa censetur virtute sacramenti ex merito passionis Christi, qui pro nobis passus est, cuius passionis merita vel virtute sacramentorum, vel ex distributione Romani Pontificis pro peccatoribus satisfaciunt. Sic sanè glo. in dicto ca. quod autem. & in cap. sine pœnitentia, interpretatur Card. à Turre Cremata in ibi, quicunque, inquit Paulus ad Romanos 6. baptizati sumus in Christo, in morte ipsius baptizati sumus. eandem interpretationem probat Thomas 3. part. q. 68. artic. 3.

Octauò, constat apertè text. in dicto capitu. de his. obtinere, quando reus fuerit absolutus in iudicio accusationis. Nam si in iudicio inquisitionis fuerit absolutus reus, poterit iterum accusationis iudicio impeti, secundum Doctores communiter in dicto capit. de his. maximè Anton. Abb. & Felin. quibus aduersantur Bartol. in l. si cui. §. ijsdem. ff. de accusatio. Anani. consilio 17. columna 3. Decius consilio 137. existimantes, absolutum iudicio inquisitionis non posse iterum de eodem crimine accusari, idem Alexander consilio 11. numero 7. libro 11. quorum opinio vera est iure ciuili, iuxta quod iudicio inquisitionis pœna ordinaria criminis infligitur. leg. 4. C. de sepulchro. viol. Bartol. & Doctor. communiter in l. 2. si publico. de adul. Abb. in 2. col. & alij in c. inquisitionis. de accusatio. & etiam iure canonico in casibus, quibus esset imponenda pœna ordinaria hoc iudicio, quod fatentur Antoni. Abba. & Felin. in dicto cap. de his criminibus. tradunt Innocent. in ca. qualiter. in 2. vbi Abb. numer. 20. Cardin. num. 12. Aretin. numer. 29. & Felin. in §. licet. colu. 1. de accus. Hippo. in practi §. constante. num. 83. Ex quibus deducitur, posse absolutum iudicio inquisitionis iterum accusari, quoties non esset imponenda criminis pœna ordinaria, quod in dict. c. de his. communiter est receptum. Id tamen ipse intelligerem, nisi foret reus absolutus ex eo, quia crimen non fuit ab eo commissum. l. qui de crimine. iuncta gl. C. de accusat. Hodie frequentissimum est, omnia & quæcunque crimina à iudicibus tractari accusante publico fiscali, qui accusatoris officio fungitur, & ita eo accusante iudices pœnam criminis ordinariam non remittunt. ex his etiam constat, quid dicendum sit in reo absoluto, vbi crimen tractatum est in iudicio per denunciationem, aut exceptionem iuxta notata in c. 2. de ord. cogni. & in c. 1. ad finem de except.

Nonò, idem canon procedit, vbi reus per sententiam iudicis absolutus fuerit, secùs equidem si transactionis causa. nam etiam si transactio valida sit, poterit alter à transigente idem crimen ad iudicium accusatione deferre. glo. in l. transigere. C. de trans. verb. prohibitum. Bart. & Saly. 4. oppositi. quos alij communiter sequuntur probat. text. in l. 3. §. penult. ff. de sepult. violat. & in l. qui cœtu. §. vltim. ff. ad leg. Iuli. de vi public. notant Bart. in l. si maritus. §. si negauerit. ff. de adulter. & Doct. communiter. quemadmodum testantur Fel. in dict. c. de his criminibus. & Ias. in l. eum qui. §. in popularibus. ff. de iureiur. num. 10. vbi gloss. communiter recepta hoc ipsum probat, & id verum est, quoties accusatio nomine publico in iudicium deducitur. At si crimen in iudicium delatum fuerit priuatim, eo accusante cui ius accusandi, & prosequendi propriam, vel propinquorum iniuriam præ cæteris, & potiori, ac priori loco competit, isque cum reo transegerit, apparet, post hanc transactionem non posse ab alio remotiori, etiam ignaro prioris accusationis, criminis causam repeti, cum reus ipse pacem inierit cum legitimo, & cæteris potiori accusatore, iuxta notata in l. 4. §. Cato. per Barto. in fin. ff. de verb. obliga. & in l. pro hęred. §. vlt. ff. de adquir. hæred. quibus adde Regiam l. 22. titu. 1 part. 7.

Decimò, eadem canonis constitutio obtinet, si reus absolutus fuerit ex dilatione iuramenti ab aduersario sibi authoritate iudicis facta, nam si post iuramentum istud à iudice ex ea causa fuerit absolutus, non poterit iterum eiusdem criminis accusatio repeti secundum Alexandrum in leg. 3. in princip. colum. penultim. ff. de iureiuran. vbi sequitur Bartoli distinctionem. in l. eum qui. §. in popularibus. ff. eo. titu. quo in loco Iurisconsultus hanc sententiam probare visus est. Sed quod etiam non lata sententia absolutoria, obstet cæteris accusare volentibus delatio iuramenti authoritate iudicis facta, licet cæteri velint nomine publico accusare, probat gl. in dict. l. transigere. verb. prohibitum. & ibi Salyc. 4. opposi. Alber. col. 1. in dicto §. in popularibus. omissa Bartoli distinctione. Atque ita hanc opinionem, quæ inibi probatur, dicunt Communem esse Alex. col. 2. & Ias. nume. 10. in d. §. in popularibus. quod notandum est. Quamuis moribus receptum sit, quod in criminalib. iudicijs non admittantur hæ iurisiurandi delationes: nec iudices eas permittunt, propter crebra, & facilima periuria.

Vndecimò, eadem constitutio ita interpretanda est, vt si crimen fuerit misti fori: quale est sacrilegium, sortilegium, diuinatio, & similia. quę tradit Abb. in cap. cùm sit generale. de foro competent. licet reus fuerit in foro ecclesiastico absolutus: possit nihilominus apud iudicem secularem iterum accusari, crimenq́ue ipsum examinari, & puniri, quod omnium consensu receptum est. Imò & si à iudice ecclesiastico reus ob hoc crimen punitus fuerit: iudex secularis adhuc iustè poterit idem crimen examinare, & eius authorem punire. text. in cap. fœlicis. §. per hoc. de pœnis in 6. quem ad hoc adnotârunt vti singularem plerique Doctores præsertim Abb. in capitu. tuæ. de procurat. penultim. colum. idem in dicto ca. de his criminibus. idem in ca. 1. de offic. ordin. colum. vltim. vbi Anton. idem tenet text. & ibi Bald. in l. placet. C. de sacrosan. eccles. idem Bal. eleganter in consil. 260. libr. 3. Anchar. in reg. ea quæ Fol. pen. de regu. iu. in 6. Areti. & Felin. in dicto ca. de his. vltim. colum. Ioan. Andr. Domini. & Franc. in dicto cap. Fœlicis. §. per hoc. quorum opinionem Communem esse asserit Alciat. in dicto cap. 1. in glo. vlt. quo in loco falso citat Fel. in dicto c. de his. tanquam hanc esse Communem asseuerantem: quam tamen probat, & explicat Aret. in consi. 58. 2. dubio. Est tamen intelligenda hæc Communis sententia, nisi pœna à iudice ecclesiastico inflicta, fuerit satis sufficiens ad criminis punitionem & culpæ mensurata, secundum Ioannem Andr. & Domin. in dicto ca. fœlicis. Abb. in d. cap. tuæ. & Aret. in dicto ca. de his criminibus, qui censent, eo casu non posse iterum crimen hoc apud secularem iudicem tractari, quod in praxi admodum vtile foret, & fortassis obseruandum authore Alciat. in dicto capit. 1. quamuis ipse dubitauerit de huius opinionis veritate: non sat iustè, ni fallor, ex quibus non est recipiendum, quod gloss. in dicto §. per hoc. scribit dicens, eam decisionem specialem esse: nec vbique admittendam fore: nam iuxta Communem sententiam idem erit, vbicunque crimen sit misti fori.

Duodecimò, ad huius capitis interpretationem dubitari frequenter solet, quid agendum sit, vbi offensus, seu iniuriam passus, absolutum fecerit, ac reddiderit iniuriæ, & criminis reum in animæ iudicio, quippe qui ei dimiserit, & condonauerit iniuriam, an possit apud iudicem exteriorem postulare criminis punitionem & vindictam, cùm ei ex aduerso obijciatur, ipsum accusatorem verè Christianum esse, & post iniuriam pœnitentiæ sacramentum suscepisse. Cuius dubitationis examen exigit, vt præmittamus, offensum ab altero teneri omninò sub mortalis criminis reatu in animæ iudicio, rancorem & odium illi remittere, non tamen ius accusandi apud iudicem, & authoritate publica vindicandi propriam iniuriam. gl. insignis in c. 2. de homi. in 6. & in c. si quis contristatus. 90. distinct. & in c. quia præsulatus. 1. quæst. 4. & in cap. 1. de maledic. primum probatur in cap. ea vindicta. 23. quæst. 4. & in capitu. cum minister. 23. quæst. 5. capitu. prodest. eadem causa & quæstio. notant diuus Thom. & Caiet. 2. 2. quæst. 68. arti. 1. & hi, qui proximè adducentur ad huius assertionis secundæ partis probationem. Vnde fit, vt & si accusatio iusta sit, si tamen præcipua accusantis intentio non tendat ad vindictam publicam, nec ad iniuriæ punitionem, & satisfactionem: sed ad proximi læsionem in eius odium, mortale crimen accusator committat: vt docet Tho. 2. 2. q. 108. arti. 1. & ideò si principalis intentio recta sit, licet humana fragilitate animus in affectum aliquem aduersus reum labatur, non statim est culpæ mortalis arguendus, ex mente eiusdem Tho. & Syluest. verbo. accusatio. §. 5. Probatur item hæc prior pars in c. accusasti. de accusatio. quemadmodum Innoc. Abb. Aret. & alij communiter eam decisionem interpretantur. Posterior pars ratione constat, quia vindicatio authoritate publica, & accusatio, actus est iustitiæ, id est, virtutis, qui prohibitus non est, sicuti in hac specie probant Thom. d. q. 108. art. 1. & 2. Caiet. d. q. 68. art. 1. Ioan. Arboreus lib. 19. Theosophiæ ca. 3. eruditissimè apud Hispanos Domini. à Soto in relect. de secreto, 2. membro. quæst. 5. Martin. Azpilcueta in ca. inter verba. Corol. 60. 11. qu. 3. Ioann. à Medina de contractib. q. 29. hinc sanè plura deducuntur.

Primùm, licitum esse iniuriam passo delinquentem accusare, etiam si reus commissi criminis pœnitentiam egerit. Ioan. Andræ. Abb. & Docto. communiter secundum Areti. in c. accusasti. de accusatio.

Secundum, minimè teneri iniuriam passum restituere pecuniam, quam accepit, vt iniuriam remitteret: modò boni viri arbitrio æquum acceperit, imò poterit agere in iudicio ad petitionem eius, quod ei ex ea causa fuerit promissum, quod probatur in l. transigere. C. de transactio. notat expressim Ioannes à Medina de contractibus q. 29.

Tertium, constat satis apertè, non esse remissum ius accusandi, & iniuriam deferendi ad exteriorem iudicem, ex eo, quòd iniuriam passus in animæ iudicio, eam dimiserit, & condonauerit, siquidem ea remissio ad odium, & rancorem pertinet, non ad ius accusandi. Bartol. in l. non solùm. §. 1. ff. de iniur. & in l. si tibi. §. 1. ff. de pact. vbi Alexan. testatur, hanc opinionem Communem esse. idem Ias. in l. huiusmodi. §. ædes. ff. de leg. 1. & Fel. in d. c. de his criminibus. colu. vlti. Qua ratione responsum est quæstioni, & dubitationi huius duodecimę interpretationis: quod ita accipiendum est, vt si plena, & generalis facta fuerit remissio etiam ad exteriorem iniurię querelam extendatur: sicuti censent Alexand. Iaso. & Felin.

Quartò, eodem iure & illud asseueratur: etiam remissa iniuria, quo ad forum exterius, & exteriorem accusationem, posse iniuriam passum agere ad damna, & expensas, quæ sibi intulit lęsio: quasque ipse ministrauit causa illati vulneris: hęc enim distincta sunt ab ipsamet iniuria, quod notant Anchar. & Abb. in cap. 1. de iniur. Hadr. in 4. vbi agit de restitu. bonorum corporis. Specul. ti. de accusatore. §. 1. versic. quid si vulneratus. nu. 8. Quo in loco scribit, hoc verum esse, etiamsi accepta pecunia remissio iniuriæ facta fuerit. optima gl. in c. si Canonici. de offic. ord. in 6. Bal. in l. si pro fure. ff. de condict. furt. Ang. in §. vlt. Instit. de iniur. Alex. consi. 20. lib. 5. idem consi. 168. numer. 5. lib. 2. Bal. & ibi Doct. in d. l. si tibi. §. 1.

Sed vt hæc ipsa Communis sententia apertiùs probetur, animaduertendum est, iniuriam alteri inferentem teneri omninò læso, & iniuriam passo resarcire damna & expensas, ratione iniuriæ, & læsionis sibi contingentis. capit. 1. de iniur. l. ex hac. ff. si quadrup. paup. fecisse dicatur. Nec refert, percussus iacuerit in lecto, an non: siquidem satis est, quod is ob percussionem impensas fecerit, aut mercedem ordinariam artis, quam exercebat, lucrari omiserit. Abb. in dict. c. 1. latiùs Ioan. Lupi. in c. per vestras. 6. notab. §. 9. de donati. inter vir. & vxor. constat idem ex Tho. 2. 2. quæst. 62. artic. 2. Scoto, & alijs in 4. sentent. distinct. 15. q. 3. vbi Ioan. Maior, quæst. 9. & Hadr. in c. de restit. bonorum corpor. Ex quo apparet, mercedem operarum soluendam esse iniuriam passo iuxta eandem ęstimationem, quam ipse, si verè operaretur, consequutus foret. Totam etenim hanc æstimationem ipse ob percussionem definit adquirere, & ideò tanti eius interest, percussum non fuisse: quamuis Ioan. Maior existimet, arbitrio boni viri aliquid minus soluendum esse percusso quiescenti, quàm ei iusta mercede laboranti, deberetur. Quod non potest vlla ratione defendi, cùm iniuriam passus, si bona vteretur valetudine, nec percussus fuisset, artem propriam exerceret: igitur hoc impedito exercitio, tanti est facienda æstimatio, quanti fieret cessante impedimento. Item constat, filios, vel hæredes iniuria occisi agere posse ad æstimationem operarum, quas potuisset impendere, & ministrare occisus, si vixisset, nec interfectus esset, iuxta computationem Iurisconsulti in l. hæreditatum. ff. ad l. Falcid. Sic etenim visum est Panorm. in d. cap. 1. & in cap. olim. de iniurijs. Speculat. tit. de iniur. §. 2. colum. 2. optimus tex. in l. vltim. ff. de his. qui deiecer. vel effu. notant Aymon consil. 119. Hippol. consi. 115. & in singul. 575. vbi scribit idem esse, etiamsi homicida ad mortem in pœnam criminis damnatus fuerit. citat ad hoc tex. & ibi Fabrum, & Angel. in §. iudex. Insti. de obligationibus, quæ ex quas. delict. nas. Quibus adde, iniuriam passum ex percussione non posse petere æstimationem damni sibi imminentis causa cicatricis, quæ ex vulnere faciem deformem efficit, si is sit homo liber. l. ex hac. ff. si quadrup. pau. quam commendat Roma. consi. 278. l. vlt. ff. de his. qui deie. vel effuder. Abb. in d. c. 1. nisi fœmina sit secundum Albericum post Iacobum Rauennatem in dict. l. ex hac. & idem in quolibet seruo. l. si seruus seruum. §. rupisse. ff. ad leg. Aquil.

Tenetur item is, qui alteri iniuriam intulit, præter damna, & impensas, aliquid arbitrio boni viri iniuriam passo retribuere in compensationem iniuriæ illatæ, cùm ea haberi non possit pro infecta, Thomas 2. 2. quæst. 62. artic. 2. ad primum Caietan. quæst. 72. arti. 3. Hadr. in 4. in tracta. de restitu. bonor. corpo. Scotus in dicta distinct. 15. quæsti. 3. vbi probat, mortuo iniuriam passo, in foro animæ posse eum, qui iniuriam intulit, in iniuriæ compensationem aliquid ad animæ alterius vtilitatem expendere, nec omninò teneri hæredibus pro iniuria satisfacere. Erat tamen Hadria. dum agens de solius iniuriæ satisfactione censet, æstimationem, & satis factionem faciendam esse tanti, quanti æstimaret percussus se integra, & illæsa membra habere, id etenim pertinet ad damnorum, non ad iniuriæ æstimationem.

Cæterùm, quibusdam visum est ad iniuriæ solius satisfactionem oportêre, vt is, qui eam intulit, veniam ab altero petat. Nam secundum Thomam dicto articu. secundo, non potest fieri per restitutionem honoris, quæ necessaria est, vt actus ille inferentis contumeliam non præcesserit, nec contigerit: vnde diminutio honoris contingens per contumeliam, reparanda est, & tollenda per exhibitionem reuerentiæ. igitur veniæ petitio necessaria est. Quamobrem Ioannes Ananias in c. 1. de maledic. num. 13. & Anton. Burgensis in c. 1. col. penul. de emp. & vend. post Bartol. in l. si tibi. §. 1. ff. de pact. existimârunt, iniuriam passum non teneri dimittere, nec deponere odium, & rancorem, nisi is, qui iniuriam intulerit, veniam offensæ petierit. Hoc tamen falsum esse constat ex eo, quòd licet quis non teneatur speciali dilectione vti erga inimicum, tenetur tamen eum vniuersali dilectione prosequi, & præparatione animi, ita quidem, vt ab vniuersali proximorum dilectione inimicum minimè excipiat, Thom. 2. 2. q. 25. artic. 8. Florenti. 4. parte, titu. 6. cap. 4. §. 1. Et sanè inimicum ab hac dilectione vniuersali proximorum exciperet quis, si eum odio haberet: igitur non potest opinio Bartol. vlla ratione probari, licet ex Theologis non defuerint, qui idem probauerint. Vnde secundum Angel. verbo, diligere. numer. 2. iniuriam passus etiam ante satisfactionem tenetur omninò abstinere à signis exterioribus, quibus odium proximè significatur. Id autem, quod de petitione veniæ diximus, relinquendum est arbitrio boni viri, qui si viderit esse necessariam petitionem veniæ ad honoris restitutionem, eam petendam esse censebit. Quòd si aliter possit fieri iniuriæ compensatio, & restitutio, aut si petitio venię decens non sit, nec expediens: non erit veniæ petitio delinquenti iniungenda, sicut docet Caiet. 2. 2. q. 72. artic. 3. & in opusculo 17. quæstionum. c. 13. versi. Quintum.

Hęc omnia eò tendunt, vt manifestum sit, distinctum esse ius accusandi, & agendi iniuriarum actione ad ipsam iniuriam puniendam, ab eo iure, quo damnum, & expensæ petuntur. Agitur etenim ad iniuriam puniendam quandoque criminaliter, vt reus pœnis iure statutis puniatur: quandoque ciuiliter ad ipsius iniuriæ pecuniariam æstimationem. §. pœna. & §. atrox. Insti. de iniu. l. item apud Labeonem. §. quod ait prætor. ff. eodem ti. Bar. in l. iniuriarum. in 2. ff. eo. glo. Angel. Aretin. & Iason num. 11. in principio. de actionib. gloss. in dicto c. Si Canonici. Francus ibi post alios. & Felin. in c. ex tenore. de sentent. excommu. Abb. in c. 1. de iniurijs. Regia l. 21. tit. 9. parte 7.

Sic iniuriam passus poterit agere ad punitionem iniuriæ principaliter, ciuiliter, vel criminaliter: & incidenter ad damna, & impensas: sicuti colligitur ex Barto. in l. interdum. §. qui furem. ff. de furtis. Abb. & Felin. per text. inibi in c. postulasti. de Iudæ. Iaso. in §. ex maleficijs. de actionib. nu. 77. Quinimò plurimùm differt æstimatio ipsius iniuriæ ab æstimatione damnorum, & expensarum, siquidem iniuriæ æstimatio fit ad certam quantitatem iuratam ab ipso actore affectionis iuramento, salua semper ipsius iudicis taxatione, ex qua quantitatis iuratæ mode ratio fit. l. videamus. §. 1. ff. de in litem iuran. gl. communiter recepta in principio de actionib. & in dicto cap. Si Canonici. vbi Francus, & alij. Rota in nouis 152. Nam vbi iuramentum ad affectionem pertinet, & refertur, non detegitur periurium aliquod ex eo, quòd quantitatem iuratam iudex moderetur, quod palàm est. At damnorum, & expensarum taxatio non ita fit, sed primò eorum fit à iudice moderatio, & eorum quantitas ab eo definitur inspecta qualitate ipsius vulneris, & iniuriam passi: post hanc verò definitionem iuramentum fit ab ipso actore, quo asseueratur, verè illam quantitatem expensam fuisse, ac damna illius quantitatis ad minus sibi contigisse. Panor. in c. vlt. de his, quæ vi, metusuè causa fiunt. tex. optimus. in c. olim. vbi hoc à Doctoribus adnotatum est, de iniur. Bar. & Ias. num. 20. in l. si quando. C. vnde vi. glos. in c. 1. §. 2. de electionib. in 6. notant omnes in l. properandum. §. sin autem alterutra. C. de iud. Regia l. singularis 1. tit. 18. lib. 3. ordi. hic siquidem agitur de iuramento veritatis, & ideò conuenit, vt si qua moderatio à iudice adhibenda est, pręmittatur ipsi iuratæ assertioni.

Hactenus tractatum est de criminis, quod verè vnicum est, punitione: modò superest examinare, quid obseruandum sit, vbi idem delictum, vel statim repetitur pluries, vel vnico actu plura crimina complectitur. & Bart. in l. nunquam plura. ff. de priuatis delict. num. 4. scribit, ita distinguendum fore, vt si idem crimen repetatur statim ad vnicum, & eundem effectum: nempe plures percussiones, plures ictus, ad homicidium, tunc vnicum tantùm delictum censendum sit, homicidium, scilicet, non plura: nec percutiens tenebitur ad pœnam cuius libet percussionis, sed ad pœnam tantùm homicidij. l. illud. §. vltimo. ff. ad legem Aquili. At si repetitio quælibet criminis ad proprium, & peculiarem effectum fiat, & ex quolibet ictu effectus distinctus sequatur, plura crimina iudicanda sunt, & vt plura punienda: cuius rei exemplum est, si quis pluries aliquem, eodem tamen animi impetu percusserit: tenebitur etenim ex pluribus percussionibus ad pœnam, quæ lege cuilibet vulneri in flicta sit. tex. in d. l. nunquam plura. quo in loco Dinus idem probat. sequitur Anan. in ca. in tantum. de collus. deteg. num. 5. Paul. Castrens. in l. quicunque. C. de seruis fugit. nu. 4. & Alber. in d. l. nunquam plura. quorum opinio Communis est, secundum Soc. consil. 62. lib. 1. colum. 4. & 5. atque ita frequentiori calculo hæc quæstio definitur. Ex qua distinctione refert ipse Socin. à quibusdam responsum fuisse, vnicum delictum esse censendum, non plura, quoties eiusdem criminis iteratio fit etiam ex interuallo adeundem tamen effectum, & ita scribit consultum respondisse Benedictum à Benedictis, cùm ab eo quæsitum esset, an in eadem causa ex interuallo producens plures falsos testes, sit puniendus pro pluribus an pro vno crimine? Cuius responsum Soci. censet esse contra gl. in d. l. nunquam plura. & contra tex. in d. l. illud. §. vlti. & in d. l. nunquam. versic. item si quis. Nec Bart. distinctio quicquam suffragatur Benedicto, quippe quæ intelligenda sit, quando iteratur crimen statim non ex interuallo, vt constat ex Ang. in l. inficiando. §. infans. ff. de furt. addit tamen Soc. non esse recedendum à Benedict. responso.

Ego sanè hac in controuersia aliquot existimo esse adnotanda. Primum, quoties aliquod & idem delictum iteretur, toties esse puniendum, imò grauiori pœna ob eius repetitionem. tex. in c. 1. de pœnis. Hoc enim præmittit, quamlibet iterationem punitam fuisse ex interuallo, nec omittendam esse punitionem criminis, quod repetitur ex eo, quod iam semel fuerit punitum.

Secundò & illud censeo verum esse, Iurisconsultum in dict. l. illud. & in dict. l. nunquam plura. tractare de repetitione, si verè repetitio est, diuersorum criminum, non de vnius delicti iteratione, quod ostenditur apertè. Nam si quis seruum surripuerit, & occiderit, duo crimina palàm committit, & ideò quia surripuit, furti tenetur, quia occidit, lege Aquilia. Sic si quis surripuit, flagello cæciderit, ac demum non flagellis eisdem, sed alia percussione occiderit, tria crimina commisit, furtum, iniuriam, & homicidium. hoc etenim exemplo vtitur Vlpianus in d. l. nunquam plura. & Caius in d. l. illud. §. vlti. vnde dum Accursius in dicta l. nunquam. existimat post flagella ex interuallo seruum occisum, etsi eius interpretatio à Bartol. minimè probetur, In hunc sensum verissima est, vt intelligamus, post flagella alia percussione ex interuallo seruum occisum fuisse, alioqui si flagellis simul, & alijs ictibus occisus foret seruus, vnicum esset id crimen, non plura, sicuti palàm probatur in dicta l. illud. §. vlt. in hæc verba: Si idem eundem seruum vulnerauerit postea, deinde occiderit, tenebitur & de vulnerato, & de occiso. duo enim sunt delicta, aliter atque si quis vno impetu pluribus vulnerib. aliquem occiderit, tunc enim vna erit actio de occiso. His quidem verbis apparet, esse omninò necessarium, vt homicidium, & percussio, varia, & distincta censeantur delicta, quod ex interuallo contingant. Deinde & illud constat, plures percussiones impetu vno, eadem rixa illatas, etsi percussus minimè mortem obierit, vnicum delictum esse censendum, non plura: quod est contra Bart. & sequaces.

Tertium, quoties vel simul, vel ex iteratione criminis, siue statim, siue ex interuallo distincta, & diuersa crimina oriuntur, vt plura crimina, non vt vnicum punienda sunt. textus in dicta l. nunquam plura. iuxta communem eius interpretationem contra gl. ibi. versi. occiderit. quæ in versicu. ob aliud. hoc ipsum, quod probamus sensit, & id verum est, etiamsi repetitio criminis fiat ad eundem effectum. textus optimus in l. si adulterium cum incestu. in princip. ff. de adult. tex. insignis in cap. cùm pro causa. de senten. excom. quicquid Bart. & alij quo ad hoc vltimum senserint.

Quartum, si eiusdem actus, & criminis eodem impetu & continuatione iteratio fiat, vnicum tantùm crimen censendum est, non plura, saltem quo ad publicam vindictam, & punitionem, licet propter iterationem grauiùs sit puniendum, hoc probatur in dicta. l. illud. §. vlti. sentit gloss. in dict. l. nunquam. verb. ob aliud. ad fin. Non enim quicquam refert, quod percussus ex pluribus percussionibus fuerit occisus, quasi omnes percussiones ad eundem effectum fuerint repetitæ, nempe ad occidendum: nam idem procul dubiò erit dicendum, vbi percussus occisus non fuerit, nec percussor eundem actum iterauerit ad homicidium, sed tantùm ad percutiendum, cùm inibi apud Iurisconsultum non constet, ad eundem effectum repetitos fuisse ictus. Potuit etenim homicidium contingere præter percutientis voluntatem, & nihilominus idem Iurisconsultus respondisset, quod aduersus Bar. Dinum, & alios omninò considerandum est, atque ita hanc sententiam aduersus Bart. probant Angel. 2. col. in d. l. nunquam plura. vbi scribit, ita seruari in toto orbe, & Anan. in d. c. in tantùm. dum vltimo loco Angeli opinionem retulit. optima gl. magna ad finem in l. 1. C. vnde vi. Bal. in l. quicunque. C. de seruis fugit. nu. 5. Io. Andr. in reg. delictum. de regu. in 6. Cardi. in Clem. 1. §. si qui. 1. opp. de priuileg. Ludo. Gomez. in §. ex maleficijs nu. 12. Inst. de actio. quod ex illationibus apertius probabitur.

Nam primò hinc constat, percutientem clericum etiam quinquies eodem impetu, & continuatione quadam, etiam grauiter, vnica tantùm Canonis sententia excommunicationis affectum esse, non plurib. Io. And. & Card. in d. locis, & est Communis opinio in d. c. cùm pro causa.

Secundò, si quis in alterum eodem impetu plura verba iniuriosa protulerit, etiamsi diuersa significent, non esse hic censendas plures iniurias, nec plura conuitia, sed tantùm vnum conuitium. tex. in l. item apud Labeonem. §. ait prætor. ff. de iniur. vbi Bart. expressim fatetur. Quòd fi eadem oratio iniuriosa sæpè repetatur, vna tantùm sit iniuria non plures, quod nota ad intellectum Regiæ constitutionis, quę de puniendis conuitijs, & verbis iniuriosis agit.

Tertiò, eodem pacto, si quis eadem continuatione plures blasphemias in Deum effutierit, vnius tantùm blasphemiæ pœna punitur, vnaque blasphemia censetur, sicuti in specie opinantur Cæpola cons. criminali. 77. & Alci. in c. cùm non ab homine. de iudic. nu. 33.

Quartò, præmisso statuto, quo qui alapam alteri impegerit, puniatur, aut puniendus sit certa, & definita pœna, si quis eadem continuatione, eodem impetu bis alterum alapa percusserit, vnica tantum pœna punietur, quasi secùs sit quoties statutum ipsum certam pœnam definierit pro qualibet alapa, & pro quolibetictu percussionis, aut pro quolibet verbo iniurioso, tunc etenim plures alapę, plures ictus, plura verba, quorum quodlibet iniuriam perfectam significat, etiam impetu eodem contingentia, pluribus pœnis punienda sunt, secundum Iacobum de Arenis in dicta l. item apud Labeonem. §. conuitium. licet Bart. Dynus & Alber. in dicta l. nunquam. idem Bartol. in l. si gemina. ff. arbor. furt. cæsarum. & Cardin. in dicta Clemen. 1. §. si qui indistinctè priori & posteriori casu responderint, plures pœnas esse iniungendas.

Quintò, ab eadem radice procedit, quod si quis eadem furandi continuatione, & vt aiunt in continenti, plures res etiam à pluribus dominis furto subtraxerit, vnicum tantùm furtum est censendum, & ita puniendum quo ad vindictam publicam: licet secùs dicendum sit, quo ad ipsos, à quibus res furto ablatæ fuerint, cùm ob plures rerum dominos videantur plura esse furia. Atque hinc hæc furta non censentur plura ad effectum legis, vel statuti: quo cautum est, furem pro tertio furto suspendendum fore, cùm statuentis mens tendat ad puniendam furandi consuetudinem, secundum Bartolum in l. eum qui. §. idem dicit. ff. de furtis. Angelus Aretinus de maleficijs. verb. & vestem cœlestem. colum. 4. Bald. in Authent. sed nouo iure. numero 5. & ibi Cæpol. num. 43 Bald. in l. si familia. ff. de iurisd. omn. iudic. ad finem. Alciat. in d. c. cum non ab homine. num. 32. Gomezi. in §. ex maleficiis. de actio. nu. 12. ex his, quæ notantur in l. scire debemus. ff. de verb. obli. & in l. sancimus. C. de dona. §. sin autem.

Sextò, his præuisis & examinatis deducitur sensus, & vera cognitio eius, quod hac in re tradiderunt Ioan. Andræ. in dict. reg. delictum de regul. iur. Cardinal. in dicta Clement. 1. §. si qui. Alberic. in d. l. nunquam plura. existimantes, repetitionem eiusdem criminis etiam eadem actus continuatione contingentem, censendam esse plura crimina, & vt plura puniendam, quoties agitur de pœna à lege in flicta, non ratione publicæ vindictæ, sed ratione læsionis, ratione iniuriæ priuato illatæ. Hoc etenim ita accipiendum est, ni fallor, vt grauius etiam in satisfactionem priuati offensi puniatur crimen, etiam eodem impetu iteratum: non tamen vt ob quamlibet iterationem pœna à lege definita repetenda sit, quod est omnino considerandum.

Quintum, est hoc in tractatu prænotandum, eiusdem criminis exinteruallo iterationem concurrentem ante prioris actus legis, vel iudicis punitionem circa eandem personam, quantum ad punitionem & publicam vindictam, vnum & idem crimen censeri, ita quidem, vt pœnæ repetitio non fiat, licet eadem augenda sit. Et tamen verè plura sunt crimina, & tot, quot iterationibus possunt numerari, quasi ad eundem effectum iteratio fiat. quod Bar. notat in §. infans. l. inficiando. nu. 3. ff. de fur. Bald. & Alber. in d. l. quicunque. C. de ser. fug. Benedict. à Benedictis, & Soc. d. consi. 62. li. 1. col. 4. qui vnanimi consensu hoc ad praxim deducunt, vbi quis ad obtinendam in eadem lite victoriam ex interuallo plures corrupit testes, & eis vel instrumentis falsis ex interuallo vtitur: hic etenim vnica pœna etsi grauiori ob iterationem puniendus est. Hinc ergo infero, quod si etiam in eadem lite, & ad eundem effectum quis semel testibus falsis vsus fuerit pœna ordinaria punitus, ac demum iterum testes alios corruperit, & vsus eis fuerit, erit omnino iterum pœna ordinaria puniendus. Sic sanè si quis semel percusserit Titium clericum, & ob id ipso iure à Canone sit excommunicatus, atque iterum eundem clericum ex interuallo percusserit, alia Canonis sententia excommunicationis ligabitur. Nam semel excommunicatus, iterum potest excommunicari. glo. in d. ca. cum pro causa. & in c. officij. de sent. excom. & in c. ita quorundam. de Iudæ. text. vbi Panormitan. & alij in c. reprehensibilis. de appell. quod plurimum refert, quantum ad absolutionem ex his, quæ à gloss. & Doct. notantur in d. c. officij. & in d c. cùm pro causa. vbi Henri. & Panorm. Roman. consi. 326. Thomas in 4. distin. 18. q. 2. arti. 5. Syluest. verbo absolutio. 3. §. 7. Fel. in c. quod super. de fide instr. ad finem. Anch. in Clem. 2. de sent. excom. gl. in c. ex parte. de off. ordi. Regia l. 29. ti. 9. part. 1

Verùm si idem crimen ex interuallo iteretur aduersus eundem, ob alium tamen effectum, existimat Bart. communiter receptus, esse hoc crimen à priori distinctum, atque vt diuersum iteratione pœnæ puniendum. Quemadmodum si quis ad obtinendum aduersus Titium falsis vtatur testibus in vna controuersia, ac demum in alia falsis iterum testimoniis instruat iudicem: nam hic varijs pœnis punietur. Ego quidem potius opinor ratione priuatæ offensæ & publicę vindictæ, arbitrio recti & discreti iudicis, pœnam augendam fore, quàm iterandam, quod sensit gl. in l. vulgaris. ff. de furtis.

Quod verò diximus eiusdem criminis ex interuallo iterationem nouum esse delictum: patet manifestè in capitulo primo de pœnis. & glo. in c. imitare. 6. q. 1. tex. in c. apostolicæ. versicul. deierauit. secundum Ancha. ibi de re iudica. in 6. notant Abb. Are. & Feli. in c. sicut. de testi per tex. ibi. Sic Bar. in d. §. infans. num. 5. scribit, pluries delinquere eum, qui etiam eodem die ex interuallo aduersus legem, precium vini definientem adiecta pœna, pluribus, vel eidem certas & distinctas vini mensuras vendiderit: ita quidem, quod distinctæ fuerint venditiones, & hoc verum est in delictis momentaneis: nam secus erit in successiuis, & vbi delictum iteratur ex continuatione & perseuerantia, considerato eius primo initio potius quàm ex noua eius commissione, probat tex. in d. §. infans. l. ei qui. ff. de furtis, vbi ex iterata rei furtiuæ contrectatione, vnum tantùm non plura sunt furta. ad idem l. maritus. §. sex mensium. ff. de adult. quo in loco probatur, ex continuatione adulterij vnum censeri non plura adulteria: optimè docent Bal. in l. quicunque. 2. col. C. de ser. fugi. Ancha. consi. 4. Car. in Cle. 1. de consan. & affi. q. 10. Vnde si esset isthęc continuatio interrupta, maximè ex eo, quòd semel fuerit crimen ad iudicium deductum, & punitum, sequuta postmodum iteratio nouum esset crimen, etiam quo ad punitionem: quod est notandum ad eas constitutiones, quæ de puniendis concubinarijs tractant. Est & ad hæc gloss. insignis. in d. l. vulgaris. verb. fur erit. quæ licet dixerit in hac specie, cùm quis alienam vxorem pluries cognouerit continuatione quadam, plura videri adulteria, tamen vnica tantum pœna eam continuationem puniendam esse asseuerat. Cuius opinio communiter omnium calculis recipitur: etiamsi de pœna pecuniaria, aliáue iterabili tractetur, sicuti expressim responderunt Bart. consilio 122. Bal. Anchar. & Cardin. paulò antè citati: Angel. de maleficijs. §. che may adulterato, 14. col. Iason. in l. eum qui. §. in popularibus. ff. de iureiu. num. 15. Roch. Curtius in c. vltim. de consue. notab. 1. tametsi Bar. in d. l. vulgaris. contrarium tenuerit, scribens: ideo adulterij continuationem vnica tantùm pœna puniri, quia adulterij pœna iterari non potest, cum ea sit pœna mortis. l. quamuis. C. de adult. Hæc etenim ratio Bar. minimè procedit, cùm nimis restringat glo. sententiam, & prætereà falsa sit: siquidem iure Pandectarum, quod gl. interpretatur, nondum erat pœna mortis aduersus adulteros statuta: iuxta ea, quę ipse tradidi in Epitome de matrimonijs. c. 7. §. 7. nu. 16.

Illud profectò obseruandum esse censeo, quoties ob aliquod crimen à lege infligitur pœna amputationis manus & mortis: incipiendam fore exequutionem pœnę ab amputatione membri, & sic à minori pœna. Bart. Bal. Angel. & Platea in l. omnes. C. de delatori. hoc ex Accursio inibi deducentes: cùm tamen is id expressim non probauerit Bart. item accedit Corset. in singul. verb. pœna. & Paul. Castrens. in Authen. sed nouo iure. C. de seruis fugiti. Angel. in l. nunquam plura. ff. de priuat. delict. gloss. optima in l. 1. C. de mulier. quæ proprijs ser. se coniun. Quibus ea ratio suffragatur, quod alioqui pœna amputationis manus: si cadaueri inferatur, pœna non est. l. 1. §. quoties. & §. si fortè. ff. de iniur. qua ratione idem Corset. verbo, pœna probat, viuum esse delinquentem comburendum, quoties à lege pœna ignis fuerit pręfinita. l. vniuersi. C. vbi caus. fiscal. & in l. si quis à barbaris. C. de re milita. lib. 12. qui tamen tex. id expressim, & in specie sanxerunt, rationi verò congruit, cùm post mortem cadauer ipsum incapax sit pœnæ: siquidem sensibus caret. Ipse nimis impiam, & crudelem esse censeo Bartol. & sequacium sententiam: lenta etenim mors, quæ tot cruciatib. affligit delinquentem, solet eum in blasphemias, & salutis æternæ desperationem inducere. Quam ob rem apud Christianos, eam opinionem effugiendam fore existimo, nisi criminis atrocitas aliud requirat. Nam & contra Bartol. est optimus text. in l. 1. in fine. ff. nil nouari appellat. pend. quo in loco Paul. Cast. à Bart. discedit: & eadem ratione opinionem Bartol. improbat Fortuni. in l. Gallus. §. quidam rectè. ff. de lib. & posthum. col. 24. id etenim quod gl. scribit in dict. l. 1. potest sanè procedere, quia pœna minor leuis est, nempe verberatio, & hæc etiam si præcedat mortis supplicium, non efficit ipsam mortem lentam, nec inducet in desperationem. Sic solent iudices homines sceleratos damnare ad mortem hoc addito, vt prius publicè in quodam sparteo sacculo trahantur per terram ligati equis, aut mulis: siquidem hæc præuia pœna leuiter in fertur. Nec refert amputationem membrorum fieri post occisionem cadaueri exanimi, potius quàm delinquenti, cùm & post mortem in criminis pœnam cadauera dilacerentur, aut comburantur, vel insepulta maneant, atque ita ob effugiendam impietatem, pœna legis Pompeiæ de parricidijs mortuo infertur, & cadaueri, potius, quam parricidæ: is etenim prius quàm insutus culeo in amnem mittatur repentino mortis supplicio strangulatur. Eodem pacto apud Christianos, si delinquens ex lege comburendus fidem Catholicam profiteatur, non comburitur viuus, imò prius strangulatur, & occiditur, ac demum corpus eius igni, & flammis traditur.

Cæterum, prætermittendum non est, hæreticos, qui iudici seculari puniendi traduntur, morte puniendos esse. l. Arriani. & l. quicunque. C. de hæret. gloss. in capitul. penultim. eo. ti. Hæc verò mors igne infligitur secundum Hostien. Ioan. And. & Abb. in ca. ad abolendam. & Abb. in d. c. penul. de hære. Bertran. consilio 212. libr. 2. & Paul. Grillandum de hæreticis, quæstion. 3. quod videtur probari Ioannis cap. 15. Si quis in me non manserit, mittetur foras sicut palmes, & arescet, & colligent eum, & in ignem mittunt, & ardet. Ozias Rex fecit comburi ossa hæreticorum sacerdotum Reg. 4. cap. 23. libri item hæreticorum comburendi sunt, ne legantur, quod latè probat Alfonsus à Castro libro 2. de iusta hæretic. punit. ca. 15. facit ad hæc l. 2. C. de Iudæ. & l. nullus. C. de malef. & mathe. & l. sacr. de sacrileg. & ad l. Iul. peculat. licet in hæreticis minimè loquantur. Quam ob rem in primis obseruandum est, iustissimè hæreticos pœna ignis puniri, & æquissimè hanc hæreticorum combustionem moribus inductam esse sicuti palàm est, & probant Ioan. Eccius contra Lutherum arti. 27. Ioan. Arbore. Theosophiæ libro octauo. capite nono. Alfonsus à Castro d. libro secundo. capit. 12. Ioan. Corasi. libro tertio. Miscell capit. 8. aduersus Zasium consilio vltimo primæ partis, quorum rationes & authoritates missas facio, eo quod obuia cuique sunt horum scripta, & quod res sit manifestis rationibus satis probata, & item authoritate diui Gregorij libro 1. dialogorum capite 4. qui testatur, Romæ Basilium quendam magnum combustum fuisse, & Constantiensis Concilij, quod Ioannem Vuicleff hæreticum pronunciauit, memoriam eius damnauit, ac iussit ossa exhumari, & comburi. Eodem item congregato concilio Hieronymus Praga hæresis damnatus: ab his, qui concilio aderant traditus seculari potestati comburitur. Hæc verò ignis pœna nec iure Pontificio, nec Ciuili statuta est, vsque ad imperatorem Fredericum Secundum: Regem item Neopolitanum, qui anno Domini 1222. legem sanxit, qua hæreticos viuos comburi iussit: huius meminêre Repertorium inquisitorum verbo, comburi. Matrhæ. Afflict. in constitutionibus Neapolitanis titulo 1. numero 43. Ludoui. Carrerius in prac. Crimi. titu. de hæretic. num. 132. extat ipsamet lex inter Neapolitanas constitutiones rub. 1. incipiens: inconsutilem tunicam. Idem apud Hispanos post hanc Frederici legem annis ferè viginti statutum est. l. 2. titu. 26. part. 7. & l. 2. titul. 1. libro 4. fori. vnde quod Hostien. Ioan. Andr. & sequaces scripsêre in dicto capit. ad abolendam, potius ad consuetudinem, quàm ad ius referendum est. Nec locus Ioannis quidquam probat ad hanc rem, cùm intelligendus sit de pœna ignis æterni, quod ostendunt Alfonsus à Castro dicto capit. 12. & sequen. Villadiego de hæresi. q. 15. Henric. in d. c. ad abolendam. col. 6.

Tandem in Hispania hæretici, qui traduntur iudicibus secularibus, si pœnitentiam egerint, etiam in ipso mortis tempore, nec hæresim ipsam proteruè, & contumaci ad obitum vsque asseueratione probauerint, prius quàm igni tradantur, occiduntur faucibus compressis: nam & hi ad pœnitentiam ab ecclesia recipiuntur, eisq́ue ministrantur sacramenta absolutionis & Eucharistiæ. c. super eo. de hæret. in 6. etiam si millies fuerint relapsi. Hi verò qui hæresim ita amplexi fuerunt, vt nec ipso mortis tempore eius pœniteant, viui flammis traduntur absque vlla, qua indigni sunt, iudicum misericordia.

Hinc ad effugiendam inhumanam pœnam, qua iudices Collegij instituti apud Hispanos ad persequendos & puniendos delinquentes in erêmo vtebantur, qui vulgò De la hermandad dicuntur, sancitum est à Carolo Cæsare primo Hispanorum Rege Segobiæ, anno millesimo quingentesimo, tricesimoquarto. l. 76. pœnam sagittarum in quenquam exercendam minimè esse, ni prius is faucibus compressis stranguletur, quod pietati iustissimi, & Catholici principis tribuendum est.

ARGVMENT. CAP. XI.

De exequutione instrumenti publici, quod conditionale est, uel liquidam quantitatem minime continet.

SVMMARIVM.

- 1 Instrumentum non liquidum, an ex lege Regia, & statutis Italiæ exequutionem paratam habeat?
- 2 Quid de instrumentis conditionalibus, & inibi, & nume. sequenti Regiæ legis praxis.
- 3 Quandoque apud suprema Regis tribunalia exequutio partim reuocatur, partim benignitate quadam temperatur.
- 4 Scriptura priuata quandoque habet ius exequutionis summariæ.
- 5 Examinatur decisio Bartol. in l. tertia. ff. de annuis leg. de promißione soluendi centum tribus terminis.

CAPVT XI.

PLERISQVE in locis staturo cauetur, & lege Regia cautum est, quòd instrumenta publica ita paratam habent exequutionem, vt absque iudiciorum ordinarijs solennitatibus, dilationibus, & libellorum formulis, captis statim pignoribus, & publica subhastatione venditis exequutioni mandentur. Regia l. 4. & 5. titul. 8. libro tertio. ordina. & l. 64. Tauri. nisi debitor intra decem dies à die, quo ipse à iudice petierit, captionem pignorum, causa exequutionis præmissam, & mandato iudicis factam reuocari, aliquid allegauerit & probauerit, quod legitimè vltimam pignorum captorum venditionem impediat, sicuti eisdem legibus expressum est. Ad quarum praxim dubium est, quid agendum sit de instrumentis publicis, ex quibus apparet, promissum fuisse interesse damnorum, seu expensarum restitutionem, vel aliud, quod certa quantitate, nec liquidum nec definitum est. Nam Bartol. in l. prima. numero 17. ff. de legat. 2. existimat, etiam in hac specie legibus, & statutis locum fore, & hæc instrumenta statim esse tradenda exequutioni, cùm in ipso etiam summario iudicio facilimè, quod modò incertum apparet, liquidum & certum fieri possit. Probat hoc ex eadem l. 1. vbi obligatio præsens censetur absque die, & conditione, tametsi eius quantitas in arbitrium alterius, & eius definitionem conferarur. Ad idem est optimus tex. in l. 1. C. de senten. quæ sine cer. quantitat. profer. qui probat, eam dici certam sententiam, quæ condemnat aliquem ad vsuras, interesse: quod liquidum non est. Sic & in vniuersalibus iudicijs sententia certa pronunciatur, vniuersalis tamen, & in exequutione tractatur de certa quantitate, certisúe rebus definiendis. glos. communiter recepta in l. 1. ff. de edendo. quo in loco. Bart. num. 8. Paul. Cast. num. 9. Fulgo. numer. 6. & Roma. 4. idem Barto. in l. 2. C. de sent. quæ sine cert. quantitat. eandem opinionem probant. text. optimus & ibi Bar. in l. defensionis facultas. C. de iure fisci. lib. 10. idem Bart. in l. 1. ff. iud. sol. vlt. col. Roma. consi. 76. colu. 2. ad idem est locus iurisconsulti in l. minor vigintiquinque annis, cui fideicommissum. ff. de minori. Item sententia plerunque fertur in iudiciis generalibus, qua reus damnatur ad reddendam administrationem tutelæ. l. 2. C. de iudi. & tamen in exequutione huius sententiæ tractatur de rationibus dandis, & liquida quantitate definienda, ad cuius solutionem reus cogatur per exequutionem, quemadmodum communiter omnium sententijs probatum est in dicta l. 1. & in d. l. 2. & in forensi praxi frequentissimè seruatum: tandem opinionem Bartoli fatetur communem esse Iason in d. l. 1. ff. de edend. nu. 33. & nu. 31.

Contraria opinio pluribus authoritatibus, & rationibus instrui potest: & prima quòd Regia lex expressim exigit, certam quantitatem definitam fuisse in instrumentis, vt fiat summaria exequutio, quod patet in dicta l. 5. Secundò ex eo quod nihil iure peti potest, donec exploratum sit quid debeatur. l. hoc iure. ff. de verbo. obliga. idem probat text. in l. perinde. §. notandum. ff. ad l. Aquil. l. vlt. C. de compensat. ad idem text. in l. hæc autem. §. non defendi. ff. ex qui. cau. in pos. eatur. Et prætereà, si instrumentum non liquidum mandetur exequutioni, dato præcepto solutionis, aut captis pignoribus, & reus nihil aduersus instrumentum intra diem à lege definitam allegauerit, nec probauerit, contingeret planè, exequutionem ipsam omnino finiri: nondum ipsius instrumenti quantitate ad certitudinem redacta, quod est satis contrarium iuri, & rationi, qua argumentatione vtitur aduersus Bar. Soci. consi. 89. lib. 3. colum. 2. vbi communem opinionem reprobat post Bal. in l. vl. C. de compens. & in l. 2. C. de exeq. rei iudic. Soc. cons. 51. lib. 1. col. 3. Aret. consi. 21. dubio 3. & consi. 32. dubio 1. Bald. & Cuma. in l. 1. ff. de legat. 2. Bald. in l. cum testamento. in fin. C. de testa. manumis. Bar. in d. l. perinde. §. notandum. Alex. consil. 188. lib. 2. & Ias. in d. l. 1. nu. 31. ff. de eden. & Rebuffus super Regias constitutiones tract. de literis oblig. art. 1. gl. 9. nu. 8. Ex quibus satis dubia redditur Bart. sententia, cuius interpretatio & verus sensus diligenter est examinandus, vt planè constet, an Bar. ipse contrarias hac in re opiniones scripserit, & quid in praxi agendum sit.

In summa instrumenti non liquidi exequutio petitur, & fieri potest in hunc sanè sensum, vt summario iudicio citato reo ipso: prius ad liquidam quantitatem deducatur ipsius contractus incertitudo, ac demum hoc acto legitimis probationibus vtrinque productis, fiat exequutio, deturq́ue mandatum à iudice de capiendis pignoribus ad venditionem, aut ipsomet reo ad carceres ducendo in bonorum subsidium, ita tandem, vt ante hanc summariam quantitatis definitionem præceptum hoc nec detur, nec reus ipse, nec bona capiantur. Nullibi enim iure probatur, posse à iudice exequente pignora capi, nec condemnatum in carcerem pro solutione duci, nisi constet, quid soluere reus teneatur. huius sententiæ authores sunt Bartol. in dicta l. proinde. per textum ibi. ff. ad legem Aquil. §. notandum. idem eleganter in l. prima. column. vltima. ff. iud. solui. Bald. in l. secunda. numero nono. C. de exequut. rei iudicat. Alexand. in l. 1. ff. de legat. 2. numero 13. Aretin. dicto consil. 21. dubio. 3. Ias. in dicta l. 1. nu. 32. ff. de eden. Soci. in d. cons. 89. li. 3. col. 2. expressim Roder. Xuares in rep. l. post rem. ff. de re iu. 4. lim. ad l. Regiam. dicens, ex hoc quod prius, quàm exequutio fiat à iudice, petet actor, vt reus cogatur interrogationibus respondere ad definiendam, & probandam liquidam contractus quantitatem. Quin imò hanc opi. deduci à Bar. in d. l. 1. ff. de eden. & in l. 1. ff. de lega. 1. & his, qui eum sequuntur, constat, quia ipsi censent, in iudicio exequutionis absque litis contestatione, libello, testium publicatione & alijs solennitatibus ad liquidum deducendam ipsius contractus quantitatem, vt appareat, ad quam vsque quantitatem sint pignora capienda, & subhastatione publica vendenda. Alioqui absurdum esset, dari à iudice mandatum de capiendis pignoribus pro incerta quantitate, nec id posset vllo iure defendi. inde Bart. & qui eius opinioni subscripsêre probationem adsumune ex gl. in d. l. 1. ff. de eden. versicu. vt perinde. quæ scripsit, sententiam super iudicio vniuersali incertam valere, quia in iudicio exequutionis poterit ad certitudinem reduci, & tamen apertissimum est, lata sententia in iudicio vniuersali, non posse exequutionem actu fieri captis pignoribus, donec certum sit, quid ex ea sententia debeatur. Atque ita passim fit apud Suprema Regni tribunalia. Vnde manifestum est his omnibus diligenter perpensis, Bart. ipsum nec contraria scripsisse, nec vllibi voluisse, contractum nondum liquidum etiam iure Regio, & statutorum, posse statim mandari exequutioni captis pignoribus, vel ipso reo.

Cæterum Paul. Castren. in d. l. 1. ff. de eden. nu. 9. contrarium tenet scribens in hunc sanè modum. Eodem modo dicunt Doctor. si statutum dicat, quod instrumentum mittatur exequutioni, & ego habeo instrumentum super summa non liquida, puta super interesse, possum petere exequutionem, & facere capi te, vel bona tua, & posteà liquidabo quantitatem. Hactenus Paul. cuius opinio ad communis, vt ipse existimat, sententiæ interpretationem hanc rationem habere videtur, quod etiam captis pignoribus ad exequutionem, interim dum subhastatio fit, & vltima licitatione pignora licitanti venduntur, potest actor citato reo summam incertam, certam probationibus efficere. Potissimum id iure Regio quibusdam placet, quia reus eodem iure potest tacere, & expectare diem vltimum subhastationis, & tunc seipsum opponere exequutioni causas in iudicio proponens, cur fieri non debeat, imò sit reuocanda, à quo die habet itidem decem alios communes quidem sibi & actori ad probandas exceptiones, quæ exequutionem impediant iuxta §. 9. Pragmaticæ ordinis iudicialis. 42. Igitur dum subhastatio peragitur seruata iuris solennitate, & intra hos decem dies poterit priusquam exequutio finiatur ad certam & liquidam quantitatem contractus incertus deduci, vt iuxta eam definitionem solutio fiat.

Hæc tamen praxis palàm refragatur Bart. eiusq́ue adseclis, si rectè eorum sensus perpendatur, & præsertim Bartho. Soci. qui in d. consi. 89. lib. 3. col. 2. præmisso statuto omninò Regiæ legi simili, respondit: non posse à iudice dari pręceptum de capiendis pignorib. nisi prius constet quantitas certa. Nam, vtis ait, dies dati ab statuto ipsi reo, solum dantur, vt is probet solutionem aliámue exceptionem, quæ exequutionem omninò impediat, non ad definiendam certam obligationis quantitatem. Et ideo ipsa lex in specie sanxit, non probante reo quidquam intra decem dies, exequutionem finiendam fore: etiam si actor nihil præstiterit, quod ex Paul. Castren. decisione fieri nequit: siquidem reo non probante, si actor itidem certam quantitatem obligationis non ostenderit, exequutio finiri non debet, imò id iudicium cessat, & prætereà si admittendus est Paul. Castrensis sensus, quam obsecro quantitatem iudex in præcepto definiet, vt pro ea soluenda pignora capiantur? si dixeris, nullam, profectò ridiculum est, pignora capi iudicis authoritate, ni prius compertum sit, ad quam vsque quantitatem capienda sint: erit etenim incertus exequutor, qui si capiat pignora maioris valoris, quàm par est, iniuriam facit reo: at si minoris, actori. Quod si capienda sint pignora pro ea quantitate, quam actor, cùm petit exequutionem, expresserit, velim profectò mihi ostendi, quo iure id fiat. Non me latet, quandoque secundum hanc Paul. interpretationem exequutiones fieri, & factas fuisse, & tamen si præceptum à iudice fiat de capiendis pignorib. vel persona, nondum, summariè saltem, definita quantitate, & ab eo appellatum fuerit: non video, qua ratione sit præceptum id confirmandum, imo reuocandum esse censeo. Sic Rupellanus Forensium institutionum lib. 1. cap. 4. testatur. apud Gallos non esse vsu forensi receptam Paul. opinionem, ni prius quantum intersit, liquidum factum sit. Quòd si à præcepto appellatum non fuerit, & facta sit exequutio, atque intra 10. dies certa definita fuerit quantitas, pronuncieturq́ue à iudice peragendam esse, & finiendam bonorum subhastationem, à qua pronunciatione sit appellatum, tunc non solet reuocari iudicium hoc exequutionis, ex hoc defectu certæ quantitatis, nec ex eo, quòd præceptum à iudice processerit intempestiuè, & ita fit frequentissimè, censeturque iudicium istud iure exequutionis etiam apud iudices appellationis.

Primùm, ex his constat, non esse necessarium, imò falsum, damnosum & inutile, quod hac in re scripsit Bald. in l. 2. num. 11. C. de exequu. rei iu. vbi sensit, oportere prius quàm instrumentum non liquidum mandetur exequutioni, ipsius certæ quantitatis examinationem fieri, ac super hoc articulo à iudice interloquutoriè pronunciari. idem probat. Socin. consil. 51. lib. 1. col. 3. Nam, vt dixi, hæc pronunciatio necessaria non est: imò noceret expeditioni exequutionis, & forsan, appellatione ab hac pronunciatione proposita, iudicium ipsum ex summario ordinarium efficeret, quam ob rem à Bal. recedit Rode. Xuares d. limit. 4. fateor tamen licere omninò ipsi reo huic examini, & certæ, ac liquidæ quantitatis definitioni obijcere, quidquid iure eidem obesse potest, licet statuto, vel lege prohibita sit contra instrumentum exceptionis obiectio, cùm hic contra instrumentum nihil opponatur, sed aduersus definitionem certę ipsius contractus quantitatis, quæ ex ipsa scriptura certa non est, quod expressim Bal. asseuerat. d. nu. 11. quem Hipp. sequitur sing. 168. idem Ioan. Baptista in l. admonendi ff. de iureiu. col. 22.

Secundò, deducitur hinc non posse procedere, nec iure probari quod scribunt So. cons. 89. lib. 3. Roma. consil. 211. dum existimant. opi. Bart. in d. l. 1. ff. de lega. 2. quam diximus communem esse, veram censeri, vbi instrumentum continet quid incertum, vniuersale tamen, vt peculium, hæreditatem: secùs tamen esse dicendum, si contineat instrumentum quid incertum, particulare tamen, vt interesse, damna, & similia: tunc etenim non posse instrumentum istud iuxta statutorum decisionem mandari exequutioni censent. Quod proculdubiò falsum est, vtroque etenim casu satis probatur communis opinio.

Tertiò, rursus apparet opi. Bart. & communem obtinere, etiam vbi lex vel statutum non tantum ipso iure faciunt exequutionem, sed & ipsam faciendam iudici committunt, quia iuxta verum sensum eius, quod Bart. scripsit, nil refert, fiat exequutio statim à l. vel sit à iudice ex l. peragenda, quidquid Bartol. Socin. scripserit in d. consil. 89.

Quartò, omnibus his diligenter inspectis arbitror Paul. Castrens. sententiam admittendam fore in ea specie, vbi instrumentum continet certam tritici, vini, aut olei quantitatem: nam mandabitur exequutioni antequàm liqueat, quantus sit tritici valor, siquidem valoris incertitudo debitum incertum non reddit. Quam ob rem ex præcepto iudicis viator, seu apparitor, aut publicus minister statim capiet pignora, eisq́ue ablatis, dum auctio & subhastatio differuntur, certus constituetur tritici, aut vini valor per testes, aut probos peritosq́ue æstimatores, quod expressim decisum est à Rupellano li. 1. Foren. insti. ca. 4. & apud Gallos lege Regia statutum. à Francisco eorum primo eius nominis Rege, vt constat capite 76. ex Francisci legibus. Idem existimo apud nos seruari posse, quia & iure Regio Hispaniarum id probari recta iusticia potest.

Quintò apparet, quid dicendum de instrumentis publicis conditionalibus, quibus certa quantitas promissa sit sub conditione, & respondendum est, instrumenta verè conditionalia posse iuxta legem Regiam, & statuta Italiæ exequutioni mandari, modò priùs summariè citato reo constet, iam conditionem euenisse, nec poterit dari præceptum de capiendis pignorib. donec probatum sit, conditionem contigisse, tametsi iam ea euenerit, quod probatur in l. hoc iure. ff. de verb. oblig. & in l. Fulcinius. §. si in diem. ff. quib. ex cau. in poss. eatur. notant Bald. in l. cùm testamento. C. de testam. manu. & in l. 2. colu. 2. C. de exequut. rei iudic. Angel. in l. seruum communem. §. Titius hæres. ff. de vulgari. Ripa in l. in illa. num. 8. ff. de verb. obli. Rebuffus super leges Regias tract. de literis oblig. art. 2. gloss. 1. num. 71. Corne. consi. 112. lib. 1. col. 1. Guido papæ q. 15. Roderi. Xuares in d. l. post rem. limitatione 5. ad l. Regiam. & probatur: nam licet ab initio hoc instrumentum conditionem habeat, nec purum dici possit, posteà tamen eueniente conditione, iam omnino purum censetur, & ideo quamuis ius exequutionis non competat, nisi instrumentis puris, competit huic, postquam constat, id purum esse, etiam si Alex. & Imol. in in d. §. Titius hæres refragentur. Tandem eadem resolutio conuenit huic dubitationi, quæ in præcedenti fuit examinata, quod maximè est aduertendum, & semper considerandum, sitne instrumentum verè conditionale: nam poterit iudex hac in re falli plerunque existimans, esse conditionale instrumentum, quod verè purum est, licet ex eo actor aliquid agere teneatur.

In hac tamen publicorum instrumentorum exequutione magis receptum est, vt statim producto instrumento coram iudice, iudex ipse absque citatione debitoris, præceptum apparitori, aut ministro publico det ad capienda pignora, vel personam, ac iubeat debitorem ipsum citari ad pręconia publicę auctionis, & speciatim ipsam vltimam pignorum addictionem, quam vulgo dicimus, Trancey remate, sicuti explicat Xuares in dict. l. post rem limi. 12. ad l. Reg. & §. sed pulchrum dubium est. fol. 146. deduciturq́ue ex l. 1. C. de fide instrum. & iure hastæ fisca. libr. 10. quæ quidem præconia ter celebrantur in rebus mobilibus tertio quoque die, in immobilibus decimo, repetita. l. 1. titul. De las deudas, libro tertio Fori.

Contingit verò sæpissimè, causam exequutionis deferri ad suprema Regis tribunalia ex causa appellationis, apud quæ si auctio publica circa prædictam formam, aut aliam more regionis receptam peccauerit, alioqui iure optimo & iustè facta exequutione, reuocatur ipsa iudicis pronunciatio, totaq́ue exequutio, & mandatur omnia bona iure exequutionis capta ipsi reo restitui absque vllis expensis, cum eorum fructibus: modò prius soluat quantitatem in ipso publico instrumento nominatim expressam, datis ab actore fideiussoribus de iudicio sistendo, & iudicato soluendo, quoad ordinariam indebitæ pecuniæ repetitionem iuxta Toleti legem, quæst. quinta. titul. 8. lib. tertio ordina. Quandoque omittitur hæc clausula de fideiussorib. quoties suspicantur Regij iudices, nullam competere reo aduersus contractum defensionem. Probat istam praxim tex. optimus in l. vl. §. vl. ff. quod mer. caus. cuius ad hanc rem meminêre Alexand. & Iason numero 12. in l. à diuo Pio. §. in venditione. ff. de re iudicat. Roma. singul. 511. Abb. in capitul. quo ad consultationem. de re iudicat. colum. penultim. Bar. in dicto §. in venditione. Alex. in l. si finita. ff. de damn. infect. 3. colum. Baptista de S. Seuerino in tract. de debitoribus suspect. & fugit. q. 14. Quod si subhastatio facta fuerit legitimè, habet reus ad retrahendas res mobiles triduum, ad immobiles nouem dies, quemadmodum communiter obtentum est in hoc Regno, vt asseuerat Didacus à Castello in l. 70. Tauri. verbo. themate. Et nihilominus in hac specie Regiæ curiæ iudices, & qui summis prætorijs assident, etiam his diebus elapsis, proprio iudicio, & sententia confirmant exequutionem, hoc adhibito moderamine, vt si reus intra certam diem pecuniam ratione contractus debitam soluerit, & exequutionis expensas, bona omnia capta ex causa exequutionis sibi reddantur. Nec fit fructuum restitutio, cùm ex gratia potiùs, quàm rigore iuris hęc sententia feratur, & præsertim hoc ita pronunciatur, vbi pignorum venditio, & addictio in publica auctione fit alicui supposito licitatori, ad hoc, vt eadem bona statim creditori tradat, vel sanè quoties visum est, ipsam venditionem publicam non fuisse factam iusto precio. Oportet tamen iudicem ipsum, qui exequutionis iudicium tractat, iam tribus præmissis præconijs, sententiam pronunciare, nominatim ad eam citato reo, qua iubeat vltimam fieri pignorum venditionem, seu addictionem. Quam equidem pronunciationem iudex suspendet, si reus se opposuerit exequutioni, vt intra decem dies iuxta legem Regiam contra ipsum contractum probet iustam aliquam exceptionem, qua tandem probata iudex reuocat exequutionis mandatum: ea verò non probata pronunciat vltimam pignorum venditionem publica subhastatione, & licitanti addictionem fieri debêre.

Illud sanè omittendum non est, vsu forensi totius regni Regiam constitutionem ita receptam esse, vt non omnia publica instrumenta ex ea statim tradantur exequutioni, sed ea tantùm, quæ clausulam Guarentigiam, quæ vulgaris est, expressam habent. Nam cum omnibus publicis instrumentis hæc clausula passim adscribatur authore Bartol. & alijs in l. cùm vnus. ff. de bonis Auth. iud. poss. Regia constitutio, quæ hoc ius exequutionis tribuit publicis instrumentis, potissimum considerauit Italiæ, & totius orbis Christiani vsum, & ideò verè iuxta propriam legis latoris mentem sic est eadem lex intelligenda, quod Roderic. Xuares adnotauit in d. l. post rem. ff. de re iudi. 13. col. post l. Regiam. & Segura in l. si ex legati causa. num. 78. ff. de verb. obli. & quamuis probari, ac defendi rationibus, & iuribus posset, legem Regiam ius istud summariæ exequutionis publicis instrumentis concessisse ex eo tantùm, quòd scripturæ sint publicæ, etiamsi præfata clausula fuerit omissa, tamen prior opinio ita frequentissima forensium praxi recepta est, vt iam controuersiæ nullus sit relictus locus. Nam & hic vsus probatur ex eo, quod cap. vlti. earum constitutionum, quæ Madritij statutæ fuerunt anno quingentesimo tricesimo quarto, obiter mentio fit legis Regiæ de exequendis contractibus Guarentigijs. Igitur cùm inibi Regia constitutio de exequendis instrumentis ad contractus Guarentigios referatur, apparet manifestè absque vllo dubio, non fore locum Regiæ legi in contractib. qui Guarentigij non sint.

Eadem verò Madritia constitutione ius hoc exequutionis summariæ concessum est priuatis scripturis, ac Chirographis, modò eadem priuata scriptura agnita sit coram iudice ab ipso reo. Siquidem producta apud iudicem scriptura priuata, statim ipsi reo præcipitur, vt intra breue tempus ad iudicem accedat eam recogniturus ante litis contestationem, vt existimant Bal. in l. contra negantem. C. ad l. Aqui Roma. consi. 373. Curt. Iunior in l. admonendi. nu. 37 ff. de iureiur. Regia l. 119. titu. 18. part. 3. qua probatur, priuatam scripturam agnitam à parte, eandem vim habêre, ac si esset à tabellione confecta. idem deducitur ex ratione. l. Publia ff. deposit. l. cùm de indebito. ff. de probat. l. scripturas. C. qui pot. in pig. hab. vbi notat Faber. Bart. in dict. l. admonendi. num. 26. Alex. consi. 191. col. 1. lib. 2. l. cùm antiquitas. C. de testa. & nihilominus, nisi foret prędicta l. Madricia id decisum, nequaquam scriptura priuata à reo etiam agnita summariæ, vt instrmentum publicum mandaretur exequutioni, duabus rationibus.

Prima, lex de exequen dis publicis instrumentis veteri iuri contraria est, vt constat ex notatis in l. post rem. ff. de re iud. & ideò non est extendenda ad priuatam scripturam, quæ etsi agnita sit, non habet publici tabellionis authoritatem, quamuis omninò probet ob rei agnitionem.

Secunda, quòd non omnibus publicis instrumentis ius exequutionis competat, sed tantùm his, quibus clausula Guarentigia adscripta fuerit, vt modò dicebam.

Non tamen inficior, eos, qui legi Madriciæ condendæ consilium dedêre, ea potissimum ratione motos fuisse, quod priuata scriptura modò agnita sit, eandem habeat authoritatem, & fidem ex veteribus constitutionibus, quam habent instrumenta à publicis tabellionibus confecta, quam ob rem iustissimam esse censeo præfatam constitutionem. Cui illud est adijciendum, priuatam scripturam etiam recognitam tantùm præiudicare, aut nocere confitenti à se scriptam, vel subscriptam, non tamen tertio, nisi in quantum talis scriptura tertio de iure potest nocere à die factæ recognitionis, vt tradunt Abb. colum. 2. & Felin. 3. in capitu. 2. de fide instru. Vnde hęc recognitio non traditur retro ad tempus ipsius scripturæ, nisi contra recognoscentem, non contra tertium habentem medio tempore hypothecam, siquidem is habebit priuilegia prioris, & potioris creditoris, quod in specie notat Carol. Molin. in consuet. Parisi. tit. 1. §. 5. nu. 16. idem probatur ex notatis in dict. l. scripturas. Quid autem dicendum erit, cùm priuata scriptura habetur pro recognita, & talis censetur ob contumaciam rei vel nolentis respondere, vel comparere recusantis ex cap. vlt. de conse. in 6. quod in specie tradunt Corne. consi. 296. libr. 3. colu. 1. & Aufreri. in stylo parlam. 1. part. rub. de defectu super act. pers. vers. item aduerte. an & in his casibus ex lege Regia mandari possit exequutioni? Et licet res dubia sit, tandem Rebuffus super constitutiones Regias trac. de chirographis numer. 98. existimat, & in specie locum esse legi Regiæ, quæ & apud Gallos eadem est, & exequutioni locum fore: quod æquissimum esse constat, cùm alioqui contumaces præmio afficerentur, esset tamen ad hunc effectum reus in propria persona citandus expressim ad recognitionem, nisi fraude & dolo hanc citationem effugeret. arg. l. 1. ti. 9. 3. ord.

Superest modò quæstionis cuiusdam examinatio, quando quidem instrumenta ius paratæ exequutionis non habent, nisi iam decursis diebus, & terminis ipsi solutioni adscriptis. Dubitatur tandem, quid si quis promiserit nongentos aureos tribus terminis tribus solutionibus soluendos, quo pacto hæc solutionis dilatio intelligenda sit. nam Bartol. eleganter in lege 3. ff. de annuis legat. scribit, tribus annis hanc solutionem ita peragendam fore, vt quolibet anno ex tribus, æqualis tertia pars omninò soluatur, deducitq́ue hanc responsionem à Iurisconsulto inibi, cuius hæc sunt verba: Sed si ita sit legatum: hæres meus Titio decem trima die dato, vtrum pensionibus, an post triennium debeantur? Et puto sic accipiendum, quasi paterfamiliâs de annua, bima, trima die sensisse proponatur. Hactenus Vlpianus. eandem Bartoli sententiam sequuntur Lancelot. Decius ibi Roman. numer. 6. Alexan. numero 8. in l. qui bona. §. vlt. ff. de damno infecto. idem Alex. in l. eum qui calendis. sub l. stipulatio. ista habere licer. §. vlt. nume. 6. ff. de verbor. obligationib. Quibus profectò assentiendum non est, cùm omninò falsa sit eorum opinio. Illud etenim veriùs est, ambiguitatem istam, & incertitudinem arbitrio boni viri definiendam esse, qui attentis qualitatibus personarum, & quantitate pecuniæ promissæ prouidè rem hanc ad certam diem deducet, & interpretabitur, quod in specie adnotârunt Cuma. in d. l. 3. Iason, & Zazius nu. 7. in d. l. eum qui calendis. & his suffragatur text. in d. l. 3. in princ. versiculo. sed si adiectum sit. Sic & in illa promissione: promitto centum dare in diebus illis, arbitrabitur iudex, serióne an ioco processerit promissio, & quo tempore exoluenda sit, vt optimè respondet Andræas Alciat. in l. inter illam. §. vlt. ff. de verbo. significatione. quicquid alijs in dicta leg. eum qui calendis. aliter visum fuerit. Nec mouisset Bartolum Iurisconsulti locus, si is veram habuisset dictionum cognitionem. Compertum quidem est apud Iurisconsultos, annua, bima, trima die, idem significare quod anno, biennio, triennio, vt de tribus annis intelligendum ita sit, quod quolibet anno æqualis solutio fiat, totaq́ue promissa quantitas in has tres distinguatur pensiones. probat dicta lex 3. in princip. l. si ita. ff. de manu. testament. text. & ibi gloss. in l. vnica. §. cùm autem. C. de rei vxor. actio. Ratio autem huius dicendi generis ea est, quod dies in genere fœminino tempus significet, & annuus, quod est vnius anni, bimus, quod duorum, trimus, quod trium annorum. Igitur annua, bima, trima die optimè præfatum sensum habent, sicuti explicant Laurentius Valla lib 4. elegantiarum capit. 80. & Nebrissensis in lexico iuris ciuilis, dictione, annua. Quod si tantùm scriptum fuerit, Trima die, respondit Iurisconsultus idem esse, ac si scriptum foret, annua, bima, trima die: vnde constat sub trima die, præmitti annuam, & bimam diem, & triennium significari, ex eo, quòd trima dies de triennio propria vi, & significatione intelligenda sit. Quo fit, maximam deprehendi hallucinationem, cum paria iudicantur hæc duo, trima die, & tribus terminis. Cùm trima dies propriè triennium significet. tres autem termini ad tres menses, ad tres dies possunt commode referri. Ex his plura possunt deduci.

Primum, hanc promissionem, promitto mille soluenda triennio, esse accipiendam in eum sensum, vt quolibet anno ex tribus æqualis pensio soluatur, mille in tres æquas partes distributis, quod probatur in dicta lege tertia, sermone autem Hispano ita pronunciatur. Los quales mil ducados pagare y me obligo a pagar en tres annos primero siguientes. secus ipse responderem, si promissio in hunc modum fuisset concepta: promitto mille soluenda ab hinc triennio, id est. Los quales prometo de dar y pagar de oy en tres annos. Tunc etenim opinor, nullam pensionem nec partem huius quantitatis soluendam necessario fore, nisi iam decurso, & peracto triennio.

Secundò, hinc ap paret Ludouic. Roman. & Imol. in dict. l. eum qui calendis. deceptos palàm fuisse, dum opinantur, promissionem soluendi tribus terminis ad tres proximos dies esse referendam. ex dicta l. eum qui. quæ minimè eorum sententiam probat. siquidem stipulatio dandi centum aureos calendis, ad proximas calendas pertinet: tres verò termini non magis ad tres dies, quàm ad tres menses, quàm ad tres annos pertinent.

Tertiò, illud manifestum est, non procedere, nec iure defendi posse quod Bar. Paul. Castrensis & Iason censent in dicta l. eum qui calendis. existimantes, promissionem hanc, promitto centum in diebus illis, ad duos proximos dies referendam esse. per textum in l. inter illam. §. vltim. ff. de verb. signific. nam vt dixi, ea promissio arbitrio iudicis est interpretanda, & intelligenda. Iurisconsultus etenim in d. §. vlt. tractat de alia promissione ab hac differenti, nempe de ea, qua quis promittit centum soluere post dies, vel post annos, quæ de duobus intelligitur. Et tamen ad huc si ea species modò contingeret, ipse existimarem, rem hanc arbitrio boni viri moderandam & æstimandam, nec admittendum fore iureconsulti responsum, & id probatur inspectis personarum, temporis & negotij qualitati bus, quibus satis persuasum erit iudici, non esse locum veterum Iurisconsultorum responsis.

ARGVMENT. CAP. XII.

An à iudice, qui ut bonus uir arbitratur, liceat appellare.

SVMMARIVM.

- 1 Reductio ad arbitrium boni viri, coram quo iudice petenda sit, latè disputatur.
- 2 Etiamsi arbitrorum, & arbitratorum iudicijs, & definitionibus ex lege competat Summaria exequutio, non censetur eis attributa iurisdictio, & inibi Regiæ constitutiones explicantur.
- 3 An liceat appellare ab eo iudice, qui super reductione ad arbitrium boni viri cognouerit.
- 4 Pro regula iuris præsumitur, donec exceptio expreßim probata fuerit.
- 5 A iudice appellari potest, etiam quoties aliquid eius arbitrio commissum est.
- 6 Regia lex vltima ex ordine iudiciario examinatur.

CAP. XII.

DVM eiusdem Bartol. commentaria diligenter euoluimus, & examinamus, tandem comperimus in eadem leg. 1. ff. de leg. 2. numer. 18. adnotasse, non esse permissam appellationem à iudice, quoties is veluti bonus vir arbitratur, deducta ad ipsum, vt bonum virum, quæstione. Quæ quidem opinio dubia quibusdam videtur, & ideò eius examini præmitto dubium illud, quo quæritur, ad quem iudicem eundum sit, vt boni viri arbitratu vsus, iniquum arbitratoris iudicium moderetur. & idem Bartolus in leg. si societatem. §. arbitrorum. numero 21. ff. pro socio. scribit, apud eum iudicem fore petendam reductionem ad arbitrium boni viri, qui ipsius causæ iudex est ordinarius, & qui eius cognitionem semoto compromisso iure habebat leg. secunda. C. vbi & apud quem. cuius ipse mentionem feci libro primo capitulo quarto, huius operis. ad idem est textus in l. cùm hi. §. transactiones alimentorum. ff. de transactioni. lege vltima. C. de vsur. pup. Vnde siue actor, siue reus conqueratur, arbitratoris iudicium iniquum esse, eam querelam deferre debet ad iudicem, coram quo causa ipsa foret alioqui examinanda. quod etiam probatur in capitulo exposita. de arbitris. vbi præter alios Abb. secunda columna, eandem sententiam veram esse existimat, idem Abb. in capitu. quintauallis. numero 39. de iureiuran. & ibi Imol. numer. 39. Socinus consilio 18. numero 31. lib. primo quorum sententia concors est, non esse reductionem istam petendam apud iudicem, qui superior est ipsius arbitratoris, & ad quem ab arbitratore esset appellandum. Atque ita idem tenet Marcus Anton. Blancus de compromissis. quæstio. 10. numero 13. & Alexan. dicens, hanc opinionem Communem esse consilio 131. lib. 2. numero 1. quo in loco Carolus Molinæus asserit, eandem in praxi receptam esse. Conueniunt sanè omnes in hoc, quòd non est reductio petenda apud superiorem ipsius arbitratoris. idem repetunt Bartol. Bald. Salycetus & Paulus in dicta l. 2. C. vbi & apud quem. Frederic. consilio 285. Philippus Francus in rubri. de appellation. colum. penultim. Petrus Ferrariensi. in practica. titu. de forma libelli quo agitur ad pœnam compro. §. nec reductio. nu. 5. Lanfrancus in tract. de arbitris & compromis. vlt. part. q. 19. Est tamen apud eos controuersum satis, an is, qui secluso compromisso reus foret, si modò petat iudicium arbitratoris ad æquitatem, arbitrio boni viri reduci debeat omninò id petere coram iudice alterius, qui verè actoris partes, ni foret compromissum, subiturus erat, an possit hanc querelam deducere ad proprium ipsius rei iudicem? Nam Bartol. in dict. §. arbitrorum, expressim nu. 20. probat, huius rei futurum omninò iudicem eum, qui iudex est ipsius petentis reductionem, & coram quo alter, omisso compromisso, acturus erat. & existimat hoc probari in dict. §. transactiones alimentorum. & ea ratione quod modò agendum sit de exceptionib. reo competentib. aduersus actorem, & ideò tractanda causa est apud rei iudicem. Idem Panor. in d. c. quia quintauallis. nu. 39. Philip. Fran. in d. rub. de appe. col. pen. Lanfranc. de Oriano dict. q. 19. Abb. in d. c. exposita. col. 2.

Contrariam sententiam, imò hanc reductionem petendam esse apud iudicem illius, contra quem petitur, probat textus in dicta lege secunda. C. vbi & apud quem. quo in loco Bart. Bal. Ang. Saly cet. & Paul. dum ad hanc quæstionem, illius constitutionis decisionem inducunt, huius opinionis authores censentur. Idem in specie asserit Freder. d. consi. 285. Imol. in d. c. quintauallis. nu. 39. & Collectar. in c. cùm dilectus. de arbi. ad finem. Non obstat tex. in d. §. transactiones. cùm inibi non tractetur de rescissione contractus, aut sententiæ, sed de authoritate præstanda transactioni alimentorum. Et prætereà qui petit reductionem, & si alioqui esset futurus reus, in hoc tamen iudicio actor est, & rescissionem iudicij petit: quamobrem eam petere debet apud iudicem illius, qui in hac reductionis quæstione verè reus est, sicuti satis eleganter constat in d. l. 2. Multò minus oberit tex. in d. c. exposita. quia dux ille, causam tractauit verè ad iudicium ecclesiæ pertinentem, quippe qua de interpretatione sententiæ cuiusdam Cardinalis iudicis olim competentis agebat.

Ex his tandem apparet, reductionem ad arbitrium boni viri non esse postulandam apud iudicem superiorem illius, qui iure compromissi, & arbitratoris sententiam dixerit: tametsi non desint authores, qui id necessariò tractandum esse coram iudice arbitratoris superiore, censeant: & præsertim Ang. Perus. in l. si suspecta. §. vlt. ff. de inoffi. testam. Roma. consi. 265. Io. And. in c. statutum. §. cùm autem. de rescript. in 6. Matthæ. de Affli. decisio. 51. ex eo, quòd reductionis petitio similis est appellationi. l. non distinguemus. §. cùm quidam. ff. de arbit. & appellatio ad superiorem pronunciantis sententiam deferenda est. l. præcipimus. C. de appellatio. vbi Bal. hanc vltimam opinionem admittere videtur. Verùm quia prior Communis est, de eius intellectu erit vlteriùs agendum.

Primò etenim, opinio Angeli à quibusdam admittitur: vbi ex lege municipaliarbitratorum iudicia habent paratam exequutionem, vt sententiæ: nam eo casu quemadmodum à sententia, ita & ab his iudicijs appellatio, & reductionis petitio proponuntur: Vnde ob similitudinem, reductio petenda est apud iudicem, qui superior est ipsius arbitratoris secundum Bart. Bal. in d. l. 2. C. vbi, & apud quem. Panormitan. in d. cap. quintauallis. numer. 39. & Lanfranc. in d. qu. 19. quod notandum est ad l. vlti. ordinis iudiciarij Madricij conditam & ad l. 8. Anni quingentesimi tricesiminoni. ex quibus sententiæ latæ ab arbitratoribus, vel arbitris statim paratam habent iudicio summario exequutionem. Cæterùm contrarium verius esse existimant Paulus Castrensi. & Saly. in d. l. 2. C. vbi & apud quem. Imol. in dict. c. quintauallis. colum. vlt. Ancha. in disputatione incipienti. cùm C. laicus. Philip. Fran. in d. rub. de appellat. colum. finali: asseuerantes, etiam in hoc casu reductionem petendam esse à iudice illius, aduersus quem petitur. quibus suffragatur textus in c. venerabilibus. in prin. & §. 1. de sen. excom. in 6. quo probatur, querelam proponi non posse apud eum iudicem, qui litigantium iudex non est aliter, quàm per appellationem. petitio autem reductionis querela est, potiùs quàm vera appellatio: & ideò iudex appellationis, qui non est sufficiens, nec competens ad simplicem querelam examinandam, adiri nequit ad emendationem, & reductionem sententiæ, vel iudicij iniquè lati ab arbitratore. Nec refert quicquam, quòd arbitratorum iudicia ex lege municipali, aut Regia exequutionem habeant paratam: quia id ius eis tribuitur, vt contractibus apud publicum tabellionem conuentione partium confectis, & stabilitis, non vt sententijs iudicum habentium iurisdictionem, quod apparet: nam eadem Regia constitutio requirit, compromissum pactum fuisse apud publicum tabellionem. Et prætereà non sequitur, iudicia arbitratorum, seu arbitrorum paratam habeant exequutionem: ergò ipsis arbitratoribus iurisdictio à lege tributa censetur. Hinc sanè Panormitanus scribit in c. irrefragabili. §. cæterum. de offici. ordina. non infligi infamiam, nec produci, aut oriri ex sententia lata ab arbitro, cuius iudicia exequutioni ex statuto statim sunt tradenda, vbi compromissa sit causa criminis ad ciuilem condemnationem, quia infamia non potest deduci ex sententia eius, qui iurisdictionem non habet. Et licet Felin. dubitet in dicto §. cæterum. columna vltim. & contrarium teneant Bartol. in le. quid ergò. §. ex compromisso. ff. de his qui notan. infamia. & Baldus inibi. Abbas in capitulo cùm causa. in fine. de in integrum restitution. tamen sententia Panorm. verior est, vbi expressim à lege, vel statuto non datur arbitratoribus, vel arbitris iurisdictio, quod in specie notat Marcus Antonius Blancus de compromissis. quæsti. 9. num. 96. versic. de effectu sententiæ. quoties verò de reductione non agitur, sed de appellatione à sententia arbitri, quod plerunque contingere potest, tunc communiter receptum est, appellandum esse ad iudicem ipsius arbitri pronunciantis superiorem. l. præcipimus. C. de appell. tenet Franc. in d. rubric. de appell. colu. vlt. Angel. & alij, quorum superiùs mentionem feci: idem esse censeo etiamsi de reductione tractetur, si compromissum fuerit in iudicem ordinarium vt in arbitratorem: tunc etenim ab eius iudicio petenda est reductio apud iudicem, ad quem ab eodem iudice appellatur, secundum Florin. in dicto §. arbitrorum. & Lanfran. in dict. quæstio. 19. cauendum tamen est, ne vel reductionis, aut appellationis causa, laicus reus trahatur ad iudicem ecclesiasticum. id enim permittendum non est, & præsertim à supremis Regiorum tribunalium iudicibus: qua ratione forsan tutiùs erit, quòd etiam iure appellationis à sententia arbitri propositæ causa deferatur ad iudicem illius, aduersus quem retractatio sententiæ postuletur, sicuti in specie asserit Marc. Antonius Blancus dicta quæst. 10. nu. 15. cùm propriè hoc iudicium. sententia dici non possit, & prouocatio potiùs querela quædam, quàm appellatio censenda sit deficiente iurisdictione.

His itaque explicitis inquirendum est, sítne verum quod Bar. in d. l. 1. probare conatur, scilicet à iudice causam reductionis definiente non esse permissam appellationem, siquidem id instrui, & persuaderi potest varijs rationibus.

Primò, quia iudex hic loco arbitratoris succedit l. si societatem. §. arbitrorum. ff. pro socio. l. penu. ff. iud. solui. eiusque naturam, & conditionem habêre debet l. si eum. §. qui iniuriarum. ff. si quis caut. Sed ab arbitratore non appellatur dicto §. arbitrorum. igitur nec à iudice, qui in eius locum successit ad iudicium ipsum moderandum. Item iudex, ad quem appellatum est, sententiam pronunciare tenetur secundum leges prouinciæ, quam iudex prior administrat. Authen. vt cùm de appellatione cognos. in prin. quasi prioris iudicis leges, & instituta sequatur. Sic licet ab arbitris appellatio permissa regulariter non sit. l. 1. C. de arbitr. tamen ab arbitris, qui in locum iudicis ex iure eliguntur appellatio recipienda est. c. ab arbitris. de offic. deleg. in 6. l. vlt. C. de iud. Et prætereà iudex hic, qui tractat reductionis causam, non vt iudex, sed vt bonus vir de causa cognoscit, & secundum æquitatem pronunciare debet, quemadmodum Bar. adnotauit in d. §. arbitrorum. per tex. ibi. At ab eo, cui vt bono viro, & eius arbitrio, aliquid definiendum committitur, non licet appellare, glo. in l. 3. §. 1. versi. bonum. ff. de arbitr. vbi Barto. & Doctor. communiter. Abb. in dict. cap. quintauallis. numero 30. quibus rationib. Bart. opinio comprobatur, quam etiam tenent Inno. in c. præsenti. de rescrip. quod est penultimum apud Innocentij commentaria. Abb. in d. c. quintauallis. nu. 40. Io. And. in addit. Spec. ti. de appell. §. in quibus. versi. quid si conuenit. nu. 16. Saly. in l. & in maioribus. C. de appellat. & in l. cùm antea. quæst. penul. C. de arbit. idem in d. §. arbitrorum. qu. 20. Cæpola in consi. ciuili. 16. Fulgosius consil. 111. & consi. 113. Lanfran. in tract. de arbit. quæst. 22. Socin. Iunior consil. 15. colum. 2. libr. 1. Salyc. inter consi. Cardi. consi. 139. & ipse Card. consil. 140. Bologninus ad Ananiæ consi. 51. dicens, ab hac opinione non esse in iudicando, & consulendo recedendum. Panor. consi. 38. lib. 1. Rom. in rubri. ff. de arbit. num. 8. Et Paulus Castren. consi. 121. num. 8. lib. 2. ex quibus sat authoritatis habet Bar. sententia, quam etiam veram esse censet Petrus Ferra. in forma libelli ad pœnam compromissi. §. nec reductio. nu. 9. & testatur magis Communem esse Caro. Mol. in Alex. consi. 106. lib. 3. litera dicta.

In contrariam sententiam à plerisque itum est ex eo, quòd qui pronunciat super causa reductionis, verè iudex ordinarius est, text. in d. §. arbitrorum. vbi glo. & Bar. Regia. l. 31. tit. vlt. par. 7. sed à iudicibus iuxta regulam iuris licet appellare, nisi expressim verita fuerit prouocatio. l. & in maioribus. C. de appella. gl. insignis in l. qui restituere. ff. de rei vendicat. cap. de appellationibus. Francus in rub. eodem titulo nu. 16. quo in loco dixit gloss. in dicta l. qui restituere. ordinariam esse, cuius item meminêre Bald. in l. vnica. C. si de momentan. poss. idem in c. pastoralis. de appellat. colum. 3. Deci. in cap. cùm sit Romana. 4. colum. eo. titul. & nullibi reperitur prohibita hac in specie ab hoc iudice appellatio: ergo admittenda est, præsertim dum non probatur exceptio à regula iuris, quæ iure ordinario appellationem permittit: Ita sanè frequentissimo omnium consensu obtentum est, vt pro regula iuris præsumatur, donec exceptio probetur. glo. in l. omnis definitio. ff. de regul. iur. text. in cap. 2. in fin. de coniug. lepros. & in c. ad decimas. de resti. spoliat. lib. 6. Bar. in l. quoties. ff. si quis caut. optimus textus in l. ab ea parte. ff. de probat. & in l. suus quoque. ff. de hæred. instit. versicu. & puto generaliter. Mathesella. notab. 19. Deci. in cap. consuluit. in 1. de appellatio. Alex. in l. 4. §. si quis condemnatus. ff. de re iudi. ad finem. Iason in l. cætera. ff. de legat. 1. notab. 3. Andræ. Tiraquell. lib. 1. de retract. §. 1. gloss. 9. numer. 209. gloss. celebris quam ibi Anch. commendat in rub. de regu. iur. in 6. cuius mentionem fecerunt præter alios Deci. in c. cùm adeò. de rescrip. colum. 1. idem Deci. in l. 1. col. 2. ff. de reg. iur. Francus in dict. rub. de appellat. nume. 17. quin & ipse in di. rub. de reg. iur. scribit eam opinionem Communem esse.

Secundò, aduersus Bar. vrget ea ratio, quòd vbi aliquid committitur iudicis arbitrio, id censetur ei commissum vt bono viro. l. fideicommissa. §. quanquam. ff. de legat. 3. l. si libertus. ff. de operi. liber. l. vir bonus. ff. iudicat. solui. l. continuus. §. cùm ita. ff. de verborum oblig. Quibus etiam constat, commissionem factam arbitrio boni viri, iudici ordinario factam censeri omninò. Et tamen à iudice, vbi quid eius arbitrio relinquitur, appellari potest. text. singular. vbi Abb. & alij in cap. 1. de dilat. gloss. in cap. super his. de accusatio. & in l. si qua pœna. ff. de verb. signifi. & in c. 1. de confess. in 6. & in c. Romana. §. quòd si obijciat. de appellat. eo. lib. nisi libero eius arbitrio, & liberæ potestati relinquatur. l. non quicquid. ff. de iudic. Innocent. in capit. vltim. de ferijs. Anani. & Felin. in dict. c. super his. Ias. in l. 1. colum. 2. ff. si quis ius dicent. non obt. Dec. in cap. ad hæc. in 3. de appellatio. Abb. in c. prudentiam. §. 6. de offi. deleg. Felin. in c. exceptionem. colum. 2. de excepti. Igitur deducitur ex hoc, appellationem permissam esse à iudice, ad quem itum est tanquam ad bonum virum pro reductione sententiæ latæ ab arbitratore. Qua ratione tolluntur ea, quæ partim in prioris opinionis probationem adduximus. Verum etenim est, non esse permissam appellationem ab arbitro, cui vt bono viro aliquid commissum est. Non tamen idem erit, si iudici tanquam bono viro, & eius arbitrio quicquam fuerit demandatum. Quod manifestè probatur his, quæ modò adnotauimus: sicuti & præcedenti ratione tollitur prima prioris sententiæ ratio, cùm etiam si iudex in locum arbitratoris succedat, iudicis tamen officio fungitur, iudexq́ue omninò censetur: & tanquam à iudice ab eo reductio petitur. Imò vt euidentiùs ea ratio cesset, obseruandum erit, hunc iudicem non subintrare in locum arbitratoris, nec ei succedere iure subrogationis, sed vt verè iudex ordinarius ratione propriæ iurisdictionis, eaque vsus tractat de iniquitate iudicij ab arbitratore lati. Nec tenetur iudex appellationis quo ad ordinem iudiciarium seruare leges illius fori, à quo appellatum est, sed proprij potiùs tribunalis instituta. l. 3. §. vlt. ff. de testib. gl. in ca. licet Canoni. verb. de elect. in 6. Anton. & alij in rubric. de consuetu. Is autem articulus, vtrum appellare liceat, vel non à iudice, pertinet ad ordinem iudicialem, non ad causæ, & quæstionis decisionem, sicuti colligitur ex Archid. in capitul. non ita. 2. quæstio. 6. Quò fit, vt licet à priori iudice, qui arbitrator est, non sit appellatio permissa, nihilominùs ea admittenda sit ab eo iudice, qui vt ordinarius cognoscit de causa reductionis, & tractat de moderando arbitratoris iudicio, quod his rationibus probatur, atque ita aduersus Bartolum huic posteriori opinioni subscrip sêre Bal. in l. 1. C. ne liceat tertiò prouocare. num. 10. Paul. Castren. Imo. & Alex. in colum. penult. & fin. in l. 1. ff. de legat. 2. Imol. in l. publicorum. colum. 4. de pub. iudic. Anto. 24. differentia: & Imol. nume. 36. in d. c. quintauallis. Vitalis in tract. clausularum, vbi agit de reductione ad arbitrium boni viri: c. postremò, ad finem. dicens, ita iuxta hanc sententiam in Senatu Regio pronunciasse Baptis. de S. Blasio in tract. de arbitris. quæst. penult. colum. penul. Aret. in c. super his. de accusatio. num. 47. & ibi Fel. nu. 13. Alex. in consi. 106. li. 3. nu. 7. scribens, hanc opinionem esse magis Communem, & inibi Carol. Molin. litera b. addit, eam in Regno Franciæ iudicum & aduocatorum praxi receptam esse.

Tandem lector optimè in hac controuersia, vt & in pluribus alijs, eò ventum est, quo pares sint vtriusque partis defensores, & vtraque opinio Communis censeatur: atque hinc perpendere oportet, maximè cauendum esse ab his contensiosis disputationibus, & diligenter inuestigandum, quid iuris vtriusque constitutionibus potiùs probetur. Quamobrem ad veram huius quæstionis resolutionem aliquot distinctim adnotabo.

Primùm, si authorum numerus, & eorum existimatio, ac professionis nomen, consideranda sunt, non dubito Barto. sententiam magis Communem esse, siquidem præter ipsum ex veterib. & iunioribus plures magni nominis in hac iuris vtriusque disciplina huic potiùs quàm aduersæ parti accessêre.

Secundò, veriorem esse censeo aduersus Communem Bal. Imolæ & aliorum opinionem. Nec enim iure negare possumus, hunc iudicem, apud quem reductio petitur, ordinarium esse. dict. §. arbitrorum. & iurisdictionem habere, & ex ea vt verè iudicem de hac causa cogniturum, qui non ex priuatorum conuentionib. sed legis authoritate adeundus est ad emendationem iudicij iniquè lati. Vnde non video qua ratione possit commode defendi, appellationem ab eo vetitam esse. Et ideò etiamsi contraria sententia plurium authoritate munita sit: non dubitarem vbique locorum secundum hanc & consulendo respondere, & iudicando pronunciare: nam & verior est, & tot assertores habet, vt Alexand. Imola vir in his perscrutandis diligentissimus, dict. consi. 106. opinatus fuerit, hanc esse magis Communem opinionem.

Tertiò, illud est præmissa Baldi opinione obseruandum, iudicem, ad quem appellatum fuerit à sententia reductionis, non ita adstrictum fore iuris rigori, & controuertentium iuribus, vt tanquam iudex, ac si non esset compromissum, sententiam dicat: nam hoc alienum est ab vtriusque iuris sanctionibus, quæ passim statuerunt compromissa custodienda esse, imò inspecto tenore compromissi, & læsione præter ipsius facultatem ab arbitratore compromittenti illata, & ipsius iudicis super reductione sententia, ipse boni viri arbitrio rem hanc moderabitur, ita quidem, vt ob modicam læsionem, vel ob eam, quæ vi compromissi tolerari potest, arbitratoris iudicium, vel iudicis reductionem aut sententiam super ea latam minimè reuocet: quod colligitur ex Baldo, si is rectè intelligatur in l. 1. nu. 5. C. de his quæ pœnæ nomi. quem sequitur Alexan. in dict. l. 1. ff. de legat. 2. Roma. consil. 261. Præposi. in cap. de appellationibus. Lanfranc. de Oriano in capit. quoniam contra falsam. de probat. verb. interloquutoriæ & appellationes. fallentia 15. ex quibus oportet deducere, iudicem, qui de reductione tractat, item eum ad quem appellatum fit, ea vti oportêre æquitate, qua vsurus esset iuxta compromissi formam ipse arbitrator.

Quartò, etiamsi Communem opinionem admittamus, concedere possumus, ei locum fore, vbi arbitratoris iudicium à iudice, ad quem itum est, fuerit confirmatum. Quòd si iudex in reductionis causa sententiam dixerit aduersus eum, qui non petierit reductionem: & sic arbitratoris iudicium reuocauerit, tunc grauatus hac definitione appellare poterit, quasi priori casu qui prouocauit ipsum iudicem elegerit: posteriori autem non, imò inuitus apud eum causam egerit. capitul. à iudicibus. secunda. quæstione sexta. capitul. super quæstionum. §. verum. de officio deleg. c. cùm olim. de caus. poss. & proprie. quod placet in hac specie Marco Antonio Blanco de compromiss. quæstion. 10. numero 20. ad finem.

Quintò, admonendus est lector, hanc resolutionem, quam huic aptauimus controuersiæ, non omninò à iure Regio alienam esse, imò partim ei conuenire expressim, partim ab eo tacitè deduci posse. Nam lege vltima ex constitutionibus Madricij conditis ad ordinem iudiciarium, expressim cautum est à iudice, qui super reductione sententiam dixit, appellari posse, non autem supplicari, nisi arbitratoris sententia reuocata fuerit, tunc etenim supplicatio permittitur. Ita quidem Regia lege decisum est, vt si ab arbitratore iure & causa reductionis itum sit ad superiorem iudicem, qui non sit ex Regio prætorio, & is super reductione sententiam vtcunque dixerit, appellatio permittatur ad Regium prætorium. Si verò ab arbitratore, vel reductionis, vel appellationis causa itum sit ad Regium prætorium, vel ab ipso iudice, qui super reductione sententiam dixerit, & inibi confirmetur sententia prima definitione, supplicatio admittenda non est: quòd si reuocata fuerit sententia, locus est supplicationi ad eosdem iudices. His quidem Regiæ constitutionis verbis probatur, appellationem permissam esseà iudice, qui super reductionis causa pronunciauit, etiam si is arbitratoris iudicium confirmauerit. Item constat, locum fore supplicationi: si in Regio prætorio reuocata fuerit sententia arbitratoris, vel iudicis, qui eam in lite & controuersia reductionis confirmauit, quod in praxi maximè est obseruandum.

ARGVMENT. CAP. XIII.

Examinantur quæstiones â Bartol. traditæ in l. Theopompus. ff. de dote prælat.

SVMMARIVM.

- 1 Poterit ex consensu litigantium controuersiæ definitio committi in alterius ex litigantibus, vel vnius testis veritatis testimonium.
- 2 Præsumitur testem iuramento præmisso respondisse: si notarius scripserit, eum iuratum testimonium exhibuisse.
- 3 Electus à litigante vel à iudice in testem, tenetur iuratus respondere, & inibi quid de eo, qui sponte eligitur, vt exponat, quid sibi visum fuerit?
- 4 Electus à iudice, vel litigante ex præcepto iudicis, vel legis, vt explicet, quid sibi visum fuerit, iurare tenetur.
- 5 Ad iuramentum, electionem, vel testimonium eius, qui a iudice eligitur: an sit pars citanda?
- 6 Testis an poßit testificari per scripturam, & quid de eo qui in iudicio interiori peccata confitetur?
- 7 Teste contraria respondente, cui responsioni standum sit?
- 8 Assertio vulnerati mortis tempore facta: an noceat, vel prosit reo eius criminis accusato?
- 9 Interpretatio textus in capitul. accusatus. §. licet. de hæret. in 6.
- 10 Tabellioni potiùs, quàm testi per cum examinato credendum est, cùm de veritate testimonij controuertitur.
- 11 Instrumentum publicum quot testibus quo ad ibidem scripta improbetur?
- 12 Traditur intellectus Regiarum hac de re constitutionum.

CAPVT XIII.

MEMORIA teneo in commentarijs de Testamentis, dum Caput, cùm tibi. interpretarer, tractasse, an legatum dotis iure possit in voluntatem alterius conferri? & an ex voluntate testatoris sit vnius testimonio fides exhibenda? omisi tamen alia, quæ Bartolus tractat in l. Theopompus. ff. de dote prælat. eo quòd ad captatoriæ voluntatis materiam, de qua tunc agebam, nequaquam pertinerent. Illud verò simili quadam ratione discuti poterat, an ex consensu & conuentione litigantium iudex teneatur, vel possit vnius testis assertioni stare? Nam gloss. Dynus & Raineri. in dicta l. Theopompus. scribunt, vnius testimonium semiplenam probationem efficere, non plenam, etiam si consensus litigantium præcesserit, qui rem omnem illius asseuerationi comiserint. idem notat Bartol. in l. prima. §. vl. ff. de verb. oblig. nume. 2. vbi Alciat. num. 23. opinatur, hanc sententiam esse, pluribusq́ue rationibus eam defendere conatur, quarum ea cæteris potior est: quòd vnius testis testimonium ideò à iure ad plenam fidem non admittatur, quia & reipublicæ interest sententias ferri à iudicibus ex legitimis & integris probationibus. Barto. in l. 4. §. hocautem iudicium. ff. de damno infecto. Aretin. in l. vnica. C. vt quæ desunt aduo. tex. in Authen. de tabellionibus. in princi. Publicæ autem vtilitati, & his, quæ ad commodum publicum statuta sunt, priuatorum consensus non potest renunciare, nec consentire eorum omissioni, sicuti colligitur ex ca. si diligenti. de foro compet. & l. 1. ff. sol. matr. & l. si quis in conscribendo. C. de pactis. Illud sanè verum est, posse conuentione & consensu litigantium & contrahentium fieri, vt causa & lis decidatur iuxta assertionem & declarationem alterius partis, & id probatur: nam actor, vel reus potest totam litem delatione iuramenti alteri secum controuertenti committere, sicuti manifestum est: igitur satis probatum est, quod modò diximus, & id adnotârunt Dynus, Rainerius, Bartol. & Ang. in l. vlti. ff. de præt. stipulatio. Deci. in c. 2. de fide instru. nume. 10. idem in cap. veniens. de testibus. vltima columna. Alexand. consilio 47. libro 1. numero 4. idem consil. 54. lib. 2. numero 1. vbi asserit, hanc opinionem communem esse: idem fatetur Ias. in l. iusiurandum. quòd ex conuentione. 2. col. ff. de iureiur. quo in loco Doct. idem scripsêre. & Alciat. in dicto §. vltim. nu. 24. dicens, eandem sententiam communem esse. optimus text. in l. vltima. C. de fideicommis. l. hæc venditio. ff. de contrahend. emptio. l. in personam. §. generaliter. ff. de regulis iuris. notat gloss. in l. penultima. ff. de arbitr. Ex qua hac in re deduci potest communis opinionis moderatio quædam, vt tandem ea accipienda sit, quoties de re certa agitur, & de asseueratione eius, quod verè & absque asseuerantis affectione & existimatione varia contingere potuit: secus etenim respondendum erit, si genericè committatur id, quod variè æstimari potest, vt damna, expensæ, & id quod petentis interest: tunc etenim post illius, cuius fides pacto contrahentium aut litigantium probata est, æstimationem, bonus vir arbitrabitur, & boni viri arbitrio dimittetur: sitne æqua & iusta ipsa alterius partis definitio, æstimatioque. Nam, vt scribit Accursius, si is, qui alteri iniuriam intulit, committat iniuriæ æstimationem offenso, & promittat stare eius definitioni: nihilominus erit locus arbitrio boni viri, nec præcisè exequutioni mandabitur, quod offenso visum fuerit. idem probant Alexand. in l. 1. col. 7. ff. soluto matrimo. Gerard. singu. 6. Abb. & Felin. in c. contingit. de senten. excommunic. Abb. in ca. quintauallis. column. 3. de iureiuran. & est communis opinio, quam sequuntur Lanfrancus de arbitr. col. 11. & Baptista de sancto Blasio quæst. 24. de arbitris. & in specie quo ad damnorum, expensarum, & interesse æstimationem hoc ipsum respondet Matthæ. Afflict. decisio. Neapolit. 91. nu. 10.

Cæterùm, quòd consensu & conuentione litigantium fieri possit, vt testimonio vnius tantum testis credatur, & secundum id lis ipsa & controuersia decidenda sit: probat textus in capit. tuis. de testib. quo decisum est, posse remitti iuramentum testibus ex consensu litigantium, & tamen pari ratione prohibitum est, testimonio vnius vel testibus non iuratis fidem adhiberi. text. in l. iurisiurandi. C. de testibus. Deinde licet reipublicæ intersit à iudicibus causas definiendas fore ex legitimis probationibus, apertissimi iuris est, eas esse legitimas probationes, quę consensu litigantium probatæ fuerint, vt in dicto capitu. tuis. est satis expressum. Sic etiam constat, omnia, quæ ad probationem iure requiruntur, præcipuè tendunt in litigantium fauorem quo ad eorum exequutionem, & ideo frequenter his solet renunciari: licet proptereà, quòd respublica ius, & quod suum est, vnicuique reddere tenetur, hæc quodam modo, minus quidem principaliter ad reipublicæ vtilitatem videantur statuta. Quamobrem, dictum vnius quo ad plenam fidem admittendum esse, tenent Specul. titul. de teste. §. restat. 24. fallentia. Roman. Alexand. Aretin. & nouiores in dicta l. 1. §. vltimo. ff. de verborum obligatio. Ioan. Crottus in tractat. de testib. 6. parte. columna 2. sensêre hoc ipsum. gloss. in c. veniens. in 1. & in capit. licet vniuersis. de testib. vbi Doct. sequuntur eandem opinionem, quam esse communem testatur Ias. in d. §. vlt. nu. 8. Nec omninò contrariæ opinionis author est Bartol. in dicta l. 1. §. vlti. siquidem non ita palàm eam asserit, quin negari optimè possit, id à verbis Bartoli rectè deduci.

Verùm opinio communis obtinet, quando consensus præstatur certæ personæ, & nominatim quo ad certum negocium, ne alioqui detur occasio fraudibus & falsitatibus secundum Angelum in l. pactum. inter hæredes. ff. de pactis. quem sequuntur Ias. in l. admonendi in repetitione. ff. de iureiurand. numer. 100. & 200. Aret. numer. 40. Socin. 3. Ias. 9. & Alci. 28. in dicta l. prima. §. vltimo.

Item & illud obseruandum est, non ex eo censeri, litigantes in vnius testimonium consensisse, quòd personam eius approbauerint tacitè, vel expressè: hic etenim consensus impedit opponi defectum, aut exceptionem aliquam in testis personam. gloss. in Authent. de testibus. §. & licet. versic. suppliciis. non tamen excludit testimonij reprobationem, nec inducit conuentionem, quod illius tantùm testimonio plena sit exhibenda fides. Bald. eleganter numer. 8. & Salic. col. penul. in l. in bonæ fidei. C. de reb. cred. Alex. Ias. colum. 3. Ioan. Crottus 2. casu. & Alcinu. 33. in d. §. vl. Hipp. sing. 92. Fel. in c. veniens. in 1. numer. 19. de testib. Ias. in d. l. admonendi. in repeti. numero. 200. scribit tamen Alciat. in dicto §. vltimo. nume. 34. etiam admissa communi opinione, posse probari contrarium eius, quod fuerit ab eo teste asseueratum. ex notatis in c. proposuisti. de proba. quod dubium est: nam & Bald. aliud sensit in d. l. in bonæ fidei. nu. 8. nec est probatio ista admittenda, & si admissa fuerit iudex arbitrabitur, an vnius testimonium à litigantibus probatum sit ob eam omittendum, idq́ue ex varijs causis æstimabit, siquidem plerunque expediet negocio, & causæ definitioni, non ita adstringi iudicem illius testis testimonio, vt veritas omittatur. Vnde fortasse quibusdam videbitur, attentis personarum & causæ qualitatibus, etiam admittendam esse probationem aduersus vnius à litigantibus probati viri testimonium, quod maximè considerandum est, atque ita fiet, vt non omnino Baldi opinio à praxi excludatur. Hæc, quæ diximus, veluti præuia ad Bartol. in dicta l. Theopompus. commentaria adnotauimus. At modò libet ex eis assertiones aliquot deducere, quò tanti viri labores vtiliores lectoribus appareant.

Prima conclusio, licet ad fidem testimonij requiratur iuramentum, id tamen præsumitur, si tabellio scripserit: Titium testem iuratum respondisse. Bartol. in dicta l. Theopompus. columna 1. post gloss. ibi. quam dixit singular. Bal. in ca. cùm in iure. colu. 2. de offic. delega. notant Abb. & Felin. num. 6. in ca. tuis. de testibus. Hæc etenim solennitas potuit tunc ipso tempore, quo notarius scripsit, contingere, & actui adhiberi: & ideò præsumendum est, ita, vt tabellio scripsit, actum fuisse: siquidem pro notario præsumitur capitul. ad audientiam. de præscriptio. l. si quis decurio. C. de fals. Bal. in l. Imperator. col. 2. ff. de statu ho mi. Sic sanè creditur tabellioni, si is scripserit, certiorem fecisse fœminam contrahentem Velleiani: secundum Alex. post alios in l. sciendum. ff. de ver. oblig. numer. 33. Alciat. plura ad hanc rem adducentem reg 3. de præsumpt. c. 13. quo in loco nu. 4. addit, hanc opinionem communem esse. Cui suffragatur gl. in l. 1. C. de fide instrum. & iure hastæ fiscalis. libro 10. Cautiùs tamen erit, quòd ipse tabellio expressim scribat ipsius iuramenti formam & solennitatem, vt res tuta sit, nec aliquod dubium habeat.

Secunda conclusio, electus à priuato litigante, vel à iudice in testem, iurare omnino debet, & iuratus testificari, alioqui eius testimonium, nec validum est, nec fidem habet. l. iurisiurandi. C. de testibus. cap. tuis. eod. titu. Regia lex 23. titul. 16. parte tertia in specie probat Bart. in dict. l. Theopompus. numero 7. Iason in repetitio. l. admonendi. ff. de iureiuran. numero 219. & inibi Ripa numero 194. latè Ioan. Crottus in tractat. de testib. 7. par. in principio. Eadem profectò ratione, vbi consensu litigantium standum est aduersarij, actoris, inquam, vel rei, assertioni de alicuius actus veritate, oportet iuramentum præmitti, nec aliter res ista expediri potest, fecundum Baldum & Iason. in l. iusiurandum, quod ex conuentione. ff. de iureiuran. 2. col. cùm id testimonium veritatis sit, quod voluntati, liberóue arbitrio alicuius non committitur, sed ipsius rei gestæ fidei, quæ iuxta vtriusque iuris regulas non potest legitimè cognosci, nisi præuia iurata assertione.

Tertia conclusio, quoties quis sponte fuerit electus & designatus, vt quid sibi aliqua in re visum fuerit, explicet & respondeat, non est necessaria iuramenti religio, imò vt arbitror, in cuius arbitrium res collata fuerit, quid ipse sentiat proprio iudicio exponet. argumen. Authen. decernit. C. de arbit. notat Bartolus in dicta l. Theopompus. numer. 7. Alexan. consi. 54. colu 1. li. 2. Ioan. Crottus de testib. 7. par. nu. 242. Quin & ipse Bart. sensit idem esse, vbi à litigantibus, sponte, nullo nec legis, nec iudicis mandato, quis eligitur, vt iuxta scientiam propriæ professionis, vel artis peritiam rem dubiam aperiat, nec enim tunc iuramentum requiritur: idem Antoni. adnotauit in capitul. veniens. in 1. de testib. colum. 2. collegit ex Barto. Fel in. in capi. quia indicante. de præscript. colum. 1. idem in c. proposuisti. de probatio. col. pe. idem in c. de testib. nume. 11. de testibus. quod apud me dubium est. Nam etsi prior pars admitti possit ob libertatem arbitrij, cùm tamen secundum artis peritiam respondere quis debet, etiam si is sponte alitigantibus fuerit nominatus, iuramenti religio præmittenda est, & id tutiùs mihi videtur, atque ita agendum esse consulerem & responderem: siquidem cautior est hæc opinio, & frequenter seruatur.

Quarta conclusio, electus à iudice, vel à litigantibus, legis aut iudicis præcepto, vt proprium arbitrium explicet, exponátue quid iuxta peritiam artis sibi visum fuerit, iurare omnino debet, alioqui eius responsioni non stabitur, sicuti probat text. in l. hac edictali. §. his illud. C. de secundis nuptijs. Bart. in dicta l. Theopompus. nu. 7. idem in proœmio Digestorum. colum. 5. Vnde periti, qui quotidie adsumuntur in causarum & controuersiarum definitionibus, vt secundum artis peritiam proprium iudicium explicent, iurati respondere tenentur. tex. & ibi. Doct. in c. fraternitatis. de frigidis. Abb. & alij in c. proposuisti. de probationibus. vbi col. pen. Deci. & Iason in l. admonendi. in repetitio. numero 237. Ioannes Crottus in tractatu, de testibus. 7. par. scribunt, hanc opinionem Communem esse. Hoc autem iuramentum quandoq́ue ad existimationem peritorum, quandoq́ue ad veritatem pertinet, potissimum quando rei veritas percipi potest ex peritia artis, vt in agrimensoribus: sicuti Bald. opinatur in dicto proœmio. idem in dicto. §. his illud. & Decius, qui aliorum meminit in dicto capitulo proposuisti. col. pen. quib. adde Chassanæ. in consueru. Burgun. Rub. 1. §. 6. versi. nam etiam. Constat item hæc quarta conclusio in l. si quando. C. vnde vi. in c. continebatur. de despon. impub. c. pastoralis. de exceptio. quorum Ias. meminit in dicta l. admonendi. lectione prima. numero 8. poterit tamen probari contrarium eius, quod hi etiam iurati responderint: nam quoties ex lege standum est alicuius etiam iuratæ responsioni, probatio in contrarium admittenda est. gloss. in dicto capitulo proposuisti. & in d. cap. continebatur. & in capi. secundo verbo affectata. de temporibus ordina. in 6. gloss. in l. 2. §. si absens. & ibi Paul. Castrens. Alexander, Socin. & Iason. ff. si ex noxali caus. agatur. Angel. in l. qui vas. in princip. ff. de furt. Felin. & Decius colu. 2. in d. c. proposuisti. quorum opinio communis est: quemadmodum adserunt Alexand. in l. qui bona. §. qui damni. ff de dam. infect. colum. penultim. Ias. in dicta l. si quando. col. 4. & in rep. l. admonendi. nu. 304. & præcedentibus. Ang. per eum text. idem tenet in l. qui restituere. ff. de rei vendi. optimus text. in d. l. qui vas. & in l. vide amus. §. item videndum. iuncta l. vl. ff. de in lit. iur. tradit Hipp. in rub. C. de probat. numero. 137. omnium latissimè Andræ. Tiraq. libro primo. de retract. §. 4. gl. 1. quem omninò lector legat.

Quinta conclusio, vbi ex conuentione & consensu litigantium, testis, aut periti in arte persona probata est: non est necessaria citatio, nec præsentia litigantis ad iuramentum, nec ad illius testimonium: imò absque citatione & pręsentia controuertentium, poterit testis aut peritus in arte testimonium dicere & iurare, ac profiteri, quid sibi visum fuerit. Bartol. dicta l. Theopompus. numero nono. Antoni. in capitulo veniens. in 1. de testib. 2. colum. Iason consil. 200. lib. 2. colum. 3. Ioan. Crottus de testib. 7. part. num. 250. idem tenet, dicens, hanc esse communem opinionem Deci. in capitul. 2. de testib. colum. penul. sic & Bartol. sequitur Alexan. consil. 130. num. 5. libr. 1. Sed Panor. in dicto ca. 2. nu. 13. contrarium existimat esse iure verius: nam licet persona testis reprobari non possit: oportet tamen litigantes esse præsentes, vel vocatos, vt saltem videant ipsi qualiter iuramentum præstatur, & ea solenniter peraguntur, quæ à iure statuta sunt: & licet Felin. ibi nu. 14. dubitet, tutiorq́ue sit Abbatis sententia: nihilominus ab opinione Bart. recedendum non est, cùm ea sit crebriori calculo recepta.

Sexta conclusio, quoties iudex aliquem nominaturus est, qui peritia artis rem dubiam extricet, aut definiat: is qui litigat, vel citari debet, vel præsens esse, vt ea nominatio valeat: cùm posset à præsenti aliquid aduersus electum opponi, quod eius nominationis effectum impediret. Atque ita in dicta l. Theopompus. Bartol. scribit. numero 11. cui cæteri Doctores consentire videntur. Sed si aliter electio facta fuerit, receptum est in praxi, non ex hoc nullam esse, cùm statim prius quàm electus & nominatus rem ipsam examinet, satis nota sit litigantibus eius electio, ac liberum sit, eam iustis ex causis improbare.

Septima conclusio, etiam si admittatur, nominationem fieri posse à iudice ipso litigante absente & non citato: necessum est, eum, vel vocari, vel præsentem esse, cùm à iudice nominatus iuramentum præstat. ex capit. 2. de testib. Bar. in d. l. Theopompus nu. 10. quem Doct. communiter sequuntur, & præter alios Felin. in c. quia indicante. col. 1. de præscript. qui alios ad id allegat. Est etenim ea opinio ita iuri consona, vt negari vllo pacto commodè non valeat.

Octaua conclusio. Is qui à iudice electus est: agrimensor, inquam, medicus, aliú sue peritus ad causæ definitionem, potest referre proprium iudicium, & id profiteri, etiam ad eum actum nec vocato, nec præsente ipso litigante. Bart. in dicta. l. Theopompus. nume. 11. ex notatis in l. si quando. C. de testib. Areti. idem notat in §. quędam. de actionibus. ad finem. Felin. in d. ca. quia in dicante. col. 1. de pręscrip. Curt. Iunior, consi. 33. col. penult.

Nona conclusio, debet iudex litigantibus præfinire diem, quo peritus per eum electus rem sit visurus, & eos citare, vt eo tempore sint præsentes: Est enim manifestum, posse agrimensores, & peritos meliùs rem percipere præsentibus litigantibus, quàm eis absentibus: Probat hanc conclusionem text. in l. generaliter. §. pe. C. de reb. credit. & in l. 3. C. fini. regund. Bar. in d. l. Theop. numer. 11. Abb. col. pe. & Fel. col. 1. in d. c. quia indicante. Bart. in l. qui bona. §. vlti. ff. de damno infect. col. 1. & ibi Paulus Castren. Iason. in § quædam de actionibus. numer. 77. Idem ipse arbitror agendum esse: quoties ab ipsis litigantibus, periti, aut agrimensores, rationúmue examinatores fuerint electi, atque ita fieri expedit: & fit frequentissimè, quod deducitur ex notatis per Curtium Iuniorem dict. consi. 33. col. penult.

Decima conclusio. Poterit iuratus testis scribere proprium testimonium, & ita scriptum iudici tradere coram tabellione, etiam si id non legat. dicta l. Theopompus. iudex tamen dum ea scriptura à teste sibi offertur, si viderit expedire, poterit eam repellere, & cogere testem, vt voce testimonium absque scriptis explicet. Bartol. in d. l. Theopompus. numer. 12. Sed Bald. in lege iurisiurandi. col. 3. de testibus. adserit, non esse admittendum testimonium per scripturam testis: nisi testis ipse scripta expressim perlegerit. idem Lanfranc. in capitul. quoniam contra. de probationibus. verb. testium. numero 7. contrarium, imò non posse testem per scripta testificari, & proprium exponere testimonium, probatur in specie in capitu. testes. tertia. quæstio. 9. text. vbi Abb. & Ioan. Andr. in cap. 2. qui matrimonium accus. poss. idem Abb. Aret. & Feli. in c. de testib. Hipp. in l. de minore. §. plurium. colum. 1. ff. de quæstio. Barto. reprobantes. sic & contra Bartol. scribit esse communem opinionem Hispanus in additionibus ad Crottum, in tractat. de testib. num. 373. Nec Bartolo suffragatur iurisconsultus in dictal. Theopomp. dum dicit: iuratus scripsit: nam exponi potest, id est, propria manu subscripsit, aut saltem non tractatur ibi de teste deponente iudiciali solennitate. Quin & in aliquot exemplaribus apud iurisconsultum legitur: iuratus respondit. Item & aduersus Bartol. vrget omnino ratio. textus in l. 3. versicul. tu magis scire poteris. ff. de testibus. Qua quidem diligenter perpensa admittenda non est sententia Bald. in dicta l. iurisiurandi. Nam ex vocis pronunciatione absque scriptura facilius deprehenditur à iudice fides testimonij, an sit varia, vel suspecta, cùm per scripta testis respondeat præmeditato sermone: vnde & à Baldo discedunt Saly. ibi Aret. & Feli. in dict. c. de testibus. secundum quos posset admitti Baldi opinio ex aliqua iusta causa: nempe quòd res ipsa perplexa sit, vel testis morbo expeditè loqui impediatur, siquidem tunc optimè poterit testimonium à teste iurato scribi, iudiciq́ue tradi præsente tabellione, vt ex eo causa valeat definiri.

Hinc obiter perpendi poterit gloss. in c. qualis. 30. quæstio. 5. quæ in specie adnotauit, posse pœnitentem sacerdoti, cui confitetur propria crimina, eadem scripta tradere. Est profectò res ista consideratione digna, cùm ex eo secretum confessionis periclitetur, maximoq́ue discrimini exponatur, tollaturq́ue pars maxima erubescentiæ, quæ ad sacramentalem confessionem pertinet. ca. quem pœnitet. de pœnit. distinct. 1. Quo in loco item prohibetur, confessionem hanc sacramentalem, & secretam per scripta celebrari, quam ob rem Aretin. & Felin. in dicto cap. de testib. col. penul. dictæ glo. assertionem improbant, etiam si ab ipso pœnitente scripta legantur: vt ijdem authores probant, nisi iusta causa adsit, quę rem hanc & actum istum licitum reddat: nempe infirmitas corporis, aliúdue simile impedimentum, quod Lancelo. Galiaula respondet in l. 1. ff. de verb. oblig. colum. 17. Quibus & illud addendum est, mutum etsi sciat scribere, non teneri ad confitendum propria crimina per scripturam, tametsi possit id agere, si visum fuerit, vt tradunt Richardus in quarto senten. dist. 17. articu. 2. quæstio. 5. Hadria. in quarto, in tractat. de confessione. §. sed oritur. Caieta. in Summa, verbo, confessionis vndecima conditio, tenebitur tamen mutus confiteri per signa, quibus eius scelera percipiantur: secundum Richard. & Scot. in dicta distinct. 17. colum vlti. & Caietan. in d. vndecima confessionis conditione Is verò, qui loqui potest, si parum confidit memoriæ, poterit cautè mandare crimina & peccata scripto, ne eorum obliuiscatur. glo. in d. c. quem pœnitet. de pœnit. distin. 1.

Hactenus explicuimus Bart. commentaria in d. l. Theopompus, ex quibus deduximus, oportere testem, peritúmue à iudice electum, iuramentum præstare, & eo præstito proprium iudicium exponere, & testimonium dicere. Nunc verò dubium est, quid dicendum sit de eo teste, qui extra iudicium non iuratus, & demum in iudicio iuramento præstito contraria responderit, sitne standum priori, an posteriori responsioni, quod sæpissimè contingere solet, & Bartol. in l. eos. ff. de falsis. numero 4. asseuerat, testem hunc puniendum falsi criminis pœna, nec eius responsionibus dandam esse fidem, quod probari videtur in eadem l. eos. secundo responso, quo in loco iurisconsultus dixit, eum, qui diuersa testimonia præbuerit, falsi criminis reum esse: item & eum, qui contra signum suum testimonium dixerit. Contrarium sanè constat ex eo, quod cum quis extra iudicium sine iuramento quid dixerit, & demum iuratus in iudicio contrarium responderit: tunc statur secundæ & posteriori responsioni ob religionem iuramenti, & iudicis authoritatem. cap. sicut nobis. de testib. capitul. 1. in princip. quid sit inuestit. nec punitur hic falsi pœna. hanc opinionem probant gl. vlt. in c. cùm causam. de testib. inibi communiter recepta, quam dicit ordinariam Bald. in l. nullum. colum. 1. c. de testib. asserunt hanc communem esse eam sequuti Abb. & Deci. in c. per tuas. de probatio. colu. vlt. Feli. in c. cùm in tua. col. vl. de testib. idem Fel. expressim. in c. inquisitionis. §. tertio. de accusat. col. fin. hoc ipsum fatentur Alex. consi. 222. libro 2. numer. 13. Aymon consi. 6. col. 2. sequuntur & hanc opinionem Roman. consilio 505. Baldus consilio 486. libro 3. Petrus Ferrariens. in forma opponendi contra testes. §. ac etiam varij. numer. 2. Francus in cap. primo, ad finem. de electio. in 6. Aufreri. in capella Tholosana. 280. Alexand. consilio 63. libro 1. Hippolyt. in d. l. eos. num. 11. & 22. & idem in sing. 212. dicens, hanc opinionem esse communem. Non oberit iurisconsulti locus in dicta l. eos. cùm ibi tractetur de eo, qui solenniter, & in iudicio contraria testificatus est, cuius fides vacillat, & ipse falsi reus condemnabitur. Posset planè Bart. sententia procedere, vbi ex secundo testimonio appareret testis periurium, quia prius contrarium iuratus respondisset, sicuti constat ex ratione text. in c. sicut nobis de testib. quod in specie asserunt Ab. & Dec. in d. c. per tuas. Feli. in d. c. cùm in tua. in fine. Aymon dicto consilio 6. num. 15. optimè Decius consilio 189. nu. 10.

Ex quo apud me satis dubia est Speculatoris sententia, titulo de teste. §. 1. numero 72. vbi scribit, standum esse eiusdem testis posteriori testimonio, si prius respondisset apud iudicem incompetentem, vel in iudicio nullo, tametsi omninò contraria responderit: idem tenet gloss. in d. ca. cùm causam. Ego etenim scio, & iure satis compertum habeo, esse aduersus testem potissimam exceptionem, quòd is periurus sit. cap. testimonium. capit. sicut nobis. de testib. ca. paruuli. 22. quæstio. 5. Dein de apud iudices testimonia non aliter exhibentur, quàm præmisso iuramento. l. iurisiurandi. C. de testib. Nec negari poterit, eum periurum esse, qui contra veritatem iuramenti religione præmissa quidquam asseuerauerit, siue in iudicio, siue extra iudicium, apud priuatum, apud alienum iudicem, vel in iudicio nullo. Quod si ita verum est, vt mihi probatissimum esse censeo, cur obsecro, erit Specula. sententia admittenda, si prius testimonium testis iuratus præbuerit? Nam aut illud verum est: & tunc secundum testimonium falsum esse apparet, aut prior responsio falsa, & ex hoc testis omninò periurus existit, vnde etiamsi Speculat. opinio à plerisque commendetur, cautè est intelligenda, vel penitus reprobanda: quod & Panormit. eleganter probat in d. c. per tuas. ad finem.

Est & aliud considerandum, fore, scilicet, locum opinioni Barto. si. ex verisimilibus coniecturis probabile sit, posterius testimonium non esse ita verisimile, vt prius: tunc enim non erit standum testis iudiciali responsioni, nec extraiudiciali. text. optimus, & singul. secundum Bald. & Abb. ibi in capitul. literas. de præsumptio. text. vbi Cardinal. & Abb. in capitulo inquisitionis. §. tertiæ. de accusationib. notant Decius in dicto capitulo per tuas. colum. vltim. Felin. in dicto. c. cùm in tua. ad finem. Roma. consilio 505. Aymon consil. 75. columna penultim. Imò arbitrio iudicis, licet opinio communis verior sit, fides iudicialis testimonij non ita integra censebitur, ac si prior responsio minimè præmissa foret, quin ex hoc diminutionem testis patietur, quod discretus iudex arbitrabitur. Panormitanus in dicto capit. per tuas. colum. vlti. Capella Tholosana ducentesima octuagesima. Sicuti & idem erit, quando testis extra iudicium etiam absque iureiurando responderit contraria his, quæ iam solenniter in iudicio dixerat: nam & eo casu fides eius vacillat, & arbitrio iudicis diminuenda est, secundum Antonium in capitul. cùm in tua. de testib. Aretin. consil. 71. 4. colum. Alex. consi. 63. libro 1. Hippol. in dict. l. eos. nume. 21. & in sing. 212. Non enim poterit quisquam inficiari, hunc testem mendacem saltem esse varium, & profectò fidei satis dubiæ: & ideo cautè est cum eo agendum, attenta negocij, personarum & temporis qualitate. Sic & Antoni. sequitur Pan. inibi num. 9. & Alex. consil. 114. numer. 118. Addunt prætereà Antoni. & qui ei subscripsêre, non esse ferendam sententiam ratione huius testimonij, si contradictio & variatio testis contigerit, prius quàm sententia lata fuerit, quod falsum videtur ex eo, quia prius testimonium iudiciale minimè tollitur per secundum contrarium ab eodem teste prolatum extra iudicium. Bartol. in dicta l. eos. numero 4. Docto. in dicto capitulo per tuas. l. generaliter. C. de non nume. pecu. c. sicut nobis. de testibus. notant Alex. consi. 124. num. 5. lib. 6. Angel. consil. 309. num. 5. Corneus consilio 186. libr. 1. colum. 1. facit ad hæc quod Bald. censet in dicta l. generaliter. vl. notab. dicens, non posse testem id, quod dixit in iudicio infringere, aut retractare in alterius præiudicium & damnum, etiam si mortis tempore asseueret, falsum testimonium dixisse. idem Salyc. ibi. Bar. in l. si quis in graui. §. 1. per illum tex. ff ad Sylla. Iason in l. 1. colum. 2. ff. de eo per quem fact. erit. Areti. & Feli. 1. col. in cap. sicut nobis. de testib. idem Felin. in capit. exhibita. col. 2. de homicid. & licet de hoc dubitent Roma. & Igneus in dicta l. si quis in graui. §. 1. & Hippo. in rubric. ff. de fideiuss. numer. 41. variè id intelligentes: opinio Barto. communis est secundum Alexand. in l. sciendum. colum. 12. ff. de verbo. oblig. Decius consil 175. numer. 7. & Alciat. de præsumptio. regula tertia. capit. quarto numero septimo. probat textus in dicta l. si quis in graui. §. primo. vbi responsum est, assertionem vulnerati dicentis etiam in articulo mortis, à Titio se percussum fuisse, non probare contra ipsum Titium: Imò, ni fallor, adhuc censeo, ex hoc non esse Titium torquendum, nisi alia indicia huic accesserint: tametsi contrarium opinentur Iacob. de bello visu in practica criminali. ti. de indicijs. 12. indicio. Hip. in singul. 516. idem Hip. in pract. §. diligenter. n. 119. ea ratione, quod nemo in mortis periculo pręsumatur immemor proprię salutis. l. vlt. C. ad l. Iu. repe. gl. in d. c. literas. de præsump. c. sancimus. prima q. 7. atque ita aduersus Hipp. probat Marcus Anto. Blancus in tract. de quęstionibus. num. 390. cui suffragatur gl. in l. mater. C. de calumniat. quæ assertionem defuncti appellat vilem præsumptionem. Forsan sufficiens hinc deducetur indicium ad hoc, vt Titius capiatur, & mittatur in carcerem, quod fieri passim videmus: maior tamen oritur præsumptio ex his, quæ quis responderit mortis tempore: si ea responsio fiat publica iudicis authoritate, & iuramento pręstito, vt sentiunt. Roman. Angelus & Igneus in dicto §. 1. licet adhuc ad quæstionem non sufficiat. Et quamuis idem quod Iacob. & Hippo. etiam Angel. scripserit in dicta l. si quis in graui. §.1. idem tamen Angel. nostram sententiam elegit in d. l. mater. quem Alex. sequitur consil. 14. lib. 3. num. 5. idem Bertrandus consil. 137. lib. 2. colum. 2. Si verò vulneratus in extremis humanæ vitæ constitutus profiteatur se non fuisse vulneratum à Titio: proderit hoc testimonium plurimùm ipsi Titio: gloss. in d. l. si quis. §. 1. adeò, vt torqueri non valeat etiam ex legitimis indicijs. Bal. in l. 1. & ibi Iaso. C. commu. de legat. Alexan. d. consi. 14. nu. 2. idem consi. 1. num. 16. lib. 3. Hippo. singular. 2. 22. Gerar. singul. 55. Alciat. de præsum. regul. 3. capitul. 4. ad finem. qui admonet, non esse seruandam hanc Baldi sententiam, vbi indicia forent valde vrgentia, & verè tunc iudex iustissimè torquebit huius criminis reum, non obstante occisi attestatione.

His tandem apparet, dubiam esse Antonij opinionem, à qua discedunt Imol. & Aret. col. vlt. Fel. in c. cùm in tua. conclusione 3. & Albertinus in c. primo. de hæret. in 6. q. 16. numer. 72. quibus diligenter præuisis, ego existimo non omninò admittendam, nec repellendam Antonij opinionem: siquidem visis actis, & inspectis negocij, personarum, loci, & temporis qualitatibus, iudex arbitrabitur, quantum sit detrahendum huius testis fidei, & testimonio: sic etenim existimabit, sítne sufficiens probatio ad sententiam ferendam: quod Ant. & alij sentiunt, & in specie Alex consi. 124. nu. 5. lib. 6.

Cæterum, si testis iuratus in iudicio contraria omninò responderit, maior est controuersia, cui responsioni fides exhibenda sit?

Primum sanè constat, testem ipsum, dum examinatur, contraria absque animo, & iusta correctionis seu retractationis causa respondentem, non esse legitimum: imò eius testimonium penitus fide destitutum repellendum fore: quod passim omnes fatentur, & probatur in l. qui falsa, vel varia. ff. de testib. & c. licet causam. de probatio. l. cùm precum. de liber. caus.

Secundò, si testis statim, &, vt aiunt, in continenti, corrigat propriam testimonij depositionem, eius vltima attestatio, valida, & legitima censetur. c. prætereà de testib. cog. Regia l. 30. titu. 16. part. 3. glo. in Auth. de testib. §. quia verò. Dicemus autem, hanc correctionem statim fieri, vbi ea fit priùs, quàm tabellio responsionem priorem scripserit. glo. insignis in c. apud misericordem. 32. quęs. 1. quam dixit esse valdè notabilem Alex. in l. qui bona. §. si quis stipulatus. ff. de damno infecto. & singu. Lanfranc. in c. quoniam contra. de probatio. verb. testes. nume. 136. & Iason in l. error. 2. colum. C. de iur. & fact. ignor. Idem erit, quando testis nondum litigantibus fuerit colloquutus: vel priùs quàm ipse subscripserit: quod arbitrio iudicis relinquendum est ex his, quæ tradunt Feli. in d. c. prætereà. nu. 10. & Ioan. Crottus de testib. num. 340. Sed & si testis ostenderit se errasse, & velit errorem corrigere, admittendus est etiam ex interuallo: siquidem ex interuallo testimonium, & confessio erronea reuocatur, docto & ostenso errore: In continenti verò reuocatio permittitur, etiamsi error non probetur: gl. in d. c. apud miseri cordem. Abb. col. 3. & Fel. nu. 5. in c. cùm venerabilis. de exceptioni. Abb. in d. c. prætereà. col. 2. Fel. in c. qualiter. in 1. nu. 30. de accus. Deci. in c. cùm causam. de appell. col. 2. gloss. optima in c. vltim. de iureiur. in 6. Roma. consi. 70. col. 3. Barbat. in consi. 43. col. 2. lib. 2.

Tertium est, quod maiorem ambiguitatem habet: cùm testis ex interuallo absque erroris probatione, & retractatione, contraria respondit: nam omnes conueniunt, eum periurum esse, & falsi reum: & ideò falsi pœna puniendum fore. l. eos. vbi Bar. & Doct. ff. De falsis dubium tamen est, an priori testimonio sit, vel posteriori exhibenda fides: siquidem neutram responsionem fidem facere probat tex. in d. l. eos. Ex quo apparet, testem puniendum falsi pœna, & eius fidem vacillare: item & text. in cap. prętereà. de testib. cogendis. vbi, si testis in continenti se corrigat, eius testimonium admittitur: si verò ex interuallo, reprobandum est. his etiam accedit, quòd testis hic, vt varius, falsi reus, & periurus, non videtur verisimilia respondisse, nec primo, nec secundo testimonio. l. 3. §. vlti. ff. de testib. quibus persuasi, neutrum testimonium esse admittendum responderunt Anto. in d. c. cùm in tua. col. 3. Bal. in l. gesta. 2. col. C. de re iudic. Sed tex. in d. l. eos. procedit in præiudicium ipsius testis, & quo ad pœnam ei infligendam, non quo ad damnum litigantis. Sic & text. in c. prætereà, intelligendus est quo ad vltimum testimonium: id etenim non valere apertissimi iuris est, & ab omnibus receptum. Deinde primam responsionem non posse tolli per secundam ex interuallo ab eodem teste etiam iurato propositam, constat ex ratione text. celebris in d. c. sicut nobis. cui difficilimè respondebitur. cùm ad infringendam fidem testimonij necessarium sit, alios non eosdem testes produci, siquidem ratio illius decisionis elegans est: atque ideò, primum testimonium validum esse, nec per secundum tolli existimant Panormitan. & Felin. num. 4. in d. c. cùm in tua. Card. in c. veniens. in 2. pen. col. Areti. in d. c. sicut nobis. 2. col. idem in d. c. cùm in tua. nu. 4. & 5. Innoc. in d. c. prætereà. quorum opinio Communis est secundum Corne. consi. 27. col. pen. lib. 3. Decium consi. 175. numero 7. & consi. 189. numero 10. Quod autem Bart. scripsit in d. l. eos. colum. 2. standum esse vltimo testimonio, quod testis protulerit contrarius priori, si ad secundum, & vltimum tormenta pręcesserint. l. si postulauerit. §. sed & si negauerit. ff. de adult. verum est, cùm quis non de se ipso, sed de altero tantùm testificatus responderit, secus etenim dicendum est, vbi de se simul, & alijs, aut in propria & aliorum causa quis testificatur: quia tunc priori testimonio standum erit, etiamsi postmodum ex interuallo contrarium à iudice tortus dixerit: Bar. in l. 1. §. quæstioni. ff. de quæst. Aret. consi. 61. colu. 1. Deci. d. consi. 175. & 189. Et prætereà dum tractat in d. §. quæstioni. de responsione confitentis erga se ipsum, tantùm loquitur Barto. de confessione: quæ firmior est in præiudicium confitentis, quando sponte fit: vt ipsemet docet, & probatur in l. 1. §. si quis vltrò. & §. diuus. ff. de quæstion. Imò sententia Bartol. in d. l. eos. falsa est: quoties de præiudicio alterius agitur, & prima responsio exhibita fuerit cum iuramento, ex his, quæ paulò ante tradidimus: nam licet periurium, & infamia testis tollantur per tormenta. l. ob carmen. §. pe. & l. 2. ff. de testib. Auth. de testib. §. si verò. id obtinet in ciuilibus controuersijs, non in criminalibus, in quibus aliud est dicendum, & seruandum, vt ipse Barto. notat in l. 1. C. de summa Trinit. nu. 12. & ideò saltem in criminalibus opinio Bar. in d. l. eos. erit intelligenda: quemadmodum modò scripsi: quod in specie asserunt Deci. in d. consi. 189. nu. 10. & Aymon consil. 6. col. 4. num. 45.

Ex his infertur interpretatio text. in capit. accusatus. §. licet. de hæreticis. in sexto. quo decisum est, standum esse posteriori responsioni in iudicio ex interuallo exhibitæ: etiamsi prior emissa fuerit cum iuramento. id etenim esse speciale in causa hæresis. gloss. & Doctor. ibi. latè Albertinus in dicta quæst. 16. num. 79. Gonsalus à Villadiego de hæreticis. quęst. 13. num. 12. & Repertorium inquisitorum, verb. testes. Directorium. 3. part. q. 65. Ioann. Arelat. in tracta. de hæresi. q. 13. quorum omnium concors est sententia: esse speciale in crimine hæresis, fidem adhibendam fore posteriori testimonio, vbi quis in iudicio etiam iuratus ex interuallo contraria fuerit testificatus. Dictio etenim, postmodum, interuallum significat. glo. inibi. textus in l. secunda. C. de custodi. reorum. Bart. in l. prima. §. diuus Seuerus. ff. de quæstioni. Barb. in cap. proposuisti. col. 1. de foro compe. tradit latissimè Tiraq. in l. si vnquam. C. de reuoc. donat. verb. & postea. in principio, & nume. 19. aduertendum tamen est, non ita simpliciter esse accipiendam decisionem tex. in d. §. licet. Sed tunc demum, cùm ex manifestis indicijs apparuerit, tales non animi leuitate, aut odij fomite, seu corruptione pecuniæ, sed zelo fidei orthodoxæ dictum suum velle corrigere, ac modò, quæ priùs tacuerant, reuelare, vt ipse textus probat. Et quamuis Docto. sentiant, & expressim Directorium, Repertorium, & Arelatan. velint, idem esse siue quis de se ipso, & alijs simul, siue de alijs tantùm testificetur, opinor tamen non temerè Romanum pontificem commemorasse, testimonium ibi exhiberi à testificante contra seipsum, & criminis socios, cùm maxima sit veritatis præsumptio proprię culpę cognitio, & eius apud iudicem professio: quod viri discreti arbitrio committendum esse censemus. Sed si prima testificatio esset in agnitionem & reuelationem hæresis, ac demum secunda ei contraria, culpam & crimen negaret, omninò priori stabitur: gl. in d. §. licet. Fel. in c. cum in tua. colu. 2. de testi. Alber. Arela. & alij, quos modò nominatim citaui, dum asseuerant, esse speciale in causa hæresis: sentiunt enim id permitti, ne crimen istud occultum omninò sit in perniciem Christianæ religionis, & expressim id adnotauit Repertorij inquisitorum author.

Verùm, cùm testis præstito iuramento asserat, se aliter dixisse testimonium quàm à tabellione fuerit scriptum, tabellioni potiùs quàm testi credendum est, nam pro tabellione præsumitur l. si quis decurio. C. de falsis. cap. ad audientiam. de præscriptio. quo in loco Panormita. scribit, hoc verum esse in causis ciuilibus, non in criminalibus, in quibus ex iurata asseueratione testis vacillat tabellionis fides, argum. l. vltimæ. C. de probatio. idem Abb. & Felin. in fine. in ca. cùm causam. de testibus. Specula. titu. de teste. §. 1. numer. 48. Alciat. de præsumpt. regu. 3. cap. 13. nu. 20. quamobrem prouidè, & cautè à iure statutum est, vt in causis arduis, & criminalibus non committant iudices testium examinationem tabellionibus, imò ipsi præsentes sint huic examinationi. text. in Auth. apud eloquentissimum. C. de fide instrumen. & in Auth. de testibus. §. hæc omnia. Et licet in ciuilibus controuersijs idem agendum sit. l. 3. §. diuus. ff. de testibus. l. solam. iuncta glo. C. de testib. glos. in l. hac consultissima. §. vlt. C. qui testa. face. poss. tamen in ciuilibus causis ex quadam speciali causa committitur iuramenti solennitas, & examinatio ipsi tabellioni. cap. si qui testium. de testib. cap. 2. de iudic. in 6. l. ad egregias. ff. de iureiur. Regia l. 22. titu. 11. part. 3. regulariter verò ex generali multitudinis negociorum impedimento, committitur examinatio tabellioni, præstito prius iuramento apud ipsum iudicem, quod adnotauit Salyc. in d. Auth. apud eloquentissimum. & Felin. in d. c. cùm causam. colu. antepen. Sic in quæstionibus quæ tractantur apud suprema Hispaniarum tribunalia, frequentissimè receptio testium, & eorum examen committitur cuidam tabellioni, ex his, qui receptores dicuntur, & id munus à Rege habent, præuia morum, & integritatis diligenti inquisitione, quandoque duobus tabellionib. tribunalium inferiorum. in causis nobilitatis, & exemptionis, quam Hidalguiam dicimus, testes vocantur ad Regia prætoria, & examinantur ab vno ex ipsis iudicibus, nisi alioqui iusto impedimento valeant excusari, quod Regijs sanctionibus satis expeditum est. expediret profectò, essetque valdè vtile Reipublicæ, in quibuscunque controuersijs lege sanciri: ne coram solo tabellione testimonia à testib. exhiberentur, sed saltem iudice, vel alio viro probatæ fidei pręsente, sicuti fit apud Lusitanos. Nam & olim Athenis sex viri præter iudices in iudicio aderant, vt viderent, num notarius aliquid omitteret scribere, vel adderet aliquid his quæ à iudicibus pronunciabantur, quemadmodum Postellus commemorat lib. de magistratib. Atheniensium c. 26. tandem apud nos obtentum est, tabellioni potiùs quàm testi credendum esse, quod explicant Alex. consi. 70. lib. 1. & cons. 65. col. 1. lib. 2. Deci. in c. cùm parati. colum. fin. de appel. Aymon cons. 74. nu. 3. Felin. in d. c. ad audientiam. nihilominùs in ea dubitatione, qua quæri solet, quot testibus publicum instrumentum improbetur, adscribam vnam, & alteram conclusionem, vt quæ modò diximus perfectiùs intelligantur.

Prima conclusio, instrumentum, etiamsi plures habeat inscriptos testes, duobus tamen omni exceptione maioribus, quo ad eius seriem, etiam directè reprobari potest, tametsi hi testes instrumento inscripti non fuerint. l. optimam. C. de contra. stipulatio. c. tertio loco. de probatio. & probatur ratione, siquidem instrumenti fides solùm à notario pendet. c. ad audientiam. de præscrip. & is vnus est, qui duobus præferri non debet, quamuis sit eius authoritas publica. Et licet quibusdam visum fuerit, rem hanc committendam esse arbitrio iudicis, vt is eam definiat inspecta testium probitate, & fide: conueniunt tamen omnes, hanc conclusionem veram esse in testibus omni exceptione maioribus, vt constat ex Innoc. Ioan. Andræ. Antonio, Calder. Abb. nu. 13. Felin. num. 35. in cap. cùm Ioannes. de fide instrum. Zasio lib. 2. singula. respon. c. 23. Imola in l. 1. §. si quis negat. ff. quemadmo. testam. aperi. Ay mon consil. 56. numer. 9. Salyc. in l. in exercendis. C. de fide instrument. quorum opinio Communis est secundum Decium in dicto ca. tertio loco. numero 11. tametsi Guido Papæ in dicto capitu. cùm Ioannes. existimet, contrarium magis communiter receptum esse. Non oberit tex. in dict. c. cùm Ioannes. nam ibidem tres testes exiguntur contra instrumentum, ex eo, quòd in instrumenti fauorem & probationem aderant notarius ipse & vnus testis, quo casu cum notarius & testis vnus sint maioris authoritatis quàm duo testes, standum esset instrumento, nisi tres testes aduersus id testificentur. quod fatentur Doct. præsertim Abb. Imol. & Felin. ibi numero 43. Nec item refert, quatuor testes in specie illius decretalis aduersus instrumentum à reo productos fuisse, quia ex allegatione litigantis per ipsum Romanum Pontificem approbata, constat tres tantùm sufficere, quò fit, vt in pari causa probationis, potiùs instrumento quàm testib. credendum sit, & ideò manifestum est, etiam admissa Communi sententia, instrumentum minimè improbari minori numero, quàm trium testium, vbi præter authoritatem tabellionis, testis vnus pro instrumento testimonium exhibuerit. Imola in dicto cap. cùm Ioannes. colum penult. Alex. consi. 93. lib. 5. colu. penul. Deci. consil. 101. colum. 2. Aymon consi. 56. col. penul. ex quibus deducitur, non requiri ad authoritatem instrumenti ipsius tabellionis viuæ vocis testimonium. Hæc verò prima conclusio & si Communis sit, dubia tamen satis videtur propter authoritatem glo. in d. c. tertio loco, & in dicto c. cùm Ioannes. & in §. item verborum. Inst. de inutilib. stipulat. & in l. in exercendis. C. de fid. inst. quib. placuit, instrumenti authoritatem non minori quàm trium testium numero improbari: imò quatuor esse necessarios quandoque ipsæ gl. responderunt.

Secunda conclusio. Maiori ratione instrumenti fides omninò tollitur duobus testibus eidem instrumento inscriptis. optimus textus in ca. tàm literis. de testibus, & est Communis conclusio secundum Fel. in dicto cap. cùm Ioannes. numero 46. idem notat Zasius dicto ca. 23. Hinc profectò constat, decisionem Imolæ, cuius modò meminimus, non procedere, quando duo testes ex descriptis in instrumento aduersus ipsum testificarentur: tunc etenim eius fidem tollerent, etiamsi præter tabellionem vnus testis non adscriptus instrumento in probationem & fauorem eiusdem, testimonium exhiberet, sicuti adnotârunt Corne. consi. 232. libro 1. col. 2. & Aymon d. consi. 56. col. pen. imò vnus tantùm testis ex his, qui necessariò adesse debent, & inscribi ad integritatem & vim instrumenti, si aduersus id testificetur, id agit, vt planè vacillet instrumenti fides. tex. singul. in l. 1. §. vlt. ff. quemadmo. testam. aperi. & inibi Doct. ac Felin. in d. cap. cùm Ioannes. num. 50. post Abb. ibi dicens hanc opinionem Communem esse, quasi secus respondendum sit in eo teste, qui & si adscriptus fuerit instrumento, non tamen est de necessarijs ad vim & valorem ipsius: qua ratione, inscriptis instrumento quinque testibus, cùm duo tantùm forent necessarij: si ea scriptura duorum ex his viua voce comprobata fuerit, non poterit reliquorum trium contrario testimonio reprobari, authore Bal. consi. 228. libr. 2. cui accedit Aymon consi. 56. col. pen. quem omninò legito. num. 9.

Regia sanè constitutione, vbi indirectè aduersus instrumentum publicum probatio fit, tres testes sunt necessarij, & sufficiunt ad tollendam ipsius fidem. l. 117. ti. 18. part. 3. quæ quatuor testes exigit & l. 32. titul. 11. parte 5. quæ quatuor vel saltem tres requirit. & deducitur ab opinione gloss. in dicto §. item verborum. fitque indirecta probatio, cùm probatur, eum, cui tribuitur obligatio instrumenti Salmanticæ certo die confecti, eodem die Toleti extitisse. Quòd si instrumentum priuatum sit, eius fides tollitur directa vel indirecta duorum testium probatione glos. communiter recepta in dicta l. in exercendis. l. optimam. C. de contra. & comm. stipulat. dicta Regia lege 117. Sed si tractetur de instrumento publico, & eius directa reprobatione, existimant quidam lege Regia 115. titul. 18. part. 5. non aliter authoritatem instrumenti improbari, quàm si omnes testes instrumento adscripti aduersus id testificentur. imò ea constitutio quatuor exigit, vt per testes fides instrumenti directè improbetur. Primum, quòd tabellio alioqui nutantis sit fidei, quippe quæ ex fama dubia quoquo modo sit. Secundum, testes esse probos viros. Tertium, actum ipsum, cuius instrumentum meminit, non esse antiquum, sed paucis ante annis contigisse. Quartum, quòd omnes testes instrumento adscripti vnanimi & concordi testimonio aduersus instrumentum iurati testificentur, quæ ferè deducuntur à gl. & veterum opinionibus in d. c. tertio loco. sicuti diligenter tradit Henric. in d. c. cùm Ioannes. col. 2. & sequentib. nobis satis sit Regijs constitutionib. quibus vti tenemur, communes sententias quas præcipuè, & potissimum exposuimus, antiquatas, atque repulsas fuisse, quod discretus, prudens, & doctus iudex animaduertet.

ARGVMENT. CAP. XIIII.

Liberatione legata: an actione in rem conueniri ualeat legatarius.

SVMMARIVM.

- 1 Qui administratione præterita liberatur vel contractu, vel testamento, tenetur ad id, quod actione reali vendicari potest.
- 2 Liberatione legata à reddendis rationibus, & ab actione præteritæ administrationis, an censeantur reliqua remissa.
- 3 Quid operetur liberatio à reddendis rationibus, vel ab actione futuræ administrationis.
- 4 Inuentarij confectio potest à testatore tutori remitti, & ibi intellectus l. vlt. C. arbi. tut.
- 5 Aduersus tutorem non conficientem inuentarium iuratur in litem propter dolum præsumptum.
- 6 Expenditur locus insigniter vitiosus apud Bartolum in l. tutor qui repertorium. ff. de administratio. tuto. numero 21.

CAP. XIII.

CVM Mæuia tutori omninò liberationem legasset, respondit Iurisconsultus, tutorem conueniri posse à Mæuiæ hæredibus, vt pecuniam Mæuiæ restitueret. leg. Aurelius. §. Mæuia. ff. de liberatio. legat. ex cuius responso, glossa, Bartolus & Doctores adnotârunt, in generali liberatione, tutoribus, curatoribus, cæterisq́ue alienarum rerum administratoribus, legata non venire ea, quæ actione in rem vendicari possunt, quasi illa extranea sint à redditione rationum, quippe quæ in his, quæ expenduntur, versetur, idem probatur in leg. & vno. §. eius rei. ff. de acceptilat. quo in loco actionis in rem mentio fit in plenissima liberatione. Cautè igitur Accursius in dict. §. Mæuia. distinxit pecuniam, quæ ipsius Mæuiæ esset, & apud tutores mansisset, à pecunia, quæ Mæuiæ ratione administratæ tutelæ deberetur à tutoribus, quasi prior non obstante liberatione peti posset, posterior verò in liberationem venisset, quam glossam dixit singular. Bald. in leg. cum necessitate. C. de fideicommiss. & notab. Iason in princ. de actioni. numero 101. idem in l. sub prætextu. in 2. C. de transaction. colum. 2. Angelus consilio 185. in princip. & consilio 174. est & ad hoc text. insignis in l. Aurelio. §. 1. ff. de liberationi. legat. vbi liberatione in hunc modum legata, quæstionem curatoribus meis nemo faciet, rem enim ipse tractaui, respondit Modestinus: si quid dolo curatores fecerunt, aut si quæ res testatoris penes eos sunt, eo nomine conueniri eos posse. Hoc sanè responso satis expressum est, id quod gloss. Bartol. & cæteri colligunt ex dicto §. Mæuia. quorum opinionem frequentissimo omnium calculo receptam esse opinamur. & id apparet ex his, quæ hoc capite tradentur: est & ad hoc textus insignis in lege. creditor. §. Titia. ff. de liberation. legat.

Primò, deducitur ab his probatio eius, quod Bartol. docet in l. non solùm. §. vlti. ff. de liberat. legat. scribens, liberationem legatam depositario, vel commodatario ab actione depositi, vel commodati, siue ex causa depositi, aut commodati, minimè referri ad actionem in rem: hæc etenim sententia probatur in dicto §. Mæuia. & prætereà ratione satis valida, siquidem qui liberatur, ab obligatione liberari censetur: at cum actione in rem quis conuenitur, non vt obligatus, sed vt possessor in iudicium vocatur. l. officium. ff. de rei vendic. Nec liberatio comprehendit actionem, quæ possit contra quemlibet extraneum possidentem proponi, id est rei vendicationem, quamobrem Bart. opinio recepta est ferè omnium consensu: & præsertim ab Alex. consil. 46. nu. 4. lib. 1. & consi. 170. nume. 6. lib. 2. Lancelo. Decio in l. si fideiussor. col. 2. ff. de lega. 1. Iasone consil. 171. colum. 3. libr. 1. quod maximè notandum est.

Secundò, ab eadem ratione procedit, liberationem non tantùm in vltima voluntate legatam, sed & lege concessam, ad actionem realem minimè extendi. Nam si statuto aut lege viginti annorum præscriptione liberetur debitor, ea liberatio ab actione personali, non à reali concessa intelligitur, sicuti in specie adnotârunt Roma. consil. 201. Angel. & Iason in princ. Inst. de actioni. numer. 101. Felin. in cap. vltim. de præscript. col. 3. & Balbus in tract. de præscri. 2. par. 3. part. prin. quæst. 14. col. penul. quamuis Ludouic. Gomezi. in prin. de actioni. col. pen. probare voluerit, etiam in hac specie, liberationem dari ab actione reali.

Tertiò, hinc apparet, idem esse in liberatione per transactionem contingente, lite mota super actionibus personalibus, tutelæ, inquam, curæ, & similium, siquidem transactio hæc ad actionem realem nequaquam extenditur, quod prædicta ratione probatur, & authoritate gl. in l. sub prætextu. in 2. C. de transa. vbi post alios ita Iason col. 2. & Alciat. ad finem adnotârunt. Sed si actio realis esset deducta in iudicium, tunc liberatio transactione conuenta, & stabilita, ad actionem realem etiam pertineret: quod sensit gl. vlt. in dict. l. sub prætextu. ibidem communiter recepta.

Quartò, si diligenter consideremus rationem Iurisconsulti in d. §. Mæuia. idem erit respondendum, si liberatio ratione contractus & inter viuos fiat tutori, curatori, negociorum gestori, & œconomo: nam & si ita fiat, non continet actionem in rem, imò non obstante liberatione potest ea in iudicium deduci, quod in specie probat eleganter Soc. cons. 190. col. pen. & fi. sensit Bar. in l. non solùm. §. vlt. ff. de liber. legat.

Quintò, idem esse existimo, etiamsi liberatio fiat iuramento præstito, siquidem licet vel in vltima voluntate, vel in contractu liberatio iuramenti religione confirmetur, nihilominùs ex ea non censetur actio in rem sublata, nec remissa: iuramentum etenim non auget obligationem extrinsecus, sed ei intra suos limites manenti addit religionis vinculum, & robur, argum. l. Titius in fine. ff. ad Trebel. not. Bal. in l. si procurator. col. 3. ff. de condic. indeb. tex. celebris in l. vlt. C. de non num. pecu. quo manifestè probatur, iuramentum non supplêre defectum consensus. Cùm igitur in hac liberatione deficiat consensus remittendi actionem in rem, apparet, ex liberatione iurata minimè tolli ius petendi rem propriam reali actione.

Sextò, illud est considerandum, posse ita plenè liberationem vel in vltima voluntate, vel in contractu concedi, vt & actionem in rem contineat, eaq́ue remissa censeatur. si quis etenim alterum liberet ab omni eo, & toto, quod petere posset, vel irrita efficiat omnia iura aduersus alterum sibi competentia, etiam realis actio remissa videtur secundum Corne. consilio 29. libro 1. idem erit, si quis eum qui propriam rem administrauit liberet ab administratione, à lucris perceptis, & percipiendis, à principali & reliquorum solutione, ac restitutione: optimus textus in l. emptor. §. Lucius. ff. de pact. l. pluribus. ff. de acceptilat. notat eleganter Alex. consi. 47. lib. 1. num. 9.

Postremò, opportunè quæritur, liberatione legata, an & reliquorum remissio facta censeatur? & quid vbi quis liberatur expressim à reddendis rationibus, quod ferè idem est. nam in his speciebus, non videri reliquorum solutionem remissam esse, probat text. in l. si quis rationes. ff. de liberat. legat. si quis, inquit Vlpianus, rationes exigere vetetur, non impeditur reliqua exigere. ad idem tex. in l. Lucius. vbi hoc Bar. notat. ff. eod. titu. & in l. Aurelio. §. Caius. vbi Bar. item probatur in l. Aurelius. §. Titius. quo loco speciale est, vt legata patri liberatione ab actione tutelæ, & à reddendis rationibus, etiam & reliqua remissa censeantur, cuius responsi præter alios meminêre Bartol. in dicto §. Caius. numer. 7. Roma. singul. 110. Alciat. de præsumpti. reg. 1. c. 6. Ang. consi. 185. & 174. quod si in patre id est speciale, in extraneis secus erit, nam & hi reliqua soluere cogentur. optimus textus in l. creditor. §. Titia. ff. de liberatio. legat. ex quibus apparet, reliqua non videri remissa, quoties quis liberatur ab aliqua actione generali, nempe à tutela, cura, vel rerum administratione, aut à reddendis rationibus, sicuti expressim adseruit Bartolus in dicto §. Caius. numer. 7. notatur in l. quidam decedens. vbi Alberi. ff. de admi. tutor. Alex. consi. 45. in princ. libr. i. ex contrario patet, liberatione legata ab actione tutelæ, & reliqua remissa censeri, nec peti posse, cum reliqua debita sint, & actione personali exigantur, quæ tamen actio in liberationem venit. glo. in dicto §. Mæuia. quæ probatur ex his, quæ hoc capite tradidimus de actione in rem. quam ob rem simul expediam, an remitti possit redditio rationum administratoribus, & quid ea remissio operetur, aliquot propositis conclusionibus.

Prima conclusio, redditio rationum remitti potest ab administratione præterita. tex. glos. & ibi Doct. communi omnium consensu in l. cùm necessitatem. C. de fideicommiss. probatur idem varijs Iurisconsultorum authoritatibus, quarum modò mentionem fecimus, atque statim ampliùs agemus. Hæc verò remissio quamuis à reddendis rationibus liberet administratorem, tamen à solutione reliquorum eum minimè liberat. tex. in d. l. si quis rationes. & in d. §. Caius. vbi Bart. nume. 7. gloss. communiter recepta in d. §. Caius. tex. in l. creditor. §. inter cætera. ff. de liber. legat. & in l. si seruus vetitus. vbi Bar. ff. de leg. 1. sicut nec liberat ab actione reali quemadmodum satis iam probauimus.

Hoc ipsum verum est, etiamsi testator liberet tutorem, vel administratorem ab actione tutelæ vel administrationis: nam ea liberatio fieri censetur à reddendis rationibus, non à solutione reliquorum. text. argumento ab speciali in dict. l. Aurelius. §. Titius. & in l. Aurelio. §. Caius. eo. tit. vbi Bart. quem omnes sequuntur. 2. colu. idem tenet, tametsi dubitet, ac contrarium sentiat Alber. ibi. Attamen hæc conclusio non procedit, vbi liberatio ab actione tutelæ patri legata fuerit. tex. in d. §. Titius. idem si matri ob eandem affectionis rationem, secundum Gozadin. consi. 94. sensit Franciscus Cremensis inter Alexand. responsa consil. 62. nume. 7. & in specie Ioan. Crottus in l. nemo potest. ff. de leg 1. colu. 20. numer. 17. Sic & reliquorum remissio etiam facta censebitur, quoties testator hæredem grauauerit restituere tutori, vel administratori, quicquid ab eo ratione tutelæ exegerit, vel actionem ei remittere. text. in d. l. si quis rationes. ad finem. ex qua Bar. in d. §. Caius. nume. 7. discrimen constituet, liberauerit ne testator tutorem ab actione rutelæ, an iusserit, & mandauerit quod hæres eum liberet, siquidem priori casu non censentur reliqua remissa, posteriore verò & à reliquis liberatio fit. Quam distinctionem asserit communiter esse receptam Gozadin. d. consilio 94. numer. 17. not. Socin. consil. 101. lib. 2. versic. aliquando.

Sed ist hæc differentia iure non potest defendi. Nam aut testator de reliquis cogitauit, & tunc cessat ratio Bart. qui scribit, ex eo non censeri reliqua remissa fuisse, quòd testator de his non cogitauerit morbo impeditus, & ideò secundum eum, tunc reliqua censeri debent remissa, cum de his testator cogitauerit, nec differt liberatio legata in vltima voluntate ab ea, quæ inter viuos per hæredem fieri debet iussu testatoris, aut testator de reliquis non cogitauit, & ea non veniunt, nec venire possunt in liberationem ab hærede inter viuos iussu testantis concedendam, cùm testantis voluntas deficiat.

Prætereà sequeretur ex Bar. liberationem ab actione tutelæ legatam testamento condito ab eo, qui tunc sanæ mentis erat, nullaque ægritudine grauabatur, ad reliqua extendi, eorumque obligationem, & actionem remittere. quod Bar. proposita generali differentia negat.

Deinde liberatio facta ab hærede iussu testatoris non potest amplior esse ratione testamenti, quam fuerit testantis voluntas. argum. l. vxor. §. Agri plagam. ff. de leg. 3. fieri etenim debet iuxta mandatum testatoris, & eius testamentum, nec potest plura continere, quàm liberatio ab ipso testatore relicta, quibus sanè rationibus eleganter Angelus, Bartol. distinctionem falsam esse censet consilio 185. eandem reprobat Ioan. Crottus in dicta l. nemo potest. colum. 20. quibus adde Barthol. Socin. consil. 73. lib. 3. quem omninò legito, licet ab Angelo dissentiat. Curti. item iunior in leg. actione. vltima columna. de transactioni. refellit hanc Bartoli differentiam.

His accedit Quarta ratio aduersus Bartolum ex eo, quòd legata liberatione, tenetur hæres liberare legatarium. lege tertia. §. nunc de effectu. ff. de liberat. lega. & tamen liberatio ab hærede præstita reliqua etiam continet, vt fatetur Bartolus, igitur parum refert quod testator legauerit liberationem, vel iusserit hæredi, eam debitori præstare. nec quicquam hac in re iuuat Bartoli opinionem, aliud esse liberationem ab hærede concedi ex tacita testantis voluntate, quia liberationem legauit, aliud ex expressa, nempe cùm testator iusserit hæredi debitorem liberare: quia verè vtrunque fit propter voluntatem testantis, ni fallor, expressam, atque amplior esse videtur directa liberatio testatoris, & expressior, quàm ea, quæ à testante obliquè hæredi iniungitur.

Quintò, Bartol. opinatur, liberationem ab hærede præstitam, reliquorum remissionem comprehendere, quia inter viuos facta sit, & tamen ipse Bartolus ibi num. 6. fatetur, liberationem absque titulo & causa transactionis, inter viuos contingentem, ad reliqua non extendi, quia dolo vsum esse videtur eum, qui reliqua retinuit. l. Lucius. ff. de liberat. legat. & l. tres fratres. ff. de pact.

Ergò sibi non constat Bartoli sententia, quæ minimè probatur in d. lege, si quis rationes. quippe quæ non excludat alias legandi formulas, quibus reliqua censeantur remissa quamobrem etiamsi differentia Bartol. communiter recepta fuerit, ipse opinor, liberationem à reddendis rationibus legatam in testamento, vel ab hærede præstitam iussu testatoris, reliqua non continere, non enim agitur in hac liberatione de reliquorum remissione, nec de liberatione ab actione tutelæ, sed de non reddendis rationibus. textus est in dicta leg. si quis rationes. l. Lucius. leg. creditor. §. inter cætera. & §. Titia. ff. de liberat. legat. quod si liberatio ab actione tutelæ legata sit, aut ab hærede præstita, aliud forsan respondendum est, sicut & Alberi. censet in dict. l. si quis rationes. sentiens, tunc & reliqua remissa videri. Quid enim obsecro refert, remittat testator ipse tutori actionem, an iubeat hæredem eam remittere, & tamen posteriori casu reliqua censentur remissa. dicta l. si quis rationes, ad finem. Nec tunc oberit text. in d. l. Aurelio. § Caius. & in l. Aurelius. §. Mæuia. in his etenim responsis etiam liberatione legata, agitur aduersus tutorem ad res, quæ actione reali vendicari possunt, & ad pecunias non debitas, sed proprias illius, qui liberationem legauit, si quidem etiam reliquis remissis, hæ peti possent, cùm reliqua actione personali petantur, & ea sint, in quibus redditis rationibus manet tutor ipse debitor: qua ratione etiam si liberatio patri tutori legata fuerit iuxta text. in dicto §. Titius. opinor à patre posse ea peti, quæ actione reali possuntiure vendicari.

Sed opinioni huic, qua diximus, liberatione ab actione tutelæ legata, reliqua remissa censeri, obstat fortiter tex. à ratione speciali in dicto §. Titius. & ideo crediderim in hac difficili quæstione, liberatione legata ab actione tutelæ, iudicem varijs ex causis, ex qualitate disceptationis & personarum, ac præsumpta mente testantis, rem ipsam æstimaturum, vt licet indubio reliqua non iudicentur remissa, quandoque tamen & ab eis debitorem liberatum fuisse definiatur. text. & ibi gloss. in l. Aurelius. §. filias. ff. de liberat. lega. quoditidem apparebit ex verbis ipsius liberationis, quæ ita ampla & expressa esse possunt, vt his reliqua videantur esse remissa. Vnde si testator grauauerit hæredem, vt ratione tutelæ aduersus tutorem non agat, reliquorum liberatio fit: ex dicta l. si quis rationes. licet Bartol. contrarium opinetur in dicto §. Caius. numer. 7. motus iurisconsulti responso in l. non solum. in 2. §. penultim. vbi non agitur de reliquorum solutione, sed de dolo per tutorem commisso, qui minimè, dictis verbis legata liberatione, censetur remissus, quod apertius probabitur in sequentium assertionum examinatione.

Secunda conclusio. Quoties à reddendis rationibus administrationis futuræ quis liberatur, nihilominus rationes reddere, & reliqua soluere tenebitur, quamuis liber sit ab exactissima, anxia, & stricta rationum redditione. textus, vbi gloss. & Doctor. in l. quidam decedens. ff. de administra. tut. Bartol. in d. §. Caius. numer. 8. Salic. in dicta l. cum necessitatem. C. de fideicom. Angel. consil. 185. Socin. consi. 201. col. 2. quorum opinio Communis est, quemadmodum constabit ex his, quæ statim explicabuntur, & in specie asserunt Ioan. Arelat. vlt. responso de secundis nup. n. 13. & Aymon cons. 193. n. 9. post. Dec.

Imò & hæc opinio Communis vera est, etiam si liberatio legata fuerit vtcunque, vel ab hærede præstita ex testamento, quod prædicti Doctores probant & fatentur, quibus accessêre Paul. Castren. consi. 86. vltimo dubio lib. 1. & consil. 63. & 446. libro 2. Iason in d. l. cùm necessitatem. Idem erit vbi testator non tantùm tutorem liberauerit ab actione administrationis tutelæ futuræ, sed & testamento scripserit, se tutori legare omne id, in quo contigerit condemnari ratione administrationis: tunc etenim si quid negligenter admiserit leui culpa, id in legatum veniet, non autem si quid dolo fecerit, nec restitutio reliquorum: alioqui liberatio legata præberet ansam delinquendi, contra iurisconsulti responsum in l. conuenire. ff. de pact. dot. & dolus futurus censeretur remissus, quod iure improbatur ex l. si vnus. §. illud. ff. de pact. vbi gloss. atque ita responderunt Salicet. Corne. & Iason in dicta l. cùm necessitatem. idem in l. actione ad fin. C. de transact. Segura in l. si ex legati causa. num. 27. ff. de verb. oblig. Alex. consi. 74. lib. 7. Feli. in c. si diligenti. nu. 26. de foro compet. Angel. consi. 175. gloss. celebris. in d. l. quidam decedens. verb. senserit. Franc. Cremensis. inter Alexan. responsa consi. 62. libro 4. nu. 3. Ananias consi. 80. & inibi Bologninus, fatentur hanc esse Communem opinionem Deci. consi. 178. nu. 3. & consil. 192. num. 4. idem in dict. l. actione. nu. 11. Ioan. Crot. in l. nemo potest. ff. de leg. 1. col. 20. Ferdi. Loazes de noua conuers. paga. col. 28. & Bart. Soci. consi. 73 lib. 3. colum. 8. Gualdensis de arte test. titu. de tutore. c. 2. Curt. Senior idem tradit consi. 66. 2. dubio. ex quibus deducitur, etiam expressim dolum futuræ administrationis remitti non posse, quod in specie adnotauit Bartol. in dicto §. Caius. num. 8. cui omnes consentire videntur, per tex. in dicto §. illud.

Eadem ferè ratione quibusdam visum est, etiamsi à testatore sit tutori remissa confectio inuentarij, & ea remitti possit. l. vlt. C. arbit. tut. posse nihilominus tutorem cogi ad eius confectionem, si visum fuerit iudici id expedire rerum administrationi. ex l. vtilitatem. vbi Barto. ff. de confirmat. tut. Angel. consi. 144. ad finem. Ias. in dicta l. cùm necessitatem. Guido Papæ deci. 352. Bart. communiter receptus in l. nemo potest. nu. 12. ff. de legat. 1. vbi post alios Ioan. Crott. colum. 19. idem Bar. in l. tutor, qui repertorium. numero 18. ff. de administ. tut. Aymon in consi. 193. num. 10. Segura in l. si ex legati causa. nume. 21. & sequen. ff. de verb. oblig. Aretin. consi. 22. colum. 2. Deci. consil. 349. numero 5. Ferdi. Ilerdensis in leg. filius familiâs. §. diui. ff. de leg. 1. numero 71. Gualdensis de arte testandi rubri. de tutore cap. 3. quin & remissio ista conficiendi inuentarium non præiudicat legitimæ portioni debitæ ipsius minoribus ex bonis testantis, nec quo ad eam tenet, sicuti probat Ferdinandus Ilerdensis episcopus in dicto §. diui. num. 71. & ita aperti iuris esse videtur.

Cæterùm aduersus communem sententiam, censeri reliqua remissa, & dolum futurum, si testator tutori legauerit omne id, in quo damnatus fuerit ratione ad ministrationis, tenent Dynus in dicta l. si quis rationes. Et ibi Raynerius Foroliuiensis. Angel. consilio 185. ad finem. Corne. consilio 313. libro primo. Francisc. de Pepis inter Socini responsa consilio 282. libro 2. col. 6. Crottus in dicta l. nemo potest. column. 20. Gozadi. consilio. 47. numero 15. & consil. 94. colum. 2. n. 10. ex tex. in dicta l. si quis rationes. qui tamen est intelligendus vbi tractatur de administratione pręterita, non de futura, iuxta gl. ibi Bartol. in d. c. Caius. quibus maturè præuisis, vt dubitationem istam absoluamus, aliquot esse adnotanda existimo.

Primum, nunquam dolum verum remissum censeri, nisi express im, vel satis vrgentibus clausulis remittatur, aut saltem ex certa remittentis scientia eum remissum esse constet. text. in l. non solum. in 2. §. penultim. ff. de liber. leg. l. tres fratres. ff. de pact. l. Pomponius scribit. ff. de negot. gestis. l. creditor. §. Lucius. ff. mandat. l. actione. C. de transact. quod apud me verissimum est. Et in specie probat Curtius Iunior. in d. l. actione. col. penul.

Secundum, etiam si gloss. communiter recepta in dicta l. actione. vt inibi Doct. fatentur. & Soci. consilio 73. libro tertio. colum. 1. scripserit, remissa actione, generali verborum formula, dolum commissum in præterita administratione remissum censeri, saltem vbi ex eo dolo nullum adest, nec superest administratori lucrum. Bart. in dicto §. Caius. num. 6. Socin. post alios in dicto consi. 73. colum. 2. mihi potius placet, nec tunc verum dolum remitti, tametsi præsumptus dolus remissus videri possit ex his, quæ statim dicentur.

Tertium, non idem est, tutorem, curatorémue dolum verè commisisse, & reliquorum debitorem esse, siquidem contingere potest, reliqua deberi ab eo, qui bona fide rem gesserit, quod asserunt & probant Corne. consil. 313. columna vltima lib. 1. & Franc. de Pepis inter Socini responsa consilio 282. columna 6. lib. 2. licet qui reliqua non restituit, dolum præsumatur commisisse. l. 1. C. de in lit. iur. Authen. contra qui propriam. C. de non nume. pecu. & l. qui restituere, & l. vl. ff. de rei vend. cum alijs.

Quartum, licet dolus & verus, & præsumptus tacitè, ac expressim circa præteritam administrationem remitti possit, dolus tamen verus ratione futuræ administrationis nullo pacto remitti poterit. l. si vnus. §. illud. ff. de pact. quod probatur ex communi omnium sententia, cuius modò mentionem fecimus. versi. imò & hæc.

Quintum, dolus præsumptus etiam quo ad futuram administrationem remitti iure potest. l. 1. & ibi expressim Bald. C. de vsufr. in fine. Anto. in capitul. fraternitatis. columna 9. versi. 4. fallit. de testib. Ias. in d. §. illud. Feli. in c. si diligenti. nu. 31. de foro comp. & constat planè, si consideremus opinionem illam, & Cæsaream decisionem, qua permissum est testatori, confectionem inuentarij tutoribus remittere. l. vlt. C. arbitr. tut. l. cùm tale. §. 1. vbi Paul. ff. de condit. & demonstr.

Sextum, & illud ex præmissis deducitur, faciliùs censeri remissum dolum præsumptum, & reliquorum solutionem, quoties agitur de præterita administratione, quàm vbi de futura tractatur, ne occasio delinquendi præstetur. hoc constat ex versic. sequenti, & ex præcedenti conclusione ad finem.

Septimò, erit considerandum, sententiam Dyni in dicta l. si quis rationes. admitti posse quò ad reliquorum remissionem administrationis futuræ, si tutor factus non sit ex eis locupletior secundum Ful. consi. 25. col. 2. Deci cons. 178. 2. col. & consi. 192. nu. 4. Aymo. consi. 193. n. 9. Gozadi. consi. 94. nu. 12. Cremens. inter consilia Alexand. dicto consil. 62. numero 7. sensit Francisc. de Pepis dicto consilio 282. Deci. & Curti. Iunior in dicta l. actione. ad finem. ex quibus idem erit, quòd ad culpam etiam latam in omittendo contingentem, & quò ad dolum præsumptum, & tandem quò ad ea, quæ potuissent à testatore remitti: nam si legatum ita conceptum fuerit, quemadmodum Dynus, Angelus & sequaces explicant, censentur remissa ea, quæ à tutore ratione doli præsumpti, & culpæ etiam latæ omissionis causa commissæ, exigi poterant, modò factus non fuerit locupletior, quod in specie Fulgo. respondit, cui cæteri adsentiuntur. Quamuis Corneus in dicto consil. 113. col. vltima. libro 1. existimet, prædictum legatum quò ad expressam, vel tacitam reliquorum remissionem omnino valere, etiam si ex reliquis tutor locupletior fiat.

Octauò, deducitur ex his, etiam si expressim tutori futuro legetur id, in quo damnatus fuerit causa doli administratione tutelæ commissi, nihilominus aduersus ipsum ob dolum verum agi posse, licet factus non fuerit tutor locupletior: id etenim probant omnes hi, qui aduersus Dynum communem opinionem sequuntur, & prætereà Corne. d. consil. 113. column. penult. cui falsò à quibusdam contrarium adscribitur: receptum tamen est, oportere dolum probari ab his, qui tutorem ea ex causa in iudicium vocauerint. l. quoties. §. qui dolo. ff. de probatio.

Vltimò, omittendum non est, ab opinione Dyni ea ex parte, qua vera est, & sanè iure probari potest, colligi satis apertè, id legatum tutori prodesse, si apud iudicem conueniatur ex eo, quod repertorium facere omiserit, erit etenim ob id legatum ab ea actione absoluendus, vt eleganter Fulgo. Deci. Gozadinus & Aymon in prędictis responsis scripsêre. potuit siquidem confectio inuentarij à testatore remitti. l. vltim. C. arb. tut. cùm alioqui contra tutorem, qui repertorium conficere omiserit, in litem iuretur. l. tutor. qui repertorium. ff. de administrat. tutor. non tamen contra tutoris hæredem. l. alio. c. de in litem iura. l. 6. titulo 11. parte 3. quasi illa præsumptio doli, quæ non confecto inuentario adest contra tutorem, minimè admittatur aduersus ipsius tutoris hæredem. idem probatur in l. 2. & in l. vltima. C. de in lit. iur. Vnde licet controuersum sit, an ob dolum verum lite nondum à defuncto contestata, iuretur in litem contra hæredem. Bar. cui frequentissimo omnium consensu suffragatum est in l. in actionib. ff. de in litem iuran. definiente, etiam tunc minimè aduersus hæredem iurari, Curtio Iuniore nu. 34. inibi refragante, authoritate eiusdem Bar. in l. 1. C. de in lit. iur. ab omnibus tamen receptum est, ob dolum præsumptum, lite nondum contestata mortuo reo, aduersus eius hæredem in litem iurandum non esse: dolus autem tutoris non conficientis inuentarium, præsumptus est, non verus, sicuti ex præmissis, præsertim ex l. vlti. C. arb. tut. deducitur, notant in specie Dynus, Alberi. Bar. nu. 20. & Cuma. in d. l. tutor qui repertorium. in princ. idem Bar. in d. l. 1.

Hinc profectò manifestè constat, non solùm ob dolum verum, sed & ob præsumptum in litem iurari, quod probatur: nam aduersum tutorem non conficientem inuentarium iuratur in litem propter dolum præsumptum, dicta l. tutor qui repertorium ex communi omnium interpretatione: idem adnotârunt Curtius Iunior in dicta l. in actionibus. numer. 28. & ibi Duarenus nu. 35. Tiraquellus in l. si vnquam. C. de reuocand. dona. verb. donatione largitus. num. 134. & licet Corneus consilio 81. columna tertia. versi. imò. lib. 4. Deci. in d. l. in actionib. nume. 28. & Cate. Cotta. dictione, iuramentum in litem. contrarium probare conentur, asseuerantes, ob dolum præsumptum in litem non iurari, quasi speciale sit, quòd ob eum iuretur in actione tutelæ, in qua & ob latam culpam iuratur in litem. l. 2. C. de in lit. iur. opinor tamen & veriorem & magis receptam esse priorem sententiam, quam generaliter Bart. nu. 21. & Cuman. in dicta l. tutor qui repertorium. Curtius Iunior, Duarenus & Tiraquellus in præcitatis locis veram esse censent, miraberis forsan, lector candide, cur hanc opinionem Bar. ipse tribuerim & adscripserim: cùm in contrarium Bar. locum adduxerit Cate. Cotta, nec temerè: hæc enim sunt Bar. verba. Nota, quod licet propter dolum solum iuretur in litem, & non propter latam culpam vt in l. in actionibus. supra de in lit. iur. tamen intelligitur pro dolo vero, non pro dolo præsumpto: vt hîc. qui quidem locus vitio codicis interuersus fefellit virum alioqui diligentissimum, cùm ita legendus sit: Nota, quod licet propter dolum solùm iuretur in litem, & non propter latam culpam vt in l. in actionibus. suprà de in lit. iur. tamen intelligitur pro dolo vero, vel pro dolo præsumpto: vt hîc. Hactenus Bart. à quo, si diligenter eius sensum expendisset Catelli. Cotta. non deduxisset propriam Cornei & aliorum sententiam. Hunc codicis errorem deprehendimus ex Cuma. qui ita Bar. adnotationem refert in dicta l. tutor. nu. 2. & Soci. consi. 213. col. 3. lib. 2. ipsam Bar. sententiam sequutus. Idem euidenter apparet. Nam cùm Bar. nu. 20. scripserit, dolum præsumi à iurisconsulto contra tutorem non conficientem inuentarium, tandem num. 20. ab eodem irisconsulti responso inconcinnè & perperàm adnotasset, non posse ob dolum præsumptum iurari in litem: siquidem expressum inibi sit, aduersus tutorem deferri iuramentum in litem ex eo, quod omiserit repertorium conficere.

His adde Bald. in capi. 1. §. vasallus. si de feudo fuerit contr. inter dom. & agna. vas. vbi dicit notab. tex. in dicta l. alio. C. de in lit. iur. & Socin. consi. 213. libro 2. nume. 3. Chassan. in consuetud. Bur. rubr. 6. §. 6. versicu. istud inuentarium. Matth. Afflict. decisi. 169. Soci. Iuniorem consilio 148. & Catelli. Cottam, dictione iuramentum in litem. Paul. Castrens. & Iason numero 5. l. si per alium. §. hoc iudicium. ff. ne quis eum, qui in ius vocat. &c.

ARGVMENT. CAP. XV.

An successor uniuersalis, uel singularis teneatur stare locationi?

SVMMARIVM.

- 1 Succeßor singularis tenetur stare colonis & inquilinis quoties eorum ius exceptum fuerit in contractu donationis, vel venditionis.
- 2 Conductio ad longum tempus transit in successorem etiam singularem.
- 3 Quoties in locatione & conductione adest hypotheca, non potest colonus expelli à successore singulari.
- 4 Duo intellectus ad leg. Aedem. C. locati.
- 5 Vxor quo pacto teneatur stare locationi rerum dotalium factæ per maritum, & quid è contrario?
- 6 Prælatus succedens alteri, an teneatur stare locationi factæ per præceßorem? Quod inibilatè traditur.

CAPVT XV.

IVRE Cæsarum statutum est, vniuersalem successorem non posse à contractu locationis à præcessore stabilito resilire: nam & ei stare tenetur. l. viam veritatis. C. locat. Regia l. 2. titu. 8. parte 5. §. vltimo Inst. de locat. l. sed addes. §. pe. l. cum in plures. ver. hęredem. ff. locati. Non idem est in successore singulari, is etenim conductorem expellere potest. l. emptorem. C. de loc. l. qui fund. ff. eod. ti. Reg. l. 19. tit. 8. parte 5. quod verum est, nisi habitatio à venditore recepta sit habitatorib. tex. in d. l. emptorem. 2. resp. Siquidem tunc expelli non possunt habitatores, modò mercede constituta non gratis habitent. tex. in l. si mercedem. §. vl. ff. de act. empt. quem scribit sing. esse Lud. Ro. sing. 27. Ex quo patet, excepta à venditore habitantib. habitatione expelli posse ab emptore eos, qui gratis habitant, quasi venditor eos exceperit habitatores, qui iure locationis & conductionis poterant aduersus ipsum agere de euictione. Quò fit, vt si quis donationis causa habitaret, & agere de euictione posset, is in exceptionem veniat, gloss. communiter recepta præsertim à Paulo Castr. in d. §. vlt. agit autem de euictione donatarius aduersus donatorem, quoties donatio non incepit à traditione, sed à promissione de donando, vel est euictio promissa. glo. ab omnib. probata in l. 2. C. de euict. vbi Sal. glo. in l. Aristo. ff. de dona. §. vlt. vbi Barto. & Imol. Paul. Castrens. in l. si à substituto. §. 1. ff. de leg. 1. col. 2. Deci. consil. 492. Ias. in §. fuerat. de actioni. n. 35. Bald. in Auth. ex testamento. 3 col. c. de colla. Ludo. Gozadi. consi. 60. col. 2. Paul. Cast. in l. si rem meam. ff. de solu.

Secundò, etiam successor singularis non poterit expellere colonum, nec inquilinum, si res conducta fuerit ad longum tempus. text. in l. prima. §. quod autem. ff. de superficie. gloss. quam inibi Docto. sequuntur in dicta l. emptorem. Guido Papæ quæstio. 480. Aufreri. decisione Tholosana 420. Rota antiqua. 861. Et licet in dicta l. prima. §. quod autem. de locatione ad vitam tractetur, & hæc ipsa opinio probetur in dicta l. decimanona. titulo octauo. parte quinta. qua in vltima parte decisum est, colonum, seu inquilinum ad vitam, vel perpetuum, non posse à successore singulari expelli: idem quo ad exemplum huius secundæ conclusionis erit in locatione facta, & ad decennium conuenta. argument. l. vltim. C. de præscript. longi temporis. & l. vltim. ff. si ager vect. quo in loco Accursius hanc locationem ad decennium, perpetuæ locationi similem facit. Et tamen in perpetua locatione expressa est Regia constitutio, atque ita in specie notat Bartolus in dicta l. qui fundum. ff. locati. idem Bartol. in dict. §. quod autem in prima Alexand. in l. si filio. §. si vir. nu. 2. ff. sol. matr.

Tertiò, à successore etiam singulari expelli non potest colonus, nec inquilinus, qui rem ipsam vel omnia locantis bona hypothecæ subiecta habet pro obseruatione contractus: ita quidem visum est Barto. Bald. & Salycet. in dicta l. emptorem. idem Bartol. in dicta l. 1. §. quod autem. idem Barto. in l. qui fundum. ff. locat. Bar. Pau. Imola & Alexander in l. si filio. §. si vir. ff. solut. matrim. Paul. in l. si merces. §. qui fundum. ff. locat. Rota antiqua 861. Guido. dicta quæst. 480. Aufreri. dicta decisio. 420. Abb. colum. penult. Anani. numero 9. in cap. querelam. ne prælat. vices suas. Imol. Areti. & Alexand. in l. qui absenti. §. 1. ff. de acquir. hær. sentit gl. in l. nihil. §. vlt. ff. de lega. 1. quorum opinio processit ab authoritate iurisconsulti in l. si creditor. §. vltimo. ff. de distract. pigno. Quæritur, inquit iurisconsultus, si pactum sit à creditore, ne liceat debitori hypothecam vendere, vel pignus, quid iuris sit? & an pactio nulla sit talis, quasi contra ius sit posita, ideoq́ue venire possit. Et certum est, nullam esse venditionem, vt pactionistetur. Cui responso conuenit expressim Regia lex vltim. ti. 5. par. 5. ex quibus dubium est, sitne necessaria pactio de non alienando rem locatam, vt locus sit huic Doctor. sententiæ: item an requiratur hypotheca specialis, an sufficiat generalis? in quo tria esse prænotanda existimo.

Primum, hypothecam, siue specialem, siue generalem, etiam absque prohibitione alienationis, omnino sufficere, vt colonus, vel inquilinus iure hypothecæ possit rem ipsam detinere, & se ab expulsione tutari, donec à successore singulari ei soluatur interesse, quod præmittunt & fatentur præfati Doctores: ex quibus constat, saltem quo ad hunc effectum, non requiri specialem hypothecam, & idem probant Paul. Castr. in d. l. nihil. §. vltim. Angel. consi. 245. nume. 6. Corn. consi. 6. lib. 4. & Ferdi. Loazes in l. filiusfamiliâs. §. diui. numero. 441. ff. de lega. 1. dicens hanc opinionem Communem esse. idem tradit & notat Carol. Molinæ. in consuetu. Parisiens. titul. 1. §. 30. quæstione 23. Deduciturq́ue à Bartolo in dicta l. emptorem & in dicta l. qui fundum. cui cæteri accessêre, quamobrem quod tradidêre Iason in dicto §. diui. prima lectio. num. 92. & Xuares in repet. l. Regiæ post l. post rem. ff. de re iudica. §. ibi: que las complades. columna 6. hoc ipsum asserentes in speciali hypotheca, ita intelligendum est, vtidem sit in generali argumen. l. generaliter. ff. qui potio. in pigno. hab. l. si is qui. ff. de iure fisci. Alexand. in consilio 118. libro 5. nume. 20. Antonius Fanensis de pignorib. primo membro 2. parte. numero 6. asseuerans, hanc esse Communem sententiam: nec enim negari vllo pacto poterit, colonum ex hac hypotheca, etiam generali habere ius retinendi rem ipsam pro damnis, & interesse dicti §. quod autem. Bartol. in l. si non sortem. §. si centum. ff. de condictione indebit. Et quamuis Alexander in dicta l. qui absenti. §. 1. numero sexto. iuxta literam teneat hanc hypothecam absque prohibitione alienationis, non habere hunc effectum, vt res possit à colono retineri, donec ab emptore & singulari successore soluatur interesse: ego existimo manifestum esse Codicis vitium, & erratum esse sat euidens, cùm Alexander Bart in d. l. emptorem. referat & sequatur.

Secundum hinc deducitur, scilicet hypothecam etiam specialem rei locatæ absque pactione de non alienanda ipsa re, non habere hanc vim, vt præcisè alienatio non teneat, & cogatur emptor stare locationi. Siquidem hypotheca ius hoc non habet, imò dissoluitur hypotheca eo ipso, quod à possessore, vel secundo successore, primo interesse soluitur. l. Paulus. aliâs Sempronius. §. qui pignoris. ff. quibus modis pign. vel hypothe. soluat. l. cùm seruus. ff. de distract. pigno. sic sanè censet Bart. in d. l. emptorem. & in d. l. qui fundum. & ibi Sal. idem Bar. & Imol. in l. vectigalia. ff. de publ. Sali. in l. mancipia. C. de reb. alien. non alienan. Alexand. post Paul. & Roma. ibi in dicto §. si vir in quinquennium. n. 4. Iason in dicto §. diui. num. 92. prima lectio. Xuarez dicta col. 6. Anani. in d. c. querelam. numer. 9. Bald. col. 2. & ibi Salic. apertiùs in dicta l. emptorem. quorum sententiam sequuntur eam dicentes communem esse Anton. Fanens. num. 7. Carolus Molinæ. & Ferdinandus Loazes in præcitatis locis. tametsi Cuman. in d. §. si vir in quinquennium. & Barthol. Soci. consi. 90. libr. 4. nitantur probare in hac specie, successorem singularem præcisè cogendum esse stare locationi & colono: nec satis esse, quòd is velit soluere interesse, quod admitti poterit forsan, vbi pactio fuerit iuramenti religione communita: sicuti Socin. ipse sensit, & probat Antoni. Fanen sis in dicto membro 1. nu. 9. idem notat Boêrius decis. 182. nu. 51. Adhuc tamen dubia est Socin. opinio, cùm hîc non tractetur de vinculo iuramenti respectu iurantis, vel eius vniuersalis successoris, qui conuentioni tenentur stare.

Vltimò est ad hæc considerandum, pactione inita, qua vetitus sit locator rem ipsam alienare, & adiecta ipsius speciali hypotheca, emptorem eiusdem rei præcisè cogendum esse stare locationi, nec tamen sufficit ad hoc generalis hypotheca. textus in dicta l. si creditor. §. vltim. quem ita in hac quæstione interpretantur Bartol. Bald. Imol. num. 8. Areti. 9. Iason 32. in l. si ita quis. §. ea lege. ff. de verb. obl. Bart. Roma. & Imol. in d. l. qui absenti. §. 1. Alexan. in dicto §. si vir. num. quarto. Iason in l quoties. C. de rei vend. nu. 28. quorum sententia frequentiori calculo, vt communis recepta est, secundum Ferdinan dum Loazes in dicto §. diui. numero 441. & Antoni. de Fano dicto membro primo. numero quinto. licet Paul. Castre. in dicto §. ea lege. & Ioan. Crottus in dicto §. diui. col. 27. Alexand. consilio 59. libro 5. numero 6. Corne. consilio 321. libro 4. teneant, responsum iurisconsulti in dicta l. creditor. §. vltimo. procedere & obtinere, etiam præmissa generali hypotheca. Horum sanè decisio fortassis admitti poterit, quando promissio seu pactio fit generaliter, prohibens alienationem omnium bonorum, & cuius libet eorum partis, adiecta omnium item bonorum hypotheca, quod respondet Alexan. in dicto consil. 59. libro 5.

Hinc infertur intellectus ad tex. in l. ædem. C. locati. & l. 6. titul. 8. parte 5. quibus cautum est, posse inquilinum à domo conducta expelli ante finitam locationem, si dominus eam proprijs vsibus necessariam esse probauerit. idem probatur in capitu. propter. §. verum. de locato. Nam id admittendum non est, quoties pro obseruatione & exequutione contractus inquilinus obligatam, & hypothecæ subiectam habet ipsam domum specialiter, vel generaliter secundum Cuma. colum. vltima. & Alexan. colum. 2. in d. §. si vir in quinquennium. Carol. Molinæ. in d. quæstione 23. numero 94 & Arnoldum Ferronum in consuet. Burdigalensibus, titul. 3. §. 2. quibus ipse non assentior, quippe qui videam, ex ea hypotheca nihil aliud posse deduci, quàm ipsius contractus & obligationis maiorem vim & tutissimam firmitatem: posseq́ue rem ipsam iure pignoris pro tutela contractus detineri, & tamen ipse dominus, qui stare omnino tenetur alioqui locationi, ex iuris permissione potest domum locatam ad propriam habitationem petere expulso inquilino, si ea indigeat, nec ea necessitas tempore locationis aderat. dicta l. ædem. & dicto §. verum. igitur hæc facultas non tollitur per hypothecam, cùm ea à iure ex natura contractus locationis vtcunque firmissimi tacitè sit concessa. verum est, quod Cumanus, Alexander & Carolus opinionem istam tradidêre in ea specie, quando locator post locationem rem alteri donauerit: nam tunc existimant, donatarium non posse expellere conductorem, etiam si re ipsa indigeat ad proprium vsum: si tamen stare locationi teneatur, quod defendi potest, & prætereà, licet Alexan. scribat secùs esse in emptore, mihi idem in quocunque singulari successore videtur, vt tandem si is stare teneatur locationi propter hypothecam, vel ius in re competens conductori, non possit eum expellere, etiam si re indigeat ad propriam habitationem. Hoc probatur, quia inquilinus propter casum contingentem post contractum, à domino, qui cum eo contraxit, expelli potest, non ab alio. dicta l. ædem. nisi sit eiusdem domini successor vniuersalis, qui eius personam repræsentet. his etenim leges contractibus adscriptæ, vel à iure subintellectę, non alijs competunt. At singularis successor, quoties stare tenetur locationi, non repræsentat ipsum locatorem, sed ad id tenetur, vel quia contractus ab ipso conuentus non tenet in præiudicium locationis, vel ratione pignoris & hypothecæ, & ideò iniuria grauis fieret conductori, si expelli possit à quocunque successore singulari, sicut ab ipso locatore, propter proprium, & ei necessarium rei locatæ vsum, essetq́ue locus mille fraudibus, quibus obuiandum est. Plerunque etenim singulares successores indigent rebus ipsis, quas emunt, quibus locatores ipsi toto locationis tempore non indigerent: quamobrem in hac dubitatione distinguendum esse arbitror inter ipsum locatorem, & eius singularem successorem, vt ipsi locatori competat ob proprium & necessarium vsum ius expellendi conductorem, ex l. ædem. etiam si conductor rem ipsam habeat speciali hypotheca obligatam, nec opinor Cuman. & Alex. aliud voluisse, licet Ferronus ex eis id deduxerit.

Ex quo mihi dubia videtur sententia Angeli in dicta l. ædem. vbi asseuerat, non posselocatorem inquilinum expellere, etiam si ob nouam & contingentem necessitatem re ipsa indigeat, si in instrumento locationis nominatim expressum sit de non expellendo locatore pendente tempore conductionis, cùm ex his verbis videatur recessum à natura locationis, vt aliquid operentur ea verba adiecta, de non expellendo conductorem. l. quæro. §. inter locatorem. ff. locati. Angel. subscripsit Dec. consilio 292. & consi. 667. columna 2. quod mihi non probatur iure, quia ea verba, ne expellantur conductores ante tempus, insunt ex natura contractus, etiam si expressa non sunt, & ideò apposita, non debent ad casus singulares, & in specie à lege decisos, exceptosq́ue deduci, & nec extendi: qua ratione Salmanticæ cum anno quadragesimosexto interpretarer publicè Paragraphum, verum cap. propter. de locat. Angeli opinionem improbaui, ac demùm posteà comperi, eam reprobari ab Arnoldo Ferrono in consuetud. Burdeg. dicto titulo 3. §. 2. non obstat textus in dicta l. quæro. imò poterit aduersus Angelum induci ex his, quæ ad eius interpretationem ipse adnotaui in Rubri. de testamentis. secunda parte. numero 11. & sequentibus. nec conuenit in praxi hanc opinionem admitti, cùm ex ea omnino & passim tolleretur dictæ l. ædem. singularis & æquissima decisio.

Quartò, quæritur principaliter de vxore, an ea teneatur stare locationi contractæ per maritum, dum is res dotales administrabat? cui quidem quæstioni respondet Paulus libro 7. ad Sabinum in l. si filio familiâs. §. vltimo. §. soluto matrimonio. Si vir, inquit, in quinquennium locauerit fundum, & post primum fortè annum diuortium interuenerit, Sabinus ait, non aliâs fundum mulieri reddi oportere, quàm cauerit, si quid præter vnius anni locationem maritus damnatus sit, id se præstituram esse. Sed & mulieri cauendum, quidquid præter primum annum ex locatione vir consequutus fuerit, se ei restituturum. Hactenus iurisconsultus, ex quo Bartolus collegit, vxorem non teneri præcisè stare colono apposito per maritum tempore, quo is erat dominus dotis, postquam ipsa vxor matrimoniò soluto ius pristinum recuperauerit: & licet ipsa teneatur cauere marito de indemnitate, ne ipse damnum consequatur ex his, quę matrimonio constante, vt legitimus administrator gessit: colono tamen non datur exceptio, nec retentio, secundum eundem Bartolum, cui accedunt Imola, Cumanus, Romanus & Paul. ibi Alberic. in l. diuortio. in princ. numero 11. ff. soluto matrimonio. Campegius de dote, secunda parte, quæstio. 23. Aufreri. in decisio. Tholosana 420. Cynus & Salyc. in l. emptorem. C. locati. quorum opinio probatur ab Accursio in l. 2. §. vltimo. ff. de dote prælega. & est communis vti fatetur Carol. Molinæ. in consuetud. Paris. §. 30. quæstio. 22. contraria tamen placuit Angelo in dicta l. emptorem. Bald. & Angel. in dicto §. si vir in quinquennium. Bal. in l. 1. penultim. columna. C. de iure fisc. libro decimo. & Ananiæ in c. vlt. num. 9. ne præ. vic. suas. ea ratione, quia maritus res dotales locauit, vt legitimus administrator rerum & vxoris, quæ posteà matrimonio soluto succedit titulo singulari, ad exemplum tutoris, qui durante tutela locat res minoris, & minor finita tutela tenetur stare præcisè locationi. l. si tutelæ. ff. de administra. tutor. igitur tenebitur vxor præcisè stare locationi, & colono apposito per maritum. Huic rationi responderi poterit, non idem esse in marito, quod in tutore: siquidem tutor res minoris locat, vt legitimus administrator nomine minoris pupilli, non nomine proprio: at maritus etsi sit administrator rerum dotalium & vxoris, tamen nomine proprio vti dominus dotis matrimonio constante locat: & ideo vxor non tenebitur præcisè stare locationi, quæ non fiat eius nomine facta, atque ita Communis opinio iure defendi potest. Sed nihilominùs non omnino reprobanda est opinio Alexan. in dicto §. si vir. colum. 1. scribentis, vxorem præcisè cogendam fore stare locationi mariti, vbi ea locatio facta fuerit per maritum ad modicum tempus, nempe ad annum, quasi id æquitati conueniat, cùm ea locatio rectè, ac bona fide facta sit. eandem sententiam non citato Alexandro sequitur Carolus Molinæus in dicta quæstione 22 numer. 92. quibus adstipulatur, quod statim adducemus in locatione rerum ecclesiæ facta per prælatum.

Quid autemè contrario dicendum erit, vtrum maritus teneatur stare locationi factæ per vxorem, aut socerum, ante dotis constitutionem? Et gl. in verbo, sequantur. in l. diuortio. in princ. ff. solu. matrim. sentit, maritum teneri stare locationi, sicut & vxor. quod refragatur iuri ex ea ratione, qua constat, successorem voluntarium singularem posse à locatione resilire. dicta leg. emptorem. ergò cùm maritus sit voluntarius, & singularis successor, poterit colonum expellere secundum Romanum in dict. l. si filio. §. si vir. num. 26. cuius opinio iure verior est, vti existimant, & probant Alexan. nu. 38. & Claudi. nu. 35. in d. l. diuortio. ipsi tamen post Cuma. Imol. & Areti. ibi Campe. de dote 2. part. q. 23. opinionem glo. admittunt eo casu, quo maritus paciscens dotem sciuerit rem sibi promissam dotis titulo, locatam esse, siquidem consentire locationi visus est, & ideò non potest expellere colonum, nec inquilinum: quod ob authoritatem glos. in praxi recipiendum est.

Quintò, principaliter ad hanc rem conducit inquirere de locatione facta per prælatum, an & ei successor stare teneatur? in qua quidem controuersia tria proponam, quæ videntur articulum istum enodare.

Primum, esse omninò distinguendum, an prælatus res ipsius ecclesiæ, quæ ad dignitatem & adsumptus, & alimenta prælati non pertinent, tanquam bonorum ecclesiæ administrator, & ecclesiæ rector locauerit, an ipsius dignitatis rem, cuius fructus, & reditus ad victum, vestitum, & onera dignitatis spectant, & constituti sunt, in locationem dederit. Priori etenim specie similis omninò videtur prælatus ipsi tutori, res minoris, & pupilli locanti, ex ratione Iurisconsulti in d. l. si tutelæ. ff. de admi. tut.

Secundum, etiamsi ecclesiæ prælatus, & rector ad tempus iure permissum res locauerit, nomine tamen proprio, & ad propriam vtilitatem: huic locationi successor stare non tenetur, imò finitur locatio morte locantis. gloss. communiter recepta in capi. vltim. ne prælati vices suas. Regia l. 9. titu. 17. part. 1. Rota noua. 232. Ancha. consil. 16. Paul. Castrens. consi. 2. lib. 1. Socin. consil. 32. colu. 4. lib. 1. quorum opinio Communis est secundum Socinum consi. 34. lib. 3. & probatur ex eo, quòd mortuo rectore, qui locauit, fructus & reditus ad successorem pertinent, & ei reseruantur. capitul. præsenti. de offic. ordin. in 6. capi. relatum, in secundo, de testament. nec ampliùs ad defuncti ius attinent: ideò locatio eius morte extinguitur. Et prætereà siue dicamus rectorem esse vsuarium, siue vsufructuarium, locatio morte finitur, nec ei tenetur successor proprietarius stare. l. si quis domum. §. 1. ff. locati. nec obstat, quod de vxore dictum est à Iurisconsulto in d. §. si vir in quinquennium. quia maritus dum locat dotales res, est administrator rerum, & successoris, nempe vxoris. Eandem opinionem sequitur Abb. in quæsti. 3. incipienti, Sempronius clericus, dubiò quintò, quæ quidem procedit, etiamsi successor velit stare locationi, nam is consensus parùm proderit inuito conductore, qui non tenebitur conductioni stare, sicuti probant Abb. dicto dubio 5. Rota, dicta quæst. 232. Socin. dicto consil. 32. primo lib. & Anani. in dicto capit. vlti. nume. 15. idem erit, vbi rector ecclesiæ, qui locauit beneficio renunciauerit ante finitam locationem, nam eius successor non tenebitur stare locationi, quod eleganter respondet Paulus Castrens. consilio 4. lib. 1. & deducitur ex glo. in dicto c. vlt. & communi opinione, quam etiam sequitur Domini. consil. 17.

Tertium, in hac quæstione dubitationem habet. Quidam etenim tenent, successorem omninò teneri stare locationi factæ per prælatum, seu rectorem ecclesiæ, ipsius ecclesiæ nomine, & ad eius commodum, nempe cùm reditus rei locatæ ad ecclesiam ipsam pertinent, non ad ipsum rectorem: hoc probatur ratione dictæ l. tutelæ. nam ipse locator rerum, & ecclesiæ, quæ non moritur, administrator est legitimus: & ideò in hac specie opinionem istam asserunt veram esse Antoni. in dicto capitul. vltim. Abb. in dicta quæst. 3. dubio 5. Angel. 245. nume. 6. Mari. Socinus. consilio 32. columna secunda lib. primo. Alij verò contrarium asseuerant existimantes, successorem minimè cogi posse, vt probet locationem à prælato nomine ecclesiæ factam: nisi ea vtiljs sit ecclesiæ: gloss. communiter recepta secundum Abb. & Anan. column. 4. in d. c. vlti. & Socin. consilio 34. lib. 3. colum. 3. Rotam nouam dict. decisio. 232. Sed & Abbas atque Ananias mediam probare videntur sententiam, ex qua censent, opinionem glos. quæ Communis est, procedere, vbi non apparet locationem esse gestam, & factam in ecclesiæ vtilitatem, prima & apparenti ipsius rei consideratione: at si statim ex ipsa prima, & apparenti examinatione contractus, locatio vtilis ecclesiæ visa fuerit, Antonij sententia admittenda est: quemadmodum ipsi opinantur.

Ego verò considerandum esse reor, eos, qui quæstionem istam tractauêre, vnanimi consensu pręmittere, locationem ad tempus in ea definitum fieri potuisse per rectorem, aut prælatum absque alterius authoritate: nam si ea fieri non potuisset, frustra controuertitur, an successor teneatur stare locationi, quæ nulla, & irrita fuerit. Quòd si locatio fieri potuit, & facta fuit nomine ecclesiæ ab eo, qui legitimam ecclesiæ, & eiusdem patrimonij administrationem habet, ego non video, qua ratione successor possit à contractu locationis recedere. Prælatus enim, vt tutor pupilli, & eiusdem patrimonij: ita est administrator legitimus ecclesiæ, & rerum ad ecclesiam pertinentium: vnde si res ecclesiæ locauerit nomine ecclesiæ, eiusque negocium gerens, & ipse locationis contractus validus fuerit, successor tenebitur stare locationi, sicut teneretur tutor, qui alteri tutori in administratione tutelæ successit, quamobrem mihi opinio Antonij vera videtur. Nec refert sit vtilis locatio ecclesiæ, vel inutilis, nam ad id damnum effugiendum petere ecclesia poterit in integrum restitutionem, quæ tunc commodè, & opportunè competit: cùm contractus validus est, ipsi tamen ecclesiæ damnosus.

Ex hoc apparet, locationem mortuo prælato non finiri, nec ab eius successore retractari posse: si ea facta fuerit nomine ecclesiæ, & ad tempus iure permissum ab eo prælato, qui eam rem locare poterat, vt legitimus administrator rerum ecclesiæ, ipsiusque rei locatæ reditus ad ecclesiam, non ad prælatum pertineant, nec video quid in hoc casu differat tutor à prælato.

Sic sanè, si rector alicuius hospitalis, ad annum tantum electus, ipsius res locauerit ad triennium, vel ad aliud tempus iure permissum: tenebitur successor locationi factæ nomine xenodochij, & ad eius vsum, stare omninò, alioqui fallax esset hæc administrandi potestas.

Idem dicas in rectoribus ciuitatum, vbi ad eorum officium spectat, res ciuitatis locare, nam locatio ab eis nomine ciuitatis facta, etiam ad successorem transibit, sicut & alij contractus.

Igitur vbi locatio rerum ecclesiæ à prælato fieri potest ad vsum ipsius ecclesiæ, & ea facta fuerit nomine ecclesiæ, vt & facta censebitur, in rebus ad ipsam ecclesiam non ad prælatum pertinentibus, successor in dignitate, licet possit in integrum restitutionem petere ob læsionem ecclesiæ, non poterit iure ordinario à locatione discedere. Non idem erit, si prælatus ecclesiæ locauerit rem, cuius reditus non ad ecclesiam, sed ad ipsum prælatum pertinent. Nam licet nomine ecclesiæ locauerit, intelligitur ea locatio sub ea conditione, si ipse prælatus vixerit, & vt effectum habeat, dum ipse prælatus ius habuerit percipiendi reditus illos, hoc etenim dictat materia subiecta, quod ipse deduco ex notatis per Socinum consi. 34. lib. 3. colu. 2. & à me ipso in c. requisisti. de testament.

ARGVMENT. CAP. XVI.

Ad quod usque tempus res ecclesiæ locari iure poßint.

SVMMARIVM.

- 1 Iure veteri res ecclesiarum non poterant ad longum tempus alienari, & sic nec ad decennium.
- 2 Prælatus, qui iurauit non alienare res ecclesiæ, periurus non est, etiamsi eas locauerit ad longum tempus.
- 3 Res ecclesiærum ad vitam locari non possunt.
- 4 Hodie non licet vltra triennium locare res ecclesiæ etiam cum pacto de renouanda locatione.
- 5 An locatio facta vltra tempus permissum, valida sit quò ad triennium saltem.
- 6 Res ecclesiarum è quibus toto triennio vnicus fructus colligitur, locari possunt ad nouem annos, & inibi de intellectu extrauag. Pauli secundi, & an ea vsu recepta sit.
- 7 Res ecclesiarum, an poßint hypothecæ titulo obligari.
- 8 Bona ecclesiarum possunt dari in pignus, & alienari ad captiuorum redemptionem, & pauperes alendos.
- 9 Res ecclesiarum an poßint alienari ad redimendos à publicis carceribus hos, qui ob crimina, & scelera in cum statum deuenerunt?

CAP. XVI.

PRAETER multa alia, quæ in tractatu de rebus ecclesiæ non alienam dis, explicari solent, illud plerunque obuium est, an simpliciter res ecclesiarum locari possint, & ad quot annos, non adhibita iuris Canonici solennitate: illud profectò constat, res ecclesiæ ita locari posse ad modicum, & breue tempus. tex. est insignis in Clem. 1. de rebus ecclesi. & in c. vlti. de præla. vices suas, qui de locatione ad septennium mentionem facit. Exquo tamen adiuncta Bernardi interpretatione Panormi. adnotauit, licêre rectori ecclesiæ & prælatis, fructus sibi ipsis ratione officij, dignitatis, & beneficij pertinentes ad tempus vitæ ipsorum locare: quod deduci videtur à ratione ipsius constitutionis, quæ licet de septennio tractet, conuentiones locationis obseruari statuit, idem expressum est Regia l. 9. ti. 17. part. 1. quæ hanc Panor. adnotationem probat. Sed verè in d. c. vl. non probatur id, cùm inibi locatio ad septennium admittatur, & valida censeatur conuentio locationis in septem annos, nec vllum verbum sit, quod ad locationem pro vitæ tempore referri possit, & ideò contrarium potiùs placet Ananiæ nu. 7. & est maximè conueniens aliorum Doctorum interpretationi, sicuti statim ostendemus.

Locatio autem rerum ecclesiæ ad longum tempus expressim prohibetur in dicta Clemen. 1. & in capit. nulli. de rebus ecclesia. & licet aliâs arbitrio iudicis definiri debeat hęc dubitatio, quod sit longum tempus: hac tamen in re locatio ad decennium dicitur ad longum tempus, & ideò prohibita est, nisi pręmittantur solennia, quę ad alienationem requiruntur, gloss. Cardinal. Imola & alij in dicta Clemen. 1. verbo, locationes. Abbas in capi. vestra. de locatio. & in capi. 3. numer. 9. vt lite penden. idem Lapus allegat. 80. Alex. consil. 17. lib. 4. Decius consil. 142. nume. 3. quorum opinio Communis est secundum Abb. in dicto capi. vltim. colu. 1. ne pręlat. vices suas. Decius consilio 204. Barb. in rub. de rebus ecclesiæ nume. 52. Socin. consilio 32. lib. primo, columna prima, & probatur in l. vltima. ff. si ager. vectiga. iuncta gloss. ibi in l. sine præfinitione. ff. de pœnis. Bart. in l. prima. §. quod autem. ff. de superficiebus. Bald. in l. iubemus. in 2. colum. 3. C. de sacrosancta ecclesia. fatentur item hanc opinionem Communem esse Bartol. in d. §. quod autem. in 1. & Paulus Castren. consil. 4. lib. 1. & id verum est, etiamsi expressè agatur in locatione ad longum tempus, quòd nullum transferatur dominium, quia commoditas fructuum, quæ ad longum tempus transfertur, pro vera habetur alienatione in materia prohibitiua ad euitandam fraudem, ex Bald. in Authen. hoc ius. 1. colum. Fabiano de emptione. in 4. quæst. princ. qu. vltim. Carol. Molin. in consuetud. Parisi. §. 41. q. 8.

Ex quo apparet, an vera sit opinio glo. in l. codicilis. §. instituto. ff. de leg. 2. quæ asseuerat, prohibitum rem aliquam alienare, posse eam ad centum annos locare, quam dicit singularem esse Bald. Nouel. de dote. 7. part. priuileg. 1. colum. penu. nam locatio, quæ ad decennium fit, quicquid Accurs. scripserit, prohibita censetur, & alienatio dicitur: cùm ex ea dominium vtile transferatur. l. 1. & 2. ff. si ager vectigal. Dinus, Barto. & alij per tex. ibi in l. 1. §. quod autem ait. ff. de su perficieb. Freder. consi. 123. Salyce. in l. vlt. C. de rebus alien. non alien. colum. vlti. quamobrem falsum est, quod Accursi. in d. §. instituto. notauit ex gloss. in l. vlt. C. de pact. pignor. & ibi Bal. & eodem in Authen. hoc ius porrectum. C. de sacros. ecclesi. Paulo Cast. in l. manumissiones. ff. de iust. & iur. Alex. in l. filius. §. vlt. ff. sol. matri. & est contra gl. in d. §. instituto. Communis opinio, vt fatentur Barto. ibi, Alex. in l. domos. §. vlt. colu. vlt. ff. de legat. 1. Deci. in d. consi. 204. & constat euidenter ex traditis latissimè ab Andræa Tiraquel. lib. 1. de retract. §. 1. gl. 14. nu. 79. & ex his, quæ modò adduximus post gloss. in d. Clemen. 1.

Hinc etiam examinari poterit, quod Cald. scripsit in c. cùm contingat. de iureiur. asserens, non esse periurum prælatum, qui iurauit non alienare res ecclesiæ, etiamsi eas locauerit ad decem, vel viginti annos, id etenim iure non procedit, siquidem locatio rerum ecclesiæ ad longum tempus, & sic ad decennium, prohibita est, sicuti & alienatio, quod præter alios expressim aduertit Bal. in c. 1. in princip. col. penult. de his, qui feudum dare poss. scribens, in prohibitione alienationis rerum ecclesiæ facta prælatis, appellatione alienationis contineri locationem ad decennium. Nam & propriè alienat, qui vtile dominium transfert, Bald. post gloss. ibi in c. 1. §. noui verò. per quos fiat inuesti. Bald. idem in c. 1. §. aut si Liuellario. quibus modis feudum amitta. quamobrem in specie Calderini sententiam reprobat Abb. in c. intellecto. de iureiur. colu. vlt. Ego verò, & si censeam rem hanc dubiam esse, non auderem à Calderino dissentire, ac potiùs à crimine periurij liberum, & immunem esse prælatum iudicarem. Fateor sanè, prohibitam esse locationem rerum ecclesiæ ad longum tempus, & prohibita alienatione, prohibitam censeri conductionem istam, & locationem, id tamen verum est impropriè, & ex lata dictionis significatione. l. si fundum. ff. de fundo dotali. l. alienatum non propriè. ff. de verb. signif. l. non alienat. ff. de regu. iur. l. item si res. §. sunt & alia. ff. de alienati. iudic. mut. caus. fact. quibus constat, conductionem etiam ad longum tempus non esse propriam alienationem. vnde maritus, qui non potest rem dotalem alienare, poterit eam locare etiam in longum tempus, authore Baldo Nouello de dote. 7. part. priuil. 1. col. pen. Et licet plerunque ob latam dictionis significationem res prohibita alienari, ad longum tempus locari non possit: hæc tamen impropria significatio accipienda est ad hoc, vt contractus non teneat: non ad pœnam infligendam locanti. Bal. in l. voluntas. colum. vlt. C. de fideicomm. præsertim ad periurium deprehendendum, & eius pœnam, cùm iuramentum strictè sit intelligendum iuxta proprium verborum sensum. capi. ad nostram. in 1. de iureiuran. Panorm. in cap. ex parte. in 2. de cleri. non resid. tex. singul. in cap. clericus. de iureiur. hac profectò ratione existimo, defendi iure posse Cald. opinionem, ex qua prælatus, qui iurauit non alienare res ecclesiæ, si eas locauerit ad longum tempus, perperam officio rectoris, & administratoris vtitur, periurus tamen non est. ex hoc dubia est apud me Alexand. responsio in consi. 119. lib. 3. scribentis, pœnam priuationis constitutam contra emphyteutam alienantem irrequisito domino. l. vltim. C. de iure emphyt. etiam obtinere aduersus emphyteutam locantem ad longum tempus. idem lason ibi. nu. 112. id etenim saltem quò ad pœnam falsum est: quod Carol. Mol. arbitratur in scholijs ad Alexandrum.

Tertiò, deducitur ex præmissis, rem ecclesiæ non posse locari ad vitam alicuius: quia locatio ista perpetua, & ad longum tempus censetur: text. & ibi gloss. verb. eius. in Clemen. 1. de reb. eccl. vbi Ancha. Cardin. & Imo. Alex. in d. consi. 119. libr. 3. & consi. 165. lib. 2. Deci. consi. 204. & probatur in Authen. de non alienand. §. in emphyteusim. c. ex literis. de consti. & Auth. perpetua. C. de sacros. eccle. nam & in hac locatione ad vitam requiritur solennitas à Canonibus statuta in alienationibus rerum ecclesiæ. glo. in d. Cle. 1. verb. non habeat. & Domini. consi. 48. Fortassis hæc locatio ad vitam poterit simpliciter admitti: vbi verisimili coniectura præsumi poterit, eum, cuius vita locationi apponitur, non victurum decem annos iuxta computationem. l. hæreditatum. ff. ad l. Falcid. quæ quidem Iurisconsulti consideratio etiam in alijs quæstionib. præter legis Falcidiæ rationem, admittenda est, quod ex Bar. ibi & alijs oportunius alibi disputabitur.

Quod verò dixi in initio huius capitis, permissam esse locationem ad modicum tempus, & prohibitam ad longum, & tempus longum dici decennium, ita vt intra decennium ad nouem etiam annos fieri possit rerum ecclesiæ locatio, forsan procedit quò ad rectores seculares, quò ad monachos autem, & prælatos regulares modicum tempus arbitrio iudicis definietur. glo. in dict. Clem. 1. verb. modicum. quam esse communiter receptam asserit Alex. in l. si filiofami. §. vlt. col. pen. ff. solu. mat. tametsi quò ad seculares, & regulares longum tempus decennium esse constat.

Cæterum, ex noua Pauli Secundi constitutione, quæ incipit. Ambitiosæ. inter extrauagantes comunes, ti. de reb. eccl. non alien. omninò prohibetur locatio rerum ecclesiæ vltra triennium, varijs adscriptis pœnis, & præsertim excommunicationis censura. Ea tamen constitutione pręmissa, aliquot dubia explicabimus ad eius congruam interpretationem.

Primò contingere solet, locationem rerum ecclesiæ fieri ad sex vel nouem annos, hac adscripta clausula, vt tot sint locationes quot triennia, & finito primo triennio, tunc facta sit noua locatio. Et in hac specie, & forma locationis nullum vitium dari, imò eum contractum omninò validum esse, etiam in secundo, tertio, & reliquis triennijs, respondet Bald. in ca. 1. §. si Liuellario. quib. mod. feud. amit. & in l. voluntas. C. de fideicomm. nam & si locatio ab initio fiat ad plures annos, verè distinctis locationibus per tempora à iure permissa, nulla locatio ex his iuri contraria est. contrarium probat text. elegans in Auth. de non alienan. §. quod autem dictum est. versicu. nec illud. colla. 2. vbi si res alienari prohibita, vel concedi ad longum tempus: concedatur ad nouem annos cum pacto de renouando ad alios nouem annos, aut cum expressa renouatione ad alios annos iure permissos, finita prima locatione, tale machinamentum non tenet, nec ea locatio valet vltra tempus à iure permissum. idem in specie firmant Cynus in l. 1. C. de iure emphyteu. Alber. in l. pluribus. §. 1. ff. de verbo. oblig. in fi. Card. in d. Cle. 1. §. fin. q. vlti. Anchar. consi. 57. Lapus allegat. 12. Ias. in l. manumissiones. ff. de iust. & iur. Alex. cons. 165. lib. 2. Caro. Moli. in consuetud. Paris. §. 41. q. 8. quibus accedunt Bar. in l. Modestin. ff. de dona. Bald. in consil. 327. lib. 3. & consi. 392. lib. 5. similem cautelam reprobantes, quorum opinionem Communem esse asseuerat Alexan. in l. si filiofamiliâs. §. vltim. column. vlti. ff. sol. mat. quamobrem non sunt admittendę conuentiones istę, quæ manifestè fiunt in fraudem legis: sat etenim erit, locationem ita conuentam validam esse in tempore iure permisso, quo ad reliquum autem omninò retractabitur, & infirma locatio censebitur.

Secundò, licet ab eadem constitutione improbetur locatio rerum ecclesiæ vltra triennium: si tamen facta fuerit ad octo annos, valida erit quò ad tres priores nec in totum rescindetur: quod probatur, nam emphyteusis conuenta vltra tempus iure permissum, & si non valeat quò ad totum illud tempus à contrahentibus definitum, valet planè quò ad tempus, quod iuxta iuris legitimas sanctiones poterat definiri. Bald. in Authent. si quas ruinas. C. de sacros. ecclesia. Paul. Castrensi. in Authen. qui rem. C. eo. titul. Imol. in c. ex parte. de feud. colum. pen. Alex. in consi. 38. libr. 2. quorum opinio Communis est secundum Iaso. & Deci. in dict. Auth. qui rem. & Tiraquel. in libro 2. de retractu. parte vltim. nume. 144 & tenenda in praxi secundum Areti. in l. prima. §. sed si mihi. colum. 6. ff. de verb. obligatio. & probatur in Auth. de non alienan dis. dicto §. quod autem dictum est. versi. nec illud collati. 2. & prætereà ex eo, quod in separabilibus vtile non vitiatur per inutile. l. 1. dicto. §. sed si mihi. & in reg. vtile. de regu. iur. in 6. in summis verò, & in tempore, quoniam consistunt hæc duo in quantitate numerali, separabilis est excessus, & is tantùm vitiatur, remanetque dispositio valida in residuo, sicut & donatio facta absque insinuatione, & excedens quingentos aureos, non vitiatur nisi in excessu, & efficax est vsque ad summam permissam. l. sancimus. l. penul. C. de dona. Sed quod locatio in hac q. omninò nulla sit, nec quò ad tempus permissum valida censeatur, videtur expressum in d. extrauag. ambitiosæ. dum subdit, locationem aliter factam nullius omninò esse roboris. Similia ferè verba ponuntur in Auth. de non alienan. §. emphy. opt. tex. ad hoc in Cle. 1. der eb. ecc. vbi dicitur, nec recipienti ius aliquod adquiri. Negatiua siquidem cum dictione aliquod, etiam in qualibet minima parte verifica tur. gl. in Cle. 1. de for. com. verb. aut earum. vbi Cardi. Panormit. & Felin. in capit. pastoralis. de offic. delegat. in princ. colu. tertia. Iason in Authen. ex causa. C. de libe. pręteri. columna 4. Domini. consilio 35. idem Iason in l. eum qui. columna secunda. ff. de officio eius, cui est manda. iuris. Corset. in singula. verb. pars. Bald. in capitul. primo. §. cùm autem. column. secunda. de controuersi. inuestituræ. Bald. & Deci. per text. ibi in capi. quoniam. de testibus. longè lateq́ue Andræ. Tiraquell. in l. si vnquam. C. de reuoc. donat. verb. omnia, vel partem aliquam. nu. 5. & 14. Deinde in his, quæ pendent à voluntate duorum, & agitur de obligatione contrahenda, si actus non valet, vt fit: nec valebit, vt fieri potest. Bart. communiter receptus in lege 1. dicto §. si quis ita. ff. de verborum obligat. per tex. ibi. & in l. 1. §. eum qui. ff. de constit. pecun. Postremò facit, quod Roma. consi. 66. respondit probans, electionem factam ad tres annos, non valere etiam ad annum duntaxat: stante statuto, quod electio consiliariorum fiat ad annum, & non vltra, & si contra fiat, sit nulla. Sic sanè in locatione rerum ecclesiæ facta ad Iongum tempus, vel vltra tempus à iure permissum in totum est nulla, nec sustinetur quò ad tempus in quo fieri poterat. Bartol. & Iason in dicta Authent. qui rem. idem Iason in l. secunda. C. de iure emphyteut. numero 170. Lapus allegat. 80. Imol. in l. quod dicitur. ff. de verborum obligatio. Bald. in l. quicunque. C. de bonis, quæ liber. colu. prima. Alexand. consilio 17. libro 4. Matthæus de Afflict. decisi. 107. & inquit Aretin. in dicta l. prima. §. sed si mihi. hanc opinionem forsan veriorem esse, idem tenet Barto. Socin. inibi non obstantibus his, quæ ad probationem prioris opinionis adducta fuêre.

Verùm Carol. Molinæ. in consuetudi. Parisiensi. titulo primo. §. 41. quæstion. decima. in hac dubitatione ita procedit, vt distinguat contractum emphyteuticum ad generationes conuentum, & locationem ad tempus contractam: & subdit, in priori specie veram esse Baldi, & aliorum opinionem, quam diximus Communem esse, in posteriori verò admittendam esse sententiam Bartoli. & verè omnes hi, qui priorem opinionem sequuntur, in contractu emphyteutico loquuntur, qui vltimam, partim & in emphyteutico, partim in contractu locationis, & frequentiùs hanc examinant controuersiam. Ratio autem discriminis inter hos contractus ea reddi poterit, quòd contractus emphyteuticus, tot concessiones censetur habere, quot sunt generationes, & licet fiat in plures generationes, in effectu, & virtualiter repetitur, & renouatur concessio in qualibet generatione, argumento eorum, quæ notat Bartolus in l. mortis causa capitur. ff. de donatione causa mort. idem & Alexand. in l. si mihi & Titio. ff. de verborum obligationi. Sic & in contractu feudali, si is fiat ab ecclesia, quæ consueuit res dare in feudum in masculos tantùm, in mares, & fœminas: licet non teneat hæc conuentio quo ad fœminas, capitulo secundo. de feud. capitulo primo. §. primo. qui feuda dare possunt. remanebit valida quo ad masculos, vt existimat Bald. in cap. 1. §. 1. super verbo. consuetudo. & ibi Mart. Laud. de his, qui feud. dare possunt. Fulgosius consilio 220. lacobi. de feudis, verb. feudum. colum. vlt. quos Carol. sequitur dict. quæst. 10. At in locatione ad longum tempus non est idem: cùm vna sit locatio, nec possit congruè distingui, aut diuidi sine lęsione contrahentium, maximè locantis, siquidem minor est pensio in locationibus ad longum tempus, vel in perpetuum, quàm quando locatur res ad sex, vel nouem annos duntaxat, vnde si locatio ad longum tempus reduceretur ad minus, & breuius sine pensionis argumento: læderetur multùm ipsa ecclesia, sicuti sensit gloss. in l. si decem. ff. locat. Bart. in consil. 159. colum. vltim. Ego profectò non video inter hæc duo congruam differentiæ rationem: cùm etiamsi fateamur in contractu emphyteusis ad tres, vel quatuor generationes: secundam ipsam generationem, item & tertiam ab ipso domino, qui rem dedit in emphyteusim, ius habere, quod Bart. notat in d. l. mortis causa capitur. scripsimus & nos in rub. de testamen. 3. part. nu. 26. verè tamen hic vnus contractus est, ex quo ius quæritur primæ, secundæ, & tertiæ generationibus, vnusque contractus censetur, eademque læsio dubiò procul contingere potest tàm locanti, quàm conducenti: tàm danti in emphyteusim rem aliquam, quàm recipienti, ratione minoris, vel maioris pensionis: non enim sub eadem pensione annua reciperet quis emphyteusim ad vnam tantùm generationem, sub qua eandem reciperet ad tertiam vsque generationem. Et ideò res ista dubia apparet. Nec obstant verba text. in dicta Clement. 1. & in d. extrauag. 1. & in d. §. emphyte. quia non referuntur ad totam concessionem, sed solùm ad excessum prohibitum, cuius respectu locatio erit nullius roboris, omninò nulla, nec aliquid ex ea conducenti adquiretur: non enim ex hoc tollitur, quo minus illud, quod fit intra limites à iure permissos valeat. quod senserunt Decius in d. Authen. qui rem Alcia. in d. §. sed si mihi. nu. 20. Curt. 2. part. de feud. q. 6.

Tandem, vt liberè sententiam dicam, in contractu emphyteusis & locationis, existimo veriorem esse Bartol. & sequacium opinionem, vt omninò & in totum, contractus irritus iudicetur, nec sustineri possit in ea parte, quæ fieri iure, & licitè poterat. Et præter ea, quæ pro Bart. adduximus, quibus non est congruè responsum: hanc partem probat tex. insignis in Authent. de non alien. §. si verò etiam perpetuam. &c. colla. 2. in hæc verba, Si verò etiam perpetuam quispiam emphyteusim accipere præsumpserit, quod non licet, aut temporalem quidem, non tamen secundum huius nostræ legis obseruationem, etiam sic cadat quidem de emphyteu. Hactenus Nouella constitutio, quæ in pœnam contractus aduersus legem conuenti, statuit accipientem statim cadere ab emphyteusi. Cadere inquam etiam ab eo iure, quod licitè ei concedi potuit, alioqui non esset congrua loquendi forma, siquidem ab eo contractu, vel ab ea parte conuentionis, quæ nulla est, non statuitur congruè, quòd cadant contrahentes. idem comprobatur ex eodem tex. dum dixit, etiam sic cadat, quasi dixerit, cadat & in hoc casu, sicuti & in paulò ante prænotatis in §. si quis igitur. vbi in pœnam scriptum est, cadat quidem mox precio, rursus, & in §. si quis autem. per donationem, inquit, & ipso, quod datum est omninò cadat. ex quibus id mihi constat, verba illa, etiam sic cadat quidem de emphyteusi, ad ipsam integram emphyteusis conuentionem referenda esse, & ad initium, & tempus contractus, ita quidem, vt accipiens emphyteusim contra constitutionis & iuris formam statim contractu omninò cadat. Quamobrem Bar. opinio mihi magis vera videtur.

Non obstat huic sententiæ regula illa, quòd in separabilibus vtile non vitiatur per inutile, quia cùm hîc tractemus de vnica tantùm locatione, de vnica tantùm emphyteusi, non potest commode separatio fieri, non enim est ita commoda locatio pro tribus annis respectu trium annorum, sicuti pro decem vel viginti annis respectu totius tex. item in d. §. quod autem. vers. nec illud. non probat opinionem Bal. cùm in eo non agatur de vnica locatione ad longum tempus, vel vltra tempus iure permissum, nec de emphyteusi concessa vltra generationem permissam, sed de pacto de renouanda locatione, vel renouanda emphyteusi finita prima generatione, aut elapso tempore à iure permisso, quod maximè differt ab hac quęstione: nam in illa specie remanet ipsa locatio valida reiecto pacto à iure reprobato, & in fraudem legis addito, quemadmodum in præcedenti quæstione diximus: at in præsenti dubitatione, locatio cùm vnica sit, seu emphyteusis concessa vltra tempus à iure permissum, in totum vitiatur.

Sed præmissa Baldi sententia, cùm ea sit frequentiori calculo recepta, oportet eam intelligere veram esse, nisi ex probabilibus coniecturis appareat, locatorem, aut conductorem, non minori tempore rem illam vel locaturum, vel conducturum, quod fatentur omnes & præsertim Alex. Soci. & Alci. in d. §. sed si mihi. notat Bart. in consi. 159. col. 3. quem diminutè retulit Feli. in c. cùm super. de offic. deleg. col. 2. Carol. Moli. d. q. 10. nu. 46. optim. text. in l. Iuli. §. si quis colludente. ff. de actio. empt. vt puta, si emphyteuta tempore contractus ecclesiæ dederit trecentos aureos, pro emphyteusi vsque ad quartam generationem, & sic vltra tempus à iure permissum. Nam vel in totum est rescindenda emphyteusis fauore recipientis, vel in totum erit valida, quod fieri non potest: quod exemplum non conuenit planè emphyteusi ecclesiasticæ propter decisionem tex. in d. Auth. de non alien. §. si verò etiam perpetuam. in 2. eius parte. vbi recipiens emphyteusim ecclesiasticam vltra tempus à iure permissum, in pœnam, quod dedit, amittit. commendat Areti. in l. si aliquam rem. col. 14. ff. de adquir. poss. deducens ex eo aliud, quod expressim ex contextu colligitur. Nisi iuxta aliqua causa valeat recipientem emphyteusim à pœna excusare.

Ex his etiam deducitur, non esse Baldi sententiam admittendam, vbi locatio vltra tempus permissum fit hac adscripta conditione, vt vnica tantùm pensio pro toto tempore soluatur: hoc etenim casu omninò, & in totum vitiatur contractus, quia vnica pactio est, quæ commodam temporis diuisionem non patitur, & id expressim decidit Bald. consil. 475. libro 1. quem sequitur Andræas Tiraq. lib. 1. de retract. §. 23. gl. 1. nu. 10. quorum opinio defendi iure poterit, etiamsi teneamus Baldi & aliorum opinionem, quæ Communis est.

Eadem ratione si locatio facta sit ad vitam, quæ minimè valet in re ecclesiæ, vt modò probauimus: penitus rescindetur, eritq́ue omninò nulla, nec sustinebitur ratione trium annorum aut eius temporis, ad quod fieri iure poterat. est enim hæc vnica & ex mente contrahentium indiuidua locatio, in qua non potest separatio congrua fieri eius temporis, quod permissum est, ab eo, in quo excessus adest, quod maximè est considerandum.

Tertiò, Extrauagans constitutio intelligenda est in rebus ecclesiæ, quæ quotannis coluntur, & ex eis fructus quolibet anno colliguntur, alioqui si res ecclesiæ eius sint conditionis, vt ex eis quolibet triennio vnicus tantùm fructus percipiatur, poterunt in nouem annos locari, sensit hanc interpretationem Andræ. Barb. in rubri. de reb. ecclesi. nu. 52. cui accedit quod Bald. notat in l. ædem. colum. 1. C. locat. scribens, emphyteutam priuati cessantem à solutione per triennium, non cadere emphyteusi, si ex re emphyteutica quolibet biennio vnicus fructus colligatur. est etenim tunc necessarium, quod cessetur à solutione canonis per sex annos, idem Alex. in l. diuortio. §. 1. col. vl. & ibi Ias. §. quod in anno. 3. notab. ff. sol. ma. idem Ias. in l. 2. co. 2. C. de iure emph. & in Auth. qui rem. C. de sacr. eccle. 2. col. Catelli. Cotta dictione, emphyteuta priuati. facit ad hoc opt. tex. in l. si sic. ff. quemadm. seruit. amitt. cuius Ias. in d. l. 2. meminit. n. 4. & nu. 52. & alibi solet prædicta iurisconsulti responsio ad alias quæstiones adduci, tametsi difficilem habeat intellectum.

Quartò, eadem constitutio prohibens rerum ecclesiæ locationem vltra triennium, ita est interpretanda, vt non tantum locatio vltra triennium non valeat, nec teneat: sed nec mandatum ad locandas res ecclesiæ possit alteri concedi vltra triennium. Atque ideò si mandatum alicui detur ad locandas res ecclesiæ, erit intelligendum ad triennium tantùm, quo finito procurator non poterit absque noua commissione etiam in aliud triennium res ecclesiæ locare. idem si mandatum expressim detur ad locandas res ecclesiæ bis, ter & pluries, ad triennium tamen mandatum finitur elapso primo triennio, sicuti respondet eleganter Dec. cons. 282. dicens, alioqui fraudem posse fieri prohibitioni iuris Canonici. si quis ex mandato administrator posset habere potestatem perpetuam, vel vltra triennium ad locandas res ecclesiæ. esset etenim quędam perpetua locatio, etiam si mandatarius ad triennium tantùm locaret eas res, & eo finito deinde ad aliud triennium. quod existimo adnotatione dignum, & oportere ita esse ad tutiorem rerum ecclesiæ administrationem, quamuis quibusdam dubium videri possit.

Quintò, sunt qui huius constitutionis interpretationem examinantes asseuerent, eam per consuetudinem sublatam esse, & hanc consuetudinem validam fore. Id enim conatur probare Rochus Curtius in capitul. vltimo de consuetudin. folio paruo 51. colum. 1. & sentit Syluest. verb. Alienatio. §. 15. ego verò distinguendum esse opinor, aliud siquidem est, eam constitutionem non fuisse ab initio receptam, aliud semel receptam consuetudine fuisse sublatam. Priori etenim casu certum est, legem nullam vim obtinere, si ab initio recepta non fuerit à subditis. l. de quibus. ff. de legibus. capitu. in istis. §. leges. 4. distinct. vbi scribit Domi. leges à principe dari ea conditione & intentione, vt non aliter obligent, quàm si fuerint à republica receptæ: ad idem gloss. in capitu. 1. de treug. & pace. gloss. in l. rem non nouam. §. patroni. C. de iudic. & est communis opinio, nam & maximè præsumendum est, eam legem, quæ à republica non recipitur, minimè ei conuenire. Posteriori verò casu lex semel recepta tollitur per consuetudinem legitimè pręscriptam. capitul. vltim. de consuetud. & sanè tunc dicitur, legem non fuisse receptam, quando principe sciente per aliquot actus contrarios excluditur: eo autem ignorante, vbi per decennium lex negligitur, & omittitur, nec vllo pacto admissa fuerit. Imol. & Feli. n. 13. in c. 1. de treug. & pace. Ias. in d. l. rem non nouam. §. Patroni. quibus præmissis constat, qualiter intelligendum sit, quod Rochus Curtius scribit. potuit nanq́ue ea constitutio non recipi, & deinde recepta contraria tolli consuetudine, ita vt tunc ius antiquum sit obseruandum. apud Hispanos dubium est, an ei constitutioni sit derogatum: vidi etenim sæpè eam adduci & tractari in aliquot controuersijs, & quandoque admissam, quandoque neglectam fuisse, proinde iudicis examinationi hoc dimittimus.

Sextò, visum est quibusdam, Pauli constitutionem locationem rerum ecclesiæ vltra triennium prohibuisse, ita quidem vt ipsas res prohibeat locari, non tamen fructus & reditus ecclesiasticos. Sæpissimè enim contingit locari non ipsos fundos, non ipsa ecclesiarum prædia, sed fructus & reditus ad aliquod beneficium pertinentes, & hanc locationem vltra triennium fieri posse quidam opinantur, nec de hac intelligendam esse Pauli prohibitionem, quod comprobatur & l. Regia 9. tit. 17. partet. & opinione Panor. cuius memini in hoc capite nu. 1.

Hactenus de locatione rerum ecclesiæ, cui quæstioni illa proxima est, an res ecclesiarum possint hypothecæ summitti, & in pignus dari. Et ad hanc controuersiam præmittendum est, quòd appellatione alienationis in materia fauorabili continetur etiam hypotheca, non sic instricta & odiosa: glo. verb. Hypothecam. in l. vlt. C. de reb. alien. non alie. & ibi Cyn. Bal. & alij. Alex. cons. 29. nu. 51. lib. 7. Antoni Fanens. de pignor. 2. par. 3. memb. num. 69.

Probatur prior pars in l. si pupillorum. §. si prætor. ff. de rebus eorum, vbi in prohibitione alienandi res pupillorum, quæ fauorabilis est, etiam comprehenditur hypotheca: idem in alienatione rerum eccl. tex. in c. nulli. de reb. ecclesi. l. vl. paulò antè citata. Et ideò quod Bar. scribit in l. in quorum. ff. de pign. dicens, prohibitum alienare non posse rem hypothecæ summitere, procedit, quando prohibitio fauorabilis est: id etiam confirmatur ex eo, quòd hypotheca est actus, per quem potest facilimè vera contingere alienatio iure pignoris. l. 2. & 3. ff. de distract. pignor. & ob id prohibita censetur. l. oratio. ff. de sponsa.

Posterior pars constat ea ratione, quòd per hypothecam non transferatur domininum, & ideò alienatio hypotheca propriè dici non potest. l. alienationis. ff. de verborum significatio. quamuis aliquot rationibus probari possit, in quacunq́ue materia prohibita alienatione, & hypothecam prohibitam esse, quas colligere licet ex Andræa Tiraquel. lib. 1. de retractu §. 1. gloss. 14. numero. 13. & sequentib. & Alciato. in d. l. alienationis. ex his profectò constat, in prohibitione alienationis rerum ecclesiæ, etiam hypothecam contineri, licet ea expressim non foret prohibita, in dicto capitulo. nulli. Cuius decisionem in hypotheca tantùm speciali, non in generali procedere ex eo textu adnotârunt Abb. Barb. & Doct. in ibi. idem Abb. in capitu. 2. de precar. Deci. in l. ciuitas. ad finem. ff. si certum petat. Antoni. Fanen. de pignoribus. 2. parte. num. 10. probat tex. in Auth. de non alien. §. nos igitur. vbi gloss. expressa, verb. tradere creditoribus. specialis etenim hypotheca plus afficit rem, quàm generalis: siquidem seruus specialiter hypothecæ obligatus non potest manumitti, si verò generalis sit hypotheca, iure manumittitur. l. tertia. C. de seruo pigno. dat. manu. l. licet. & l. pe. ff. in quib. caus. pignus tacitè. contra facit. gl. in c. quenquam. ver. plus. 23. dist.

Illud verò prætermittendum non est, pœnas à iure statutas contra alienantes seu obligantes hypothecæ titulo res ecclesiarum, & eos in quos alienatio fit, non esse admittendas, nec locum habere ante realem ipsarum rerum traditionem: non enim dicitur res alienata, donec traditio facta fuerit. l. alienatum non propriè. ff. de verbo. significatio. quod in specie placuit Baldo in capitul. 1. §. aut si liuellario. quibus mod. feudum amitt. Saly. in l. vltim. C. de rebus alie. non alie. Iason in l. vlt. quæst. 19. C. de iure emphyt. pulchrè Ferd. Loazes præsul Ilendensis in §. Dyni. ff. de legat. 1. nu. 284. quorum opinionem sequuntur eam dicentes, communem esse Antoni. Fanens. de pignorib. 2. part. membro 3. numer. 78. & Tiraq. lib. 1. de retract. §. 1. glo. 2. n. 41. tametsi ipsa verbalis alienatio etiam absque traditione, à canonib. prohibita sit, & ideò nulla censeri debeat.

Cæterùm, res ecclesiarum tradi in pignus iure prohibitum est, & nihilominus distinguere oportet inter res ecclesiarum, quæ non deputantur ad altaris ministerium, nec ad cultus diuini celebrationem, vt domus, prata, vineæ & similia: & res, quæ ministerio & cultui diuino sunt destinatæ, sicuti sunt vasa, vestimenta, calices & alia altarium ornamenta. Priores res alienari possunt, & pignori obligari ob vtilitatem ecclesiæ, præmissa canonica solennitate: at posterioris classis res non aliter alienandæ sunt, nec in pignus tradendæ, quàm ex summa necessitate, ita quod non erit quælibet necessitas sufficiens ex mente gloss. & Doctor. in capitulo 1. de pignori. vbi hoc adnotârunt expressim Imola. & Barba. imò & ex summa necessitate priùs alienatio incipienda est ab his rebus, quæ tantùm sunt benedictæ, non ab his, quæ sunt consecratæ, quod sentiunt inibi Ioan. Andræ. & Imo. & esse hanc distinctionem communem fatetur Ripa in l. obligatione. columna penultim. ff. de pignori. alioqui res ecclesiarum non sunt dandæ in pignus laicis. text. in dicto c. 1. nec clericis. gl. in Cle. si beneficiorum. de decimis. ad finem: vbi est opti. tex. & notat Ripa in d. l. obligat. colu. pen.

Causa verò præcipua ad alienationem rerum ecclesiæ, etiam earum, quæ ministerio diuini cultus destinantur, & vt in pignus hæ dari possint, ea est, ad subueniendum pauperibus, ne frigore seu fame pereant, & ad redemptionem captiuorum. l. sancimus nemini. C. de sacrosanct. eccle. cap. sicut omninò. ca. aurum. capit. Gloria episcopi. 12. q. 2. non tantùm ad alendos proprios parochianos. glo. in d. c. 1. de pignorib. sed & ad exterorum alimenta & redemptionem. gl. communiter recepta in d. cap. sicut omninò. & Rip. in d. l. obligatione. num. 54. Simulachra etenim viuentia Dei excolunt & exornant, qui largitione erga pauperes vtuntur authore Lactantio Firmiano libro 6. cap. 13. laudatur diuus Augustin. à Possidonio in eius vita. cap. 24. quòd vasa dominica frangi & conflari iubebat propter captiuos, & quàm plurimos indigentes, quibus ea dispensabat. quod idem author diuum Ambrosium fecisse commemorat. & id constat lib. 2. de officijs. c. 28. à quo Gratianus deduxit canonem illum: aurum habet ecclesia. Hieronymus de vita clericorum ad Nepotianum, inquit: Multi ædificant parietes & columnas ecclesiæ substruunt, marmora nitent, auro splendent laquearia, gemmis altare distinguitur, & ministrorum Christi nulla electio est. idem dixerat paulò antè: Gloria episcopi est, pauperum opibus prouidêre, ignominia omnium sacerdotum est, proprijs studere diuitijs. Hæc sanè & alia descripsit Gratianus ex Hierony. in d. ca. Gloria. quo in loco manifestum est & enorme vitium, dum legitur absurdo prorsus sensu, columnas ecclesiæ subtrahunt: etiam si interpretes id vitium frigidis glossematis conentur dissimulare. Idem Hieronymus ad Demetriadem. Alij, inquit, ædificent ecclesias, vestiant parietes marmorum crustis, columnarum moles aduehant, earumq́ue deaurent capita preciosum ornatum non sentientia, ebore, argentoq́ue valuas, & gemmis aurata distinguant altaria. Non reprehendo, non abnuo. Subdit idem author. Sed tibi aliud propositum est: Christum vestire in pauperib. visitare in languentib. pascere in esurientib. suscipere in his, qui tecto indigent. Hactenus ad Demetriadem. idem ad Rusticum Monachum inquit. Sanctus Exuperius Tholosæ episcopus viduæ Saraptensis imitator esuriens pascit alios, & ore pallente ieiunijs, fame torquetur alienam omnemque substantiam Christi viscerib. erogauit. Nihil illo ditiùs, qui corpus Domini canistro vimineo, sanguinem portat in vitro. quib. profectò verbis diuus Hieronymus tantoperè laudat episcopum, qui sacra vasa in pauperum erogârit alimenta, & templum Dei spoliârit, ne deesset pauperib. id verò cautè est accipiendum, & ita quidem, vt tunc demum hoc fiat, cum maxima & ingenti necessitate & inopia pauperes premantur, siquidem non licet vasa & ornamenta sacra vendere aut pignori dare, vt subueniatur cuicunque pauperum necessitati, quod authore Theophylacto super Marcum docuit Christus Iesus, dum ægrè tulit, apostolos molestos fuisse mulieri preciosissimo vnguento eius corpus vnguenti, ex eo quòd maiorem haberent curam pauperibus subueniendi, quam colendi verum Christi corpus, & quòd ei cultus exhiberetur. Igitur non oportet, nec permissum est, nec decet, vasa & ornamenta ad cultum diuinum necessaria temerè vendi, aut pignori dari, vt pauperib. subueniatur, nisi vel ipsa vasa nimis essent preciosa, & posset pauperum inopia simul & cultus diuinus honestè, ac decorè ex eorum precio tolli, atque exhiberi, vel pauperes extrema vrgerentur fame & necessitate. quod prælatorum arbitrio est relinquendum.

Quid autem respondendum erit de his, qui vel propria culpa, luxuria & prauis moribus, vel propter crimen in paupertatem & inopiam inciderunt, atque ideò carceribus publicis inclusi famem, quod aiunt, Saguntinam patiuntur, aut vinculis grauissimis & perpetuis opprimuntur, non habentes vnde hæc tormenta redimere valeant, an pro his redimendis possunt res ecclesiarum alienari, aut dari in pignus? Et videtur his non esse subueniendum, qui eorum culpa & vitio in paupertatem inciderunt, in aliamue necessitatem. l. bona fides. ff. depositi. capitu. ex parte. de consuetu. l. etiam. §. licet. ff. soluto matrimo. l. vltim. §. vl. ff. de his, quæ in frau. cred. l. penultim. ff. de iure dot. quibus decisionibus diligenter consideratis hoc probari & persuaderi potest. His accedit, quòd cum eques quidam ingens patrimonium per luxum ac libidinem absorbuisset, atque insuper magnam æris alieni vim contraxisset, quibusdam pro eo inter cedentibus apud Alfonsum Arragoniæ Regem, ne saltem quæ debebat, corpore luere cogeretur, vtq́ue ei subueniret: Rex ipse respondit, si tantam pecuniam, vel in sui Regis obsequium, vel patriæ commodis, vel subleuandis propinquis impendisset, audirem vtique. Nunc quoniam tantas opes impendit corpori, par est vt luat corpore. Hæc Alfonsus Rex sapientissimus authore Antonio Panormitano in eius Apophthegmatis. Quam obrem non omninò pium est, & fortasse impium, res ecclesiarum vendere, & pignori dare ad subueniendum his, qui in paupertatem & carceres ob propria scelera & luxuriam inciderunt. idem probat glo. in capit. quæ in ecclesiarum. de consti. verb. ad inopiam, quam Doct. ibi sequuntur communiter.

Contrariam sententiam asserit glo. in c. sacrorum. 12. q. 2. probans, res ecclesiæ alienare posse ad alendos pauperes, etiam eos, qui in paupertatem propria culpa inciderunt. item & ad redemptionem eorum, qui ob crimina carcerib. publicis opprimuntur. Commendat Bald. in l. illud. in princi. C. de sacrosanct. eccle. Campeci. 3. parte de dote. q. 12. sequuntur & eam Alex. in l. quamuis. ff. solu. mat. col. 2. Deci. in c. pastoralis. §. verum de appellatio. col. 3. Ananias & Felin. in c. significauit. de Iudæ. idem Feli. nu. 67. & Deci. col. penultim. in c. quæ in ecclesiarum. de consti. Ioan. Lupi in rub. de dona. §. 78. nu. 30. quorum opinio communis est, apud me tamen dubia, & ideò distinctiùs intelligenda, aliquot prænotatis ad huius quæstionis expeditiorem intellectum.

Primum, ego fateor, nec arbitor negari posse: quoties quis constitutus sit in paupertate, ita vt fame periturus sit, nisi ei subuentum fuerit, Eleemosynam ei exhibendam esse, bonaq́ue ecclesiarum ad eius alimenta vendi licitè posse, etiam si is in eam paupertatem propria culpa, luxuria, prauisq́ue moribus deuenerit, ca. pasce. 88. dist. tradit Deci. in d. §. verum. atque ita poterit communis sententia procedere.

Secundò, illud est adnotandum, priuilegia iure concessa his, qui inopia & paupertate laborant, non competere his, qui data opera, ex culpa ad casum paupertatis ordinata & præmeditata, vt priuilegijs vterentur, in paupertatem inciderint. text. insignis in dicta l. penul. ff. de iure dot. quo decisum est, socero non competere aduersus generum priuilegium, ne conueniatur vltra quàm facere possit, vbi soceri ipse specie futuræ dotis induxerit generum, & cùm sciret se præstare dotem non posse, id egerit, vt genero insi diaretur. cuius responsi meminêre ad hanc rem Paulus Castrens. eleganter in l. etiam. §. vlti. & in l. rei iudica. §. fin. ff. solut. matrimo. Alex. & Ias. in l. non tantùm. ad finem. & Ias. in l. sicut autem. ff. dere iudica. 2. col. idem Ias. in princ. de actio. nu. 88. optimus tex. in d. l. vl. §. vlt. ff. quæ in fraudem credi. & in d. l. etiam. §. licet. & id omnes passim fatentur.

Tertiò, est in eadem quæstione non omittendum, priuilegia concessa à iure his, qui inopia & egestate opprimuntur, non esse seruanda, quoties alteri fit præiudicium, si pauperes & inopes in eum statum ob scelera & culpam propriam deuenerint. glo. & Doct. præsertim Abb. & Felin. in dicto c. quæ in ecclesiarum. Iason in Authen. res quæ. num. 20. & Curti. Iunior. nume. 32. qui hanc opinionem fatentur communem esse, ex ea deducentes, prohibitum ex causa fideicommissi expressi, vel taciti rem aliquam alienare, non posse eam vendere ad hoc, vt ex eius precio à carcere publico, & à publica condemnatione liberetur, etiam si ob paupertatem non possit aliunde condemnationem & pœnam soluere, quod præter Iason. & Curti. tenent ibi Salicet. Angel. & Paul. Castrens. item Roma. Imol. & Angel. in l. Marcellus. §. res quæ. ff. ad Trebellia. Alexand. in consilio 23. numero 14. libro 1. quorum opinio Communis est secundum Ias. & Curti. in dict. Authent. res quæ. Ioan. Crot. colum. 18. & Ferdi. Ilerdensem num. 363. in l. filiusfamiliâs. §. diui. ff. de legat. 1. & hoc ipsum testator sensisse, & voluisse manifestum est, ne alioqui consentiamus, res subiectas restitutioni, & alienari prohibitas, posse ob crimina & scelera fideicommissarij alienari, & licet Fulgo. in dict. Authent. res quæ. Alexan. in l. quamuis. col. 2. ff. solu. matri. & in d. §. res quæ. col. 1. Carol. Moli. dicto consil. 23. Ferdi. Ilerdens. dicto num. 363. in filio & descendentib. testatoris responderint contrarium, ego eorum sententiam opinor maximè refragari testatoris voluntati, qui ideò rem alienari prohibuit, ne ea esset criminibus, luxuriæ & vitijs successorum obnoxia. Fateor tamen has res alienari posse ad subueniendum necessitati hæredum & successorum, ne hi fame pereant, vtq́ue à captiuitate redimantur, Bar. in l. quemadmodum. 2. col. C. de agricol. & censit. lib. 11. Alex. in d. §. diui. 6. col. & Doct. communiter in d. Auth. res quæ. & Io. Lupi. in rubr. de dona. §. 16. nu. 6. & 9. atque ita extenditur decisio Imperatoris in dict. Authen. res quæ. quibus illud addiderim, Fulgosij opinionem, cuius modò memini, aduersus communem, & magis receptam sententiam proponi. Nam cùm doct. tractauerint de interpretatione text. in dict. Authen. res quæ. & ea in filijs & descendentibus testatoris loquatur, satis constat, eorum opinionem etiam in filio testatoris intelligendam esse. Nihilominus alienatio rei prohibitæ alienari facta, vt redimatur possessor à carceribus publicis, quibus captus ob scelera detinetur, viuente ipso possessore, qui alienauit, sustinebitur, nec rescindi poterit. ex l. peto. §. prædium. ff. de legat. 2. l. Statius Florus. §. Cornelio fœlici. ff. de iure fisci. quod in hac specie Ferdi. Ilerdensis verum esse censet in d. §. diui. num. 367.

Quartò, & si pium & licitum existimem, res ecclesiarum vendi ad subleuandam famem eorum, qui etiam ob crimina publicis carceribus detinentur: non tamen possum mihi persuadere, id licere ad soluendam pœnam ipsorum delinquentium, vt à carceribus, quibus iustè opprimuntur, liberentur & redimantur. Hæc etenim punitio iusta est, & reipublicæ conueniens, igitur non expedit, res ecclesiarum alienari & vendi ad euitandam iustam hanc punitionem, nec contrarium alicubi in iure, ni fallor, vrgenter & verè probabitur: imò pro redimendis à carceribus his, qui ob æs alienum & debita inibi detinentur, arbitor non esse temerè alienandas res ecclesiarum, nisi debitores ipsi eorum parentes, vel filij, ex ea carcerum oppressione fame alioqui perierint, in eoq́ue sint periculo constituti, vt ni à carceribus liberentur, fame sint perituri, à qua ob eorum industriam, artem & laborem à carceribus soluti, verosimili coniectura liberabuntur. qua in re omninò prælatorum arbitria præuio diligenti examine sunt exhibenda.

Ex quibus omnibus, si maturè considerentur sanctorum patrum canones & decreta, manifesti iuris est, non esse permittendam rerum ecclesiæ alienationem, nec pignoris dationem, vt ex pecunia & precio à triremibus redimantur hi, qui in id opus publicum ob crimina damnati fuêre.

ARGVMENT. CAP. XVII.

Quo pacto & forma, res ecclesiarum possint dari in emphyteusim.

SVMMARIVM.

- 1 Quæ solennitas sit necessaria in alienatione rerum ecclesiæ, & inibi intellectus capitul. sine exceptione 12. quæst. 2.
- 2 Non est satis, formam in alienatione rerum ecclesiæ seruatam fuisse, nisi & alienatio facta fuerit ex causa à iure permissa.
- 3 Vbi alienatio rerum ecclesiæ fit pro satisfaciendis mutuatis ecclesiæ pecunijs, oportet probari, pecuniam versam fuisse in ecclesiæ vtilitatem.
- 4 Res ecclesiarum possunt dari in emphyteusim ea solennitate, quæ moribus & consuetudine in hisce contractibus recepta fuerit.
- 5 Emphyteusis ecclesiastica an transeat in hæredes extraneos, & an egrediatur tertiam generationem.
- 6 Qualiter interpretanda sit emphyteusis ecclesiastica, cuius origo non constat, nec de eius conditionibus apparet.

CAPVT XVII.

QVMVIS Pauli Secundi constitutione locatio rerum ecclesiæ, vltra triennium prohibita sit, eadem tamen permissum est, ecclesiarum res dari in emphyteusim ea forma & pacto, quo concedi consueuerint & iure permissum sit: ideò examinare oportet, quonam modo à canonibus antiquis, iurisq́ue ciuilis legitimis sanctionibus statutum sit, posse res ecclesiarum dari in emphyteusim. Cui quidem quæstioni præmittendum est, in alienatione rerum ecclesiæ eam adhibendam esse solennitatem, vt præter prælati consensum, & authoritatem ipsius capituli præmisso tractatu consensus itidem accedat. text. est celebris in c. sine exceptione. 12. q. 2. qui à Gratiano tribuitur, & adscribitur Leoni Papæ in epistola ad vniuersos episcopos per Siciliam constitutos, quæ quarta est inter Leonis Epistolas, & tamen inibi, nec aliquo diui Leonis epistolarum loco, ni fallor, nulla huius canonis mentio fit. Sed idem probatur in c. 1. & 2. de rebus eccles. non alienandi n. 6. cap. 1. & capitu. tua. de his, quæ fiunt à prælat. quibus in locis commemoratio tractatus iuxta numerum singularem fit, vt hinc liceat colligere, non esse necessarios tres tractatus, sed tantum vnicum sufficere, quod adnotârunt glo. & Doctor. communiter in dicto capitu. 1. verb. tractatus. Specul. tit. de locato. §. sequitur. versic. scias. Laurent. à Rodulphis in dicto ca. sine exceptione. quęst. 5. asseuerantes admodum esse vtile, quod ter hac de re præmittatur tractatus, atque ita consuetudine obtentum est plerisque in locis: quę quidem solennitas necessaria est in alienandis rebus ecclesiæ cathedralis & episcopalis. item & in alienandis rebus ecclesiæ inferioris, quoties alienatio per episcopum fit: requiritur etenim consensus capituli cathedralis ecclesiæ: at si alienatio fiat per ipsius ecclesiæ rectores, & authoritatem episcopi requirant, ea sola sufficiens est absque consensu & tractatu capituli cathedralis ecclesiæ. textus optimus in Clemen. 1. de reb. eccles. ad vltimam distinctionis partem. Prima verò probatur in c. 1. de reb. eccl. in 6. & in c. 1. &c. tua. de his quæ fiuntà præl. notant resolutionem hanc Ab. in ca. 1. de his quę fiunt à pręlat. & ibi Imol. col. vlt. & in c. 2. col. 3. eod. tit. quam & vsus recepit secundum Franc. in c. 1. col. 8. de rebus eccle. in 6. & Lauren. in d. ca. sine exceptione. q. 13. & licet Inno. in c. 2. de transact. requirat hanc authoritatem episcopi in modum decreti. gl. tamen, quam ibi sequuntur Ioan. And. Domi. & Franc. in d. ca. 1. verb. tractatus. vbi etiam ipse Innoc. Panor. & alij in d. cap. 2. consensum tantùm sufficere existimant præmissa causæ cognitione præstitum. quod notandum est propter differentias, quæ inter consensum & decretum passim à Doctoribus traduntur in l. si quis mihi bona. §. iussum. ff. de acquir. hæred.

Illud profectò est præ cæteris considerandum, in alienandis rebus ecclesiæ non esse satis, formam & solennitatem exactè seruari, nisi & alienatio fiat in aliquo ex casibus, aut aliqua ex causis à iure permissis, quarum meminit glos. in summa. 12. quæst. 2. in prin. vtrunque etenim necessarium est, vt valida sit alienatio, quod probatur in capitu. 2. de reb. eccles. in 6. dum dicit, forma & casib. à iure expressis. & id in d. specie adnotârunt inibi Ioan Andr. & Doct. gl. in c. 1. de in integ. restitut. & in dicto cap. nulli. vbi Abb. & idem in cap. 2. de donat. Anton. Imol. & Abb. in dicto c. 1. Feli. col. 1. & Deci. 3. in ca. quæ in ecclesiarum. de constitut. quorum opinionem sequuntur eam existimantes esse communem. Cardi. in cap. 1. colum. 3. de deposit. Domi. cons. 48. Socin. consi. 52. lib. 4. colum. 2. Soc. in consi. 15. lib. 1. nu. 26. Abb. item in d. c. 1. Deci. consilio 142. nu. 4. Chassanæ. in consil. Burg. rubric. 9. §. 9. num. 12. & Anton. Burgensis in c. cum dilecti. col. 2. de empt. & vendi. quæ plurimum coadiuuatur ex text. in d. Clemen. 1. de reb. eccles. disputat tamen hac de re latè Lauren. à Rodulphis in dicto ca. sine exceptione quæst. 3. Nam quòd alienatio facta adhibita & seruata iuris solennitate, etiam extra causam à iure permissam valida sit, licet ecclesia possit restitutionem petere, asserunt Hostiens. in summa de reb. ecclesi. §. 3. in sin. glo. in summa. 12. quæst. 2. & in d. cap. sine exceptione. quibus suffragatur tex. in dicto c. 1. de in integ. resti. qui probat, ecclesiam posse petere restitutionem in integrum, etiam si alienatio facta sit seruata forma canonum. & tamen si contractus nullus esset, minimè conueniret in integrum restitutio. vnde sequitur contractum validum & firmum esse: cui considerationi responderi poterit, alienationem rerum ecclesię in ea specie factam seruata solennitate, etiam factam fuisse ex causa à iure permissa: & nihilominùs potuisse ecclesiam lædi in precio & alijs contractus conditionibus, atque ideò ei competere beneficium restitutionis in integrum. Quam ob rem opinio communis verior est, quam & Antoni. Corset. sequitur in singul. verb. Alienatio.

Sed & opinio posterior potest procedere & iure defendi, quando tempore alienationis causa à iure expressa aderat iuxta opinionem & existimationem contrahentium, licet non verè, & sic quamuis apparebat, verè non existebat: nam tunc valida est mero iure alienatio. glo. in capitul. ad nostram. de reb. ecclesi. verb. enorme. cuius ad hoc ipsum meminêre Feli. in d. c. quæ in ecclesiarum. col. 1. & Anto. Burg. in dicto c. cùm dilecti. etiam si ipse asseueret, primum omnium se illam glo. citasse. Idem tenet Imol. in d. c. 1. de in integ. restitu. & in c. cùm apostolica. de his quæ fiunt à prælat. 4. colum. aptiùs sanè defenditur opinio contra communem eo casu, quo non constat, alienationem factam fuisse extra causam licitam & iure permissam, quia in dubio vbi in alienatione seruata fuerit forma, pręsumitur eam ex causa licita & permissa factam fuisse, quemadmodum voluêre Bald. 2. col. & Ias. numer. 8. in capit. 1. qui feud. dar. pos. post glo. in Authen. hoc ius porrectum. C. de sacros. eccles. quam ad hoc Socin. allegat dicto consilio 15. numero 28. libro 1. idem sensit Laurent. de Rodulphis in d. c. sine exceptione. quæstio. 3. Ecclesia verò probare poterit, alienationem factam fuisse absque causa iure permissa, quod omnes fatentur: siquidem & si propter formæ & solemnitatis vim, præsumenda sit causa, hæc præsumptio contrariam probationem optimè admittit. quò fit, vt non satis congruè, nec verè & iustè communem sententiam Anton. Burgensis conetur reprobare ex eò, quòd propter formam & solennitatem præsumatur causam iustam & iure permissam, alienationem licitam fecisse, & validam omninò. Nam id verum est ex quadam iuris præsumptione, & ideò contrarium probari ab ecclesia poterit, quod est omninò aduertendum.

Cæterùm, etiam si verum sit, præsumendam esse causam vtilem & iure permissam in alienatione rerum ecclesiæ, quæ facta fuerit seruata forma canonis, tamen vbi alienatio fit pro satis faciendis debitis ecclesiæ, & pro æris alieni solutione, non præsumitur causæ iusticia, sed oportet probari, pecuniam debitam versam fuisse in vtilitatem ecclesiæ, & in eius commodum expensam esse, alioqui alienatio rerum immobilium non tenet, secundum Innoc. Cardin. 2. quæstio. Abb. & Imol. numero 14. & 17. in capitul. primo. de deposit. Innocent. & Abb. in capit. quod quibusdam. de fideiuss. & probatur in Auth. de alienatio. & emphy. versi. his verò omnib. præcedentibus, & apertiùs in Græca & Latina Haloandri nouella centesima vigesima, ex quibus & versi. & is creditor hîc intelligatur, deducitur, oportere, quòd emptor rerum ecclesiæ venditarum pro satisfaciendis mutuis, probet precium expensum esse in vtilitatem ecclesiæ: nempe pro solutione pecuniæ, quæ mutuo accepta fuerat: & itidem versa in commodum ecclesiæ. id euidentiùs constat, ex eo, quòd ex contractu mutui ecclesia non teneatur, nisi probetur versio in eius vtilitatem. text. in d. Authen. hoc ius porrectum. vbi Bald. in fine. Innocen. Imol. numero 14. & Doct. communiter in dicto capitul. 1. de deposit. tex. in c. 2. §. hoc ius porrectum. x. quæstio. 2. Regia l. 3. ti. 1. par. 5. quæ expressim in ecclesia & ciuitate loquitur. facit l. ciuitas. vbi Doct. ff. si certum petat. l. 1. C. si aduers. credit. l. 3. C. quand. ex fact. tut. sed & hoc verum est, vbi mutuum datur administratori ecclesiæ, vel ciuitatis, prælato inquam, œconomo, aut rectori etiam nomine ecclesiæ: quòd si mutuum detur prælato & capitulo, decurionibus & præsidi, tunc non est necessarium probari, eam pecuniam expensam esse ad ecclesiæ, vel ciuitatis vtilitatem. Azo. & gloss. in dicta Authentic. hoc ius porrectum ad finem. & ibi Bartol. Cardina. in dicto capitul. 1. de deposit. 2. quæstio. glos. in dicto c. quod quibusdam. & est communis opinio secundum Præposit. in dicto §. hoc ius porrectum. numer. 16. idem tenet Bartol. in dicta l. ciuitas. cuius opinio vera est secundum Iason. ibi, & communis secundum Alciat. & eam sequuntur Fulgo. & Roma. Pau. Aretin. ibidem quibus suffragatur gl. in Rub. C. quæ sit longa consuet. ex quo si isthæc opinio vera est, apparet manifestè intelligendam esse Innocen. Car. Abb. & Imol. sententiam in d. ca. 1. de deposito. cuius in hoc versi. Cæterùm statim in initio memini, iuxta hanc Bar. distinctionem, verùm quia hæc Bar. distinctio non omninò, nec absque controuersia recipitur, tutiùs erit, mutuam pecuniam ab ecclesia recipi præmissis tractatibus, & solennitate, quæ necessaria est ad rerum ecclesiæ alienationem: hoc etenim casu præsumendum est, mutuatam ecclesiæ pecuniam in eius commodum conuersam fuisse. Extra hunc casum si pecunia mutuetur pręlato & capitulo, etiam si vera sit opinio Bart. ecclesia agere poterit, & vti beneficio restitutionis in integrum, & præsumetur læsio enormis, nisi probata fuerit conuersio in ipsius ecclesiæ vtilitatem, sicuti colligitur ex Cyno in dicta Authentic. hoc ius porrectum. Alexand. in d. l. ciuitas. 3. col. Imol. in dict. cap. 1. de deposit. numer. 17. & ibi Barba. num. 5.

Qualiter autem probetur, pecuniam mutuatam ecclesiæ vel ciuitati expensam fuisse in ipsius vtilitatem, tradunt Doctor. in dicto c. 1. de deposit. gloss. in dict. Authen. hoc ius porrectum. Abb. in capitu. 1. de solution. gloss. in Authen. de alienat. & emphyteus. §. si verò quis. Alexan. in dicta l. ciuitas. colum. 3. & ibi Ias. colum. vlti. Abb. in c. quod quibusdam. de fideiuss. Ripa. in l. is qui bona. nu. 11. ff. de pigno. & Doct. per tex. ibi in l. vl. ff. de exerci.

His tandem præmissis, ad quæstionis resolutionem aliquot exponam conclusiones, quarum Prima sit: Res ecclesiæ consueta dari in emphyteusim potest in emphyteusim concedi ea solennitate, qua dari consueuerit: text. in capitu. 2. de feudis, quem ita Docto. communiter interpretantur. Calderin. consi. vlt. de consuetud. Curtius Iunior 2. parte de feud. quæstio. 3. Carolus Ruynus consi. 41. num. 38. lib. 1. notatur in ca. vt super. de reb. ecclesi. non alienan. & licet solennitas à canonibus requisita in alienandis rebus ecclesiarum non possit consuetudine remitti. gl. communiter recepta in cap. cùm causa. de re iudi. Abb. Imol. & Doct. in c. nulli. de reb. eccle. Lauren. de Rodulphis in d. c. sine exceptione. q. 4. & quæst. 16. Rochus Cur. in c. vlt. de consuet. fol. paruo. 48. colum. 1. fatentur hanc opinionem communem esse. idem Lauren. in disputatione, quam ponit post capit. sine exceptione. colum. penultima. & Chassan. in consuetud. Burgund. rubr. 9. §. 9. numero 32. textus optimus in capi. 1. de consuetud. id verum est, quò ad alienationem propriam & perpetuam, ex qua vtile & directum dominium transferatur, secùs verò in datione rerum ecclesiasticarum ad emphyteusim, vel feudum, quemadmodum ex hac 1. conclusione deducitur.

Secunda conclusio. Quoties res ecclesiæ datur in emphyteusim absque canonica solennitate iuxta consuetudinem, etiamsi expressim detur pro hæredibus, & simpliciter, non transit in hæredes extraneos, nec vltra tertiam generationem. tex. in Auth. de non alienand. §. emphyteusim. glo. Bart. & Doctor. in l. etiam. ff. solut. matrimo. vbi latè Alexan. idem Alex. in l. si patroni. colum. 5. ff. ad Trebel. Antonin. Imol. Abb. nume. 29. Felin. numer. 27. Deci. nume. 48. in c. in præsentia. de probationi. è quibus Alex. & Deci. fatentur, hanc opinionem Communem esse. idem testantur Imo. in l. ex facto. §. vlt. ff. ad Trebelli. & Ludouic. Gozadin. consil. 39. numer. 6. Nec obstat tex. in Authen. de alienati. & emphyteu. §. licentiam. quò probatur, posse res ecclesiæ dari in emphyteusim perpetuam. id etenim intelligitur iuxta formam tex. in dicto §. emphyteusim. vt perpetua intelligatur ad tertiam vsque generationem, atque ita Gozadi. respondet. §. licentiam. cui & aliter respondere conantur Abb. Deci. & hi, qui huic secundæ conclusioni subscripsêre. quod apparebit ex his, quæ statim trademus. intellectus autem Gozadini constat ex Albe. in proœmio. C. verb. perpetui. & Cremensi. singul. 15.

Tertia conclusio. Res ecclesiæ præmissa causa, & canonica solennitate ad veram alienationem necessariis, poterit dari in emphyteusim perpetuam, & ea conditione, vt ad extraneos hæredes transeat, nam si eo casu poterat res omninò alienari, nimirum, si possit in hanc emphyteusim concedi Antoni. Imol. Felin. nume. 27. Deci. numer. 48. in dicto c. in præsentia. Alexand. in dict. l. etiam. Barto. in Authent. perpetua. C. de sacros. eccl. gl. in Auth. de non alie. §. alientionis. Corne. consi. 13. lib. 3. & Ludo. Gozad. consi. 39. colum. 1. & nume. 12. Imol. in l. quod dicitur. num. 8. & 10. ff. de verb. oblig. atque ita poterit aliter adsumi, & intelligi text. in dicto §. licentiam. eritque ista conclusio facilior, si sequens iure probetur.

Quarta conclusio. Res ecclesiæ data simpliciter pro hæredibus & perpetuo in emhyteusim, seruatis tamen his, quæ ad veram alienationem iure requiruntur, etiam ad hæredes extraneos, & perpetuò defertur, siquidem sub eadem forma res illa poterat perpetuò, & in extraneos alienari, & ideò videtur, rem istam ita simpliciter datam ad emphyteusim, perpetuò hæredibus, etiam extraneis competere, quod maximè est adnotatione dignum, ac deducitur ex dicto §. licentiam. & idem voluerunt Abb. numero 29. Antoni. Imol. Felin. numero 27. Deci. numero 48. in dicto c. in præsentia. Alexand. in dict. lege etiam. Gozadinus consilio 86. numer. 22. idem tenent hanc dicentes esse Communem opinionem Christophor. Porc. in §. adeò. Institut. de locat. & Curtius Iunior consil. 4. colum. 1. & licet gl. Bart. & alij in dict. l. etiam. tenuerint, emphyteusim ecclesiasticam simpliciter constitutam non transire ad hæredes extraneos, etiamsi accepta, & data sit pro hæredibus, quorum opinionem esse Communem testantur hi, quorum memini in prima conclusione. & Gozadin. consil. 75. nume. 9. ea tamen opinio, vt superiùs diximus, procedit, quando emphyteusis ecclesiastica constituitur ea forma, qua res ecclesiæ locari, & dari in emphyteusim solent absque solennitate canonica secus verò, si detur res ecclesiæ in emphyteusim seruata forma, & solennitate, quæ ad veram alienationem requiritur: nam tunc potest expressè dari cum pacto, quòd perpetua sit, & ad hæredes extraneos transeat, imò simpliciter pro hæredibus data ad extraneos hęredes pertinet, sicuti præter alios resoluit Præpositus in c. perpetua. 10. quæstion. 2. & Parisius dicens, hanc resolutionem esse Communem in consi. 85. lib. 4. nume. 17. & sequentibus. Quin etsi emphyteusis ecclesiastica detur ea solennitate, qua dari consueuerit, quandoque etiam ad extraneos hæredes transit, nempe si data sit pro hæredibus quibuscunque. Bal. in c. Imperialem. de prohibi. feud. alien. per Freder. col. 7. idem in l. 1. quæst. 34. ff. de rerum diuisi. Deci. consi. 208. colum. 2. Bald. in l. cùm virum. col. vltim. C. de fideicommiss. & est Communis opinio secundum Curtium Iuniorem consilio 3. colu. vlt. & Ripam in l. ex facto. §. vltim. ff. ad Treb. nu. 16. Curtium item Iuniorem consi. 1. col. 2. nume. 1. idem si dictum sit pro omnibus hæredibus, notatur in d. c. in præsentia. & per Gozadin. consil. 59. nu. 15. colligitur ex Bart. & alijs in d. l. etiam. Quin & idem dicendum erit, si dictum sit in contractu, pro te, & hæredibus, & quibus dederis, vt tradunt Curt. d. consi. 4 col. 2. & Paul. Parisi. cons. 71. lib. 3. nume. 44. passimque à Doctor. nominatim aliquot verba referuntur, quę contractibus adscripta operantur, vt emphyteusis ecclesiastica etiam ad extraneos hæredes transeat. dubium tamen esse poterit, an vbi vel expressè, vel tacitè in extraneos hæredes data fuerit emphyteusis, requiratur canonica solennitas, nam Gozadin. consi. 39. nume. 12. vtrunque requirit, solennitatem, scilicet, canonicam, & quòd expressim, vel verbis id tacitè significantibus emphyteusis in extraneos detur, vt eis competat. Quod non est omninò expeditum, siquidem emphyteusis ecclesiastica data absque ea solennitate, quæ ad veram alienationem requiritur, ad hæredes extraneos minimè pertinet, & tertiam generationem non egreditur. d. §. emphyteusim. gloss. & Docto. in d. l. etiam. qui fatentur, hoc verum esse, nisi actum sit expressè, vel tacitè, quod ad extraneos hæredes deueniat. igitur hi Doct. sentiunt, posse expressim dari emphyteusim ecclesiasticam eo pacto, vt extraneis etiam hæredibus deferatur, modò seruetur forma, & consueta solennitas, qua in re plurimùm consuetudini tribuendum est. Quòd si ecclesiastica emphyteusis detur seruata solennitate ad veram alienationem requisita: hæc, ni fallor, si simpliciter concessa fuerit pro hæredibus, ad extraneos etiam pertinebit, quamuis fatear, tutiorem esse eam opinionem, quæ probat, & asserit, tunc hæredibus extraneis non deferri emphyteusim, nisi id expressum fuerit, aut verbis generalibus significatum. Ex his apparet intellectus ad text. in c. ad aures. de reb. eccl. & in c. nulli. eod. ti. gl. in §. adeò. Insti. de locat. vbi quandoque in reb. ecclesiæ permissa videtur emphyteusis, & ea perpetua: quandoque omninò prohibita, aut saltem quibusdam limitibus, & conditionibus restricta.

Hinc apparet Bald. in c. vlti. de feud. dat. in vicem legis commissoriæ. num. 2. rectè hanc quæstionem intellexisse, dum is scribit, emphyteusim rei ecclesiæ per legitimi temporis vsucapionem adquisitam, eam habere conditionem, & qualitatem, vt nec ad hæredes extraneos transeat, nec perpetua sit, imò tantùm ad tertiam vsque generationem duret. præscriptio etenim eam naturam sequitur, quam res ipsa generaliter, & propriè habet. Emphyteusis verò ecclesiastica ex propria vi, & natura, nec ad hæredes extraneos transit, nec vltra tertiam generationem extenditur. d. §. emphyteusis. Huic sententiæ Baldi accedit Iason in l. 2. nume. 160. C. de iure emphyteusi.

Quinta conclusio. Emphyteusis ecclesiastica simpliciter data alicui, nulla nec filiorum, nec hæredum facta mentione, ad filios, & nepotes accipientis transit. text. in d. §. emphyteusim. sub Nouella de non alienandis, nisi aliud consuetudine, & moribus obtentum fuerit. idque Bald. fatetur in d. c. vltim. & idem Bald. in Specul. ti. de locato. 2. colum. versic. & in tertiam generationem. quem Iason sequitur in l. certi condictio. §. si nummus. ff. si certum pet. colum. 4. versi. facit ad hoc. & post ipsum Catel. Cotta, dictione. Emphyteusis. Imo. in d. l. quod dicitur. nu. 8. ff. de verb. oblig. Bal. in l. 2. col. 2. & ibi Ias. nu. 160. C. de iure emphy.

Et quia à plerisque dubitatur, an sit necessarium, filios, seu nepotes illius, cui concessa fuerit emphyteusis ecclesiastica, esse etiam illius hæredes, & an ad filios hæredes, vt hæredes transeat emphyteusis, operæ precium duxi sequenti capite aliquot ex Bartolo deducere conclusiones ad huius dubitationis faciliorem expeditionem.

ARGVMENT. CAP. XVIII.

Rursus de emphyteusi ecclesiastica, & priuatorum, qualiter intelligenda sit.

SVMMARIVM.

- 1 Emphyteusis accepta simpliciter, ad mares & fœminas defertur, siue ea priuata sit, siue ecclesiastica.
- 2 Pater potest quandoque emphyteusim vni hæredum, vel filiorum prælegare.
- 3 Quando emphyteusis ad filios hæredes, non ad alios pertineat.
- 4 Traditur interpretatio text. in c. 1. an agn. vel filius &c. in feudorum constitutionibus.
- 5 Institutus in re certa non habet ius, nec nomen hæredis ad obtinendum hæreditariam emphyteusim.
- 6 Ius patronatus ecclesiasticum ad hæredes, etiam extraneos ex propria natura pertinet.
- 7 Ius patronatus ecclesiasticum non transit in patroni filium, qui eius hæres non sit: etiamsi fuerit patrono, & eius filijs delatum.
- 8 Vendita hæreditate ius patronatus ad emptorem etiam extraneum defertur, & ibi qualiter ad fideicommissarium non transeat.
- 9 Ius patronatus non pertinet ad filium institutum in legitima, nec vendita legitima transit in emptorem.
- 10 Ius patronatus ecclesiasticum non potest per patronum in aliquem transferri in præiudicium eorum, qui ad id, & si hæredes non sint, ex prima institutione vocantur.

CAP. XVIII.

FREQVENTER contingit controuersia circa interpretationem clausularum, quæ contractibus emphyteusis inscribuntur, & pręsertim quo pacto post obitum accipientis, eius filijs, vel hæredibus competat. tradit etenim Bar. in l. & iurisiurandi. §. si liberi. ff. de ope. liber. quam quæstionem sequentib. propositionibus absoluam.

Prima conclusio. Emphyteusis simpliciter recepta, siue ea sit priuatorum, siue ecclesiarum, post obitum accipientis, eius filijs & nepotibus defertur, masculis, & fœminis absque vlla sexus distinctione. probat text. in §. emphyteusim. in Authen. de non alien. reb. eccle. Alex. in l. quod dicitur. nu. 24. ff. de verbo. oblig. Ias. in l. 2. C. de iure emphy. num. 194. Sal. ibi q. 12. & 17. Angel. in leg. item videndum. §. 1. ff. de pet. hæredit. Ex quibus apparet, æqualiter ad emphyteusim admitti filios masculos, & fœminas: tametsi Bal. in c. 1. nume. 4. quib. modis feud. const. possit. ex eo text. & gloss. deduxerit à similitudine feudi, & emphyteusis, emphyteusim simpliciter concessam, minimè ad fœminas pertinêre sed tantùm masculis competere, cui subscripsêre Ale xand. consi. 106. numero 6. libr. 4. Cattel. Cott. dictione, Emphyteusis. Gozadin. consi. 39. nume. 14. Quibus responderi congruè, & verè poterit, in his, quæ per leges feudorum aduersus ius Commune statuta sunt, non procedere argumentum à feudo ad emphyteusim, sicuti adnotârunt Alex. dicto nume. 24. & dicto nume. 6. idem in l. diuortio. §. si fundum. col. 2. ff. soluto matrimonio. Ioannes Baptista de sancto Seuerino in c. 1. de feudi cognitio. par. 5. regul. 32. Deci. in c. cæterum. de iudi. colum. 6. Corneus consilio 67. colum. 2. libro 2. optimè Carol. Molin. in consuetud. Parisi. §. 1. glo. 5. nume. 71. hoc ipsum Bartol. scribit in dicto §. si liberi. num. 5. & Curtius in tracta. de feud. in princi. quæstio. 3. vnde mihi verior videtur opinio contra Baldum, aduersus quem est & authoritas Imolæ in dict. l. quod dicitur. num. 10. quo in loco tractat Alex. num. 24. quid si emphyteusis data sit Titio, & eius filijs? & asserit ad filias non pertinere, quia masculinum non comprehendit fœmininum, citatque plures id asseuerantes in hac specie, nempe Imolam in c. potuit. in fine. de locatio. & in l. si ita scriptum sit filiabus. ff. de legat. 2. Sed & in hoc casu ipse adhuc admitterem fœminas, quod & Salyceto visum est in d. quæstio. 17. & quæstio. 12. in l. 2. C. de iure emphyteu. & ibidem Iasoni, numero 194. Decio in l. 2. numer. 108. ff. de regul. iur. Alcia. in l. 1. ff. de verbor. signific. Carolo in consuet. Parisi. §. 12. nume. 2. & sequentibus, ex eo, quod etiam in contractibus masculinum sub appellatiuo nomine fœmininum contineat, hanc eandem Salyceti opinionem sequitur Tiraquellus lib. 1. de retract. §. 1. gloss. 9. numero 206 quamuis prior sententia magis Communis sit, vt apparet ex pluribus, qui nuncupatim ad eam partem citantur à Decio in dict. l. 2. num. 106. Carolo Moli. d. §. 12. num. 2. omnium latissimè Tiraquello d. glo. 9. numer. 181. Nam & Alex. eandem Imolæ opinionem probat in consil. 61. libr. 1. & consil. 124. libro 2. idem & Iason post Roma. in l. sed si hac. §. qui manumittitur. versicu. liberos. ff. de in ius vocand. Guido de Suzaria in l. quicunque. C. de seruis fugiti. Archid. in c. si quis suadente. 17. quæst. 4. Imol. consil. 38. Franc. in c. generali. column. 1. de elect. in 6. ea ratione, quòd in contractibus masculinum non comprehendat fœmininum, cùm imputandum sit contrahentibus, qui legem apertiùs dicere potuerunt, verbis ambiguis contractum concepisse: quæ quidem ratio non omninò probat, cùm satis apertè contractus conceptus sit, appositis verbis, quæ iuxta iuris congruam, & veram interpretationem masculos & fœminas complectuntur, aut complecti possunt. & profectò potest opinio Saly. deduci ex mente Bartol. in d. l. 1. ff. de verbo. signifi.

Secunda conclusio. Patre accipiente emphyteusim pro se, filijsque suis masculis, & fœminis, pariter mortuo patre defertur emphyteusis fœminis, & masculis absque vlla sexus distinctione. l. maximum vitium. C. de lib. præt. notant Bartol. in dicto §. si liberi. nume. 5. Sal. in dict. l. 2. q. 17. & ibi Iaso. nume. 187. Imol. in c. potuit. de locat. in fin. nisi ea in prouincia statutum sit, extantibus masculis fœminas non succedere: eo etenim statuto præmisso, dicendum est, dictam emphyteusim primum filijs masculis, ac demum eis deficientibus filiabus competere, quod Bart. Imol. & Iason tenent in dict. locis. & idem Bartol. consi. 60. Anchar. consil. 125. Alex. consil. 44. lib. 1. colu. 1. latè Albert. Brunus in tract. de statuto, quod stantibus masculis fœminæ non succedant. arti. 8. q. 22. qui fatetur, hanc opinionem Communem esse, quamuis Saly. in d. q. 17. in hoc vltimo contrarium teneat, scribens, etiam stante statuto, fœminas simul cum maribus admittendas esse ad emphyteusim. cuius opinio iure defendi non potest, proptereà quòd contrahentium clausulæ & dispositionis interpretationem adsumunt ab statutis, & consuetudinibus, quæ in ea regione, vsu, & sanctionibus stabilitæ sunt,

Tertia conclusio. Emphyteusi accepta per patrem pro se, & filijs, ita ad filios pertinet, vt pater non possit eam vni ex eis in aliorum præiudicium prælegare. Bar. in d. §. si liberi. num. 6. & probatur: quia filijs competit hæc emphyteusis ratione concessionis factæ à vero domino, à quo eam adquirunt filij, non à patre. c. 1. in princ. de success. feud. eandem opinionem Barto. tenent Specul. ti. de locat. §. nunc aliqua. versic. 78. Freder. consi. 228. Bal. in l. item videndum. §. nunc videamus. ff. de petit. hæred. Dynus, Alber. Imol. Angel. & Paul. de Cast. in l. apud Iulianum. §. si quis alicui. ff. de lega. 1. & ibi Ias. Alex. consi. 124. lib. 4. col. 3. idem Alex. consil. 8. num. 15. lib. 3. vbi Caro. asserit hanc esse Communem sententiam. idem Alex. consil. 89. lib. 4. num. 11. Roma. in l. vnica. q. 12. C. quando non petent. part. Io. Crottus. in l. si constante. 2. lectu. col. 7. ff. soluto matri. Ias. dicens, hanc opinionem esse Communem in l. 2. C. de iure emphyteu. numer. 210. Zasius idem notat in tractat. de feudis. titul. de feud. alienatio. folio 6. tradunt latè Curti. de feud. 4. part. reg. 1. quæst. pen. versi. ex prædicta. & And. ab Exea in Rub. ff. de pact. nu. 211. ipse etiam obiter hanc partem probaui in Rub. de testa. 3. par. nume. 26. & colligitur ex his, quæ tradit Caro. Rui. consi. 1. lib. 1. nu. 16. Ex his etenim plura colliguntur, quæ ad huius conclusionis intellectum mirè conducunt.

Quarta conclusio, accepta per patrem emphyteusi eo pacto, vt post eius obitum filijs hæredib. vt hæredibus deferatur, poterit pater eam vni ex filiis in aliorum præiudicium pręlegare, ea ratione, quod filius hæres patris prælegantis teneatur stare parentis voluntati aut hæreditatem repudiare. & tamen si eam repudiauerit, non potest emphyteusim habere, nec consequi: & ideò hanc opinionem sensit Bar. in d. l. si liberi. col. vlt. & expressim eam asserunt Bal. consi. 289. libr. 3. Cuma. consi. 166. Soci. consi. 127. lib. 3. col. 6. Ias. in d. l. 2. nu. 211. qui videtur præmittere, omnium consensu eam probari: facit text. in l. nonnunquam. ff. ad Trebel.

Quinta conclusio. Emphyteusis à vero domino data alicui, & eius filijs simpliciter, eo mortuo filiis competit, etiamsi hæredes non fuerint ipsi patri, aut eius hæreditatem repudiauerint. Bart. in d. §. si liberi. num. 4. per text. inibi. idem Bar. & Doct. in l. quod dicitur. ff. de verb. oblig. quorum opinionem probat, dicens, eam Communem esse Iaso. in d. l. 2. C. de iure emphy. nu. 188. qui ad hanc rem alios authores adducit. sat enim est, ita ab omnibus receptum esse magis Communiter, paucis refragantibus, & procedit etiam in emphyteusi priuata ex mente Iason in dicta lege secunda. & Imol. in dicta lege, quod dicitur. numer. 8. tametsi Bart. ibi, & in l. si tibi. §. si pactus. num. 9. ff. de pact. sentiat, & asseueret in emphyteusi priuata aliud esse dicendum: vt filiis adquiratur, si hæredes sint: cuius opinio verior est secundum Alexan. in d. l. quod dicitur. nume. 19. idem notat Imol. in cap. potuit. de locat. num. 58. & Alciat. de præsumpt. regu. 1. cap. 31. Præposit. in cap. 1. an agnatus, vel filius. col. 3. versi. quæro cum gl. Decius consilio 149. col. 1.

Sexta conclusio. Quoties emphyteusis datur Titio, eius filijs, & hęredibus: ita demum ad filios post patris obitum defertur: si & hi patri hæredes extiterint. Barto. in d. §. si liberi. num. 4. tex. in Authen. de non alien. §. emphyteusim. colla. 2. vtrunque etenim requiritur, quod filius, & hæres sit, vt hanc emphyteusim habere possit, idem Angel. & Alex. column. 4. in l. Gallus. §. etiamsi parente. ff. de liber. & posthum. Bald. & Imol. in l. filio. quem pater. ff. de legat. 1. Paul. in l. si post mortem. in princip. ff. eod. Alexan. in l. quædam. §. 1. colum. 2. ff. de eden. Ias. in dict. l. 2. num. 188. Alex. in consi. 44. nume. 1. lib. 1. Imol. & idem Alexan. in d. l. quod dicitur. nume. 15. & numer. 21. Decius consil. 185. 2. colum. Ias. in l. si non sortem. §. libertus. numero 35. ff. de condit. indebit. vbi scribit, hanc sententiam magis receptam esse, quod & idem Ias. testatur consilio 57. colum. 1. libro 1. siue sit emphyteusis ecclesiastica siue priuata, iuxta Communem omnium interpretationem: authore Alex. in d. l. quod dicitur. nu. 21. in hunc sensum, vt non sit satis, quem esse filium: nisi & is hæres sit patri. At si quæratur, an emphyteusis transeat in hac specie ad extraneos, qui hæredes sint: tunc in emphyteusi, quæ ex propria vi, & natura regulariter ad extraneos hæredes minimè transit, non erit satis quem esse hæredem: nisi & is filius sit: in quo omnes consentiunt: si verò emphyteusis priuatorum sit, quæ in extraneos hæredes transire potest, sat erit esse quem hæredem, licet is extraneus sit, vt eam consequatur, quod visum est Alexan. in d. l. quod dicitur. nume. 21. verbum enim, hæredibus, conuentioni appositum non restringitur ad filios, sed ratione copulæ significationem auget, ita quidem, vt hæredibus deferatur emphyteusis, siue sint filij, siue extranei: idem etiam probatur ratione, quòd cùm scribitur, filijs & hæredibus, filij non vocantur, vt filij pręcisè, sed vt præsumptiuè futuri hæredes, & sic quicunque hæredes sint, vocati censentur. l. ea tamen adiectio. ff. de legat. 1. Barto. & Docto. in d. §. etiam si parente. nu. 8. ex quibus idem Alex. hanc conclusionem deducit ibi nu. 5. & in consil. 120. libro 1. nume. 1. vbi Carol. Molinæ. eam sequitur. idem adnotauit Imol. in d. l. quod dicitur. nume. 8. licet Salycet. in d. l. 2. quæstio. 20. hanc opinionem admittat: cùm in contractu dictum fuerit, Titio, & hæredibus, eam autem improbet, si scriptum sit, Titio & eius filijs, & hæredibus, existimans eo casu etiam priuatam emphyteusim ad extraneos hæredes minimè pertinêre.

Idem omninò dicendum est, si emphyteusis concepta fuerit his verbis, Titio & eius hæredibus, oportet etenim, filium Titij eius hæredem esse, vt ei competat res emphyteutica, quod ex præmissis constat: & prætereà, quia propria huius dictionis, hæredibus, significatio est ea, quę hæreditatis aditionem præmittit, etiam absque iure sanguinis, sicuti iure est satis manifestum, & ideò in quacunque dispositione adsumenda est interpretatio in hunc modum. l. cùm lege. ff. de testament. & inibi Aretinus huic etiam opinioni suffragatur, quòd emphyteusis simpliciter accepta, nec hæredum, nec filiorum facta mentione, non aliter ad filium pertinet, quàm si & is hæres sit patri, si emphyteusis priuata sit, vt notat Alexander in dicta lege, quod dicitur. numero 20. post Imolam ibi textus optimus in l. cùm patronus. §. cùm libertus. ff de oper. liber ergò & si accepta sit pro hæredibus, filius, qui hæres non fuerit, eam habere non poterit. hoc ipsum patet, siue sit emphyteusis ecclesiastica, siue priuatorum, ex eo, quòd licet ecclesiastica emphyteusis ad extraneos hæredes minimè pertineat, sed ad descendentes, non tamen ex hoc sequitur, non oportêre filios, vel nepotes hæredes esse, cùm de hæredibus mentio in contractu facta fuerit, siquidem significatio hoc patitur, quibus quidem rationibus instrui, & probari potest hæc sententia: cui accesserunt Imol. in dicta l. quod dicitur. numero 8. Salycet. in dicta l. 2. numero 30. Bartol. & Alexand. in l. ex facto. §. vltimo. ff. ad Trebelli. ad finem. Cynus, & Salyce. in l. si manumissus. C. de lib. & eorum lib. Bald. per text. ibi in capitul. 1. 4. colum. an agna. vel fili. Bartol. in l. eum qui. ff. de interdict. & releg. satis in specie Alexand. consilio 19. numero 16. & consilio 26. numer. 2. libro 5. Decius consilio 208. numero 7. Decius in l. vnica. colum. 2. C. quando non petent. part. Gozadin. consil. 26. colum. 4. Curti. Iunior consilio 138. num. 14. quorum opinio Communis est secundum Alexand. dicto consil. 19. Rube. consi. 18. & Aymonem consi. 197. nume. 5. idem tenet Alexan. consil. 10. numer. 8. libr. 3. ex quibus deducitur frequentiori omnium calculo receptum esse: dictionem hanc, hæredes, etiam vbi ad filios tantùm, non ad extraneos refertur, esse de filijs simul & hæredibus intelligendam: quamuis simpliciter scripta sit absque filiorum mentione, quod & ante alios asserit Iacob. à Bello visu in capit. 1. de eo, qui sibi, & hæredibus suis. Andræ. Iserni. in capitu. 1. de success. feudi. & in dicto ca. 1. an agnat. vel filius. Et licet Paul. Castrens. Vincentius Hercula. & Ripa in l. ex facto. §. vltim. ff. ad Trebellia. ad finem. Iason in l. si filius. qui patri. in fine. ff. de vulgari. & in leg. Gallus. §. quidam rectè. numer. 24. ff. de liber. & posthum. & in l. si non sortem. §. libertus. ff. de condi. indebit. & in consil. 57. libr. 1. colum. 2. scripserint, in materia, quæ verbum, hæredes, ad filios, & nepotes tantùm, referendum esse dictat, minimè esse necessarium filios hæredes esse: authoritate gl. in dict. l. ex facto §. vlti. vbi conditio illa: si sine hærede decesserit: de filijs etiam non hæredibus intelligitur: cuius gloss. interpretationem sequuntur Imol. ibi. Bald. Cuman. & idem Imola in l. filius familiâs. §. cùm quis. ff. de lega. primo. tamen prior sententia iure verior apparet, & ni fallor, magis Communis est: quemadmodum ex præcitatis constat, & præter alios eam sequutus hoc asseuerat Curtius Iunior consilio primo, columna 5. numero 11. cui non obest gloss. in dicto §. vltimo. Quia Barto. & Alexan. eam falsam esse censent. Imò etiamsi vera sit, vti ferè omnibus placet, procedit ob mentem, & voluntatem satis præsumptam illius, qui illam concepit conditionem: si sine hærede decesserit: argument. dictæ leg. filiusfamiliâs. §. cùm quis. posset forsan opinio Pauli Castrensis locum obtinere, vbi data esset emphyteusis Titio, & eius hæredibus masculis, vel hæredibus ex eius corpore progenitis: tunc etenim & si filij hæredes non fuerint, poterunt ipsam consequi emphyteusim, quod respondet Decius consilio 185. colum. 2. & consilio 395. cui accessêre Ludouic. Gozadin. consili. 26. numer. 30. & Antoni. Rube. consil. 85. nume. 5. & consi. 110. numero 4. qui hoc ipsum probant authoritate veterum, nempe Rainerij Forliuiensis in disputatione incipienti: Quidam habebat duos. Bald. in l. Caius. ff. solut. matrim. Cremens. singul. 14. quibus hoc placuisse constat, ex eo, quòd verba ista: hæredibus masculis, non possunt alijs, quàm descendentibus, & filijs conuenire. text. in capit. primo, de eo, qui sibi, & hæredibus suis masculis. quam quidem rationem veram esse opinor: non tamen ea conuincit, hæc verba conuenire omninò filijs, qui hæredes non sint. nam & si solis liberis conueniant, non sequitur, filijs non hæredibus conuenire: possunt etenim filijs aptari, modò hi hæredes sint: & ideò sunt, qui aduersus Rainerium probare nitantur, etiam in hac specie oportêre, quod filij hæredes sint: ita sanè visum est Iacob. à Bello visu, Iserniæ, Aluaroto, & Præposit. in dicto capitulo primo. de eo, qui sibi & hæredibus masculis. dum in stipulatione, & contractu conceptis iuxta illius Rubr. formam, opinantur, feudum esse hæreditarium. eandem sententiam sequuntur Imol. in dicta l. Caius. num. 6. Aymon consilio 131. numer. 8. & Antoni. Rube. consilio 18. vbi eam fatetur Communem esse. Et sanè si verum est, hanc formulam: Titio & eius hæredibus, non alijs emphyteusim deferre, quàm hæredibus hæreditatem Titij adeuntibus: ego non video, cur ista clausula, Titio, & hæredibus masculis: aptari possit filijs Titij paternam hæreditatem non obtinentibus: siquidem dictio, Masculis, ad exclusionem fœminarum, non adlicentiam repudiandi hæreditatem, vel admittendos filios, qui hæredes non sint, adijcitur, quam ob rem malim posteriori sententiæ accedere: nisi ex præsumpta contrahentium mente aliud colligi valeat: quemadmodum Decius sensit consilio 38. columna quinta. Et præter alios opinionem istam, quam Communem esse diximus, tenet Albertus Brunus in consilio 24. column. 2. cui & illud suffragatur: quòd in feudis proprium est hæc verba, & hæredibus, ad masculos esse referenda: textus in capitu. 1. de natural. feudi. Et tamen feuda his verbis concepta, hæreditaria sunt: vti tradit Isernia in capit. 1. §. hoc quoque. 2. colum. de succe. feu. quod apparet ex paulò ante traditis aduersus Paul. Castrens. igitur & verba ista: pro hæredibus masculis: feudum hæreditarium, & emphyteusim item hæreditariam significant. Verùm ab Antonio Rube. aduersus Deci. alia ratio adducitur, vt ipse opinatur, fortissima in hunc sanè modum. Feudum ex sua natura non transit ad filios, nisi sint hæredes: text. in cap. 1. an agnat. vel filij. eo quidem casu, quo hęredes esse potuerint, nec ex alia causa, quàm repudiationis ius, & nomen hæredum amisêre iuxta Salyceti sententiam in l. 2. num. 5. C. de lib. & eorum lib. & Imol. in ca. ex parte. de feud. num. 29. quod videtur satis rationi, iuribusq́ue feudorum conuenire. & ideò feudum simpliciter acceptum, nulla nec filiorum nec hæredum mentione facta, ad filios tantùm pertinet, modò hi sint hæredes. gl. in c. 1. quib. modis feu. const. potest. & idem fatetur Bal. in d. c. 1. an agnat. vel fili. videturq́ue magis receptum apud eos, qui de feudis tractauerunt. igitur & acceptum pro hæredibus masculis hanc propriam feudorum conditionem admittit. Sed vt hęc argumentatio discutiatur: siquidem ex ea collectio fit, feudum acceptum pro Titio, & hæredibus masculis, hæreditarium esse, aliquot prænotanda sunt. Primum, feudum simpliciter acceptum, ad filios tantùm, & descendentes pertinêre, gl. communiter recepta in d. c. 1. quib. mo. &c. tradunt Soc. consi. 19. col. 1. lib. 1. Hipp. sing. 160. notatur in d. c. 1. an agna. vel filius. & à Roma. in l. etiam. ff. sol. mat.

Secundum, hac in quæstione adnotandum est, tex. in dict. ca. 1. an agnat. &c. intelligendum esse in feudo non hæreditario, vt in eo accipienda sit eiusdem capitis distinctio, ex qua filius non poterit hæreditatem patris repudiare, & feudum habere, agnatus verò id facere potest: peculiari quidem ratione in filijs iure feudorum statutum est, ne hæreditate parentum irreuerenter repudiata feudum etiam non hæreditarium adsequantur, alioqui si ea distinctio admittenda foret in feudo hæreditario, esset absurdum, vt contra naturam feudi, quod pars hæreditatis est, agnatus id consequeretur repudiata hæreditate. atque ita hæc interpretatio colligitur ex Isernia colu. 1. in dict. cap. 1. Aluaroto, & Præposi. in d. cap. 1. de eo, qui sibi & hæredib. ad finem. Areti. consi. 14. col. 9. versi. esset autem maior dubitatio. Barto. in d. l. vt iurisiurandi. §. si liberi. 1. col. Alex. consi. 10. num. 8. lib. 3. post Iaco. à Bello visu in d. c. 1. de eo, qui sibi & hæred. masc. eandem conclusionem in specie sequuntur, asserentes eam Communem esse Curt. Iunior consi. 1. nu. 11. & consil. 138. nume. 17. idem in 1. part. feud. q. 8. colu. 5. & Albertus Brunus consi. 24. in princip. Et patet, quia si tex. in d. c. 1. esset intelligendus in feudo hæreditario, frustra ab eius interpretibus quæreretur ratio specialis, ex qua filius non potest illud accipere repudiata parentis hæreditate, cùm ex regulis iuris Communis id manifestum foret, quò fit, vt ea sit crebrior, & aptior sententia, quæ docet illam decisionem in feudo non hæreditario accipiendam, & interpretandam esse. Ex quibus inferuntur.

Primum, simpliciter accepto feudo, nulla facta nec filiorum, nec hæredum mentione, locum fore distinctioni prædicti cap. 1. an agna. vel filius. vt tandem filius feudum, repudiata hæreditate, habere non possit, agnatus verò id consequatur etiam absque hæreditate, quod ab omnib. receptum est.

Secundò, feudo ita conuento, vt Titio, & eius filijs, vel liberis competat, idem esse dicendum, ac eandem distinctionem admittendam esse, nec posse filium feudum habere, & patris hæreditatem omittere: sicuti deducitur ex his, quæ modò nuncupatim adduximus, versiculo. secundum. hi etenim, qui inibi citantur, hanc opinionem omninò probant, & sequuntur. Etiamsi Baldus contrarium scripserit in dicto capitulo primo. an agnatus. numero 8. versiculo. ex quo collige. & Salycet. in l. 2. C. de lib. & eorum lib. nume. 5. qui & Imol. falso testantur eius sententiam Commu. esse, in capit. ex parte. numer. 29. de feudis.

Tertiò, deducitur, ni fallor, necessario ex principali conclusione, non fore locum distinctioni. d. c. 1. an agnat. vel fil. vbi feudum conceptum fuerit his verbis, pro te, & tuis hæredibus, hoc etenim feudum hæreditarium est, sicuti superiùs ostendimus, & in feudo hæreditario admittenda non est distinctio dicti capitis, igitur nec in hac specie locum habet ea decisio, vnde consequitur, feudum ita conuentum, agnatum hæreditatem repudiantem obtinere non posse. quod proponimus contra Bal. in d. c. 1. num. 8. & Zasiunt dubitantem in rub. de feu. success. versic. quinta conclusio. quo in loco præmittit, ac fatetur opinionem hanc, quam nos hac illatione probamus, magis Communem esse. Etiamsi Baldum simpliciter referant, & sequantur Alex. consi. 26. nu. 3. libro 5.

Quartò, præmissis diligenter examinatis, ipse opinor, maximum discrimen esse inter hæc duo, feudum fore hæreditarium, & feudum, seu emphyteusim non posse alicui, qui hæreditatem repudiauerit, competere. siquidem feudum adquisitum ab aliquo sibi, & liberis stipulante, hæreditarium non est, & tamen à filio obtineri non poterit, si is patris hæreditatem repudiauerit d. c. 1. an agnat. vel filius &c.

Quintò, deducitur ex his, feudum, aut emphyteusim ecclesiasticam simpliciter acceptam, nulla hæredum, vel filiorum facta mentione, hæreditarias res non esse, cùm hi contractus ex propria vi, conditione, & natura ad filios, & nepotes pertineant, non ad hæredes extraneos, ideò simpliciter concepti, filijs deferuntur & nepotibus non iure hæreditario, sed ex natura pacti, & conuentionis. quam ob rem feudum in hac specie & si ad filium hæreditatem patris repudiantem deuenire non possit, ex d. c. 1. an agn. vel fili. iuxta Bal. cui in hoc alij consentiunt interpretationi: id tamen hæreditarium non est. Sic & emphyteu. ecclesiastica, quę hanc feudi conditionem non sequitur, ex eo, quod hæreditaria non est, ad filium etiam repudiantem paternam hęreditatem pertinebit, quod colligitur ab his, quæ Barto. tradit in dicto §. si liberi. prima column. & expressim fatetur Alexa. in dicta l. quod dicitur. numero 20. post Bald. in Speculo. titul. de locato. 4. colum. & Antoni. in capitul. in præsentia. de probationib. numero 13. Scio sanè in feudo, quibusdam hanc illationem non placere: quippe qui censeant, feudum ita conceptum hęreditarium esse. Sed lectorem admoneo, vt aduertat, hos Doctores, & eos, à quibus ipsi hoc adnotârunt, id deduxisse à text. & Bal. in dict. capitulo 1. numero 8. qui tamen tantum probat, filium hoc feudum habere non posse: si paternam hæreditatem repudiauerit.

Sextò, hinc infertur, non omninò esse congruam, nec conuincere aduersus Deci. Rubei argumentationem: cùm & si verum sit, feudum acceptum pro Titio simpliciter, vel pro eo & eius hæredibus masculis, non posse competere filijs repudiantibus hæreditatem: non tamen inde sequitur, feudum istud hæreditarium fore.

Septimò, constat ex prænotatis maximum discrimen inter feudum & emphyteusim: nam emphyteusis pertinet ad filios, etiam si hæredes non sint, etiam si hęreditatem patris repudiauerint: his quidem casibus, quibus hæreditaria non est: nempe quoties data fuerit alicui, & eius liberis vel eius filiis: aut simpliciter, & fuerit ecclesiastica. at feudum etiam si hæreditarium non sit, filiis minimè defertur, si paternam hæreditatem repudiauerint: quam differentiam ipse expressim deduco à resolutione Bartol. in dicto §. si liberi. colum. 1. Quando autem dicatur emphyteusis hæreditaria, & feudum item hæreditarium, constat satis euidenter, si considerentur ea, quæ scripta fuêre in præmissis conclusionibus: id etenim contingit, quoties diximus, esse necessarium, vt filius hæres sit ad consequendam emphyteusim, atque ita isthæc difficultas est intelligenda.

Octauò infertur, filium accipientem feudum, aut emphyteusim non hæreditariam, simul & patris hæreditatem cum inuentarij beneficio: minimè teneri vltra vires hæreditarias paternis creditoribus satisfacere ex ipso feudo, vel emphyteusi. quod secùs erit, si feudum, aut emphyteusis hæreditaria sit: nam & si inuentarium solenniter confecerit, tenebitur ex ipso feudo, & emphyteusi onera hæreditaria subire, venietq́ue talis emphyteusis in hæreditatis petitionem, secundum communem in l. item videndum. §. vlt. ff. de petit. hæred. Bart. in d. §. si liberi. & in specie Alex. consil. 19. nu. 8. & cons. 26. n. 18. libr. 5. Curti. Iuniorem. d. consil. 138. nu. 20. And. Iserni. in captul. 1. qui succession teneantur. Card. Alex. post alios in c. 1. fi. col. de eo qui sibi. & hæred. mas. quod communi omnium consensu receptum est. Eadem ratione filius accepta patris hæreditate cum inuentarij beneficio, non tenebitur stare paternæ voluntati circa alienationem, aut dispositionem feudi non hæreditarij: at in feudo hęreditario secùs erit dicendum, ex mente & resolutione omnium, qui rem istam diligenter examinârunt: modò feudum, vel emphyteusis etiam hæreditaria, quæ vel ex natura rei, aut pacto, & lege conuentionis extraneis etiam hęredibus competere non potest, ad extraneos non deueniat: nec contra pactorum legem alienetur, quod hac in re cautè perpendi debet.

Nonò, ab eadem radice procedit, quòd vbi emphyteusis hæreditaria sit: ipsis hæredibus pro hæreditariis portionibus obueniet & competet. l. prima. C. de impub. & aliis. l. qui liberis. §. hæc verba. ff. de vulgari. At si hæreditaria non sit, quamuis qualitatem hæredis requirat, vel saltem non admittat hæreditatis repudiationem, tunc æquis portionibus diuidenda erit, quò ad eius commodum & vtilitatem etiam si non æquè fuerint filij hæredes instituti. text. in d. §. si liberi.

Decimò, ex huius quæstionis resolutione deducitur, feudum & emphyteusim hæreditaria esse, si data fuerint Titio, & eius hæredib. & successoribus: licet ex his verbis non mutetur propria ipsius rei conditio: & hæc verba aduersus eam conditionem hæredes extraneos non admittant, sicuti docent Alex. & alij in l. quædam. §. nihil. ff. de eden. Deci. cons. 171. Cur. Senior consil. pe. col. 4. Franci. à Ripa. in l. ex facto. §. vlt. nu. 15. ff. ad Treb.

Vndecimò, ego ex his infero, emphyteusim non hæreditariam, feudum itidem non hæreditarium, etiam ad institutum filium in re certa pertinere, quod Bart. fatetur in d. §. si liberi, & consentiunt alij Doct. communiter: at si feudum hæreditarium sit, aut emphyteusis, nempe pro filiis, & hæredibus accepta, etiam si ea ecclesiastica sit, nec transire valeat in hæredes extraneos, minimè pertinebit ad filium, vel descendentem in re certa institutum: modò alius, qui habere eam possit, hęres sit vniuersalis: quod deducitur & probatur ea ratione, qua constat: institutum in re certa dato hęrede vniuersali potiùs legatarium, quàm hęredem esse, atque ita in hac specie respondent Bald. in l. liberi. libertęq́ue. numero 26. C. de oper. libert. Alexand. in l. quædam. §. nihil. numero 7. ff. de edendo. idem Alexan. consilio 44. numero 2. libro primo. Salicet. in l. 2. q 20. C. de iure emphyteut. Angel. & inibi Alex. in l. Gallus. §. etiam. colu. pen. ff. de lib. & posth. Lamber. de iure patr. 1. lib. 2. par. q. 2. art. 16. numer. 11. Ripa lib. 2. respons. c. 26. nume. 18. optimè Carol. Molin. in Alex. consil. 128. numero 8. libro 1. quidquid ibi, & consil. 8. libro 3. colum. 2. Alex. scripserit, perperam Bar. intelligens, cùm is minimè his, quæ diximus refragetur: conuenit tamen inter omnes, emphyteusim priuatam, quæ hæreditaria sit, ad institutum in re certa dato hęrede vniuersali nequaquam pertinere. l. quoties. de hæred. instit. C. vbi Paul. de Cas. & alij communiter.

Duodecimò, non incongruè proximè traditis accedit quæstio elegans: an ius patronatus ecclesiasticum ita institutum, vt Titio & eius liberis competat: possit iure pertinere ad filium, qui patris hæres non sit, aut qui institutus fuerit in re certa? Et profectò ea, quæ modò scripsimus aliqua ex parte huic quæstioni concinnè satis aptabuntur: quam ob rem adnotandum erit, ius patronatus ecclesiasticum ex propria natura ad hæredes etiam extraneos transire, & hæreditarium esse gloss. in capitul. considerandum. 16. q. 7. Iason in l. 1. numer. 71. ff. de lega. 1. cui opinioni post alios accessêre eam existimantes communem esse Abb. in c. 1. de iure patron. Aretin. in c. significauit. colum. 1. de testibus. Card. consilio. 122. Rochus Curti. verb. ipse vel is. q. 8. & Cæsar Lambertinus 2. par. de iure patro. 1. libr. q. 2. nu. 23. & Deci. consi. 149. col. 1. post Frederi. consi. 111. col. 5. idem gl. in c. filijs. 16. quæst. 7. & in l. si operarum. ff. de oper. libert. Cardin. Ancha. Imol. & alij in Clem. 2. de iure patro. quod manifesti iuris est: cùm & in emptorem extraneum alicuius villæ, alteriúsue vniuersitatis ius patronatus transeat. c. ex literis. c. cùm seculum de iure patro.

Ex his deducitur primò, ius patronatus ecclesiastici non transire in Patroni filium, qui eius hæres non sit, aut hæreditatem patris repudiauerit. Abb. in dicto c. 1. Card. in d. Clem. 2. quæ. 7. Areti. in d. c. significauit. col. 1. Rochus d. verbo ipse vel is. q. 6. Deci. consi. 149. Abb. in consilio 54. lib. 1. Lambert. d. q. 2. art. 1. & art. 17. quorum sententia communis est, contra gl. in d. c. considerandum.

Secundò hinc euidenter apparet, extraneo vniuersali hærede instituto, ius patronatus ad eum, non ad filium etiam in re certa institutum pertinere. Abb. in dicto c. 1. Card. in rubric. eiusdem titul. quæstio. 8. Francus in c. 1. de testam. in 6. super gloss. instituit. omnium latissimè Lamberti. dicta quæstion. 2. articu. 16. & est communis opinio, quemadmodum asseuerat Gulielm. Benedict. in c. Rainuntius. de testamen. verb. in eodem testamento relinquens. in 1. numero 261. idem fatetur Lambertinus dicto arti. 16. nume. 13 Licet Frede. contrarium responderit consilio 225. cui accessit Anchar. in d. Clem. 2. col. 2. Sed verè opinio communis iure magis probatur: & fulcitur authoritate corum, qui in emphyteusi hæreditaria responderunt, eam non posse pertinere ad institutum in re certa dato hærede vniuersali.

Tertiò, si proximè scripta considerentur, simul & ea, quę hoc capite diximus in quinta conclusione: infertur planè, ius patronatus ecclesiasticum ex prima institutione delatum Sempronio & eius filijs, non aliter filijs Sempronij competere, quàm si ipsius hæredes sint. quod in specie notauit Deci. consilio 149. colum. 1. sensit Cæsar Lamb. dicta q. 2. artic. 17. ad finem. Quibus suffragatur ratio illa, quòd in re, quæ propria natura ad hęredes extraneos transit, stipulatio, aut conuentio facta in fauorem paciscentis, & eius filiorum, filij vocantur, vt hæredes, & ea conditione, si hæredes patri extiterint. Bartol. post gloss. & communem ibi in l. si tibi. §. si pactus. ff. de pact. quamuis Anchara. consi. 81. versicul. & fortè: dubius equidem censeat in prædicto casu, ius patronatus filiis etiam non hæredibus competere, & eo non relato dubitauerit Rochus Cur. ver. ipse vel is. q. 33.

Quartò, constat ex præmissis vera ratio, Cur hæreditate vendita, & in ipsum emptorem transeat cum ea vniuersitate ius patronatus ecclesiasticum, sicuti fatentur omnes in dicto c. ex literis. Felin. in ca. causam. 5. col. de præscript. Rochus Curti. in tract. de iure patro. verb. ipse vel is q. 22. & esse hanc opinionem communem asserit Lamberti. 2. part. 1. libri. q. 5. arti. 15. nu. 2. nam si ius patronatus in hæredes extraneos transit, sicuti proximè dictum est, cum ipsa hæreditate vendita in emptorem transibit. Cæterum Pau. Eleazar in quæst. incipienti: Patronus ecclesiæ sancti Martini. contrariam sententiam veriorem esse existimat scribens: tunc demum vendita vniuersitate censeri & venditum ius patronatus eidem annexum: cùm vniuersitas eo titulo transit in emptorem, qui non requirit singularium rerum, & sic iuris patronatus specialem traditionem, alioqui sequeretur expressè, & in specie vendi ius patronatus: siquidem eius fit specialis traditio. idem tenuerunt Rofredus in libello de iure pat. versi. item transfertur & Barb. in c. quanto. de iudi. col. 8. Et nouissimè Lambertin. de iure patron. libro 1. 2. parte. quæ. 5. art. 15. num. 4.

Quibus & alia ratio accedit: quòd ius patronatus ecclesiasticum restituta hęreditate iure fideicommissi vniuersalis, non transit in fideicommissarium: imò manet apud ipsum verum hęredem, etiam si in hæredes extraneos regulariter transeat. textus singul. in l. quia perinde. ff. ad Trebe. vbi iurisconsulto visum est, iura sepulchrorum, etiam quæ hæreditaria sint, non transire in fideicommissarium: & tamen hæreditaria sepulchra etiam extraneis hæredibus competunt. l. familiaria. & l. sequent. ff. de religio. & sumpti. funer. & ita in iure patronatus ecclesiastico censent Bartol. in dicta l. quia perinde. Imola & Alex. in l. si patroni. ff. eodem. idem Alexand. consil. 73. lib. 7. Paul. Castrens. idem Alexan. Iason & Deci. in l. precibus. super glos. vlt. C. de impub. quorum opinio Communis est secundum Alexand. in dicta l. si patroni. Deci. in dicta l. precibus. numero 22. Roch. Curti. de iure patroni. verb. ipse vel is. quæstio. 9. Lamber. dictio. 2. parte. quæst. 2. arti. 35. nume. 2. eandem sequitur Carol. Molin. in consil. Parisiens. titu. 1. §. 37. gloss. decima. & Guliel. Benedic. in dicto capitu. Rainuncius. de testam. verb. si absque liberis. 2. nu. 24. licet possit satis hac de re controuerti, cùm Roma. in dicta l. si patroni. contrariam sententiam veriorem esse censeat: cui præter alios diligenter respondet Lambert. dicto artic 35. communem sequutus post Paul. à Monte Pico in l. Titia cum testamento. §. Titia cum nuberet quæst. 39. ff. de legat. 2.

His verò rationibus, si communem sententiam sequamur, tenentes ius patronatus ecclesiasticum transire cum hæreditate vendita: respondere possumus: priori quidem, non esse inconueniens, nec absurdum, iuris patronatus specialem traditionem fieri: ea etenim non fit iure specialis venditionis, sed ex eo, quod hæreditati venditæ & traditæ accedat: quò fit, vt incongrue dici valeat segregata, & particularis iuris patronatus traditio & venditio, ea ratione, quòd specialis eius traditio fieri debeat. Posteriori autem rationi respondetur, in fideicommissarium non transire ius patronatus, nec ei restituendum esse, attenta ipsius testatoris voluntate, ex qua apud primum hæredem manet directum, & honorificum hæredis nomen, quo ipsum testator donauit: & ideò iura ad honorem potiùs, quam ad pecuniarium commodum pertinentia, & quæ nomen verum hæredis præmittunt, non sunt fideicomissario tradenda. id etenim à testantis voluntate iure præsumpta deducitur. At hæreditate vendita, omnia ea in venditionem veniunt, quæ quocunque titulo quacunque ex causa ad hæredem venditorem iure hæredis spectant, ita sanè actum esse videtur inter emptorem & venditorem: quod Cardi. visum est in c. ex literis. de iure patro. q. 11. & in d. Cle. 2. q. 6. vnde constat, defendi posse opinionem hanc omnium ferè consensu receptam, quę asserit, ius patronatus hæreditati competens, ea vendita, in extraneum emptorem iure optimo transire. Imò si pars hæreditatis vendita fuerit, etiam tunc in emptorem transire ius patro. probat eleganter Car. in consi. 48. incipienti. Quidam nobilis. Cuius sententiam miris laudibus extollit Cæsar Lamb. de iure pa. d. q. 5. art. 16. quod in praxi omninò est adnotandum.

Quintò, etiam si filius hæres instituatur in re certa pro sua legitima, aut simpliciter in legitima: instituto alio hærede vniuersali, manifestè probatur ad ipsum ius hoc patronatus non pertinere: nam & si legitima sit ius quoddam vniuersale. quemad modum tradit Rodericus Xuares in l. quoniam in prioribus. C. de inofficio. testam. extensione. 11. non tamen est vniuersitas, cui ius patronatus accedit, cùm sit legitima, quota bonorum, non hæreditatis pars. text. in l. Papinianus. §. quarta. ff. de inofficios. testament. l. 2. §. si quarta. ff. famil. her cisc. Bartol. in l. ex facto. in magna. ff. de hæredi. institu. 2. colum. Iason in l. quoties. column. 3. C. eod. titul. idem Iason in l. Gallus. §. 1. numer. 15. ff. de lib. & posth. Imol. & Alex. col. 2. in l. ita tamen. §. patronus. ff. ad Trebel. idem Iason in l. re coniuncti. num. 442. ff. de legat. 3. igitur ius patronatus ad institutum in hæreditate pertinet, non ad institutum in legitima. Quò fit, vt si filius etiam hæres institutus, & ea ratione iuris patronatus possessor vendiderit propriam legitimam, in emptorém minimè transeat ius patronatus. Item & illud hinc colligitur, posse patronum obtinentem ius patronatus hæreditarium, illud ius in aliquem transmittere donationis legatíue titulo, etiam in præiudicium hæredum legitimorum: ita sanè, vt filiis nulla competat querela, quasi pater inofficiosam donationem fecerit: secundum Archid. in cap. 1. de iure patron. in 6. & ibi Docto. Alexan. consi. 13. num. 10. & consi. 18. 2. col. & consi. 26. lib. 5. Rochum. verb. ipse vel is. q. 33. Lamber. de iure patro. lib. 1. 2. par. q. 2. art. 7. quo in loco asserit, hanc opinionem Communem esse. Eadem profectò ratione adnotandum erit, patronum habentem ius patronatus hæreditarium, filiis eius hęredibus institutis, posse ius hoc primogenito prælegare, & cæteris illud auferre. Nam & præter alia hoc ipsum vtile est admodum ipsi ecclesiæ, eiusq́ue regimini & administrationi. His verò addenda sunt, quæ ipse hoc c. scripsi conclusione 4. & lib. 1. huius operis ca. 13. num. 4.

Sed quęritur, quid de iure patronatus ecclesiastici, quod ex ipsa institutione defertur filiis, nepotibus & liberis, etiam si hi hæredes non sint, an & hoc possit à patrono, qui primus institutor non est, in aliquem transferri, aut alienari, in præiudicium eorum, qui prima ipsius iuris patronatus institutione ad id vocantur? Nam Calderi. consilio 19. ti. de iure pat. dubitationem hanc tetigisse videtur, ac tandem eius authoritate motus Cæsar Lambert. dicta q. 2. art. 6. & art. 8. nu. 7. definiuit id fieri posse, ea item vsus ratione, quòd gradatim vocatio descendentium, & liberorum fiat, atque viuente possessore sequens in gradu nec patronus sit, nec habeat ius patronatus. l. cum pater. §. pe. ff. de leg. 2. l. peto. §. fratre. ff. eo. quæ quidem ratio probat, viuente possessore ad eius vitam, translationem istam fieri posse absque sequentis in gradu præiudicio. Et ideò mortuo possessore hanc donationem, aut alienationem, translationeue, non posse successori ex prima institutione absque hæredis titulo vocato, nocere, nec præiudicium inferre, iure verius est, & id asseuerant Franc. in d. c. 1. de iure patron. in 6. colum. 3. & ibi Anchar. Carol. Moli. in Alex. consi. 18. 2. col. lib. 5. Car. consi. 48. sensit Roch. Curt. d. q. 33. & Paul. Parisi. consi. 48. libro 4 ac Domi. consil. 32. à quibus hæc sententia contra Lambertini opinionem satis deducitur. Nec Calderi. prioris sententiæ omninò author est, siquidem in ea specie, patronus Hospitali, cuius patronus erat, ius ipsum præsentandi dedit, quod forsan fieri potuit speciali quadam ratione arg. tex. in d. c. 1. de iure patro. in 6.

Sextò, ab eadem & principali radice procedit, quòd si testator institutis tribus hæredibus, vni eorum iusserit proprijs ipsius hæredis impensis ecclesiam construere, eaq́ue fuerit consensu episcopi constructa, mortuo testatore ab vno ex pluribus hæredibus, ius hoc patronatus, non tantùm adquiritur hæredi ecclesiam ædificanti, sed & omnibus testatoris hæredibus. text. est insignis in l. his consequenter. §. 1. versic. sed & cùm monumentum. ff. familiæ hercis. ex quo Bal. id adnotauit in rubric. C. res inter alios acta. colum. 1. cuius meminit Marcus à Mantua in apophthegmate 5. post iuris Ciuilis commentaria, cùm hæres nomine testatoris & eius iussu, ac mandato ecclesiam construxerit, & ideò eius hęreditarius patronatus adquisitum censebitur. quam ob rem ex hac ratione, & iurisconsulti decisione falsa videtur opinio Rochi Curti. de iure patro. verb. pro eo quod. in princ. dum is opinatur, ecclesia iussu testatoris constructa ab hærede, post eius obitum adhibito consensu episcopi, ius patronatus hoc hæreditarium non esse. id etenim falsum est, sicuti & alijs rationibus, hac minimè adducta, existimat Cæsar Lamber. de iure patrona. lib. 1. par. 1. quæ. 2. art. 11. numer. 4.

ARGVMENT. CAP. XIX.

Traduntur aliquot interpretationes, ad l. quoties. C. de rei uendic.

SVMMARIVM.

- 1 Venditor, qui rem ipsam poßidet, præcisè cogendus est ad eius traditionem.
- 2 Eadem re duobus vendita, quorum prior dominium speciali iure adquisiuit absque traditione, is præfertur posteriori, cui realis facta fuerit traditio.
- 3 Latè examinatur, an princeps venditionis, donationis aut priuilegij titulo, dominium transferat sine traditione.
- 4 Etiam in ecclesia, & ecclesiasticis personis vendentibus locus est decisioni. l. quoties. C. de rei vend.
- 5 Bona fides secundi emptoris necessaria est. vt is poßit vti dictæ l. quoties. responso.
- 6 In dubio cui præsumatur facta priùs rei vendendæ traditio.
- 7 Res vendita cum pacto de non alienando, appositaque hypotheca, non transit per traditionem in dominium secundi emptoris.
- 8 An dictæ l. quoties. constitutio admittenda sit in contractu locationis.

CAPVT XIX.

QVOTIES duobus in solidum, prædium iure distrahitur, manifesti iuris est, eum cui priori traditum est, in detinendo dominio potiorem. d. l. quoties. cui conuenit Regia l. 50. titul. 5. part. 5. Huius constitutionis ea est ratio, quòd dominium regulariter nequeat in alium transferri aliter, quàm per traditionem l. traditionibus. C. de pact. l. nunquam. ff. de adquirend. rer. dom. §. per traditionem. Instit. de rerum diuisio. is verò, qui rem aliquam vendit, aut donat, priusquam ipsam tradat, nullum ius dominij transfert. l. penult. C. de rei venditio. l. alienatum. ff. de verbor. significa. sed tantùm actione personali ad rei traditionem conueniri potest. l. vlt. §. Lucius. ff. de dona. l. qui tibi. C. de hæredi. vel actio. vendit. igitur ex duobus emptoribus is potior censebitur, quò ad dominij adquisitionem & retentionem, cui priùs res ipsa tradita fuerit: licet in contrahendo posterior fuerit. l. siue autem. §. si duobus. ff. de publici. l. si ea res. §. vl. ff. de act. empt. receptum siquidem est frequentiori doctorum sententia, venditorem absolutè nec ad dandum, nec ad tradendum teneri, sed mistam esse eius obligationem: ita quidem, vt si dominus sit, dominiumque per rei traditionem trans ferre possit in emptorem, aut rem ipsam tradere: præcisè ad eius traditionem cogendus sit, si verò non habeat rem, nec ipsam tradere possit, ad interesse teneatur, iuxta Martini opinionem relatam à gl. in l. 1. in prin. ff. de act. emp. & Accur. in §. precium. Insti. de empti. & vendi. vbi text. hanc partem probare videtur, quam veriorem esse existimant. Bar in d. l. 1. & in l. certi condictio. numero 21. ff. si certum petat. & in l. stipulationes non diuiduntur. q. 8. nu. 38. ff. de verbor. oblig. vbi asserit hanc opinionem Communem esse: idem eam sequuti fatentur Imol. Abb. nume. 10. & Feli. nu. 34. in c. cùm Ioannes. de fide instru. Ias. in §. actionum. num. 147. de actioni. Rebuffus in l. vnica. C. de senten. quę pro eo quod interest. verbo, quantitate. numero 10. Antoni Burgens. in rubr. de emptione. col. 1. cuius examinationem omitto. scio etenim posse iure defendi, maximisq́ue iurisconsultorum authoritatibus probari, venditorem & si rem ipsam habeat, non posse præcisè cogi eam tradere, dominiumq́ue trans ferre: imò liberabitur is præstando interesse secundum Accur. in d. l. 1. quæ quidem opinio aduersus communem latè instruitur ab Alciato in d. l. vnica. C. de sent. quæ pro eo quod inter. col. 3. & sequentibus. Sit modò satis rationem tradidisse, à qua non immeritò dict. l. quoties. constitutio processit: ea verò diligenter inspecta, aliquot perpendi poterunt ad ipsius constitutionis veram interpretationem.

Primum, eam decisionem admittendam non esse his casibus, quibus singulari quodam iure ex solo contractu citra traditionem transfertur dominium. tunc etenim, qui priùs contraxit non expectata rei traditione, præfertur cæteris, etiam quibus rei traditio facta fuerit. quod Doct. communiter adnotârunt in d. l. quoties. maximè Iason col. 2. glo. & inibi omnes in c. si tibi absenti. de præbend. in 6. Abb. post alios. in c. continebatur. de his, quæ fiunt à præla. Abb. in ca. suggestum. 1. notab de iure patro. Ludouic. Gozad. consilio 13. numero 13. Panormit. consi. 91. num. 7. lib. 1.

Secundò deducitur ex his, re vendita duobus, quorum prior ecclesia, vel ciuitas est, in quas ex priuilegio dominium absque traditione transfertur iuxta legem vlt. C. de sacrosanct. eccle. priorem hunc emptorem præferendum esse, etiam si alteri postmodum res vendita & tradita fuerit. ita sanè fatentur hi, qui præcedentem illationem probârunt. & Romanus consi. 298. siquidem constat, primo emptori dominium adquisitum fuisse ex solo contractu emptionis præter traditionem, & ideò traditio secundo emptori facta non potuit eidem dominium tradere. & probatur in c. Abbate sanè. de re iudica. in 6. gloss. expressim hoc voluit in dicto §. si duobus. ff. de publici. & Hippol. in l. qui duobus. ff. de falsis. idem glo. verb. in rem. & ibi Iason post alios nu. 25. in d. l. vl.

Tertiò, constat prædictam constitutionem non procedere in re à principe donata, vel vendita. Nam licet posteriori donatario, vel emptori tradita sit, prior tamen ex solo contractu absque traditione potiora iura habebit, quò ad dominium, quod ex sola donatione principis, vel contractu etiam sine traditione in eum trans latum censetur secundum Bal. & Iserni. in capi. 1. §. inuestitura. de noua forma fidelit. num. 2. Aretin. in l. 3. in princi. colum. 2. ff. de acquir. posses. Ioan. Andræ. in capitul. olim. de verbor. signifi. Bal. in proœmio feudo. nu. 28. Angel. in l. officium. ff. de rei vendicat. Ias. super vsibus feudo. num. 72. Deci. in l. traditionibus. numer. 4. Ias. ibi licet dubitantem num. 5. & Rogeri. à Mota. nu. 13. qui hanc opinionem fatetur communem esse. idem notat Alex. consi. 187. col. vlt. lib. 2. & consi. 3. nu. 7. lib. 5. & consi 155. nu. 16. lib. 6. Ab. consilio 94. colum. vl. li. 2. Curt. Senior consil. 48. colum 5. & in specie ad l. quoties. interpretationem hoc adnotârunt Ias. ibi. col. 3. Ro. in d. consi. 298. idem Ias. consi 28. lib. 1. Gozadi. dicto consil. 14. num. 13. Zasi. in tract. feudorum. parte 5. fol. 3. & Paul. Parisi. consi. 11. numer. 58. libro 1. qui asseuerat hanc sententiam communem esse post Ias. in d. l. quoties. nume. 10. & tamen quia Doct. præsertim Bal. in d. §. in inuestitura. idem & Ias. in dicto proœmio feudo. Dec. & Ias. in dict. l. traditionibus. idem Ias. in d. l. quoties. nu. 30. Alexan. & Parisi. in dictis responsis expressim distinguunt contractum à priuilegio: vt sanè ex contractu principis non trans feratur dominium absque traditione, ex priuilegio verò dominij translatio fiat statim nondum traditione sequuta. Et prætereà Andræas Isernia colum. 2. & ibi Martinus Laudens. in capitu. 1. quid sit inuestit. & omnium latissimè Lucas à Penna in l. vltim. C. de locat. prædio. ciuil. 2. & 19. libro 11. apertè probare conentur, & asserant, ex donatione facta à principe dominium minimè transferri ante apprehensionem possessionis, quibus subscripsit Iacobi. à S. Georgio de feudis. §. princeps. 2. colum. existimo, difficilem hanc quæstionem ita definiendam fore, vt si constet, principem voluisse rei dominium transferre statim citra aliquam traditionem, vel corporalem apprehensionem, id translatum esse dicamus, siue tractemus de contractu, siue de feudo, siue de priuilegio. Potest enim princeps hoc facere, quemadmodum & ipsa lex posset. quòd si dubia sit hac in re voluntas principis: tunc sanè in priuilegijs, aut vbi iure priuilegij is vtitur in alicuius rei donatione præsumendum est, dominium ex voluntate tacita principis translatum statim fuisse absque traditione. eadem voluntas constare poterit ex verbis à principe donationi, aut contractui adscriptis. Si verò de simplici contractu tractemus, dicendum est, non esse translatum dominium absque traditione, vel apprehensione possessionis: cùm in contractibus præsumendum sit, principem iuxta iuris communis regulas & decisiones contraxisse, quia equidem distinctionem tradidêre hac in controuersia Decius in l. certi condictio. §. vl. num. 7. ff. si certum petat. idem consilio 187. numero 4. & consilio 689. colum. vl. Iacobinus in dicto §. princeps. colum. penul. versicu. 8. & Carol. Molin. in dict. Alexan. consilio 3. numer. 7. lib. 5. atque ita intelligenda est prior Doctorum opinio, quæ probatur in c. si tibi absen. de præben. in 6. eademq́ue ratione erit accipienda interpretatio, quam ex hac resolutione passim interpretes vtriusque iuris adnotauerunt ad dictam constitutionem. l. quoties.

Quartò, ex eadem radice discuti potest, an verum sit, quod Hostien. & Ioan. And. opinantur in c. continebatur, de his, quæ fiunt à prælat. probantes decisionem. l. quoties. non procedere in ecclesia venditrice, nec in venditore, qui ecclesiasticus sit, cum in eis sit maximè reprobata variatio & illusio. ca. quod autem. de iure patro. Cle. cùm illusio. de renunciat. & ideò in ea specie prior emptor præfertur posteriori: etiam si ei facta fuerit traditio, priusquam primo emptori. idem tenent Roma. consilio 298. idem in Authen. similiter. C. ad l. falci. 12. speciali contract. Gozadi. consilio. 14. numero. 14. Alex. consi. 83. num. 5. lib. 7. Hip. in singul. 82. à quibus libentissimè dissentio, perpensa ratione, ex qua deducta fuit. l. quoties constitutio. Siquidem ecclesia venditrix non transfert in emptorem dominium absque traditione, quod manifestum est. Igitur prior emptor dominium non habens minimè præferendus erit posteriori, cui dominium ex traditione quæsitum est. nec quidquam facit, variationem esse improbatam in ecclesiasticis personis, & in ecclesiarum administratoribus: nam idem ipse fateor, ac demum colligitur, malè fecisse venditorem, qui duobus ex interuallo eandem rem vendiderit, non tamen sequitur ob id, secundum emptorem, cui res tradita fuerit, in dominio potiorem non esse: quib. adducor, vt existimem, esse admittendam dictæ constitutionis decisionem etiam in ecclesia venditrice, & in ecclesiasticis venditoribus, sequutus Anto. Ancha. Abb. & Imol. in dicto c. continebatur. & ibi Card. Barth. Soci. consilio 29. libro 4. Ias. in l. vlt. num. 29. C. de sacrosanct. eccl. eundem Ias. in d. l. quoties. nu. 20. qui & Paris. cons. 11. lib. 1. nu. 20. asserunt, hanc opinionem Communem esse. idem fatetur Alex. eam sequutus in consil. 122. lib. 5. col. 2.

Quintò, eadem constitutio proculdubio intelligenda est, vbi secundus emptor bonam fidem habet: nam si is mala fide, id est, non ignarus primæ venditionis, eandem rem emerit, licet eidem tradita sit, nihilo minùs per primum emptorem res ab eo reuocabitur & euincetur. glo. verb. iure. Alberi. Sali. & Ias. numer. 26. in dict. l. quoties. glos. communiter recepta in d. c. si tibi absenti. quam dixit singul. esse Ioan. Lupi in rubric. de donation. §. 81. numero 11. idem notat Bald. in rub. C. de his, quæ in fraud. credito. col. 1. Ias. in §. item si quis in fraudem. de actio. num. 116. Hip. in dicta l. qui duobus. numero 10. ff. de fals. Ripa lib. 3. respons. c. 8. idem Iason in l. vlti. numero 28. C. de sacrosanct. eccle. Quòd si primus emptionis titulum habeat, posterior autem cui res prius tradita fuit, causam donationis: tunc & si donatarius prioris emptionis inscius fuerit, ac bona fide rem gesserit, potior erit is, qui rem ipsam emerat, sicuti Bald. Iason & Ioan. Lupi. in præcitatis locis censent. Nam licet in emptione & alienatis titulo oneroso verum sit, tàm venditorem, quàm emptorem, vt alienatio reuocetur, participem fraudis esse oportere. l. 1. ff. quæ in fraudem credito. vbi tamen donationis titulo res possidetur, nulla fraudis scientia in donatario exigitur. l. ignoti. C. de reuoc. his quæ in fraud. cred. l. qui autem. §. similiq́ue modo. ff. quæ in frau. cred.

Sextò, si vter que emptor probet, rem sibi traditam fuisse, nec appareat, cui priùs tradita fuerit, dubitatur, quam in partem accipienda sit pręsumptio: & sanè præsumetur res priùs tradita priori emptori, qui iustior & potior est seclusa traditione, secundum Iaco. Arenæ. Cynum vlt. q. & Ias. nu. 37. in d. l. quoties. Bal. in l. post sententiam. col. 2. C. de sent. & interloq. omn. iu. Bald. & Angelus in l. siue autem. §. si duobus. ff. de Publicia. Roma. in singul. 377. Alexan. consil. 92. numero 12. & consil. 109. numero 6. libro 5. & consi. 81. num. 4. libro 7. Iason in dicta l. vlti. nume. 28. Hippo. in dicta l. qui duobus. num. 8. quod verum est, vbi vterque probat precium numerasse, alioqui is potiora iura obtinebit, & pręsumetur rem ei priùs traditam fuisse, qui probat precij numerationem, quòd Bal. scripsit in cap. si facta. col. 1. si de feudo fuerit contro. inter do. & agna. vas. cui consentiunt Roma. Iason & Hippol. proximè citati, & Alexan. in additionib. ad Bart. in d. l. siue autem. §. si duobus. argumento deducto à tex. in §. venditæ. Instit. de rerum diuisio. quod est animaduertendum, simul & considerandum, quis priùs hoc in dubio precium numerauerit.

Septimò, si rationem principalem dictæ constitutionis obseruemus, planè constabit, locum non fore eius decisioni, vbi res vendita fuerit cum pacto, vt non possit ab ipso venditore alienari, & præmissa ad contractus, & pacti robur hypotheca. In hac etenim specie, & si res secundo vendatur, fiatq́ue traditio ipsius emptori, dominium non transfertur, & impeditur eius translatio ratione appositi pacti. tex. singul. in l. si creditor. §. vltim. ff. de distract. pignorum. cuius ipsememini hoc lib. c. 15. num. 3. atque ita quantum ad intellectum. l. quoties. Iason inibi num. 28. & consil. 5. versicul. 6. lib. 3. Thomas Ferratius cautela 48. co. 2. adnotârunt, quos sequitur Andræas Tiraquel. libro 2. de retract. §. 3. gloss. vnica. numero 4. quo in loco dum mentionem fecit Iasonis in dicta l. quoties. falsò opinatur ibidem, Iasonem hanc quæstionem non exactè tradidisse: Sed aliam, quam circa hypothecam, Cynus Ioann. Fab. Bald. Salicet. & Paul. examinârunt, verè opinantes, priorem in hypotheca potiorem esse, licet posteriori priùs fuerit facta traditio. Nam hoc & ipse Iason numer. 11. scripsit. id verò quod modò tradimus ad l. quoties. dicto nu. 28. distinctim omninò docet.

Octauò, non est prætermittendum, eadem re duobus ex interuallo vendita, & posteriori tradita ab eo, qui nec dominus illius est, nec iure vendere poterat, si posteà dominus eiusdem rei efficiatur, ratam effici quò ad dominij translationem vltimam venditionem, traditionemq́ue ex ea sequutam. quod deduci potest à Iurisconsulto in lege. si à Titio. ff. de rei venditio. l. cùm vir prædium. ff. de vsucapionib. l. si quis alienam. ff. de action. emptio. quibus locis suffultus Ludouic. Roman. in consil. 270. colum. 1. hanc sententiam probat, quem sequitur Hippolyt. singula. 82.

Nonò, eadem profectò ratione quæritur, sit ne locus dictæ constitutioni in locationis contractu, vt tandem duobus eadem re locata, is potior sit, cui priùs tradita fuerit, licet tempore posterior, quibusdam etenim visum est, eum potiorem esse, qui prius conduxerit, licet alterires fuerit prius tradita, cum eo cesset ratio leg. quoties. quæ dominij adquisitionem respicit per ipsam apprehensionem. l. si ea res. §. vltim. ff. de actio. emptio. nec locatio ius aliquod reale transfert. l. non solet. vbi gloss. & Bartol. ff. locati & l. emptorem. C. eodem titulo. Hoc ipsum probatur authoritate Iurisconsulti in leg. in operis. ff. locati. vbi operis duobus locatis satis faciendum est priori conductori. quam ob rem Iason in dicta lege, quoties. 13. limitatione, & numero 32. hanc sententiam ad illius legis interpretationem elegit. Quæ dubia videtur ex eo, quòd licet in conductorem per traditionem non sit translatum dominium, nec ius reale, is tamen potentiùs ius habet, cùm habeat saltem rei detentionem, à qua si expelleretur, ante omnia iudicis officio restituendus foret ad similitudinem eius, qui cùm possideret, fuerit expoliatus. l. Attilius Regulus, & ibi Bartolus & Paulus. ff. de donation. notatur in l. officium. ff. de rei vendi. & præter eà is, qui ex secunda locatione detinet, iure retentionis se defendit à priori conductore, qui tantùm habet actionem personalem non realem, vt constat, actio verò personalis non datur contra secundum conductorem, sed contra locatorem, & ideò Iasonis opinio admittenda est, si secundus conductor, cui res priùs tradita fuit, possessioni non incumbat: quòd si rem ipsam is possideat, nulla poterit actione impeti, imò præferendus erit priori conductori, ab eoq́ue defendendus, sicuti opinantur Rotæ iudices decisione 1. titulo de locato. in antiquioribus. & decisione 879. in antiquis. Bartholome. Soci. consil. 29. lib. 4. & Alex. consil. 122. colum. 2. lib. 5.

Decimò, an sit locus dict. l. quoties. vbi prior venditio iurata fuerit, à plerisque dubitatur, eam tamen dubitationem ipse examinaui in Epitome de sponsalibus. parte prima, capitulo quinto numero 9. Cæterùm plura ad præmissæ constitutionis enucleationem requirenda sunt à Iasone ibidem. cui adde Carol. Molinæ. in consuetudi. Parisi. §. 30. quæstion. 21. & de Clausula constituti Deci. in leg. contractus. numer. 14. ff. de regul. iuris. eundem consilio 598. & Hippol. singula. 82. Andræam Tiraquellum. de constituto, parte 1. numero 21. & sequenti. vsque ad 28.

ARGVMENT. CAP. XX.

De ecclesiarum, & sacrorum templorum immunitate.

SVMMARIVM.

- 1 An idem sint libertas, & immunitas ecclesiastica?
- 2 Immunitas ecclesiarum, & sacrorum templorum, an iure naturali, vel lege diuina statuta sit? & inibi veterum hac de re exempla.
- 3 In tractatu de ecclesiarum immunitate iura pontificia præferenda sunt legibus secularibus.
- 4 Ecclesia etiam non consecrata habet hanc, de qua agimus, immunitatem, & quid de hospitalibus?
- 5 Qualiter accipiendi sint canones, quibus ecclesiæ, & quadraginta paßibus circum immunitas conceditur, & de palatio episcopi?
- 6 Fugiens ad Eucharistiam, quam sacerdos extra ecclesiam fert, an sit defendendus hac immunitate?
- 7 Homicida proditorius potest ab ecclesia euelli: & inibi latè traditur intellect. capituli primi de homicidio.
- 8 Quid de raptoribus virginum.
- 9 An Assaßini ex hac immunitate sint defendendi, ne abducantur à templis?
- 10 Latißimè expenditur materia de Assaßinis, & vera interpretatio tex. in c. 1. de homicid. in 6.
- 11 Ecclesiarum immunitas licet excommunicato prosit, non tamen infideli, nec hæretico.
- 12 Fugiens ad ecclesiam, quem iudex aspectu, & cursu persequitur, ab ea extrahi non potest.
- 13 Quid de eo, qui per ecclesiam ducitur captus, & de eo, qui se exemit à familia iudicis, vel fugerit à carceribus ad ecclesiam?
- 14 Debitores an poßint ab ecclesia abduci?
- 15 Intellect. c. vltim. de immunit. ecclesi.
- 16 Clerici etiam à iudice ecclesiastico non sunt euellendi ab ecclesia, si adeam fugerint.
- 17 Anfugiens ad ecclesiam, qui ab ea iure abduci non potest, poßit ibi vinculis ligari, aut obsideri, ne alimenta ad eum deferantur?
- 18 An à foribus ecclesiæ poßit fugiens ad eam abduci? & an delinquens in ecclesia ex hoc fiat fori ecclesiastici, vel poßit à iudice laico puniri?

CAP. XX

IMMVNITAS, quod frequentiùs est pro exemptione à muneribus, & honoribus assumitur. l. 1. ff. de iure immu. nam authore Festo immunis est, qui præstare munia non tenetur. Sic immunitas ecclesiastica dicitur ecclesiastica libertas, quæ & ad rerum & personarum ecclesiasticarum libertatem & exemptionem pertinet, vt hæ sint ab oneribus, & publicis muneribus liberæ, & immunes. text. est in c. aduersus. de immuni. eccles. quo in loco libertas personarum, ecclesiastica immunitas dicitur. notat Syluester, verbo. immunitas. in princ. nec id temerè admonemus: sed vt ad interpretationem constitutionum, quæ pœnas infligunt violantibus ecclesiasticam immunitatem, expeditum sit, easdem pœnas etiam obtinere aduersus eos, qui non tantùm ecclesiarum priuilegia, & exemptiones perturbant, sed & personarum ecclesiasticarum immunitatem infringunt. Tametsi Caiet. verb. immunit. §. vlti. scripsit, immunitatem ecclesiasticam à libertate ecclesiastica in eo differre, quòd libertas ad personas, immunitas verò ad ecclesias, res & templa pertineat, adducit tex. in extrauag. 1. de priuileg. col. 4. versi. incendiarios. inter communes. qui tamen immunitatem ecclesiarum à libertate ecclesiastica distinxit, non autem ecclesiasticam immunitatem & libertatem ecclesiasticam differre probat. Nos verò hoc in capite alijs omissis, de ecclesiarum immunitate tractabimus, inquirentes, quo iure statutum sit, neminem vtcunque sceleratum ab ecclesia inuitum extrahendum fore, ac deinde examinantes quid iura circa hoc tradiderint. quamobrem tribus duntaxat conclusionibus prænotatis, plura ad hanc rem pertinentia deducemus.

Prima conclusio. Hæc templorum, & ecclesiarum immunitas iure naturali statuta non est, nec ex eo vetitum, criminum authores etiam inuitos ad punitionem à templis extrahi. quod probatur, hæc etenim immunitas non est de primis principijs iuris naturalis, quæ dictant, nulli nocendum esse, ratione viuendum fore. Nec ab his necessariò deducitur, nam licet Deum colendum esse, ad ius naturale pertineat, non ex hoc sequitur, homicidam fugientem ad templum vel ecclesiam, non esse inde deducendum, vt puniatur, siquidem criminum punitio iure naturali, diuino & humano stabilita est. Et præter ea ius naturale tolli, aut mutari humanis constitutionibus non potest, licet ab his declarari possit, sicuti probauimus in epitome de sponsalibus. 2. parte, capitulo sexto. §. 9. numero secundo. & tamen ecclesiarum immunitas non tantùm quò ad declarationem, sed & quò ad nouam constitutionem humanis iuribus, & legibus subijcitur, quod nemo negabit. igitur consequens est, eam iure naturali statutam non esse.

Secunda conclusio. Immunitas hæc ecclesiarum iure diuino, quod vt lex diuina in ecclesia Christi custodiendum est, minimè statuitur. leges etenim veteris testamenti aduentu Christi expirârunt. capitu. translato. de constit. tradit Thomas 1. 2. quæstio. 98. articu. 1. & quæst. 104. artic. 3. Magister in 4. sentent. distinct. 3. & ideò quamuis lege Mosaica ab altari nullus ad punitionem criminis euellendus esset, non deducitur ex eo, hanc immunitatem diuina lege sancitam apud ecclesiam esse: lege verò Euangelica non est hæc immunitas statuta, quemadmodum ex sacris Euangelijs apparet, & ratione probatur: quia à Christo Iesu nulla lex instituta fuit, præter naturalis iuris præcepta, nisi de his, quæ ad sacramenta & articulos fidei pertinent omninò, authore Thom. 1. 2. q. 108. arti. 1. & 2. & quod lib. 4. articu. 13. sed isthæc immunitas iuris naturalis non est, nec ad sacramenta, nec ad fidei articulos attinet, ergò non est iure diuino Euangelico instituta.

Tertia conclusio. Immunitas ecclesiarum iustè, sanctè, & legitimè, ad Christianæ religionis vtilitatem, sacrorum Canonum Ecclesiæ vniuersalis, sanctorumque virorum authoritate, humano & positiuo iure fuit, & est statuta. Hæc probantur: Num. etenim c. 21. Moses æneum serpentem exaltauit, ad quem confugientes saluti erant. Num. item c. 35. iussit Deus quasdam ciuitates constitui in præsidia homicidarum, fugitiuorum. idem legitur c. 20. losue. & Deuteronom. cap. 19. atque Exodi 21. altare ipsum Dei hoc priuilegio instituitur, vt ad id confugiens extrahi, aut diuelli ad punitionem inuitus non posset. idem traditur 3. Reg. c. 1. 2. & 3. quibus veteris testamenti authoritatibus hæc templorum, & ecclesiarum immunitas comprobatur: & ostenditur iustissimè lege humana statutam esse. sunt & ad hanc partem comprobandam diui Augustini, aliorumque sanctorum virorum testimonia, quorum Gratianus meminit 17. quæstione 4. præsertim capitu. miror. c. reum. c. constituit. & c. definiuit. vbi & concilia ad id citantur. textus celebris in capitu. inter alia. c. penultim. & finali, de immuni. ecclesi. c. id constituimus. 17. quæst. 4. l. 2. 3. & l. præsenti. C. de his, qui ad ecclesi. confugi. Regia l. 2. tit. 11. par. 1. His accedit, quod & apud veteres, quibus veri Dei cognitio deerat, aris & templis honos hic habebatur. Nam & apud Plautum in Mostellaria actu. 5. scena 1. Tranio seruus ne à Teuropide & Lorarijs puniretur ad aram confugiens, inquit, interim ego hanc aram occupabo. Te. Quid ita? Tra. Nullam rem sapis, ne enim illi huc confugere possint, quæstioni quos dabit, & rursus ipse Tranio Sic tamen huic consilium dedero, nimio plus sapio sedens, tùm consilia firmiora sunt de diuinis locis.

Item apud eundem Plautum in rudente, Act. 3. Scena 3. Trachalio admonet Palæstram, & Ampeliscam, vt in ara assideant, ne per vim abducantur, sic enim inquit. Ne, inquam, timete, assidete hîc in hac ara. Ampelis. Quid ista ara plus prodesse nobis potest, quàm signum Veneris in phano hic intus, quod amplexæ modo, vnde abreptæ per vim miscræ? Et Scena 4. Labrax inquit, mihi non liceat ancillas meas Veneris de ara abducere? Dæmones. est lex apud nos. Hactenus apud Plautum. Athenis etiam erat ara misericordiæ, quam Herculis nepotes postquam is è terris migrauit, collocârunt, vt esset eis Asylum à qua nemo abduci posset, timentes insidias eorum, quos auus afflixerat, authore Statio lib. 12. Thebaidos.

Vrbe fuit media nulli concessa potentum
Ara Deûm, mitis posuit clementia sedem.

Eum legito, apud quem satis constat, hanc aram misericordiæ omnium confugium fuisse, nullique Deorum nominatim dicatam.

Huc victi bellis, patriaque à sede fugati,
Regnorumque inopes; scelerumque errore nocentes
Conueniunt, pacemque rogant.

Huius aræ ignoti Dei meminit Paulus Apostol. Act. c. 17. secundum Nicolaum Lyranum inibi. & Gersonem tract. 6. super Mag. Templum quoque Dianæ Ephesiæ eiusmodi fuit, vt ex eo nemo quouis crimine damnatus educi posset. Cuius Cicer. 3. in Verrem actione meminit, scribit & ad hæc Iustinus lib. 28. in hunc modum, Laodamia autem cùm in aram Dianæ confugisset, concursu populi interficitur. Quod facinus Dij immortales assiduis cladibus gentis, & propè interitus totius populi vindicauerunt. nam sterilitatem, famemque passi, & intestina discordia vexati, externis ad postremum bellis penè consumpti sunt. Miloque Laodamiæ percussor in furorem versus, nunc ferro, nunc saxo, in summa, dentib. laceratis visceribus, duodecimo die interijt. Hactenus Iustinus mentionem faciens Aræ Dianæ non Ephesiæ, sed Epirotæ. erat & apud Lacedæmonios Templum Palladis Chalciœcæ, quo confugit Pausanias proditionis accusatus, cuius & nos statim mentionem habebimus. traditum etiam est, Orestem matre occisa, cùm à tribus furijs infestaretur, in Templum Apollinis confugisse, nec ausas ingredi Eumenidas, sed expectasse dum exiret, hinc Vergilius lib. 4. Aeneidos.

Aut Agamemnonius scenis agitatus Orestes
Armatam facibus matrem, & serpentibus atris.
Cum sugit, vltricesque sedent in limine diræ.

Quod Statius Aræ misericordiæ, & ignoti Dei tribuisse videtur, dum scribit:

Et à misero matrem summouit Oreste.

Asyla item apud veteres passim constituebantur, erantque loca sacra, vnde fas non erat quenquam rapere, ex a particula priuatiua & συλάω, rapio. vel συράω itidem rapio, ac mutata r. in l. authore Seruio lib. 8. Aeneidos. cuius meminêre Catelli. Cotta dictione. Asylum. & Ludouic. Viues libr. 1. Augustini de ciuitate Dei, c. 34. vnde Liuius ab vrbe condita. libro 36. author est: Templum Apollinis Delium Asylum fuisse. Primus omnium Asylum condidit Cadmus, vt Thebas, quas nuper ædificauerat, maiore populo compleret. Huius exemplum Romulus imitatus est, cùm Romam condidisset. Asylum enim constituit authoribus Liuio lib. 1. Dionysio Halicarnassæo. lib. 2. Augustino d. c 34. Iuuenali, Satyra 8. ad finem. Strabone lib. 5. Patricio de Regno libr. 8. tit. 16. cuius quidem Asyli frequentissimè authores meminerunt, præsertim Ouid. lib. 3. Fastorum.

Romulus vt saxo lucum circundedit alto:
Quilibet huc, inquit, confuge tutus eris.

Erant in Græcia & Asia plura Asyla, quæ nominatim traduntur à Cornelio Tacito lib. 3. & Virgilio Polyd. lib. 3. de inuentio. rerum capi. 12. Alexandro ab Alexandris libr. 3. capit. 20. sitque Asylimentio apud Iurisconsultum in l. quis sit fugitiuus. §. apud Labeonem. ff. de ædil. edict. vbi eleganter Budæus explicat, Asylian dici ius hoc libertatis, & veniæ, quod quis apud Aras consequitur, quam immunitatem ecclesiarum vulgò vocamus. Asyli etiam secundùm eundem dicebantur homines sacrosancti, quos attingere sine piaculo non licebat, nec præhendere, vt apud Romanos Tribuni plebis, atque ita Philostratus statuam Tiberij Asylam fuisse perhibet ex eo, quòd ad eam confugientes, inuiti inde abduci non poterant. Quibus tandem satis ostendimus, apud Christianæ religionis cultores sanctissimum esse, vt templis ius Asyliæ, & immunitatis religiosissimè seruetur, & firmiter statuatur, quandoquidem & illo seculo, quo vana Deorum colebantur Simulachra & idôla, eorum aris ius hoc concessum fuit. Quò sit, vt constitutiones canonicæ, quibus hæc immunitas stabilita est, veteris diuini iuris, sacrorum conciliorum, ex authoritatibus, exemplique Gentilium comprobetur, licet iure diuino, quod modò lex diuina dicitur, vimq́ue legis habet, statuta non sit. quamuis Ioannes Igne. in l. 1. in princi. ff. ad Syllan. nume. 26. & sequentibus probare conetur, immunitatem ecclesiarum, iuris & legis verè diuinæ esse. ex his tamen plura deducuntur.

Primum, in materia, & tractatu immunitatis ecclesiarum, etiam apud iudices seculares, standum esse potiùs iuris Pontificij decretis, & statutis, quàm iuris Cæsarei sanctionib. pertinet enim hoc ad honorem, & reuerentiam exhibendam locis sacris, quorum Cura ad Pontifices, & pręlatos ecclesiasticos spectat, & ideò eorum leges hac in re secularibus præferendæ sunt, quemadmodum voluêre glo. in d. c. inter alia. & in c. sicut antiquitus. 17. quæst. 4. Oldr. cons. 154. Imo. in Clem. 1. in fine. de pœnit. & remis. & ibi Cardin. & Bonifaci. de Vitalinis. Abb. in d. c. inter alia. nu. 24. Fulgo. in l. fideli. C. de his. qui ad ecclesi. confugi. Ioan. Fabr. in §. sed hoc tempore. Instit. de his, qui sunt sui vel ali. iur Alex. consi. 143. lib. 7. col. 2. & 3. Chassan. in consue. Burg. rubri. 1. §. 5. versi. Archidiacon. nu. 111. Petrus Belluga in Specu. principum rub. 11. §. sed quia. nume. 12. quorum opinio Communis est, & omninò tenenda aduersus Salyc. in Authen. 2 qui. C. de adulte. in fin. Ang. Aret. de malefi. §. fama publica. versi. quarto quæro. Pract. Ferrari. in forma inquisitionis. nu. 31. Carol. Moli. in dict. Alexandr. consilio 145. & Alciat. regula 3. de præsumptionib. præsumptione 33. quibus minimè consentiendum est, modò sacrorum canonum decisiones rectè, & iuxta authorum sensum intelligantur.

Secundum, ecclesiam cultui, & ministerio diuino dicatam, & in qua diuina officia celebrantur & si consecrata non sit, hoc immunitatis priuilegium habêre. tex. expressim id probat in capitul. ecclesiæ. de immunit. ecclesi. & tamen dubitatur, an idem sit, vbi ecclesia dicata est cultui diuino, nondum consecrata, & in qua hactenus officia diuina celebrata non sunt? Nam gloss. in dicto capitulo. ecclesiæ. requirit diuinorum officiorum celebrationem, sed frequentiori interpretum sententia obtentum est, ecclesiam authoritate episcopi constructam, hac immunitate gaudêre, licet nec consecrata sit, nec in ea adhuc diuina officia fuerint celebrata, quod ita visum est Gulielm. Imolæ, & alijs in dicta Clem. 1. Host. Ioan. And. Card. Henric. col. 2. in dicto c. ecclesiæ. & Syluestro, verb. immunitas. 1. q. 1. tametsi plurimum hac in re valeat consuetudo secundum Abb. ibi. & Guliel. Mainerium in l. nemo dedomo. nume. 21. ff. de reg. iur. quæ quidem potissimum est inspicienda, & prætereà præcauendum, ne hisce temporibus canones ipsos extendamus, cùm oporteat audaciam reprimere eorum, qui passim crimina hac immunitate freti committunt, qua ratione aliquot in vrbibus prælati immunitatem istam tantùm admittunt, & tutantur aduersus iudices seculares in his ecclesijs, quæ sanctissimam Eucharistiam ad publicam venerationem, & adorationem continuo habent.

Tertiò, constat & idem immunitatis ius hospitalibus authoritate episcopi constructis competere, secundum Archidiac. in c. definiuit. 17. q. 4. Bal. in l. si quis ad declinandam. C. de episcop. & cleric. §. in omnibus. num. 21. Alex. consil. 9 2. col. libro 2. Felin. in c. de quarta. de præscripti. colu. 3. & Xuares in l. 2. titul. De los gouiernos. q. 5. Gulielm. Maine. in d. l. nemo de domo. nu. 21. tex. optimus in l. omnia. C. de episc. & cler. Quibus addit Panormit. in dict. cap. ecclesiæ. num. 7. standum esse hac in dubitatione consuetudini, quod verissimum esse censeo. possunt & ad hanc illationem adduci plura, quæ Curti. Iunior tradit consi. 20.

Quartò, deducitur ex his, hanc immunitatem non tantùm ecclesijs concessam esse, sed etiam quadraginta passibus circum ecclesiam matricem. c. sicut antiquitus. 17. quæst. 4. & triginta passibus circum alias ecclesias. c. definiuit. & c. quisquis. eadem causa & quæstione. Oldrad. consil. 55. Abb. Henric. & Doctor. in dicto ca. ecclesiæ. Syluester, verb. immunitas. 3. in princip. Hoc tamen moribus receptum non est, sicuti & Ioannes Igneus testatur in l. 1. in princip. nume. 58. ff. ad Sylla. nam & Archid. scribit in c. quisquis. 17. q. 4. ecclesias intra muros ciuitatum constructas non habêre hanc immunitatem, quò ad horum passuum circuitum: quod ad consuetudinem maximè accedit, sed id videtur accipiendum quò ad ecclesias intra castellorum muros constructas. text. in d. c. quisquis. Passus verò quinque pedes habet. gloss. in l. 3. ff. de verbo. signifi. glo. in c. sicut. 17. q. 4. Regia lex 4. titu. 13. parter. Columella lib. 5. de re rustica. c. 1. Isidorus & alij communiter, ex eo sic dictus, quòd passis & extensis brachijs hanc mensuram conficiamus, vt Isidorus existimat, cui subscripsêre Alcia. in libro, de quinque pedum præscriptione. & in l. mille passus. ff. de verbo. signifi. Corasi. in l. 1. ff. de serui. nume. 107. Oldendorpius de actionib. ti. de rei vendicatione. Pes decem & sex digitos transuersos continet secundum Alciat. Corasium, & Oldendorpium, ac Constanti. Harmenopul. lib. 2. titu. 4. Epitomes iuris ciuilis. Budæ. lib. 1. de asses. Nebris. in lexico iuris ciuilis, dictione digitus. Isiodorum lib. 15. Etymologi. c. 15. tametsi glo. in d. c. sicut antiquitus. Docto. in l. 1. ff. si quis cautio. & dicta Regia lex 4. errore forsan numeri quindecim tantùm digitos pedi tribuant. Hinc pes in vncias, vtas, diuisus, constituit semissem, est enim semis octo digitorum. Hispani vulgò, xeme, dicimus paululùm corrupta dictione. Sic duodecima pedis pars vncia dicitur, & est crassitudo pollicis vnius, vulgò pulgada. palmus, est quarta pedis pars, habetq́ue quatuor digitos, ac dicitur, quadrans, dodrans: verò habet duodecim digitos, appellaturq́ue Græcè Spithame, cuius & Plinius meminit libro 7. c. 2. & item Latinè palmus maior, quem ita Hispani vocamus, id est, mensuram, quæ fit extensis articulis à minimo vsque ad pollicem, habetque nouem pollices.

Olim itinera distinguebantur per miliaria, lapidib. erectis mille quibusque passibus, vnde quintus ab vrbe lapis dicebatur locus distans ab vrbe quinque miliaribus. l. propter litem. ff. de excus. tut. §. qui autem. Instit. de excus. tutor. quod & Nebrissensis adnotauit in lexico iuris ciuilis, dictione, lapis. quibus addendum est, leucam, dictionem Gallicam esse inspecta eius prima origine, & significare mille & quingentos passus, authore Ammiano Marcellino lib. 16. Hispani tamen tribus miliaribus leucam definiunt. Regia l. 3. ti. 16. par. 2. cui adde Host. & Abb. in c. ex parte B. de foro com. nu. 1. qui duodecim leucis tribuunt viginti miliaria, sunt & qui censeant, passum inde ita dictum, quod spatium significet immensum passis & extensis pedibus, vno inquam, anteriori, altero verò posteriori, & tribus intermedijs.

Quintò, infertur palatium episcopi hoc ius immunitatis habêre. tex. in c. id constituimus. 17. q. 4. quo in loco glo. id procedere existimat, etiamsi domus episcopi sit extra quadraginta ecclesiæ passus constituta, quod probant Innoc. & Hosti. in d. c. inter alia. Abb. in c. ecclesiæ. nume. 9. & ibi Henric. col. vlt. de immu. ecclesi. quorum opinio Communis est, etiamsi alijs visum fuerit, hanc immunitatem non aliter palatio episcopi iure concedi, quàm si constructum sit intra quadraginta matricis ecclesiæ passus. quos Oldra. sequitur consi. 55. & praxis forensis frequenti omnium consensu recepit.

Sextò, apparet dubiam esse opinionem illorum, qui censent, fugientem ad sacerdotem Eucharistiam manibus portantem, hac immunitate gaudere, vt in de euelli inuitus non possit: immunitas enim templis à canonibus concessa est propter honorem & reuerentiam, quæ locis sacris, diuinoque cultui dicatis debetur, & ideò maiori profectò iure idem priuilegium sacratissimo Dei maximi corpori datum esse existimandum est, sicuti existimârunt Archidi. in c. quæsitum. 13. q. 2. Abb. in c. sanè. de celeb. mis. & ibi Docto. Roma. singu. 335. Cate. Cotta, dictione, rationis identitas. Albert. in c. 1. de hæretic. in 6. q. 13. nu. 18. & est hæc opinio Communis secundum Ludouicum Gomezi. in §. pœnales. de actio. num. 50. qui quidem omnes & Ioan. Lup. in Rubr. de dona. §. 38. nu. 5. fatentur secus esse dicendum, vbi captus in carceribus ad Eucharistiam, quæ ad eum adducitur, fugerit. Ego sanè fateor, maiorem honorem exhibendum fore Eucharistię, quàm ipsis templis, quibus ob ipsam Eucharistiam plura priuilegia conceduntur, tamen cùm immunitas hæc canonibus statuta sit, & nullibi Eucharistiæ hoc ius extra ipsas ecclesias datum fuisse legamus, dubius sum, an vera sit interpretum frequentissima sententia, cui etiam aduersatur gl. celebris. in d. c. quæsitum.

Septimò, deducitur ex his, quæ præmisimus, neminem ab ecclesia violenter, & per vim abducendum fore, etiamsi graue crimen perpetrauerit. hoc probatur in d. c. inter alia. & canonibus, qui ad hanc immunitatem comprobandam hoc capite adducti fuerunt. Item & Regia l. 2. ti. 11. par. 1. quamuis Iaco. de Rauennis, & Petrus à Bella Pertica in l. 2. C. de his, qui ad eccle. confug. opinentur, immunitatem istam non prodesse his, qui graue delictum commisêre. quibus refragantur Panor. in d. c. inter alia. nu. 24. & Alex. consi. 154. lib. 7. & frequentissime omnes qui materiam istam tractauêre.

Octauò, constat homicidam proditorium, quiq́ue alium insi diosè occiderit, ab ecclesia inuitum, & publica vi ad punitionem criminis abduci posse. text. singul. in ca. 1. de homicidio. quem in hunc sensum interpretantur gloss. Ana. & Feli. ibi. Areti. in c. cùm non ab homine. col. 10. Guido Papæ decisio. 121. Regia lex vltim. titu. 11. par. 1. Abulensis c. 21. Exod. Alexand. in dict. consil. 145. lib. 7. nu. 5. Specu. in tract. de concilio. 2. par. titu. 45. Eleganter Nicol. Boëri. decisi. 109. asseuerans opinionem hanc apud Gallos admissam faisse. & planè hic est verus sensus præfati capitis, quod deductum est ab ea lege, quæ Exod. ca. 21. refertur. Nam & Ioab, qui duos principes insidiosè occiderat, cùm ad altare confugisset, iussu Salomonis apud ipsum altare occisus est. 3. Regum c. 2. & narrat Iosephus libro 8. antiquitat. c. 1. idem tenent Ancharan. in dicto capitulo primo, & in dicto cap. inter alia. Practica Ferrar. in titu. de forma inquisitionis. Alciat. de præsum. reg. 3. præscript. 33. & libr. 7. Parerg. c. 6. Chassa. in consuetu. Burg. Rub. 1. §. 5. versi. Archidiaconus. nu. 113. Quę quidem interpretatio Communis est, & consuetudine Christiani orbis admodum recepta. Imò & idem esse in eo, qui alterum proditoriè percusserit, tametsi ex percussione mors sequuta non fuerit, explicat eleganter Io. Igneus in l. 1. §. si dominus. num. 7. ff. ad Syllan. dicens, nu. 20. ita iudicatum fuisse, licet Boëri. in dict. decisi. 109. & Rebuffus 2. Tomo Regiarum constitu. ibi tracta. de immunitate, arti. 1. quæst. 5. existiment, in percutiente non esse hanc sententiam admittendam. Verùm opinio contraria placuit potiùs Panorm. qui in d. c. 1. probare conatur, etiam proditorium homicidam ab ecclesia inuitum abduci non posse, ex eo, quòd inter casus exceptos à regu. in d. c. inter alia. expressa, hic minimè contineatur. idem probant Henri. in c. vlt. col. 2. de immuni. eccles. & Albert. in c. 1. de hæret. in 6. q. 11. num. 69. quæ ratio minimè conuincit, cùm ex sequentibus appareat, alios casus à regula excipiendos fore, præter nominatim expressos in dicto c. inter alia. Respondet tamen Panor. ad text. in d. c. 1. dicens, eam decisionem non esse intelligendam in homicida laico ad ecclesiam confugiente, sed in clerico proditoriè alium occidente, vt is causa cognita à iudice ecclesiastico, actu & solenniter sacris ordinibus exautoratus & degradatus, iudici seculari tradatur, vt per eum occidatur, quasi propter hoc crimen, & similia, ratione grauissimi excessus clericus in sacris constitutus sit degradandus, & tradendus iudicibus secularibus, non expectata eius contumacia, etiamsi incorrigibilis non sit, ad exemplum, & imitationem grauissimorum quorundam scelerum, quibus id à iure canonico statutum esse apparet, vt in hæretico, falsario literarum Apostolicarum, Assassino, & reliquis, eandem sententiam repetit Panor. in d. c. cùm non ab homine. & in c. at si clerici. in prin. nu. 39. de iudi. Anch. in consi. 158. & in regu. ea, quæ. q. 19. de reg. iur. in 6. Fel. in c. 1. de const. nu. 49. Guid. Pap. q. 121. Alci. in d. c. cùm non ab homine. nu. 22. Guliel. Bened. post repet. c. Raynutius. de testa. in q. de homicidio. qui testatur hanc opinionem frequentiori Doctorum calculo receptam esse, & eam plerunque, ac sæpissimè seruatam fuisse in praxi, asserunt Alcia. d. nu. 22. Dec. in d. c. at si cleri. vlt. col. Io. Bernard. Calagurritanus Antistes in practi. criminali canonica, c. 90. & plerique alij iuris vtriusque professores. Ea tamen maximam dubitationem habet ex ea, & præcipua ratione, qua traditum est, clericum non aliter tradendum esse post degradationem iudici seculari, quàm si is incorrigibilis sit. text. in dict. c. cùm non ab homine. textus optimus in ca. tuæ. de pœnis. à qua quidem regula pauca excipiuntur crimina, igitur in his criminibus, quæ excepta non sunt, nullo pacto post degradationem traditio fieri debet, idem probatur in c. clerici. de excess. prælat. vbi ob crimen Sodomiæ, quod procul dubiò grauissimum est, clericus post degradationem in monasterium detruditur, nec iudici seculari traditur. his item suffragatur text. in d. c. cùm non ab homine. qui in principio docet, in omni crimine quantumcunque graui, & enormi, iudicem secularem clericos punire non posse, eos tamen deponendos esse, etsi incorrigibiles fuerint, tradendos fore curiæ seculari, ecce Romani Pontif. apertam authoritatem, ex qua etiam ob enorme crimen, nisi accesse ritpertinacia, traditio fieri non debet. Quamobrem aduersus Panor. non esse clericum homicidam proditorium seculari iudici tradendum post degradationem, existimârunt veriùs esse Doct. communiter in d. c. cùm non ab homine. quos sequuntur, eorum sententiam asserentes Communem esse. Aretin. inibi columna nona. Dec. in dicto capitulo. at si clerici. columna vltima, Albert. in capitulo primo, de hæretic. quæstione vndecima, numero 55. libro sexto, & Ioannes Bernardus in dicto capitul. 90. ad fin. Quibus ipse libenter accedo, non enim video, posse hanc traditionem iustè fieri post degradationem, nisi clericus sit incorrigibilis, aut in his criminib. quæ expressim iuxta canonicas sanctiones, eam punitionem admittunt: nec tamen inficior, posse contingere homicidium, aliuduè crimen ita perniciosum Reipublicæ, inspectis loci, temporis, & personarum qualitatib. quod arbitrio discretorum iudicum hanc traditionem iustissimè patiatur, qua in re maturo consilio opus erit. Hinc sanè colligitur, an verum sit, quod Abb. scripsit in c. 1. de his, qui filios occid. dicens, clericum parricidam esse post degradationem tradendum iudici seculari, item & illud, quod præmissa disputatione indefinitum atque indecisum dimisit Alberti. in d. c. 1. q. 11. num. 87. & q. 15. num. 12. sitnè clericus post degradationem tradendus iudici seculari ob crimen læsæ maiestatis aduersus principem laicum commissæ. Nam iuxta regulam iuris, & Communem sententiam, nisi natura rei, & alia quæ negocio & crimini accesserint, contrarium suadeat, traditio non est aliquo pacto facienda, quod sentiunt in hac specie Matth. de Afflict in constitu. Neapo. lib. 1. rub. 43. & Ioan. Bernar. in praxi, c. 110.

Tandem his prænotatis deducitur text. in d. c. 1. de homicid. commodè non posse accipere Panormita. interpretationem. Imò verè is canon intelligendus est in laicis homicidis, vt hi ecclesiarum, & templorum immunitate minimè se tutari queant, cùm per insidias, & proditoriè, aliquem occiderint. Quod si ita verum est, hic octauus intellectus, contra Panor. omninò est admittendus. Pro eius tamen examinatione admonendum est, eum dici proditorium homicidam, qui veneno alterum occiderit secundum Bald. in l. nemo. col. 3. C. de summa Trin. Anan. & Felin. in d. c. 1. de homicidio. item is proditorius homicida est, qui occiderit eum, qui eius inimicus non est, nihilq́ue tale præcauentem, cùm nulla esset præcauendi causa, sicuti colligitur ex gl. in c. clericus. 46. distinct. Bald. in c. 1. in prin. col. 4. quib. mod. feud. amitt. Bart. in l. respiciendum. §. del inquunt. ff. de pœnis. & Fel. in c. 1. vbi est text. optimus, dum eum proditorem appellat, qui per industriam, & insidias alienum occiderit, id est, per insidiosam industriam, ita equidem sunt illius cap. verba exponenda ex gl. Bart. & Ias. in l. 1. in prin. ff. de pact. verbo, Placitus, & consensus, id apertiùs constat ex Græca dictione, qua vsi fuêre septuaginta interpretes in d. c. 21. Exod. legitur etenim, ἔπιθῆται, id est, industria aggressus fuerit. Scribit tamen Barto. in d. §. delinquunt. eum, qui proprium inimicum etiam à tergo, & incautum occiderit, non esse proditorium homicidam, quia inimicus debuerat cautè præuidere, & præcauêre ab inimico, sequitur Gerardus sing. 14. aduersus quos ego animaduerto, id homicidium commissum fuisse per industriam insidiosam, quod sufficit, vt homicida proditorius dicatur. tex. in d. c. 1. & prætereà ex iure Regio expressim hæc Bartoli opinio corruit, perpensa l. vltim. tit. 7. lib. 8. ordin. quam ob rem mihi potiùs placet, hunc homicidam proditorium omninò esse.

In his profectò casibus, vbi quis alium proditoriè occiderit, & vt Hispani vulgò dicimus: à traycion y aleuosamente, communis opinio contra Panor. potior est, nec templorum immunitas hunc homicidam iure defendere poterit: imò ab ecclesia is erit abducendus, vt dignam patiatur pœnam. Sed illud dubium est, an idem sit obseruandum, vbi quis absque vlla proditione, consultò tamen & præuia deliberatione post repentinum iræ motum alium occiderit: nam hunc ab ecclesia abduci posse, responderunt ferè omnes, qui aduersus Abbatem Communem opinionem tenuerunt, & præsertim Ancha. Specula. Alexand. Guido Papæ, Boërius, Practica Ferrariens. Chassanæ. & Alciat. quibus adstipulatur text. in dicto §. delinquunt. & ibi gloss. ac Bart. Ang. item de malef. §. Appensatè. quibus in locis traditur, grauius esse puniendum delictum homicidij, quod ex proposito & deliberatione præuia commissum est, quam quod repente suborta rixa, iracundiæ calore & impetu perpetratur. adhuc tamen cùm hoc homicidium manifestè distinguatur ab eo, quod proditoriè contingerit: ipse hoc in casu iure veriorem esse censeo Panormi. sententiam: secundum quam non est hic homicida ab ecclesia abducendus: tametsi propter Doctorum autoritatem, & eorum Communem opinionem contrarium sępissimè fiat.

Nonò, ab eisdem conclusionibus deducitur, homicidam simplicem, & si spontè, non fortuitò, iniuriosè aliquem occiderit: non esse ab ecclesia per vim abducendum, quod apparet, quia iure canonico is gaudet ecclesiarum immunitate: sicuti apud omnes satis compertum est, & colligitur adsumpta argumentatione ex casibus exceptis in d. ca. inter alia. & in c. vl. eo. ti. & in d. c. 1. de homicid. per quæ & alia hanc opinionem Communem approbat Alex. consi. 145. libr. 7. Nec obstant huic illationi text. in Auth. de mandatis principum. §. nec autem homicidis. & l. Regia vl. 11. par. 1. gl. in l. fideli. C. de his, qui ad eccl siam confug. vbi contrarium apertè probatur: siquidem hę constitutiones quantùm ad hoc, iure Pontificio antiquantur & tolluntur.

Decimò, hinc expediri poterit, quid in raptorib. virginum dicendum sit: iure etenim Cæsareo constitutum est, eos non gaudere ecclesiarum immunitate: & ideò ab eis per vim & inuitos extrahendos fore. text. in d. §. neque autem homicidis. Rursus iure Pontificio id expressim vetitum est. text. in cap. de raptoribus. 36. quæst. 1. notant Panor. in dicto c. inter alia. & ibi. Doct. dum censent, neminem præter publicum latronem & nocturnum depopulatorem agrorum ab ecclesiis ad punitionem criminis abducendum esse, & existimant glo. ibi iura ciuilia contrarium statuentia omninò tolli iure canonico, atque ita in specie de raptore communis est conclusio secundum Henri. in c. ecclesiæ. de immunit. eccle. col. 3. quam sequitur Petr. Belluga in Speculo principium. §. sed quia. nu. 12. à quib. ipse libentissimè dissentio: video etenim hoc crimen raptus virginum esse grauissimum, & reipublicæ admodum perniciosum, ac simillimum his quæ in d. c. inter alia excipiuntur. Deinde animaduerto, iura Pontificia, post veterum patrum decreta, non concedere ecclesiis indistinctè hanc immunitatem: imò eam denegare aliquot in criminibus: non alia ratione, quam quòd ea grauissima sint, & reipublicæ maximè incommoda, quæ quidem ratio, virginum raptui omninò conuenit, & ideò virginum raptores ab ecclesia & templis extrahi posse arbitror etiam iure canonico post Hippo. in l. vnica. nu. 109. C. de raptu virg. Nam & hoc expressum est l. vl. ti. 11. part. 1. id verò, quod statutum fuit in dicto capitulo de raptoribus. ad iura vetera, quæ hanc immunitatem licentius largiebantur, pertinet.

Vndecimò, eadem ratione, frequentissima Bernardi, Panor. & aliorum sententia respondebitur. Assassinos, cùm hi in dicto c. inter alia. non fuerint excepti, ecclesiarum immunitatem, si ad eas confugerint, in tutelam criminis habituros, quod non est tolerandum, perpensa insigni Romani Pontificis constitutione in ca. 1. de homicid. lib. 6. pro cuius interpretatione adnotandum est, Assassinos dici quoscunque, qui pecunia, alióue precio conducti homines occidunt, percutiúntue nihil tale ab eis præcauentes: sicuti explicant Domi. Anchara. Imol. Vanchelius & Philippus Probus in dicto c. 1. eam constitutionem intelligentes in his, qui aliquem hominem Christianum mandant occidi per homicidas pecunia ad id conductos: etiam si hi mandatarij Christiani sint, idem præmittunt Bar. in l. non solum. §. si mandato. ff. de iniu. n. 14. idem Bar. in l. Cicero. ff. de pœnis. Paul. Cast. in l. 1. §. vlt. ff. de eo. per quem fact. erit. Alex. consi. 166. lib. 7. Bald. & Sali. in l. non ideò minùs. col. pen. C. de accusatio. Angel. in l. qui sepulchra. C. de sepulch. viola. Hippo. in pract. crimi. §. examinanda. numer. 21. & §. diligenter. num. 156. & in l. vnica. C. de rapt. virg. nu. 103. Ludo Carrerius in pract. crim. titu. de homi. §. circa tertium. in princ. & plerique alij passim idem, vti expeditum fatentur, quorum opinio Communis est, & consuetudine recepta, teste Aret. consi. 165. col. 11. Sic sanè crimen istud: Assassinum vtrinque dicitur. tam quò ad mandantem, conductoremue, quàm quò ad mandatarium & locatorem. His accedit grauissimum & crimen esse, pecunia conductum alium occidere, incautum quidem & insontem: siquidem cùm alioqui is, qui potum causa abortionis dederit, sequutusq́ue fuerit abortus infantis iam animati: pœna mortis puniendus sit. l. penultim. C. de Sicar. l. viuus. ff. de varijs & extraord. crimi. l. 8. titul. 8. parte 7. si verò aborsus sit infantis nondum animati, pœna extraordinaria exilij sit puniendus. l. si mulierem. ff. de Sicar. & ibi Hippol. ac Ioan. Igneus in l. 1. §. occisorum. colum. 3. ff. ad Syllania. notatur in capit. si aliquis. de homicid. Quòd si nec mors, nec aborsus fuerit ex potione sequutus: vilis damnandus sit in metallum, & honestus in insulam relegandus amissa parte bonorum. text. in l. si quis aliquid. §. qui abortionis. ff. de pœnis. tamen fœmina, quæ ob pecuniam fœtum etiam nondum animatum potionibus sumptis abegerit, vt locum faciat ventris substituto: mortis pœna est punienda. text. insignis in dicta l. Cicero. cuius ad hanc rem meminêre Felin. & Ananias column. 1. in dicto capitulo. si aliquis. Card. in c. sicut. el. 2. de homicid. Decius in consilio 535. quibus addendus est Anani. & inibi Bologninus consilio 1. colum. vlti. Extat amplior & elegantior dict. l. Cicero. species, apud ipsum Ciceronem in oratione pro Aulo Cluentio, vbi inquit, eam fœminam ita punitam esse, nec iniuria, quę spem parentis, memoriam nominis, subsidium generis, hæredem familiæ, designatum reipublicæ ciuem sustulisset. Hactenus Cicero. Sed vt ad Assassinos redeam, mihi non admodum placet hæc communis interpretatio: opinor etenim ea, quæ iure statuta sunt, aduersus criminis Assassini authores, non esse recipienda, nec ad praxim deducenda contra eos, qui conductis pecunia ad id homicidis, alios occidunt, nec eos, qui proprias operas pecunia in hoc scelus locauerint, idq́ue commiserint, sed tunc his constitutionibus locum fore, vbi quis aliquem Christianum occidit, opera & industria hominum quorundam infidelium, qui Gentilicio, Patrióue nomine Assassini dicuntur, sicuti asserunt Archidia. & Ioan. Andræ. in dicto capitulo 1. de homi. in 6. Aretin. consilio 165. column. 11. Syluest. verb. Assassinus. & Caieta. eodem verbo, & verb. excommunicatio. casu 16. Scribunt etenim Archid. & Ioan. Andræ. & post eos Alberic. in Dictionario, verb. Assassinus, hos Assassinos esse quosdam infideles, qui subsunt principi itidem infideli, à quo ita edocti & instructi sunt, vt quos ille occidi iusserit, facilimè occidant, atque arbitrentur mortem ex hoc non esse timendam, nec vllam pœnam ob crimen istud post obitum passuros: imò se obsequium præstare Deo opinentur. His conuenit, quod Raphael Volaterranus testatur libro 11. capit. de sectis Syriæ, dicens, Assassinos esse Syriæ homines à pueritia ita instructos, vt inimicos Regis, aut domini, cui obediunt, eius mandato audacter incautos opprimant. Quo factum est, apud Christianos hos admissos frequenter fuisse, & pecunia conductos, vt audaciter quemcunque occiderent: hæc verò interpretatio apertissima fit, si pensitemus verba, seriemque. textus in dicto capitulo primo. Præsertim inquit Innocentius Quartus, cùm nonnulli magnates taliter perimi formidantes, coacti fuerint securitatem ab eorundem Assassinorum domino impetrare: sicq́ue ab eo, non absque Christianæ dignitatis opprobrio, redimere quodammodo vitam suam. Quibus verbis apparet, crimen hoc Assassini non ita latè accipiendum esse, sicuti Doctores existimant: tametsi eorum opinio proculdubiò communis sit, atque adeò recepta, vt admodum pauci refragentur. Et præter alios eandem sequuntur ex iunioribus Thomas Grammatic. voto 8. & 11. & Capicius decisio. Neapolita. 155. quibus non omninò adstipulatur Regia l. 3. titul. 27. parte septima, quæ subobscurè tractat, qui fuerint hi Assassini. Et profectò cùm iuris vtriusque interpretes iuxta eorum sententiam frequentissimè plura de Assassinis tradiderint, operæprecium me facturum opinor, si lectorem hac de re tantisper admonuerim, Communem opinionem proculdubiò falsam esse opinatus.

Primum, verè censeo, Romanum, Summumq́ue Pontificem aduersus laicos & seculares, qui ei subditi non sunt, quò ad temporalem iuris dictionem, nihil in eo capite statuere, etiam si aliquem Christianum occidi iusserint pecunia conductis homicidis, qui Assassini non sint. huius equidem criminis punitio ad principem secularem pertinet, non obstante dicti capitis constitutione, quæ tunc laicos pœnis inibi expressis punit, quando hi Christianum aliquem occidi mandauerint, ministerio & opera illorum infidelium, qui Assassini dicuntur. Nam licet iurisdictio temporalis & secularis ab ecclesiastica distincta sit. c. nouit. de iudi. c. causam, quæ in 2. qui filij sint legit. capi. Regum 23. q. quinta. potuit tamen Summus Pontifex eam constitutionem ædere nominatim contra laicos, ex eo, quòd crimen hoc sit admodum atrox, enorme, & Christianæ religioni perniciosum: siquidem opera infidelium fideles occidebantur passim in ignominiam Christianæ reipublicæ. Sic equidem illum textum adnotârunt Panormita. in capitul. si duobus. 2. colum. de appellatio. & Barbat. in cap. 1. numer. 11. de probatio. tex. opti. in Cle. 1. de testib. Imò & Imperator ipse sub d. constitutionis pœnis comprehenditur: si id crimen perpetrauerit, vti Ioan. And. inibi opinatur.

Secundò infero, mandantem aliquem occidi, pecunia conductis hominibus, qui Assassini infideles non sunt, etiam si mors sequuta fuerit, canonis illius excommunicatione minimè affectum esse, cum ea excommunicatio tantum in eos lata sit, qui industria & opera Assassinorum in fidelium Christianum aliquem occidi mandauerint. Quòd si communis interpretatio admittenda foret: hi essent excommunicati, qui industria alterius Christiani pecunia conducti, Christianum aliquem interimi mandarent, quod ni fallor, alienum est à dictæ constitutionis mente.

Tertiò, eadem ratione existimo, eum qui alterum occidi iusserit, pecunia conducto homicida, & scelere sequuto, nequaquam diffidatum censeri, nec ex bannitum, nec publicum hostem esse existimandum, vbi conductus homicida fidelis est, & alienus à gente Assassinia. Nec enim hoc casu admittenda est illius canonis constitutio, quæ diffidatum esse pronunciauit eum, qui fidelem opera Assassinorum occidi iusserit. Ea verò diffidationis pœna, vt interim hac dictione vtar: ita est accipienda, vt diffidatus à quocunque impunè occidi possit. l. 3. §. vl. ff. de Sica. l. 3. tit. 27. part. 7. Angel. consi. 14. Cynus in l. reos. C. de accus. 6. q. notatur in Auth. nauigia. C. de furtis. Authen. item quæcunque. C. de episcop. & clericis. optimus text. in cap. fœlicis. de pœnis. & in c. 1. de schismat. in 6. Nec mirum, ita à Romano Pontifice statutum fuisse contra laicos, crimen hoc Assassini committentes: quandoquidem licet pronunciatione & iudiciali sententia princeps ecclesiasticus mortis pœnam non inferat. capi. per venerabilem, qui filij sint legi. ad finem, legem tamen statuendo eam potest infligere, vt Bald. notat in capitul. 2. de maiorit. & obedien. cui accedit Ioan. Bernar. in practi. c. 56. quo in loco addit, posse clericum absque metu irregularitatis consulere principi, vt pro certo crimine mortis pœnam lege statuat infligendam fore, eidemq́ue legi condendæ, clericus, aut prælatus suffragium exhibens, licet posteà ex lege ipsa aliquis occidatur, irregularis non est, quod & Dom 1. scribit in capit. vltim. 3. dist. post Archid. in c. officia. 23. quæstio. 5. Bald. in Auth. Habita. in prin. C. ne filius pro patre. Ana. in c. ad audientiam. col. 3. versi. tertiò quæritur, de homicid.

Quartò, eadem ratione constat cuiusdam dubitationis definitio: dubium etenim est, an sicuti per dictam constitutionem puniantur mandatores, ita & ipsi infectores & percussores puniantur: quibusdam existimantibus inibi minimè puniri ipsos mandatarios, quod visum est Aretin. in dicto consi. 165. colum. 11. quem sequitur Alberic. in capitu. 1. de hæret. in 6. quæst. 11. ad finem. Alijs ex aduerso existimantibus, dictæ constitutionis poenas etiam mandatarium comprehendere perspecta legis ratione, sicuti asserunt Angel. de maleficiis. §. & Sempronium mandatorem. in princip. Angel. in l. 1. C. de sepult. viola, Paris de syndicatu. verbo. inquisitio. Thomas Grammatic.. d. voto. 9. in fine Anto. Capicius deci. 155. Hip. in locis à me expressis in initio huius vndecimæ illationis: Imò ipsos interfectores & homicidas pecunia ad id conductos in pœnam tanti criminis frustatim scindendos, ac dilacerandos fore scribit Panormit. in c. at si clerici. in prin. n. 41. de iud. idemque sensit Chassanæ. in consue. Burg. rubri. 1. versi. videndum. nu. 7. hanc item opinionem, ipsum scilicet, homicidam, ita vt mandatorem puniendum esse, tenet Euerar. in Top. c. 76. & probat Regia l. 3. tit. 27. part. 7. Nam si vera est communis interpretatio huius criminis Assassinorum: itidem & vera erit hæc posterior opinio: at, si adsumenda est Assassinorum significatio iuxta eum sensum, quem aduersus communem probauimus, constabit planè prior sententia, cùm ex pœnis in d. capitul. 1. statutis, plures infidelibus Assassinis minimè conueniant. Quin ipsos homicidas ab eodem canone prætermissos fuisse, facilis est coniectura, ex eo, quòd infideles essent, nec eis pœnæ ab ecclesia statutæ conuenirent. Et nihilominus, si ijdem Assassini caperentur, crudeliter forent puniendi.

Quintò, hinc apparet ratio, cur ab eodem canone exigatur, occisum opera Assassinorum Christianum esse, vt pœnæ ibidem expressæ obtineant aduersus mandatorem, sicuti tradunt Ioan. Andræ. & Doct. ibi communiter Bald. in l. si quis non dicam rapere. colum. 3. C. de epi. & cler. Syluest. verb. Assassinus. Soc. Iuni. consi. 6. colum. vltim. tenentes, hac in re oportere, quòd constet, occisum Christianum fuisse, vt sit locus his, quæ de Assassinis constituta sunt. hoc etenim ideò ab ecclesia exigitur, quia grauem ignominiam Christianæ reipublicæ fieri existimauit, si catholici viri opera & ministerio infidelium occidantur.

Sextò, deducitur ex prænotatis, an verum sit, quod plerique docuerunt, censentes, sacerdotem clericúmue crimen hoc Assassini committentem, eo ipso absque actuali & solenni depositione & degradatione, posse per iudicem laicum puniri. quasi ob criminis immanitatem sit speciali ratione hoc obseruandum secundum Lapum. & alios in dicto cap. 1. Hippo. in dicta l. vnica. numer. 107. & in d. §. diligenter. nu. 160. & in dict. §. examinanda. n. 25. quorum opi. sequuntur, eam esse commu. asseuerantes Lamber. in ca. 1. de hęret. in 6. q. 11. numer. 88. & Io. Bernar. in Practi. crimi. ca. 91. idem notat Steph. Aufreri. in Cle. 1. de off. ord. reg. 1. fall. 18. Nam & ipse idem opinor, & id admittendum censeo, vbi clericus ministerio Assassinorum infidelium, aliquem fidelem occiderit, aut percusserit, alioqui admissa Doctorum communi interpretatione, quia dictionem istam, Assassinus, explicant: falsum existimo, quod plerique tradidêre, nempe absque vlla degradatione clericum ob crimen istud puniri posse à iudice seculari. Imò an & tunc sit degradandus & ex autorandus, tradendusq́ue iudici seculari, pendet ab his, quæ diximus hoc in capite. versi. 8.

Septimò, vt ad institutum regrediar, hinc colligendum est, verum Assassini crimen committentem iuxta eam significationem, quam ipse probaui, non gaudere ecclesiarum immunitate: imò ab ecclesia inuitum etiam per iudicem laicum auelli posse, quemadmodum palàm deducitur ex d. ca. 1. de homi. in 6. At si crimen Assassini iuxta communem sensum quis commiserit: tunc demum ab ecclesia extrahi poterit: cùm & simul proditionis crimen & scelus perpetrauerit, quod frequentius contingit. Et tamen qui communem interpretationem huius Assassini criminis sequatur, consequenter & eius authorem ab ecclesia extrahi posse opinabitur ex dicto c. 1. Sic & Specul. 2. par. de concilio. c. 45. scripsit, Christianæ reipublicæ conuenire, lege lata declarari, Assassinos posse ab ecclesiis, & templis ad punitionem euelli.

Duodecimò, vt primam huius capitis materiam repetamus, opinor hanc ecclesiarum immunitatem, cùm ea ecclesiis, non delinquentibus hominibus concessa sit, etiam excommunicatis prodesse, nec fugientem ad templum ob aliquod crimen, posse inde inuitum abduci, eò, quòd excommunicatus sit: secundum Hostien. in summa huius titu. Guliel. & Imol. in Cle. 1. de pœnit. & remiss. Henri. in c. vl. de immu. eccle. col. 5. Cosmam in pragmat. sanctione. ti. de inter dictis. §. statuit. versi. inde. quorum opinio communis est, teste Boërio decisio. 110. nu. 7. licet contrarium probare conentur, & teneant, Summa confessorum. tit. de immuni. eccle. q. 5. & Feli. in c. 2. col. 2. de except.

Decimotertiò, quamuis excommunicato prosit ecclesiarum immunitas: non tamen proderit infideli, qui si ob scelus ab ipso commissum ad ecclesiam confugerit: poterit ab ea iure extrahi, vt condigna puniatur pœna. gloss. in l. 1. C. de his, qui ad ecclesiam confugi. per tex. inibi glo. item in Auth. de mandat. princ. §. publicorum. Abb. in dict. capitul. inter alianum. 6. Henri. in c. vlti. col. 2. gloss. in d. prag. sanct. versicul. inde Boëri. d. decisi. 110. Anani. in c. Iudæi. in 1. de Iudæ. Oldra. cons. 54. Sali. in d. l. 1. Cynus in l. pręsenti. 1. q. C. eod. titu. quorum opinionem communem esse fatetur Hippol. in l. ex senatusconsulto. ff. de Sicar. nu. 10. Contrarium tamen notant glo. in d. c. inter alia. Huguitio in c. definiuit. 17. q. 4. Felin. in dicto c. Iudæi. Imola post alios in Cle. 1. de pœni. & remiss. Syluest. verb. immunitas. 3. §. 3. Hippol. in l. vnica. C. de rapt. virg. numer. 114. quæ quidem sententia fortassis videbitur frequentiori authorum calculo recepta, tametsi ipse potiùs priorem probauerim. non enim par est ab ecclesia defendi eum, qui eius gremio, tutelæ & fidei committere seipsum recusat.

Decimo quartò, eadem ratione, & profectò fortiori, hæreticus non est ab ecclesia defendendus: imò is poterit inuitus ad punitionem criminis à sacris templis abduci, quod in specie adnotàrunt Gonsalus à Villadiego in tract. de hæreti. quæst. 11. num. 15. & Hippol. in dicta l. Ex senatusconsulto. ad fi. Boërius d. deci. 110. dicens idem esse in blasphemis, atque ita apud Gallos pronunciatum fuisse.

Decimo quintò, ex his discuti poterit, an fugiens ob aliquod crimen ad ecclesiam, quem fugientem iudex aspectu & cursu persequitur, possit ab ipso iudice euelli, & à templo deduci ad punitionem: siquidem id posse iure fieri existimârunt Cynus in auth. si quis ei. C. de adult. Alex. consilio 24. numero 26. libro 2. Hippol. in dicta l. vnica. nume. 111. quibus aliqua ex parte suffragatur iurisconsultus in l. quod ait lex. §. vlti. ff. de adult. Ego sanè non video, qua ratione hæc sententia defendi possit, nec legi apud ius canonicum, imò nec ciuile locum aliquem, quo ea probari valeat, & ideò verè, ni fallor, opinor, fugientem ad ecclesiam, minimè posse inde per vim extrahi, ex eo, quòd fugiens à iudice seculari vel ab eius familia, eum ad oculum & propè persequente, fuerit ecclesiam ipsam ingressus: iura etenim Pontificia, quibus hoc in tractatu standum est, nequaquam patiuntur exceptionem istam: imò hac in specie eorum ratio firma & valida est, quam ob rem aduersus Cynum hanc opinionem asserunt iure veriorem esse Bal. Roman. Alex. & Iason in l. plerique. ff. de in ius vocan. Henric. in capi. vlti. colum. 3. de immu. eccle. Chass. in consue. Burg. rub. 1. §. 5. ver. Archidiaconus. n. 116. Io. Lupi. in rub. de dona. §. 38. n. 4. Ro. Xuares in l. 2. ti. de los gouiernos. q. 5. & Ioa. Igneus in l. 1. in princ. col. 2. & 3. ff. ad Sylla. quin & Carol. Mol. in d. Alex. cons. scribit, Alex. in eo responso loquutum fuisse argumentando, non autem affirmando, sentiens planè Cyni opinionem veram non esse. Sic sanè aduersus eam pronunciatum fuisse testatur Boërius d. decisi. 110. col. pen.

Decimo sextò, oportet ex his probare Archid. sententiam: is inquam, in cap. sicut antiquitus. 17. quæst. 4. scribit, captum à iudicis secularis familia, dum per ecclesiam ad carcerem publicum ita captus ducitur, posse ab eadem ecclesia inuitum abduci. Nec enim verè is à templo violenter euellitur, sed per id templum, captus extra ecclesiam ad carcerem ducitur, nec liber templum ingressus est, quam ob rem sequuti Archid. idem tenent Ioan. Lupi in dicto §. 38. numero 4. & Ioan. Igneus in dicta l. 1. in princip. colum. 3. quibus suffragatur tex. sing. in l. si quis post hanc. C. de ædif. priuat. idem notant Oldr. consi. 54.

Decimo septimò, perpensis primis huius capitis principiis, ipse arbitror, non posse iustè ab ecclesia euelli eum, qui dum captus esset à iudicis familia, ab ea seipsum exemit, & ita liber ad ecclesiam fugerit, sicuti in specie asserit Ioan. Igne. in dicta l. 1. colum. 3. Boëri. dicta decisi. 110. colum. pen. Nec Archid. in dicto capi. sicut antiquitus. contrarium probat: quamuis Chassanę. in dict. versic. Archidiaconus. numer. 115. id ex ipso Archi. falsò deduxerit, & asseueret, ita apud Gallos iudicatum fuisse.

Decimo octauò, ex his constat, iure canonico, cui standum est, non posse quem inuitum ad criminis punitionem ab ecclesia extrahi, etiam si is captus in carceribus, ipsum carcerem confregerit, & ad ecclesiam fugerit. quod in specie tradit Boërius dicta decisio. 110. colum. penultim. qui refert. Arresto lato hanc sententiam probatam fuisse. eandem Chassanæ. dicto versi. Archidiaconus numero 116. probat, & si testetur contrarium in Gallia iudicatum fuisse, & seruari frequenter, quæ quidem praxis ex eo etiam improbatur, quòd si quis existens in carceribus præstito iuramento de redeundo exierit obtenta custodis licentia, & fugerit ad ecclesiam, non poterit inde inuitus extrahi: secundum Barth. Brixi. in quæst. Dominicali 38. Alber. in l. fideli. C. de his, qui ad eccle. confug. Henri. in c. ecclesiæ. in fine. de immu. eccle. Præpo. in cap. ius gentium. nu. 10. 1 dist. & Aufre.. in additionibus Capellæ Tholo. 422. qui tamen permittendum esse censent, hunc, de quo hac in specie agitur, abducendum esse ab ecclesia, si iustè captus, & in carcerem detrusus fuerat: modò cautum ei sit quò ad corporis pœnam, ita quidem, vt ad eam patiendam, & quoties ea timetur ab ecclesia euellendus non sit, etiam si captus iustè fuerit.

Decimo nonò, oportet perpendere crimina excepta à regula generali in d. cap. inter alia, nempe nocturnum depopulatorem agrorum: is etenim periculosior est, grauiusq́ue peccat ac delinquit, huicq́ue difficiliùs resistitur, argumento eòrum, quæ de fure nocturno notantur in cap. 2. & 3. de homicid. & in l. itaque. ff. ad l. Aquil. & in l. furem. ff. ad l. Cornel. de Sicar. Sic etiam excipitur famosus latro, cuius meminit iurisconsultus in l. capitalium. §. famosos. ff de pœnis. eiusq́ue cognitionem obiter & nos attigimus hoc lib. cap. 9. nu. 7. quem & in hac materia, viarum grassatorum interpretantur Regia l. pe. tit. 11. part. 1. Oldrad. consil. 154. Belluga in dicto §. sed quia. nu. 13. in Speculo principum. Quasi secundum eos simplices fures ab ecclesia extrahi non possint, quod iure probari facilimè poterit. Consuetudo tamen consensu clericorum & laicorum instituta, obtinuit, fures etiam simplices non gaudere templorum immunitate, atque ita passim ab ecclesiis abducuntur inuiti à iudicibus secularibus.

Vicesimò, principaliter oportet expendere, quid agendum sit de simplicibus debitoribus ære alieno grauatis, qui hac ex causa ad ecclesias confugiunt. Nam eos posse ab ecclesiis inuitos extrahi, aliquot rationibus forsan persuaderi poterit. & primo ex eo, quod debitor fugitiuus capi potest die feriato, temporeq́ue celebratione speciali diuorum publicè sancto. gloss. celebris in l. vlt. C. de feriis. quam sequuntur Bald. in ca. fin. eo. tit. Baptista de S. Seuerino dicens eam singularem esse in tracta. de debit. suspen. & fugit. quæstio. 8. tenet Barto. in l. ait prætor. §. si debitorem. ff. si quid in fraud. credit. Bartol. idem in dicta l. vlt. Angel. Aretin. & ibi Ias. nume. 77. in princi. de actionibus. Alberi. dicens ita communiter obseruari in l. feriati. ff. de feriis. Nec id mirum, cùm & fugitiuus debitor ob fugæ periculum capi possit à iudice incompetenti, vt existimat Anchar. consil. 192. cui accesserunt Soci. & Iason colum. vlt. in l. 2. ff. de iurisd. omn. iudi. & Carol. Molin. in consuetu. Parisi. ti 1. §. 6. gl. 6. num. 7. quod si debitor fugitiuus tempore feriato in honorem diuinum capi potest, poterit sanè & in loco sacro, argumento sumpto de tempore ad locum. l. vinum. ff. si cert. pet. l. vlti. ff. de triticar. l. ratio. §. si per venditorem. ff. de action. emptio. qua ratione debitorem fugitiuum ab ecclesia abduci posse, tenent Iason in dicta l. vinum. num. 5. & Euerardus in topicis in capitu. de loco à tempore. His suffragatur, maximè in his Hispaniarum regnis, quod lege Regia debitores tradendi sunt, si soluere nequeant, ipsis creditoribus in seruitutem quandam, sicuti capite 1. huius libri osten dimus, & ideò videtur, posse debitorem extrahi ab ecclesia ad exhibendum creditori seruitium istud: quemadmodum in hac specie, præmissa lege ista, visum est Oldra. consilio 54. & Aufrerio in Capella. Tholoss. 422. & Panormitan. in dicto capitul. inter alia. numero 22. Alberic. in 1. parte statut. quæstio. 39. & in rub. C. de his, qui ad ecclesi. confug. Boërio decisio. 215. nume. 7. cùm seruus fugiens ad ecclesiam possit ab ea abduci, vt domino seruiat. text. in d. c. inter alia. l. si seruus. C. de his qui ad ecclesiam confugi. quam legem Honorius & Archadius Imperatores tulerunt Eutropij eunuchi consulis iudicio, & persuasione, eamq́ue iniquo animo diuus Chrysostomus tulit, eoq́ue nomine graues inimicitias cum Eutropio exercuit. At cùm fortuna tulisset, vt ob itam Cæsaris Eutropius ad Ecclesiam confugisset, & in ara sederet, diuino iudicio factum esse Chrysostomus dixit, vt eo auxilio, quod abstulerat, ipse indigeret, vt scribit Otho. lib. 4. chronicorum ca. 19. quem & Alciat. refert lib. 2. parerg. capitulo 45. extat ipsius Chrysostomi in Eutropium increpatorius sermo.

Sed profectò, debitorem fugitiuum ab ecclesia minimè abduci posse, templorumq́ue immunitate gaudere, iure verius est. Nam enim alicubi expressum est, in hac specie ecclesiarum immunitatem non prodesse his, qui ad eas confugiunt, & ideò regulæ standum est: sic sanè hanc partem sequuntur Doct. communiter, pręsertim Abb. in dicto c. inter alia, numer. 22. Oldra. in dicto consi. 54. tex. singu. in l. præsenti. C. de his qui ad ec. conf. Regia l. 2. titul. 11. parte 1. etiam si debitor fugiens ad ecclesiam sit obnoxius publicis tributis, secundum Ab. in dicto c. inter alia. Cynum in d. l. præsenti. Aufre. in d. Capel. Tholo. 422. & Syluest. ver. immunitas. 3. §. 3. idem expressim cautum extat Machabæo. 1. c. 10. licet contrarium in Cæsarum Nouellis statutum fuerit. in Auth. de mand. princ. §. publicorum. is etenim tex. tanquam iuri Pontificio hac in re contrarius, recipiendus non est. Imò & in Hispaniarum Regnis, non obstante lege Regia de trahendis in seruitutem debitoribus ipsi creditori, non possunt ab ecclesijs debitores abduci, quod eleganter ostendit Roder. Xuares in dicta l. 2. De los gouiernos. quæst. 5. quia d. l. si seruus. obtinet in vero seruo, & in iure veræ seruitutis, quod equidem etiam lege Regia non datur creditori in ipsum debitorem, vt manifestum est.

Nec Iasonis argumentatio sufficiens est, siquidem hac in specie minimè licet de tempore ad longum argumentari propter disparem rationem, quæ manifesta est & constat. Nam tempore feriato licitum est, homicidam, aliósue delictorum reos capere, quod Iason ipse non negabit, & probatur in l. prouinciarum. C. de feriis. & tamen hos non licet ab ecclesia abducere, qua ratione à Iasone recedunt inibi Deci. numero 8. Purpura. numero 10. & Alciat. qui Panormita. & communem sequuntur. posset fortasse Iasonis sententia apud Hispanos admitti in mercatoribus & campsoribus, qui maximo reipublicæ dispendio, ex pecuniis & rebus alienis, dum negociationem quęstuariam exercent, operam vsuris & fœnoribus strenuè dantes, lautè & opiparè viuentes, decocti tandem versuram faciunt, & ad ecclesiam fugientes creditores omnes miserè fallunt. quod grauissimum crimen est, & ob id famosi latrones appellantur, ac vt tales, grauissima pœna puniuntur, pragmatica lege octuagesima. Hos etenim vidi ab ecclesiis violenter ad criminalem punitionem à iudicibus euelli. quod an iustè fiat aliorum esto iudicium. id etenim posse iure fieri probat, & tenet Boërius decis. 215. nume. 7. quo in loco plura de his mercatoribus tradit.

Nec tamen me latet, in supremo Regis & Cæsaris prætorio quæstionem hanc anno Millesimo Quingentesimo Tricesimo controuersam fuisse, & ob id datas literas Regias, rescriptumq́ue esse iudicibus ecclesiasticis, vt, præstita per iudicem secularem cautione de non puniendis criminaliter debitorib. ipsosmet debitores quoscunque ab ecclesiis abducerent, & eorum bona, si quæ debitores in ecclesiam detulerint. Alioqui ipsis iudicibus ecclesiasticis præuia monitione nolentibus, aut negligentibus debitores ab ecclesiis abducere, id munus delegatum est eodem Regio rescripto, & iniunctum iudicib. secularibus. extat hoc principis decretum inter alia, quæ Granatæ anno quinquagesimo primo excusa fuêre Regij senatus inibi commorantis iussu. idem ad iudices ecclesiasticos rescripserant Catholici Reges, Ferdinandus & Elysabet anno quadringentesimo nonagesimo octauo. quemadmodum inter huius Regni pragmaticas sanctiones refertur ad finem ipsius operis, idemq́ue lege Regia apud Gallos sancitum fuit authore Rebuffo, Tomo 2. de Regiis constitutionibus. ti. de immunitate ecclesiarum. art. 2.

Vigesimoprimò ex canonum constitutionib. apparet, quodcunq́ue crimen committentem in ipsis diuinis templis, & in ipsa ecclesia, ab eis iustissimè euellendum fore. capitul. vltim. de immunit. eccles. cuius ea est potissima ratio, quòd indignum sit, ecclesiam auxilium exhibere ei, qui intra ipsam delinquens iniuriam templis intulit. ca. quia frustra. de vsuris. accedit ad hæc & secunda ratio, cùm in ecclesia delinquens, ea fiducia & spe deliquisse videatur, vt ab ipsa ecclesia defenderetur, alioqui crimen non commissurus: & ideò grauem iniuriam ecclesiæ facit, ab ea adsumens ansam & delinquendi occasionem, atque ita passim omnes conueniunt in hunc casum: licet Ludoui. Rom. consil. 234. contrarium teneat authoritate glo. in c. frater. 17. q. 4. quæ vt vulgò in omnibus ferè codicib. legitur expressim asserit, delinquentem in ecclesia ab ea euelli non posse, eiusq́ue immunitate gaudere. at si tollatur à glo. dictio, non, quę proculdubiò expungenda est, attenta ipsius gl. intentione, potiùs probat decisionem tex. in d. c. vl.

Vicesimosecundò deducitur, eum qui in ecclesia crimen aliquod commiserit, etiam sine spe, & absque fiducia consequendæ immunitatis ab eadem ecclesia, adhuc abduci iustè posse. nam ex prædictis rationibus etsi posterior hoc in casu deficiat, prior tamen omninò obtinet. Quam ob rem hanc illationem tenet Panorm. in dicto capitulo vltim. colum. 2. quæ verissima est, & seruanda secundum Aufre. in dicta Capella Tholosana 422. probabiturque ex sequentibus illationibus, quæ ad interpretationem dicti capitis vltimi statim expressim tradentur.

Vicesimotertiò, delictum committens in ecclesia non tantùm illius ecclesiæ immunitate priuatur, & ab ea abduci poterit, sed & à quacunque alia propter crimen intra ecclesiam perpetratum. sicuti post Doct. antiquos, Henricus probat in c. ecclesiæ. col. 3. de immu. ecclesi.

Vicesimoquartò, fortiùs asseritur, crimen in ecclesia commissum non tantùm eius authorem priuare immunitate ecclesiarum quò ad illud delictum, sed & quò ad omnia alia crimina, quæ commiserit extra diuina templa, quasi ob iniuriam ecclesiæ illatam dignus sit hac generali immunitatis priuatione, quod expressim tenent Capella Tholosana decisi. 422. & Chassan. in consuetu. Burg. rub. 1. §. 5. versi. Archid. nu. 112. contraria tamen sententia verior apparet, ex regula iuris Pontificij, quæ in hac specie minimè reperitur sublata. atque ita respondet Boër. d. decis. 110. col. vlt.

Vicesimoquintò, ita sunt hæc intelligenda, vt delictum in ecclesia commissum causa potissima sit, vt delinquens iure ecclesiasticæ immunitatis priuetur, modò crimen graue sit. Nam si sit leue etiam intra ecclesiam commissum, non est ab ipsa ecclesia abducendus ipse delinquens, sicuti existimant Abb. in d. c. vlt. post Hosti. & Doct. ibi. Henri. in d. c. ecclesiæ. col. 3. Aufre. d. decis. 422. Syluest. verb. immunit. 3. §. 2. & Angel. Castrensis Pauli Castrensis filius in consi. 459. colum. 1. 2. lib. consilio rum patris, vbi asserit hanc opinionem Communem esse.

Vicesimosextò, attenta ratione tex. in d. c. vltim. si quis propè ecclesiam ex proposito delictum commiserit ita deliberatè, vt coniectare possimus, eum spe ecclesiasticæ immunitatis deliquisse, ab ecclesia is abduci ad criminis punitionem poterit secundum Anch. in d. c. vlt. Henric. in d. c. ecclesiæ. colum. 3. & Alciat. in reg. 3. de præsumpt. c. 33. Hinc scribit eleganter Io. Lup. in c. per vestras. §. 10. de donatio. inter vir. & vxor. peccantem spe consequendæ absolutionis virtute & ratione indulgentiarum, & apostolicarum literarum, non posse ex vi ipsarum absolui. quod probari item potest per text. in c. quando. in 1. de consecratio. distinct. 4. & in c. illud. de cleri. excommu. ministr. & in l. 1. §. hæc autem actio. ff. si quis testam. lib. esse iuss. fuerit. quibus mirè conueniunt pulchra verba Lactantiæ Firmiani, qui lib. 6. diui Insti. c. 13. ita de Eleemosyna inquit: Nec tamen quia peccata largitione tolluntur, dari tibi licentiam peccandi putes, abolentur enim si Deo largiare, quia peccaueras. Nam si fiducia largiendi pecces, non abolentur.

Vicesimoseptimò, ex his opinor, non gaudere ecclesiarum immunitate eum, qui ex loco profano sagitta, iaculo, aut scloppo, existentem in ecclesia percusserit: non enim potest commode negari crimen istud in ecclesia commmissum fuisse, cum id scelus etiamsi initium habuerit à loco non sacro, in ecclesia tamen exequutionem & perfectionem habuit. quamobrem non possumus inficiari, ecclesiæ factam fuisse iniuriam, quod probari potest authoritate Bal. in l. si quis non dicam rapere. col. 3. C. de epis. & cler. Paul. Castren. in l. si vt proponitur. ff. de fideiussor. item Bal. in l. multum interest. penul. col. versi. Sed hic quæro. C. si quis alteri vel sibi. quibus & Hipp. accedit in l. vnic. C. de rapt. virg. nu. 250. & sequenti.

Vicesimooctauò, examinanda est hoc in loco opinio Ange. Castrensis, qui in d. consi. 459. libr. 2. inter Pauli sui parentis responsa, existimat, furem, qui rem furto ablatam intra ecclesiam contrectauerit, eaque vsus fuerit, posse ab ecclesia abduci, nec eius immunitate gaudere, ac si furtum in ecclesia commisisset, quod tamen extra ecclesiam perpetrauit. quasi hæc contrectatio, quæ in ecclesia fit, nouum furti crimen verè dici valeat. Nam licet regulariter delinquens sit ad locum delicti, & ad vrbem vbi deliquerit remittendus, vt inibi puniatur. l. si cui. §. vlt. & l. vlt. ff. de accus. & in Auth. vt nulli iudi. §. si quis verò comprehensorum. collat. 9. Regia l. 2. ti. 17. lib. 8. ord. & notatur in l. 1. & in Auth. qua in prouincia. C. vbi de crim. agi opor. gl. in c. vlt. de foro comp. & in c. 1. de raptor. & Clemen. pastoralis. de re iud. verb. de more. & in l. à diuo Pio. §. sententiam. ff. de re iud. si tamen quis Toleti rem furto abstulerit, eamque Hispalim deferat, poterit à iudice Hispalensi ob nouam contrectationem puniri, nec is tenebitur furem ad iudicem Toletanum remittere, quod Bart. not. in l. si dominu. ff. de furt. & ibi Alex. Guido q. 202. Bal. in l. vni. col. 7. C. de confes. idem Bal. consi. 471. lib. 3. Angel. Castrensis in d. consi. 459. quorum opinio Communis est secundum Nico. Boer. decisi. 13. num. 47. sed quia hæc sententia dubia quibusdam visa fuit, siquidem contrarium tenet Fulgo. consi. 149. col. 2. & Bal. in d. consi. 471. asseuerat, Bart. opinionem non seruari, nec admitti in praxi, eamq́ue latè reprobat plurib. rationibus Marcus à Mantua apophthegmate 103. ex ducentis posterioribus, ego maximè dubius sum, an verum sit, quod in hac materia de ecclesiarum immunitate Angel. Castren. adnotauit, imò, vt ingenuè fatear, eius opinionem falsam esse censeo, licet concedam, rem ipsam furto ablatam posse ab ipso fure etiam intra ecclesiam per vim auferri, vt domino restituatur, ne ecclesia occupantem rem alienam tutari videatur, atque ita arbitror intelligendam esse decisionem tex. in d. c. vlt. de immunit. ecclesi.

Vicesimononò, constat, non tantùm laicos, sed & maiori ratione clericos inuitos ab ecclesia euelli non posse, etiam à iudice ecclesiastico, quemadmodum post Inno. Cardin. quæst. 6. & alios in dicto c. inter alia. Romanus respondit in consilio 234. & consil. 227. cui Panormit. refragatur in dicto c. inter alia. numer. 13. scribens, iudicem ecclesiasticum posse clericum inuitum ab ecclesia abducere ad criminis punitionem, quod consuetudine, & moribus obtinuit, vt testatur Ioannes Bernardus in pract. criminali. c. 115. qui tamen asserit, Roman. opinionem magis Communem esse, & opinatur eam seruandam fore, vbicunque crimen, quod clericus commiserit, sit dignum degradatione, & traditione curiæ seculari, tunc etenim vel clericus non est ab ecclesia abducendus, aut si abductus fuerit, non est curiæ seculari tradendus: qua in re ipse considerandum esse censeo, in criminibus, quæ digna sunt degradatione & traditione iudici seculari facienda, non obtinêre locum, ecclesiarum & templorum diuinorum immunitatem, cùm atrocissima sint. Et ideò si crimen à clerico perpetratum exigat degradationem, & traditionem, ac prætereà eiusmodi sit, vt fugientem ad ecclesiam priuet iure immunitatis ecclesiasticæ, non video qua ratione clericus ab ecclesia extrahi non valeat, ac demum curiæ seculari post degradationem tradi, alioqui iustissimum est, traditionem minimè fieri, in quo oportet maturius cogitare.

Tricesimò, apparet ex præmissis, fugientem ad ecclesiam, qui ab ea iure abduci non potest, minimè esse intra eandem ecclesiam, neruis, compedibus, aut catenis vinciendum, ligandumuè, ne fugere quò libuerit, ei liceat. Hoc etenim contra ecclesiasticam libertatem, & immunitatem fit, & ob id fieri non debet. quod deduci potest ex capitul. definiuit. 17. q. 4. l. præsenti. C. de his qui ad ecclesi. confugi. l. 2. tit. 11. part. 1. tenet in specie Guido Pap. decisi. 121. scribens contrarium moribus receptum esse, & id permitti potest, vbi ambiguum sit, debeatnè gaudere delinquens ecclesiæ immunitate, modò vincula ab vtroque iudice ecclesiastico & seculari inijciantur, sicut tradit Belluga in Specu. prin. rub. 11. §. sed quia. nu. 21.

Tricesimoprimò, eadem ratione infertur, vbi immunitas ecclesiastica iure seruanda est, non posse ecclesiam ipsam obsideri, vt ad eam fugientibus alimenta, victus, & vestitus minimè deferantur, cùm hoc sit immunitatem omninò violari, quod probatur in dict. l. præsenti. & in d. l. 2. secundum Hostien. Abb. numero 13. & Communem in dicto c. inter alia. Guido dict. q. 121. nec contraria consuetudo valet, vt latè ostendit Ioan. Ignæ. in l. 1. in princip. ff. ad Syllani. scribit tamen Andræas Alciat. libro 7. parerg. c. 7. Pausaniam Lacedæmonium proditionis accusatum, cùm in templum Palladis Chalciœcæ confugisset, à matre obstructa pariete, templi ianua, coactum fame mori. citat huius historiæ authorem Aemylium probum, sed & Ioan. Stobæus sermone 37. eiusdem meminit, ex Gesneri interpretatione in hunc sanè modum, Cùm Persæ Græciam vastarent, & indigenæ omnes perturbatiessent, Pausanias Lacedęmoniorum Dux quingentis auri talentis acceptis à Xerxe Spartam proditurus erat. Cęterùm, interceptis epistolis Agesilaus eius pater, cùm rem intellexisset ab illis, qui in epistolas inciderant, persequutus est filium ad templum vsque Mineruæ, quę Chalciœca ab æde ænea cognominatur, ibi foribus templi obstructis per lateres, vna cum vxore sua Pausaniæ matre, introitum custodiuit, & proditorem fame necauit, quem mater mortuum sublatum extra fines Spartæ proiecit. Hactenus Stobæus ex Chrysermo in 2. lib. Historię Persicæ. Plutarchus item in parallelis c. 21. Persis, inquit, Græciam discursationibus, ac prædis infestantibus, Pausanias Lacedæmoniorum Imperator quinquaginta auri talenta, vt Spartam proderet, à Xerxe acceperat. Quod vbi deprehensum est, pater Agesilaus vsque ad Chalciœcæ Palladis templum filium insectatus cocto latere ita templi fores obstruxit, vt eum inedia consumpserit, mater autem insepultum eiecit, quemadmodum Chrysermus historiarum secundo refert. Hæc Plutarchus. Ad hanc Pausaniæ occisionem putat Alciatus allusisse Ouidium in Ibin.

Obstructoque necem patiaris limine templi,
Vt legem pœnæ cui dedit ipsa parens.

Idem Plutarchus capitul. vigesimo secundo in parallelis scribit, Romanis aduersus Latinos bellum gerentibus, quendam patricium genere, inopem tamen adolescentem Cassium Brutum nomine, dicta mercede portas aperire volentem, deprehensum ad auxiliare Palladis templum confugisse, tandem ab eius patre Cassio signifero occlusis templi foribus fame necatum fuisse, insepultumq́ue à parente eiectum esse. quod adducit ex Clytonimo in lib. nono rerum Italicarum.

Tricesimosecundò, dubitatur ex hoc, quid dicendum sit de delinquente, qui cùm ad ecclesiam confugisset, eam clausam inueniens, manu portas, earumuè ansam, aut vectes apprehendit, an inde extrahi possit à iudice seculari absque violatione immunitatis ecclesiasticæ? Et sanè hunc abduci ab eo loco non posse, & si abducatur immunitatem ecclesiæ violatam censeri, respondit Ioan. Ignæ. in d. l. 1. ff. ad Sylla. nu. 57. dicens, Rhotomagi ita sæpissimè iudicatum fuisse. nam & id à ratione sacrorum canonum super hac re statutorum palàm deducitur.

Tricesimotertiò, idem dicendum erit de eo, qui cùm esset intra ecclesiam per vestem eius extra ecclesiam extensam apprehensus fuit, & ab ecclesia abductus, violatur enim ex hoc immunitas ecclesiastica secundum Ioan. Andr. in c. vlt. de immu. ecclesi. & Ioan. Igne. in d. nu. 57.

Tricesimoquartò, infertur ex pręnotatis, iudicem laicum iure posse abducere criminosum ab ecclesia, etiam absque licentia episcopi, quoties iuxta canonicas sanctiones delinquens ab ecclesia extrahi potest, nec immunitas ecclesiarum ex eo violatur, siquidem cùm ecclesia tunc ad eam fugientes minimè tutetur, nec tutari velit, nulla fit ei iniuria, si propria authoritate iudex etiam secularis eos per vim abduxerit, quod moribus & praxi Christiani orbis satis receptum est, vt asserit Guido Papæ. q. 121. notat Guliel. Bened. in c. Raynu. verb. vxorem. nu. 444. de testamen. quamuis Cynus & Saly. in d. Authen. si quis ei. C. de adult. & Belluga in Specu. princip. rub. 11. §. & quia. nu. 27. teneant, in hac specie exigendam esse licentiam à iudice ecclesiastico, vel prælatis per tex. inibi. qui tamen non omninò apertè hoc probant in his casibus, quibus ab ecclesia possunt criminum authores iure pontificio euelli.

Tricesimo quintò, non est prætermittendum ex c. de immu. ecclesi. adnotari posse, si eius Communem interpretationem consideremus, laicum crimen aliquod intra ecclesiam perpetrantem, posse à iudice seculari puniri, nec eius criminis cognitionem ideò ad ecclesiasticum iudicem pertinêre, quod intra ecclesiam commissum fuerit: nam si laicus committens delictum in ecclesia potest à iudice seculari inde inuitus abduci, tex. in d. c. vlt. poterit sanè per eundem iudicem puniri, quod aduersus Cyn. in l. præsent. C. de his, qui ad ecclesi. confu. Panor. existimat iure verum esse in d. c. vlt. idem in c. cùm sit generale. nu. 27. de foro comp. Bart. in l. si cui. §. vlti. ff. de accus. idem Panor. in d. c. inter alia. nu. 29. Angel. de Maleficijs. §. in scalis sancti Petronij. tametsi secundum eum & Panor. iudex ecclesiasticus ratione sacrilegij poterit aduersus delinquentem in ecclesia, quò ad eius pœnam procedere.

Tricesimosextò, his proximè accedit, iudicem laicum, & si non possit fugientes ad ecclesiam inde inuitos abducere, posse tamen ab eis arma prohibita, & legibus vetita etiam intra ecclesiam auferre. delinquit etenim is, qui fert arma prohibita, & ideò cùm hoc delictum in ecclesia committat, à iudice seculari puniendus, aut saltem armis priuandus erit. Nam regulariter arma prohibita sunt, & item eorum vsus vetitus tàm clericis, quàm laicis, tàm intra ecclesias, quàm foris. tex. in l. 1. C. vt armorum vsus inscio principe interdictus sit. lib. 11. c. clerici arma. de vita & honest. cler. tradunt latè Corn. consi. 20. lib. 3. Socinus regul. 30. Cattellia. Cot. dictione. Armorum. eleganter Tiraqu. de nobilita. c. 20. nu. 66. extant & Regiæ sanctiones hac dere, & opt. tex. in c. 1. §. si cleri. de pace tenend. & eius violat. in feudis. pœna tamen, quæ ob armorum vsum lege infertur, à clericis exigenda est apud iudicem ecclesiasticum, secundum Ioann. de Platea, in §. item lege Iulia. Instit. de publ. iud. &. Ioan. Lup. in c. per vestras. 2. notab. §. 1. nume. 13. Apud Gallos clerici arma vetita deferentes per iudices seculares puniuntur, quemadmodum testantur Chassanæ. in consue. Burg. rubri. 1. §. 5. versi. Archidia. numer. 79. & Carol. lib. 2. Regalium Franciæ. priuilegio 17. modò pœna sit pecuniaria, non aliâs. Apud Hispanos vsus obtinuit, vt clerici cum armis ipsis deprehensi à ministris iudicis secularis, armis expolientur. quod iustè fieri potest, cùm alioqui si à iudicibus secularibus id non fieret, liberam haberent clerici facultatem arma vetita deferendi, ac deinde maxima ab his scelera liberiùs perpetrarentur in Reipublicæ iniuriam, & ecclesiastici ordinis, ac dignitatis opprobrium.

Cæterùm, vt & hoc non omittamus, adnotandum est, in Franciæ & Gallorum Regno delinquentes statim ab ecclesijs abduci, vinctosque à laicis iudicibus obseruari, ac demum tractatur, sit ne is, qui abductus fuit, dignus iuxta Canonicas sanctiones ecclesiarum immunitate, quòd si dignus ea iudicetur, remittitur, & restituitur ecclesiæ, alioqui punitur à iudice seculari, quemadmodum asseuerat Rebuffus in proœmio constitut. Regiarum gl. 5. nume. quadragesimo.

Huius secundi libri Finis.

VARIARVM EX IVRE PONTIFICIO, REGIO, ET CAESA. reo Resolutionum. LIBER TERTIVS. AVTHORE DIDACO COVARRVVIAS A LEYVA TOLETANO, Senatore Regio.

ARGVMENT. CAP. I.

Quid sit usura, quoue iure prohibita fuerit.

SVMMARIVM.

- 1 Vsuræ definitio latè discutitur: & num. 2.
- 2 Ad hæresim, an sit necessarium, eius assertorem Christi fidem sacro baptismate suscepisse.
- 3 Traditur amplè intellectus c. salubriter. de vsuris.
- 4 Intellectus c. conquestus. de vsur. & c. 1. de feudis.
- 5 Vsuram iure naturali, & diuino prohibitam esse ostenditur.
- 6 Vsura à iure ciuili Cæsarum prohibita non est, tametsi Regia lege sit improbata.
- 7 An licuerit vnquam Iudæis vsuras exercere erga alienigenas?
- 8 Vsura licita non est, etiam dispensatione, & priuilegio Romani Pontificis.
- 9 Vsura an sit licita ex testatoris voluntate? & inibi traditur interpretatio tex. in l. 3. §. vlt. ff. de annuis legatis

CAP. I.

QVI de vsurarum crimine ex professo hactenus tractauêre, ab vsuræ definitione, vt par est à rei cognitione, negocium ipsum auspicantur: varias hac in re obseruantes opiniones, quarum aliquot ipse breuiter attingam. Ioannes Andræ. etenim in regula peccatum. colum. 2. de regul. iur. in 6. Innoc. Cardin. Abb. & Anan. in rub. de vsur. num. 3. Saly. in rub. eadem C. & Carol. Molinæ. in tract. de contractibus, nume. 6. in hoc conuenire mihi videntur, quòd vsuram definiunt esse, quicquid sorti accedit ex pacto, vel spe præcedenti. text. ad id optimus in c. vlt. 14. quæstion. 3. ex Agathensi concilio. Verè tamen hi Doctores peccatum, & crimen vsuræ, de quo agimus, non definiunt, sed potiùs rem ipsam ex eo crimine partam. Nec esset congrua definitio: si quis furtum esse responderit, rem alienam domino inuito contrectatam, siquidem potiùs definitur res ipsa furto adquisita, materia, ac subiectum criminis, quàm ipsum crimen: & ideò licet Laurent. à Rodulphis in tracta. de vsuris. quæstione 1. præmissam Doctorum definitionem probauerit, mihi profectò non placet: qui existimo, aliud esse materiam ipsam criminis, aliud crimen ipsum, sic equidem differt res ipsa, quæ criminis materia est, ab ipso crimine, etiamsi Hispani vulgo furtum appellemus rem ipsam à domino inuito ablatam, quò fit, vt sæpissimè oporteat in his, quæ ad scelerum cognitionem pertinent, ipsum crimen ab eo, ex quo crimen fit, & perficitur, omninò distinguere. Hinc profectò, ni fallor, dirimi poterit ea controuersia: quæ passim discutitur: sitnè necessarium, vt aliqua propositio hæresis dicatur, eius assertorem Christianum, & catholicæ fidei professorem baptismi lauacro fuisse. Quidam enim opinantur, hæresim esse errorem intellectus catholicæ fidei manifestè contrarium ab homine Christiano pertinaciter assertum, atque ideò existimant, non aliter errorem catholicæ fidei manifestè contrarium, dici posse hæresim, quàm si ab eo, qui Christianam fidem fuerit professus, asseueretur, cùm hęresis circa materiam catholicæ fidei versetur, & ob id congruere non possit, nec aptari valeat Sarraceno, Turcæ, aut infideli: nec Sarracenus hæreticus dici poterit, etiamsi negauerit articulum fidei, iuxta tex. in cap. hæretici. 24. quæst. 1. capitu. firmissimè. de hæretic. glo. in Clement. 1. §. vlti. verb. hæreticum. de vsuris. Abb. & Doctor. in rub. de hæret. Tho. 2. 2. q. 11. arti. 2. & Cardin. à Turre Cre. in lib. 4. de ecclesi. 2. parte. capitu. 1. Alij sanè censent, errorem catholicæ fidei manifestè contrarium, hæresim esse, & verè ita nuncupari posse, etiamsi à Turca, aut Sarraceno proponatur, & prædicetur. quod probat eleganter Alfonsus à Castro de iust. hæret. punit. lib. 1. c. 1. ex eo, quòd cùm propositio catholica, à quocunque asseratur, verè catholica est, etiamsi à Sarraceno pronuncietur: ita eadem ratione propositio contraria Catholicæ fidei erit hæretica: tametsi ab eodem Sarraceno pronunciata fuerit. Hæc etenim assertio, Deus est trinus & vnus, catholica est, siue illam proponat Iudęus, siue Turca, ergò sua contradictoria, Deus non est trinus & vnus, erit hæretica, à quocunque dicatur. Nam isthæc posterior opinio vera est, si hæresim simpliciter assumamus pro ipsa propositione aduersus fidem catholicam asserta, pro ipsa quidem re: ex qua grauissimum crimen apud Christianos committitur. siquidem hęc propositio, Deus non est factus homo, etiam à Turca pronunciata, etiam in pariete descripta absque vllo certo authore, vel ab eo, qui penitus quid scriberet, ignorabat, vel à catholicis eam euertentibus proposita, hæresis est, & ita verè dici potest, cùm sit error manifestè catholicæ fidei contrarius. At si hæresim pro ipso crimine accipiamus, prior sententia potior est, & magis probanda, cùm hæreseos nomen quatenus infame est, & causa sceleris notam infert, ac nefandum crimen præmittit, exigit profectò multa quidem, nempe quòd eius author Christianam fuerit fidem professus, item quòd pertinaci animo, & errore intellectus propositionem contrariam manifestè fidei catholicæ pronunciauerit, vel asseruerit, quemadmodum constat horum prius ex dicto capitu. hæretici. & his, quæ modò citauimus. Posterius autem apparet ex capi. dixit. 24. quæst. 1. & in Clemen. 1. de summa Trini. & Clemen. 1. §. vlt. de vsur. Oldra. consi. 210. text. elegans in extrauag. cùm inter nonnullos. Ioannis 22. de verb. signific. & in c. qui in ecclesia. 24. quæs. 3. quod alibi aptius tractabitur. His accedit, quòd hæreseos nomen olim ante legis Euangelicæ promulgationem, & apud eos, qui Christianam religionem nondum acceperant, infame non erat, sed significabat electionem quandam disciplinæ, quam quisque profitebatur, ab αἱροῦμαι, verbo Græco: quod Latinè vertitur, eligo. Sic Plutarchus libro quem de placitis, seu sectis philosophorum scripsit, titulum tribuit, περὶ αἱρέσεον, id est, de sectis. idem & Lucianus fecit. eadem ratione hæresim veteres dicebant quancunque opinionem, quam tenaciter quisque tutabatur: August. lib. 8. de ciuit. Dei, c. 12. Aristoteles, inquit, vir excellentis ingenij, cùm sectam Peripateticorum condidisset: quòd deambulans disputare consueuerat, plurimos discipulos viuo adhuc præceptore in suam hæresim congregauit. vtuntur & eadem dictione in hoc sensu Cicero ad Crassum, & in præfatione Parodoxorum ad Brutum: & Iurisconsultus Modestinus in l. si duas. §. est autem. ff. de excusat. tuto. Diuus Hieronymus in epistola ad Galatas cap. 5. cap. hæresis. 24. quæst. 3. tradunt Budæus in l. 1. §. item sciendum. ff. de ædilit. edict. Corasius lib. 3. Miscellane. ca. 8. Alfonsus à Castro lib. 1. de iusta hæret. punit. c. 1. Verum enimuerò quia in lege Christianorum, quæ ab ipso Deo data est, ac diuino numine inspirante ab eam profitentibus accepta, non electa, iuxta illud Ioannis 6. Nemo potest venire ad me, nisi pater, qui misit me, traxerit eum. & Ioan. 15. Non vos me elegistis, sed ego elegi vos: Christianis non conuenit electio sectæ, nec eis licet quid quam circa fidem eligere, cùm fides catholica non ex hominis arbitrio, nec ex humano ingenio pendeat, sed Deo inspirante ac reuelante sit hominibus manifestata: & quia in verba sacræ scripturæ, & ecclesiæ catholicæ iurauimus, nec possimus ab illarum sententia discedere, apud nos hæresis nomen infame est, quod latiùs ostendit Alfonsus à Castro. in d. c. 1. & lib. 1. de hæresib. c. itidem 1.

Hinc sanè deducitur, eum esse hæreticum, qui hæresim pronunciauerit, aut asseruerit: intelligendo hęresim, prout apud nos adsumitur pro ipso crimine, & quatenus crimen præmittit: siquidem & inibi significatur, errorem assertum fuisse ab homine Christiano, pertinaci animo errante intellectu. At si hæresim accipiamus simpliciter, non vt crimen, sed vt propositionem falsam aduersus fidem catholicam, non statim sequitur, eum qui eam pronunciauerit, hæreticum esse: quemadmodum docet idem Alfonsus à Castro. libro 1. de iust. hæretic. puniti. cap. 7.

Vsura igitur, vt crimen est, ab alijs ita definitur, vsura est voluntas capiendi vltra sortem lucrum aliquod temporale vi, & causam utui principaliter. Voluntas, inquam, id est, actus voluntatis interior, vel exterior: sicuti & in simoniæ definitione explicat Hadrian. quolib. 9. articul. 2. vt hinc colligamus, vsuram esse mentalem, cum quis mutuò dat centum Titio spe consequendi ab eo vltra sortem decem, alioqui non mutuaturus, capitul. consuluit. de vsuris. item & esse exteriorem, quam actualem quidam appellant: cùm quis pacto expressim apposito mutuat mille, recepturus ex conuentione quinquaginta vltra sortem ipsam. Lucrum ideò diximus: quia ad hoc crimen exigitur, id quòd vltra sortem accipitur, verè lucrum esse, cùm alioqui si quis mutuo dederit mille, ac demum sortem ipsam acceperit, & prætereà centum, quæ sibi iure debentur vltra sortem, vsuram minimè committit, etiamsi id pactus fuerit: sicuti constat omnium ferè consensu: quando creditor qui mutuat. in pactum deducit, vt ipse debitor teneatur si mile ei beneficium exhibere, si in egestatem venerit, aut: pecuniæ mutuatæ quandoque indigens fuerit: modò aliter hic debitor ex ea pactione non obligetur, quàm secluso pacto ipse iure cuiusdam honestatis moralis tenebatur creditori simile beneficium rependere. quod traditum est in d. c. consuluit. à Panor. & alijs, atque id à nobis fuit breuiter adnotatum libr. 1. harum resolutionum. c. 20. num. 4.

Hinc iustissimè creditores defenduntur, qui à debitoribus vltra sortem principalem, aliquid recipiunt ratione interesse, vel damni emergentis, vel lucri cessantis secundum ea, quæ frequentissime adnotantur in c. conquestus. de vsur. & in leg. curabit. C. de action. emptio. ad cuius interpretationem paulò post nos idem latiùs explicabimus. Diximus lucrum aliquod temporale, quia si quis etiam vi mutui amicitiam alterius paciscatur, aut animo adquirere intendat, aut aliam rem vtilem quidem, sed minimè æstimabilem ratione precij, quod ei conuenire nequit, ex eo, quòd non soleat ea res pecunia æstimari, vsurarius censendus non est, sicuti Doct. fatentur. vltimo loco proposuimus in definitione, vsuram vi mutui committi, apertè intelligentes hoc crimen in alijs contractibus, quàm mutui nequaquam accidere, atque ita verum est, modò accipiamus mutuum, siue expressum, siue tacitum, & hoc quidem ea ratione, quia sæpissimè sub imagine emptionis, & venditionis subest contractus quidam pignoratitius, qui latenter vitium hoc vsuræ, maximo Reipublicæ & pauperum incommodo continet. capitu. ad nostram. de empt. & vendit. vbi mentio fit pacti de retrouendendo. c. in ciuitate. de vsuris. quoties res venditur cariùs pecunia credita, quàm præsenti & statim numerata iustè venderetur, de quo aliqua diximus. 2. lib. harum resolutionum c. 3. num. 7.

Ex his plurima possent deduci, sed præsertim aliquot attingam, quæ frequentiora sunt. Et primò offert sese insignis Pontificia decisio capit. salubriter. de vsuris. Cuius hæc sunt verba. Sanè generum ad fructus possessionum, quæ sibi à socero sunt pro numerata dote pignori obligatæ, computandos in sortem non credimus compellendum, cùm frequenter dotis fructus non sufficiant ad onera matrimonij supportanda. Hactenus Romanus Pontifex: qui planè respondet, non esse generum vsurarium, etiamsi præcipuos percipiat fructus rei pignori datæ vltra sortem ipsam, cùm tamen alioqui creditor vsurarius sit, si fructus pignoris vltra sortem sibi præcipuos habuerit. capitul. primo capitul. conquestus. de vsuris. capitul. primo. de feudis. lege prima & secunda. C. de pignori. actione.

Sed huic obiectioni respondetur, à Summo Pontifice decretum esse, fructus pignoris dati pro dote soluenda in sortem minimè computari ratione interesse, tàm damni emergentis, quàm lucri cessantis, damni emergentis, vbi maritus dilata solutione dotis detrimentum patitur, lucri cessantis, quasi ea constitutio tunc admittenda sit, cùm ipse gener attenta eius industria, & officio posset ex dote statim sibi soluta lucrari tantam quantitatem, quantam ex fructibus pignorum quotannis percipiebat, non aliâs, secundum Hostien. Ioannem Andræ. Abb. Antoni. & alios in d. c. salubriter. Bartol. in l. in insulam. §. vsuras. ff. solut. matri. Bologni. consil. 19. Hadri. in 4. sentent. tract. de vsuris. versic. sed dubium. Syluest. verb. vsu. 3. quæsti. 2. Maiorem in 4. distinct. 15. quæst. 31. versi. tertius casus. Bald. in l. vltim. §. prætereà. 2. colum. C. de iure dot. Alex. in d. §. vsuras. & in consil. 178. numero 11. lib. 7. Deci. consi. 119. nume. 4. Conrad. de contractib. quæst. 35. consilio 7. & consil. 5. Ioann. à Medina de contractib. c. de adquisitis per vsuram. §. ad c. salubriter. fatentur hanc opinionem Communem esse Bald. Nouell. de dote. 7. parte. priuilegi. 3. & Carol. Molin. in tract. de vsuris. quæstio. 74. nume. 525. Ioan. Lup. in c. per vestras. 6. notabili. §. 8. Parisius consilio 64. libro 4. Ex his verò quidam opinantur sufficere, vt ratione interesse hoc in casu percipiantur fructus pignoris præcipui vltra sortem, quod is, cui dos est promissa, aut debita, interim dum ea non soluitur, sustinet onera matrimonij ex propria re, & proprio patrimonio, quæ ex dote soluta posset profectò sustinere. l. pro oneribus. C. de iure doti. quam ob rem de damno euitando agit maritus fructus pignoris præcipuos habens, non de lucro adquirendo, nec hi Docto. requirunt interesse lucri cessantis, quod dote statim soluta maritus consequeretur attenta eius solita industria, & negociandi exercitio. huius sanè sensus authores sunt Ananias indicto c. salubriter. num. 8. Nouell. dict. priuileg. 3. Alex. consilio 31. colu. 3. lib. 6. sensit idem consilio 141. lib. 5. in princip. Ioan. Lupi. dict. §. 8. Carol. in dict. quæstio. 74. num. 525. Caiet. 2. 2. quæst. 78. arti. 2. Qui quidem interesse damni emergentis appellant totum id, quod maritus expendit in alenda vxore, & onerib. matrimonij sustinendis, & ideò permissum esse opinantur, quod fructus pignoris percipiat. hoc item probabitur inferiùs illatione 6. idem sensit Deci. in dicto consilio 119. nu. 4. post Paulum Castren. in d. §. vsuras. qui temperatè loquitur, dicens, id procedere ex eo, quòd præsumendum sit, maritum, si statim dos fuisset soluta, potuisse per industriam adquirere lucrum aliquod, ex quo alere posset vxorem. Ego sanè non inficior, maritum, & quencunque alium creditorem iustissimè absque vsurarum labe, posse percipere fructus pignoris præcipuos vltra sortem, vel ex pacto, vel ex lege, ratione interesse damni emergentis, & lucri cessantis, & tamen non video, qua ratione possit congrue colligi damnum, & eius ratione interesse ex eo, quod maritus onera sustineat matrimonij, siquidem eadem sustinuisset statim dote soluta, vel ex ipsa dote, vel aliunde: quod si dixeris, statim soluta dote non expenderet proprias pecunias pro oneribus matrimonij, sed ea onera expedirentur ex ipsa dotali pecunia: id fateor, modò manifestè sentias & consideres, expensis in hanc rem proprijs nummis, dotalem pecuniam saluam esse, quæ alioqui expensa foret. Deinde hac Ananiæ opinione admissa, maxima constaret iniquitas, aut non esset æqua Romani Pontificis constitutio, cum sæpissimè essent maiora onera matrimonij quàm ipsorum fructuum æstimatio, & fieret non æqua damni emergentis cum ipsis pignorum fructibus compensatio.

Quamobrem verius esse censeo, quod paulò antè scripsi, nempe fructus pignoris dati pro dote soluenda, tunc non esse in fortem computandos, cum interesse damni emergentis, aut lucri cessantis æquale sit verisimili, licet non exacta censura, fructibus ipsius rei datæ in pignus. Interesse autem damni emergentis id appello, quod creditori sequutum fuerit ea ratione, quia dos soluta ab initio non est, & ob id damnum patrimonij & rerum, passus fuerit: coactus equidem sub vsuris licitis, aut annuis reditibus pecuniam quærere ad ea onera subleuanda, quæ ex dotali pecunia possent commodè tolerari, lucri verò cessantis interesse illud est, quod ipse creditor posset inspecta solita industria, & ipsius prouinciæ qualitate & conditione ex pecunia dotali statim soluta adquirere, atque iuxta hunc sensum esse accipiendum Romani Pontificis responsum in d. c. salubriter. ipse colligo ex mente Doct. inibi & aliorum, qui rem istam tractauêre: præsertim id asserunt Panor. in d. ca. salubriter. Paul. Cast. Imol. & Alexa. in d. §. vsuras. Conrad. d. q. 35. conclusi. 7. Adria. Ioan. Maior, ac Medina nominatim superiùs citati, & esse hanc opinionem frequentiori authorum iudicio probatam minimè ipse dubito. sensit idem latè Ludo. Bologni. in dicto consi. 19. Imò & Io. Lupi. in d. §. 8. colum. 3. tandem hanc opinionem sequitur.

Hinc primò apparet, summi Pontificis constitutionem in d. ca. salubriter. non tantum esse obseruandam in genero erga socerum, sed etiam in quocunque extraneo, cui dos promissa fuerit, quod manifestè deducitur ex ratione, cui innititur prædicta decisio.

Secundò constat, non esse id speciale, in fauorem & priuilegium dotis statutum, nempe fructus pignoris in sortem minimè computari, cum à ratione interesse id procedat, quæ quidem ratio efficax est, vt aliquid vltra sortem iustè recipi à creditore possit. id verò speciale est in hac specie fauore dotis, vt vir, cui dos fuerit promissa, dilata solutione datisq́ue pignoribus, fructus pignorum præcipuos habeat, nec teneatur eos in sortem compensare, etiam si ab initio nulla pactio præcesserit de fructibus pignorum vltra sorté percipiendis. id enim iure inest ob naturam contractus dotalis: sicuti in dicto capit. salubriter. visum est Panorm. & Carol. Molinæ. de contract. dicta quæst. 74. num. 524. licet aliâs ambiguum sit, an creditor possit petere interesse ante moram ob dilationem solutionis, vel possit aliquid ea ratione percipere inuito debitore, cum quo id ab initio pactum non est, quod alibi tractabimus.

Tertiò, probatur ex his, nihil referre ad hoc, vt possit maritus ob dilatam dotis solutionem fructus pignorum præcipuos habere, quod maiorem, minorémue quantitatem expendat, in oneribus matrimonij, quàm sint ipsi fructus pignorum: sicuti in specie aduertunt Adrian. in dicto versi. sed dubium. Et Ioan. Medina in d. §. ad c. salubriter. licet contrarium responderint Ang. & Syluest. in summa. verb. vsura. 3. quęst. 2. & plerique alij. Et ideò quod scribunt Ana. in d. c. salubriter. num. 2. ad fin. Alex. consi. 178. libro 7. nu. 11. & Anto. Fanensis de pignoribus. 5. parte. membro 5. nu. 16. existimantes, fructus pignoris esse in sortem imputandos, quatenus excedunt congrua & iusta alimenta vxoris secundum quantitatem dotis, erit ita accipiendum, vt intelligamus id verum esse, quando fructus excedunt legitimum & verisimile interesse, quod ratione lucri posset ex dotali quantitate à marito percipi, alioqui falsum est, quod ibi Doctor. opinantur.

Quartò, hinc poterit discuti & tractari, quid dicendum sit, vbi dote promissa, & eius solutione dilata, maritus cum promissore dotis paciscitur, vltra sortem certam quantitatem quotannis sibi soluendam, interim dum non fuerit soluta dos. Nam quidam censent, hanc pactionem illicitam esse, nec in hac specie admittendam fore decisionem text. in d. c. salubriter. cùm inibi de fructibus pignorum, id est, de re incerta, vltra sortem percipiendis tractetur, & ideò secùs sit respondendum, vbi certa quantitas in pactum vltra sortem deducta fuerit. Huius opinionis sunt Ioan. Andr. Anton. Card. Ioan. de Ligniano, & Ambro. à Vignate nu. 14. in d. c. salubriter. Lauren. à Rodulphis in c. consuluit. 2. par. quæstio. 53. Alex consi. 27. lib. 4. & consilio 74. & consil. 141. lib. 5. Flor. 2. part. ti. 1. §. 7. & §. 27. Soc. consi. 88. numero 18. & consilio 130. numero 10. libr. 4. Ioan. Lupi in dicto capitul. per vestras. 6. notab. §. 8. qui numer. 6. & Soci. in dictis responsis existimant, hanc opinionem Communem esse. Contrarium tamen verius est, si quidem attenta vera ratione decidendi, quam ab interesse deduximus ad d. c. salubriter. nulla congrua ratio exhiberi potest, cur ab initio contractus interesse verisimile in pactum deduci non possit, quod in interpretatione. l. curabit. C. de actione empt. alibi probabimus, & in hac specie ita tenent Calderi. Anchara. & Abb. in dicto c. salubriter. Bal. Nouel. de dote. septima parte. priuileg. 3. Alexander consilio 31. libro sexto. Anto. Rube. consilio 108. Corne. consilio 145. & consilio vltim. columna tertia. libro secundo. Conrad. dicta quæstione 35. conclusione septima. Adrian. vbi supra Syluest. verb. vsura. 3. quæstione tertia. Gabriel, Ioan. Maior, & Almain. in 4. distinct. 15. tractat. de vsuris. eandem opinionem sequuti, fatentur Communem esse Alexander in dicto §. vsura. Carolus Molinæus in tractat. de contractibus. quæstione 74. numero 523. Et in hanc partem inclinat Decius consilio 119. idem in capitulo cùm venerabilis. de exceptione. numero 14.

Quintò, eodem iure constat, non esse admittendum, quod Antoni. Butr. asseuerat in dicto ca. salubriter. existimans, eam decisionem procedere, vbi nulla dilatio ad soluendam dotem data fuerit socero, quasi certum sit, non posse generum fructus pignoris præcipuos habere vltra sortem, quoties dederit socero dilationem ad eius solutionem, nec socer ex eo pacto in mora fuerit. sequitur Butr. Ioan. Lupi. in dicto §. 8. n. 3. idem tradit Almain. in 4. distinct. 15. quæstio. de vsuris. Et ex hoc præcedentem illationem intelligendam esse putant Anton. Rube. dict. consilio 108. & Aymon consilio 189. colum. penul. vt tandem prior opinio vera non sit, nulla data ad soluendam dotem dilatione: at ea data, eadem omninò tenenda sit, posteriori sententia improbata & repulsa. Nam hæc distinctio, si rationem veri interesse consideremus, probari nequit, cum iustiori sanè causa habeat locum perceptio fructuum, alteriúsue quantitatis loco interesse, quando libera ex pacto datur facultas ipsi debitori fruendæ sortis, quàm si creditori licitum esset, eam quocunque die petere. quod est omninò adnotandum ex Panormitan. in dicto capitulo. salubriter. Imola. & Roman. in dicto §. vsuras. Nouel. dicto priuil. 3. Carolo Molinæo dicta quæstione 74. numero 524. in hoc tamen parum vrgent Conradi rationes in dicta q. 35. conclus. 2.

Sextò, hinc etiam constat, an matrimo. soluto, possit vxor vidua erga mariti hæredes vti priuilegio capituli. salubriter, & his, quæ ad eius interpretationem diximus. Innocentius etenim, quem authore Panormitan. inibi communiter alij sequuntur, opinatur, eam constitutionem non esse accipiendam in fauorem vxoris matrimonio soluto, cùm ea non sustineat tunc matrimonij onera. idem tenent Bartol. in l. atqui natura. §. non tantum. ff. de negociis gestis. Archi. consil. 150. Imol. & alij in d. §. vsuras. Alexand. consil. 27. consilio 56. libro 4. Antoni. Rube. consilio 55. & consil. 108. eandem opinionem fatetur communem esse Matthæus Afflictis decision. 284. latè Aymon. dicto consilio 189. numero 7. ad finem. idem notat Caietanus dicta quæstio. 78. artic. 2. Et Corne. consilio 77. & consilio 212. libro tertio. Sed profectò ratione interesse damni emergentis, aut lucri cessantis poterit vidua fructus pignoris percipere præcipuos, & prætereà pacisci, vt interim dum soluitur dos, certam annuam quantitatem percipiat: quod manifestum est, nec ab his authoribus negatur, & tradunt Alexand. consil. 200. libro 6. idem Alexand. consilio. 141. libro 5. Ioan. Lupi in dicto §. 8. numero 4. & numer. 8. dicens hanc opinionem Communem. post Lancel. Deci. in dicta l. diuortio. 3. colum. idem notant Iason cons. 92. libr. i. Conrad. de contract. q. 35. conclus. 9. Aymon d. num. 7. Et Matthæ. Afflict. dicta decisio. 284. Alexand. in l. diuortio. in princip. colum. 5. numero 23. & 24. ac. 25. & Anto. Fanensis in tracta. de pignorib. 5. membro. 5. par. ad finem. qui quidem authores opinionem præcedentem, quam communem esse concedunt, ita iure intelligendam esse censent. Quòd si vidua non habeat præter dotem bona, ex quibus percipere possit alimenta, poterit ab hæredibus mariti iustè exigere certam quantitatem, dum dos non soluitur, loco alimentorum, cùm per eam non stet, quin ei red datur dos: sicuti expressim adnotârunt Ancha. in reg. peccati venia. 4. quæstione de regul. iuris. in 6. Paul. Castrens. consilio 429. numero 4. libro 2. Imol. & Alexander in dicta l. diuortio. numero 24. idem Alexand. consilio 63. colum. 2. libro 4. & consi. 31. colum. 2. & consilio 200. libro 6. & consi. 141. numer. 7. lib. 5. Aymon consil. 189. col. 2. & penult. quorum opinio passim recepta videtur. Mihi profectò non omninò placet: scio etenim eam ęquitate quadam potiùs, quàm iure probari & admitti. Nam inspectis vtriusque iuris principijs constat, viduam etiam inopem ratione alimentorum non posse vltra sortem dotis aliquid recipere, ob dilatam eius solutionem: tametsi præcedens opinio in Neapol. prætorio fuerit iudicum sententia comprobata authore Matth. Afflict. dicta decisio. 284. quod manifestis rationibus ostendam. Siquidem fauor dotis minimè permittit, nec patitur aliquid vltra sortem recipi. text. in cap. super eod. de vsuris. Nec itidem inopia viduæ, cum ratione paupertatis vsuræ permittendæ non sit, ex eodem c. super eo. ratione verò alimentorum eadem opinio minimè defenditur. Quia vbi alimenta ab hæredibus mariti viduæ inopi iure debentur, tunc fateor, hæc alimenta posse ad certam deduci annuam quantitatem. at vbi iure non debentur vxori viduæ alimenta, non video qua ratione possint in pactum deduci ob dilatam dotis solutionem. Debentur autem viduæ alimenta ab hæredibus mariti, si ea pauper sit, intra annum viduitatis, quo mariti hæredes cogi non possunt, pecuniam dotalem viduæ soluere. gloss. Bar. & Doct. in l. 1. §. exactio. C de rei vxo. act. Doct. communiter in d. l. diuortio. in princ. Et ideò cautè Panor. in d. c. salubriter. nu. 6. scribit, ratione horum alimentorum, quæ intra annum dilationis datæ à lege debentur, posse ex statuto viduam certam quantitatem vltra sortem dotis recipere. idem ipse censeo ex pacto partium, quia eadem est ratio, modò æquè & iustè fiat alimentorum æstimatio. Si dixeris, etiam idem permittendum fore post annum, cùm ab eodem tempore hæredes constituantur in mora: respondeo, null ibi apud iuris vtriusque sanctiones statutum esse, licere post moram debitoris creditori aliud recipere, quàm interesse damni emergentis, aut lucri cessantis: alimenta verò, etiam si creditor pauper sit, nec debentur, nec ei dari absque vsuræ vitio, alicubi est permissum. Potest etenim post annum statim præcisè vidua coram iudice dotem ab hæredibus mariti exigere, & ex ea sibi necessaria alimenta ministrare. Nec quidquam facit, quod à plerisque traditur: inquiunt enim, si statim solueretur dos viduæ, posset ipsa inde alimenta habere: nam id ita verum est, & tamen, si dotalem pecuniam in alimenta expenderet vidua, diminueretur ipsa dos, quæ iuxta horum Doctorum sententiam salua & integra maneret. non oberit dicere, hanc quantitatem posse à vidua recipi iure alimentorum tanquam interesse, vt scribit Cardin. in Clemen. 1. de vsur. in princ. num. 8. cui prædicti Doctor. conueniunt, dum etiam nomine interesse hac in controuersia vtuntur. Nam interesse damni emergentis, aut lucri cessantis nullum hîc verè dici potest: quemadmodum tradidi in ratione principali. capitu. salubriter. versic. ex his plurima, nisi dixeris, interesse posse appellari ius alimentorum saltem in inope, cùm alioqui cogatur fame perire, aut mendicare. hoc autem non est pecunia æstimabile, & ideò hac in re, vt interesse verum, recipiendum non est. Posset fortasse admitti Anch. & sequacium sententia apud Hispanos, attento & considerato communi vsu, quo frequentissimè tractatur emptio annuorum redituum redimibilium. Est etenim facilimum, habentem pecuniam statim paratos inuenire mille venditores horum redituum. Et ideò si pecunia dotalis viduę soluta foret, posset ex ea annuum reditum emere: vnde propter hoc interesse lucri cessantis, ea opinio locum haberet in praxi. Imò idem esset in vidua diuite, si obseruemus decisionem cap. salubriter. etiam intelligendam esse matrimonio soluto, quantum ad rationem interesse damni emergentis & lucri cessantis quod est animaduertendum.

Septimò ab eadem ratione procedit frequens illa controuersia, qua quæritur, sitne licitum statutum, ex quo viduæ interim dum non soluitur dos ab hæredibus mariti detur certa quantitas, moderata quidem ad rationem decem pro centum quolibet anno? Nam hoc statutum nullum esse, quippe quod vsuram permittat: tenent Ioan. Lign. & Imol. in Clemen. 1. de vsur. num. 35. Abb. consil. 39. lib. 2. Doct. in d. ca. salubriter Ang. & alij in d. l. diuortio. in princ. Et est Communis opinio secundum Soci. consi. 56. lib. 3. colum. 2. & Ias. in §. fuerat. de actio. num. 19. quorum opinio vera est proculdubio, si præmittamus, vsuram esse, matri. sol. viduam ob dilationem solutionis lucrum aliquod accipere, aut fructus pignorum præcipuos habere, sicuti in præcedentib. explicuimus. Et ideò quidam hanc sententiam communem reprobant, in eo casu, quo ratione alimentorum viduis pauperib. statutum aliquid annuatim dandum esse sanciret, interim dum dos soluta non fuerit ex rationib. præcedenti illatione adductis: sic sanè visum est Card. in d. cle. 1. de vsuris. n. 8. Bal. in l. vlt. §. prætereà. C. de iur. do. Paul. Castr. & inibi Alex. in d. l. diuortio. col. 5. Feli. in c. consultationib. de off. deleg. ad finem. Ioan. Lupi. in d. §. 8. num. 4. Aymoni dicto consil. 189. colum. 2. & omnibus his, quos proximè citaui ad comprobationem eius, quod retuli ex Arch. in reg. peccati venia. 4. quæstio. de regul. iur. in 6. Iason cons 92. colum. 8. versi. Quartò, principaliter. lib. 1. Dum verò ipse Ioan. Lupi & quidam alij hanc opinionem tribuunt Abbati in dicto cap. salubriter. falluntur, quia ipse tantum tractat de viribus statuti taxantis alimenta, quæ iure debentur viduæ ab hæredibus mariti: quemadmodum ostendimus in præcedenti illatione: ex ibi etenim traditis apparet, an vera sit hæc Doct. opinio, quandoquidem si hæc alimenta ex pacto recipi non possunt ob crimen & vitium vsuræ, nec itidem poterunt ex statuto, sicuti iure satis euidenter probatur in d. Cle. 1. de vsuris. Sed rursum alijs placet, indistinctè posse lege, vel statuto constitui, quod vxori viduæ interim dum ab hæredibus mariti dos non soluitur, detur certa & annua quantitas ad rationem decem pro centum: quasi ipsa lex definiat hanc in quantitatem, interesse incertum, sic etenim Bald. respondet in dicto §. prætereà. numero 5. idem consilio 166. lib. 1. Cæpola consil. ciuilium causarum. 15. Caietan. dicta quæstione 77. art. 2. Caro. in dicta quæst. 74. num. 527. qui quidem hanc partem probant, etiam non considerato, nec verè contingenti lucri cessantis, aut damni emergentis interesse, sed tantùm aduertunt posse à lege taxari legitimum, ac legale interesse, & ideò Car. Mol. statutum hac in re existimat procedere iuxta vsuras per Cæsares in l. eos. C. de vsur. definitas. ego verò hanc Bal. sententiam intelligendam esse opinor, vbi attento communi prouinciæ vsu, quantitas ab statuto taxata, esset verisimile lucri cessantis interesse, propter facilem & frequentissimam annuorum redituum redimibilium emptionem. quod Bald. in d. §. prætereà. & in d. consi. 176. palàm sensit.

Octauò hinc colligitur, sit ne validum statutum, quod sanxerit, matrimonio constante interim dum dos promissa non soluitur marito, detur eidem à promittente, vel socero certa annua quantitas, ex eo, quòd matrimonij onera sustineat, quibus quidem oneribus sustinendis dotes constitui solent. Et Caieta dicta q. 78. art. 2. respondent, id statutum valere omninò absque ratione damni emergentis, aut lucri cessantis, quæ quidem sententia pendet à suprà prænotatis. Nam si hæc certa & annua quantitas vsurariam prauitatem sapit, nec pacto, nec statuto probari poterit eius perceptio. Quòd si vsuraria non sit, planè permitti iure & æquitate potest. Quam ob rem ego hanc Caietani opinionem admitterem, vbi ex causa frequentis annorum redituum redimibilium emptionis, ea quantitas iustum censebitur lucri cessantis interesse. Hac inspecta ratione vidi iam profectò sæpissimè in hoc Granatensi Regio prætorio, soceros, aliosq́ue dotium promissores vocatos in iudicium, damnari, vt intra decem, aut viginti dies dotalem pecuniam soluant, alioqui post eam diem constituant super proprio patrimonio annuum reditum redimibilem ad rationem vnius pro decem, aut duodecim iuxta quantitatem dotis, iusta sanè est ista condemnatio, cum propter onera matrimonij à marito sustinenda, tùm ob communem & facilem horum redituum venditionem.

Cæterum plura alia ad intellectum d. cap. salubriter. vltra doct. ibi legenda sunt apud Sali. in authen. ad hæc. quæstio. 3. & Bald. in Rubric. C. de vsu. Ioan. Lupi. in dicto §. 8. Decius consilio 571. Paul. Parisi. consilio 64. lib. 4. & Carol. d. quæst. 74. præsertim num. 523. qui in specie tradunt, an habens iura mariti per cessionem possit dictæ constitutionis priuilegio vti. Omittendum tamen hac in controuersia non est, quod Fortunius Garsias Hispanus magni profectò nominis apud Italos, dum iuuenis Bononiæ in Cardinalis Aegidij Hispanorum collegio ius ciuile publicè profiteretur, ac demum apud Hispanos, dum in summo Regis auditorio iudicis rectissimi officium ageret in tract. de vltimo fine illat. 6. censet, text. in dicto. ca. Salubriter. ita esse accipiendum, vt tantum in genero respectu soceri obtineat, non autem in extraneo, gener autem fructus pignoris præcipuos habeat vltra dotem, etiamsi cesset causa interesse damni emergentis & lucri cessantis, ex eo solum, quòd nondum soluta dote matrimonij onera sustineat: atque hanc esse verè germanam illius constitutionis interpretationem arbitratur, cui suffragantur plura.

Primùm, quòd socer tenetur iure filiæ dotem dare, aut alimenta. l. vltim. c. de dotis promis. l. qui liberos. ff. de ritu nuptiar. c. cum haberet. de eo, qui duxit in matri. c. ius naturale. 1. dist. notatur in l. 1. ff. solut. matrim. at in præsenti casu licet dotem promiserit socer, eam tamen non dat, nec soluit, nec alimenta, ideò mirum non est, quod maritus, qui subit onus alendi vxorem, & socerum hoc onere liberat, fructus pignoris vltra sortem percipiat.

Deinde ratio dictæ constitutionis dum scribitur, cùm frequenter dotis fructus non sufficiant ad onera matrimonij supportanda: minimè congruit, si eam decisionem in extraneis etiam intelligamus, & iuxta interesse verum damni emergentis, aut lucri cessantis, cùm fructuum perceptio tunc non procedat ab oneribus matrimonij sustinendis, nec ab eo quod dotis fructus non sufficiant ad ea. Sed à damno & interesse sequuto ex dilata solutione dotis

Prætereà in hunc Fortunij sensum conuenire videtur text. ipse qui de genero loquitur. Et passim vtriusque iuris interpretes, qui dum hanc materiam examinant, generi & soceri mentionem faciunt. Item hi doct. qui huius perceptionis fructuum permissionem vltra sortem in hac specie ex eo solo defendunt, quòd maritus onera matrimonij sustineat, nec requirunt interesse damni emergentis, nec lucri cessantis: eandem Fortun. interpretationem facilè admisisse censentur. Huc etiam accedit, quòd socer tradens genero pignus ob dilatam solutionem dotis, donare præsumitur fructus pignoris ad alendam filiam, & onera matrimonij sustinenda, propter quæ dotem promisit, secundum Ioannem à Medina de contract. q. de vsuris. §. ad c. salubriter.

Postremò hanc opinionem Fortunij eleganter probat, eo non relato, Carol. Molin. dicta quæstio. 74. num. 525. Et profectò mihi, quantum ad generum, & socerum, maximè placet. Non obstat, si quis dixerit, rationem dicti ca. salubriter. minimè huic sensui conuenire, cùm ex eo constet, maritum pignoris fructus. præcipuos habere, etiamsi hi excesserint dotis promissæ interesse, lucrum & fructus, quod iniquum est. Nam respondeo, id permitti ex eo, quod quandoque & frequenter dotis fructus non sufficiunt ad onera matrimonii, & tamen tunc maritus tenetur ea subire. l. si filia. ff. famil. herciscund. ita è contrario si fructus pignoris excedant dotis interesse & fructus, qui ab ea poterant deduci, eos habebit gener præcipuos.

Hæc verò interpretatio potissimum probari potest ex decisione tex. in cap. 1. de feud. c. conquestus. de vsur. quibus statutum est, dominum directum rei feudalis, qui eam à vasallo in pignus acceperit, iustè posse fructus pignoris præcipuos vltra sortem habere: id enim procedit, quia frequentissimè fructus rei feudalis sunt eiusdem æstimationis & valoris, cuius ipsa seruitia, ipsæ operæ, quæ ratione feudi à vasallo domino debentur, à quibus ipse vasallus liberatur interim, dum res apud dominum est iure pignoris. tandem prædictæ decisiones sanè debent intelligi, quando onus siue seruitium, quod interim à domino remittitur, æquipollet fructibus, vel quatenus cum illis concurrit: sicuti probatur in dicto ca. 1. de feudis. quem ita in specie interpretantur Inno. ibi Adrianus in 4. sent. tract. de vsuris. versi. occurrit. ad finem. & eleganter Carol. Molinæ. in consuetud. Parisiens. ti. 1. §. 1. gloss. 9. nume. 11. & 3. quæst. quem omninò legendum esse arbitror. eodem pacto est intelligendus tex. in c. 1. de vsuris. vnde partim ex hoc defenditur intellectus ad tex. in dict c. Salubriter. tametsi in eo casu, etiamsi fructus pignoris excedant inter esse dotis præcipui à genero habeantur, si verò excedant onera matrimonij, non poterit, ni fallor, hic excessus iustè percipi vltra sortem. sicuti nec in specie c. 1. de feudis. si fructus pignoris seruitia excesserint, possunt absque vsurarum labe præcipui haberi.

Hinc apparet Hostien. Ioan. And. Cardin. Abb. & alios in dicto c. 1. & ca. conquestus. Mart. Laudens. & Præpo. in c. 1. §. item si delator. quæ fuit prima caus. bene. amit. Ang. in summa verb. Feudum. §. penul. & vlt. & in verb. vsura. 1. §. 11. Syluest. verb. feudum. ad finem. Conrad. de contract. quæst. 32. conclusi. 3. Ioan. à Medina. de restitutione. c. de adquisitis per vsuram. §. ad cap. conquestus quorum opinio Communis est, non exactè vsuræ rationem expendisse. dum opinantur, eos tex. procedere ex natura feudi, & virtute directi dominij, quod erat penes creditorem, & per dationem pignoris trahit ad se vtile, quod consolidatum cum directo iure operatur hanc perceptionem fructuum præcipuam, & ideò non esse eos in sortem computandos. hoc etenim falsum est, quia per dationem pignoris non consolidatur dominium vtile cum directo: imò debitor vtilis dominus adhuc manet, & eius nomine fructus à creditore percipiuntur. capitul. 1. de vsur. l. 1. C. de pigno. actio. Nec vllibi in iure probatur, dominium vtile debitoris amitti, & transferri in creditorem habentem directum, cùm in eum solum transeat ius retinendi in pignus dominium vtile, quod non vt proprium, sed in pignus habet. Et prætereà etiam si fateremur, dominium vtile consolidari in hac specie cum directo: minimè labem vsuræ effugimus: siquidem lucrum hoc consolidationis vltra sortem ratione mutui accipitur, & ideò verè vsura committitur.

Rursus ex his satis liquet, decisionem tex. in dicto c. conquestus. non esse statutam in fauorem Ecclesiæ, sed etiam in laicis procedere, imò iustiori ratione: cum Ecclesia debeat ab his lucris potiùs quàm laici abstinere. capitul. suam de pœnis. sic sanè contra gloss. ibi Abb. & communiter Doctores fatentur: & idem in cap. 1. de feudis.

Eodem iure conuincitur quod sensit Panorm. in d. c. conquestus. & asseuerat Angel. in verb. §. vsura. §. 12. & verb. Feudum. dicens, proprietarium accipientem ab vsufructuario rem in pignus mutui causa, posse pręcipuos recipere fructus pignoris vltra sortem propter dominium directum, cui vtile fuit consolidatum. Falsa enim est hæc opinio, & apertè eius error ostenditur considerata vera ratione. tex. in dicto cap. conquestus, atque ita eam in specie reprobat, non relato Panormita. Carol. Molinæ. in dicta q. 3. num. 23.

Sic examinari poterit, an decisio dicti cap. 1. de feudis, obtineat in eo, qui dominium directum habens recipiat in pignus rem emphyteuticam ab ipso emphyteuta? Nam Roma. in sing. 325. Imola. in dicto cap. 1. colum. 3. Ananias in dicto cap. conquestus. colum. 6. existimant, idem in hoc casu dicendum esse ratione directi dominij. Quod admittendum non est, nisi quatenus emphyteutica pensio fructibus pignoris æquipollet, à qua quidem pensione liber est ipse emphyteuta durante causa pignoris, quam ob rem iustè dominus fructus percipit in pensionis compensationem non aliâs. Et ita sunt hæc ex definitione vsuræ ad examen proprium deducenda, quemadmodum & plurima passim deducentur.

Superest modo explicare, quo iure prohibita sit vsura, quam quidem quæstionem breuiter absoluentes respondemus, crimen istud iure naturali, diuino & humano, canonico & ciuili vetitum esse. Primùm etenim iure naturali vsuram illicitam esse constat, aliquot rationibus, quibus efficax fit huius rei demonstratio. Nam domino inuito non potest quis lucrum percipere è re aliena: imò, id est contra ius naturale, & in mutuo statim transit res in dominium debitoris: ergo creditor ex hac re lucrum aliquod recipere non potest, iure naturali hoc vetante. Secundò, in pecunia rebusque alijs mutuabilibus, vsus est ipsius rei consumptio: sicq́ue non potest separari à proprietate, nec ab ipsa re: igitur accipere lucrum aliquod pro vsu ipsius rei, & demum rem ipsam, iniquum est, & praua commutatio, cùm id, quod non est, precio vendatur, quod tertio loco apertiùs fit, si specialiùs argumentemur: aut enim creditor capit lucrum istud pro sorte, aut pro vsu ipsius. Si pro sorte, ergo bis capit eius æstimationem, vel capit iniustum sortis valorem. Si pro vsu rei, is non potest seorsus à sorte æstimari, & sic bis sors ipsa venditur, quod satis iniquum esse constat: huic rationi suffragatur iurisconsultus. in l. 2. ff. de vsufr. earum rerum, quæ vsu consu. Sed de pecunia, inquit, rectè caueri oportet his, à quibus eius pecuniæ vsusfructus legatus erit. quo senatusconsulto non id effectum est, vt pecuniæ vsusfructus proprius esset, nec enim naturalis ratio authoritate senatusconsulti mutari potuit, sed remedio introducto cœpit quasi vsusfructus haberi. Hactenus Caius lib. 7. ad edictum prouinciale. idem tradit Iustinianus in §. constituitur. vbi Theophilus. Insti. de vsufr. passimq́ue obseruatum est, pecuniam vsu ipsius consumi. tex. in c. vltim. de pignori. Authen. nouissima. C. de admi. tut. & in auth. vt hi, qui oblig. se hab. perhib. res mino. l. Arist. §. vlt. ff. de iure delib. glo. Bar. & Doct. in l. 1. §. fuit quæsitum ff. ad Treb. Andr. Tiraq. lib. 1. de retract. §. 1. glo. 7. numero 103. Non tamen intelligas, pecuniam vsu consumi, id est, perire & minui. id etenim falsum est: sicuti palàm constat. siquidem eiusdem valoris censetur, ac salua manet, etiam si millies commutetur, deturq́ue vel gratis, aut in alterius rei precium. Sed ita accipiendum est, quod frequentissimè vulgò dicitur, pecuniam vsu consumi, hoc est, vsum pecuniæ in sumptibus & erogationibus consistere, atque per vsum omninò eam ab vtente discedere, & in alium transferri, ideoq́ue quantum ad ipsum vsu consumi & perire. Nam, vt inquit Arist. 4. Ethic. cap. 1. vsus pecuniæ est eius consumptio & datio: retentio verò, & acceptio eius est possessio. Quæ quidem verba ita Eustratius inibi interpretatur. Nec aliter eum locum nostrates accipiunt, tametsi Tiraquellus d. nu. 103. eos praui sensus & intellectus authores esse arbitretur. Quarta ratio, quæ probat, vsuram esse contra ius naturale ea est, quia pecunia de se non fructificat, nec parit: vnde accipere aliquod vltra sortem pro vsu rei: illicitum & iniquum est, cùm potiùs capiatur ex industria aliena, quàm de pecunia, quæ non fructificat. Sic sanè vsura apud Lati nos dicitur, quia propter vsum sortis accedit. Fœnus item quasi fœtus, eo quòd numus numum pariat: apud Gręcos τόκος, quasi partus: & τοκίζειν, fœnerari. vnde Suidas ex Aristophane in Nubibus inquit, vsuram esse feram quandam belluam αῤγυροτόκον, quæ per menses & dies argentum semper gignit serpente tempore. Quintò apparet vsuram esse contra ius naturale, & eo iure prohibitam ex eo, quod cum iure diuino Euangelico vetita sit: quemadmodum statim probabitur, deducitur manifestè, eam iure & lege naturæ prohibitam esse. Siquidem lege Euangelica nihil nec præcipitur, nec vt illicitum prohibetur, quod non sit iuris naturalis legibus, vel præceptum, vel prohibitum: præter ea, quæ circa sacramenta & fidei catholicæ articulos instituta sunt, hoc etenim sæpissimè ex diuo Thoma tradidimus, præsertim in Epitome de sponsal. 2. part. c. 6. §. 10. numero 1. his tandem & alijs rationibus hanc sententiam asseuerant veram esse Thomas. 2. 2. quæstio. 78. artic. 1. Ioan. Andræas in reg. peccatum. de regul. iur. in 6. colum. 4. Conradus latissimè de contract. quæst. 22. conclus. 2. Scotus & frequentissimo omnium consensu Theologi in 4. sent. distinct. 15. quæsti. 2. licet has rationes conetur euertere Carol. Mo. de contract. q. 74. numer. 528. Sed in communis sententiæ fauorem plurima ex autorib. adduci possent: maximè quod Aristoteles scribit libro 1. Politicorum cap. 7. His equidem verbis illud contrahendis rebus adcommodatum est: idemq́ue vituperandum, nec iniuria: non enim natura id genuit, sed rerum vltro citroq́ue contrahendarum ratio, iureq́ue optimo in hominum odia incurrit: quoniam ipsa pecunia fructus eius est, nec ad permutandas res, cuius causa comparata est, refertur. Fœnus autem pecuniam auget & amplificat, ex quo etiam nomen inuenit. Hactenus Aristo. qui & capit. 6 hoc idem vitium improbat, atque esse alienum à natura existimat. idem libro 4. Ethicor. capi. 1. ad finem: vsuram turpe lucrum, turpem quæstum appellat, ac fœneratores pares esse censet latronibus, lenonibus, depopulatoribus & tyrannis. Sic & Cicero lib. 2. de off. ad finem inquit, dare sub vsuris esse hominem occidere. Trannio seruus apud Pkautum in Mostellaria: nullum, inquit, ædepol hodiè genus est hominum tetrius, nec minus bono cum iure, quàm danisticum. Marcus item Cato in prin. de re Rustica. Maiores, inquit, nostri sic habuerunt, & ita in legibus posuerunt, furem dupli condemnari, fœneratorem quadrupli. Quantò peiorem ciuem existimârunt fœneratorem quàm furem, hinc licet existimari. Hæc Cato: Fuit & olim apud Romanos grauis contentio super tollendo fœnore, in qua Assellius prætor, qui id suadebat, occisus fuit à fœneratoribus, authore Appiano Alexandrino lib. 1. de bello ciuili. quo in loco artem fœneratoriam vituperat.

Iure diuino veteris testamenti probatur, vsuram prohibitam esse Ezechiæ. capit. 18. vbi dominus de eo, qui ad vsuram dederit, loquutus ait, quod talis non viuet, sed morietur. item Psalm. 14. inquit propheta, non habitaturum in templo domini eum, qui ad vsuram dederit. c. quoniam. 14. quęst. 4. & eadem quæst. cap. si quis oblitus. Ex nouo testamento passim adducitur vulgaris ille locus Lucæ 6. Mutuum date, nihil inde sperantes. quem in hunc sensum, vt crimen vsuræ sub præcepto, & mortalis culpæ reatu prohibitum sit, Ecclesia catholica interpretatur in c. consuluit. de vsur. & probatur, eo. titu. capi. quia in omnib. & c. super eod. tametsi quibusdam visum sit inibi non probari, vsuram iure Euangelico prohibitam esse: cum Christus Iesus potiùs prædictis verbis consulat, quàm præcipiat. quod patet, quia in eo c. Euangelica consilia traduntur: nempe de diligendo inimico, de præbenda percutienti altera maxilla. Et prætereà Christus non tradidit illud præceptum, vt non obtemperans puniatur: sed vt pręmio sit indignus qui mutauerit, aliuduè opus fecerit sub spe præmij & non gratis. vtcunque tamen sit prior sensus ad vsuræ prohibitionem, vtpote ab ecclesia, quæ Spiritu sancto duce scripturam sacram interpretatur, receptus, omninò tenendus est. Atque ita Theologi & Canonistæ frequentissimo omnium consensu existimant, vsuram iure diuino etiam Euangelico vetitam esse, pluraq́ue ad hanc rem testimonia adducit Gulie. Peraldus Episcopus Lugdunensis in summa de vitijs & virtutib. Tomo 2. tract. de auaritia c. 1.

Quòd verò ad ius Pontificium attinet, non est immorandum: cùm passim eius constitutionibus vsura prohibita sit, idemq́ue crimen iure Regio satis est improbatum, maximis in vsurarios statutis pœnis: sicuti alibi tractabimus. Sed an iure Cęsarum prohibitæ sint vsurę, à plerisque dubitatur: siquidem iure Pandectarum constat eas permissas fuisse. l. placuit. ff. de vsuris. & iure Codicis. l. eos. C. eodem titulo. quam etiam Theologis, & Canonistis refragantibus defendere conatur Carolus Molin. in tract. de contract. num. 9. & num. 36. modestius Bart. & post alios Iason in l. 1. C. de summa Trinit. num. 48. asseuerant, vsuras non esse iure ciuili prohibitas, tametsi deberent omninò eodem iure prohiberi. idem Bart. in Authent. ad hæc. C. de vsu. imò vsuras prohibitas esse iure Authenticorum à Iustiniano Cæsare, tenent gloss. in Auth. ad hæc. glo. in d. c. quia in omnibus. & in c. quid dicam. 14. qu. 4. quarum opinio Communis est secundum Abb. in c. cùm sit. de foro competen. num. 18. & eam defendit Fortuni. illat. 5. de vltimo fine iuris. hi tamen ea vtuntur ratione: quod Iustinianus professus fuerit catholicam fidem, & se admittere ac probare quatuor Concilia vniuersalia: è quibus Nicena Synodus vsuras prohibuit, & eas turpes esse ac aduersus sacram scripturam constanter asserit, capit. quoniam multi. 47. distin. igitur & Iustinianus vsuras omninò vetuit.

Ego sanè, vsuras legibus Iustiniani permissas & approbatas, vt licitas fuisse opinor: easque leges improbas esse censeo, cùm iuri naturali, & diuino refragentur. Nam & leges seculares vsuras permittentes nullas esse, & earum latores, fautoresque principes excommunicari constat in clemen. 1. in princip. de vsur. cuius constitutionis vlti. §. explicatur, eum hæreticum esse, qui pertinaci animo dixerit, vsuras licitas esse. quod & Castro adnotauit, lib. de hæresibus. c. vlti. Hinc etiam arbitror, Iustinianum Cæsarem nusquam proprijs sanctionibus vsuras reprobasse, licet Doct. communiter aliud existiment: huiusq́ue opinionis, quam ipse teneo, authores sunt Panor. in d. c. cùm sit. num. 18. & Conra. de contractib. q. 22. conclusi. 10. & 12. Nec Communis sententia probari potest ea ratione, quod Iustinianus quatuor Concilia Ecclesiæ catholicæ admiserit, & vt sacrosancta statuta, ea fore seruanda profiteatur. Non enim sequitur ex hoc, & vsuras ipsum reprobare, quæ per concilia damnentur, siquidem id ex tacita Cæsaris lege deducitur, quæ eiusdem expressis constitutionibus non derogat. Et prætereà licet Iustiniani constitutio approbet concilia, non censetur prohibere ea, quæ à concilijs prohibentur. Lex namq́ue diuina Euangelica præcipit, obtemperandum esse prælatis, & Romani Pontificis constitutionibus, & tamen non omnia, quæ Romanorum Pontificum decretis prohibentur, lege diuina prohibita sunt, vt constat de esu carnium, qui licet iustissima lege Pontificia quibusdam diebus prohibitus sit, non tamen lege diuina, & præcepto diuino vetitus censetur.

Hinc deducitur vera interpretatio tex. in c. 23. Deuteronom. vbi scriptum est. non fœnerabis fratri tuo ad vsuram, sed alieno. quibus verbis quidam vtuntur ad probandum, vsuram non esse contra ius naturale, nihil etenim iuri naturæ aduersum licuit vnquam Iudæis. Et ideò quibusdam placuit, eum locum ita esse intelligendum, vt vsura Iudæis minimè fuerit permissa, nec licita etiam erga alienigenas, sed tantùm dissimulatione quadam ea permissio processerit, & concessa fuerit Iudæis ad maius malum effudiendum ob duritiam & auaritiam eorum, ne fratribus ad vsuram pecunias mutuarent. Sicuti & eis permissus est libellus repudij, atque ita hunc sensum probârunt S. Thomas 2. 2. q. 78. articul. 1. & ibi Caiet. Card. in Clemen. 1. de vsuris. §. vltim. q. 13. & Conrad. de contracti. q. 24. conclusio. 2. Hosti. in summa, titu. de vsu. §. in aliquo. versic. 8. & Anani. in c. 1. de vsu. column. vltim. Card. à Turre Crem. in c. vltim. 14. quæst. 4. Alijs verò hac in re visum est inibi, vsuras permitti Iudæis propria permissione, & earum approbatione, non erga omnes alienigenas, & exteros. Sed tantùm erga eos, quibuscum bellum iustè gerebant, quia tunc non possunt exactiones istæ dici vsuræ propriè, sed impropriè, & potiùs iustæ exactiones, nempe ab his, quorum bona iure belli capi iustè possunt, secundum diuum Ambrosium à Gratiano relatum in d. c. vltim. 14. qu. 4. glo. ibi. Florent. 2. part. tit. 1. c. 7. §. 2. Ioan. Maiorem in 4. distinct. 15. q. 29. Romanus singul. 265. Hippoly. in l. 1. §. prætereà. num. 65. ff. de quæst. Soci. in regula, accipere vltra sortem. ad fi. Conrad. de contract. q. 42. conclusi. 2. & Ioan. à Medina de adquisitis per vsuram. §. ad tertium argumentum. Et licet Conrado dict. quæstion. 42. conclusi. 3. Alexand. Halensi. 3. parte. quæst. 66. Gabrieli in 4. distinct. 15. quæst. 11. & Carol. Molin. in consuetu. Parisi. §. 1. glo. 9. num. 11. visum sit text. in d. c. vltim. non esse diui Ambrosij, sed cuiusdam alterius hæretici. idem tamen Carol. de contract. nu. 9. asserit verè esse diui Ambrosij: locum eius minimè adducens. Est enim caput illud apud Ambrosium li. de Tobia. c. 15. & profecto hæc secunda interpretatio, si accipiatur vt eam gl. Roma. Soc. & Hippo. accipiunt, falsa est omnino, secundum communem authore Anania in dict. c. 1. columna vltima. Nam licet mihi liceat bellum gerere, & capta in eo bello efficiatur capientis, sicuti alibi tractabitur: non tamen mihi licet cum hoste contractum inire: qui naturæ lege reprobatus sit: potissimum quia conuentiones istæ iam non fiunt cum hoste iure belli: sed iure pacis & commerciorum. sic non licet ab hoste emere rem, quæ illius propria est, priusquam iure belli capiatur, carius iusto precio, & ita est planè respondendum communi omnium consensu. Erit igitur hic secundus intellectus verus: quoties ab hoste accipitur vsura, & retinetur in compensationem damni ab hoste iniusto, & iniquo illati. vel vbi bona ab hoste possessa sunt ipsius mutuantis, aut ad eum pertinent: quemadmodum bona, & prædia hostium incolentium terram promissionis ad Iudæos pertinebant diuina largitione. sic sanè sententiam istam intellexere Conra. & Theologi paulò ante citati.

Secundò ex præmissis infertur, nec ipsum Romanum Pontificem posse priuilegio, dispensatione, aliòve iure permittere vsurarum exercitium ita quidem, vt ex eo licitum sit, aut vsurarius immunis reddatur à restitutione eorum, quæ malè adquisiuit. Hoc probatur: quia nec summus Pontifex potest iuri naturali refragari: nec approbatione quadam, aut eius authoritate præmissa id permittere, quod est iure naturæ, aut diuino illicitum: quemadmodum satis in specie constat in cap. super eo. de vsuris. quo in loco frequentissimo omnium consensu hoc adnotatum est. idem respondendum esse censeo in principe seculari: & in quacunque consuetudine, vtcunque immemorialis sit propter eandem rationem, quemadmodum multis rationibus probare conantur Ioan. Andræ. in dicta reg. peccatum. & omnium latissimè Conra. de contract. quæst. vigesimaquinta, vigesimasexta. 27. & 28. Iason in l. 1. C. de summa Trinit. num. 54. Carol. Molin. in consuetud. Parisi. titu. 1. §. 1. glo. 9. numero 19. quamuis Anchar. consil. 243. numero 7. dubius tamen asserat, posse Romani Pontificis priuilegio Iudæis permitti vsurarum exercitium erga Christianos: idem satis firmiter probare conatur Alexand. consi. 1. & 3. ac consil. 107. libro 2. post Paulum Castren. consi. 398. libro 2. quem & Rochus Curt. sequitur de consuetudine. folio paruo. 14. columna 2. quorum sententia omninò falsa est. Sic & catholicorum Hispaniæ Regum extat constitutio, quæst. 3. est. tit. 2. lib. 8. ordi. vbi priuilegia à Regibus Iudæis concessa ad exercendas vsuras, penitus reuocantur. ad idem faciunt tex. in Clem. 1. de vsur. vbi Card. q. 15. & in cap. post miserabilem. & in cap. quanto. de vsuris. quò fit, vt nec procedere possit responsum Pauli Castren. consili. 295. & sequenti, libro 2. scribentis, posse iustè Principes seculares negare ius repetendià credentibus Iudæis vsuras iam per debitores solutas. hoc verè est contra text. in d. ca. post miserabilem. & in d. Clemen. 1. quicquid etiam in fauorem Pauli Castrensis dixerit Alex. consil. quinquagesimoseptimo lib. 1. esset enim id tacitè, & indirectè & per obliquum vsuras permittere, quod Conra. vbi supra latè improbat.

Postremò illud hoc in tractatu satis est controuersum, quod ab Vlpiano traditur in l. 3. §. vlt. ff. de annuis legat. Si cui, inquit, certa quantitas legetur, & quoad præstetur in singulos annos certum aliquid, veluti vsuras, iusserit testator præstari, legatum valet. Sed in vsuris hactenus debet valere, quatenus modum probabilem vsurarum non excedat. Hæc Iurisconsultus, qui palàm insinuat, posse testatoris vltima voluntate vsuras permitti, quæ tamen iure naturali, ac diuino passim improbantur. Quamobrem quidam ex nostratibus existimant, hodie prædictum legatum nullum esse quò ad vsuras, & eam annuam quantitatem in sortem principalem legati esse imputandam, quod placet Barto. & L. ancelot. Decio in dicto §. vltim. Bartol. in l. cùm stipulati. ff. de verb. obligat. Bald. in l. cùm allegas. 10. oppo. C. de vsur. & ibi Saly. colu. 2. Alex. in l. diuortio. in princi. colum. 7. ff. solut. matri. Ananiæ in c. super eo. colum. 2. de vsuris. Bar. & Socin. in 2. ff. de his, quæ pœnæ nomi. Ias. in l. 1. C. de summa Trinit. nume. 59. Aymoni consil. 89. Crotto in l. nemo potest. colum. 1. ff. de lega. 1. Socin. consil. 56. lib. 3. quo in loco scribit, hanc opinionem esse Communem: quam sequitur Ioannes Lup. in c. per vestras. 6. notab. nume. 8. & 9. de donatio. inter vir. & vxor. cùm enim hic vsura constituatur, vt constat in dict. §. vlt. sicuti nec in contractib. est licita, ita nec in testamentis. Et sanè dicti authores loquuntur, quando creditor seu legatarius potest sortem legatam statim exigere, si velit. nam dum eius exactionem differt, ea quantitatem videtur hæredi sub vsuris mutuo dare, & ideò Communis sententia procedit, licet contrariam teneant Paul. Cast. in rubri. ff. de his, quæ pœ. nomi. & in l. 1. col. pen. C. de summa Trin. Roma. consi. 510. col. 10. Alcia. lib. 5. parad. c. vlt. Ioan. Gerson in lib. de contrac. col. antepen. Caro. Mol. in tract. de vsur. 73. nume. 483. Quasi hac in specie vsura dici non possit hæc annua quantitas, cùm ea non recipiatur causa mutui, sed ex voluntate legantis, ex qua & pœna iustè recipi potest, ob non solutum ab hærede legatum. hæc siquidem ratio tunc obtinet, cùm pœna simplex & semel committenda à testatore iniungitur. Bar. verò loquitur, vbi apponitur per dinumerationem temporis pœna ob dilatam legati solutionem, quæ vsura est, si veram eius rationem consideremus.

Quòd si legatarius ratione iusti interesse damni emergentis, aut lucri cessantis, velit hanc quantitatem annuam præcipuam sibi habere, id meo iudicio iure ei permittendum est, cùm ob ambiguitatem, & controuersiam Communis opinionis, tùm ob ea, quæ diximus hoc capite ad interpretationem text. in ca. salubriter. tametsi Io. Lup. contrarium censeat in d. notab. 6. nu. 9. sequutus Aret. consi. 152.

Sed vbi legatar ius quantitatem sibi legatam petere non potest nisi post certum tempus, atque interim testator certam annuam pensionem solui iusserit, id permissum esse censeo absque vsurarum labe, Sequutus Socinum in dict. l. 2. ff. de his, quæ pœ. nomi. & Carolus Molinæus dicta quæst. 73. qui scribit, hunc casum esse minus dubitabilem.

Eadem profectò ratione, si testator mille legauerit Titio ab hærede, ita quidem, vt hæres habeat liberam facultatem fruendi, & retinendi dictam summam soluendo annuam moderatam pensionem ab ipso testatore definitam, & eam item pensionem redimendi soluendo summam principalem, opinor eam pensionem licitè recipi, nec vsuram posse dici, præsertim animaduersa Communi annuorum redituum emptione, quæ iure licita censetur, & prætereà quia hic nulla potest ratio mutui nec veri, nec ficti dari. Deinde legatum istud est alternatiuum data optione hæredi soluendi mille aureos, vel annuam pensionem, & ita equidem hanc opinionem defendit eleganter Carol. Molin. dicta quæsti. 73. sequutus Bald. in l. vnica. quæst. 3. C. de his, quę pœnæ nomi. & Paulum Castren. in dicta lege 1. colum. 2. C. de Summa Trinita. & eundem in d. rubric. ff. de his, quæ pœnæ nomi. tametsi & in hac specie vsuram committi existiment Areti. dict. consi. 152. Iason in dict. l. 1. nume. 59. & in l. vnica. C. de his, quæ pœnæ nomi. column. 2. Crottus in dicta l. nemo potest. colum. 2. & Barb. cons. 66. libro 2.

ARGVMENT. CAP. II.

An teneatur, poßitue licitè tutor pecuniam pupillarem fœnerare.

SVMMARIVM.

- 1 Quamuis tutor non teneatur, nec poßit pecuniam pupillarem in fœnus improbum dare, tenetur tamen eam expendere in emptionem prædiorum, vel in aliam honesti lucri negociationem.
- 2 Potest societas ex vnius pecunia, & industria alterius ita coiri, vt lucrum & damnum æqua lance communia sint.
- 3 Non potest pecunia alteri eo pacto dari, vt lucrum ex ea adquisitum commune sit, periculum verò ipsius immineat exercenti negocia: & inibi traditur intell. §. de illa. Inst. de societate.
- 4 Poterit nihilominus ea pactio valere, modò subeunti periculum vel ex ipso lucro maior pars cedat, vel aliunde merces suscepti periculi detur.
- 5 Nauticum fœnus etiam iure pontificio licitum est, & inibi latè expenditur interpretatio ca. Nauiganti. de vsuris.
- 6 An liceat fideiussori mercedem aliquam stipulari à debitore pro ipso officio fideiußionis.
- 7 Pactum legis commissoriæ non aliter licitum est fideiussori, quàm ipsi creditori.
- 8 Pacti legis commissoriæ materia, & si breuiter, compendio tamen examinatur.

CAP. II.

CÆSARVM constitutionibus statutum est, imò præceptum tutoribus statim accepta tutela, vel ex pecunijs pupillaribus prædia emere, vel easdem pecunias iuxta vsurarum modum fœnori dare. l. tutores in 2. C. de admi. tutor. l. quoties. ff. eod. titu. in prin. quod absurdum esse apparet, siquidem nec pietatis causa licet vsuras exercere, capit. super eo. de vsuris. quam ob rem opinor, minimè licere tutoribus pecunias pupillares fœnerare, quicquid veteres Iurisconsulti, & Cæsares existimauerint. Sic & Nouella Iustiniani constitutio de his, qui oblig. se haber. perhib. res mino. §. quoniam. colla. 6. & C. de administr. tut. prima constitutio permittens tutori pecuniam pupilli mutuo sub vsuris dare ad alimenta pupillo exhibenda, admittenda non est. Nec itidem tenebitur tutor, qui pecuniam pupilli in proprios vsus conuertit authoritate propria, vsuras pupillo dare, etiam si contrarium visum fuerit Iurisconsultis in l. qui sine. ff. de neg. gest. l. tutor qui repertorium. §. pecunia. l. non existimo. ff. de admi. tut. l. 1. C. de vsur. pupil. nam licet, vt statim probabimus, teneatur tutor pupillo ad interesse damni emergentis, & lucri cessantis, non tamen ad vsuras, quamuis prædicta Iurisconsultorum responsa defendere conetur Carol. Molin. de contracti. numer. 57. & quæst. 76. cuius sententia admitti posset, si ipse boni viri arbitrium in his taxandis vsuris, quod ipse requirit, intellexisset esse exigendum, quantum ad rationem interesse damni emergentis, aut lucri cessantis. atque ita eodem modo est ad praxim deducendus text. in d. l. tutor qui. §. idem solent. cùm alioqui tolerandum non sit fœnoris exercitium etiam in fauorem pietatis.

Illud sanè obseruandum est, tutorem, & curatorem, qui iuxta veteres iuris ciuilis sanctiones tenebatur pecuniam pupillarem mutuo dare sub vsuris. l. ob fœnus. ff. de admin. tutor. l. si pecuniam. C. de vsuris pupill. teneri omninò hodie eam pecuniam, vel in emptionem prædiorum expendere, vel eam alicui mercatori tradere ad partem honesti, & liciti lucri recipiendam, secundum regionis, & prouinciæ mores, quibus inspectis lucrum honestum potest absque verisimili damno minoris tutor accipere, & minori adquirere. text. optimus in c. per vestras. de dona. inter vir. & vxor. cuius ratione & authoritate idem ad notârunt Bart. Paul. Cast. & Alex. in l. Diuus Seuerus. ff. ad l. Falc. Bar. in l. tutor qui repertorium. §. si post depositionem. ff. de admi. tut. Rom. consi. 28. & latius consi. 139. Soci. consil. 2. lib. 1. col. vlti. Deci. consi. 192. col. 1. Io. Lupi. in d. c. per vestras. 6. notab. §. 7. Salycet. in Auth. nouissimè. C. de administ. tuto. alioqui si tutor hac in parte negligens fuerit, cùm commodè posset id lucrum minori adquirere, tenebitur, & condemnabitur in id, quod interest, quemadmodum probatur in d. §. si post depositionem. & in d. l. tutor. in princ. ac fatentur præcitati Doctor. potissime vbi erga se ipsum tutor diligens fuerit in his ce lucris adquirendis. l. quicquid. C. arbit. tute. tex. insignis in l. tutor. secundum dignitatem. §. 1. ff. de admin. tut. gloss. in c. vlt. 12. q. 4. cuius meminêre Abb. in c. 1. col. 2. de in integ. rest. Barb. in capit. edoceri. col. 2. de rescript. quo fit, vt in ea prouincia, vbi frequens est redituum annuorum venditio, maxima dignus culpa censeatur tutor, qui pecuniam pupilli in id negocium expendere neglexerit, ac iure optimo damnandus erit in id, quod pupilli interest eius pecuniam ociosam fuisse, absque vllo lucro apud tutorem curatoremuè.

Cæterùm satis controuersum est, possitne absque vsuræ crimine pecunia pupillaris, aut dotalis mercatori artis negociatoriæ perito tradi, eo pacto, vt quolibet anno ex ratione lucri semper salua ipsa sorte, certa quantitas pupillo, aut vxori detur? Quæ quidem quæstio adeò necessaria est ad huius capitis integram resolutionem, quod omitti commodè non possit, & ideo ad magis expeditam eius cognitionem eam aliquot conclusionibus distinguam, quid iure verius, quid Doctorum calculis receptius, quid denique animæ consultius, & vtilius sit, breui vsus compendio ex iuris tàm humani, quàm diuini professoribus exponens.

Prima conclusio. Iure, & ratione societatis potest quis dare licitè propriam pecuniam mercatori hac conditione, & pacto: vt pecuniam accipiens mercatoriam artem exerceat laborem & industriam subiturus, lucrum verò ex ea adquisitum simul & damnum sequutum communia sint vtriusque. tex. optimus in lege. societas. ff. pro socio. & in §. de illa. Instit. de societat. Nam & ita, inquit Iustinianus, coiri societatem posse nemo dubitat, vt alter pecuniam conferat, alter non conferat, & tamen lucrum sit commune, sæpè etenim vnius ex socijs diligentia tantùm præstat, quantùm pecunia ab alijs collata: quam quidem sententiam latè explicat Petrus à Perusio in tractatu de duobus fratribus. parte quarta, quæstione prima & sequentibus: quod autem diximus de damno ita accipiendum est, vt intelligamus de damno contingente in ipsis mercibus, & in ipso negociationis exercitio, non autem de periculo pecuniæ in societatem istam collatæ, nam id ad eum, qui eam contulit, pertinet, licet possit aliud in pactum & conuentionem æquissime deduci: contingit siquidem, industriam & diligentiam illius, qui artem negociatoriam exercet, non esse æqualem precio, & æstimatione ipsi pecuniæ ab altero in societatem collatæ, & ideò oportet ad æquum rem ipsam deducere, ac non tantùm mercatorem ipsum lucri, quod superest deductis damnis, partem dimidiam consequi, sed & si quid ex sorte & pecunia ab altero collata perierit, pro parte dimidia socio resarcire. vt tandem sicut propter eius industriam mercator dignus non erat dimidia lucri parte, ita compensationis vi, cùm eam sit habiturus, & damni dimidiam partem soluat, fortuna sortem ipsam inuasa. quod est hac in re maximè obseruandum, ad intellectum glossę in lege prima. C. pro socio. & eorum, quę tradunt inibi Paulus & Salycetus quæstione tertia, Cumanus consilio nono, & Iason in §. sequent. & de actionibus. numero 43. sequentibus. Petrus Perusius latius in dicto tractatu. & Alexand. consilio 131. libro quinto. Sed si industria alterius sit æqualis pecuniæ ab altero in societatem collatæ, procul dubiò ad iustam societatem, lucrum deductis expensis, & rebus deperditis commune erit, damnum verò contingens in pecunia ad eum, qui eam contulit, spectet, siquidem & tunc is, qui industriam diligenter adhibuit, operam itidem perdiderit. gl. insignis in l. si non fuerint. verb. Solus. ff. pro socio. quam Doctores probant, & sequuntur. Imo hoc in casu, cum industria, & opera vnius ex socijs æquiualet pecuniæ ab altero in societatem constitutæ: & finita societate nullum lucrum supersit, nec quicquam aliud præter pecuniæ quantitatem ab altero collatam, illa est vtrique socio Communis, ea ratione, quod operam & industriam sorti æquiualentem alter perdiderit absque eius culpa, alioqui sequeretur, alterum ex duobus socijs paria in eam societatem deducentib. totum id, quod contulit in Communem vtilitatem, amittere, alterum verò saluum consequi. hoc verò refragatur societatis legibus. l. si id quod. in princ. & §. item Celsus. l. cum duob. §. quidam sagariam. ff. pro socio. l. 3. tit. 10. par. 5. & expressim adnotauit glo. in l. 1. C. pro socio. Bal. in l. cùm patruus. C. comm. vtriusque iudic. Ias. in d. §. sequens. col. vlt. Abb. in d. c. per vestras. 2. colu. Sed tamen id pluribus displicet, & ideò, vt & hoc obiter adnotemus, sententia glo. procedit, vbi apparet, pecuniæ periculum esse vtrique socio Commune, nam alioqui si id spectet ad eum, qui pecuniam contulit, vel ex pacto, vel ex iure, non erit pecunia communis, nec eius aliqua pars ad alterum, qui operam & industriam subit, pertinebit, vt explicat Ioann. Lupi. in dicto cap. per vestras. 6. notab. §. 12. nu. 9. post Ange. in tract. de duob. fratribus. q. 15. nihilominus gloss. opinio admittenda erit, vbi opera & industria alterius esset æqualis, non tantùm vsui ipsius pecuniæ, sed etiam ipsimet pecuniæ, sicuti tradit Petrus Perusinus in dicta 4. part. 2. col. & demum. q. 2. qui eleganter docet, iudicis, & prudentis ac periti hac in re arbitrio committendum iudicium, de pecuniæ & operarum atque industriæ valore, æstimatione, & compensatione. idem tenet Socin. hanc quæstionem diligenter discutiens consilio 265. lib. 2. col. 4. tex. in specie in l. in proposita. ff. pro socio.

Quin & pecunia mutuo dari poterit sub huius primæ conclusionis conditionibus legibusque, nec vsurarius hic contractus censebitur, cùm ex pactis appositis appareat, potius initam fuisse societatem, quàm mutui contractum, sicuti existimat Guido Papæ. q. 186. argumento deducto à Iurisconsulto in l. vbi ita donatur. ff. de donat. causa mor. & notatis in c. constitutus. de religi. domi.

Secunda conclusio. Pecunia in societatem licitè dari non potest eo pacto, vt accipiens eam periculum eius subeat, sitque salua & integra conferenti, lucrum verò ex ea partum vtrique commune. Hæc probatur, quia contra leges societatis est, commo dum & lucrum percipere, damnum verò effugere. l. si non fuerint. in prin. vbi Accursius hanc sententiam tenet. tex. optimus in dict. §. quidam Sagariam. Petrus à Perusio in dict. 4. part. q. 1. colum. 4. Ioan. Ligniano Card. Ancha. & Abb. in cap. vltim. de vsuris. Bald. in l. 1. q. 9. C. pro socio. Salycet. in Auth. ad hæc. q. 14. C. de vsur. glo. singularis in cap. plerique. 14. quæsti. 3. Roman. consilio 238. Abb. in ca. per vestras. de dona. inter virum & vxorem. & ibidem Ioann. Lupi 6. notab. §. 11. dicens num. 6. hanc sententiam Communem esse, quam etiam sequuntur & probant Florent. 2. part. titu. 1. ca. 7. §. 37. Laurent. à Rodulphis in repetit. cap. consuluit. de vsuris. 2. part. quæst. 19. Angel. Areti. in §. de illa. Institut. de societate. Deci. in l. si pascenda. 2. col. C. de pact. idem consil. 116. Abb. consil. 77. lib. 1. & consil. 114. lib. 2. Diuus Thomas. 2. 2. qu. 78. arti. 2. ad quintum. & Conrad. de contractibus. q. 97. ex quibus apparet, hunc contractum iniquum esse, ac restituendum fore, quicquid damni huius pacti causa alteri socio contigerit. nam & esse vsurarium pactum istud quibusdam placuit, quod tamen non est ita simpliciter dicendum, cùm deficiat causa mutui, ac sit satis, societatem istam censeri iniquam in damnum proximi, secundum Communem opinionem, quam latè tradit Socinus consilio 265. libro secundo, probatur item hæc conclusio apud Iurisconsultum in leg. Si Titius. versicul. sed nec ipsius. ff. de præscriptis verbis. cuius præter Paul. Castren. inibi meminerunt Ias. & Nouiores in l. si pascenda. C. de pact. & Soci. in d. consil. 265. col. 6.

Huic conclusioni obijcitur Iurisconsulti locus in l. si non fuerint. ff. pro socio. §. ita coiri. vbi censet ita coiri societatem posse, vt nullam partem damni alter sentiat, lucrum verò commune sit, idem probat Iustin. in dict. §. de illa. & Regia l. 4. titu. 10. par. 5. constat igitur, prædictum societatis pactum licitum omninò esse, quamuis ea conditione initum sit, vt tradens pecuniam in societatem, & commercium exercendum ei, qui operam & industriam, ac laborem subiturus est, nullum in ipsa pecunia damnum patiatur, imò ea sibi salua sit, licet perierit absque culpa socij, lucrum verò commune sit vtrique. quamobrem his authoritatib. moti hanc pactionem licitam esse, & absque vllo crimine fieri posse existimârunt Host. in d. c. per vestras. Et quidam alij à iunioribus relati, quibus respondendum erit prænotato vero sensu Iurisconsultorum. Ea etenim pactio, vt lucrum commune sit, damnum verò ad alterum pertineat, minimè proderit, nec obtinet, vbi in ipsa negociatione damnum & lucrum accesserint, siquidem lucrum eo casu deduci non potest, quin & prius damnum deductum fuerit, cùm illud tantùm lucrum sit, quod compensatione damni facta liquido superest, igitur is, qui lucri hoc pacto deducti, & liquidi, partem consequitur, damni etiam particeps esse censetur, sic & cùm lucrum tantummodo in societate contigerit, prędictæ pactioni locus non erit. Quum verò solum damnum acceptum fuerit, tunc ea pactio proderit. Nam si millenos singuli socij aureos in societatem, subsequuta conuentione, quod ad alterum tantùm damnum pertineat, lucrum verò sit Commune, contulerint, nullumq́ue lucrum supersit, imò damnum eueniat ducentorum aureorum, & societas dissoluatur, alter mille aureos quos intulit, alter tantùm octingentos habebit, quemadmodum explicat Theophilus in d. §. de illa. id ipsum obscurè tamen senserunt Calder. in c. vlti. q. 2. de vsur. & Laurent. à Rodulphis de vsuris. 2. par. q. 19. vt hinc possit deduci, pactionem illam, cuius meminêre Iurisconsulti, & Iustinianus, non pertinere ad societatem, quæ inita fuerit ex pecunia vnius, & industria alterius, quasi iniquum sit, periculum pecuniæ ad alterum, qui industria vtitur, pertinere, lucrum verò commune fore. Præsumitur etenim, pecuniam illam mutuo dari eo pacto, vt mutuanti vltra sortem detur pars illa dimidia lucri, quæ quidem pactio vsuram sapit. non idem erit, vbi societas fuerit contracta vtrinque collata pecunia, cùm in ea specie verè contractus sit societatis, nec mutuum præsumi rectè valeat. Ego sanè & si sciam in hac posteriori specie non ita contingere vsuræ præsumptionem, sicuti in priori: opinor tamen esse societatem iniquam, ob eam conditionem, quòd lucrum commune sit, damnum verò alteri tantùm socio immineat, siquidem ea est Leonina societas, cuius meminit Iurisconsultus in dic. l. si non fuerint. §. vltim. ex Æsopi apologo, quem & Erasmus in Chiliadibus explicat. Et ideò cum ad iustæ, & æquæ societatis ius pertineat, æquales inter socios paria conferentes portiones distribui, omninò iura societatis violantur, cum ita pactum sit, vt æqualia conferentes non æquè lucri & damni sint participes. quod item probatur ex eo, quòd societas quædam fraternitas esse censetur. l. verum. ff. pro socio. & ideò contra naturam societatis est, pactum iniquæ & inæqualis distributionis. idem deducitur ex lege. Socius pro filia. vbi hoc notat Paulus Castrensis. ff. pro soci. Hoc item asserit Hostien. in summa tit. de vsuris. §. an aliquo. versi. quid si periculum, vbi hanc secundum principalem conclusionem, ni fallor, asseuerat. Sic & pactum societati appositum ex quo inæqualitas sequitur, non valere, tenent Accursius & Azo in dicta leg. si non fuerint. & ibi Doctor. quorum opinionem sequuti testantur Communem esse Corneus column. 1. & ibi Purpurat. col. 2. in l. si pascenda. C. de pact. Soci. consil. 265. col. vlt. lib. 2. idem Corn. consi. 112. & consil. 320. lib. 4. idem fateatur Fulgo. in dicta l. si non fuerint. in prin. scribens, Azonis sententiam communiter receptam esse, quod sæpissimè Corneus profitetur, sicuti commemorat Aymon consi. 173. nu. 1. Et licet Philippus Dec. in d. l. pascenda. col. 2. ab Azone dissentiat, asserit tamen eius opinionem Communem esse, idem inibi Decio respondens existimat Curtius Iunior. col. 1. probat eandem opinionem Abb. consil. 78. lib. 1.

Hinc primò apparet, tunc pactionem hanc de diuidendis inter socios lucris proportionibus, & partibus dissimilibus, & inæqualibus valere, cùm in ipsam societatem imparia socij contulerint, quia vnus maiorem quàm alter partem in eam intulit, quod præcitati authores passim & frequentissimè fatentur. & sensit gloss. in dicto §. de illa. probaturque in dict. l. si non fuerint. vbi glo. Nec enim æquum est, æqualem habere partem eum, qui minus quàm alter socius in societatem deduxerit, quod & Aristo. scribit, lib. 3. Politic. capi. 6. qua in re sit satis, hanc illationem frequentissimo omnium consensu probatam esse, & præter alios notat Corne. optimè consi. 196. lib. 3.

Secundò constat verus intellectus, veraque & propria interpretatio ad tex. in d. l. si non fuerint. in princ. & in dicto §. de illa. ad gloss. in d. l. si pascend. verb. Portionibus. quibus probatur, pacto fieri posse, vt inter socios distributio fiat pro proportionibus inæqualibus. id enim verum est, viri boni arbitrio, cùm vnus ex socijs maiorem partem, vel sortis, vel industriæ in societatem contulerit, quod expressim probatur in d. §. si non fuerint. & est omnium Communis sententia.

Tertiò ex hoc dubia redditur responsio Philippi Cornei in consilio 187. lib. 3. col. 3. versi. nec obstat. quo in loco censet, valere iure optimo eam pactionem, qua cautum inter socios sit, vt qui ex eis minorem portionem in societatem contulit, æqualem habeat lucri partem cum his, qui maiorem impenderunt, quasi reproba sit pactio inter socios paria conferentes de inæquali portionum diuisione, non sic ea, qua agitur, vt imparia conferentes parem habeant lucri partem. Ego profectò non video iustam discriminis rationem, imò ex ipso Iurisconsulto in d. l. si non fuerint. censeo, vtranque pactionem iniquam fore, cùm vtrobique contra legem societatis non æqua sit lucri diuisio, nec congruens partibus in societatem deductis, atque ita aduersus Corneum tenet Purpur. in d. l. si pascenda. nu. 31. licet Aymon d. consil. 173. videatur Cornei responsum admittere.

Quartò hinc scribit Roma. consi. 168. vlti. dubio, contracta inter duos parem pecuniam conferentes societate, quorum alter operam dederit negociationi, esse omninò arbitrio boni viri maiorem lucri partem huic, quàm socio quiescenti adsignandam iuxta æstimationem operarum, laboris & industriæ, quod deducit ex dict. l. si non fuerint. idem adnotârunt post Roman. Gerard. à Petra Sancta. sing 68. Purpurat. in d. l si pascenda. num. 14. & Iason in l. illud. num. 8. C. de collat.

Quintò infertur, posse defendi opinionem eorum, qui asseuerant, in societate omnium bonorum præsentium & futurorum nihil referre ad eius æquitatem, quod alter ex socijs plura bona in societatem deduxerit, maioriq́ue præditus sit industria. Nam etsi, vt fieri solet, ex æquis portionibus finita societate sit facienda diuisio, omniaq́ue & adquisita & adquirenda pariter diuidantur & communia sint: iusta tamen censetur societas ob spem illam, ex qua etiam si socio pauperiori ingens patrimonium obuenerit, id erit commune vtrique. Sic sanè visum est Corneo consil. 310. lib. 4. col. 4. versic. Nec obstat. & consi. 187. lib. 3. col. pen. Soci. cons. 160. lib 2. colum. 7. versi. ex quib. Deci. in consi. 66. colum. penul. & consi. 68. col. 2. & Purpurato. in d. l. si pascenda. num. 38. facit tex. in l. 3 §. 1. ff. pro socio. optimus tex. in l. Socius pro filia. ff. eodem. quo in loco traditur: an ex bonis societatis omnium bonorum contractę, sit dos danda filiæ alterius ex socijs, & id explicant eleganter Decius in dictis duobus responsis. Corneus consilio 52. libro tertio. Socinus consilio 211. libro secundo post Bald. in l. si patruus. C. commu. vtri. iudic. numero 10.

Sextò poterit ex his perpendi, sitne vera interpretatio, quam ad dict. §. de illa. tradidêre Panorm. in d. c. per vestras. colum. 2. idem in consil. 77. libro 1. & Anani. in dicto c. vltim. de vsuris. nu. 7. dum arbitrantur, pactionem illam à Iustinia no probatam, qua actum sit inter socios, quod lucrum commune sit, damnum verò ad alterum pertineat, tunc procedere, cùm societas contrahitur inter duos, quorum vnus pecuniam, alter industriam exhibet in societatem, & is qui industriæ & laboris operam daturus est ab altero stipulatur, se liberum fore à periculo, & damno pecuniæ in societatem collatæ, lucri verò æquè participem. At si conferens pecuniam id ab altero stipuletur, & in pactum deducat, illicitam esse eam pactionem opinantur, alienamque à mente & ratione Iustiniani & iurisconsulti. Fateor equidem, hunc sensum maximè conuenire Iustiniano & iurisconsulto, & tamen quia quandoque bonus vir arbitrabitur, posse absque vlla iniquitate pactum hoc fieri in fauorem & vtilitatem eius, qui pecuniam in societatem contulerit: tertiam hac in quæstione proponam, non inutilem assertionem.

Tertia conclusio. Potest licitè dari pecunia alteri, vt per eum adhibita industria quæstuaria ars exerceatur, ita contracta societate, quod pecunia salua sit, eiusq́ue periculum ad mercatorem pertinet, lucrum tamen, quod alioqui æquis portionib. commune foret, maiori ex parte ad subeuntem pecuniæ periculum spectet, quasi ea pars lucri, quæ dimidiam excedit, iustum sit arbitrio boni viri precium subeundi periculi. Quod probatur. Nam contractus societatis separatim initus iustissimus est. Et similiter contractus is, quo agitur, vt pro periculo pecuniæ, certa iusta merces detur ei, qui eam promittit saluam fore: sicuti paulò pòst manifestè ostendemus: igitur nihil impedit, quin & hi duo contractus licitè simul fieri possint. hanc conclusionem asserunt Ioan. Maior in 4. distinct. 15. quæstio. 48. & sequenti. & Syluest. verb. Societas. 1. quæst. 2. quibus suffragantur Ioan. Lupi. in dicto cap. per vestras. 6. notab. §. 12. numer. 8. Petrus Perusinus in tractat. de duobus fratrib. 4. par. quæstio. 1. Purpurat. in dicta l. si pascenda. nume. 37. existimantes, posse societatem ita coiri ex vnius pecunia & industria alterius, vt pecunia salua sit: lucrum verò commune, vbi alterius industria non æquiualet pecuniæ, nec iuxta societatis æquitatem alter socius, qui industria vtitur, dignus est dimidia lucri parte, sed tertia forsan aut quarta. Et ideò constituitur illi dimidia lucri pars in precium suscepti periculi ipsius pecuniæ, & sortis ab altero in societatem collatæ, atque ita posse intelligi text. in dicto §. de illa. & in dicta l. si non fuerint. Ioan. Lupi. & alij censent, quibus addendus est Caieta lib. 16. responsionum cap. 11. qui opinatur, hanc tertiam conclusionem procedere, vbi hi duo contractus, societatis quidem & periculi suscepti, fuerint ex interuallo initi & constituti. quod si vnico actu & contextu fiant, eam pactionem iniquam esse, ex eo, quòd contractus societatis falsæ, & veri mutui sub vsuris iniquis tractetur. Sed tamen quidquid ipse dixerit, mihi magis placet contraria sententia, quam secundum conclusionem tertiam veram esse existimo. Nihil etenim refert, fiant hi duo contractus, simul, an ex interuallo modò fraus omnis absit. Quam ob rem vt obiter & illud, quod ad periculi suscepti conuentionem attinet, explicemus, tractandum erit de fœnore traiectitiæ pecuniæ.

Constat sanè ex iuris Cæsarei responsis & constitutionibus, licuisse nauticum fœnus exerceri, eo quidem pacto, vt qui mutuat aliteri mille aureos vltra mare vehendos, aliquid præter sortem ipsam accipiat in precium suscepti periculi, promittit enim eam pecuniam saluam fore, & si perierit, eam se non petiturum: sicuti probatur in l. 1. l. nihil interest. l. Periculi. ff. de nau. fœnor. l. 1. & 2. C. eod. titu. in hac etenim specie quod vltra sortem accipitur, non datur ratione mutui, nec propter vsum pecuniæ, nec propter nudum interesse interusurij temporis, sed propter aliam iustissimam causam, nempe periculi contra naturam mutui spectantis ad creditorem. Et prætereà valet pactum cum tertio à mercatore factum: quod si pecunia, aut merces aliæ saluæ venerint ad portum, habebit is certam summam in precium periculi suscepti: si verò perierint, tenebitur emendare damnum. l. in naue Saupheli. & ibi Pau. Castr. ff. locat. Alexand. in l. à Titio. colum. 1. ff. de verb oblig. Iason in l. illa stipulatio. in princ. eod. titulo. Lauren. à Rodulphis in c. consuluit. 3. par. quæstio. 3. Ioan. Ananias. in capit. vltim. de vsuris. quæst. 13. Ioan. Lupi in dicto capitul. per vestras. 6. notab §. 9. num. 5. Si pactum istud cum tertio fieri potest: ergo & cum creditore, modò absit fraus. Itaque nauticum fœnus ratione suscepti periculi à creditore licitum esse, asserunt Iac. Butr. in l. 1. C. de nautico fœno. Bald. in l. 1. colum. 4. C. de summa trinitat. Conrad. de contractib. quæstio. 39. conclus. 1. Florentin. 2 par. tit. 1. cap. 7. §. 21. Thomas in tracta. de vsuris. quæst. 9. Iacob. Almain. in 4. senten. distinct. 15. & inibi Gabriel quæstione 11. column. 8. & Ioan. Maior q. 31. column. vltim. Et Syluest. verb. vsura. 1. §. 35. Angel. eod. verb. §. 37. Caieta. verb. vsura. exterior. versicul. duodecimus casus. Pulchrè Caro lus Molinæus de contract. quæstione 3. qui idem esse censet, vbi creditor aliud mutuatæ pecunię periculum recipit quàm traiectitium & marinum: ob eandem rationem: post Bald. in dicta l. periculi. & in rubric. C. de naut. fœno. Paul. in l. 1. C. eod. tit. Et Angel. verb. vsura. 1. quæst. 38. ad finem.

Quibus obijcitur textus insignis in cap. vltim. de vsur. Nauiganti, inquit Gregorius Nonus, vel eunti ad nundinas certam mutuans pecuniæ quantitatem, eò quod suscipit in se periculum recepturus aliquid vltra sortem, vsurarius est censendus. Hac siquidem responsione visum est, quibusdam præcedentem euerti conclusionem ita vrgenter & validè, vt nulli vnquam licitum sit refragari, ob authoritatem Summi Pontificis rem hanc summo decreto definientis. Hæc verò obiectio tollitur varijs huius decretalis interpretationibus.

Primùm equidem Romani Pontificis responsum obtinet, vbi deficit probabile dubium & periculum, cuius causa iustè aliquid recipiatur: imò vani periculi susceptio prætexitur, vt hoc colore quæsito, creditor, qui nullum iustum damni metum habet, nec periculum aliquod verè subit, certus sit de conuento vltra sortem lucro. Sic sanè existimat intelligendum esse tex. in dict. c. Nauiganti. Car. Mol. d. q. 4. idem tradit Adria. in tract. de vsuris. c. occurrunt ad primum. quibus ipse non assentior, quippe qui videam maxima imminere nauigantib. pericula, & res, quę per maria transuehuntur, plurib. subiacere incommodis. Cuius quidem fortunæ & periculi meminit Summus Pontifex in d. c. vlt. ideò aliter est ea difficultas excutienda.

Secundò tex. in d. c. vlt. eum sensum habet, vt censeri debeat vsurarius is, qui nauiganti, vel eunti ad nundinas mutuat pecuniam eo pacto & conditione, qua cautum sit, contractum suscipiendi periculi cum eo fieri debere: alioqui non mutuaturus, quasi in hac specie ratione mutui & periculi simul aliquid vltra sortem capiatur: siquidem ratione mutui cogitur alter cum creditore de suscipiendo periculo sub certa mercede conuenire, hæc verò conuentio vltra sortem deducitur in pactum, & ob id vsuraria est datio mutui, alioqui licita foret iudicanda mutui datio, quæ liberè fit, & tamen debitor cum creditore conuenit, sponte de periculo mutuatæ pecuniæ suscipiendo certa constituta mercede. in hunc equidem modum dictam decretalem accipiunt & intelligunt Florent. d. §. 21. Conrad. d. q. 39. Ioan. Maior dicta q. 31. Syluest. & Caietan. in locis paulò antè adductis. atque hic sensus verè proprius est, & frequentiori Theologorum iudicio probatus.

Tertiò tamen Adrianus in 4. senten. in tract. de vsur. ca. occurrunt. aliter existimat hanc controuersiam definiendam fore: scribit etenim, non esse vsurariam mutui dationem eo pacto factam, quòd contractus suscipiendi periculi ipsius pecuniæ certo precio fiat cum ipso mutuante: aliter non mutuaturo: modò iustum sit precium periculi suscepti. Quam ob rem intelligit Responsum Romani Pontificis in dicto capitul. vlti. eo casu, quo precium periculi suscepti est iniustum, & excedit iustam ipsius rei mercedem. Priori siquidem casu nihil verè vltra sortem accipitur: at in posteriori vltra sortem recipitur id, quod iustum precium excedit, & tandem causa mutui: igitur vsura prauè committitur. Huius authoris opinio, quò ad priorem partem, nam posterior absque difficultate procedit, coadiuuatur ex eo, quod mutuans rustico mille eo pacto, vt secum conueniat de cultura agri iusta data mercede, alioqui non mutuaturus, vsurarius non est, quippe qui nihil vltra sortem recipiat, cùm iustam operarum mercedem soluat operanti: secundum Bal. in l. Rogasti. §. si tibi. col. 2. ff. si cer. petat. Floren. 2. par. tit. 1. c. 7. §. 10. Ioan. Lupi in ca. per vestras. §. vlt. nu. 39. quo in loco similia adducit exempla, quibus accedit, quod Socin. adnotauit in l. si quis. ff. si si certum petatur. num. 12. scribens, contractum esse vsurarium: si quis domum conduxerit mutuans locari centum, & ob id minus iusta mercede constituta. sentit enim vsuram in hac specie non subesse, vbi ex hoc mutuo non foret iusta domus pensio diminuta. idem probatur ex alia eiusdem Adriani sententia, qui in tract. de vsur. super quartum sentent. cap. Sed dubium videtur. in fine, censet, nullum vsuræ vitium committi, si quis alteri mille mutuauerit eo pacto expresso, vt debitor iusta solutam ercede ad eius molendinum proprium triticum molendum ferat, cùm ex ea pactione nullum damnum debitori immineat, nec creditori lucrum aliquod accedat iusto ei precio soluto. Verum aduersus Adrianum, & ea, quæ in comprobationem adducta sunt, instat ratio vrgentissima, ex qua constat, vsuram committi, si vltra sortem ex pacto debitor obligetur aliquid indebitum, & ad quod minimè tenebatur agere. Est enim omnium consensu receptum, mutuantem centum, non posse in pactum deducere, quod debitor teneatur ei totidem mutuo dare cùm petierit, nisi eo modo id debitor promittat, quo secluso pacto à iure cogitur creditori mutuare, quod & nos probauimus libro primo harum Resolutionum, capit. vltimo. & prætereà, quoties debitor ratione mutui vltra sortem obligatur ad aliquid, quod agere non tenebatur: vsura est gloss. Bartol. & communiter omnes in dicto §. si tibi. Et probatur ac colligitur ab vsuræ definitione. ergo Adriani opinio procedere nequit, cùm in ea specie & casibus modò adductis ratione mutui debitor cogatur id promittere, quod agere minimè tenebatur. Item & illud hanc partem plurimum contra Adrianum probat, quod debitor cogitur amittere libertatem, quam iure habet cum alio, quàm creditore paciscendi de periculo suscipiendo: frumentum ad aliud molendinum deferendi, alibi operas culturæ impendere. Hæc autem libertas precio æstimari arbitrio boni viri potest, nec id negari poterit. igitur aliquid vltra per creditorem mutuantem à debitore exigitur, quod est precij æstimatione dignum, alioqui frustra in pactum id deduceretur. Ex quibus Adriani rationibus satis apertè respondetur. Quam ob rem contrariam sententiam his omnibus, quæ ab eodem Adriano, Baldo, Socino & alijs deduxi, probant, & tenent Ioan. Calderin. Anchara. Cardinalis, Abbas columna penultima. Ananias numero 18. in capitulo vltimo. de vsur. Laurent. à Rodulphis in capitul. consuluit. 2. parte. quæstion. 38. Caietanus 2. 2. quæstione 88. articu. 2. Florentin. dicto capitulo 7. §. 8. Conrad. de contractibus. quæstione 36. Ioan. à Medina de contract. & restituti. capit. de vsura restituenda. quorum opinio Communis est secundum Syluest. verb. vsura. 1. quęstio. 7. quibus sanè diligenter inspectis ipse opinor, hanc vltimam sententiam veriorem esse, & ea ratione minimè in iudicio exteriori, nec in interiori cogendum esse debitorem, pactiones, quarum modò meminimus, obseruare, propter earum iniquitatem.

Quantum verò ad restitutionem attinet: aliquot sunt præcipuè notanda. Primùm creditorem omninò teneri, & cogendum fore, has pactiones debitori remittere, eamq́ue ab earum obligatione eximere. Secundò, si creditor iam his fuerit vsus conditionibus, tenebitur debitori restituere, quodcunque damnum ei contigerit ex dictis conuentionibus. Tertiùm nullo damno dato debitori, nihilominus tenebitur creditor ei reddere, quantum boni viri arbitrio debitoris intersit, coactum fuisse causa mutui, præfatas pactiones inire, libertatemque cum alijs conueniendi sibi ablatam fuisse. Et hæc quidem debitori, non pauperibus sunt restituenda: quemadmodum probat eleganter Ioannes à Medina, dicto capitulo de vsura restituenda. iustam autem periculi suscepti mercedem, & ea, quæ ob pactiones præmissas creditor ratione operarum, vel causa iusti precij locationis, ac simili iure habuerit: non est etiam in interiori foro cogendus restituere: quia etsi iniquè pactum fecerit, exigens à debitore vltra sortem ea, quæ ipse liberè poterat alteri præstare, tamen ad restitutionem minimè tenetur, cùm ea acceperit creditor in iustam alterius rei compensationem, quod Adriano placet, & ante ipsum Conradus probat quæstione 39. versiculo. quarta conclusio. & Laurent. à Rodulphis secunda parte quæstio. 39. post Calderinum in dicto capit. vlt.

Primò ex his apparet, etiam in ea specie contractus, quæ vt vsuraria damnatur in d. c. vlt. non teneri mutuantem restituere, quod ratione periculi suscepti absque fraude acceperit, modò nihil vltra iustum precium periculi habuerit, quod maximè est adnotandum.

Secundò constat, leges ciuiles nauticum fœnus permittentes non esse Pontificia lege sublatas: imò & hodiè vim & potestatem legum habere, iustasque censendas fore: tametsi eas Canonib. correctas esse asseuerent Hostiens. in summa. tit. de vsuris. §. in alijs autem. Doctores communiter vt in ibi fatetur Anani. column. 1. eos sequutus in dicto capitu. vlti. Sali. in Authent. adhæc. colum. 3. C. de vsur. Ioannes Faber in Rubri. C. de naut. fœnore. Anch. in reg. peccati. q. 5. de regul. iuris. Guido Papæ in tract. de contract. nu. 18. Nam & præter alios authores, quorum paulo antè meminimus. & Ioannes Lupi dicto 6. notab. §. 9. n. 12. ad fin. nauticum fœnus, etiam hodiè iure canonico, minimè prohiberi existimat.

Tertiò deducitur, Conradum virum alioqui doctissimum deceptum fuisse, dum q. 71. de contract. asserit, illicitam esse conuentionem, qua inter mercatorem & alium fit, vt is accepta certa periculi mercede, suscipiat onus, & periculum, mercium vehendarum vltra mare, quoties qui periculum suscipit nullam operam impensurus sit pro periculo effugiendo. Siquidem licitum est pactum istud suscipiendi periculi ob iustum illius precium, quamuis qui subit periculum nullum laborem, nullam operam impendat pro ipso euitando.

Quartò hinc poterit discuti illa quæstio, an liceat fideiussori pacisci, aut stipulari mercedem alique pro ipsa fideiussione? Probatur etenim, id licere ratione periculi, quod subit fideiubendo, cùm forsan pro ipso debitore integram quantitatem ex proprio patrimonio soluet, quod passim contingit, & ideò vt iustum boni viri arbitrio periculi precium poterit fideiussor à debitore absque vlla ratione damni, nec lucri cessantis accipere. Nec ambiguum est, hunc contractum fideiussionis, incommodum & periculosum esse fideiubenti, qui se constituit debitorem pecuniæ ab alio acceptæ. Salomon equidem consilium dat, ne quis alterius fideiussor existat temerè & inconsultè ita inquiens. Prouerb. capit. 17. stultus homo plaudit manibus suis, cùm spoponderit pro amico suo. item cap. 22. Noli esse cum his, qui defigunt manus suas, & qui vades se offerunt pro debitis. Quamobrem iustè potest ob hoc periculum, cui quis submittitur, merces constitui, quod probatur expressim in l. hoc iure. §. Labeo. ff. de donatio. l. si remunerandi. §. Maurus. ff. mandat. notant in specie Laurent. à Rodulphis in dicto capitulo consuluit. parte 3. quæstio. 3. Florent. in dicto cap. 7. §. 45. Anani. in dicto c. vlt. num. 42. Deci. consil. 7. numer. 1. Bartol. Paul. Cast. & alij in dicta l. hoc iure. §. 1. Ioan. Lupi. in dicto c. per vestras. 6. notab. §. 9. num. 10. Angel. verb. fideiussor. ad finem. Ioannes à Medina de contractib. c. de vsura restituenda. col. 8. Conra. de contractib. q. 40. quorum opinio Communis est, quamuis consultius sit, ab hac pactione abstinere, & eam improbam esse contendat Carol. Molin. de vsuris. q. 31. qui legendus est ad elegantem huius quæstionis disputationem. Et præsertim quæst. 34. vbi probare nititur, licitè posse creditorem à fideiussore aliquid accipere, vt eum liberet à fideiussoria obligatione, quoties dubia est exactio debitoris: alioqui si certa sit debitoris solutio, nec vllum immineat fideiussori periculum, minimè liceret creditori, aliquid vltra sortem à fideiussore accipere in precium liberationis. Sic & ipse in præcedenti dubitatione communem sententiam non admitterem in eo casu, quo inspecta qualitate & conditione debitoris, nullum immineret periculum fideiussori, quasi tunc ea pactio fiat ficto & simulato periculo in fraudem vsurarum. nam vt creditor pro officio mutui nihil potest exigere à debitore, sic nec fideiussor pro officio fideiussionis: imò multo minus, quia minus officij impendit. Sed in fauorem communis sententiæ illud accedit, quod licet in pignoribus pactum legis commissoriæ illicitum sit, & improbatum inter debitorem & creditorem accipientem pignora. textus in capitulo significante. de pignor. l. 2. & vltim. C. de pactis pignor. l. 41. titulo 5. & l. 12. titul. 13. parte 5. tamen huiusmodi pactio etiam ipsi contractui pignoris statim apposita inter debitorem & fideiussorem valida est, & absque vlla criminis labe fit. text. optimus in l. vltim. ff. de contrahend. emption. ex quo hoc ipsum adnotârunt Bart. in l. quamuis. ff. de solut. Abb. in dicto capitulo significante. numero 6. Bartol. & Bal. ac Salicet. in dicta l. vltima. Antoni. Fanensis de pignoribus. 4. parte. numero 7. & est communis opinio, quemadmodum constat ex Carolo Molinæo de contractibus. quæstione 52. nam & idem tenent Salicet. in l. 1. C. de pact pig. Paul. Castren. in dicta l. quamuis. & in l. Titius. ff. de pignora. actione. Fabianus in tracta. de emptio. & vendit. quæst. 7. colum. 3. potest ergo pro tutela periculi, quod fideiussor subit, ei licere pactum inire, quod creditori minimè licuisset. Adhuc tamen considerandum est, hanc communem Doctorum sententiam vel falsam esse, vel quibusdam limitibus restringendam, ne fideiussores sub periculi suscepti titulo, illicitas & vsurarias pactiones creditoribus illicitas exerceant, quod manifestè probabitur, si iurisconsulti verba expendantur in dicta l. vlt. Titius, inquit Scæuola, cùm mutuos acciperet tot aureos sub vsuris, dedit pignori, siue hypothecæ prædia, & fideiussorem Lucium, cui promisit, intra triennium proximum, se eum liberaturum, quod si id non fecerit die suprascripta, & soluerit debitum fideiussor creditori, iussit prædia empta esse, quæ creditori obligauerat. Quæro, cùm non sit liberatus Lucius fideiussor à Titio, an si soluerit creditori, empta haberet suprascripta prædia? Respondi, si non vt in causam obligationis, sed vt empta habeantur, sub conditione emptio facta est, & contractam esse obligationem. Hactenus iurisconsultus, ex quo nostrates immeritò adnotârunt pactum legis commissoriæ licere inter debitorem & fideiussorem: & id primum, quia res datæ in pignus creditori, non fuerunt datæ in pignus fideiussori, quod inibi euidenter constar, & ideò non potest quò ad fideiussorem propriè dici pactum legis commissoriæ, nec illius meminit iurisconsultus, sed alterius conditionalis venditionis. Imò si in specie prædicta, res essent fideiussori datæ in pignus pro indemnitatis cautela, non procederet pactum, de quo iurisconsultus tractauit in dicta l. vl. secundum Curtium iuniorem ibi numero 2. Bald. in cap. 1. colum. 1. de feud. dat. in vicem legis commissoriæ. Alexan. Imol. in consilio 178. libro. 7. num. 7. Sed iuxta hanc interpretationem apparet, nullum esse discrimen inter creditorem & fideiussorem: nam & cum creditore mutuante pactum fieri potest: quod si debitum intra certam diem non fuerit solutum, res quædam debitoris, quę non extitit data in pignus, sit pro eadem quantitate empta ipsi creditori, secundum Baldum indicto cap. 1. colum. 2. & ibi Aluaro. Tiraquel. libro 2. de retract. in fine, numero 138. sensit Bartol. in dicta l. quamuis. numero 2. & ideò vt discrimen aliquod ex dicta l. vlt. inter creditorem & fideiussorem constituatur, ego potiorem esse causam existimo illorum, qui aduersus Baldum & Aluarotum opinantur, pactum istud non valere, quo conuentum sit inter creditorem & debitorem, quod si intra certum diem pecunia soluta non fuerit, domus quædam nec pignori, nec hypothecæ ob eam causam subiecta, empta sit pro eodem precio creditori, quod placuisse video Curtio iuniori in dicta l. vltima. column. 1. & Carolo Molinæo de contractibus. quæstio. 52. numero 362. eadem etenim est ratio iniquitatis & captionis, siue res sit pignori data, siue non, quum vtroque casu creditor vltra sortem habeat rem minus iusto precio emptam. Et prętereà licet deficiente hypotheca & pignore, non sit formale pactum legis commissoriæ: est tamen simile & eiusdem rationis, & ob id æquè prohibitum. l. non dubium. C. de legibus. deinde non tantùm formale pactum legis commissoriæ prohibitum est, sed & illi simile l. prima. C. de pactis pignorum, vbi hoc satis probatur.

Ex quibus tria deducuntur. Primum, quò ad prohibitionem pacti legis commissoriæ, & quò ad eius iniquitatem non referre, sit res illa generaliter tantùm, an specialiter hypothecæ submissa, cùm vtrobique eadem sit prohibitionis ratio secundum Stephanum Bertrandum consilio 97. libro 1. aliâs 4. & consilio 178. libro 3. Rogerius de Mota. in l. traditionibus. C. de pactis. numero. 53. Carol. dicta q. 52. num. 361. aduersus eundem Bertrandum, consilio 245. libro 1. col. 1. & Tiraq. in dicto 2. libr. de retract. in fine. numer. 139. Secundum item quò ad hanc prohibitionem, & eius propriam rationem nihil interesse constat, fiat pactum legis commissoriæ directè, quod res maneat empta, an promissio rem ipsam in eum casum vendendi præmittatur, sicuti censent Carolus in dicta quæstio. 52. num. 359. 8. Tiraquellus dicto 2. libro in fine. numero 141. quo in loco hanc sententiam deducit à gloss. Bartol. & Baldo & alijs in dicta l. 1. C. de pact. pignor. Contra Bertrand. consilio 134. lib. 1. Tertiò hac quæstione diligenter examinata, constituenda est iuxta præmissam interpretationem differentia inter creditorem & fideiussorem, vt saltem responsum Scæuolæ iurisconsulti in praxi obtinere valeat, quantum ad propriam eius speciem in fideiussore: tametsi quò ad creditorem propter causam & rationem mutuinon idem sit admittendum, quam ob rem alteram subijcio interpretationem iurisconsulti, quò res fiat apertior.

Secundò, pactum illud inter debitorem & fideiussorem, de quo iurisconsultus tractat, ita est accipiendum, vt res empta sit iusto precio: nam tunc id licere videtur, cùm nihil habeat fideiussor vltra sortem ipsam, ac nullum lucrum adqui rat. Sic etenim eum textum intel lexêre Ioan. ab Imol. in dicto capitulo significante. num. 10. Isernia & Aluarot. colum. 2. in dicto capi. 1. de feudo. dat. in vicem legis commisso. Alexan. consilio 178. numero 9. libro 7. & Carol. Molinæus. quæstio. 52. column. 3. quorum sententia proculdubiò verior est, quàm communis aliorum opinio, quæ admittit pactum inter debitorem & fideiussorem, vt res maneat empta pro pecunia debita, etiamsi minor sit iusto rei precio, quod iniquissimum esse censeo, tametsi Imola & Carol. fateantur, ita prædictum tex. communi omnium consensu intelligi: Verum secundum Imolæ & Alexand. & sequacium intellectum planè apparet, adhuc non esse differentiam inter creditorem & fideiussorem: siquidem & cum creditore pactum fieri potest legis commissoriæ, ita quidem, vt res sit empta iusto precio, quemadmodum ex l. si fundus. §. vltimo. ff. de pignori. adnotârunt Abb. Imol. & Doctores in dicto capitulo significante. Doctor. in dicto §. vltimo. Bartol. in dicta l. quamuis. idem Bar. & ibi Salic. in l. 3. C. de pact. pigno. Cæpola cautela 309. aliâs. 241. incipit. pactum pignoris. Andræ. Tiraquel. optimè in dict. 2. libr. de retract. in fine. numero 136. Alexan. dicto consilio 378. Antoni. de Fano. in d. 4. part. num. 6. post alios, quos ipse allegat & Antoni. Rubeus consil. 134. Et est communis opinio, quæ probatur iure Regio in dicta l. 41. titul. 5. & lege 12. titulo 13. parte 5. idem erit, si fiat pactum simpliciter, quod res pignori data, empta sit creditori, quia intelligitur iusto precio, vti Bartol. existimat in dicta l. si fundus. §. vltimo, quem alij paulò antè citati sequuntur, quibus in hoc vltimo dicta Regia l. 12. obstare videtur, dum in ea decisum est, pactum hoc in pignoribus nullum & illicitum esse, quando debitor conuenit cum creditore, vt si intra certum diem non soluerit, res data pignori sit creditoris pro quantitate mutuata, vel ei sit empta. Ecce quod lege Regia ad reprobationem pacti satis est conueniri, quòd res sit empta, licet dictum non fuerit, pro ipsa pecunia mutuata, nec ea conuentio intelligitur pro iusto precio. Adhuc tamen poterit Regia lex congruè intelligi in hunc sanè modum, vt vtraque pars accipiatur, quando pro debito & pecunia mutuata, res pignori data, vel datur in solutum, vel venditur creditori ea conditione, si intra certum diem pecunia mutuata soluta non fuerit. Quòd si deturin solutum simpliciter, profectò data censetur pro ipsa pecunia mutuata, si verò simpliciter vendatur, ipse iuxta Communem Doctorum sententiam intelligerem, pro iusto precio venditionem fieri arbitrio boni viri æstimando, quo fit, communem sententiam Bart. & aliorum non improbari lege Regia. Cæterum Caro. Molin. in dicta quæstione 52. numer. 360. ab hac opinione communi, quam falsam esse contendit, ex eò discedit, quòd mutuans nullum lucrum pacisci possit ratione mutui & propter officium mutuandi, etiam ratione dilatæ solutionis, sed ius vendendi & adquirendi rem debitoris, etiam ob certum & iustum precium, est ipsi creditori lucrum considerabile. text. in l. si æquo. ff. de legatis 1. igitur pactum istud illicitum est, & vsurarium. Quæ quidem ratio non conuincit, nec omninò probat communem sententiam falsam esse: siquidem ipse fatear, vsurariam esse eam pactionem, qua actum sit inter creditorem & debitorem, vt debitor teneatur ei vendere propriam rem, quam alioqui forsan non foret venditurus, etiam si iusti precij mentio fiat, vbi ea pactio fit ex causa mutui, & ob officium mutuandi, vltra solutionem sortis: at si ea pactio fiat ad cautiorem, certiorem & tutiorem creditæ pecuniæ solutionem, veluti iure iustissimæ dationis in solutum: non video hîc aliquam subesse vsuram, sed potiùs cautum esse indemnitati creditoris, quod omninò licitum est.

Quamobrem, vt disputationem istam ab ipsis principijs inquiramus, obseruandum est, rationem prohibendi pactum legis commissoriæ & ei similia, in eo tantùm censeri, quòd creditor sub conditione dilatæ solutionis rem debitoris adquirat, aut emptam habeat minus iusto precio, ac tandem causa mutui lucrum percipiat: partem illam, scilicet quæ precio iusto deficit: nam hanc rationem leges & earum interpretes passim obseruant & præmittunt in his locis, quæ modò expressim adduximus. Pactum autem legis commissoriæ hoc proprium habet, vt pignora cadant in commissum debito ad diem præfinitum non soluto, & dicitur lex commissoria, ad similitudinem commissorum emphyteuticorum & publicanorum, quorum meminit l. 2. C. de iure emphy. l. commissa. ff. de publi. & vectig.

Hinc colligitur, aduersus communem sententiam, nullam debere, nec posse constitui differentiam in legis commissoriæ pactione inter creditorem & fideiussorem: nam sicuti pactum istud prohibetur cum creditore, eodem iure & cum fideiussore fieri nequit, atque vt permissum est fideiussori, ita & creditori licitum erit: quemadmodum ex prænotatis apparet.

Secundò infertur, licitum esse creditori pacisci cum debitore eo tempore, quo mutuum dat captis pignoribus: quòd si intra certum diem pecunia soluta non fuerit, pignora empta sint ipsi creditori iusto precio, tunc arbitrio & iudicio boni viri definiendo. l. si fundus. §. vltim. ff. de pignoribus. Quòd si priùs quàm precium istud æstimetur. resq́ue adiudicata sit emptori, debitor mutuatam pecuniam obtulerit, etiam post diem solutioni præfinitum, moram purgabit, & impediet pignorum perfectam venditionem, sicuti docent Angel. in l. cùm dominam. C. de pignoribus. Hippol. in sing. 468. Carol. Moli. dicta quæst. 52. num. 358. quod comprobari potest ex l. fundus. ff. de rescind. ven. l. si residuum. & l. si priusquam. C. de distract. pignor. Bald. in l. pactum vulgare. C. de pignor. actione. nam licet hæc venditio sit conditionalis. text. in d. l. si fundus. §. vltim. & conditio iam euenerit, tamen consummata non est, donec precium æstimetur. l. vltim. C. de contrahen. emption. l. si merces. in princ. ff. locati. quamuis quadam proposita distinctione contrarium senserit Anto. Fanens. de pignor. 4. par. nu. 1.

Tertiò, hinc etiam probatur falsam esse Barto. & aliorum opinionem, qua communiter assertum est, pactum legis commissoriæ etiam cum creditore initum, ex interuallo tamen validum esse, quod ad retinendam rem, & excipiendum: licet nullum fuerit, quò ad agendum. Hæc etenim distinctio omninò falsa est, quia ratione eadem, qua nullum censetur pactum istud ab initio factum, prohibetur & damnatur factum ex interuallo: cùm enim debitor minùs iusto precio, nempe pro ipsa pecunia credita vendit pignus, aut rem aliam creditori sub conditione dilatæ solutionis: verè causa mutui creditor consequitur vltra sortem id, quod iusto precio deficit, & ideò ab vsurarum crimine immunis esse non poterit. hoc ipsum probatur: siquidem negari non poterit, vsuram committi à creditore, qui ex interuallo receperit aliquid vltra sortem à debitore causa mutui, & iure dilatæ solutionis: in hac verò specie pactum istud, ex quo vltra sortem accipitur, fit causa & ratione mutui: igitur id illicitum est. Et prætereà nullibi hæc Doctorum distinctio probatur: cùm in l. Titius. ff. de pign. act. quæ passim à Doctorib. adducitur ad probationem communis erroris, minimè tractatur de pacto legis commissoriæ, sed de datione in solutum, quæ fit à debitore creditori, & ea certo, ac iusto precio, vt inibi expressum est: non autem pro ipsa quantitate debita. Hæc verò datio in solutum nullum habet vitium, ac iure fieri potest. l. eleganter. in fine princ. ff. de pig. actio. l. fi. prædium. & auth. hoc si debitor. C. de solutio. Ergo absque legis authoritate, hæc differentia, quæ fraudem non excludit, sed auget, fieri non debuit. Sic sanè hanc tertiam illationem pulchrè & eleganter defendit Carolus Molinæus in dicta quæstione 52. numero 363. contra Barto. in l. quamuis. ff. de solut. Abb. numer. 6. & Doctor. ibi in dicto cap. significante. Alexand. consilio 178. numero 1. & consi. sequent. libro 7. Anton. Fanensem de pignorib. 4. part. numero 6. Guido. Papæ. quæst. 6. Barto. Bald. & Salicet. & Paul. de Cast. in d. l. Titius. Ripam in l. nemo potest. nume. 14. ff. de leg. 1. & alios, quos refert Tiraquellus lib. 2. de retract. in præfatione. nume. 7. & in fine. numer. 134. quibus in locis dubitat de huius Communis sententiæ veritate, existimans ex ea fraudem fieri prohibitioni legis & pacti commissorij, authoritatem sequutus Alberi. in l. 2. C. de pact. int. emp. & vend. versi. sed quid si emptor. & Cuma. consi. 148. qui censent, pacta ab initio prohibita in aliquo contractu, etiamsi ex interuallo fiant, adhuc habere fraudis suspicionem.

Quartò & vltimò, quamuis in praxi fori exterioris, & interioris, apposito pacto legis commissoriæ pro quantitate mutuata, cogendus sit creditor soluto debito pignus debitori reddere, etiamsi omninò constet, pignus ipsum iustissimè non valere vltra quantitatem mutuatam. Fortassis verius est, quod in ea specie validum sit legis commissoriæ pactum cessante ratione prohibitionis. Et sanè procul dubiò in eo casu creditor nihil tenetur restituere debitori in foro interiori nihil petenti, cùm nihil vltra sortem ratione mutui perceperit, qua in re oportet diligenter rem istam perpendere, iustumque precium examinare, ne fraus, aut dolus sub imagine iusti precij lateat.

ARGVMENT. CAP. III.

De pœnis contra usurarios iure pontificio, Regio, & Cæsareo statutis.

SVMMARIVM.

- 1 Crimen vsurarum, an sit merè ecclesiasticum latè discutitur.
- 2 Vsurarius pœnæ infamiæ punitur iure ciuili: & qua pœna lege Regia sit puniendus.
- 3 Clericus vsurarius qualiter iure Pontificio puniatur?
- 4 Quis dicatur vsurarius manifestus ad interpretationem c. quanquam. de vsur. in 6.
- 5 Testes singulares, an probent quem vsurarium esse?
- 6 Cautio idonea quæ sit? & an bona vsurarij sint hypothecæ titulo obligata pro restitutione vsurarum?
- 7 Hæredes vsurarij coguntur vsuras restituere, & inibi, an ex delicto defuncti hæres teneatur?
- 8 Hæredes vsurarij non confecto inuentario, non tenentur ad vsuras restituendas vltra vires hæreditarias.
- 9 Testamentum vsurarij manifesti nullum est, nisi fiat seruata forma c. quanquam. & ibi traduntur hac in re aliquot interpretationes.

CAP. III.

OMNIVM consensu in eam à nostris itum est sententiam, vt existiment iuris vtriusque professores, vsurarum crimen merè ecclesiasticum esse, ita etenim opinantur gl. & omnes in cap. cùm sit generale. de foro competent. & in c. 1. de offic. ordi. & in Clemen. dispendiosam. de iudic. Alex. consil. 29. nu. 6. lib. 4. Dec. consi. 170. Ias. consi. 153. lib. 4. col. vl. quorum opinionem Communem esse testatur præter alios Alberic. in rubrica. C. de vsuris. nu. 3. Imò vsurarum causam esse quasi spiritualem asserit gloss. in c. ex literis. de iureiuran. His suffragantur text. in capitu. 1. & 2. & c. prætereà. de vsuris. vbi laici vsurarij à iudicibus ecclesiasticis puniuntur excommunicationis pœna, qua quidem & alijs pœnis etiam laici iure Pontificio ab hoc crimine coërcentur. Quò fit, vt de vsurarum scelere minimè valeat cognoscere iudex laicus, etiam inter seculares, quemadmodum nec de hæresis crimine, cùm & id absque vlla controuersia merè ecclesiasticum sit. Hanc tandem opinionem & nos in Epitome de sponsalibus. 2. part. c. 8. §. vlt. nu. 3. probauimus, quoties quæstio iuris tractanda contigerit: nam vbi tantùm facti quæstio inciderit, communiter receptum est, eius cognitionem posse iudici seculari iure competere, sicuti ex Bar. & alijs in l. Titia. ff. sol. matri. inibi explicuimus.

Rursus alijs placuit, crimen istud vsurarum esse misti fori, & ideò laicum iudicem posse inter laicos causam istam iudicare, ecclesiasticum verò inter clericos, quod tenuerunt Saly. in l. eos. §. vlt. nu. 8. C. de vsur. Archid. in c. quid dicam. 14. q. 4. Gaspar Calderi. inter consilia Ancharani, responso 236. Barb. in d. c. cùm sit generale. nu. 173. quibus minimè citatis Carol. Molin. in tract. de contract. q. 10. animo in canonistas irato existimat, huius criminis cognitionem non minus ad iudicem laicum pertinere, quàm homicidij, furti, similiumque delictorum, quæ merè ecclesiastica minimè censentur.

Ego, vt liberè quid sensero hac in controuersia pro feram, censeo vsurarum crimen non esse merè ecclesiasticum, & ideò eius cognitionem inter seculares & laicos, ad iudicem laicum posse pertinere, siue sit quæstio iuris, siue facti: eundemq́ue iudicem rectissimè hac de causa inter sibi subditos cogniturum. Quicquid Communis Doctorum traditio hactenus obseruauerit. Nam eam sententiam erroneam esse, nostramq́ue iure verissimam, manifestè probatur. Primò, quòd nullibi ius Pontificium vetuit, iudicem laicum hac de causa cognoscere, imò permisit iudicibus secularibus super vsuris iura dicere, iusque litigantibus reddere. ca. post miserabilem. de vsur. Quòd si hoc crimen merè ecclesiasticum foret, profectò ius canonicum alicubi laicos iudices id tractare prohibuisset iuxta cap. tuam. de ord. cognit. c. 1. cap. lator. c. causam quæ. in 2. qui filij sint legiti. c. inquisitionis. §. inhibemus. de hæret. in 6. Secundò, quia crimen istud nihil plus habet, quàm homicidium, quàm furtum, quàm & similia scelera: quæ in damnum, & iniuriam proximi perpetrantur, hoc etenim ita ad sensum patet, vt nulla indigeat probatione, & tamen prædicta crimina merè ecclesiastica non sunt, ergò nec istud. Tertiò, ratione vrgentissima probatur, crimen siquidem vsurarum non ex alio merè ecclesiasticum dici potest, quàm quod sit ab initio vetitum lege supernaturali, vel fuerit lege tantùm Pontificia, aut naturali simul & Pontificia duntaxat prohibitum. nulla autem harum qualitatum crimini vsurarum aptari potest, igitur merè ecclesiasticum dici non debet. Primum, sanè satis probatur, vsuras non esse lege supernaturali vetitas, cùm id crimen non sit contra ea, quæ per Deum, aut ecclesiam catholicam supernaturaliter sunt inducta, & reuelata, quale est crimen hæreseos, crimen simoniæ, quatenus committuntur contra ecclesiæ sacramenta, & articulos fidei, grauissima à perniciosis hominibus hæc ipsa delicta. Deinde vsuras sola lege Pontificia prohiberi falsum est omninò, sicuti. c. 1. huius libri ostendimus. nam & lege naturali prohibitæ verè censentur. Sic & eas improbari iure tantùm naturali, & pontificio, itidem non est admittendum, cùm iure ciuili iuxta quorundam sententiam fuerint etiam improbatæ, & absque vllo dubio certos quosdam limites excedentes vsuræ iure Cæsarum prohibentur. l. eos. C. de vsur. & penitus quacunque in quantitate iure Regio per Christiani orbis principes damnantur. ecce quo pacto dici non valeat, hoc vsurarum crimen merè ecclesiasticum esse. Deinde si dixeris satis esse, vt hoc crimen merè ecclesiasticum sit, lege naturali, & diuina prohibitum esse, eadem ratione oportet fateri, & homicidium merè ecclesiasticum crimen esse, cùm hoc sit lege naturali, diuina Euangelica, & Pontificia prohibitum: idem dicendum foret de adulterio, de furto, & pluribus alijs, quæ absque vlla controuersia merè ecclesiastica non sunt, nec talia dici debent, & prætereà quamuis gratis concedamus crimen vsurarum olim sola lege pontificia prohiberi cœptum, cùm tamen & per leges ciuiles seculares postmodum, & nunc sit vetitum, non sequitur ex hoc, merè ecclesiasticum esse, cùm & sacrilegia olim canonibus ecclesiasticis cœperint prohiberi, nec ideò sunt merè ecclesiastica, imò iudex laicus poterit de his cognoscere, quia etiam lege laica vetantur, secundum Abb. num. 31. & Communem in d. c. cùm sit generale. Ex quibus probatur, sacrilegium, & similia crimina non esse merè ecclesiastica, sed simpliciter ecclesiastica, simpliciter, inquam, ex eo, quod & ratione iniuriæ, locis, rebus, aut personis sacris illatæ eorum cognitio valeat ad iudicem ecclesiasticum deferri, qua ratione possent dici ecclesiastica secundum quid, atque ita non merè ecclesiastica.

His tandem prænotatis, quo antiquorum canonum crimen istud vsurarum, & eius cognitionem tractantium vera deducatur interpretatio, ipse opinor aliquot illationes adnotandas, & colligendas fore. Prima, olim eo tempore, quo vsuræ vltra limites quosdam, & iure seculari prohibitæ fuerunt vltra eosdem limites, inspectis rigore quodam iuris principijs, crimen mixti fori fuisse, & nunc esse, ita, vt laicus iudex inter laicos de eo cognosceret, ecclesiasticus verò inter clericos, quemadmodum de homicidio, de adulterio, de furto, & similibus: quæ vtraque lege Pontificia, & seculari prohibentur, nec pontificia tantùm ab initio prohibita fuêre. Quod constat ex Abb. in d. c. cùm sit generale. col. pen. quem sequuntur alij, asserentes, crimen vtraque lege prohibitum misti fori omninò esse. quorum sententiam ipse sequor, modò crimen prohibitum lege seculari, & pontificia simul non cœperit prohiberi lege tantùm canonica, nam hoc ecclesiasticum est, non tamen merè, nec item crimen lege laica prohibitum fuerit ab initio lege supernaturali vetitum, vt hæresis, cùm hoc sit merè ecclesiasticum. Hæc verò latiùs hîc tractare non vacat, pręsertim cùm de his criminibus, quæ mista sint, vel merè ecclesiastica, aut ecclesiastica, diligentissimè tradiderit Martinus ab Azpilcueta in relect. c. nouit. de iudic. notab. 6. corollario 7.

Secundò infertur, olim eo tempore, quo iure ciuili intra limites quosdam vsuræ permissæ fuerunt, crimen istud quatenus ad vsuras ita permissas pertinebat, merè ecclesiasticum fuisse, ita quidem, vt eius cognitio solius esset iudicis ecclesiastici, quia crimen hoc lege tantùm naturali, diuina, & pontificia prohibebatur. Quamobrem ad hoc tempus referri possunt canones hi, qui quorundam iudicio crimen istud probant esse merè ecclesiasticum: atque hinc poterit perpendi, quam occasionem habuerint veterum canonum conditores, vt huius criminis cognitionem iudicibus ecclesiasticis vendicarent.

Tertiò apparet, hisce temporibus, quibus & legibus laicis vsuræ indistinctè vetantur, crimen istud esse censendum ex rigore quodam, & iuxta veram iuris cognitionem, misti fori, vt tandem inter laicos iudex secularis tantùm de eo cognoscat, ecclesiasticus autem inter clericos, sicuti de homicidio, de adulterio, de furto, & similibus.

Quartò, non est hac in re prætermittendum, ex iuris canonici decisionibus posse optimè deduci, etiam hoc seculo iudices ecclesiasticos habere huius criminis aduersus laicos cognitionem, quemadmodum & iudices seculares eam habere diximus, quod & praxis obseruat, nec est ab vtilitate Reipublicæ Christianæ alienum, cùm totannis post religionis Christianæ institutionem leges seculares huius criminis coërctionem neglexerint, imò partim eius vsum probauerint: quò factum est, vt oportuerit, Romanos Pontifices pluribus canonibus aduersus vsurarios, & principes seculares eos aliqua ex parte defendentes statutis curam hanc puniendi hoc scelus subire, ab hocq́ue initio obtentum iamdiu est, quod criminis huius punitio ad ecclesiasticos iudices, simul & ad seculares etiam contra laicos pertineat. Quasi crimen hoc, licet merè ecclesiasticum non sit, ecclesiasticum tamen dici verè possit ex eo, quòd ab initio renascentis ecclesiæ iura Pontificia hoc prohibuerint, legibus secularibus id permittentibus, imò probantibus.

Vtcunque sit, etiamsi admittamus opinionem eorum, qui censent, vsurarum crimen merè ecclesiasticum esse, nihilominus scelus istud potest lege seculari pœnis statutis puniri, quod ipse tradidi in Epitome de sponsalib. 2. part. c. 6. nu. 19. Imò exequutio instrumenti publici apud iudicem laicum ex lege Regia petita, non erit suspendenda ob exceptionem vsurarum, nisi ea probetur intra decem dies, quamuis iudex ecclesiasticus. coram quo debitor petierit contractum vsurarium pronunciari, iudicem laicum hac exequutione inhibuerit, aut eum requisierit, quòd in ea supersedeat, sicuti & ipse adnotaui. 2. part. Epitomes, c. 8. §. 12. nu. 5.

Punitur vsurarius iure ciuili pœna infamiæ. text. singular. in l. improbum fœnus. C. ex quib. cau. infam. irroget. & in c. infames. 3. quæst. 7. §. porrò. Quæ quidem infamia ipso iure irrogatur. gloss. Cynus, Alberic. & Salycet. post Azonem in Summa in d. l. improbum fœnus. Panormit. num. 2. Anchar. & alij in c. inter dilectos. de excess. præla. quo in loco iure Pontificio ferè probatur hæc ipsa pœna. idem adnotauit Matthesi. notab. 197. quorum opinionem arbitror Communem esse. Solet tamen controuerti, an hoc sit admittendum in his, qui exercent vsuras intra modum, & limites definitos Cæsarum in l. eos. C. de vsuris. Nam text. in dicta leg. improbum. videtur eos tantùm hac nota afficere, qui vsuras vltra limites legis ciuilis, id est, vltra centesimam exercent, cùm aliæ vsuræ intra centesimas permissæ forent. & ideò verisimile non est, legem Cæsaream infamia eos affecisse, qui secundum eius permissionem, & eius authoritate fœnori darent, & ita hanc opinionem probat glo. prima in d. l. improbum. quam sequitur Domin. consil. 77. col. penul. his adstipulatur, quod pœnæ statutæ iure ciuili aduersus contrahentes incestas nuptias, referendæ sunt ad eas nuptias, quæ iure eodem ciuili ob consanguinitatem, & affinitatem erant tunc prohibitæ, non ad eas, quæ per easdem leges tunc permittebantur, tametsi iure canonico essent improbatæ, secundum Ancha. consil. 391. Domi. consil. 71. Calderi. consil. vlt. de consangui. Deci. consil. 268. nu. 5. & Andr. Alciat. in c. cùm contingat. de iureiur. num. 53. Quamobrem opinio gl. in d. l. improbum. satis probata quibusdam videtur. & Panormit. in dict. c. inter dilectos. numero 2. hac de vsuris quæstione proposita, eam indecisam dimisit, dubius valdè circa eius veram resolutionem. Sed tamen contraria sententia est admittenda ex eo, quòd cùm leges ciuiles improbum fœnus exercentes infamia affecerint, & iure naturali, ac Canonico indistinctè quacunque in quantitate vsuræ in maximam Reipublicæ vtilitatem improbæ sint, & prohibitæ, satis est consonum, legislatores non abhorrere hanc huius criminis punitionem: leges etenim hac in re subseruiunt apud Christianos prohibitioni iuris Pontificij, quod iuxta naturalem institutionem vsuras maximis execratur prohibitionibus. Et ideò hanc vltimam opinionem elegerunt Guliel. de Cuneo, Petrus, Iacob. Butri. Cynus, Salyce. & alij in d. l. improbum. Mathesi. notab. 49. quorum sententiam Communem esse testantur Saly. in d. l. improbum. colu. 1. & Domi. d. consi. 77. col. pen. eandem probat Regia l. vltim. titu. 2. libro 8. ordina. non obstat glo. in d. l. improbum. quia communi omnium consensu reprobatur. nec item oberit, quod ex Anch. adduximus, cùm id non esse verum, imò ex frequentiore Doctorum suffragio reprobatum esse, ostendimus in Epitome de spons. 2. par. c. 6. §. 8. nu. 18.

Scribit tamen Salycet. in d. l. improbum. q. 3. nu. 4. vsurarium publicum etiam ante sententiam notatum esse, & affectum infamia facti, & infamia iuris, at vsurarium occultum nec iuris infamia affici, donec eius crimen detectum fuerit per sententiam. Cui suffragatur textus in d. l. improbum. dum exercentes improbum fœnus infamia afficit, quasi exercitium eius criminis requirat, quod publicè pateat. idem probat text. in d. c. inter dilectos. qui frequentem mutui dationem exigit, non alia ex causa, quàm quod ad infamiam etiam iuris necessarium sit, delictum non esse omninò occultum. quod & ratione constat, quia infamia etiam iuris ex delicto nascitur text. in l. cognouimus. ff. de varijs, & extra. cognitio. sicut fama, & illæsæ dignitatis status ex bonis moribus. Neutrum verò sine publica rerum notitia potest contingere. Hoc ipsum generaliter de quacunque infamia iuris ipso facto à lege irrogata censet Alfonsus à Castro libr. 2. de potest. leg. pœnal. cap. vltim. in fine. iure Regio vsurarius ita punitur, vt pecuniæ ab eo, sub vsuris mutuo datæ debitori cedant, & adquirantur, & præterea totidem nummos soluere damnatur, qui certis quibusdam modis eodem iure distribuuntur. Quòd si vsurarius semel hac punitus pœna, iterum in idem crimen inciderit, amittit dimidiam bonorum partem, & demum si ita semel, ac iterum penitus in eandem tertio labem inciderit, omnibus bonis totoque patrimonio mulctabitur, & id addicendum erit Regio fisco, atque accusatori, vel denunciatori, quemadmodum cautum est. l. 1. & vlt. tit. 2. lib. 8. ordin.

Clericus vsurarius itidem infamis est ipso iure eodem pacto, quo laicus. text. secundum Abbatem inibi in dicto ca. inter dilectos. quod est intelligendum iuxta ea, quæ de laicis paulò ante diximus ad interpretationem l. improbum fœnus. C. ex quibus caus. infamia irroget. qua ratione repellitur clericus vsurarius ab obtinendo beneficio. gloss. in c. prætereà. de vsuris. quæ probatur ex reg. infamibus. de regu. iur. in 6. tametsi episcopo permissum sit, hanc infamiæ notam tollere, & abolere ab eo, qui iam pœnituerit ad effectum obtinendi beneficia ecclesiastica, quod glo. communiter recepta adnotauit in d. c. prætereà. Imò & clericus vsurarius deponendus est officio & beneficio. text. insignis, vbi hoc notant Ioan. Andr. Abb. Et Rauenna. in c. 1. de vsur. Alex. Imol. in consil. 72. lib. 1. in princ. Quibus obijcitur decisio text. in d. c. prætereà. Ex qua clericus vsurarius arbitrio iudicis ad certum vsque tempus officio, & beneficio suspendendus est, non ab officio, nec beneficio deponendus. Quod ita intelligendum est, vt clericus vsurarius primò quidem suspensione punitus, & demum in eundem lapsus errorem fœnerare perseuerans, deponendus sit ab officio, & beneficio, simpliciter verò vsurarius absque proterua contumacia suspensione tantùm sit puniendus, sicuti placet Host. in Summa tit. de vsuris. §. vlti. versi. alia à iudice. & Io. episcopo Callagurrit. in Summa & pract. crim. c. 82. quibus verba text. in d. c. 1. dum dicit, vsurarum lucris insistat, adstipulantur. Nam & sisimilibus vtatur Romanus in d. ca. prætereà. ita scribens, qui si parêre contempserit, si clerici sint, eos ab officio, beneficioque suspendas. non tamen ex eo constat, vsurarum crimen commissum aduersus interdictionem episcopi, clericum efficere in eodem delicto contumacem, & incorrigibilem. argu. eorum, quæ notantur in c. cùm non ab homine. de iudic.

Quod verò diximus, episcopum posse dispensare cum clerico vsurario post pœnitentiam, vt beneficia ecclesiastica obtineat, ne fortassis mirum cuiquam videatur, infamiam, quæ ex vsura contrahitur, ab alio quàm à principe tolli posse, vt Dominico visum est in dicto consilio 77. columna vltima. præter alia poterit adnotatione quadam intelligi, quantùm ad beneficia obtenta, nam his ob infamiam etiam iuris minimè est priuatus, non quò ad obtinenda, quæ infames adsequi non possunt absque Romani Pontificis indulgentia, hoc etenim gl. expressim obseruauit in dicto cap. inter dilectos. de excessib. prælat.

Cæterùm, circa huius criminis punitionem extat celebris constitutio, quæ secunda est sub rubri. de vsuris. libro sexto, incipiens, quanquam. Ea siquidem vsurarij manifesti, etiamsi iusserint vsuras restitui, & criminis commissi pœnituerint, non sunt tradendi ecclesiasticæ sepulturæ, imò & eorum testamenta sunt nulla ipso iure, nisi de vsuris ipsis fuerit, iuxta eorum facultates, vel post obitum plenariè satisfactum, aut illis, quibus facienda est restitutio, vel alijs eorum nomine, idoneè de restitutione facienda sit cautum. Ad cuius constitutionis interpretationem aliquot ipse explicare aggrediar, reliqua ordinarijs eiusdem loci interpretibus missa facturus.

Primum, oportet exponere, quis dicatur vsurarius manifestus, vt ei conueniat prædictæ sanctionis pœna. Et sanè dubiò procul manifestus est vsurarius, qui palàm, & publicè fœneratitiam artem ita exercet, vt ipsa operis, & patrati sceleris euidentia nullam excusationem habeat. cap. euidentia. de accusati. in quo omnes conuenire video.

Est item & is manifestus vsurarius, qui crimen ipsum confessus est in iudicio. iure etenim ea confessio manifestum facit. textus in capitul. vltim. c. vestra. de cohabi. cleri. & mulie. ca. cùm olim. de verborum significa. gloss. in hac specie in c. 1. verb. manifestos. de vsuris. in 6. quam Doctor. inibi sequuntur, & in capitu. quia in omnibus. eod. titu. Diciturque frequentissimè id esse notorium iuris, quod apparet per confessionem in iudicio em issam. Et ideò manifestus vsurarius dicetur is, qui apud iudicem confitetur, se vsurarium esse, etiamsi simplex confessio sit, nec professus fuerit, se manifestum vsurarium esse, quemadmodum & in specie explicat Francus in d. c. 1. super d. gloss. manifestos. Et est de mente Docto. ibi Abb. Ananiæ, & aliorum in d. c. quia in omnibus.

Tertiò, licet confessio extraiudicialis non efficiat quem manifestum vsurarium, cap. vltim. de cohabit. cleric. & mulier. si tamen ea facta fuerit coram sacerdote, & testibus publicè, ita quidem, vt id in plurium notitiam deuenerit, erit quis ex ea consessione vsurarius manifestus. gloss. in d. c. quanquam. verbo. manifesti. quam ita intelligunt, & sequuntur Archidi. Domini & Fran. ibi. Abb. in consi. 2. col 1. lib. 2. Abb. idem & Anan. col. 5. in d. c. quia in omnibus. Bald. in l. 1. col. 4. C. de sacrosanct. eccle. Fel. in c. auditis. col. pen. de præscrip. quorum opinio Communis est, secundum Socin. in consi. 127. col. 2. lib. 3. Et profectò si eorum rationes consideremus, non refert, an fiat ea confessio extra iudicium coram sacerdote, vel notario, modò facta fuerit coram testibus ita palàm, & publicè, quod in plurium aures, cognitionem, & scientiam peruenerit. Nam & hi Doctor. ea ratione eorum sententiam probant, quod ore confitentis, crimen istud effectum sit manifestum.

Quartò, etiam dicetur vsurarius manifestus, qui ob hoc crimen iam à iudice per sententiam damnatus fuerit, cùm iudicis pronunciatio quid notorium efficiat. dicto c. vltim. de cohab. cleri. & muli. gloss. hac in specie communiter probata in dicto capitulo 1. de vsuris. in 6. iudex verò quempiam huius criminis damnare poterit, si is testibus legitimis conuictus fuerit: nec priùs vsurarius hic manifestus dicetur, etiamsi testibus, aut alijs probationibus fuerit conuictus, quàm à iudice sit per sententiam damnatus, quemadmodum Hostie. Abb. & alij explicârunt in c. cùm in diœcesi. de vsur. Fred. consi. 64. Domin. consi. 59. Abb. consi. 2. lib. 2. & consi. 34. lib. 1. Iason consi. 78. nu. 3. lib. 3. & ideò licet glo. in d. c. 1. verb. manifestos. scripserit, posse iudicem quempiam per sententiam vsurarium declarare, & publicare, si is testibus, fama, aut alijs argumentis conuictus fuerit: Ea tamen est intelligenda in hunc sanè sensum, vt ante sententiam non dicatur is vsurarius manifestus, atque ita sunt intelligendi plures, qui illius gloss. meminêre, & præsertim Iason in leg. licet Imperator. ff. de legat. 1. colum. 2. Nam & hic sensus satis apertè ex ipsius glo. verbis, & ex his, qui eam sequuntur, deducitur, licet Abba. consil. 81. lib. 2. voluerit, per famam, & adminicula absque alia iudicis manifestatione censeri quem vsurarium manifestum. Nec id in dicto capit. cùm in diœcesi. probatur. Sed tamen ex dict. gloss. colligitur, in criminalibus ad punitionem sufficere famam cum argumentis, quod procedit, vbi argumenta probarent plus quàm semiplenè, quemadmodum dict gloss. laudans, & exponens adnotauit Felin in c. veniens. in 1. de testibus. 4. colu. cùm alioqui in his fama cum vno teste minimè probet. glo. communiter recepta in dicto c. veniens. Et fortassis tutius erit, quòd fama cum argumentis non probet, quòad pœnam grauem, etiamsi sufficiat ad aliam mediocrem, seu mitiorem pœnam infligendam, authore Domi. in d. cap. 1. quem Deci. sequitur in cap. 1. 4. colum. de appellati. In hac autem vsurarum causa non censentur legitimi testes, qui asserunt, ab accusato sub vsuris mutuatam pecuniam recepisse, cùm & hi suspecti sint, vt asserunt Frederi. consil. 61. Roman. sing. 355. Abb. & Felin. in c. personas. de testib. Nec item testes singulares sunt admittendi ad huius criminis probationem, nempe cùm vnus testis deponit, & testificatur de vno actu, alter de alio, sicuti docuerunt Abb. consi. 42. libro 1. Alex. consi. 72. lib. 1. nu. 3. licet ex hac testificatione oriatur infamia facti aduersus vsurarium, quod Bal. scribit in l. 1. C. de testam. quęst. 8. Et sanè si cum hoc singularium testium testimonio adsint, & concurrant aliquot aliæ coniecturæ, scilicet, multitudo testificantium, aliauè præsumptio, tunc erit sufficiens testimonium testium singularium secundum Caro. Molin. in d. consi. 72. num. 3. sensit Alex. consi. 100. lib. 1. nu. 5.

Imò episcopi constitutio nulla esset, & inualida, quæ statueret, crimen vsurarum probari posse per testes singulares, cùm ea sit iuri contraria, nec planè conueniens, nec equidem iusta, sicuti respondit Frederic. consilio 17. cui consensere Bald. consil. 276. lib. 4. Lanfranc. in repe. Clem. dispendiosam. de iudic. colum. vlti. Ioan. Baptista de S. Seuerino in l. omnes populi. ff. de iust. & iure. col. 46. Doctor. in dicto c. cùm in diœcesi. vbi Abb. col. vlt. fatetur, hanc opinionem Communem esse.

Verùm, quoties ageretur generaliter aliquem esse vsurarium manifestum, aut simpliciter quem huius criminis infamia publicè notatum esse, testes singulares sufficerent ad eum effectum, vt reus vsurarum manifestus censeatur, si testes testimonium perhibuerint eius qualitatis, quæ manifestum vsurarium, aut publicum efficiat: quamuis in actibus particularibus singulares sint, nec eos legitimè probauerint quantum ad sententiam, & iudicium de eodem actu singulari ferendum, ita planè Bald. censet in dicta l. 1. C. de testam. quæstio. 8. Angel. in disputatione, Astensis miles. Abb. consi. 81. lib. 2. Lanfr. in d. Clem. dispendiosam. col. antepen. versi. tertia conclusio. ex gloss. celebri in l. ob carmen. ff. de testibus. ad finem, quę probat, testes singulares sufficere ad plenam probationem alicuius rei, quæ à pluribus actibus generaliter deducitur, nempe ad probandum vsum possessionis, vsum iurisdictionis, quem infamem esse idem Alex. consi. 141. col. 2. lib. 1. & consi. 92. col. 4. lib. 5. Barto. eleganter in l. de quibus. nu. 24. ff. de legib. Cæpola consil. ciuilium. 3. ad finem. Lanfran. in c. quoniam contra. de probat. §. testium. nu. 30. Areti. consil. 60. Bald. & Paul. in l. Lucius. ff. de his, qui notant. infamia. Docto. communiter in d. l. ob carmen. §. vlt. Soci. consi. 95. lib. 3. in fine. Aymon consi. 78. nume. 6. Quin & ipse Angel. in d. disputatione: Astensis miles. existimat ad hunc finem admittendos esse in testes aduersus vsurarium etiam eos, qui ab eodem dixerint mutuum sub vsuris accepisse, quique singulares sint in hoc testimonio, modò nullam ex eo vtilitatem consequantur.

Hinc profectò colligitur, satis cautè, & prouidè lege Regia statutum esse, quod aduersus vsurarium, quoties actum fuerit de puniendo ob vsurarum crimen generaliter commissum admittentur testes singulares, quique testificentur ab eo sub vsuris mutuum accepisse, modò his testibus à iudice fides habeatur, non equidem solis, sed adiunctis alijs argumentis, & adminiculis, ex quibus simul & ex integritate morum, & vitæ ipsorum testium iudex ipse sibi persuaserit, fidem his adhibendam fore, ac tunc nulla pars pœnæ in vsurarium statutæ, & à iudice inflictę, cùm pecuniaria sit, ad ipsos testes pertinebit. Hoc etenim sancitum est. l. 1. titulo 2. libro 8. ordinatio. Nec id mirum, cùm ex opinione Angeli, tùm ex eo, quòd & testibus singularibus alioqui quacunque in re fides adhibenda est, si id iudici visum fuerit ex negocij, & personarum qualitatibus, quod explicant Paulus Castrensis in dicta l. Lucius. Cæpola in dicto consilio tertio, in fine. Socinus consil. 262. columna 5. libro 2. Curtius Iunior consilio 106. columna prima. idem Paulus de Castro in l. admonendi. ff. de iureiur. col. 7. Aymon d. consi. 78. num. 7.

Ex quibus Regij iudices admonendi sunt, vt cautè Regia constitutione vtantur in praxi, quoties de puniendis vsurarijs apud ipsos tractetur: siquidem in pœnam statutum est, quòd vsurarius tot nummis, quod mutuo dedit reddere cogatur Regio fisco, & accusatori. Nam si de pluribus mutuis per testes singulares iuxta legem Regiam probatum fuerit: non omninò est vsurarius integram legis pœnam soluere cogendus, sed mitiorem arbitrio iudicantis, nisi ipsi ex circumstantijs visum fuerit, quodlibet mutuum satis plenè probatum esse, qua in re oportet iudicem omnia diligenti, & æquo iudicio perpendere.

Tandem, quò prima hæc cap. quanquam. interpretatio ad vnguem examinetur, ego existimo, prædictis modis quempiam manifestum vsurarium dici, aut eorum altero, si tractetur de pœnis in capitul. quia in omnibus statutis, nempe vbi actum fuerit de non sepeliendis in loco sacro vsurarijs manifestis, qui in eo peccato, & crimine decesserint, & de non recipiendis eorum oblationibus, deque non admittendis vsurarijs, qui non pœnituerint eius criminis, ad communionem Eucharistiæ. in his etenim casibus sat erit, esse quem vsurarium manifestum, operis euidentia, confessione iudiciali, extraiudiciali, vel iudicis condemnatione, iuxta ea, quæ modò explicuimus. atque in hunc modum accipiendus est text. in dicto c. cùm in diœcesi. dum secundum Abb. & Communem probat, dici manifestum vsurarium eum, qui argumentis, alijsuè probationibus à iudice huius criminis reus pronunciatus fuerit. cùm ad hos effectus, ad hasque iuris pœnas manifestus vsurarius dicaturis, qui de eo crimine conuictus fuerit, aut saltem statim valeat facilimè conuinci.

At si tractetur de pœnis statutis in dict. ca. quanquam. contra vsurarios manifestos, etiamsi hi criminis, & peccati pœnituerint, ac iusserint vsuras debitoribus restitui, ego manifestum vsurarium, quò ad has pœnas eum tantùm existimo, qui ita palàm, & publicè vsuras exercuit, vt ipsa criminis euidentia vlla tergiuersatione celari non possit, quod probatur ratione: siquidem non est verisimile, Romanum Pontificem tàm graues pœnas statuisse aduersus eum, qui semel mutuum dederit sub vsuris, licet id confessus fuerit publicè in iudicio, vel extra iudicium, vel à iudice ex ea causa fuerit damnatus. Nec item in eum, qui secretim, & occultè vsurarios contractus pactus fuerit, quanuis demum eius criminis accusatus, vel confessione, vel probationibus alijs fuerit condemnatus, nam & in his casib. non posset iustè iudex hunc reum pronunciare esse manifestum vsurarium. Et licet sententia, aut confessio eum efficiat manifestum, non sufficit ea iudicis manifestatio ad pœnas capi: quamquam cùm inibi, vt par est, manifestatio facti, non iuris exigatur. idem probatur ex eo, quod in capit. 1. eiusdem tituli exercitium vsurarum manifestum requiratur, quò quidem deficiente legis pœna deficere debet. Et præter hęc eadem sententia probatur authoritate Bartol. qui in l. 2. nu. 3. ff. de furtis. scribit, ad hoc, vt quis dicatur manifestus vsurarius, oportere quod is publicè tabulam, & mensam paratam habeat ad mutuandum sub vsuris. l. palàm. ff. de ritu nup. idem Bald. voluit in l. 1. C. de sacrosanct. eccle. col. 4. dum asseuerat, non sufficere ad hoc, vt quis sit vsurarius manifestus, quod probetur eum vsurarium esse, sed requiri probationem actuum publicè, & palàm gestorum super eiusdem criminis exercitio. idem Bald. in l. vnic. §. similique modo. in 2. numero quarto, dicens, vsurarium manifestum eum esse, qui palàm, & in omnium conspectu, vel maioris partis vsuras exercet. Et quamuis idem Bal. inibi addiderit, etiam dici manifestum vsurarium, eum, qui confessus fuerit in iudicio, se vsurarium fuisse simpliciter, licet non manifestum, sunt ea verba sanè intelligenda, vt idem Bal. docet ad effectum, vt deinceps post confessionem censeatur vsurarius manifestus, id est, manifestatus, & publicatus, non autem manifestus ratione manifesti exercitij, & negocij, quod vltimum requiritur ad pœnas c. quanquam. Alioqui sequeretur eiusdem constitutionis pœnis affici eum, qui semel, & occultè mutuum dederit sub vsuris, & tamen vocatus ad iudicium id confessus fuerit, quod ego prorsus alienum esse existimo à mente & intentione Romani Pontificis. Imò etiam si tractetur in dicto capitulo cùm in diœcesi. de pœnis statutis in capitul. quia in omnibus. requirit textus ille, quod probetur, accusatos seu delatos vsurarios esse manifestos. Ecce igitur quod non est satis, constare, eos non esse vsurarios, nisi etiam constiterit, esse vsurarios manifestos, & sic exigitur huius qualitatis probatio. Nec mihi placet, quod hac in re tradit Anto. Burgen. in c. ad nostram. de emptio. num. 28. scribens vsurarium manifestum eum esse, qui coram septem testibus dederit mutuum sub vsuris. Id enim non probatur iure, quo ad tractatum istum, quem explicare in cepimus: liceat tex. in l. hæredes palàm, quantùm ad alia id probet. Ex quib. communes hac in materia de vsurario manifesto traditiones, quò ad pœnas cap. quanquam. non omninò procedunt, quarum secundam & quartam meritò reprobauit Anton. Burgen in d. nu. 28. Quòd si dixeris, non posse contingere, hanc qualitatem manifesti vsurarij probari per argumenta, sicuti permittit tex. in d. c. cùm in diœcesi. respondebo libenter ad huius interpretationis defensionem, argumenta inibi appellari indubitata indicia, aliasq́ue apertissimas & vrgentissimas probationes, quarum meminit l. vl. C. de probationi.

Secundò, principaliter est adnotandum, ad effugiendas pœnas capit. quanquam. cautionem idoneam fore necessariam, vt inibi decisum est, & ideò non sufficere simplicem cautionem, sed requiri pignoratitiam, vel fideiussoriam. gloss. communiter recepta in dicto capitulo quanquam. verb. idoneè. & in capitul. ad nostram. de iureiur. vbi post alios Felin. gloss. & ibi latè Iason in l. sancimus. C. de verb. signific. nec satis erit, hypothecam bonorum generalem, aut specialem ab vsurario constitui, quemadmodum adnotârunt in dicto capitul. quanquam. Ioan. Andr. Domin. Franc. & Doctor. quos sequitur Soci. consi. 127. colum. 4. libro 3. & Ananias in dicto c. cùm tu. nume. 6. qua ratione oportunè quæritur, an bona vsurarij sint à iure tacitè hypothecata pro vsurarum restitutione? Nam gl. in d. c. quanquam. verb. facultates. asserit, bona vsurarij esse tacitè hypothecata pro restituendis vsuris. idem gloss. in c. tua nos. de vsuris. per tex. in c. cum tu. eo. ti. Qui tamen hanc conclusionem non probat, cùm inibi statutum sit, quòd bona empta ex pecunia vsuraria, si sint penes tertium lucratiuo & gratuito titulo, deficientibus alijs vsurarijs bonis, vendantur pro restituendis vsuris. Hoc tamen non ideò fit, quia illa bona sint hypothecæ titulo subiecta: nam si ita esset, vendenda forent, etiam quando tertius ea possideet oneroso titulo, quod satis euidenter constat, sed venduntur ex quadam æquitate, deducta à iurisconsulto in l. si me & Titium. ff si cer. peta. & profectò benigna quadam interpretatione. Nihilominus gloss. sequuntur Lapus alleg. 74. & simpliciter quò ad omnia bona Bal. in l. exequutorem. colum. 1. C. de exequ. rei iud. & in l. vlti. C. de seruo pign. dat. manu. Alberi. in l. pro offic. C. de administ. tut. Ripa in l. Senatusconsulto. nume. 9. ff. qui caus. pig. tacitè contra. Nam Lapus eam opinionem admittit, quò ad bona empta ex pecunia vsuraria, ea etenim esse hypothecæ submissa à iure censet pro restituendis vsuris, quas creditor iniquè extorserat. tradit hac de re plura Ioan. Lupi. in rubr. de donatio. §. 65. nume. 23.

Sed ad huius quæstionis certam resolutionem oportet præmittere, res adquisitas, & emptas ex pecunia vsuraria, ipsius ementis effici, & eidem adquiri argumento vrgentissimo text. in l. si ex ea. C. de rei vendicat. quo probatur, rem emptam etiam mala fide emptoris ex pecunia mea non esse meam, nec mihi debitam, sed ementis. idem tex. in l. qui aliena. C. si quis alter, vel sibi. l. quamuis ex ea. C. de pign. notat in specie Carol. Molinæ. de contract quæstio. 83. numero 628. Imò vsurarius non tenetur debitori restituere rem, seu lucrum ex pecunia vsuraria adquisitum: tametsi pecuniam ipsam reddere teneatur, ita visum est Tho. 2. 2. q. 78. ar. 3. Gabrieli & alijs in 4. sent. distinct. 15. quæstio. 2. ibidem Maiori q. 38. Anchar. in reg. peccatum. col. 2. de reg. iur. in 6. Ioan. And. Domi. & Franc. in c. quanquam. col. 2. de vsur. in 6. Laurentio à Rodulphis in c. consuluit. quæstion 44. Abb. in capitu. vltim. ad finem. eo. tit. & Carol. d. q. 83. sat enim est, quòd restituat id, in quo debitorem læsit, id est, vsuras. idem Syluest. verb. vsuras. 6. qu. 2. licet Bal. in l. 1. C. pro socio. quæst. 10. & Decius in l. certi condicti. §. vl. nu. 3. ff. si cer. pet. teneant, vsusurarium non tantum teneri ad restitutionem eius, quod vltra sortem à debitore acceperit, sed & cuius libet alterius rei, vel lucri, quod ex vsuraria pecunia adquisierit, quod minimè verum est, nec iure probatur, atque ita Angel. in verb. vsura. 1. §. 55. expressim Bald. reprobat. Item, & illud est adnotandum, dominium rei adquisiræ per vsuram non transferri in creditorem: vnde si is ex causa vsurarum extorserit à debitore equum, agrum, aliámue rem, non efficitur ex traditione illius dominus, quod in hac specie verum esse, censent diuus Tho 2. 2. q. 78. arti. 3. Alexand. de Hales. 3. parte. quæsti. 16. membro 4. & Altissiodorensis 3. par. q. de vsura. quos Ioan. Maior refert & sequitur in 4. distinct. 15. quæstio. 38. Bonauentura in 4. dist. 15. & ibi Ricard. q. 4. arti. 5. Caieta. in opusculo quæstionum sex. de vsura. c. 1. Sylu. verb. vsura 6. q. 1. dicens hanc opinionem esse apud Theologos & Canonistas communi omnium consensu receptam: eandem probat Ioan. à Medina in lib. de contractib. c. de vsura. §. in tertio argumento principali. quorum opinio efficaci ratione probatur: siquidem contractus vsurarius omninò nullus est iure naturali, Pontificio, diuino & ciuili saltem Regio: igitur ex eo dominium minimè transit, etiam spontanea domini traditione, præsertim quod & in vsura ea traditio inuoluntaria est. hoc probatur in l. non dubium. C. de legib. Bar. in l. 1. §. si vir vxori. ff. de acquir. poss. cuius sententia à Doctorib. inibi recepta videtur. atque ita hæc sola ratio sufficiens est ad huius Tho. & aliorum Theologorum opinionis probationem. Eandem sententiam admittunt Ioan. Andr. Lapus, Domi. Franc. & alij communiter in d. ca. quanquam. dum post Tho. asseuerant, vsurarium teneri ad restitutionem fructuum, quos percepit ex domo, vel vinea per vsuram adquisita, quia cos percepit ex re, quæ aliena est, cuiusque alter est dominus. Et licet glos. in c. si quis vsuram. 14 q. 4. Henri. Gandauensis quod libet. 4 q. 27. Palud. in 4. dist. 15. q. 2. arti. 5. & Hadria. in tracta. de restit. §. ex his alia oritur quæstio. tenuerint, in vsurarium transire dominium rei vsuræ causa adquisitæ: prior tamen sententia verior est. Nec ei aduersatur authoritas diui Tho. in d. dist. 15. q. 2. art. 4. q. 2. quia inibi aliorum opinionem potiùs refert, quàm probet, dum scribit: sicut in vsura accidit, in qua, vt quidam dicunt, dominium transfertur. His etenim verbis omninò non admittit, nec concedit, veram esse illorum, quos citat opinionem, quam & ex nostris sequitur Bald. in l. 1. C. de pignor. actio. num. 3.

His equidem prænotatis, potiùs placet, bona ipsius vsurarij minimè esse hypothecæ titulo tacitè à iure obligata pro vsurarum restitutione, cùm nullibi hæc hypotheca à iure inducta sit, nec alicubi appareat, eam statutam esse. & ideò Doct. communiter hanc sententiam probant in dict. c. quanquam. & in di. c. cùm tu. & in c. tua nos. de vsur. idem asserit Caiet. in dicto c. 1. qui censet, priorem opinionem procedere, vbi eo tempore, quo bona vsurarij ad tertium deuenerunt, vsurarius ipse non habebat alias res, vnde posset debitoribus vsuras restituere, quod iure verum non est, cùm vt diximus, nulla sit à iure in hoc casu hypotheca constituta. quam ob rem is qui oneroso titulo bona vsurarij habuit, non poterit conueniri, nec actione reali, nec personali ad vsurarum solutionem & restitutionem, etiam si eo tempore, quo illa bona adquisiuit, vsurarius alia non haberet, ex quibus posset vsuras reddere. Posset forsan Caieta. sententia obtinere, vt qui rem habuit ab vsurario etiam oneroso titulo, sciebat eo tempore, vsurarium esse obnoxium vsurarum restitutioni, nec aliunde posse eas reddere, quam ex illa re. In hac etenim specie satis admitti poterit, hunc tertium bonorum vsurarij possessorem cogendum fore, vel vsuras restituere, vel bona vsurarij debitoribus, à quibus vsuræ extortæ fuêre, pro earum satisfactione tradere.

Tertiò inquirendum est, num hæredes vsurarij cogantur vsuras reddere? Et constat eos teneri ad vsurarum restitutionem. text. in capi. tua nos. de vsur. cap. in literis, de raptorib. capit. vltim. de sepultu. gloss. in dicto cap. quanquam. verb. facultates. idq́ue communi omnium consensu receptum est. Et probatur in ea ratione, quòd iure saltem canonico hæres teneatur ex delicto defuncti: etiam si ex eo crimine nihil ad eum peruenerit, sicuti Romanus Pontifex in dicto cap. vlt. ex pressim statuit: licet iure ciuili ex delicto defuncti hæres non teneatur, nisi ea ex parte, quę ad eum peruenerit, vel in solidum, quoties lite contestata defunctus decesserit. l. 1. C. ex delict. defunct. Et ideò hoc discrimen inter ius canonicum & ciuile constituitur, vt iure Pontificio hæres teneatur ex delicto defuncti, non sic iure ciuili. gloss. in dicto cap. vltim. cuius opinio Communis est, quemad modum constat ex Henric. inibi, & testantur Anto. Burgens. in capitu. 1. de empt. colum. 4. Carol. Ruinus. consi. 20. lib. 4. & Roderi. Xuares allegat. 26. quam sequitur Ioan. Faber in §. pœnales. Instit. de perpet. & tempor. actio. Hæc verò differentia displicuit Panorm. in dicto capitu. vltim. qui existimat, ius Pontificium à ciuili minimè dissentire, sed ideò iure canonico teneri hæredem ad satisfactionem damni & læsionis illatæ per defunctum, quia tacitè saltem ipse defunctus decedens cum signis contritionis promittit, & iniungit illius damni compensationem, ita quidem, quòd hæres ratione huius tacitæ promissionis, vel præcepti potiùs, quàm ex delicto tenetur. idem repetit Abb. in d. c. in literis. facit glo. insignis in ca. à nobis. in magno. de senten. excom. in gloss. vltim. quæ recepta ibidem ab Abb. & Fel. opinionem Panor. probat. dixit eandem glo. sing. Angel. verb. hæres. §. 4. mihi profectò non placet hæc Panorm. sententia. cùm ex dict. ca. tua nos. de vsuris. deduci possit, hæredes vsurarij teneri ad restitutionem vsurarum, etiam si is impœnitens decesserit, quod præter alios deducit Bald. in l. 1. C. si ex delict. defunct. numer. 13. Nec oberit, si quis cum Panormitan. responderit, eam decisionem, in vsurarijs specialem esse, ideò quia vsurarius non tenetur ex delicto, sed ex quasi contractu, nempe condictione in debiti gloss. communiter approbata in capitul. Michael. de vsur. glo. in cap. episcopum. 16. q. 6. qua ratione Abb. & Anani. in d. c. tua nos. Bar. in l. 1. nume. 8. ff. de priuat. delict. Aretin. in rub. ff. de adqui rend. hæredit. colum. 3. censent, hæredes vsurarij teneri omninò ad vsurarum restitutionem, non ex delicto defuncti, sed ex contractu. Nam, vt ipse opinor, idem erit in hærede furis, in hærede incendiarij, in hærede raptoris. Hi siquidem tenebuntur ad damni illati satisfactionem, etiam si defunctus impœnitens decesserit, saltem in foro conscientiæ & exteriori ecclesiastico, quod placuit Ioanni Fabro in dicto §. pœnales. Aret. indicta rubric. de acquirend. hæredit. colum. 3. Hadria. quodlibet 12. articu. 1. nulla etenim ratio congrua differentię dari potest, inter vsurarium, furem & raptorem, quò ad illati damni emendationem, ad quam naturali iure omnes hi tenentur, non ex contractu, nec quasi contractu, sed ex causa illatæ læsionis proximo. quod ita manifestum est, vt nulla indigeat probatione: præsertim id proclamante regul. peccatum. de regulis iuris in 6. Nec vllus erit mediocri eruditione præditus, qui audeat hæredem furis iure Pontificio, aut in interiori foro defendere à reparatione damni illati proximo per furtum commissum ab eo, cuius hæres extitit, quam ob rem non est omninò recipienda Panormit. sententia. Quò fit, vt vel communis differentia inter ius Pontificium & ciuile obseruanda sit, vel quod forsan verius est, asseuerari poterit, etiam iure ciuili hæredem teneri ad satisfactionem damni illati ex delicto defuncti, actione rei persequutoria, quamuis nihil ex eo crimine ad hæredem peruenerit, nec lis fuerit à defuncto contestata, quemadmodum & in interiori iudicio ad id hæres tenetur. Nam & iura Cæsarum, quibus statutum est, hæredem non posse ex delicto defuncti conueniri, intelligenda sunt, quò ad actionem pœnalem, vt pœnam criminis soluat, non autem quò ad damni illati persequutionem: actione etenim persequutoria rei & damni illati conueniri hæres propter crimen defuncti poterit adhuc in foro ciuili & seculari: sicuti nouè & aduersus communem visum est Carol. Molinæ. in ad ditionibus ad Decium in l. pupillum. §. in hæredes. ff. de regul. iuris. cui suffragatur text. singul. quem is non adducit in §. his autem verbis. Instit. de lege Aquil. quo in loco præmittit Iustinianus, actionem legis Aquilię pœnalem esse, quia non solùm tanti quisque damnatur, quantum damni dederit, sed aliquando longè pluris. Subdit deinde text. ideoque constat in hæredem eam actionem non transire, quæ transi tura fuisset, si vltra damnum nunquam lis æstimaretur. Sic sanè probatur, actionem ex delicto rei persequutoriam omninò in hæredem competere. idem probatur in l. si pro fure. ff. de condict. furti. & in §. vltimo. Instit. de obliga. quæ ex quasi delict. nas. quibus apparet, aduersus furis hæredem dari condictionem furtiuam, etiam si res furto ablata perierit viuente fure, nec ad hæredem peruenerit. Et licet omnium consensu asseueretur, esse speciale quid in condictione furtiua, vt contra furis hæredem detur: ego non video congruam rationem differentiæ inter damnum illatum furti crimine, & illatum incendio, rapina, similiue scelere, quantum ad ipsius damni reparationem. idem igitur erit in hærede vsurarij, in hærede furis, raptoris, incendiarij, depopulatoris agrorum, & similium.

Illud verò obseruatione dignum censeo, an hæredes, qui ex delicto defuncti tenentur iuxta ea, quæ modò diximus, teneantur etiam vltra vires hæreditarias, si inuentarium non confecerint? & quibusdam placet, sat esse, hæredes etiam non confecto inuentario, conueniri posse iuxta vires hæreditarias, ita quidem, vt vltra patrimonium defuncti in hac specie minimè teneantur, cum præter, ne dicam contra regulas iuris ex delicto defuncti conueniantur. Sic ad notarunt. Fre. consi. 21. Ioan. Andr. Domini. & Franc. in dicto ca. quanquam. super gloss. mandauerint. Henri. in capit. vltim. de sepult. Aretin. consil. 148. colum. vlt. Ananias in dicto c. tua nos. idem latiùs in capitul. in literis. de rapto. vbi nume. 7. hanc opinionem scribit Communem esse: idem testatur Caro. Ruynus consi. 20. libro 4. eandem veram esse censet in omnibus criminibus præter vsuram Areti. in rubr. ff. de adquir. hæredit. colum. 3. at in vsura opinatur, hæredem, qui inuentarium non confecerit, in solidum vltra vires hæreditarias omninò teneri. Quin & Panormit. aduersus vulgò receptam sententiam in d. capitulo in literis. in omnibus criminibus opinatur, hæredem non confecto inuentario vltia vires hæreditarias teneri ad criminis & damni emendationem, ea ratione, quòd hæres non teneatur ex delicto defuncti aliqua dispositione iuris specialis, sed ex tacito pręcepto testantis, qui pœnitens decesserit. Quam rationem falsam esse paulò antè ostendimus, & ideò Panormit. opinio nequaquam poterit ea comprobari: fortiùs profectò persuaderi posset ex eo, quòd hæredes teneantur non confecto inuentario in solidum ad soluenda debita defuncti: sicuti iure manifestum est, & damni illati proximo à defuncto restitutio inter verè debita computanda sit. Sed nihilominus communem sententiam ipse sequor, cùm propter text. in dicto capitul. quanquam. & in dicto c. tua nos & in dicto capit. in literis. quibus hæc satisfactio iniungitur hæredibus iuxta facultates defunctorum: tum proptereà, quòd in hisce casibus hæredes ex delicto defuncti potiùs, quàm ex contractu conueniuntur, vnde oportet rigorem hunc aliqua æquitate temperari. Tametsi iuxta diligentem & exactam disputationem iustiùs defenderetur Abb. opinio, quam tenet Paul. Cast. in rub. ff. de adqu. hæred. & ante omnes eam probauit gloss. in dicto cap. in literis. Quod verò Aret. in dicta rubri. adnotauit in vsuris opinionem Abb. defendens ob id, quod vsurarum restitutio descendat ex contractu, & peti possit condictione indebiti, refelli poterit, quia debitor scienter vsuras indebitas soluit, & ideò condictio indebiti quidquid alij dixerint, minimè congruit secundum notata, in l. 1. ff. de condict. indeb. Et si dixeris, debitorem coactum iuramento, quandoq́ue vsuras indebitas soluisse. c. debitores. de iureiur. tunc non magis competit ei condictio indebiti, quàm soluenti in debitum per metum. Et deinde etiam si condictio indebiti hac in specie detur, ea est irregularis ac extraordinaria, potiùs ex delicto descendens, quàm ex contractu, quemadmodum & sæpissimè contingit aliquid recipi indebitum quidem ob iuris diuini, vel humani prohibitionem ab eo, qui scienter soluit.

Quartò, licet alioqui infames testari iure valeant, & eorum testamenta minimè irrita sint propter infamiam iuris. l. eius qui. in fine ff. de test. l. 1. C. de secundis nupt. Bar. & Doct. communiter in l. is cui. §. si quis ob carmen. ff. de testam. Bald. in l. vlt. in fin. C. si à non comp. iudice. Et item quamuis iure veteri Pandectarum vsurarius manifestus posset condere testamentum. l. eius qui. in princ. ff. si cer. peta. vbi hoc in specie adnotârunt Alberi. Roma. & Ias. iure tamen Pontificio vsurarij manifesti testamentum ipso iure nullum est. text. in dicto capitulo quanquam. ad finem. Imò non posset lex principis secularis statuere, quòd vsurarij manifesti testamentum valeat, secundum Baldum in consilio 334. li. 2. nisi præmissa cautione, cuius mentio fit in dicto ca. quanquam.

Quintò, idem erit in Codicillis: nam & hi facti ab ab vsurario manifesto nulli sunt, sicut & testamentum. glo. Ioan. And. Domin. & Franc. in d. capitul. quanquam. Franc. in rubr. de testam. in 6. num. 34. Ananias in capitu. quia in omnibus. de vsur. numer. 13. addit gloss. rationem, quia alioqui ea constitutio contra vsurarios manifestos condita, redderetur elusoria, si Codicilli ab eis facti valerent. Vnde eam gloss. commendant & laudant Fel. in c. translato. de constit. colum. vlt. Burgensis in c. ad nostram. colum. 3. de emptio. Barb. consilio 330. lib. 2. colum. 6. ex ea deducentes, constitutionem pœnalem extendendam fore, ne reddatur inutilis, & frustretur passim excogitatis cautelis.

Sextò, eadem prohibitio, & in donatione causa mortis obtinebit, iuxta resolutionem à nobis traditam in rubric. de testamen. tertia parte. numero 11.

Septimò, circa eandem constitutionem controuertitur, quid dicendum sit in Iudæo manifesto vsurario, an & eius testamentum irritum sit, non præstita cautione idonea de vsuris restituendis? Et Alexand. Imol. consi. 6. lib. 6. Aret. consilio 158. Socin. consi. 119. lib. 4. & consi. 70. lib. 1. Alciat. lib. 1. de verb. signific. colum. 21. existimant, pœnas statutas in dicto ca. quanquam. nulla in parte Iudæos afficere, duplici quidem ratione: primum quod Iudæis non conueniant illius constitutionis verba, quibus de ecclesiastica sepultura, quæ ad eos nihil attinet, tractatur, & ob id nec ipsa constitutio Iudæos afficiat. ex gloss. in l. mancipia. C. de ser. fug. deinde quia Iudæi exempti videntur à legibus ecclesiasticis, cùm hi extra ecclesiam sint. capi. gaudemus. de diuort. cap. omnis Christianus. 11. quæstio. 3. cap. multi. 2. quæst. 1. notatur in cap. 1. de constit. verum hac in controuersia ego verum esse censeo, quò ad prohibitionem testandi, & testamenti reprobationem Iudæos dicta constitutione omninò ligari, sequutus Carol. Molin. in dicto Alex. consilio 6. & Deci. quamuis dubitantem. in d. ca. 1. de constit. in 2. lectu. num. 8. Nam quò ad testamentum, optimè congruit etiam Iudæis prohibitio à Romano Pontifice facta, ad coërcendum vsurarum exercitium, & ideò licet quò ad alias pœnas verba eis non conueniant, eadem lex non minus obtinebit, nisi cautio meliori modo & forma, qua possit, à Iudæo præstita sit. Iudæi verò in prouincijs Christianorum habitantes, procul dubiò principibus secularibus & ecclesiasticis subijciuntur, non quidem quò ad spirituales pœnas, & ea, quæ ad spiritualia pertineant, sed in his, quæ ratione politica ad legis naturalis obseruationem & tutelam constituuntur, quod deducitur ex traditis in capitulo 1. de constit. glo. in c. sæpè. 28. quæst. 1. Oldra. consil. 333. Deci. in dicto capitu. 1. numero 17. post Abbat. Card. & Felin. ibi eodem Decio in c. consuluit. in 3. de appellat. Corneo consilio 114. libro primo. Socin. consilio 119. lib. 4. quod alibi oportuniùs tractabitur.

Octauò, non tantùm obtinet capitul. quanquam. constitutio, aduersus manifestos vsurarios ex causa mutui, sed & contra eos, qui manifestè venditionis & emptionis titulo vsuras exercent. capitul. ad nostram. de emptio. capitul. in ciuitate. capitu. nauiganti. de vsur. notant in hac specie Abb. in dicto capitulo ad nostram. & ibi Antoni. Burgens. numero 7. idem Abb. consil. 22. lib. 1. Ias. in l. eius. qui in prouincia. 2. col. ff. si cert. pet.

Nonò, prætermittendum non est, testamentum factum non præstita canonica & solenni cautione nullum esse, non solùm si fiat ab eo, qui eo tempore manifestus est vsurarius, sed & ab eo, qui manifestè fœneratitiam artem exercuerat, licet tempore testamenti improbam negociationem dimiserat: secundum Ang. in disputatione incipienti. Astensis miles, quæstio. 12. Anani. in d. c. quia in omnibus. numero 15. Feli. in ca. 1. de probatio. num. 19. & Socin. consi. 127. lib. 3. vbi scribit, hanc opinionem Communem esse.

Decimò, quamuis manifestus vsurarius testamentum fecerit præstita canonis cautione, si tamen post testamentum etiam secretè vsurarum crimen commiserit, nullum erit testamentum, cum constet fictam fuisse pœnitentiam, quod notant Angel. in dicta disputa. quæst. 13. Anani. in dict. cap. quia in omnibus. numero 15. Abb. consilio 1. lib. 2. Franc. in rub. de testam. numero 38. Frederi. consi. 7. Domini. post alios in dicto capit. quanquam. Bald. in l. exequutorem. C. de exeq. rei iud. num. 21.

Vndecimò, si quis cùm vsurarius non esset testamentum fecerit, ac demum post testamentum manifestus efficiatur vsurarius, irritum erit testamentum, cùm eadem sit ratio in hac specie, quæ in eo casu, quo tempore testamenti vsurarius manifestus erat: siquidem canon solennem cautionem indixit manifestis vsurarijs, vt vsuræ palàm extortæ omninò restituerentur. atque ita hanc interpretationem adnotârunt Franc. in dicta rub. de testam. num. 37. Domini. in dict. c. quanquam. in fine. Cardi. & Imol. in Clem. 1. de sepulturis. Frederi. dicto consil. 7. Imol. in c. 2. de testam. num. 25. & probatur, quia ad vim testamenti oportet, testatorem posse testari tempore, quo testamentum condidit, & deinde mortis tempore. l. 1. §. si filius. ff. de legat. 3. atque ideò testamentum in proposita quæstione minimè valebit, quidquid dixerint Ang. in dicta disputatione. q. 12. & Ananias in dict. c. quia in omnibus. nu. 14. versi. duodecimo.

Duodecimò, hoc in tractatu ambigitur, quid dicendum sit, vbi vsurarius manifestus testamentum fecerit non præstita canonis cautione, an id testamentum vires assumat & confirmetur, si testator cautionem posteà præstiterit? Et seclusa huiusce articuli disputatione, ego opinor, testamentum hoc validum effici, quia satis fit canonis constitutioni & eius prohibitioni, quod expressim tenuerunt glo. Ioan. And. Domini. & Franc. in dicto capitu. quanquam. post Anch. ibi. Franc. in dicta rub. de testam. nume. 38. Ana. in dicto c. quia in omnibus. numer. 12. Bartol. & Imol. in l. filio præterito. colum. vl. ff. de iniust. rupt. Paul. Cast. consi. 292. lib. 2. & Imol. in cap. 2. num. 26. de testam. quorum opinio Communis est secundum Alexand. in l. Gallus. §. vlti. col. 2. ff. de libe. & posthum. quamuis contraria iure verior sit, vt testatur idem Alexand. dict. colum. 2. Bald. in l. exequutorem. num. 22. de exeq. rei iudic. & in l. posthumo. col. vlt. C. de bonor. poss. contra tabul. quò ad ecclesiasticam tamen sepulturam satis erit, cautionem post mortem vsurarij manifesti præstari ab eius hæredibus. gloss. inibi recepta in Clemen. 1. verb. vsurarios manifestos. de sepult.

Decimotertiò ad notandum est, testamenta manifestorum vsurariorum, ita nulla & irrita esse non præstita canonica cautione, vt nec legata ad pias causas in eis relicta debeantur. Bar. numero. 30. Bald. numero 6. in l. prima. C. de sacrosanct. ecclesi. Abb. in rubric. de testament. columna vltima. & Franc. in eadem rubr. libro 6. numero 35. ex eo, quòd nulla sint hæc testamenta ipso iure, nec quidquam in eis relictum peti iure valeat. Aequius tamen est, quò ad pia legata hæc testamenta fauore pietatis valida censeri: modò testator pœnitens scelerum, & cum contritionis signis decesserit, quod Dominico placet in dicto capitulo. quanquam.

ARGVMENT. CAP. IIII.

Traditur uera ratio decidendi ad l. curabit. C. de act. empt

SVMMARIVM.

- 1 Id, quod creditoris verè intersit, tàm ratione lucri cessantis, quàm damni emergentis licitè ab eo exigitur absque vsurarum labe. & nu. 2.
- 2 Altera ratio decidendi adducitur ad l. curabit. C. de actio. emptio.
- 3 Examinatur Baldi opinio in l. 2. C. de vsur. an l. curabit. obtineat, vbi ab emptore nulli potuerunt fructus è re empta percipi?
- 4 An dominij translatio impediat vsuras precij non soluti?
- 5 Quid vbi traditio facta fuerit data dilatione ad precium soluendum?
- 6 Etiam ab initio potest quantitas eius quod intererit, vel vsurarum, in pacto definiri.
- 7 Fructus post venditionem percepti, an ad emptorem, an ad venditorem pertineant?
- 8 Discut itur, an constitutio l. curabit. sit admittenda in pacto & promißione vendendi, tradunturque in hoc capite viginti intellectus ad eandem constitutionem.

CAPVT IIII.

CVRABIT, inquiunt Cæsares, Præses prouinciæ compellere emptorem, qui nactus possessionem fructus percepit partem precij, quam penes se habet, cum vsuris restituere, quas & perceptorum fructuum ratio, & minoris ætatis fauor, licet nulla mora intercesserit, generauit. Hactenus constitutio, quæ ex eo dubia censetur, quòd contra iuris naturalis, diuini & humani rationem vsuras licitas esse statuerit. hoc autem cur ita obtinuerit explicandum est. Nam aliquid vltra ipsam sortem plerunque iure, iusteq́ue recipitur, vbi id redditur ex causa interesse, damni emergentis, aut lucri cessantis. tex. in l. 3. §. vltim. ff. de eo quod cert. loco. l. at qui natura. §. non tantùm. ff. de negot. gest. & l. socium. ff. pro socio. l. & in contraria. ff. de vsur. cap. peruenit. de fideiuss. cap. dilecti. de foro compet. notant Innoc. in ca. sacro. de senten. excom. gloss. in capit. conquestus. de vsur. vbi Panor. & Doct. glo. in dicta l. curabit. & in l. 1. C. de summa Trinita. & in l. 2. C. de vsur. & inibi Bart. & alij. Bald. Abb. Feli. post alios in capi. P. & G. de offic. deleg. idem Panorm. Feli. & Deci. in capi. cùm venerabilis. de exceptio. Ioan. Lupi. in cap. per vestras. de donatio. 6. notab. Deci. consi. 116. & consil. 119. Aymon consi. 189. colum. vltima. ex Theologis diuus Thom. 2. 2. quæst. 62. artic. 4. & quæst. 78. artic. 2. vbi Caiet. Conrad. de contract. quæstione 30. Cardin. à Turre Cremat. in capitul. si res. 14. quæstione 6. versic. ad tertium. Syluest. verb. vsura. 1. quæstio. 19. Gabriel. in 4. senten. distinct. 15. quæstio. 11. articul. 1. notab. 2. & Ioan. Maior quæstion. 30. Angel. in Summa verb. vsura. 1. quæstio. 16. Florent. 2. parte. titul. 1. cap. 7. §. 19. tradit latè Rebuffus in l. vnica. in princip. C. de sentent. quæ pro eo, quod inter. optimus tex. in l. si commissa. ff. rem ratam haber. Sic tandem fit, vt in specie dicta l. curabit. venditor iustè recipiat vsuras precij non soluti, iuxta eam quantitatem, quam ex ipso precio statim præstito lucrari posset, vel secundum compensationem damni, quod habuit ob dilatam precij conuenti solutionem. Hęc tamen ratio plerisque non placebit, consideratis conditionibus eius, quod verè interest, & verbis prædictæ constitutionis, quemadmodum paulò post tractabitur. Et ideò alia ex causa Cæsarum responsio poterit defendi, si rem istam diligentiùs examinantes obseruemus vsuras, quas venditor hoc casu percipit, non esse verè vsuras, sed rei propriæ persequutionem, quæ deducitur ab æquitate iusticię commutatiuæ, quæ in æqualitate consistit, vt scribit. Arist. lib. 5. Ethi. c. 5. & ea versatur, quod quatenus vnus contrahentium implet, debet alter vicissim implere, aut implenti soluere lucrum implementi recepti, ne sequatur inæqualitas inter commutantes proprias res. Nam si emptor fructus percipit rei emptæ nondum soluto precio, iustum est, vt precij vsuras vsque ad fructuum quantitatem soluat venditori, qui ei rem tradidit liberè, cùm eam tradere precio non soluto minimè teneretur l. ex empto. in prin. ff. de act. emp. atque hæc est ipsamet ratio, qua iustissimè à Cæsaribus statutum est id, quod in d. l. curabit. decisum extat, sicuti expressim adnotauit Ca. Mo. de contract. q. 74. n. 559. & probatur in eadem constitutione, dum inquit, quas vsuras perceptorum fructuum ratio, licet nulla mora intercesserit, generat. Item & in l. 2. C. de vsuris. ibi. Aequitatis ratione præstare emptor vsuras precij non soluti cogitur. pulcher text. in l. Iulianus. §. ex vendito. ff. de actio. emp. Nam cùm re emptor fruatur, ait iurisconsul. æquissimum est, eum vsuras precij dependere. idem apparet in l. vltim. ff. de fundo do. Quibus accedit, vsuras lucratorias omni iure reprobas esse, vsuras autem recompensatorias omni iure admitti, quia dantur in compensationem eius, quod iustè competebat, & debitum erat eas recipienti, quodque ipse iustissimè habiturus esset secundum Baldum, Paulum & Salicetum in dicta l. 2. Ananiam in capitul. 1. column. penultima. & in cap. conquestus. colum. 1. de vsur. Carolum Molinæum in consuetudinib. Parisi. titu. 1. §. 1. gloss. 9. num. 20. & Hiero. Cagnolum in dict. l. curabit. 2. colum. Qua profectò ratione perpensa, & ad vnguem inspecta, plura deduci oportunè possunt ad apertiorem huius constitutionis interpretationem, quorum aliquot summatim attingam, vt constet, quantum vtilitatis habeat vtriusque iuris decisionum ab origine rationum inquisitio.

Primò deducitur, emptorem teneri ad vsuras precij non soluti, vsque ad quantitatem fructuum rei emptæ, sibiq́ue traditæ, etiam nulla præcedente mora regulari, etiam si venditor ex precio statim sibi soluto nihil lucraturus esset, quod probatur in dicta l. curabit. constatq́ue ex posteriori ratione, & id præmittunt ferè omnes, qui hanc materiam tractauêre. Quòd si Cæsarum constitutio rationem deduceret ab eo, quod interest venditoris causa damni emergentis, aut lucri cessantis, contrarium foret respondendum: siquidem interesse peti non potest, nec eius ratio habetur, quò ad lucrum cessans, vbi qui illud habere vult, nihil lucraturus esset, aut lucrari minimè erat solitus. textus in l. si sterilis. §. si per venditorem. ff. deact. empt. Abb. & Ana. in dicto ca. conquestus. Card. post Innocen. in dicto capit. sacro & vnanimi consensu omnes hi, quos modò nominatim citaui ad comprobationem gloss. in dicto c. conquestus. testaturq́ue Iason in l. 3. §. vltimo. ff. de eo, quod certo loco. hanc sententiam communem esse, quam & text. inibi probat, sequuntur etiam Alex. consi. 52. n. 5. lib. 6. Soci. consi. 156. num. 9. lib. 2. Deci. consil. 3. num. 5. & consi. 322. Alexand. consi. 200. libro 6. numero. 3. insolita etenim petentibus lucra ratione eius, quod interest, peti non possunt. Deinde si ea constitutio propter interesse lucri cessantis, aut damni emergentis iusta foret, omninò esset eius ratio habenda post moram: nam si mora non interuenerit, minimè cogitur quis id, quod interest, soluere. l. 2. §. si nauis. ff. ad legem Rhodiam de iactu. l. lecta. versic. non enim. ff. si cert. petat. l. in hac. in fine. ff. de condi. trit. Paul. Castr. in l. 3. §. nunc de officio. ff. de eo quod certo loco. traditur in l. si insulam. ff. de ver. obliga. & in l. vnica. C. de sent. quæ pro eo, quod interest. Ex quibus in fertur, emptorem à die traditionis rei venditæ teneri omnino, dum precium soluere differt, reddere venditori vsuras precij non soluti iuxta quantitatem fructuum ipsius rei, non autem secundum rationem eius, quod venditoris intersit ex causa damni sibi illati ob dilatam precij solutionem, cùm ea ratione non teneretur emptor ad fructuum compensationem, sed ad damni illati restitutionem: quod quando que excederet ipsorum fructuum æstimationem, quando que minus esset. Sic & lucri cessantis æstimatio nequaquam in hoc casu debetur venditori, cum attenta eius industria fortasse esset maior, quàm fructuum perceptorum valor. Et sane ipsa lex duntaxat inducit obligationem restituendi vsuras precij non soluti iuxta fructuum perceptorum quantitatem. Qua de re est locus celebris apud iurisconsultum in l. vlti. ff. de peri. & comm. rei vend. venditori, inquit iurisconsult. si emptor in precio soluendo moram fecerit, vsuras duntaxat præstabit, non omne omnino, quod venditor mora non facta consequi potuit, veluti si negociator fuit, & precio soluto ex mercibus plus, quàm ex vsuris quærere potuit. Hactenus ibi.

Secundò eadem ratione opinor, emptorem teneri ob dilatam precij conuenti solutionem restituere, ac reddere venditori vsuras secundum æstimationem fructuum, quos venditor ipse percepisset è re vendita: non autem erit habenda ratio in hac æstimatione fructuum, quos percepit emptor, etiam si is vberiores, ac maiores fructus verè perceperit: quemadmodum adnotarunt Socin. in l. de diuisione. 4. notab. ff. solu. matri. & ibi Claudi. col. vlti. Hiero. Cagnol. in d. l. curabit. nu. 48. & Carol. Moli. d. q. 74. num. 541. facit pulchra decisio Bart. in l. ratio. §. 1. ff. de acti. empt. dicens, quòd quando fructus petuntur, vt fructus, omnes percepti veniunt, etiam si tot non percepisset petitor. d. §. 1. at vbi fructus petuntur in compensationem eius, quod interest, tunc veniunt fructus, quos petitor percepisset. l. si fundum. ff. de verborum obligationib.

Tertiò, hinc etiam colligitur, emptorem differentem precij solutionem esse cogendum, restituere venditori æstimationem fructuum perceptorum ex re vendita. quanuis hi fructus excedant ob temporis qualitatem precij conuenti quantitatem: quod manifestè constat ex ratione dictæ l. curabit. in specta mora irregulari, quæ oritur ob id, quod à die traditionis rei venditæ differt emptor precium soluere: & ideò eadem constitutio statuit, vsuras precij non soluti reddendas fore ipsi venditori iuxta quantitatem fructuum, quos venditor percepisset, re non tradita priùs quam eam venditor tradere teneretur: nempe ante solutionem precij conuenti, sensit hoc ipsum Carol. d. q. 74. nu. 541.

Quartò, hinc examinari commode poterit, quod Bald. scribit in l. 2. C. de vsur. asseuerans, vsuras precij non soluti à die traditionis rei venditæ ab emptore, venditori deberi, etiam si emptor nullos ex re empta fructus perceperit, nec percipere potuerit, nec itidem venditor ipse percepisset, si rem ipsam nondum tradidisset. huic adstipulantur eum sequuti Paul. in d. l. curabit. Anchar. in regu. peccati venia. col. 8. de regul. iuris. Anani. in c. conquestus. 1. col. de vsur. Soci. consi. 88. li. 4. nu. 8. idem consi. 103. col. 1. eodem li. Maria. Soci. cons. 174. lib. 2. col. 5. Paul. Paris. consi. 60. li. 1. nu. 28. Quibus, ni fallor, aduersatur ratio vera decidendi, aliaque iura superiùs adducta ad confirmationem eius, quod in dicta l. curabit. decisum extat, nec video iustè posse comprobari Baldi sententiam: & ideò contrariam opinionem ipse veriorem esse censeo sequutus Sali. in d. l. 2. Maria. Socin. consi. 109. lib. 1. col. 2. Paul. Castrens. in l. Iulianus §. ex vendito. ff. de actio. empt. Cynum, Sali. & Paul. in l. in minorum. C. in quib. caus. restit. in integr. non est necessa. Alex. & Claudium in dicta l. de diuisione. col. vlti. Corneum consi. 59. li. 3. & consi. 145. li. 2. & Cag. in d. l. curabit. nu. 26. Quamobrem vsuræ, quarum mentio fit, in d. l. curabit. non debentur, vbi venditor ipse re non tradita fructus ex ea non potuisset peripere. quod adeò verum est, vt etiam si venditor minor sit, adhuc in eo casu vsuras precij non soluti percipere minimè iure valeat, cùm vsuræ alioqui reprobæ, fauore minorum nullo pacto permittantur. c. super eo, de vsur. quam ampliationem ipse admittendam esse opinor contra Petr. Iacob. Butri Paul. & Sali. in d. l. in minorum. & Corn. consil. 59. col. 2. lib. tertio.

Quintò, ex eadem radice discutiendum est quod plerique opinati sunt existimantes, vsuras in specie & casu d. l. curabit. minimè deberi, nec licitas esse, quando venditor dominium rei venditæ statim in emptorem transtulerit. Quasi id probetur in eadem constitutione ea ratione, quòd venditor simpliciter rem venditam tradens, non videatur fidem habere de precio soluendo, & ideo dominium in emptorem translatum non est. §. venditæ. Institu. de rerum diuisio. l. quod vendidi. ff. de contrahen. empt. tradit Paul. Castr. in d. l. Iulianus. §. offerri. ac ea ex causa constitutio permiserit, & sanxerit vsuras precij non soluti ab emptore venditori soluendas esse loco fructuum, qui ab emptore percepti fuerint, cùm potiùs hi ad venditorem iure dominij nondum translati pertinerent, idem probatur in l. sicuti empti. §. vlt. ff. locati. vbi ex eo quòd dominium venditor nondum transtulerit in emptorem, sed solùm detentionem rei, potuit sibi pensionem locationis titulo stipulari, interim dum precium solutum non fuerit. quibus effectum est, vt statim traditione dominio in emptorem translato, locus non sit dictæ l. curabit. responso, nec vsuræ venditori ab emptore debeantur, tametsi precij solutionem is deferat: atque ita de iure responderunt Panor. con. 76. li. 2. dubio 2. idem consi. 66. lib. 1. Alexan. con. 119. 120. 121. lib. 4. & consi. 121. lib. 5. Cæpola, cautela 125. Socinus consi. 176. libro 2. & con. 103. libro 4. & eodem libro consi. 88. Deci. consil. 119. nu. 4. versic. secundò non obstat. Sed contraria sententia iure verior est, qua quidem asseueratur, emptorem teneri ad vsuras precij non soluti à die traditionis iuxta fructuum æstimationem, etiam si venditor dominium rei per traditionem in emptorem transmiserit: hoc suadetur ex ratione decidendi, quam secundo loco aptauimus dictæ l. curabit. cùm secundum eam is, qui tradere rem venditam minimè tenebatur ante precij conuenti solutionem, eam tradens, & dominium transferens dignior est, vt possit capere vsuras precij pro portione fructuum, quos è re ipsa percepisset traditione non facta, quam si simpliciter tradens dominium non transtulisset: plus enim iuris & commoditatis dat, qui dominium transfert, quàm qui rem tradit dominio retento. huic opinioni suffragatur text. in dicta l. sicut emptio. §. vltim. quo in loco, etsi gloss. & Doct. contrarium opinentur, dominium fuit translatum in emptorem: quod apparet ex eo, quia locator, idemque venditor non obligatur, & liber est ab omni traditione, & patientia: nam si dominium sibi retinuisset ibi locator. teneretur ad præstandam patientiam fruendi, & ad faciendum, quòd emptor, idemque conductor domo ipsa possit vti frui. l. si domum. cum l. seq. ff. loca. Et præterea si venditor in specie dictæ l. nec emptio. dominium sibi retinuisset, iniquum est, quod glos. communiter recepta inibi censet, re, scilicet, perempta, & extincta, adhuc emptorem teneri ad mercedis solutionem: quod est contra veram legem locationis. atque ita his rationibus hanc posteriorem sententiam tenet Carol. Molin. in d. q. 74. nu. 542. cuius opinio etsi vera sit propter rationem, cui innititur d. l. curabit. non tamen omnino probatur inductione text. in d. l. nec emptio. cùm omnium interpretum sententia, quæ dictat, ibidem à venditore non fuisse translatum dominium, ex eo facilimè defenditur aduersus Carolum, quod locator non obligatur ad patientiam, nec ad faciendum, quod conductor possit vti frui: imò re extincta emptor teneatur soluere mercedem ratione periculi post perfectam venditionem emptori incumbentis. l. 1. & l. cùm inter. C. de peric. & commo. rei vend. l. 23. tit. 5. part. 5.

Sexto, ex his in controuersiam, & dubitationem adducitur eorum sententia, qui censent. tradita re vendita emptori à venditore data dilatione ad soluendum, habitaque precij fide, non fore locum Cæsarum constitutioni, nec teneri emptorem ad vsuras precij non soluti, nec posse eas in conuentionem, & pactum à venditore deduci eo tempore, quo durat dilatio ab eo concessa. Quasi in hoc casu nulla sit in emptore mora regularis, nec irregularis, ex qua ipsa constitutio rationem habet. huius partis authores sunt Soci. cons. 176. lib. 2. col. vlt. Bart. Soci. consi. 103. in si. lib. 4. & consi. 130. eod. lib. Deci. consi. 119. col. pe. & num. 3. idem Soci. consi. 88. lib 4. Anton. Rube. consi. 88. Aymon consi. 189 casu. 3. quorum opin. ante alios probat gl. in d. c. conqustus. dum asserit, vsuras à venditore peti posse loco eius, quod interest, si precium conuentum ad terminum, & diem statutam solutum non fuerit: igitur precio soluto eo die, quo pactum est, vsuræ licitè peti non possunt. Ego sanè non diffiteor, data dilatione per venditorem emptori ad solutionem precij illa pactione præmissa de dandis vsuris precij non soluti eo tempore, quo pactio dilationis durat, minimè teneri emptorem ad vsuras precij non soluti, etiam ratione perceptorum fructuum, etiam ratione eius, quòd intersit venditoris, quia ipse traditioni, & dilationi consensit: nec vlla est mora emptoris: proprioque consensu venditor renunciasse videtur constitutioni Cæsareæ. d. l. curabit. at non video, cur venditor non possit stipulari sibi vsuras, vel interesse data dilatione, & habita fide precij: quas consequi posset æquissimè, si eam gratiam emptori non fecisset. Nec responsum Imperatorum rationem habet à mora regulari, vel irregulari, vt constat de priori expressim in d. l. curab. & de posteriori patet: quia si Cæsares rationem habuissent traditionis factæ non habita fide precij soluendi: minimè tractarent de vsuris soluendis, sed de fructibus omninò venditori restituendis: cum ad eum, donec precium solutum sit, non ad emptorem pertineant: sicuti probatur in d. §. offerri. Sic tandem, posse venditorem die data emptori ad solutionem precij pacisci vsuras precij non soluti eo tempore, quo dies constituta expectatur: tenent Paul. Castr. in l. Iulianus. §. ex vendito. ff. de actioni. empt. Deci. in c. cùm venerabilis. de exceptio. nu. 14. ad fi. idem consi. 111. col. vlt. Corn. consi. 113. lib. 3. col. vlti. Alcia. in l. si quis nec causam. co. 3. ff. si cer. pet Cagnol. in d. l. curabit, nu. 58. Carol. Moli. in consue. Paris. §. 1. gl. 9. nu. 17. & in tract. de contract. d. q. 74. num. 544. Ale. con. 121. li. 5. nu. 3. his accedit, quod cap. 1. huius li. 5. illatione ad intellectum capit. salubriter. de vsuris. adnotauimus, eam quidem decisionem seruandam fore, etiamsi gener dilationem dederit socero ad dotis promissæ solutionem. Item & illud, quod maxima æquitate frequentiori calculo receptum est, scilicet, etiam ex causa mutui posse creditorem ab initio contractus pactum inire cum debitore de repetendo eo, quod creditoris, siue in damno siue in lucro intererit, pendente dilatione data ad mutui solutionem etiam ante moram. Iustè etenim potest quis stipulari, se indemnem seruari tam in lucro, quàm in damno: & ideò hanc sententiam tenent Hostien. in cap. salubriter, & ibi Abb. nu. 3. idem Abb. col. penul. & Anan. nume. 16. in d. c. conquestus. Archid. in capit. vsura. 14. q. 3. Roma. consil. 517. col. 8. Alexand. consi. 228. lib. 2. Decius. in d. cap. cum venerabilis. nume. 14. & in d. consi. 111. Ioan. Lupi. in cap. per vestras. 6. notab. nume. 5. Florenti. 2. part. titul. 1. c. 7. §. 15. Caiet. 2. 2. q. 78. art. 2. Conrad. de contract. q. 30. Hadria. in 4. sent. in tract. de vsuris. cap. quia tactum est de interesse. eleganter Thom. d. q. 78. art. 2. ad primum. Carol. Moli. de contract. in princip. num. 34. & q. 74. numer. 500. dicens hanc opinionem communem esse: quam etiam sequuntur Scotus in 4. dist. 15. q. 2. art. 2. & ibi Gabriel Ang. verb. vsura. 1. §. 16. & Syluest. eodem verbo. §. 23. Ioan. à Medina de contractibus, cap. de vsuris. foli. 137. licet hanc pactionem in mutuo illicitam esse censeant Innocen. Ioan. Andr. Cald. q. 3. in capit. vltim. de vsur. & Laurent. à Rodulphis in ca. consuluit. de vsur. par. 2. q. 2. præsertim quo ad lucrum cessans: quod firmiter asserunt Anchar. consil. 376. & Aymon consi. 189. col. 3. Quibus equidem omissis communis opinio est obseruanda. Quòd si verè constet, creditorem post moram deb itoris tantum damni passum, vel certum lucrum omisisse, absque dubio etiam in animæ interiori iudicio tenetur debitor id ei resarcire, secundum Inno. in cap. 1. de vsur. Salyc. in l. 2. C. de vsur. Anchara. in d. consil. 376. 2. dubio. & plerique alij passim id docuêre. Imò etiam ante moram teneri debitorem absque pacto, & conuentione interesse damni emergentis creditori in foro conscientiæ restituere, asserunt Car. à Turre Cre. in Summa. 14. q. 3. & Rebuffus in l. vnica. C. de de sent. quæ pro eo quod interest. in princ. nume. 24. Hoc tamen verum non est: cùm debitor vltra sortem nihil teneatur red dere mutuanti, etiam ratione damni ex causa mutuationis interim ante moram incursi: sicuti nec donatarius tenetur donatori rependere damnum ei contingens propter donum: & ideò Carol. Molin. de contract. in princ. num. 33. à Turre Cremat. & Rebuffo dissentit.

Septimò eadem inspecta radice, & ratione decisionis probatur, venditorem pacisci posse licitè vsuras precij non soluti etiam data dilatione: non tantum in genere: sed & expressa ab initio contractus, & conuentionis certa quantitate: quæ tamen verisimilis sit, & appareat conueniens ei, quæ secundum leges, & iura iustè recipienda est in futurum. Nam licet id quod interest, possitiure in pactum deduci sub incerta quantitate, quæ postmodum probanda sit: non autem de certa quantitate: quia ad est fraudis suspicio. l. cùm quis decedens. §. Codicillis. & §. Titia. ff. de legat. 3. l. qui testamentum. ff. de probatio. notant in specie Bal. in l. rogastis. §. si tibi. ff. si cert. pet. & ibi Purpurat. num. 39. Ananias in ca. vlt. de vsur. nu. 62. Alberi. in l. 1. colu. penul. & ibi Bald. col. 4. C. de summa trinita. Decius consi. 116. & con. 119. Aymon consil. 189. col. vlt. Alexan. consi. 200. nu. 8. lib. 6. & alij frequentissime, quorum meminit eos sequutus Rebussus in d. l. vna. in glo. vlti. num. 34. nihilo minus si certa quantitas deducta fuerit in pactum, quæ verisimilibus coniecturis conueniat quantitati, quæ verè intersit: valebit profecto conuentio in vim probationis deductæ ex verisimilibus coniecturis, quod tenent Bald. in d. §. si tibi. & inibi Purpurat. Deci. in d. c. cùm venerabilis. num. 14. ad finem. Cagno. in d. l. curabit. nu. 59. Carol. Moli. de contract. in princ. nu. 35. Ioan. à Medina de contract. q. 38. & folio. 139. Quibus suffragatur id, quod. c. 1. huius lib. scripsimus ad intellect. c. salubriter. de vsur. num. 3. illatione 4. hoc ipsum in specie l. curabit. tenet Parisius consi. 60. lib. 1. num. 31.

Octauò infertur, posse pactum fieri inter emptorem & venditorem re tradita, nulla data ad precium soluendum dilatione: vt donec emptor precium soluerit, is reddat venditori certam quantitatem, quæ non excedat veras vsuras, & interesse precij non soluti: iuxta d. l. curabit. secundum Socin. consil. 176. col. vlt. & Barthol. Socin. consi. 88. col. penult. & consi. 103. colum. vlti. & consi. 130. li. 4. ac plures alij, quos refert, & sequitur Paul. Parisi. consil. 60. libro 1. col. penult. præsertim. num. 21. Imò posset quandoque pactio fieri de soluenda certa quantitate, quę etiam excesserit fructuum æstimationem, & eorum interesse: modò fiat in vim annui reditus redimibilis, & cum pacto redimendi, in hunc sanè modum: quod emptor constituat, se soluturum venditori certam annuam quantitatem, dum precium solutum non fuerit: iure & titulo ànnui reditus venditi super ipsa re empta, ad rationem vnius pro quartuordecim vel duodecim, vsque ad precij conuenti numerum: quod notandum est: nam vidi non semel hanc pactionem initam fuisse.

Nonò planè ex prænotatis colligitur: licite fieri pactum inter venditorem, & emptorem re tradita, & data die ad solutionem precij: vt emptor dilatione pendente habeat rem ipsam titulo locationis à venditore, ac soluat certam & moderatam pensionem: optimus text. in l. sicut emptio. §. vlt. ff. locati. quem ita interpretantur passim Doctores & pręsertim Abb. d. consi. 76. li. 1. Soc. vterque in dictis responsis. Dec. consi. 119. Alex. consi. 121. lib. 5. Et Parisi. d. consil. 60. col. penul. & vlti. ac num. 21.

Decimò: quamuis hoc dubium quibusdam videri possit, opinor, venditorem tradito fundo, & data dilatione ad soluendum precium, licitè accipere fundum ipsum in pignus ea pactione, vt non teneatur fructus in sortem computare: quod expressim adnotauit Carol. Molin. in d. quæstio. 74. nume. 545. aduersus Gabriel. in 4. sentent. dist. 15. q. 11. co. 17. qui hunc contractum illicitum esse censuit.

Vndecimò ex his constat Panormit. consil. 5. li. 1. malè consuluisse, dum respondit, contractum illicitum esse, si quis propriam rem in octo annos alteri pro certa pensione lo cauerit: ac demum eam conductori vendiderit alio contractu pro centum, quæ fatetur recepisse: & tamen emptor in alio separato instrumento fateatur se precium debere venditori: quod soluere permittit ad octo annos, & interim mercedem, & pensiones locationis soluere. inquit etenim Panormit. venditorem debere in sortem computare pensiones illis octo annis sibi solutas: cum alioqui conuentio sit illicita ex eo, quod dominium transtulerit venditor in emptorem. Nam etsi Panormit. sequatur Socin. consi. 130. lib. 4. col. 1. eius responsum falsum est: nec potest vlla congrua ratione defendi: siquidem verè dominium translatum non est: & deinde quamuis translatum esse asseueremus: id parum refert ex his, quæ diximus illat. 5. & 6.

Duodecimò hinc deducitur, dictæ l. curabit. decisionem procedere, & obtinere, etiamsi res tradita fuerit emptori absque fideiussoribus de euictione, quos emptori venditor promiserit: nam adhuc emptor ob dilatam solutionem precij tenebitur venditori soluere vsuras precij non soluti iuxta fructuum quantitatem: cùm defectus fideiussoris de euictione, non impediat fructuum perceptionem: cuius ratione eadem constitutio statuta fuit: atque ita in specie tenent. Bal. & Paul. in l. 2. C. de vsur. Decius consi. 119. col. 2. vers. Sextò ad duci potest: & rursus col. vltim. Parisi. consil. 60. lib. 1. nu. 26. quorum opinio communis est, secundum Cagnolum. in d. l. curabit. col. 4.

Decimotertiò apparet, venditorem pro parte rem venditam tradentem, & contractum venditionis seruantem, licite & iustè posse petere vsuras precij pro illa parte non soluti secundum fructuum rationem. quod in hac specie adnotauit Carol. Moli. de contract. q. 74. nu. 556. & probabitur efficacius ex his, quæ statim trademus ad l. vlti. §. vlti. ff. de fundo dot.

Decimoquartò diligenter obseruata huius quæstionis ratione, & radice decisionis Cæsareæ, in fertur, non facta traditione rei, sed ipsam ad huc possidente venditore, non posse eum, qui fructus rei percepit, agere ad vsuras precij non soluti, nec vti constitutione imperatorum gl. in d. l. curabit. communiter recepta authore Cagnolo. inibi. nu. 49. notat idem Soci. consil. 109. li. 1. Nam si emptor ageret ad fructus, venditor posset vsuras petere: & similiter venditore agente ad vsuras, emptor fructus petere poterit. Quam ob rem nulla data mora non oportet controuersiam inter emptorem, & venditorem dari: quia pari iure vterque vtitur: illud etenim manifesti iuris est, quod fructus perceptière vendita per venditorem post ipsam venditionem ante traditionem, ad venditorem pertinent: nisi percepti fuerint à tempore moræ, id est, post diem, quo venditor rem emptori tradere tenetur: notant. Bal. in l. fructus. in fine. C. de act. emp. Doctor in l. Iulian. §. si fructibus ff. eo. titu. & est communis opinio secundum Aret. con. 160. vers. ad quintum. col. 6. Et ideò si emptor constituatur in mora, quia venditor ei obtulit rem, & eam is noluerit recipere, nec precium soluere, aget ęquissimè venditor ad id, quod eius intererit, precium eo die solutum non fuisse: offeretque fructus ipsos emptori. Et fortasse maior erit ęstimatio eius, quod interest, quam ipsorum fructuum. eadem ratione venditore constituto in mora: quia oblato precio noluit rem ipsam emptori tradere, cum tradere teneretur, aget sanè emptor aduersus venditorem ad fructus, quos ex re vendita percepit: & quos ipse emptor ex eo die percipere potuisset. Et forsan hoc in casu, cùm venditor ex mora cogatur fructus restituere emptori: itidem & ipse emptor tenebitur precium conuentum reddere venditori: & præterea si quod lucrum ex ipso precio perceperit: tametsi illud venditor non percepisset, quem admodum tradit Carol. Moli. d. q. 74. num. 555.

Ex quibus obiter infertur intellect. ad l. fructus. C. de act. empt. paulò ante citatam, quo in loco cautum est: quod fructus post perfectam venditionem pertineant ad emptorem: id etenim non est ita simpliciter verum: sed obtinet, quando facta est rei traditio habita fide precij, vel post moram ipsius venditoris regularem, aut irregularem secundum Salyc. & Doct. Cagnol. in d. l. curabit. nu. 36. tametsi Bart. in. l. Lucius. ff. de actio. empt. hac in re contrarium sentiat, scribens, emptorem non posse petere rem cum fructibus à die, qua solui debuit, perceptis: sed posse petere rem & vsuras, quas pro precio iam venditori soluto, quodque ab altero mutuo acceperat soluerit, sicuti in dicta l. Lucius. probatur. Nam etsi verum sit ex causa eius, quod emptoris interest, eum posse petere vsuras, quas iustè pro precio alteri soluerit, non inde sequitur, non posse fructus rei venditæ à die, qua tradenda erat, exigere: de quibus in dicta l. Lucius. non agitur, quia vel nulla percepti fuerant a venditore, nec percipi potuissent ab emptore: vel interesse vsurarum erat maioris æstimationis.

Subinfertur item, falsam esse Pauli Castrensis opinionem, dum in d. l. Iulianus. §. ex vendito. is opinatur, nulla data mora nec ex parte emptoris, nec ex parte venditoris: emptorem posse petere ipsam rem cum fructibus perceptis à die contractus sibi tradi: modò offerat vsuras precij non soluti. Hoc etenim nec in d. l. fructus. probatur: nec iure verum est: siquidem fructus emptori non debentur, sed venditoris percipientis efficiuntur, & ei competunt ante moram regularem, & irregularem percepti: quod præter proximè citatos Bald. probat in l. 1. C. de bonis mater. Fabianus etiam tract. de emptio. parte vj. membro 5. Nec istæ vsuræ precij non soluti iuste percipiuntur: nisi in compensationem fructuum, quos emptor è re empta perceperit eo tempore, quo precium ipse distulit soluere. d. l. curabit. Quam ob rem ipse Carol. Moli. d. q. 74. num. 554. relata Pauli opinione, eam omninò improbat.

Decimo quintò ex prænotatis colligitur, emptorem, qui partem precij soluit re nondum sibi tradita, posse petere totam rem cum parte fructuum ex ea præceptorum pro rata precij soluti, à die solutionis eidem tradi. textus optimus in l. vltima. §. vltimo. ff. de fundo dotali. Baldus in l. si traditio. quęstione vndecima. C. de actione empti. Bartolus in dicta l. Iulianus. §. offerri. Alexander consilio centesimo vigesimo primo. libro quarto. Cagnolus in dicta l. curabit. numero 40. Et est communis opinio sicuti fatetur eam sequutus Carol. Moli. d. q. 74. numero 557.

Decimosextò obseruandum erit, rectissimè defendi posse Baldi sententiam, qui in rubrica. C. de contrahenda emptione, questione decimaquinta scribit, procuratorem ex propria pecunia nomine domini ementem fundum, & eum possidentem pluribus annis non requisito domino, nec in mora constituto ad solutionem precij, teneri ipsi domino illum fundum cum fructibus perceptis restituere: & satis esse quod dominus precium soluat, id etenim probatur ex eo, quod dominus à die traditionis factæ procuratori dominium rei habuerit & possessionem, & ob id fructus omninò ad eum pertinent: nec hic ratio constitutionis Cæsareæ de qua in dicta lege curabit, locum habet, quam ob rem Baldum sequuntur Cremensis in sing. 168. Ferrati. cautela. 54. Ias. in lege 2. §. 1. ff. si. cert. pet. col. vlti. & quamuis Alciat. in d. l. 2. §. vlti. & Carol. Molin. de contractibus. q. 86. defendere conentur, vsuras precij esse à domino procuratori debitas: id tamen falsum esse existimo: nisi ratione eius, quod procuratoris intersit, post moram precium ei à domino solutum non fuisse: quia precium illud habuit ab altero mutuo datum sub vsuris licitis & iustis, secundum Matthæum Afflict. decisione Neapol. 91.

Decimoseptimò, si radicem huius quæstionis, quæ in d. l. curabit. definitur, consideremus, planè constat, & probabitur, eam decisionem etiam obtinere in pacto, & promissione vendendi fundum facta, & constituta à venditore: siquidem is omninò tenebitur emptori, & cui vendere promisit, fructuum è re ipsa pereceptorum, æstimationem soluere: perceptorum inquam fructuum, à die soluti precij, quod eleganter adnotarunt Socin. consi. 170. lib. 2. col. penul. & finali. Paul. Parisi. con. 75. nu. 17. lib. 4. idem expressius, & latius consi. 60. li. 1. nu. 23. æquissimum etenim est, venditorem fructus reddere ex quo habuit ab eo, cui vendere promisit, precium rei in pactionem venditionis deductum, tametsi Philippus Decius con. 183. col. vlti. contrarium responderit existimans, fructuum æstimationem minimè deberi emptori etiam soluenti precium: cum venditio nulla pręcesserit, sed tantum promissio vendendi rem ipsam: sicuti nec fructus ipsi debentur. Et profecto licet ex promissione vendendi & emendi ipse venditor non possit agere ad precium: authore Paulo Castr. consil. 93. col. 3. lib. 2. quia aliud est vendere, aliud promittere. l. in bonæ fidei. §. si tamen. ff. de eo quod cert. loco. nec ex promissione vendendi, fructus post eam percepti debeantur ei, cui promissio facta fuerit secundum Alexa. consi. 73. col. 2. lib. 2. & consil. 13. col. 5. lib. 3. Decius in d. consi. 183. & plerique alij: tamen vbi in hac promissione precium fuerit nominatim definitum, & id solutum sit promittenti: æquius est ob euitandos circuitus idem in hac specie quod in vera venditione seruari. Nam & venditorem posse agere ad precium constitutum ex sola promissione emendi, ipse verius esse censeo: quod longius discuti poterit ex traditis ab Andr. Tiraq. li. 2. de retract. in fine à num. 25. vsquam ad sexagesimum.

Decimo octauò huic proximæ illationi ego censeo & aliam adiiciendam fore: qua opinor etiam esse admittendam l. curabit. responsionem: vbi inter venditorem, & emptorem promissio tantum vendendi & emendi fuerit facta: non equidem ipsa venditio: modò certum fuerit precium statutum, & venditor rem ipsam emptori, vti promiserat, tradiderit: quid enim obsecro aliam venditionem requirimus? nonne ex hac traditione facta huius promissionis causa satis censebitur venditio effectum sortita? ita quidem. Et ideò locus erit vsuris, quas d. lex curabit. admisit. quod sensêre Socin. & Parisius pręcedenti illatione citati: dum scribunt d. l. curabit. etiam obtinere in promissione, & pacto de vendenda aliqua re: licet Alexan. in addit. ad Bart. in l. Iulianus. §. offerri. ff. de actio empt. idem consil. 73. libro 2. col. 2. Deci. in d. consil. 183. ad finem: tradiderint, emptorem non teneri ad vsuras precij non soluti iuxta decisionem l. curabit. vbi non præcessit venditio, sed pactum de vendendo.

Decimononò erit non immerito adnotandum d. constitutionem l. curabit. eiusq́ue responsum omninò admittendum fore non tantum in venditore, sed etiam in eius cessionario, cui ipse cesserit ius sibi competens ad exigendas vsuras precij non soluti: poterit enim is iure venditoris eas exigere iuxta limites hoc capipite passim traditos, secundum Matth. Afflic. deci. 91. Et Paul. Parisi. d. consil. 75. numero 17. lib. 4.

Vicesimò apertissime conuincitur, Cæsaream decisionem d. legis curabit. his adiunctis interpretationibus, quas hic adscripsimus, etiam iure Pontificio in foro ecclesiastico, & iudicio interiori animæ obtinere, seclusa vsurarum prohibitarum fraude. Nam si ea constitutio iusta est, quod in principio ostendimus, nihil impedit & eam vbique vtroque in foro ad praxim deduci.

ARGVMENT. CAP. V.

Quid hæc dictio Maioratus ex propria ui apud Hispanos contineat.

SVMMARIA.

- 1 Dictiones sunt interpretandæ iuxta eum sensum, qui vulgari, & communi vsu, ac legum prouinciæ significatione receptus sit.
- 2 Qualiter dictio Maioratus, his regnis accipiatur?
- 3 Bona Maioratus ad vnum tantum & indiuisa pertinent.
- 4 Prohibitio alienationis ex causa maioratus facta, perpetua censetur: & inibi quid de fidei commißis.
- 5 Maioratus & primogenij bona ex ipsa propria dictionis significatione masculis deferuntur exclusis fœminis.
- 6 Traditur intellectus l. 45. Tauri: & an eadem constitutio obtineat in maioratibus absque Regia licentia institutis, item de posseßione, quem nostrates ciuilißimam appellant.
- 7 Intellectus l. 46. Tauri.
- 8 Rursus traditur interpretatio l. 40. ex eisdem constitutionib.

CAPVT V.

Solet non infrequenter ambigi, quam interpretationem, quemúe sensum habeant testamenta, donationes aliique contractus, quibus bona quidam alicui deferuntur, vt ea obtineat iure, & titulo maioratus, & primogenij, non expressis aliis clausulis, nec conditionibus. Et sanè illud hac in re est omninò considerandum, hanc dictionem, Maioratus, in quibuscunque dispositionibus ita intelligendam fore, vt secundum eam significationem, quæ communi vsu, legibus & Prouinciæ constitutionib. recepta sit, eius sensum interpretemur: in his etenim quæ dubia sunt canon is est obseruandus, vt ea iuxta communem vsum, leges, & regionis statuta, ad praxim, & intelligentiam deducamus. Hoc probatur authoritate iurisconsulti in l. librorum. §. quod tamen Cassius. ff. de leg 3. vbi glo. notat Bart. in l. talis scriptura. ff. de leg. 1. in principio, vbi scriptum est, & frequentissimo omnium calculo receptum, communem vsum intelligendi & loquendi præferendum esse propriæ significationi. idem probatur in l. 3. §. vl. ff. de supellect. leg. l. non aliter. ff. de legat. 3. l. cum de lanionis. §. asinam. ff. de fundo instruct. l. vxori. in prin. ff. de legat. 3. c. ex literis. in 1. de sponsal. gl. in. ca. nonnulli. ver. vltra duas de rescript. tradunt Ias. in l. si auiæ colu. vlt. C. de suc. edict. Rom. con. 179. col. 1. Bar. per tex. ibi in l. Labeo. ff. de sup. leg. idem Bar. in rub. ff. de noui oper. nun. & ibi Rom. Ale. & omnium latiss. Fran. Nicon. nu. 196. Fel. in proœmio Decret. 4. col. vers. modo his decursis. opt. Curti. Iunior. in con. 5. nu. 12. quod autem diximus esse verba intelligenda iuxta constitutiones & leges prouinciæ asseruit, Bar. in l. si quid earum. ff. de legat. 3. in prin. & in l. si quis filiab. ff. de testa. tut. Bar. & omnes in l. omnes popul. in 3. q. Sextæ q. Princ. ff. de iust. & iure. Ale. in con. 26. nu. 11. li. 3. quo in loco respondit, non probato communi vsu loquendi, communisque interpretationis sensu, omninò verba esse intelligenda secundum legum, & iurium significationem. addit & ipse Alex. testamenta, contractus, similesque hominum dispositiones vulgari sermone prolatas vel scriptas, esse interpretandas iuxta vulgarem significationem, quod Bal. scripserat in l. lege. vlt. col. C. de leg. hære. quibus equidem fit, vt si quis aliqua bona proprio testamento vel donationem in Titium detulerit, ita quod ea obtineat & habeat titulo & iure maioratus, hæc ipsa bona, & si alias conditiones institutor huius primogenij non adiecerit, naturam, proprietatem, & alios effectus habebunt, quos apud Hispanos, apud eam prouinciam bona primogeniorum & maioratuum ex consuetudine, moribus, legibus, & constitutionibus habere solent. Hoc etenim adeò est consonum voluntati instituentis primogenium, quod nihil ei refragari valeat: atque ideò possent plura ab hoc themate deduci, è quibus aliquot obiter, & breuiter attingam, vt constet, rem istam non inutiliter hoc in capite traditam fuisse.

Primùm, vbi constiterit, fundum, villam, vrbem aut castrum aliquod iure maioratus in aliquem deferri, hinc manifestum esse colligitur, eas res ad vnum tantum ex successoribus, & maiorem, ac indiuiduas absque vlla diuisione pertinere, sicuti in specie adnotarunt hac in q. Io. Lup. in rub. de donatio. int. vir. & vx. §. 69. numer. 21. & Rode. Xuares in q. de maioricatu. col. 5. quibus suffragatur quod scripsere Ang. cons. 281. & Areti. consi. 164. idem Roder. Xuares in l. quoniam in prioribus. C. de inof. testa. extensione 10. col. 20. asserentes, quod vbi ad vnum ex successoribus aliqua bona deferenda sunt, vt ea is habeat indiuidua, tunc ea deferuntur primogenito, & maiori iure primogenij & maioratus. Sic etenim qui voluerit, & statuerit, fundum Titianum deferendum fore post eius obitum Sempronio iure primogenij, & maioratus, voluisse omnino censendum est, si huius dictionis communem interpretationem accipiamus, quod fundus absque vlla diuisione post mortem Sempronij maiori & primogenito, vni tantum & absque vlla diuisione ex pluribus successoribus deferatur, & competat.

Secundo ex his apparet, erroneum esse, ac manifestissimèfalsum, quod in Io. Lup. in c. per vestras. de don. int. vir. & vxo. 3. notab. §. 26. col. vlt. opinatur existimans, ita condito testamento, vt pater aliquot bona legauerit filio suo maiori, hoc expressim addito, quod ea is habeat iure maioratus, mortuo filio maiore horum bonorum possessore, ea bona diuidenda esse inter eius hæredes & filios, aut saltem eorum æstimationem, si maior & primogenitus ea voluerit obtinere. Hæc siquidem opinio apertissimè refragatur voluntati testatoris, qui tacitè, & sensim statuit, bona prædicta absque vlla diminutione, in solidum vni & maiori ex successoribus competere. Item contraria est communi huius prouinciæ, & Hispaniarum interpretationi, ex qua ius maioratus hoc dictat, vt res eodem iure possessæ, in vnum & maiorem omninò deferantur, absque vlla diminutione, siue hoc ius instituatur ex authoritate Regis, siue propria ipsarum legum concessione, atque ita Ioan. Lup. dubius quidem huius opinionis definitionem cogitandam reliquit.

Tertiò eadem ratione opinor, bona ita vinculo maioratus sub missa, sicuti modò proposuimus, nullis expressis propositionibus nec clausulis, non posse alienari, nec à 1. nec à 4. nec ab 8. successore: imò prohibitionem tacitam alienationis perpetuam esse, quod dictat ipsa testatoris mens, docet ipsa communis horum verborum interpretatio: quamuis idem Io. Lu. d. §. 26. nu. vlti. itidem satis dubius sentiat, hanc prohibitionem vltra primum successorem minimè extendi: qua in re oportet expendere tex. in Auth. de resti. fideic. §. Nos igitur. colla. 9. à quo Accur. ver. voluisse, deduxit, prohibitionem alienationis extra familiam non egredi primum ex familia successorum: & ideò quamuis primus familię successor alienare non possit bona, alienari extra familiam prohibita, poterit nihilominus vlterior ex familia successor ea alienare: quemadmodum quidam opinantur. Ego verò primum ex d. §. nos igitur. & ex Accur. colligendum esse censeo, prohibitionem alienationis, factam filio, non censeri factam nepoti, quod inibi tenent Bart. Iac. de bel. vi. & Ang. idem Bar. in l. filiusfam. §. diui. q. 9. ff. de leg. 1. quam cæteri communiter sequuntur præsertim Ias. nu. 109. in 1. lect. in 2. nu. 146. & Ferd. Loazes, nu. 489. tradit Dec. consil. 377. col. 2. ex quib. constat, hanc opi. Commu. esse. Huius sanè decis. rationem, etsi videam eam à iuris Cæsarei interpretibus oscitanter omissam, esse censeo, quod in specie proposita in d. Nouel. constiutione testator filios hæredes instituit, eosque grauauit, vt si sine liberis decessissent, fratribus hæreditatem & bona hæreditaria restituerent, eaque causa alienationem bonorum prohibuerit: nam decedentibus filijs cum liberis, cessat omninò causa fideicommissi, & ob id alienationis prohibitio, quæ in nepotibus filiorum filijs nequaquam obtinet. Quam ob rem non video, cur passim Nouellam constitutionem Doct. miris laudibus ad huius conclusionis probationem extollant, cùm manifesta sit eius ratio. Causa igitur probationis non tantùm in filijs, sed in nepotibus & pronepotibus adhuc vigente, ad eos prohibitio facta filijs etiam extenderetur, sicuti colligitur ex Bart. in l. pater filium. §. fundum. ff. de legat. 3. gl. in l. quoties ab omnib. C. de fideicom. Dec. consi. 182. col. 2. & consi. 23. col. 3. Iason in d. §. diui. lectione 2. num. 146. & q. 10. Ioanne Crotto, & Ferdinando Loazes, q. 9. Hinc apparet, quòd fideicommissum foret iniunctum non solum filijs, sed & eorum liberis, nepotibus & pronepotibus, prohibitio alienationis facta filijs, etiam censeretur facta eorum filijs, nepotibus, & pronepotib. quibus & fideicommissum extat iniunctum à testatore.

Secundum, quod ex dicto §. nos igitur. adnotari potest, illud verè asseuerat, nempe prohibitionem alienationis factam extra familiam, vt eadem bona perpetuo in familia maneant, & à familia possideantur, vltra quartam generationem effectum, & vim non habere, quasi visum fuerit Iustiniano, voluntatem testantis hac in prohibitione non perpetuam esse, sed tantùm ad quatuor vsque generationes obtinere. text. sing. & ibi Docto. in dicto §. nos igitur. Alexand. & Iason in d. §. diui. quæstio. 11. 2. lectio. nume. 155. idem Ias. in l. voluntas. C. de fideicommiss. & est omnium concors sententia, quæ tamen non erit admittenda, vbi testator prohibitionem hanc alienationis indixerit hæredibus, ea ratione adiecta, quòd velit bona hęreditaria perpetuo manere penes eius descendentes, aut posteros. Hoc etenim casu ex eius voluntate deducitur ob dictionum istarum vim, prohibitio, quæ quartam, quintam & alias generationes egreditur, secundum Iacob. & Ange. in d. §. nos igitur. ex text. in l. vltim. C. de suis & legit. l. cognoscere. §. vlt. ff. de verb. signific. l. Iurisconsultus. §. parentes. ff. de gradib. & in Auth. de hæredib. ab intestat §. 1. idem notant Bart. in Auth. de restit. §. 1. Ias. in d. §. diui. 2. lect. nume. 155. & in prima lect nume. 113. & ibi Loazes nume. 493. Iason in l. vlt. numero 5. C. de hæredib. instit. Decius consilio 516. nume. 16. & consilio 635. & consilio 364. Socin. consil. 43. lib. 3. Didacus à Segura in l. filius. ff. de verb. oblig. num. 108. Roderic. Xuares in l. quoniam in prioribus. C. de inoff. test. in 3. limitatione legis Regiæ. col. vltim. Alex. consil. 56. nume. 2. lib 1. quorum opinio absque dubio Communis est. Mihi verò sicuti perquàm durum videtur, quod Iustinianus in d. §. nos igitur. respondit, & id aduersus testatoris mentem tacitam, tantùm non expressam: ita isthæc doctorum interpretatio contraria omninò apparet Iustiniani ipsius responso, quo palàm probatur, prohibitionem alienationis factam ex ea causa, vt res perpetuò maneat in familia, nec eam egrediatur, vtque de nomine testatoris minimè exeat, non extendi, nec habere vim vltra quartam generationem. Video etenim testatorem prohibuisse alienationem rerum, quia volebat eas manere perpetuò in eius familia, & nomine: & ideò me hercle non possum percipere, qua ratione aliud dicendum sit eo casu, quo prohibuerit testator alienationem, eò quòd perpetuo voluerit res alienari prohibitas, manere apud eius descendentes. Quòd si dixeris, appellatione descendentium, plures generationes comprehendi, quàm sub nomine & familia, lege obsecro iurisconsultum in l. Pronunciatio. §. iure enim proprio. ff. de verb. signifi. ita respondentem. Iure enim proprio Familiam dicimus plures personas, quæ sunt sub vnius potestate, aut natura, aut iure subiectę, vtputa patrefamiliâs, matremfamiliâs, filiumfamiliâs, filiamfamiliâs, quique deinceps vicem illorum sequuntur, vt nepotes & neptes, & deinceps. Rursus idem Iurisconsultus scribit, sub familia contineri omnes, qui ab vltimi genitoris sanguine proficiscuntur, vt Familiam Iuliam intelligamus dici quasi à fonte quodam memoriæ, omnes, qui à Iulio descendunt, à Iulio inquam primo eius nominis, quem vltimum Iurisconsultus appellat: quibus profectò responsis constat, propriè quoscunque descendentes familiæ nomine contineri, etiamsi quintæ vel sextæ sint generationis. Nec iure probari potest, maiorem esse descendentium, quam familiæ appellationem, præsertim quia & nominis appellatio eos omnes vltra sextum gradum continet qui ex eadem domo, agnatione & gente prodierunt. tex. in d. l. pronunciatio. §. communi iure. Nam & sub familia liberi continentur, quod nemo negat, & probatur in l. vlt. C. de verb. signi. & tamen liberûm appellatione nepotes, pronepotes, abnepotes, & deinceps cæteri descendentes veniunt. l. liberorum. ff. de verbo signifi. vnde qui fatentur communem sequuti, prohibitionem alienationis ex eo factam, quod testator velit rem perpetuo in familia remanere, non habere vim vltra quartam generationem, itidem fateri iure coguntur aduersus communem, idem esse, si testator adiecerit eam causam prohibitioni, quod velit, rem manere perpetuò apud eius descendentes. Nec magis probatur in dicta l. vlti. C. de suis & leg. locisq́ue similibus, appellatione descendentium plures gradus, quàm appellatione familiæ comprehendi. Sic & Paul. Castrens. in consilio 383. lib. 1. respondit, ad legatum familiæ & relictum admittendos esse, quoscunque de familia, modò sint intra decimum gradum.

Verùm Iustiniani constitutionem in d. §. nos igitur. ipse minimè seruandam fore reor, quoties aliquot coniecturis possimus percipere, testatorem eam prohibitionem perpetuam esse voluisse: & cùm iuxta communem huius regni praxim, & vinculorum ac primogeniorum & fideicommissorum institutiones, atque instituentium voluntatem, ea voluntas satis manifesta sit. Sancitum est lege Taurina 27. hac in controuersia, vincula & prohibitiones perpetuas esse, nulla facta distinctione quartæ, vel quintæ generationis. Quin & hinc opinor Iustiniani constitutionem omninò ea lege sublatam esse, quod manifestè deducitur, cùm sub distinctione inibi statutum sit, vincula, prohibitiones & fideicommissa, perpetua esse, & perpetuo valida, vel ad tempus à testatore definitum, nulla habita distinctione quartæ, vel quintæ generationis. Ex quibus verbis constat, non esse necessarium, vt vincula perpetuo durent, etiam vltra quintam generationem, quod id expressim testator declarauerit: sed satis esse prohibitiones, & vincula ab eo simpliciter instituta fuisse, modò non explicuerit, ad tempus ea duratura, & fore valida.

Quartò ex his falsum esse videtur, quod voluit probare Rodericus Xuares in d. l. quoniam in prioribus. C. de in off. testa. in repetitione l. Regiæ. 2. limit. col. vlti. scribens, instituto primogenio, expressa vocatione, ad res vinculo submissas, maioris & primogeniti, iniuncta tamen alienandi prohibitione filio, cui primo loco maioratum defert, non extendi prohibitionem hanc ad nepotes. ex glo. in d. §. nos igitur. cuius opinionem in hac specie procul dubio falsam esse censeo, propter mentem & voluntatem testatoris.

Quintò hinc examinari poterit opinio eorum, qui censent, fideicommissum à testatore ita relictum familiæ, vt deferatur gradatim proximiori masculo, esse intelligendum in his proximioribus, qui ad intestati successionem iure ciuili admittuntur, nempe intra decimum gradum tantùm, non quidem remotioribus. Institut. de succes. cognat. §. penulti. l. vltim. C. vnde legit. notatur in l. 1. C. vnde vir & vxor. atque ita huius opinionis authores sunt Anchar. consil. 94. col. 2. Bald. consil. 334. lib. 3. Deci. eleganter. consilio 321. nume. 2. qui hanc sententiam alibi explicans, eam non esse admittendam censet, in domibus Regum, Marchionum, ducum & comitum, in quibus etiam vltra decimum gradum defertur successio proximioribus, sic ipse Deci. in consilio 85. col. 2. Curti. in tract. de feudis. 3. parte. §. successiue expedito. post Bald. Aluarot. & Mart. Laudens. in cap. 1. ad finem, de feudo March. secundum quos & feudi successio in descendentes primi vasalli etiam vltra decimum gradum transmittitur, cap. 1. §. 1. de nat. success. feudi. quod communiter receptum est. Idem ipse arbitror omninò dicendum in successionibus iure primogenij, & maioratus apud Hispanos ab aliquo testatore institutis: nam ex communi & recepta interpretatione, quæ à iure Regio & voluntate testantis deducitur, tales successiones etiam deferuntur his, qui decimum gradum egrediuntur, quamuis testator ipse nullis expressis gradibus, nullis appositis nec adscriptis clausulis id tantùm statuerit, bona nempe illa velle deferri Titio & eius liberis, ac descendentibus titulo & iure Maioratus. Quin & in casu, cuius Deci. Anchar. & alij meminerunt, eorum responsa minimè esse obseruanda, æquissimè defendi poterit, inspecta testatoris voluntate, simul & considerata hac communi horum fideicommissorum interpretatione.

Sextò ex his definiri iure debet, quod vidi semel maximè controuersum iudicum, & aduocatorum non vulgari contentione. Petierat quidam bona quædam post mortem alterius ex eo, quod ipse esset proximior defuncto cognatus masculus, & bona illa essent iam ab antiquis temporibus iure maioratus, & primogenij ad vnum tantùm deuoluta, & eo titulo possessa, eumque titulum testibus & plurium annorum, quasi possessione probauit, ita quidem, vt licet constaret, ea bona absque vlla diuisione iure maioratus, ad eam familiam pertinere, non tamen apparebat, quibus conditionibus, & clausulis ipse maioratus à primo testatore esset institutus: ècontrario siquidem instabat fœmina quædam, eiusdem cum masculo gradus & lineæ, nempe actoris soror maior ætate & primogenita, quæ petebat, maioratum sibi competere, iudicum sententia pronunciari. quæsitum & tractatum est, anà masculo minori fœmina maior eiusdem gradus & lineæ excludenda foret? pluribus denique rationibus probari iure poterit hac in controuersia, marem eiusdem gradus & lineæ, quamuis minor sit & secundo genitus, præferendum esse fœminę maiori ac primogenitę, sicuti apud Hispanos frequentissimè obtentum est, in maioratibus & primogenijs expressim ita statui. Sed idem esse, vbi simpliciter res aliquot sint iure primogenij & maioratus posteris delatæ, ostenditur sequentibus.

Primùm, hoc ipsum constat, quia vbi bona aliquot lege vel consuetudine deferuntur primo genito, ad ea non admittitur filia primogenita, excluso masculo postremo genito, imò is fœminę præfertur, quod expressim adnotârunt Petrus Perticensis, & Iacob. ab Arenis in l. pater. §. quindecim. ff. de legat. 3. Bald. in l. in mutis. ff. de stat. homi. Idem Bald. in l. 1. ff. de Senato. Roma. consi. 98. Soci. cons. 90. li. 1. in fine. Ioan. Lupi. in rub. de donat. int. vir. & vxor. §. 69. nu. 24. Paul. Parisius consi. 72. nume. 80. lib. 4. Idem erit, si ex contractu bona primogenito deferantur, vel ex pactione causa matrimonij inita, vel ex donatione secundum Iacob. & Petrum in d. §. quindecim. Guidonem Papæ q. 506. & singulari. 522. & Andræ. Tiraquell. lib. de primogenijs. q. 10. nu. 16. & 18. & q. 11. nu. 2.

Secundò, hæc pars iustior apparet ex eo, quod etiam seclusa proxima ratione communis, & omnium consensu recepta est apud nos ea interpretatio, vt maioratum, seu primo genium masculus secundo genitus obtineat, exclusa fœmina primogenita, quod proximum est testatoris voluntati, præsertim cùm & verba sint intelligenda iuxta communem, & vulgò receptam significationem.

Tertiò, eadem opinio potissimum instruitur à ratione, qua primogenia & maioratus liciti censentur, nam & si res ista dubia sit, quemadmodum longè lateque tradit præter alios Andræas Tiraquel. de primogenijs. quæst. 4. tractans de iustitia consuetudinis, deferentis bona primogenito, mihi semper placuit, institutiones maioratuum & primogeniorum licitas esse, atque itidem consuetudines & leges, quibus primogenitis bona omnia deferuntur: quod probaui in Epitome de matri. 2. part. capit. 8. §. 6. numero 5. idque magis communiter probatum est, sicuti constat ex citatis à Tiraquell. dicta quæstione 4. numero 13. Quibus accedit, quòd Italiæ statuta, quibus fœminæ nequaquam succedunt extantibus masculis, non alia ratione iusta censentur, quàm quod ex eis familiæ conseruentur, néue diminutionem extenuato patrimonio ob paupertatem patiantur, quod facilimè contingeret, si fœminis liceret parentum res & patrimonium ad exteram familiam secum ferre: hac etenim ratione hæc statuta iusta censeri, tenent Cyn. in l. 1. C. de adulterijs. Bald. & Imol. in l. vlt. ff. de hæred. instit. Alberic. in auth. itaque C. communi. de success. quos eam sententiam communem esse asseuerans, sequitur Albertus Brunus in tract. de statutis exclu. fœ. ar. 3. colu. 2. Eadem siquidem ratione primogenia & maioratus licitos esse adserit Præpo. in cap. ius naturale. colu. 3. distinct. 1. cùm ex maioratuum institutione patrimonia indiuisa, integra & illæsa penes familias maximo cum Reipublicæ commodo conseruentur, quæ alioqui per filiorum diuisiones attenuantur, ad nihilumque exinanita reducuntur, quod minimè expedit nec familijs, nec ipsi Reipublicæ: quæ horum primogeniorum ratione, viros nobiles, ac diuites habet, promptiores quidem, vt ei in bello & pace subseruiant & ministrent. Nulli autem dubium est, quin familiæ conseruentur, potius per masculos, quàm per fœminas. l. pronunciatio. §. Familiæ. ff. de verb. signif. l. Iurisconsultus. ff. de gradi. l. cùm legitimæ. ff. destatu homi. Igitur ad primogenia fœminæ admittendæ non sunt exclusis masculis secundo genitis. Quod verò diximus, Reipublicæ expedire, familias diuites conseruari, & integras ad ipsius Reipub. ornamentum, etiam probatur in l. 1. §. denunciare. versi. publicè. ff. de ventre inspicien. l. super statu. C. de quæstio. adnotauimus & nos in cap. Rainucius. de testa. in princ. nu. 23. & prætereà Ange. in §. sed hæc quidem. Instit. de exhære. lib. Georgius Natan in cap. quamuis pactum. col. 28. de pact. in 6.

Quartò ad huius partis confirmationem argumentor. Nam quo pacto succeditur in regno & prouinciæ capite, supremaque dignitate, eodem planè successio admittenda & constituenda est in inferioribus dignitatibus, primogenijs & maioratibus ipsius Regni & prouinciæ, argum. capit. cùm non liceat. de præscript. l. 1. §. cùm vrbem. ff. de offi. præf. præt. vrbis. glo. in l. ex ea. ff. de postul. sed in Regia dignitate apud Hispanos masculus secundo genitus, pręfertur fœminę primogenitæ, sicuti notissimum est, & probatur in l. 2. tit. 15. par. 2. Ergo idem erit in alijs inferioribus maioratibus, & primogenijs. Hac etenim argumentatione vtitur in specie Paul. Castr. in consi. 164. col. 1. lib. 2. incipit. In præsenti causa, quæ vocatur Maioriæ Hispalensis.

Quintò, Feuda & maioratus similia sunt authoribus, Bal. in l. cum antiquioribus. colum. 6. C. de iure delib. Archidia. & Præp. in cap. quàm periculosum. 7. q. 1. Socin. consilio 47. libro 3. numero 4. Paul. dicto consilio 164. Quorum hi duo posteriores hac similitudine & comparatione vtuntur expressim: alij verò sensim eam præmittere videntur: sed in feudis regulariter fœmina excluditur, masculis admissis etiam remotioribus. capit. 1. §. hoc autem notandum. qui. feud. dare poss. igitur & in maioratibus idem erit obseruandum.

Sextò alia item ratione id probatur: siquidem maioratus dignitas quædam est, secundum Bald. in d. l. cum antiquioribus. colum. 6. Archid. & Præpo. in d. cap. quàm periculosum. & Ioan. Cirier. de primogenitura: q. 1. quæ defertur in gradu pari potius masculis, quàm fœminis. Bal. in l. ex hoc iure. ff. de iusti. & iur. Abb. in cap. dilect. col. 3. de arbi. Paul. Paris. consil. 72. num. 70. lib. 4. quo in loco alios citat idem asseuerantes: nam in dignitatib. verius est, quod in pari gradu præferatur masculus etiam minor ex multis, quæ adducit Deci. in l. 2. ff. de regu. iur. num. 47. & notatur in l. 1. ff. de Senatoribus.

Septimò ad idem probandum plurimum conducit, quòd etiamsi feudum ex conuentione partium deferatur masculis & fœminis: Hæc contentio hoc ordine est intelligenda, vt deficientibus masculis fœminæ admittantur, non aliàs. textus in cap. 1. §. quin etiam Episcop. vel Abb. in lib. Feudo. vnde licet concedamus, Maioratum fœminis etiam deferri, id erit intelligendum masculis non extantibus, cùm deudum, & Maioratus maximè sint similia, & pari iure censeantur, nisi vel ex conuentione, institutione, aut moribus regionis aliquod obtentum sit inter hæc duo discrimen. His tandem effectum est, vt veram simplicis Maioratus conditionem ad iuris & prouinciæ morum interpretationem deducamus.

Rursus Septimò principaliter ex huius capit. prima adnotatione infertur, quòd maioratus simpliciter constitutus nullis expressis clausulis, fœminæ defertur non extante masculo eiusdem gradus, quamuis in remotiori masculus non deficiat: sic sanè censent Bald. in dicta l. in multis. Petrus Perti. in dict. §. 15. Roma. dict. consil. 98. Ioan. Lupin. in dict. rubr. §. 69. numer. 24. Deci. in l. 3. ad finem, versi. 4. quæritur. ff. de reg. iur. Guliel. Benedict. in cap. Rainucius. de testament. verb. in eod. testamento. in 1. numer. 173. Bald. consilio 275. lib. 2. col. 3. nu. 6. Curti. in tract. feudo. in 2. par. q. 1. limit. 15. Ex quibus dum Petri Perticensis opinionem sequuntur, ipse colligo, fœminam proximiorem ei, qui vltimo maioratum obtinuit, præferendam fore masculo remotiori, & qui eiusdem lineæ particeps non est simul & gradus: & ideò licet Andræ. Tiraq. in dict. q. 10. num. 23. de hac sententia Baldi dubitauerit, existimans, nunquam fœminam ad bona primogeniorum admittendam esse, etiam deficiente masculo: tamen hæc opinio, quam in hac septima illatione probamus, verior est, ac magis consona testatoris, seu instituentis maioratum voluntati, & apud nos moribus ac consuetudine recepta, quo casu ipse Tiraq. non dubitat, eam admittendam fore. Quam ob rem ita tenendum erit, nisi expressim aliud cautum sit in prima primo geniorum institutione.

Octauò hinc oritur vera interpretatio ad Regiam constitutionem, quæ ex Taurinis legibus est quadragesima quinta, qua sancitum est, mortuo possessore maioratus, statim possessionem omnium rerum ad primogenium id pertinentium, transire absque aliqua vera, vel ficta apprehensione in ipsum proximiorem agnatum, cognatúmue, qui ex institutione maioratus vocatus iure censeatur: etiamsi possessio rerum ad maioratum pertinentium sit ab alio propria authoritate, vel ex traditione vltimi possessoris eo viuente occupata, atque inibi appellatur hæc possessio legis authoritate translata, ciuilis & naturalis. Est etenim eadem constitutio admittenda, non tantùm vbi ex maioratus institutione expressim constet, quis vocatus sit ad primogenium post obitum vltimi possessoris: sed & quoties nullæ fuerint adiectæ clausulæ maioratui: imò is simpliciter fuerit institutus apposito bonorum vinculo iure primogenij. Nam & in hac specie possessio ratione legis Regiæ translata censebitur in eum, qui iuxta superiùs adnotata ad id primogenium iure vocatus videbitur. Nec oberit, quod quibusdam visum est, Taurinam decisionem tantùm obtinere in primogenijs constitutis authoritate & licentia Regis: non autem in his, quæ absque Regia authoritate iure alioqui permittente priuatim statuta fuerint: quia & si solitum sit hac in re dubitari, & varias à diuersis tribunalibus pronunciari sententias, dubitaueritque Ioan. Lupi. in l. Tauri. 27. ad finem, frequentiori calculo in praxi receptum est, Taurinam constitutionem etiam obtinere in maioratibus propria authoritate iure permittente priuatim institutis. quod probatur primò, quia indistinctè lex ipsa loquitur, non magis in maioratu instituto licentia Regis, quàm priuata authoritate stabilito. Secundò ex eo, quod maioratus absque licentia principis institutus, propriè maioratus dicitur: nam maior succedit & primogenitus, quod est, vt ex propria significatione maioratus dici valeat, & tamen in quacunque materia propria significatio admittenda est, etiamsi sit odiosa, exorbitans, & iuris communis correctoria, l. cum lege. vbi Aretin. ff. de testam. Ergo ipsa lex 45. Tauri. & in hoc maioratu intelligenda erit. Deinde & tertiò ex l. 41. & 44. Tauri apparet, instiututionem hanc primogenij absque regis licentia factam, maioratum dici, & statim in maioratibus statuitur. l. 45. Igitur signum maximum est, eius legis conditores eam decisionem intellexisse etiam in maioratibus, quorum leges proximiores meminerant. Quartò hanc opinionem probare conabor ab eadem constitutionis ratione, quæ ea est, vt melius res vinculo maioratus submissę conseruentur per istam transmissionem: hæc verò ratio adhuc militat in maioratibus absque Regia licentia institutis. Vnde ob eandem rationem par est, & in his eidem legi locum fore. Quartò hanc sententiam probo authoritate Roderici Xuares in allegat. 19. versic. prætereà omnia ista, quo in loco maximus ille apud Hispanos in forensibus controuersijs, alioqui vir insigni eruditione præditus, hanc opinionem veriorem esse censet.

Cæterùm, quò ad ipsam legem Regiam oportet inquirere, an iustè potuerit statui, possessionem ciuilem & naturalem in successorem transferri, absque aliquo actu apprehensionis vero vel ficto? Nam Francis. Areti. in l. 1. nume. 23. ff. de acquir. possess. scribit, statuto, lege & consuetudine posse induci, vt possessio in successorem transeat: & item in hæredem, statim ipso iure. Quia id intelligitur per actum sit traditionis & apprehensionis ab ipsa lege inductum, quem & ipsa lex tacitè fingit, licet expressim fictionem non induxit. At si statutum, vel lex statuerit, possessionem in hæredem transmitti sine aliquo actu vero vel ficto: tunc existimat Aretin. id à lege nec à principe fieri posse, cùm sit aduersus ius naturale, quod requirit actum naturalem apprehensionis ad adquirendam possessionem. l. 1. in princi. & l. 3. ff. de acquirend. possess. l. ea quæ ciuiliter. ff. de acquiren. rerum domi. Ex quo satis periclitatur Regia constitutio, qua statutum est, possessionem ciuilem & naturalem transferri absque aliquo actu apprehensionis. Sed & ante Aretinum idem asseuerat Bal. in l. 1. notab. 1. C. communi. de legat. quibus tamen refragantur idem Bal. in l. vlt. nu. 8. C. de sacros. eccle. Angel. Imol. & alij in l. qui vniuersas. §. item quod mari. ff. de acquiren. posses. Roman. in l. 1. in princip. numero 22. ff. eodem titu. Bertrachinus in tractat. de Episcopo. 3. lib. 1. part. nume. 78 quorum opinio Communis est secundum Ias. in dicta l. 1. numero 7. C. commu. delegatis. Claudium in l. 1. ff. de acquirend. possess. in princip. nume. 29. & Ripam inibi. nume. 37. qui constanter asserunt, posse lege, vel statuto induci, vt possessio in aliquem transferatur, absque actu vero vel ficto, & absque aliqua apprehensione. quin & idem Bald. in dict. l. 1. C. commu. de leg. 1. notab. fatetur hanc opinionem Communem esse, quam & verissimam debere censeri, ostendam manifestissimè, & præsertim Aretinum omninò hallucinatum fuisse in hac controuersia. Quam ob rem illud erit prænotandum, iure naturali eo tempore, quo dominia rerum nondum fuêre distincta, necessariam fuisse naturalem, & veram apprehensionem ad adquisitionem illarum rerum, quæ eodem iure primo occupanti adijciebantur, sicuti probatur in d. l. 1. in princi. ff. de acquiren. posses. in §. ferę. Instit. de rerum diuisio. ita quidem, vt eo tempore, & nunc in rebus communibus, quæ in nullius bonis sunt, sed primo occupantis iure naturali fiunt, necessaria sit vera & naturalis apprehensio ipsarummet rerum.

Ex hoc verò non sequitur, in rebus iam adquisitis, quarumque dominia distincta sunt, esse iure naturali necessarium actum apprehensionis ad adquirendam possessionem, cùm nullibi id constet, imò humana lege fieri potest, vt possessio transmittatur ab vno in alterum, etiam absque vllo actu apprehensionis, quod manifestissimè probatur: quia iure naturali ea transmissio prohibita non est, & ideò lege ciuili induci poterit, si ita visum fuerit legumlatoribus. Et prætereà quod à iure naturali deducitur in d. l. 1. in princ. & in l. 1. ff. de acqui. rerum domi. pertinet ad corporalem detentationem, quæ, sicuti alibi dicetur, plurimum differt à possessione naturali & ciuili: corporalis etenim detentatio rei adquiri non potest aliter, quàm per ipsam occupationem & actum corporis. Et ideò ab hac non rectè infertur ad possessionis adquisitionem. Imo & si iure naturali, quo dominia rerum nondum erant distincta, res communes, & quæ in nullius potestate erant, adquirebantur primo occupanti, non per hoc censetur eodem iure vetitum, aliam à lege humana induci formam adquisitionis, & planè cùm id fuerit omissum à iure naturali, saltem non prohibitum, mihi dubium non est, posse lege humana ex causis Reipublicæ vtilibus, & hominum conuictui commodis, statui, eas res, vtpote feras, & indomita animalia, fluminum & maris pisces, etiam sine occupatione in alicuius dominium & possessionem transferri, ac omninò transire. Denique quantum valeat Aretini distinctio, apparet satis euidenter ex eo, quòd si iure naturali præcisè ad possessionem adquirendam sit necessarius actus corporeus, vel apprehensio ipsius rei, nulla ratione defendi potest, quod ipse Aret. opinatur, admittens statutum & legem humanam, qua possessio alicui adquiratur per actum fictum, absque vero occupationis & apprehensionis actu. Nam si per legem naturalem actus corporis necessarius est, non potest per legem hominis is actus fingi, qui verè non præcesserit, cùm ex ea fictione iuri naturali derogetur: cui quidem iuri naturali minimè satis fit, nisi actus verus, ab eoque requisitus, ad hanc adquisitionem præcesserit, alioqui facilimum foret legibus humanis ea tollere, quæ iure naturæ sunt ad aliquid necessaria: constituta fictione iuris, quod, ni fallor, absurdum est, nec probari vllo pacto potest. Requiritur etenim lege naturę domini consensus, vt res in alium, quo ad dominium transferatur. Possetne lex humana statuere fictione illius consensus præmissa aduersus veritatem dominium illius rei, absque vero consensu domini in aliquem transferri? minimè profecto.

Quòd si dixeris, eam legem ex iusta causa constitui posse, ad interpretationem legis naturalis: ipse libenter respondeo, ex eadem iusta causa posse absque vlla fictione à lege idem fieri, & dominium in alium, sine domini consensu, transferri.

Et prætereà aduersus Aretinum plures textus adduci possunt, & præsertim l. quod meo. ff. de ad quir. posses. l. clauibus. ff. de contrahen. empt. l. quisquis. C. de donationib. capit. 2. de consuet. l. 1. C. de donationib. Quibus expressim probatur, absque corporali apprehensione per actum fictum, aut per alium à lege vel consuetudine ad hunc effectum approbatum, possessionem adquiri alicuius rei etiam corporeæ. Igitur constat, quandoque sine actu vero nec ficto, authoritate legis humanæ possessionem rei apprehensam & adquisitam censeri. Dices forsan cum Aretino, in omnibus his casib. quorum dictæ leges meminerint, actum præmitti ad possessionis adquisitionem, nempe, constitutum, traditionem clauium, reseruationem vsusfructus: & item illum, cuius in dicto cap. 2. de consuet. mentio fit. Et ideò non omninò his decisionibus improbari Aretini sententiam, hoc sanè commentitium est, & futile: nam si à iure naturali actus occupationis, & corporalis ipsius rei apprehensionis necessarius est, nec huic legi humana constitutio derogare potest, constat planè, non esse has leges validas, cùm actus in eis probati non pertineant ad corporalem rei apprehensionem & occupationem, nec per aliquem ex his actib. legi naturali satisfactum esse, verè dici poterit. Et sanè sicuti ex iusta causa humana lex potest sancire ex his actibus fictis, & minimè ad veram apprehensionem pertinentibus, possessionem rerum in aliquem transmitti, ita ex iustis itidem causis statuere, quod in aliquem transeat possessio naturalis, & ciuilis absque aliquo apprehensionis actu vero, nec ficto. Ex quibus Regia constitutio defenditur, item & Gallorum consuetudo, qua receptum est, possessionem defuncti in eius hæredem etiam extraneum transire, absque aliquo apprehensionis actu. meminêre huius consuetudinis Bal. in l. vlti. C. de manumis. & plærique alij, quos referunt Chassanæ. in cons. Burg. rub. 7. §. 1. & Guliel. Bened. in c. Rainuci. verb. mortuo itaque Testatore. in 2. num. 72. Nico. Boêrius in consuet. Bituricensibus. tit. de testam. §. 6. in gloss. 1. Bald in rub. de caus. poss. & propriet. col. 2. Faber in §. in Summa Inst. de interdict. Tiraq. de retract. libro 1. §. 26. numero 31. Aymon in consuetu. Aruerniæ, titu. 12. artic. 1. extat & de hoc text. in consuet. Burdeg. tit. de test. §. 21. Est tamen circa has consuetudines & leges considerandum, ex eis minimè impediri interdicta possessoria, quæ à iure instituta sunt ad adipiscendam possessionem. Nam & possidentes authoritate legis absque actu apprehensionis, poterunt agere his interdictis ad adquirendam corporalem detentionem, quod visum est Bal. in Auth. defuncto. q. 3. C. ad Tertul. Alex. in consil. 37. li. 1. colu. 1. & in l. cùm hæredes. in princi. ff. de acqui. poss. Deci. consi. 84. col. 1. Chassanæ. & Boêri. vbi supra. & Parisi. consil. 41. numero 8. libr. 1. Idemque probatur ex Regio Caroli Cæsaris decreto Madricij, dato anno millesimo, quingentesimo, quadragesimo tertio, die vicesima septima Februarij, quod typis excusum est anno quadragesimo quarto.

Item & hic possessor sola legis authoritate poterit agere interdicto vti possidetis, retinendæ possessionis causa. Ioan. Faber in § 1. Institut. de hæred. qualit. & diff. idem in §. 1. Instit. de interdict. Guido Papæ. q. 552 Chassanæ. in d. §. 1. nume. 7. Et Boërius in dict. §. 6. glo. 1. quorum opinio Communis est.

Sic & interdicto recuperandæ hic possessor vti poterit, secundum Ioan. Fabrum in §. sui autem. numero 1. Instit. de hæred. qua. & diffe. Guido. dicta quæstion. 552. Nicola. Boëri. in dicta glo. 1. Bald. in rubr. de caus. posses. col. 2. & ibi Ripam, num. 24. Deci. consi. 84. Gulielm. Benedictum in dict. verb. mortuo itaque testatore. l. 2. nume. 72. Socinum in l. rem quæ nobis. 5. quæstione. ff. de adquiren. possess. Ripam in lib. 1. resp. cap. 1. nu. 85. & Chassanæ. in dicto §. 1. vbi nume. 2. scribit, hanc opinionem seruari in regno Franciæ, cui adstipulatur, quòd & si hæc possessio absque actu apprehensionis veræ adquiratur, & peractum fictum: vera tamen possessio est, nec differt in effectu à ciuili & naturali possessione, secundum Alexand. & ibi Vincent. nume. 74. in l. 1. in princi. ff. de adquir. possess probat text. elegans in capi. contingit. vbi Bald. de dolo & contum. & text. in l. certe. ff. de precario. Bartol. in l. ab emptione, col. vlt. ff. de pactis. & alij plures, quos retulit, hanc opinionem dicens Communem esse, Tiraquell. de constituto. 2. part. ampliat. 1. vbi de eius veritate disputat. eam item probat pulcher text. in dicta l. 45. Tauri. quæ hanc possessionem ita translatam appellat naturalem, & ciuilem. Et licet Bal. in dicta Authent. defuncto. quæstione 3. Abb. in cap. 2. de consuetu. Alexand. in consilio 37. numero 5. lib. 1. Idem consilio 83. lib. 2. Ias. in l. si sorori. C. de iure deliber. numer. 2. Ripa in l. 1. numero 37. de adquir. posses. teneant contrarium asserentes, ex hac possessionem minimè competere interdictum recuperandæ possessionis: & eorum opinionem sequuti testentur communem esse Alexan. in l. in suis. nu. 9. ff. de libe. & posthu. Alciat. de præsump. 3. part. numero 7. verior tamen videtur prior sententia, vbi post obitum defuncti alter quam hæres ingressus fuerit possessionem: non enim possumus negare, quin hæres, vel successor per hanc occupationem spoliatus fuerit possessione sibi authoritate legis adquisita. Nisi velis probare hanc possessionem minimè transmitti, quoties statim post mortem possessoris alter quàm eius hæres, actu possessionem rerum acceperit: quod Alexan. probat in dicto consil. 83. lib. 2. & Ias. in dicta l. si sorori. col. vlt. idem Ias. post Cumanum in l. Pomponius. §. quæsitam. ff. de adquir. posses. Soci. qui parum sibi constans in consil. 49. lib. 3. colum. 4. Baldum in dicta Authent. defuncto. sequitur: in cuius comprobationem adducit Ias. gl. in l. cum miles, verb. quasi. ff. ex quib. caus. maior. quam dicit ab aliis hac in re adductam non fuisse: & tamen eam in dicto consil. Bartho. Soci. adducit. Ea etenim probatur, continuationem possessionis defuncti in successorem quo ad effectum vsucapionis iure inductam, & fictam omninò impediri, si alter eam possessionem apprehenderit, priusquam successor eam actu adquisierit. Possessio, inquit Iabolenus, testatoris ita hæredi procedit, si medio tempore à nullo possessa est. l. possessio. ff. de vsucapio. l. Pomponius. in dict. §. quæsitum. interrumpitur etenim vsucapio per possessionem alterius quam testatoris, & hæredis. Nec hic quo ad vsucapionem tractamus: an statim mortuo testatore transeat in hæredem possessio: sed quod possessio testatoris, & ea, quæ eo mortuo vacans fuerit accedat & adiungatur possessioni apprehensæ, & verè adquisitæ, & detentæ per hæredem. dicta l. Pomponius. §. non autem. Et ideò possessio extranei intermedia hanc continuationem impedit. At in hac specie, quam modo expendimus, tantum agitur de continuatione possessionis testatoris, & defuncti in successorem, & hæredem: ita, vt ratione, & vi legis verè hæres possideat: quam ob rem etsi possessio per alium occupetur, negari nequit, quin illo momento temporis post obitum defuncti ante illam extranei apprehensionem hæres & successor possessionem adquisierit: quo fit, vt possessio nullo vnquam tempore vacua fuerit, atque ita is, qui eam non vacantem occupauit, planè hæredem, & successorem iure tunc possidentem expoliat: saltem si eum non admittat ad possessionem. Et tamen in casu dicti §. quæsitum. & dict. glo. in l. cum miles. vacua erat possessio eo tempore, quo per extraneum apprehensa fuit. Quam ob rem incongrue infertur ex ea decisione ad quæstionem istam, quam tractamus. Sic tandem Alexan. dubitat, an vera sit Cumani sententia in l. cum hæredes, in princ. ff. de adquir. posses. & mihi ea falsa videtur: idemque video probari aduersus Cuma. à Ferrono in consuet. Burdeg. dicto §. 21. vnde praxim, qua Galli vtuntur, iure probatissimam esse opinor. Pręsertim vbi lex possessionem interim ab alio occupatam, & apprehensam irritam esse censeat, sicuti Taurina lege fit, & in specie adnotauit Parisi. dicto consi. 41. num. 9. lib. 1. Quod si viuente testatore, aut præcessore, alius quam hæres & successor possessionem habuerit, eamque obtineat tempore mortis, tunc non esse locum statuto verissimum est: cùm defunctus tempore mortis transmittere minimè potuerit possessionem, quam non habebat, in hæredem, aut successorem: quod in hac quæstione asserit Guliel. Bened. in dict. verb. mortuo testatore. in ij. nume. 78. quamuis & Taurina constitutio etiam in hac specie statuerit, possessionem transmitti eo ipso in successorem maioratus. etiam si alter non vocatus ad primogenium viuente eius vero possessore, eam apprehenderit propria authoritate, vel ex consensu possessoris.

Huic Regiæ decisioni plurimum videtur adstipulari sententia Baldi, qui in l. cum antiquioribus. C. de iure deliberand. nume. 11. versic decimo, scribit: in feudis filium adhuc viuo patre inuestitum censeri, & possidere: & ob id in eum transire possessionem mortuo patre absque alia apprehensione, & inuestitura. idem notat Iason in l. quoties. C. de rei vendicat. num. 31. per text. in capt. 1. in fine de feudi cognit. quib. accedunt Ioannes Sainson in consuetud. Turo nensibus. titul. de homagiis. articul. 1. & Chassanæ. in dicta rubr. 7. §. 1. numer. 6. Aluar. in capit. 1. §. si facta. Si controuers. fuerit int. dom. & agnat. & in ca. 1. quid sit inuestit. Sed hæc opinio minimè probatur in dicto capitulo primo, de feud. cognit. vt manifestum erit cuicunque, qui eius literam legerit: & licet gloss. inibi hoc senserit: ea tamen innititur opinio. glos. in l. in suis. ff. de liber. & posthum. & in dicta l. cum hæredes. quæ asseuerant, in filium suum non tantum dominium, sed & possessionem mortuo patre transmitti, quod frequentissimo omnium consensu reprobatur. Et ideò iure communi Romanorum etiam in feudis dicendum est, mortuo patre non transire possessionem in filium, secundum Ias. in dicta l. si sorori. C. de iure deliberand. Gulielm. Benedict. in dict. verb. mortuo testatore. in secundo. numero 75. Zasium in tracta. de feudis. parte 6. capit. qualiter feud. constituantur. versicu. Secundùm. idem præmittunt Massuerus in Practica. titul. de feudis. nume. 16. & quisquis is est, qui Parisiensis Parlamenti stylum concinnauit. rubr. de feudis. §. item de consuetudine. dum scribunt, ex generali consuetudine apud Gallos in successorem feudi, qui filius sit, aut proximior agnatus ab intestato, transire possessionem absque apprehensione generaliter: at in extraneum eam tantum transire contra eos, qui directum feudi dominium non habeant. Sic sanè quod scribitur, filium patre viuente adhuc possidere: quemadmodum gloss. in dicto capit. 1. senserat, id accipiendum est in hunc sensum, vt propter spem illam certissimam consequendi res paternas, quasi dominus, & possessor dicatur. Eo dem item pacto possessor appellatur mortuo patre, etiam nondum apprehensa possessione, quia ratione dominij iura possessoris habet. argum. gloss. in l. assiduis. C. qui. pot. in pig. habent. verb. possidet.

Hinc constat, Regiam, & Taurinam legem iuri communi, & antiquiori contrariam esse. Nam & ea ex Baldi decisione minimè deduci potuit: cùm falsa sit: nec item à lege Regia Partitarum: quemadmodum ipse probaui lib. 1. harum Resolutionum capitul. 14. in principio. Potuit tamen ex eo statui, quod apud Hispanos morib. & consuetudine receptum esset id, quod eadem constitutione sancitum est.

Nonò ex supra explicitis colligitur vera interpretatio legis item Taurinæ 46. qua constitutum est, ædificia, & meliorationes in rebus maioratus per ipsum possessorem facta, ita ad primogenij successorem pertinere, vt nec æstimationis partem teneatur is fratribus, matri, aliisúe cohæredibus, aut vxori defuncti soluere. Hoc etenim etiam obtinet in eo patrimonio, quod iure primo genituræ, & maioratus delatum est, tametsi non fuerint in eius institutione expressa vincula, nec cæteræ conditiones, quæ solent expressim apponi: sed tantum constet de simplici primogenio: cùm & verè hoc patrimonium ad maioratum pertineat, & ideò eius iura proculdubio habeat.

Decimò ab eadem radice procedit legis 40. ex eisdem Taurinis sanctionibus intellectus. apparet siquidem aliquam rem, aliquod patrimonium iure primogenituræ, & maioratus cuidam familiæ, cuidam genti deferri, nec tamen constat, quibus conditionibus, quibusue legibus facta fuerit huius maioratus institutio. Quæritur an eò seruanda sit dicta constitutio, quæ in successione maioratuum, & primogeniorum præferendum esse censet nepotem minorem natu, filium tamen primogeniti viuo parente defuncti, ipsi patruo, qui maior natu est. Et sanè ipse opinor in hac specie, & in hoc casu idem seruandum fore ex his, quæ in initio huius capitis tradidimus, ipsa verò Regia decisio originem duxità l. 2. titul. 15. par. 2. quæ in Regia dignitate nepotem patruo præferendum esse statuit. Et generaliter in quocunque primogenio ita responderunt Oldra. con. 224. Albe. in proœmio. ff. §. discipuli. versi. decimo in ista materia. Paul. Castren. consil. 164. lib. 2. Anch. Card. & Abb. in capit. licet, de voto. Bald. consil. 386. lib. 2. qui hanc opinionem communem esse fatetur, sicuti & plures alij idem asseuerant, quorum meminit Andræ. Tiraquell. in li. de primogeniis. q. 40. num. 11. vbi. nu. 12. scribit, hanc sententiam consuetudine totius ferè orbis Christiani receptam esse. idem fatentur Car. Mol. in Alexa. con. 4. lib. 4. Alciat. lib. 8. Parerg. cap. 15. Et Thomas Grammaticus decisio. 1. tradit & Ioan. Cirier lib 1. de primogenit. quæst. 25. & 26. Sed omnium latissimè ex iuris vtriusque decisionibus, & earum interpretibus, atque ex Chronicis quęstionem istam inter patruum & nepotem disputauit Tiraquel. dicta quæst. 40. apud quem leges omnia ferè, quæ hac de re à veteribus tradita fuêre. Sunt etenim & plures authores, qui pluribus rationibus, patruum esse nepoti præferendum, probare conantur: quorum itidem opinionem sequuntur eam communem esse asserentes Alexand. in dicto consi. 4. num. 11. lib. 4. Deci. consilo 443. & Matthæus Afflictus in Rubri. de succes. feudi. num. 88. lib. feudorum. quam Oldra. sibi contrarius probare videtur consil. 94. col. 5.

Cæterùm ea, quæ in hoc capite ab vnica ratione deduximus, eodem iure admittenda sunt, vbi ex verbis alicuius sententiæ in iudicio latæ constaret, patrimonium aliquod iure maioratus familiæ, nomini, aut alicui deferri. Nam & verba sententiæ, qua pronunciatum fuerit, & bona titulo maioratus ad aliquem pertinere, omnino interpretanda sunt iuxta huius capitis resolutionem. Non enim inficior, iudicum sententias esse strictè interpretandas. l. 1. C. si plures vna sent. l. si iudex. ff. de his, qui sunt sui vel alie. iur. notant. Bartol. in l. Iulianus. nu. 5. ff. de condi. indeb. Deci. consi. 83. num. 4. optimus text. in l. diui. ff. de liberali caus. l. si à te. ff. de excep. rei iudic. idem Bart. in l. si expressim. 2. col. ff. de appel. Cæpola in Rubr. ff. de verbor. signific. nume. 151. sed tamen, etiam in his, quæ strictam habent interpretationem, admittenda est propria verborum significatio. text. elegans. vbi hoc adnotauit Aretin. in l. cùm lege. ff. de testament. Calderi. consi. 1. de consang. & affinit. Decius in cap. cum ordinem. colum. 2. & in c. sedes. de res criptis. idem in l. 2. num. 59. & in l. factum. §. in pœnalibus. num. 10. & in l. semper in obscuris. num. 11. ff. de regulis iuris. idem Decius optimè in capit. at si clerici. §. 1. colum. vltim. de iudic. Angelus in l. vltima. colum. 2. ff. de constitut. Princip. Abb. in capit. ex parte. vltima. 2. notabili de decimis.

ARGVMENT. CAP. VI.

Quo pacto Princeps ualeat tollere, aut mutare testatoris uoluntatem quo ad fideicommissa, aut maioratus.

SVMMARIVM.

- 1 Maioratus conditionibus, & legibus licentia principis institutis, derogari poterit rescripto Principis.
- 2 Princeps potest filium illegitimum, & spurium ad feudi succeßionem per priuilegium admittere.
- 3 Fœmina per Principis conceßionem potest in feudum succedere.
- 4 Fauorabilis est dispositio, per quam ad ius commune reducimur.
- 5 Probatur efficaciter, non posse Principem derogare vltimis testatorum voluntatibus, si absque Principis authoritate testamenta facta fuerint.
- 6 Dominium à priuato auferri per Principem non potest absque publica vtilitate.
- 7 Testandi libertas iure naturali, & gentium permittitur, & cuilibet competit.
- 8 Potestas absoluta quo pacto in Principe distinguatur ab ordinaria.
- 9 Clausula ex certa scientia nihil operatur vbi in Principe potestas deficit.
- 10 Res subiectæ restitutioni etiam titulo Maioratus, an possint ob dotem alienari? & an Princeps valeat derogare voluntati testatoris, qui expreßim prohibuit bona alienari ex causa dotis?

CAPVT VI.

MAioratibus, & primogeniis, quæ frequenter in Hispania instituuntur, conditiones quædam adiici untur, & leges, quibus ex consensu instituentium clerici religiosi, illegitimi, & fœminæ à iure Maioratus excluduntur, vel patrui præferuntur nepotibus. quæritur, an Princeps valeat mortuo ipso testatore aliquam ex his legibus tollere, aut mutare? Et sanè vbi primo genia instituta fuerint ex licentia Regis, eiusque authoritate aduersus iuris prohibitionem, cui Princeps ipse proprio priuilegio derogat: ipse opinor, Principem posse mutare leges, & conditiones his maioratibus appositas. Hoc probatur ex eo, quod Princeps priuilegium ab eo subdito concessum moderari, & tollere ac reuo care valet. tex. & ibi Innoc. in c. in nostra. de iniur. glos. in regu. decet. de regul. iuris. in 6. Abb. Cardin. Imol. Felin. & Deci. in ca. noui. de iudic. super glos. in ver. quicunque. Ang. in l. Antiochensium. ff. de priuileg. credi. Felin. inc. quæ in ecclesiarum. de constit. nu. 48. Alexan. in con. 216. li. 2. nu. 18. Socin. con. 87. li. 3. art. 3. quorum sententia communi omnium iudicio recepta videtur: atque ideò maioratibus institutis, priuilegio, & licentia Regis poterit Rex derogare quo ad leges, clausulas, & conditiones, quib. instituta fuerunt. id verò fit à Principe ex consensu possidentis, & quoties ius alteri verè quæsitum, minimè ex ea derogatione tollitur: iuxta ea, quæ traduntur à Bart. & aliis in l. Gallus. §. & quid si tantùm. ff. de libe. & posthu. qua in re oportet exactè Principis voluntatem perpendere.

Quòd si Maioratus fuerit legitimè institutus absque priuilegio Regis, cum eius author liberè potuerit propria bona in alios quibuscunque legibus & conditionibus transmittere, maior est tunc dubitatio, siquidem adhuc Principem posse eius leges & conditiones mutare, clausulisque, vel earum alicui derogare, probatur his rationibus.

Prima. Constat etenim, testatoris voluntatem Principis authoritate posse mutari. tex. insignis in Clemen. quia contingit. de religios. domib. & in l. legatum. vbi Bartol. & Lancel. Deci. ff. de vsufruct. lega. l. legatam. ff. de admi. rerum ad ciuitatem perti. tradunt Cardi. & Imol. in dicta Clemen. quia contingit. Felin. in c. cum accessissent. de constitu. nume. 18. Princeps igitur derogare poterit legibus etiam priuatim à testatore adiectis institutioni maioratus.

Secundò hoc idem probatur: nam Princeps potest derogare his, quæ non sunt iure naturali, diuinoúe inducta, licet iure humano statuta fuerint. c. proposuit. de conces. præben. glos. communiter recepta in l. vlti. C. si contra ius vel vtil. public. & in l. quoties. C. de preci. Imp. offer. traditur in c. quæ in ecclesiarum. de constit. & in l. 1. ff. de constit. Princip. libera vero testandi facultas iure humano ciuili competit. l. 1. C. de sacrosanct. eccle. & in §. disponat. in Authent. de nuptiis. glo. in l. 1. ff. de acqui rer. domi. Bar. & alij in Rubri. ff. de acquir. hæred. igitur Princeps poterit hanc libertatem testandi tollere, eique derogare. ad idem optimus tex. in l. testandi causa. C. de testamen.

Tertiò apparet, quòd etiam in damnum, & præiudicium alterius potest Princeps tollere ab aliquo impedimentum, & obicem, qui eum incapacem alicuius iuris efficit. text. est in l. quæris. ff. de natalib. restit. & in Authen. quib. mod. natu. effic. legit. §. si quis verò non habens. Ergo si quis testatoris voluntate, & expressa lege incapax sit successionis in maioratum, & primogenium, nihil agit Princeps contra naturam, qui hunc capacem fecerit, tollendo obicem, qui illi ad eam successionem obstabat, vnde poterit Princeps testatoris legibus, & voluntati derogare.

Quartò idem constat, quia etsi legibus publicis illegitimi, & spurij non possint parentibus succedere testatis, vel intestatis: Princeps tamen liberè potest non obstantibus his legibus illegitimos, & spurios idoneos constituere, & capaces, vt capiant parentum, & cognatorum, agnatorumque hæreditates, quod satis manifestum est, & probatur in d. §. si quis verò non habens. & in Authent. quib. mod. nat. effic. sui. §. illud tamen à nobis. collat. 7. & in capit. per venerabilem. qui filij sint legit. & notatur in d. §. & quid si tantùm. Sic equidem eadem ratione Princeps supremus poterit capacem successionis, efficere eum, qui ex voluntate testatoris incapax eius esse videtur.

Quintò in huius partis comprobationem iure optimo adduci poterit quod gl. celebris & inibi ab omnibus recepta adnotauit in ca. j. §. naturalis. si de feud. fuerit controuers. inter do. & agna. scribens. Principem posse illegitimum proprio rescripto legitimum efficere expressim ad feudum consequendum, licet alioqui naturalis illegitimus & rescripto Principis legitimatus non possit feudum habere, quod ipse probaui in Epitome de matrimoniis. 2. par. cap. 8. §. 2. num. 27. & §. 9. nume. 7. Et præter alios idem respondit Curti. iunior. consil. 1. nume. 22. & 23. Hinc ergo deducitur, etiam ad maioratus, & primogenia posse Principem illegitimum filium, legitimum efficere, & is ea consequetur, tametsi primus institutor legitimos, & naturales vocauerit, eaq́ue successione illegitimos excluserit.

Sextò hæc opinio fulcitur ex eo, quod eleganter probat Curtius iunior in dicto consil. 1. nume. 23. respondens, fœminam, & ab ea descendentes, alioqui ad feudorum successionem iure feudorum, & eius constitutionibus in specie improbatos, & ab ea successione exclusos, posse Principis rescripto effici eiusdem iuris & successionis capaces, atque ita per Principem derogari posse decisioni tex. in ca. 1. §. hoc autem notandum qui feud. dare pos. c. 1. §. filia. de feudi. succes. c. 1. §. profectò. De lege Conradi, & aliis feudorum moribus, quibus receptum est, fœminas in feudis non succedere, etiam si vasallus pro se & hęredibus suis inuestitus fuerit. qua de re latissimè tradidêre plurima Francis. Curtius. de feud. part. 3. q. 1. Iacobinus in glos. super verbo, & fœminis. & Zasius titul. de feudi suc. §. super secunda particula. quibus placet, frequentissimo omnium consensu & consuetudine posse induci, quod fœminę in feudis cum masculis succedant, & in pari iure. quod probatur in c. 1. de feudi cogni. vbi scriptum est, feudalia decreta, & constitutiones secundum mores, & consuetudines fore accipiendas. quò fit, vt & Princeps idem possit iustissimè efficere, fœminasque ad feuda admittere, cùm & consuetudo aduersus iura, & leges feudorum hoc possit omnino permittere.

Septimò his suffragatur altera eiusdem Curtij iunioris sententia, is etenim in dicto con. 1. num. 32. existimat, posse Principem supremum proprio rescripto fœminas ad feudum admittere etiam speciali priuilegio: quanuis ex ipso contractu feudali, ipsaq́ue inuestitura appareat, legem esse dictam conuentioni, & contrahentium consensu expressam, qua fœminæ ab illius feudi successione excluderentur. Nam eo authore eam legem poterit Princeps omnino tollere, & fœminas admittere, contra ipsorum contrahentium expressam pactionem. Hoc ipsum probatur ex eo, quod etiam si ex lege contractus, & inuestituræ ad feudum admittendi sint hi tantum, qui naturales, & legitimi fuerint: Princeps tamen poterit illegitimos, & spurios propria dispensatione & legitimatione efficere legitimos ad feudorum successionem. glos. in dict. ca. 1. §. naturalis. quam vbique Doct. probant. Hac igitur ratione motus ipse Curtius censet, posse Principem legibus contractui feudali appositis derogare. Vnde eadem profectò ratione in hac quæstione, quam tractamus, dicendum erit, posse testatoris voluntatem, leges, & conditiones ab eo fideicommissis adiectas, & maioratibus adscriptas, per ipsum Principem corrigi, & mutari.

Octauò quia plerunque per hęc Principum rescripta, & eorum derogationes, fideicommissa, & primogenia ad iuris decisiones, & earum statuta deducuntur, siquidem fœminæ legibus ciuilibus & Regiis ad successionem alioqui admissæ simul cum masculis, perq́ue testatorum voluntatis propriæ elogia exclusæ, atque à maribus distinctæ, tandem Principis derogationibus admittuntur: apparet sanè hæc Principum rescripta valida fore. Nam ea, quæ alioqui fieri non possunt, permittuntur, si per eum actum ad ius commune reditur. notat Bartol. in l. omnes populi. col. 11. versic. iuxta prædicta quęro. ff. de iustit. & iure. l. 2. ff. de iniusto testamen. l. hac consultissima. §. si quis autem. C. de testament. Sic & in correctoriis licita est extensio, quando per eam redimus ad ius commune. glos. celebris in cap. statutum. de præbend. in 6. verb. numerandum. Antoni. & Abb. in cap. olim tibi. de verborum signific. in fine. per illum text. Soci. consil. 25. lib. 3. quo in loco meminit prædictæ glos. quam commendarunt Areti. consil. 96. colum. 1. Barba. in cap. 2. nume. 49. de foro competen. Iason in l. si vnus §. pactus. ff. de pact. colum. 2. Felin. & Deci. colum. 3. in. capit. cùm accessissent. de constitut. Rochus de consuetud. folio. paruo. 16. colum. 3. Curtius iunior consil. 26. col. 4. idem tradit consi. 1. num. 23. & præceden. Deciu. in l. in omnibus. in 2. ff. de regul. iuris. & alij plures, quorum meminit Andræas Tiraquel. in lib. de primogeniis. q 24. numero 6 quem legito. adducit etenim is author plura, quæ huic rationi plurimum conuenire videntur. Princeps igitur etsi alias testatorum leges tollere non valeat: eas tamen, quæ iuris decisiones mutauerint, poterit abrogare, cùm per id rescriptum ius commune illæsum seruetur.

Contrariam sententiam veriorem esse existimo, & profectò, ni fallor, Princeps minimè potest testamentis priuatorum derogare, nec eorum leges, & conditiones tollere, nec mutare, quod sequentibus rationibus, & authoritatibus probatur.

Primò authoritate text. in l. si testamentum. C. de testament. inquit Cæsar. iure factum sit, & hæres sit capax, authoritate rescripti nostri rescindi non oportet. Quod si dixeris in eo text. non probari, Principem minimè posse testamentis derogare, sed non oportere id fieri, tunc rationibus statim traditis probabitur, inibi ex materia subiecta necessitatem constitui apud Principem, & dari, quæ eum cogat, vt testamentis minimè deroget.

Secundò adest text. optimus in l. si donationem. C. de reuoc. donatio. Si donationem, inquit tex. ritè fecisti, hanc authoritate rescripti nostri rescindi non oportet. ecce similia verba, ex quibus tamen deducitur, priuatorum dispositionibus Principem non derogare, nec quidem posse id facere. notat Decius in consil. 468. nu. 18. vbi dictam legem adducit.

Tertiò rationibus hanc opinionem veram esse ostendam. dominium etenim priuatim à Principe tolli non potest, nisi ex causa vtili Reipublicæ. l. item si verberatum. §. 1. ff. de rei vendicat. l. venditor. §. si constat. ff. commun. prædio. Bartol. in l. vlt. C. si contra ius vel vtil. publi. Fortuni. eleganter in l. Gallus. §. & quid si tantum. ff. de liber. & posthu. col. 138. Dominium autem nihil aliud est, quàm ius disponendi de re ipsa l. in re mandata. C. mandat. Bart. & Docto. in l. si quis vi. §. differentia. ff. de adquirend. possess. num. 4. Ergo princeps non potest tollere liberam testandi facultatem in rebus propriis priuato competentem: nec testamentum mutare: nec ipsius legibus derogare: nisi id ab eo fiat ad publicam vtilitatem: cùm alioqui, si id liceret libere principi, tolleret ipse à priuatis rerum dominia, quod minimè agere valet.

Quartò his accedit, quod Tyberius Cęsar Senatu tractante, an Trebianis legatam in opus noui Theatri pecuniam ad munitionem viæ transferri concederetur, obtinere non potuit, quin rata voluntas legatoris esset, quemadmodum Suetonius scribit in Tyberio capit. 31. Maiori profecto ratione abstinere debent principes à mutuandis vltimis priuatorum voluntatibus in his, quæ priuatæ familiæ, non Reipublicæ relinquuntur.

Quintò, licet solennitates testamentorum iure ciuili sint inductæ & institutæ, ipsa tamen libertas testandi hominibus iure gentium, & naturali competit. l. nec enim. §. deportati. ff. de milit. testam. l. milites. C. eod. titul. quibus probatur, militem iure gentium absque solennitatibus iuris ciuilis testantem, posse etiam deportatum libere instituere hęredem, ad idem facit naturalis ratio, quæ dictat, cui libet licitum esse & permissum, libere de propriis rebus disponere. Nam si iure gentium libera testandi facultas data est, ea & iure naturali competit. §. singulorum. Institut. de rerum diuisio. §. quod vero. Instit. de iure natur. gent. & ciuili. Imò & libertatem testandi esse iuris gentium, & naturalis asserunt Theophilus in §. ius autem ciuile, Institutio de iure naturali, gentium, & ciuili. Bartol. in l. interdum. nume. 7. ff. de condictio. indeb. Roma. Fulgosi. & Iason nume. 6. in l. si testamentum. C. de testament. Iason post alios in rubric. ff. de adquirend. hæredit. Viglius in §. Sed prædicta. Instit. de testamen. numero 4. Fortuni. in d. §. & quid si tantum. col. 133. quorum opinio communis est secundum Iasonem in d. l. interdum. num. 4. & Corneum in d. l. si testamentum. qui eam sequuntur. Ergo princeps tollere non poterit hanc liberam testandi facultatem, nec testamentorum leges, & conditiones, cùm hæc iure naturali & gentium permittente libere fiant.

Sextò hanc sententiam, qua asserimus, principem non posse fideicommissorum leges, & clausulas mutare, nec priuatorum testamentis derogare, tenent expressim Archid. in cap. Episcopus. 88. dist. Mart. Laudensis in tract. de priuilegio. §. 22. Rom. Fulgos. & Corneus in d. l. si testamentum. Decius consil. 357. num. 5. & consil. 403. numero 14. & consil. 519. numero 5. & 557. & fatetur hanc opinionem communem esse Corneus. in d. l. si testamentum. Quod si princeps testamenti priuati leges, & clausulas mutare velit, non poterit id alioqui agere, quàm si id fiat causa publicæ, non priuatæ vtilitatis, secundum Deci. in dictis responsis ex Bartol. in proœmio ff. eorum, & in l. vlt. co. 1. C. si contra ius vel vti. publi. Abb. & alij in c. quæ in Ecclesiarum, de constit.

Non oberunt huic assertioni ea, quæ in contrarium primo loco adduximus: & primum planè tollitur ex eo, quod testatoris vltima voluntas alioqui modis omnibus seruanda. capit. vltimo voluntas 13. q. 2. poterit principis authoritate mutari in his, quæ principis administrationi committuntur: nam si testator aliquid legauerit in opus id, aut in eam rem, quæ principis distributioni & gubernationi subiacet: idem testator id legatum fecisse videtur eius conditionis, attenta materia subiecta: vt per principem proprio arbitrio posset libere commutari.

Sic iurisconsultus in l. legatum ff. de admi. rerum ad ciuit. perti. scribit, legatum ciuitati ad certum publicum opus relictum authoritate principis in aliud opus posse expendi, quia opera publica ciuitatum, & ipsius Reipublicæ, & legata ei relicta, administrationi principis commissa censentur, cùm & is Reipublicæ administrator sit. Eodem pacto Romanus Pontifex, vt probatur in d. cle. quia contingit, pecuniam legatam in vsus pios, ad beneficia & sacerdotia instituenda, ad pauperum alimenta, potest in alia opera itidem commutare, cùm ipse Summus pontifex horum omnium sit legitimus ex Canonicis sanctionibus administrator, & rector. Vnde in omni, & qualibet donatione, quę Ecclesiæ fiat ad certum, & destinatum onus ministerij Ecclesiastici, excepta intelligitur authoritas Romani Pontificis, cui vt præsidi Reipublicæ Christianæ licet ex iusta causa dispensare vnicuique Ecclesiæ, & membro, id quod alterius membri proprium sit, iuxta vtriusque membri necessitatem, opulentiam, & inopiam: nec per hoc offenditur donatoris, aut testatoris voluntas, quod obiter explicat Driedonius de libertate Christi. libro primo pagina. 206. & 209.

Secunda prioris sententiæ ratio tollitur, si animaduertamus, liberam testandi facultatem iure gentium hominibus competere, & ideò non posse tolli principis rescripto, nec eius authoritate, quemadmodum probatum est quinto posterioris sententiæ fundamento.

Tertiò, non obstat, quod adduximus de potestate principis, ad tollendum quodcunque impedimentum, quo quis bona iure successionis capere impeditur, quia id procedit, quando illud impedimentum inducitur à iuris statutis, quibus potest princeps ipse derogare: cum sint humanæ leges, quæ submittuntur dispensationi principum. Non enim idem erit, vbi quis voluntate testatoris, qui liberè potuit de propriis rebus disponere, succedere impediretur.

Eadem equidem ratione tollitur quarta ratio: cum illegitimi, & spurij sint incapaces successionis ex prohibitione legis humanæ quam princeps tollere potest. Quam ob rem in his maioratibus, & fideicommissis cautissimè oportet rem istam tractare. Siquidem vbi ad primogenium vocantur legitimi & naturales, satis erit, vt illegitimi admittantur, quòd hi rescripto principis efficiantur legitimi, & potissimè si expressim ad successionem primogeniorum fuerint effecti legitimi, opinor etenim necessariam fore expressam legitimationem ad successionem primogeniorum, sicut & est necessaria ad feuda. Sed si maioratus institutor in specie prohibuerit successionem illegitimorum, & eodem pacto eorum qui rescripto principis fuerint effecti legitimi, tantùm admittens eos, qui nati fuerint ex legitimo matrimonio, tunc minimè admittentur legitimati per principem, etiamsi ea legitimatio facta fuerit expressim ad hunc maioratum cum derogatione clausulæ, & legis à testatore datæ, quod maximè notandum esse censeo. Et ne quis admodum aduersus principis potestatem existimet, iniquam nostram hanc sententiam: ab eo libenter quæram, possitne princeps priuatum aliquem prohibere, ne de propriis rebus testetur sub legib. & conditionibus, quibus ei libitum fuerit? Respondebit is, principem hoc facere non posse, cùm aliud iure responderi nequeat, fatebitur igitur idem, non posse post conditum testamentum, & morte testantis confirmatum, principem id tollere, aut eius legibus derogare.

Quinta ratio facilimè tollitur eodem modo, cùm iure humano tantùm, & per leges, quibus princeps potest derogare filij illegitimi impediantur succedere in feudis. Quòd si ex conuentione contractus, vel ex testamento prohiberentur ad feuda admitti legitimati per principis rescriptum, tunc nequaquam prod esset principis legitimatio, etiam expressè tollens contractus, vel testamenti legem, vt admitterentur illegitimi.

Sextum fundamentum ob eandem causam corruit: quia fœminæ prohibentur succedere in feudis propter leges, & consuetudines feudorum, quæ dispensatione, & rescripto principis tolli possunt, & tolluntur: at si fœminæ prohibitæ fuerint succedere testamento instituentis feudum, & maioratum, vel ex conuentione inuestituræ, non poterit princeps eas leges mutare, nec tollere.

Septimum, quod ex Curtio pro priori sententia attulimus, minimè obstat, quia id falsum est: sicuti modò probauimus, & deducitur id falsum esse ex his rationibus, quas ad posterioris opinionis probationem excussimus.

Vltima ratio vrgeret sane, si per leges contractus, aut testamenti foret iuri communi derogatum, aliquaúe illata vis, aut iniuria. Sed cum testator iure permittente eas leges testamento, fideicommisso, & primogenio adscripserit, non video, cur princeps eam voluntatem vltimam possit mutare ex ea causa, quod velit dispositionem testantis reducere ad iuris communis regulas, quae tandem minimè obtinent, nec obtinere debent, vbi testator aliter suo testamento decreuerit: alioqui fatendum esset, posse testamentarias dispositiones per principes reduci ad iuris communis decisiones, quod falsissimum est, quandoquidem testator eodem iure permittente liberè potuit ita testari. Constat ergo hanc vltimam opinionem magis veram esse, & ideò admonendi sunt principes, ne testatorum vltimas voluntates in maioratibus instituendis mutent, tollantúe. nec item leges ipsas, quibus institutores primogeniorum donationibus, aut contractibus propria patrimonia posteris deferunt, nisi id fiat ex causa vtili reipublicæ. Alioqui arbitror, non æquè iustitiam subditis ministrari, nec tutum esse principis spirituali saluti, eas derogationes testamentorum, & vltimarum voluntatum fieri. Imò, vt hæc opinio manifestiùs probetur, aliquot ex ea deducam, ex quibus apparebit, dubitationem istam non rectè à Doctoribus examinatam fuisse, pręsertim ab his, qui potestates principum, vltra quàm deceat, facillimè extendunt.

Primum ex his deducitur, an sit verum, quod Paulus Castr. scripsit in d. l. si testamentum, existimans, principem ex potestate absoluta posse testamentis & vltimis priuatorum voluntatibus derogare, licet non possit id facere potestate ordinaria? Nam hæc potestatis absolutæ vis nequaquam conuenit his, quæ iure naturali, vel gentium sunt instituta, quę proculdubio princeps tollere non potest, nec ordinaria, nec potestate absoluta. Iura siquidem naturalia immutabilia sunt, & ideò nemo vnquam dicet his principem posse derogare, etiam absoluta potestate, cùm hæc potestas non esset, sed tyrannis, quæ longè ab esse debet à principibus, & ab his, qui de eorum imperio & potestate tractare conantur. Ius etenim naturale dictat, quemlibet propriæ rei dominium habere, posseque liberè de ea disponere, nisi ea dispositio ex causa Reipublicæ, vel propter publicam vtilitatem ei interdicta sit. Quòd si princeps absque publicæ vtilitatis causa, dominium ab aliquo auferat, eíue interdicat rei proprię liberam dispositionem, nónne tyrannidem verius, quàm principis leges & iura exercet? hoc profectò apertissimi iuris est. Quam ob rem Pauli de Castro sententia, nec iure probari potest, nec admittenda est in bene instituta Republica. Deinde hæc ipsa distinctio potestatis ordinariæ, & absolutæ in humanis principibus falsissima est, & adeò absurda, vt mirer omninò, viros vtriusque Iuris peritissimos ea vsos fuisse, etiamsi præter Paulum Castr. in d. l. si testamentum, ea plærique vtantur, & maximè Antoni. in cap. constitutus. num. 21. de religio. domi. Bald. in l. 2. C. de seruit. & aqua. num. 40. Decius in capit. quæ in ecclesiarum. de constit. nume. 24. & sequent. & in capit. vltim. de confirmatio. vtili. colum. vlti. Angel. in l. item si verberatum. §. 1. ff. de rei vendicatio. Hic etenim non agimus de his, quæ per iniuriam & violentiam princeps facere potest, cùm id non pertineat ad Iurisconsultos, nec in ea re conueniat nostra disputatio, ac potius belli duces & milites, quàm viri literis, & eruditione præditi sint consulendi. At si nobis ea disputatio conuenit, quæ tractat de his, quæ iure absque iniuria princeps agere potest, abhorrere prorsus, & fugere tenemur absolutæ potestatis mentionem, quod manifesta argumentatione ostenditur. Nam quod princeps, etiam derogando legibus humanis, iure naturali, diuino & humano, facere valet, id ad ordinariam principis potestatem pertinet: iure siquidem concessa potestas, ordinaria dicitur, non absoluta, cùm nihil absolutum cuiquam, etiam principi iure sit permissum. Quòd autem princeps agere nequit iure humano, diuino, nec naturali, id non ad potestatem principis, quæ ex iure deducatur, sed ad tyrannidem, quę ex iniuria oritur, pertinet. Et prætereà hoc ipsum constat ex definitione Bald. in d. l. 2. numero 40. dum inquit, plenitudo potestatis, quam absolutam ipse, & alij appellant, est arbitrij plenitudo nulli necessitati subiecta, nullisq́ue publici iuris regulis limitata. Ex qua definitione colligitur, hanc absolutam principis potestatem ita liberè ab arbitrio principis pendere, vt nulla ratione, nullis publici iuris regulis limitetur. Igitur princeps nulla rationis necessitate constrictus, liberè poterit aduersus eiusdem rationis dictamen vti absoluta potestate. Hoc autem quàm sit absurdum, ipsemet Bald. respondebit, cùm in eadem l. 2. nu. 42. asseuerat, principem animal esse rationale, rationi subditum. Nobis ergò, qui de iure disputamus, quæ sit in principe potestas, non licet, nec licebit, vnquam in principe constituere potestatem, quæ eius libidine, & libera voluntate absque rectis rationis limitibus ducatur, quod sensit eleganter Fortun. in §. & quid si tantùm. ff. de lib. & posth. col. 140. vers. dicebat Bald.

Fortassis placebit quibusdam, qui vtuntur hac distinctione absolutæ & ordinariæ potestatis, eam dici absolutam potestatem, qua princeps aduersus humanas constitutiones dispensat, eisque derogat, nulla subsistente iusta causa. Nam licet princeps malè faciat, & peccet has elargiendo dispensationes, actus tamen ex eis sequutus, validus est, iuxta tradita à nobis in Epitome de matrimonijs, cap. 6. §. 9. nume. 10. Adhuc tamen ea potestas ordinaria est in principe, qui derogare potest iuribus humanis, licet malè princeps ea vtatur, cùm nulla ex causa iusta leges humanas in priuati alicuius commodum tollat. Quam obrem nec ipse princeps apud Deum tutus erit, nec item is, qui ijs dispensationibus vsus fuerit.

Secundò infertur ex præmissa resolutione, falsam esse alteram Pauli Castrensis sententiam in d. l. si testamentum. vbi asserit, posse principem derogare vltimis priuatorum voluntatibus, & testamentis, eamq́ue derogationem valêre, vbi rescripto apposita expressim fuerit clausula, ex certa scientia. Ego etenim considerandum esse censeo, omnem actum ab agentis potestate & voluntate pendêre. c. cùm super. de offi. deleg. l. nemo potest. ff. de legat. 1. adnotauit ex Boërio, Bald. in l. 1. numero 55. C. de sacrosanct. eccles. nihil etenim ad agendum prodest voluntas, si desit potestas, rursus nihil agitur ex potestate, si non adsit voluntas. Sic sanè, si princeps non potest, etiamsi velit, tollere priuatorum testamenta, quid, obsecro, refert ipsius rescripto clausulam, ex certa scientia, adscriptam esse? cùm ea possit maximos effectus habêre in his, quæ princeps agere valeat, in his autem, quæ ab eo etiam sciente, & omninò volente fieri nequeunt, nihil ea clausula operabitur. Eadem ratione parùm proderit, quòd princeps in his testamentorum priuatorum derogationibus vtatur clausula, non obstantibus, vtcunque generaliter, aut specialiter concepta, etiamsi in specie expressum fuerit: non obstante l. si testamentum. C. de testament. quia cùm in principe desit potestas derogandi testamentis, nihil agitur, etiamsi eidem legi nominatim derogetur.

Tertiò deducitur ex his, principem non posse testamentis, & vltimis priuatorum voluntatibus derogare, non tantùm quo ad totam ipsius testantis voluntatem, sed nec quo ad eius partem. Quia hac in re idem est de parte, quod de toto, cùm princeps non possit voluntatem priuatorum de proprijs rebus disponentium mutare. Mutatur autem vltima voluntas, etiamsi quo ad partem ei derogetur. Sicut nec princeps potest à priuato inuito auferre partem domus, partem prædij, in quibus is dominium habet. Nec enim negari poterit, quantum ad illam partem, tolli dominium à priuato inuito, quod etiam per principem fieri nequit. Atsi dixeris, principem posse iure naturali, vel gentium partim derogare, id certè falsum est, cùm in ea parte, quam princeps tollit, ius idem naturale vim habeat, quæ quidem vis à principe subuerti nequaquam potest. Sic sanè nec leges priuatim appositæ in contractibus, vel testamentis ab his, qui proprium dominium habent, non submittuntur libero principis arbitrio, cùm & hæ minimè refragentur legib. in Reip. vtilitatem statutis.

Nec principali huius quæstionis decisioni oberit, quod princeps iuri nondum quæsito alteri, derogare valet, secundum communem omnium resolutionem in d. §. & quid si tantùm. Et ideò prius, quàm ex hac derogatione alteri quo ad ius quæsitum præiudicium fiat, nempe vbi ex legibus testamenti, vel contractus nondum fuerit alteri res quæsita, vel spe admodum probabili delata, principis rescriptum validum censeri debet. Hæc siquidem ratio satis debilis est, cùm semper ex hoc rescripto testatori verum dominium habenti, & eius voluntati omninò præiudicetur.

Quartò hinc quæritur, quid si ex lege Regia, cui princeps derogare potuisset, aliquis filium tertia bonorum parte meliorauerit, legesq́ue iure fideicommissi meliorationi adscripserit, vsus equidem iure ipso Regio omnibus communi absque principis priuilegio, an possit ipse princeps aliquam ex testatoris legibus tollere, eíue derogare? Quibusdam etenim id posse fieri, videbitur ex eo, quòd testator vsus licentia legis Regiæ & humanæ, quam princeps tollere potest, fideicommissum scripserit, & ob id ea voluntas submittatur principis arbitrio. Adhuc tamen opinor, nec in hoc casu principem posse testatoris vltimam voluntatem mutare. Quia testator vsus iure sibi iam quæsito lege Regia ad vtilitatem Reipublicę statuta, testamentum condidit eo pacto, quo potuisset iure naturali condere, nisi veteribus humanis itidem legibus prohibitus foret, quibus quidem legibus eo tempore, quo statutæ fuerunt, Reipublicę vtilibus, nouis constitutionibus derogatum est, & his testator vtitur, non priuilegio principis. Quò fit, vt maxima hac in controuersia sit differentia constituenda, an fideicommissum institutum fuerit peculiari principis priuilegio, iure prohibente, an ex beneficio ipsius legis etiam humanæ. Nam priori casu princeps mutare poterit conditiones & leges ipsius fideicommissi, posteriori verò minimè. Quia in prima specie ius adquisitum alteri ex priuilegio principis, potest ab eodem principe tolli, saltem vbi omninò ius quæsitum in specie alteri non fuerit. In secundo autem distinctionis casu non potest mutari testatoris voluntas, quæ iure in vtilitatem publicam statuto semel stabilita sit. Princeps etenim licet possit reuocare humanam legem, non tamen nec vi reuocationis, nec dispensationis potest tollere effectus, iam ex ea ante reuocationem perfectè deductos, ex quibus ius alteri quæsitum sit, nisi id fiat ex causa vtili Republicæ. Alioqui leges iustissimæ, & ad communem vtilitatem latæ, essent fallaces, deciperentque priuatos homines secundum eas propria testamenta, cæterosque actus constituentes, si ad libitum principis publicæ leges cum his, quę earum authoritate semel ordinata & stabilita fuerint, possent tolli & reuocari. Quod maximè aduersum est æquitati, iuri naturali, & Reipublicæ administrationi, cui conuenit legum autoritatem sacrosanctam, & inuiolatam fore.

Quintò, ex hac disputatione tractari commodè poterit, quid dicendum sit de rescripto principis, quo frequenter conceditur, quòd aliqua res vinculis, & conditionibus maioratus subiecta, & alienari prohibita ex causa fideicommisfi, etiam ratione dotis, nihilominus possit obligari, & hypothecæ titulo submitti pro restituenda dote, quam ab vxore possessor maioratus, aut eius primogenitus acceperit, vel pro solutione dotis filiæ, sorori aut nepti constitutæ, & genero promissæ? Solet enim princeps hoc ipsum concedere, deficientibus tamen bonis, quæ libera sint à maioratus, & fideicommissi legib. Dubitatur etenim, an princeps iure hoc concedere valeat in derogationem priuatæ voluntatis? Cuius quæstionis decisioni præmittam aliquot vulgò receptas interpretationes Auth. res quæ. C. comm. de leg. qua decisum est, res fideicommisso subiectas, & quæ ob id vinculum alienari non possunt, causa tamen donationis propter nuptias, dotísue, optimè & iure alienari posse.

Primùm, illud equidem satis receptum est, & omnium consensu probatum, eam constitutionem obtinere, vbi alienatio fit ex causa dotis, donationisue propter nuptias in fauorem, et vtilitatem descendentium recta linea ab ipso primo testatore, qui fideicommissum instituit, quasi aliud omninò dicendum sit in extraneis ab ipso testatore, & in his, qui per transuersam lineam ei cognationis, aut agnationis iure attingunt, quod probatur in mente testantis, & ipsius legislatoris, quam sequuti ita eandem constitutionem intellexêre inibi Bartolus, Baldus, columna 3. Paulus Castrensis & alij præsertim Iason numero 12. & Curtius Iunior numero 18. qui hanc sententiam explicant, & sentiunt communem esse, eandem sequuntur Aretinus. consilio 37. columna 2. Paulus & Docto. in l. mulier. §. cùm proponeretur. ff. ad Trebelli. columna 1. Loazes in l. filius familiâs. §. diui. ff. de legatis 1. vbi numero 361. fatetur hanc opinionem Communem esse. Quidquid contrarium senserit glos. in auth. de restitut. & ea, quę parit. §. Quam ob rem. verb. si non sufficeret. quam sequitur dicens singu. esse Bald. Nouell. de dote. 6. parte. priuil. 13.

Secundò, hoc in tractatu obseruandum est, posse rem prohibitam alienari, dotis causa alteri, quàm fideicommissario tradi, non tantùm vbi tacita alienationis prohibitio præcesserit, sed etiam si expressim à testatore sit alienatio prohibita. Hoc etenim ob eandem rationem iure optimo deducitur à decisione textus in dicta Authentic. res quæ. atque ita adnotârunt Bartol. in dicto §. diui. numero 10. quo in loco asserunt, eius opinionem communiter receptam esse Iason numero 59. Ripa numero 70. Ioannes Crottus columna 15. Loazes numero 341. Idem fatentur Iason in dicta authentic. res quæ. nume. 24. & ibi nouiores. Eandem opinionem sequuntur Ioannes Lupi. in rubr. de donatio. §. 16. Baldus & Salycet. in l. voluntas. C. de fideicommis. Barto. & Salycet. in dict. auth. res quæ. Curtius Senior consilio 27. dubio 1. Decius consilio 519. Alexand. consilio 56. lib. 1. Et licet quibusdam contrarium placuerit, hæc tamen sententia, omissa longiori examinatione, verior est, & magis communis, sicuti & ipse Decius scribit, probaturque in l. à filia. ff. ad Trebellianum. & in d. §. cùm proponeretur.

Tertiò, vt quibusdam visum est, eadem nouella constitutio minimè obtinet, nec est admittenda, vbi testator expressim alienationem prohibuerit, etiam ratione & causa dotis. Nam tunc non posse rem alienari prohibitam in dotem dari, aut causa dotis alienari, propter expressam testatoris voluntatem, quæ derogat tacitæ & præsumptæ, à qua rationem habuit dicta constitutio, responderunt Alexander in dicto consilio 56. numero 3. libro primo. Ambrosius Opizonius in dicto §. diui. super 2. quæstione. Bartolus, Ioannes Crottus columna. 18. Ferdinand. Loazes numero 360. inibi. Et Curtius lunior in dicta Authentica. res quæ. numero 36. Roderic. Xuares in l. quoniam in prioribus. 2. limitatione. ad l. Regiam. colum. 16. versi. vtrum autem bona maioriæ. C. de inoffici. testa. & Ioan. Lupi. in d. rubri. de donation. inter virum & vxorem. §. 16. numero 11. apud quem vidi ad hanc opinionem citatum Ambrosi. in dicto §. diui. qui tamen non ita in distinctè, vt Alexander & alij huic opinioni subscribit, imò planè non potest inter eius authores iure connumerari. Tandem isthæc sententia potissimam rationem habet ex eo, quod constitutio, quæ causa dotis alienationem permittit, à præsumpta testatoris voluntate deducitur. textus celebris in dicto §. quam ob rem. quæ quidem cessat ob contrariam & expressam eiusdem testatoris voluntatem.

Cæterùm, Paul. Castren. ab omnibus prauè citatus in consilio 80. libro 1. columna 2. incipienti: Quia per suprascriptum eximium consultorem. Cui subscribit Iason in dicta Authentica. res quæ. columna vltima. contrariam sententiam probat, scribens, rem prohibitam alienari à testatore, posse nihilominus ex causa dotis omninò alienari, etiamsi expressim prohibitum sit, ne ex causa dotis alienetur. Quia testator non potest hanc prohibitionem addere in præiudicium dotis, quam posteris & liberis iure constituere tenetur, si hi non habeant bona, ex quibus dotem habere possint l. à filia. ff. ad Trebelli. l. vltim. C. de dot. promiss. notatur in l. obligamur. ff. de actioni. & obligatio. Ego verò priorem opinionem veriorem esse omninò censeo. Nam pater, qui testamentum condit, & relictis legitimis portionibus ipsis silijs, quos grauare non potest, in his rebus, quæ vltra legitimam portionem filiorum supersunt, liberè potest quodcunque grauamen filijs iniungere, sicut & extraneis, quibus eadem bona poterat relinquere. Et ideò quemadmodum ex consensu omnium potuit in hoc casu testator prohibere extraneis alienationem ex causa dotis: ita & liberis proculdubiò potest eadem fieri prohibitio. Nec tenetur auus, nec pater semel constituta filijs legitima portione, & ea data, eisdem vel eorum liberis dotem constituere. Vnde quod Paulus Castrensis scribit. procederet vtique, vbi ratione debitæ portionis legitimæ teneretur testator dotem dare filiabus, aut nepotibus, quod expressim notârunt Ioan. Crottus, Loazes, & Curtius in dictis locis, ac sensit optimè Ioannes Lupin. in dicto §. 16. numero 14. versiculo. pater vero. Imò eadem expressa probatio, quod res subiecta restitutioni non alienetur, etiam ratione dotis, poterit apponi à testatore, & iniungi filijs, quo ad tertiam bonorum partem, quam vni ex eis prælegauerit, modò seruetur in fideicommissi forma decisio legis Regiæ 27. Tauri. nec ad hanc scribendam prohibitionem opus erit priuilegio Regis.

Quartò, non tantùm res subiecta restitutioni poterit alienari titulo dotis constituendæ, sed etiam ratione dotis per grauatum acceptæ restituendæ, & licet ea recepta fuerit post grauamen appositum, mortuoque ipso testatore, & vxore ipsa, quæ dotem dederit, minimè ignorante ipsius grauaminis constitutionem. Hoc probatur in dict. Auth. res quæ. dum inibi expressum est, rem subiectam restitutioni posse alienari causa donationis propter nuptias, quæ quidem datur pro tutiori solutione, & restitutione dotis, & pro dote consequenda, quemadmodum constat ex notatis in Authen. siue à me. C. ad Velleia. & in Authen. vt immobilia ante nuptias. §. si quis igitur. collat. 5. adnotauimus, & nos in Epitome 2. parte, de matrimonijs. cap. 3. §. 7. ad finem. Igitur, & pro restitutione dotis poterit alienatio permitti. Quam opinionem tenuerunt gloss. Bartolus & Doctor. in dict. Authent. res quæ. Alexa. consi. 67. nume. 4. lib. 4. Ananias, & ibi Bologni. consilio 61. dubio 3. Barthol. Socin. consil. 23. lib. 3. colum. 1. Decius consilio 519. nume. 2. Rube. consil. 78. numero 1. Ioannes Crottus in dicto §. diui. fol. penul. vers. octauo quæritur. Curti. Iunior in dict. Authen. res quæ. nu. 11. & quamuis gl. & Bartol. indistinctè hac in reloquantur, & Angel. in Auth. de restitut. & ea, quæ parit. in princ. vlt. colu. Iason in dict. Auth. res quæ. col. penul. Idem in consi. 231. num. 3. lib. 2. velint bona subiecta restitutioni minimè posse alienari pro restituenda dote, quam filius, nepos, aut pronepos testatoris, acceperit post constitutum fideicommissum: nihilominus verior opinio videtur contraria, qua probatur, posse dicta bona pro dote restituenda alienari, etiam si dos accepta fuerit post fideicommissum, & mortuo testatore, sicuti asserunt Alex. & alij omnes, quos post ipsum modò citaui, ex quibus fatentur, hanc opinionem Communem esse Ana. Soc. Deci. & Rubeus, ac præter eos post alios idem testatur, eandem opinionem sequutus Ludo. Gozad. cons. 97. nu. 10. sentiuntque hanc sententiam iure veram esse Barto. in dict. Authent. de resti. col. 3. versic. quæro pro declaratione. Et Paul. Castren. in consil. 80. lib. 1. hoc ipsum constat ex decisione Iustiniani in dict. Authent. de restitutioni, &c. Dum ibidem in §. Sancimus. responsum est, posse filium, vt filiam testatoris constituere dotem, & donationem propter nuptias ex bonis subiectis restitutioni. Vnde apparet, eam decisionem expressim tractare de dote constituenda post testamentum, & grauamen iam institutum, & ideò idem præmittitis tex. circa alienationem bonorum pro restituenda dote accepta, post ipsius fideicommissi ordinationem, etiam iam mortuo testatore, cùm hæc duo pari iure censeantur ab ipso Iustiniano. Idem etiam deducitur ex eo, quod Cæsar ipse in proœmio ipsius Nouellæ asseuerat, plærunque mulieres dantes dotem ei, qui possidet bona subiecta restitutioni, ex ignorantia fideicommissi decipi. Igitur iam constitutum erat fideicommissum tempore, quo dantur dotes, quibus illa constitutio fauere vult. Prætereà ratio dictæ Cęsareæ Nouellæ ea videtur esse, quod ex præsumpta voluntate testantis appareat, testatorem voluisse fieri à successoribus, quos onere restitutionis grauauit, quod idem si viueret, facturus esset. l. cùm seruus. versic. nam etsi viuus. ff. de condi. & demonstratio. dum dicit, Quod ipse viuus facturus sit, ab hæredibus suis fieri voluisse intelligitur. Sed ipse testator si viueret, ea bona voluisset pro restituenda dote filio tradita, obligari, iuxta notata per Bartol. in l. si cùm dotem. §. transgrediamur. ff. solut. matrimon. Ex quibus apparet, veriorem & magis communem esse sententiam Alexand. Ananiæ, & sequacium. Et quamuis Ioan. Crottus, Socin. & Curtius Iunior, hanc quæstionem tractantes inter alia præcipuè considerent ignorantiam mulieris, tradentis dotem viro, qui fideicommissi iure tenebatur bona restituere, ne ex ignorantia fideicommissi decipiatur, idemque adnotauerint & collegerint à Nouella Iustiniani in d. Authen. de restitutionibus, ego opinor, ignorantiam mulieris non esse præcipuam, nec finalem rationem illius decisionis, sed, vt aiunt, impulsiuam, & simul cum alijs à Iustiniano consideratam: quod apparet ex eo, quia etiam data scientia mulieris tradentis dotem, poterit res subiecta restitutioni constitui pro donatione propter nuptias, per eum textum. Et tamen donatio propter nuptias tendit & ad hoc, vt bona donata sint obligata ad restitutionem dotis. Ratio etenim præcipua, & quæ omninò Iustinianum mouit ad eam constitutionem edendam, deducitur à præsumpta voluntate testatoris, simul & à fauore dotis. Quam ob rem communem sententiam Alexand. & Ananiæ etiam veram esse censeo, vbi dos tradita fuerit ab ea fœmina, quæ sciebat bona subiecta esse fideicommisso, & restitutioni. Quod sensit Ripa in dicto §. diui. numero septuagesimoseptimo. His denique prænotatis apparet, quando bona maioratus, & fideicommissi, vinculo subiecta, restitutioni possint alienari pro dote constituenda, vel vxori restituenda. Et planè vbi testator iure communi absque licentia & priuilegio principis potuit prohibere alienationem, etiam ex causa dotis soluendæ, vel restituendæ, quod contingit in his rebus, de quibus liberè poterat testator disponere, & iure fideicommissi testari, non poterit princeps proprio rescripto huic voluntati, & expressæ prohibitioni derogare, nec permittere, quod ea bona ex causa dotis alienentur, aut dotis restitutioni obligentur, quod probatur ex his, quæ hoc capite tradidimus. Nec oberit, causam dotis esse fauore dignam, & id Reipublicæ conuenire, cùm id verum sit, modò non fiat præiudicium alteri, qui dominium rerum iustè adquisierit: non enim conuenit Reipublicæ, dotem constitui ex alterius patrimonio contra eius voluntatem, nisi in casibus à iure iam expressis, & eis similibus. Quòd si habita à principe licentia testator, qui alioqui id agere non poterat, prohibuerit alienationem rerum etiam dotis causa, tunc princeps ei voluntati contrario rescripto, labente tempore derogare valebit, sicuti superius probatum est. Admoneo tamen, vtcunque sit, hæc principum rescripta restringenda fore, & ita accipienda, vt strictam interpretationem habeant, ne passim & temerè testatorum vltimæ voluntates mutentur.

Postremò, si quis res aliquot posteris iure maioratus obtinendas & possidendas reliquerit, nullis adiectis prohibitionibus, nec clausulis, fortassis quibusdam videbitur censeri, ab ipso testatore tacitè prohibitam fuisse harum rerum alienationem, etiam ratione dotis, his quidem rationibus, quas præcedenti Capite adscripsimus: cùm frequentissimo Hispaniæ vsu obtentum sit, res maioratus, propter mentem testantium, nec dotis causa alienari posse, & quamuis id ab eis expressum minimè fuerit, ob creberrimam, & expressim additam maioratibus prohibitionem hanc id persuaderi poterit, tamen quia dubia est opinio ista, censeo maturius fore cogitandum & legendum, quod ipse adnotaui in rub. de testament. 2. part. num. 14.

ARGVMENT. CAP. VII.

De annuis reditibus, an hi poßint titulo emptionis in pecunia constitui.

SVMMARIA.

- 1 Census quid sit? & in dubio, an contractus iudicetur censualis, vel emphyteuticus, & de pœna commißi.
- 2 Annui reditus licitè constituuntur, & inibi vtriusque partis rationes.
- 3 Annui reditus ad vitam possunt constitui.
- 4 Reditus annui an poßint emi ad certum & definitum tempus,
- 5 Latè examinatur, an poßint constitui annui reditus obligatione tantùm personali, & an peremptis rebus, super quibus fuerit constitutus, perimatur reditus.
- 6 Qualis sit hypotheca, quæ deducitur ex constitutione annui reditus super aliqua re.
- 7 Hypothecaria actio proponi poterit contra vnum ex pluribus plurium rerum possessoribus in solidum.
- 8 Constituto reditu super pluribus rebus, an cuiuslibet earum possessor teneatur in solidum.

CAPVT VII.

ANNVI reditus, qui pecunia soluendi frequenter constituuntur, vulgò census appellari solent, idq́ue adeò receptum est, vt non inutile sit, an ea vox his reditibus conueniat, breuiter inquirere. Census etenim is olim dicebatur, qui in bonis haberet, centum millia sestertium, quæ quidem summa apud Hispanos vnus est coputus, is verò continet decicentum mille quadrantes. Huiusque significationis autor est præter alios Asconius Pædianus 3. Ciceronis in Verrem actione. Est item census æstimatio patrimonij, vt annuum tributum soluatur, dictus à censendo, id est æstimando. l. vitia. & l. forma. ff. de censib. l. 2. & 3. C. de censi. lib. 12. l. census. ff. de probatio. l. de creation. C. de episco. aud. Hinc census etiam dicitur patrimonium ipsum. Iuuenalis, Protinus ad censum, de moribus vltima fiet quæstio. Ouidius in Fastis, Dat census honores, census amicitias. Vlpianus in l. cogi. ff. ad Treb. Censum autem, id est, æstimationem patrimonij primus instituit Seruius Tullus Romanorum rex, autore Liuio lib. 1. ab vrbe condit. Quandoque census pro tributo accipitur. tex. in l. 2. C. sine cens. vel reliq. idque adnotauit Valla in Raudens. & Matth. c. 22. scriptum est, Licet censum dari Cæsari, an non? tametsi Zasius lib. 2. singu. intell. c. 3. existimet, eam significationem Latinam non esse, etiamsi frequentissimus sit eius vsus in eo sensu apud iuris Pontificij constitutiones, quibus census appellatur, quicquid alteri datur in signum & recognitionem subiectionis, iurisdictionis & imperij, aut dominij. Sic & census dicitur iure Pontificio contractus quidam, quo habens plenum rei dominium, eam alteri tradit, quò ad ipsum dominium vtile, & directum pro centum aureis, ea pactione, vt perpetuò ex ea re sibi decem aurei annui soluantur, quemadmodum notatur in c. constitutus. de relig. domib. Bart. in l. 1. §. 1. ff. de publica. Imola in ca. 2. ad audientiam. colu. 2. de reb. eccles. ex quib. constat differentia inter contractum census, & emphyteusis, siquidem emphyteusis contractus tunc dicitur, quando dominus rei, ipsam sub annua pensione, vel propter aliud precium, simul & recognitionis solutionem alteri tradit, quo ad vtile dominium, reseruato sibi dominio directo, quod probatur in l. 1. C. de iure emphyteut. vbi hoc explicat Iason numero 48. Idem Iason in Authent. qui rem. numero 10. C. de sacrosanct. eccles. post Oldrad. consil. 29. & Bartolus & Imol. vbi supra. quo fit, vt contractus census similis sit illi, quo agri vectigales constituuntur. l. 1. §. 1. ff. si ager vectigalis, vel emphyteut. peta. Ex hac verò differentia inter contractum census, & contractum emphyteusis deducitur, emphyteutam, cessantem soluere pensionem triennio priuatis, biennio ecclesiæ iure suo cadere. l. 2. C. de iure emphyteu. cap. vltim. de locat. dict. Authenti. qui rem. non ita idem efficere contractum censualem. Nam & si mille annis census non soluatur, minimè caditur à iure contractus. gloss. singul. in dicto capitul. constitutus. Imol. & Iason in locis paulò ante citatis. Abb. in capit. 1. columna 2. de in integrum restitut. Socin. consilio 167. lib. 2. idem Iason in l. 2. C. de iure emphyteut. num. 41. Hippo. singul. 95. Bartolus in dicto §. 1. quorum opinio communis est secundum Decium consilio 138. colu. 1. quamuis Bald. consilio 177. lib. 3. contrariam sententiam dixerit communem esse. Imò in eo dubio, quo licet constet de contractu, non tamen apparet, an is sit emphyteuticus, an censualis, præsumendus est contractus is censualis potius, quàm emphyteuticus, quod eleganter censuit Alberi in dicta l. 2. & ibi Iason nume. 42. Socin. in dict. consilio 167. columna 2. Hippol. in dict. singul. 95. Deci. item in præfato responso 138. & Carolus Ruinus consilio 42. libro 1. numero 7. Solet tamen apponi censuali contractui ea conditio, vt non soluto censu biennio, aut triennio, ius ipsius contractus pereat, fiatque res ipsa commissa, eáque pactio seruari debet, cùm præsertim lege Regia 68. Tauri. ita definitum fuerit. Praxis tamen, & forensis vsus apud suprema Regis tribunalia, eam legem contractus, etsi omninò expressa sit, tantùm admittit, & probat, vbi census perpetuus constituitur absque redimendi pacto, & res, super qua constitutus est, ipsius erat, qui pensionem annuam sibi soluendam fore cauerit. Alioquin benigno quodam iure nunquam obtinet is, qui rem iure & ratione commissi, reddi sibi postulat, quod expressim iure fieri comprobat Matthæ. de Afflict. decisione 80. Est etenim pœna commissi odiosa, rigoremq́ue habet, à quo æquissimè fugitur. Nam etsi canonibus statutum sit, non esse admittendas constitutiones, quæ ecclesijs damnum & læsionem inferant, capitu. 1. de consuetud. nihilominus procedit & obtinet ea consuetudo, qua inductum fuerit, emphyteutam ecclesiæ non cadere emphyteusi, etiamsi soluere pensionem biennio, aut triennio omiserit, sicuti existimant Abb. in consilio 72. colu. 2. lib. 1. Deci. in d. capit. 1. de consuetudin. Rochus Curtius in capit. vlti. eodem titu. fol. paruo. 51. colu. 3. & Carol. Ruin. consil 4. lib. 1. Hinc tandem apparet, non propriè, nec ex recta dictionis significatione etiam, qua canones vtuntur, hos annuos reditus, qui vulgò super rebus alienis constituti emuntur, census appellari.

Hos denique annuos reditus non posse licitè emi, etiamsi constituantur ab his, qui verum rerum super quibus constituuntur, dominium habent, probatur his rationibus. Nam & hos census annuos reditus dici propriè, apparet ex tex. in Cle. exiui. §. cumque annui reditus. de verb. signif. & ibi Card. tradit latè Andræ. Tiraq. lib. 1. de retract. §. 1. glo. 6. in princip.

Primùm, hanc emptionem annuorum redituum iniquam esse probatur, quia primus & proprius vsus pecuniæ is est, vt per eam cæteræ res æstimentur, non vt ea sit sui ipsius æstimatio. l. 2. ff. de contrahen. empt. vbi Budæ. l. 1. ff. de rerum permut. §. precium. & §. item precium. Institut. de emptio. Idem constat authoritate Aristot. lib. 1. Polit. câp. 6. & lib. 5. Ethicor. capit. 5. & Plinij, lib. 33. cap. 1. non enim congruit, decem aureos, alijs decem itidem aureis æstimari. Ergo non licet emere annuos reditus pecunia soluendos, & sic pecuniam alia pecunia ęstimare, & pecuniam pecunia emere, cùm ex hoc vsus pecuniæ peruertatur siquidem in hac specie non est pecunia medium commutationis alterius rei, Nam & eadem ratione vsura improbatur, quia pecunia pecuniam parit, sicuti primo huius libri capite ostendimus.

Secundò, hoc idem constat. Nam & mutuum non tantùm verum, sed & fictum, vsuram constituit & inducit cap. ad nostram. de emptione. cap. illo vos. de pigno. c. in ciuitate. de vsuris. at in hac emptione annui reditus constituti in pecunia, mutuum saltem fictu, & interpretatione quadam intercedit: siquidem in contractu mutui debitor tenetur reddere idem genere. l. 2. ff. si cert. pet. transit etenim pecunia in dominium recipientis, & eius est periculum. l. incendium. C. si cert. pet. Sic & in hoc contractu, quo annui reditus emuntur, debitor idem genere reddere tenetur, id est, pecuniam, eiusque dominium adquirit, & periculum eius subire cogitur. vsura verò hîc subesse videtur ex eo, quòd pecunia immediatè fructum pecuniarium pro rata sortis & temporis parit, & quia debitores inopia pressi his reditibus constituendis operam dant, quemadmodum olim solebant vsum pecuniæ vsuris redimere. Deinde habentes pecuniam ociosam hac ætate ob legum pœnas, volentes fœneratitiam artem effugere, his emendis reditibus auarè student, & in eorum emptionem pecuniam impendunt, commodius lucrum ex ea, quàm ex vera vsura percipientes: vnde contractus hic profectò non potest, nisi magno cum animæ & conscientiæ discrimine in Republica Christiana permitti.

Tertiò hoc ipsum apparet: vsura etenim committitur, cùm aliquid vltra sortem causa mutui recipitur, quod alibi docuimus: at in his contractibus, quibus reditus annui pecunia soluendi constituuntur, quique maximam habent cum mutui datione affinitatem, aliquid labente tempore vltra sortem ipsam in eodem genere recipitur: nam si quis emerit mille annuos aureos viginti millibus, annis equidem vigintiquinque sortem recipit, & vltra eam quinque millia. Ergo hic vsuræ subest species, quæ omninò im proba censeri debet.

Quartò, hic contractus titulo, & nomine emptionis à quibusdam probatus, nihil commune habêre videtur cum emptione, quæ ex re, & precio constat l. 1. ff. de contrahen. emptio. §. precium. Instit. de emptio. l. vlt. C. de præd. decurion. lib. 10. in hoc autem contractu quamuis precium constituatur, non tamen adest res aliqua, quæ eo precio vendatur. Fundus etenim, super quo constituitur census, minimè venditur, nec constituentis persona, nec item ipsa annua pensio, cùm pecunia sit, igitur emptionis titulus huic contractui adscriptus nequaquam eum defendere, aut probare poterit.

Quintò authoritate doctissimorum virorum hi contractus improbantur, siquidem Saly. in Authen. ad hæc. C. de vsur. ad fin. Henri. Gandauensis quodlibet. 8. q. 22. & Gregorius Ariminensis à Saly. nominatim citatus hanc redituum emptionem illicitam esse censent, & vsurario crimini admodum similem, quibus suffragantur plures rationes, quas disputandi gratia Conradus, & alij, quorum statim mentionem faciemus, expressim adducunt.

Contrariam sanè opinionem probare conabimur, vt manifestum sit, hos contractus modò in Christiana Republica frequentissimos, non omninò illicitos esse, nec statim impietatis, & vsurarij sceleris damnandos esse eos, qui pecuniam in horum redituum emptionem impenderint. Et primò constat, vsum fructum posse pecunia emi. l. necessario. §. vlti. ff. de peri. & com. rei vend. alijsq; titulis constitui. l. 3. ff. de vsufruct. §. vlt. In stit. de vsufru. ergò sic annuus reditus saltem in fructibus emi, & vendi potest. quod nemo vnquam ex doctis, & sapientibus negauit, vt inquit lo. Maior in 4 sent. dist. 15. q. 42. col. 1. probant latè Conrad. de contract. q. 82. Ioan. à Medina de restitutione, c. de censibus. idem & in pecuniæ reditu erit omninò dicendum, sicuti apertissimè, & euidenter constat in domibus, & alijs rebus, quæ reditum pecuniarium præstant, & pręstare solent: in his etenim apparet ex sententia omnium, vsumfructum vel partem eius emi pecunia posse, is verò vsusfructus pecuniarius est. Et ideò satis vrgenter probatur, vsumfructum etiam in pecunia soluendum, pecunia emi posse. Quid ergò, obsecro, vetat, & pecuniarios reditus pecunia emi?

Secundò, hos annuos reditus pecunia emi posse, etiam vt in pecunia soluantur, deducitur ex eo, quòd annuus reditus est merx, & inter bona immobilia computatur à iure, tex. est sing. in Cle. exiui. §. cumque annui reditus. de verbo. signific. quem dixit inibi singul. esse Card. idem probatur in Auth. de alienand. aut permut. reb. eccle. in princ. versicu. vult enim. optimus text. in l. si quis inquilinos. ff. de leg. 1. in princ. l. iubemus. nulli. in princ. ibi. ciuiles annonas. C. de sacrosanct. ecclesi. l. hac edictali. §. his illud. C. de secund. nupt. latè Alexan. & Iason in l. à Diuo Pio. §. vlt. 2. limit. ff. de re iudica. idem Alexan. in l. si constante. §. vlt. col. vl. ff. solut. matr. Alcia. in l. mouentium. ff. de verb. signifi. latius Andræas Tiraquel. lib. 1. de retract. §. 1. glo. 6. nu. 4. Quòd si hic reditus annuus, merx censetur, siue inter mobilia, siue immobilia computetur, id enim parum refert, emi pecunia procul dubiò poterit.

Tertiò, eadem sententia probatur, quia ius percipiendi hos annuos, & pecuniarios reditus, æstimari potest pecunia, cùm afferat realem possessori vtilitatem, igitur vendi, & emi iustissimè potest.

Quartò, omnium consensu receptum est, me posse titulo donationis constituere Titio super domo mea decem aureos annuos in perpetuum, aut temporarium reditum, & deinde Titium, eundem reditum pecunia vendere posse, quod & ipse Henricus Gandauensis fatetur, igitur quid vetat, me eosdem reditus posse modò constituere, ac pecunia vendere? nulla profectò ratio ad duci poterit, quæ verum discrimen inter hæc duo constituat.

Quintò, hæc pars instruitur authoritate Iustiniani in Auth. vt hi, qui obligat. se habe. perhib. res minor. §. quoniam. versicul. licebit. iuncta glo. inibi. ex quibus constat, licitum esse curatoribus, pecunijs minorum annuos reditus pecuniarios emere. idem probatur eiusdem Cæsaris Nouella constitutione 160. quæ, & si in vulgatis codicibus desideretur, refertur tamen inter Græcas, & Haloandri Nouellas: quo in loco manifestè hic contractus, tanquam licitus probatur, & distinguitur à contractu mutui, & vsurario. quam quidem constitutionem retulit Carol. Molin. in tractat. de contracti. q. 75. numero 586.

Sextò, post variam, & satis controuersam veterum concertationem tandem hæc sententia probatur constitutione prima à Martino Quinto condita, anno Millesimo quadringentesimo vicesimo tertio, & secunda à Calixto Tertio anno itidem Millesimo quadringentesimo quinquagesimo quinto statuta, quæ quidem constitutiones habentur inter extrauagantes communes. titul. de emptione, & venditio. quarum meminêre Conrad. de contract. q. 83. conclusi. 14. Rauenna in capitu. in ciuitate. de vsuris. Ioan. Maior in 4. senten. disti. 15. q. 42. Catalogus gloriæ mundi, parte 12. considerat. 99. Fallentia 25. Tiraquell. libro primo. de retract. §. 1. in glo 6. numer. 15. Carol. Molinæ de contract. q. 10. nume. 140. & Ioan. à Medina de restit. c. de censib. imò & ante has constitutiones eandem opinionem probârunt Innoc. & alij magis communiter in dicto cap. in ciuitate. Bald. in repe. l. iusiurandum. colum. 40. ff. de iureiur. Anchar. in disputatione incipienti, Antiquis, & Modernis temporib. & plerique alij, quos adducunt Tiraquel. in dict. gloss. 6. & Carolus de contract. in principio, numero 20. adducitque plures rationes Conrad. q. 79.

Non oberunt huic decisioni ea, quæ primo loco adduximus. Nam, vt primæ rationi satisfaciamus, quamuis proprius vsus pecunię sit in hoc institutus, vt per eam reliquæ res æstimentur, non, vt ea sit su ijpsius æstimatio, nihil impedit, quin ex secundo, & improprio vsu, pecunia sit suijpsius æstimatio, & cum alia pecunia commutetur. Sicuti & proprius, ac primus calcei vsus est ad pedem tegendum, improprius tamen & secundus erit ad eius cum alia re permutationem, nec illicitum erit pecuniam cum pecunia permutari, sicuti nec calceum cum gladio, secundum Aristot. lib. 1. Polit. c. 6. & 7. Tho. lib. 2. de regim. princ. c. 14. Caieta. in tract. de cambijs c. 5. & Syluest. verb. vsura. 4. q. 2. & 3. quo fit, vt licet in his reditibus emendis pecunia cum pecunia permutaretur, non inde colligi posset probatio efficax, qua cogeremur horum redituum emptionem damnare. Deinde nemo vnquam dubitabit, posse pecuniam auream cum argentea permutari, item & argenteam cum ærea, ergò & pecunia certæ quantitatis vnica solutione data permutari poterit cum pecunia, quæ minori summa, pluribus minoris summæ solutionib. reddenda est, siquidem minores illæ, & plures solutiones hac vnica maiori æstimantur. Et prætereà tollit ipsam primam rationem ea consideratio, qua constat, in his reditib. constituendis & emendis pecuniam non esse precium, nec suiipsius æstimationem, sed ius illud percipiendi annuam pensionem pecunia emitur, & illud ius precio æstimatur: sicut iurisdictio, ius percipiendi tributum, ius percipiendi fructus alicuius rei. Sic etenim hoc ius percipiendi annuam pensionem, & reditum annuum, quod formatum, & incorporeum est, pecunia emitur, & venditur: quod eleganter probat Caro. Mol. in d. tract. de contract. num. 20.

Secunda ratio ex eo tollitur, quod in his contractibus, nec mutuum interueniat verum, nec interpretatiuum. Siquidem in mutuo cogitur quis sortem soluere, at in his contractibus venditor. qui reditum annuum constituit, nusquam cogitur sortem reddere. Item in mutuo sub vsuris est principalis obligatio ad sortem, & accessoria ad vsuras: in his verò contractibus est principalis obligatio ad annuam pensionem, non ad sortem, vt docet Carol. in d. tract. de contractib. q. 70. Nec in his contractib. quibus annui reditus etiam in pecunia constituuntur, vsura potest dari. Ea etenim adest, cùm aliquid vltra sortem percipitur, & sic vsura præmittit sortis obligationem, hic verò nulla est obligatio ad sortem, quia illa perpetuò alienatur, & transit in recipientem, si ipse nolit redimere annuum reditum. quamobrem in hac specie nihil vltra sortem recipitur, sed loco sortis perpetuò abalienatæ redditur, quemadmodum tradit Carolus in dicto libro de contract. numero 19. cuius rationes maiori virtute hos contractus tutantur, & defendunt, quando annui reditus perpetuò constituuntur absque pacto redimendi, de quo inferius latiùs agemus. Nam tota horum contractuum improbatio, & vitia, quæ eis obijciuntur, tendunt in eum finem, vt annui reditus cum pacto redimendi omninò à Republica Christiana reijciantur.

Tertia prioris sententiæ ratio minimè obtinet, cum in his contractibus mutuum nequaquam intercedat, & ideò vsura maximè aliena sit ab emptione horum redituum, quemadmodum paulò ante osten dimus in proxima responsione.

Quartum itidem non oberit fundamentum, quia in his emptionibus non emitur pecunia, nec annua pensio, sed ius percipiendi annuam pensionem, sicuti in primæ rationis responsione probauimus. His igitur constat, licitam esse horum redituum emptionem, etiamsi in pecunia pensio annua soluenda sit.

Cæterùm, quò res ista manifestius ad praxim deducatur, obseruandum est, has constitutiones Romanorum Pontificum, qui contractus hos licitos esse decreuerunt, non tantùm obtinere in reditibus antiquitus constitutis, nam hi vendi, & emi possunt absque aliqua dubitatione secundum Abbatem in disputatione incipienti, Augerio. vltimo dubio. sed etiam in his reditibus, qui modò tempore contractus nouiter constituuntur, quod in eisdem constitutionibus apertissimè probatur, & tenent expressim magis communiter Doctores præsertim Conradus quæstione 79. conclusio. 8. Florent. 2. part. titulo primo capit. 8. §. 14. Ioannes à Medina de restitutione cap. de censibus. Carol. Mol. de contractib. in princi. nu. 20. & quæst. 62. & quæst. 68. quo in Ioco scribit, nihilominus esse maiorem fraudis suspicionem in emptione reditus nouiter constituendi, quàm antiquitus iam constituti.

Item & hæc annui reditus pecunia soluendi emptio licita erit, etiamsi reditus ad vitam tantùm ementis constituatur, eoq́ue mortuo extinctus censeri debeat. Imò iustior est cæteris hic contractus, propter in certitudinem lucri & damni. l. si ea lege. C. de vsuris. l. de fideico. C. de transacti.. notatur in l. si pater puellæ. ff. de in offi. testa. mortuo siquidem emptore, non est reddenda sors ipsa, quæ in precium data fuerit, atque ita hac & alijs rationib. hanc opinionem probant Conrad. de contract. q. 81. Abb. in dispu. 5. col. pen. Inno. & ibi Doctor. in dicto c. in ciuitate. Oldra. consil. 207. Florent. 2. part. titu. 1. c. 8. §. 11. Bald. consil. 292. lib. 5. & idem consilio 410. & consi. 18. libro 1. & consilio 154. lib. 2. Ioan. à Medina de restitut. capitu. de censu temporali. quorum opinio Communis est secundum Iaso. in l. 1. lectione. 1. num. 63. C. de summa Trinita. & Caro. Molin. de contract. quæst. 72. Nec in hac specie dubitandum est, tametsi hunc contractum illicitum esse censeat Henricus Gandauensis quodlibet. 1. quæst. 39. & quodlibet. 2. quæstio. 15 qui eum vsurarium esse asseuerat. quod iure probari non potest: cùm verè contractus hic iustissimus sit, modò precio iusto emptio fiat, ita tamen quòd propter deceptionem vltra dimidiam locus erit constitutioni. l. 2. C. de rescind. vendit. si verò deceptio intra dimidiam contigerit, in foro exteriori minimè rescindetur contractus, nec ratione læsionis fiet compensatio, quod tradidêre Ancha. in dicta disputatione, Antiquis, & Modernis temporibus. 1. casu. & Conrad. q. 81. conclusi. 2. ad finem. Alibi tamen tractabimus, quod sit iustum precium horum redituum, qui quotannis sunt pecunia soluendi, & ideò huic negocio modò supersedentes lectorem admonemus, cautè legen dum responsum Philippi Decij, viri me hercle, ac omnium testimonio eruditiss imi. is etenim consilio 123. probare nititur, emptionem annui reditus ad vitam ementis, constituti, & pecunia soluendi, esse illicitam, & præsumi vsurariam ex coniecturis, vtiturque plurium Doctorum authoritate, quibus ipse consentio, modò non quibuslibet coniecturis, nec omnibus, & singulis, quæ per Decium referuntur, locus sit ad vsurę, & fraudis pręsumptionem inducendam, sed iudicis rectissimi, & prudentissimi arbitrio ea res omninò delegetur.

Sunt & alij, qui hac de re tractantes opinantur, iustè, & sanctè emi posse annuos reditus pecunia soluendos, ad certum, & definitum tempus, etiamsi reditus ipsi certi constituantur, nempe decem annui aurei ad annos quindecim. id etenim iure fieri posse absque vllo crimine, & vsuræ vitio, quamuis tempore contractus reditus constituantur, tenent Conradus quæstione 79. conclusio. 3. 5. & 8. & quæstione 80. conclusi. 3. Carolus de contractibus quæstio. 71. & 67. & 68. & quæstione 62. qua in re notandum est, hunc contractum nullam habere fraudis suspicionem, vbi hoc tempore emptor ex varijs solutionibus nihil vltra precium datum, recepturus est. Quòd si vltra precium conuentum emptor per particulares solutiones aliquid recepturus sit, tunc hic contractus dubitationem habet, & tamen non potest rigore iuris, & iustitiæ reprobari, vt fatentur Conrad. dict. quæsti. 80. conclusi. 4. Carol. dict. quæstio. 62. & 71. Ioan. à Medina de restitution. c. de censu ad tempus determinatum. Nam cùm venditor non teneatur, nec cogi possit sortem ipsam reddere, procul abest hic contractus à mutuo, & ab vsuræ vitio: At si dixeris, venditorem pluribus solutionib., definito tempore separatim factis sortem reddere, & aliquid vltra eam, responsio est euidens ex eo, quòd hic emitur certo precio ius illud percipiendi annuam pensionem decem, aut quindecim annis: & tantùm valent centum aurei statim, & vnica solutione dati, quantum centum, & viginti, aut centum & triginta tredecim annis soluendi, æquè distributis quolibet anno solutionibus. Qua ratione non potest hic contractus manifesto vitio notari, tametsi consulendum sit, vt ab eo Christiani abstineant. Est etenim ad modum suspectus, ac sanè tanto maiorem suspicionem habet, quanto citius, & breuiori tempore tota sors, & precium ipsum recipitur authore Carol. d. q. 71. Expedit tamen, omnem abesse fraudem, & lęsionem in precio horum redituum, ad definitum tempus constitutorum, si in vsum admittantur, quod minimè consulerem, imò hunc contractum à Republica relegandum, & abijciendum, fore vtile ad modum existimarem. Ex hoc verò nequaquam censeo, damnandum fore horum redituum emptorem, etiamsi per varias, & annuas solutiones aliquid vltra precium, quod dederit recepturus sit, modò id arbitrio boni viri intra limites iusti moderaminis contineatur. Nam si nihil posset percipi vltra precium, sequeretur, eodem precio emendum esse annuum reditum ad triginta annos, quo perpetuus, & item inde constat, eiusdem esse valoris annuum reditum temporarium, & ad certum tempus constitutum, cuius & perpetuus, vt patet in reditu temporario constituto ad viginti annos, qui si ad rationem vnius pro viginti foret emendus, eodem profecto precio posset emi perpetuus reditus.

Verùm in hoc, de reditibus annuis emendis tractatu, elegans ab omnibus iuris vtriusque diuini, & humani professoribus quæstio discutitur, quæ tractat: an necessariò hi reditus sint constituendi super certis fundis, aut rebus: alioqui sint prorsus illiciti, & eorum constitutio iniqua. Et sanè plerisque visum est, hos contractus illicitos fore censendos, & eorum emptionem vsurariam, vel saltem huius criminis vitio suspectam, & ideò reprobandam fore, ex ipsis constitutionibus Romanorum Pontificum, à quibus traditur, hos annuos reditus super bonis aliquot constitui. & idem ratione probatur, cùm alioqui iniquum esset, emptorem nullum subire rei emptæ periculum, sed semper tutum esse, reditumque saluum fore, contra l. 1. C. de peric. & commo. rei vend. §. cùm autem. Insti. de emptione. vnde oportet ad iustitiam huius contractus, quod reditus constituatur super bonis certis, ita vt peremptis illis perimatur & census, secundum Ioan. de Ligniano in cap. in ciuitate. de vsur. & in cap. vltim. quæst. 1. eodem titu. Aret. consi. 151. viso themate. colum. 3. Abb. in disputatio. 5. colum. vlti. Laurent. de Rodulphis in c. consuluit. 2. part. quæstio. 12. Angel. in Summa. verb. vsura. versic. 78. Chassan. in catalogo Gloriæ mundi. par. 12. considerat. 99. Fallen. 25. eundem consil. 63. nu. 6. vbi sentit hanc sententiam Communem esse, cui suffragatur opinio Inno. qui in dicto c. in ciuitate. scribit, de his contractibus agens: illicitum esse, quod ille, qui dicitur emptor, constituat in se reditum, vel censum, quo se obliget ad reddendum in pecunia, vel in specie alia plus, quàm acceperit. Quæ quidem verba authore Card. col. 3. ibidem difficilem habent intellectum. Sed Petr. de Rauenna in eodem titu. Laurent. dicta qu. 12. & Syluest. verb. vsura. 2. §. 12. videntur ea aperire, dum existimant, illicitum esse contractum, quo quis constituat reditum annuum duodecim super re, quæ octo tantum reddit, obligatione tamen præmissa, qua constituens rem ipsam promittit incolere pro illis duodecim ratione mercedis. Fit igitur, vt hæc pactio illicita sit ex eo, quòd pars reditus annui verè super re aliqua non constituitur. Imò tradit constanter Chassan. in d. Fallent. 25. idem in consuetud. Burg. rub. 11. §. 6. in princ. & consil. 63. num. 6. non posse hunc annuum reditum constitui, nec emi super omnibus bonis alicuius, & sic super rebus incertis, sed oportêre, quod super rebus certis constituatur. adduxit huius sententiæ authores Conrad. & Laurent. à Rodulphis, quorum prior q. 83. conclusi. 13. & posterior in dicto c. consuluit. 2. part. q. 13. contrarium expressim approbant, tenentes, sat esse ad iustitiam huius contractus, quòd reditus constituatur super omnibus bonis alicuius, vel super rebus incertis, ita quòd non sit necessaria certarum rerum nominatio. idem asserunt Ioann. à Ligniano in d. c. vlt. q. 1. & Carol. Moli. de contractib. in princip. nu. 22. Est igitur Communis omnium sententia, necessarium fore, vt hic contractus licitus sit, nec censeatur vsurarius, quod constituatur reditus super bonis, aut rebus aliquot, alioqui constitutis annuis reditib. super persona vendentis, illicitus erit contractus. idem tenent Lauren. d. 2. par. q. 11. 15. & 18. Floren. 2. par. tit. 1. c. 8. §. 10.

Ego sanè, & si videam frequentissimo omnium consensu in hanc sententiam itum esse, iure verius esse censeo, annuum reditum etiam pecunia soluendum, etiam cum pacto redimendi, constitui posse solùm obligatione personali, absque generali, incerta, speciali, vel certa bonorum, vel rerum assignatione, & hypotheca. Nec sum primus huius opinionis, & sententiæ author, siquidem in specie eam iam pridem ante nos probârunt Conrad. de contractib. quæsti. 74. & 75. pluribus adductis rationibus, & quæsti. 83. conclusi. 13. Carol. Molinæ. de contracti. nume. 22. & apud Hispanos Ioannes à Medina vir insignis eruditionis in tracta. de restitutione. qu. de censib. colum. 5. penes quos latissima est, & omnium diligentissima huiusce conclusionis probatio. ipse nihilominus paucis eam veram esse ostendam.

Primum etenim constat, iustè, & licitè posse ita hunc annuum reditum constitui, & contractum horum redituum, ac pactionem fieri, vt reditus constituatur super certis bonis, quibus peremptis adhuc venditor teneatur reditum soluere, nec ea obligatio bonis, & rebus nominatis extinctis, alia est, nec esse potest, quàm personalis, vt constat, igitur hic reditus super persona tantùm constitui poterit: id verò, quod adsump simus ad hanc argumentationem probatur in eisdem Romanorum Pontificum constitutionibus, quarum priori versic. sed ad hoc. & posteriori, in versi. sed ijdem ementes. sentiunt ipsi legum latores, quòd peremptis bonis, super quibus census fuerit constitutus, salua maneat obligatio ad annuum reditum, licet non possint venditores cogi ad solutionem sortis, & precij, quod datum fuit pro ipso iure percipiendi annuos reditus, etiam cum pacto redimendi. Nam si peremptis bonis, & rebus, foret itidem perempta obligatio soluendi annuu reditum, hoc express im Romani Pontifices explicuissent, sicuti de obligatione reddendi sortem in specie responderunt, vnde fit, vt hæc emptio annuorum redituum possit ea conditione, & lege fieri, quod etiam peremptis bonis, nihilominus maneat venditor obligatus ad pensionis solutionem, idq́ue in praxi plerunque tractatur.

Secundò, eadem sententia comprobatur ea ratione, qua constat, posse quempiam gratis personali obligatione promittere alteri annuam pensionem pecunia soluendam, & eam super ipsius personam constituere, igitur idem efficere poterit propter pecuniam, constituto sibi, & soluto precio, cùm nulla valeat, nec possit discriminis ratio congrua adsignari.

Tertiò, idem apparet, quia potest quis locare ob mercedem pecuniæ operas suas. l. qui operas. & l. in operis. ff. locat. ergò & eas vendere potest, nec ex hoc libertatem vendit.

Quartò, si contractum istum, de quo tractamus, diligenter examinamus, procul dubiò deducemus ab eius radice, obligationem ad solutionem annui reditus pręcipuam esse personalem: fundum autem, vel rem ipsam, super qua reditus constituitur, accessoriè adponi pro certiori, & saniori solutione, & ideo rem ipsam specialiter nominatam, iure pignoris, & hypothecæ accedere. text. celebris in l. fundus quem. & ibi Bart. ff. de annuis legatis. cuius ipse memini in cap. Raynutius. de testam. §. 10. nume. 7. inde fit, vt principalis obligatio, quæ personalis est, hic consideretur, non accessoria: & ideò etiam ipsa re perempta, & extincta, ad huc manet obligatio personalis ad annui reditus solutionem. optimus tex. in l. creditor, qui non idoneum. ff. si cert. peta. & in l. aduersus. vbi glo. Bar. & Bal. C. de actio. & oblig. ea etenim est natura pignoris, & hypothecæ, vt etiamsi pignora perierint, debitor ipse teneatur æs alienum soluere, quod apertissimi iuris est, quamobrem, vbi hic annuus reditus titulo emptionis, & venditionis constituatur super re, vel fundo, qui non est ementis, sed vendentis, & reditum constituentis, quamuis minimè expressum fuerit, quod perempta re, maneat obligatio personalis salua, nihilominus tacitè id intelligendum est, saluaque manet obligatio personalis ad solutionem annui reditus super re perempta constituti, quod in hac specie tradit Carolus Molinæ. in consuetudin. Parisi. titul. 1. §. 11. num. 15. quo in loco docet, aliud esse, quando reditus constituitur super certo prædio limitatè ad illud, ita quòd constituens, & eius hæredes non teneantur ad solutionem illius reditus, nisi ratione rei, & quandiu illam possideant, nam tunc perempta re, perimitur & ipse reditus, nec vlla adest personalis obligatio, quod est omnino, ac perpetuò hoc in tractatu considerandum.

Hæc verò hypotheca, quam huic obligationi personali de soluendo annuo reditu, appositam esse censemus, non omninò sequitur leges aliorum pignorum, & hypothecarum. Nam licet alioqui possessor tertius, qui nec contraxit, nec contrahenti hæres extitit, conuentus hypothecaria possit opponere, excussionis nondum actæ exceptionem. Authent. hoc si debitor. C. de pignorib. cum alijs similibus. possessor tamen prædij, super quo annuus reditus fuerit constitutus, conueniri poterit ad eius solutionem, etiam nulla facta, nec præmissa excussione, quia hæc reditus constitutio super aliquo prædio hypothecam inducit, fortiorem quidem omnib. alijs, quò ad hunc effectum absque præiudicio priorum creditorum, cùm videatur ius quoddam super ipso fundo constitui, tanquam onus ipsius fundi, quod transeat in quencunque eius possessorem, & ideò quilibet etiam singularis successor, qui fundum possideat, cogendus erit hunc reditum soluere, ac denuo præmissa obligatione emptorem ipsum recognoscere, vt dominum illius iuris percipiendi annuum reditum ex ea re, si cuti in specieadnotârunt Guido Papæ quæstione 42. & q. 576. & Chassanæ. in consuetudi. Burgun. Rub. 11. §. 6. in princi. num. 2. & in versic. aduerte. nu. 16. qui etsi hanc opinionem potiùs ad consuetudinem Galliæ, quàm ad ius comune referant, præmittunt tamen idem esse, vbi annui reditus constituuntur super aliquo fundo tanquam ius reale, & seruitutis adhærentis eidem fundo, quemadmodum & apud Hispanos passim constitui solent. Sic sanè quod diximus non esse necessariam excussionem, vt possessor fundi ad solutionem reditus conueniri possit, ab eadem radice procedit. & notat Chassan. d. §. 6. & Rub. 5. §. 2. nu. 33.

Hincetiam deducitur, posse annui reditus emptorem si voluerit, omisso tertio fundi possessore agere ad annuum reditum aduersus ipsum constituentem, vel eius hæredes, & si ipsi non possideant rem, super qua reditus fuerit constitutus. quod iure, & consuetudine, ac ipsius contractus legibus palàm constat. Hoc autem fieri non posset, nisi concederemus, & verum esset, hos reditus actione sola personali plerunque subsistere. Sed etsi hæc sententia vera sit in eo, qui reditum vendidit, & constituit, & in eius hæredibus, in eo tamen, qui tertius possessor est, & ratione huius possessionis coactus fuerit recognoscere ipsum creditorem, titulumq́ue nouum eidem facere, non idem erit. Nam hic tantùm erit obligatus reditus soluere, dum fuerit eiusdem rei possessor: quòd si res illa absque fraude possessoris, qui recognouerit, ad alium deuenerit, non poterit prior possessor ad solutionem reditus conueniri. Quia recognitio, personalis obligatio, & titulus nouus, non plus afficit quò ad substantiam obligationis ipsum recognoscentem, quàm is antea virtute possessionis tenebatur. Interponitur etenim ea obligatio etiam personalis ex necessitate possessionis, & oneris adhærentis rei possessæ, & ideò est intelligenda solùm in quantum necessitas ipsa postulat, cùm non fiat animo inducendæ nouæ dispositionis, sed ad effectum, vt possit competere executionis ius contra ipsum recognoscentem, sicuti probare nititur Carol. Molinæ. in consuetudi. Parisi. §. 11. numer. 19. cuius opinionem ipse intelligerem veram esse, nisi aliud expressim instrumento recognitionis probetur, siquidem id obseruandum erit, cum voluntate contrahentis adscriptum fuerit. Illud tamen erit obseruatione dignum, quod aduersus tertium possessorem habentem ius à debitore annui reditus habet locum ius exequutionis paratæ, quò ad ipsa bona specialiter pro solutione constituta, si in contractu fuerit appositum pactum de non alienandis illis rebus, sicuti frequentissimè apponitur. quod deducitur ex notatis à Roderico Xuares in repetitio. l. post rem. ff. de re iudica. post octauam ampliationem ad legem Regiam.

Constat igitur, in his annuis reditibus constituendis non esse necessarium, quod constituantur hi reditus super bonis certis, nec incertis, imò posse personali tantùm obligatione præmissa constitui, quamuis pauci reperientur emptores, qui eos emere velint aliter, quàm super bonis, & rebus certis constitutos. vnde apparet, eam bonorum adsignationem, & appositionem potiùs fieri in vtilitatem creditoris, & ementis reditum, quàm in commodum debitoris, qui reditum vendit, & constituit: & cùm tanto iustior sit hic contractus, quanto facilior est, & minùs grauis ipsi venditori, qui coactus necessitate, & inopia ita cum creditore contrahit, planè sequitur, non minori iure licêre hos reditus constitui absque rerum, & bonorum obligatione, quàm si eis nominatim huic iuri suppositis venditio reditus fiat, quod tradit Caro. Mol. de contract. nu. 22.

Non obstant constitutiones Martini Quinti, & Calixti Romanorum Pontificum, quia in eis mentio fit horum contractuum iuxta Communem vsum contrahendi, nempe constitutis his reditibus super rebus, & bonis certis ad maiorem ementis tutelam, & indemnitatem, & vt is certiorem, & tutiorem habeat reditus solutionem, quàm si in personam tantùm agere posset. Nec tamen ex hoc inibi vetitum est, eosdem contractus fieri præmissa tantùm personali obligatione.

Quod item diximus in prioris sententiæ probationem, facilimè tollitur, cùm emptor in his contractibus minimè emat ipsas res, super quibus constituitur reditus, sed ius percipiendi annuum reditum, & illius iuris periculum ad eum pertinet. Nam si res perirent, aut non suppositis rebus, venditor moreretur absque hæredibus, & bonis, profectò ius omnino vanum esset, eiusque periculum satis ipsi emptori incumberet. Et prætereà si adhuc viuente venditore periret res, super qua fuit reditus constitutus, non posset cogi venditor reditum illum super alia re constituere, quemadmodum probat Carolus Molinæ. de contractibus. 8. vnde satis periculi immineret venditori, & imminet, qui in personam sæpissimè agere cogetur. Deinde non est inconueniens, quod venditor rei venditæ periculum subeat, modò pro hoc periculi onere subeundo aliquid vltra solitam æstimationem, quasi precium periculi recipiat. leg. periculi. ff. de naut. fœnor. lege 1. C. eodem titulo. quod patet in venditione annui reditus certi, & perpetui iusto precio æstimati, siquidem & ad iusti pre. cij æstimationem considerandum erit, quod nullum emptori, vel paruum, aut leue periculum incumbit.

Non oberit itidem, quod ex Innocen. authoritate asseuerare videntur Laurent. à Rodulphis, Petrus de Rauenna, & Syluest. paulò ante à nobis citati. Quia id falsum esse apparet ex his, quæmodò adduximus, cùm personalis obligatio sufficiens sit ad annui reditus constitutionem. Et profectò Innocentius aliam mentem, aliumq́ue sensum habet, diuersum equidem ab eo, quòd præcitati Doctor. opinantur. Censet eten im iniquum esse contractum, quo diues aliquis habens domum, quotannis reddentem tantùm quinque, eam vendit pro centum pauperi non habenti vnde precium soluat, constituenti tamen octo, aut decem super eadem domo annuatim soluenda, addita personali obligatione. Et adhuc ipse opinor sententiam Innocent. falsam esse, modò iustum precium annui reditus accedat, quo quidem intercedente non video quid iniquum in eo contractu fiat. venditur etenim domus ipsa iustè pro centum aureis, licet tantùm quinque quotannis reddat ex locatione: emptor autem cùm non possit precium hoc conuentum soluere, pro eodem precio constituit annuum reditum perpetuum, vel redimibilem iustè æquiualentem precio centum aureorum. vnde idem est, ac si venditor centum aureos, quos accepisset ab empto re in precium domus, statim tradat ipsi emptori in precium annui reditus constituendi. quamobrem si in precij æstimatione iniquitas absit, vterque contractus compendio fieri rectissimè poterit, quod & alibi nos adnotauimus ad l. curabit. C. de actio. em. c. 4. huius lib. nu. 6.

Quæritur deinde, quid si annuus reditus decem aureorum constituatur super tribus prædijs, aut domibus, quæ quidem ad plures, & tertios possessores deuenerint, qui nec contraxerunt cum emptore annui reditus, nec eius hæredes sint, qui illum vendiderit, an emptor possit in solidum à quolibet possessore exigere integrum annuum reditum, vel teneatur omnes possessores pro rata, vt aiunt, in iudicium vocare, nempe quemlibet pro tertia parte tantùm, aut pro ea, quæ attenta, & inspecta conditione cuiuslibet prædij, ipsum contingere potest annui reditus onere? qua in re oportet prænotare, creditorem, cui plures res fuerint iure hypothecæ obligatæ, posse aduersus quemlibet ex pluribus earundem rerum possessoribus in solidum agere ad integram debiti solutionem, nec posse cogi contra omnes, actionem hypothecariam, aut contra eorum quemlibet pro rata deducere in iudicium. Hoc probat textus secundum glos. & Bartol. ibi in l. Moschis. ff. de iure fisci quo in loco hoc ipsum constat verum esse, etiamsi hi possessores non sint hæredes, nec successores illius, qui actione personali tenebatur. Idem Corneus consilio 135. libro 1. Ioan. Ferrariensis in practi. libello responsionis ad actionem hypothecariam. §. exceptionem. num. 24. Ias. in §. item si quis in fraudem. numero 128. Insti. de action. Antoni Fanensis de pignorib. primo membro. 8. partis prin. num. 50. quam sententiam iure veram esse censet Matthæus Afflict. in constitution. Neapol. lib. 1. rub. 17. numero 26. quibus suffragatur, quod hypotheca est indiuidua. l. rem hæreditariam. ff. de euict. l. pignoris. ff. de pignorib. Bald. in l. quamdiu. C. de distract. pignor. Et quod alioqui creditor cogeretur cum pluribus rerum possessoribus litigare, & à pluribus separatim particulares solutiones recipere, maximo cum discrimine, & grauissimis expensis. Contrarium tamen placuit Dyno in dicta l. Moschis. Ioann. Fabro in dicto §. item si quis in fraudem. numero 26. & Chassanæo in consuetud. Burgund. rubric. 5. §. 2. numero 37. quam opinionem æquiorem esse, & ea ratione seruari in Regno Neapolitano testatur Matth. Afflict. in dicto numero 26. Nec omninò prior sententia probatur in dicta l. Moschis. imò fortassis hæc posterior, cùm inibi iurisconsultus responderit, contra omnem possessorem agendum esse: quæ quidem responsio intelligi poterit, vt contra omnem possessorem pro re possessa, & eius ratione, ac pro eius parte agatur, & sic pro rata. dem de tex. in l. creditoris. ff. de distrac. pignor. l. 1. C. si vnus ex pluribus hæred. creditor. vel debit. procedunt, quando debitor ipse possidet, vel aliquis ex eius hæredibus omnes res obligatas, aut aliquam earum. Nam eo casu hypothecaria actio competit in solidum pro re possessa per vnum ex hæredibus, nec fit diuisio quò ad hoc, sicut fieret quò ad actionem personalem, quod optimè explicat Socin. in consilio 75. colum. penultim. lib. 1. Quam ob rem quibusdam visum est, pluribus possidentibus res hypothecæ titulo obligatas, qui non sunt debitoris hæredes, non posse creditorem hypothecaria agere aduersus quemlibet eorum insolidum, sed oportere pro rata, vt aiunt, & parte possessa eos in iudicium vocare, quorum opinio profectò maximam æquitatem habet. Sed nihilominus prior sententia verior est, & omninò comprobatur authoritate iurisconsulti in dicta l. Moschis. Quia dictio omnis singularis numeri, cui libet in solidum actum tribuit. glo. Bart. & alij in dicta l. Moschis. Bartol. Imola & Doct. in l. hoc articulo. ff. de hæredit. instituen. Sic & Specul. titul. de obligat.o & solut. §. 1. num, 46. versicu. item debitor meus. eandem opinionem elegit, quam ipse opinor magis Communem esse. Sed quia hypotheca, quæ deducitur ex constitutione annui reditus super aliquo fundo, aliqua ex parte differt ab ordinarijs hypothecis, & prætereà quodam modo similis est contractui, qui iuxta formam iuris Pontificij census constituebatur, & modò constituitur ad imitationem fundi vectigalis, existimo, quod constituto annuo reditu decem aureorum super tribus fundis, ea constitutio in vim & virtutem constitutionis annui reditus non sit in solidum, sed pro parte cuilibet fundo iuxta eius qualitatem & quantitatem competenti intelligenda: vnde si hæc tria prædia ad tres eorum singulares possessores deuenerint, quilibet pro æqua, & iusta parte annui reditus cogendus erit eum soluere, & agnitionem ac recognitionem facere, non equidem in solidum, secundum Guidonem Papæ q. 432. Chassanæ. in d. §. 2. nu. 35. Rupellanum in lib. 1. Forens. Insti. c. 10. ex tex. singu. in c. constitutus. de religio. domi. vbi Panormitan. num. 8 Anchar. numer. 13. huic sententiæ plurimum suffragantur. Et ideò ad quęstionem propositam respondendum esse censeo, ratione & iure constitutionis annui reditus, non posse, nec ad recognitionem reditus, nec ad ipsius solutionem per creditorem cogi, nec in iudicium vocari tertium possessorem, nisi pro rata, & pro ea parte, quæ distributione facta pertinere potest ad rem per eum possessam, non autem in solidum: quod præter authoritatem Guidonis, Chassanæi & Rupellani ea ratione comprobatur, quia hæc hypotheca deducta à constitutione reditus irregularis est. Et licet regularis esset propter ęquitatem, quam modò ad intellectum dictæ l. Moschis. insinuauimus, isthæc opinio admittenda erit. Non inficior, opinionem istam dubiam esse, atque ideò in praxi apud Hispanos rarissimè receptam fuisse: imò scio contrarium definitum iudicum sententia esse frequentissimè. Nam & decisio c. constitutus. obtinet in censu & pensione constitutis super pluribus ecclesijs, quo casu materia subiecta exigit ex mentem contrahentium, quod quælibet ecclesia pro parte onus illud sentiat, deinde illud habet locum in proprio censu, cuius vetera iura meminêre. Sed tamen etiam in hoc redimibili, fortassis casus contingens, eiusque circunstantiæ iudices persuadebunt, vt opinionem Guidonis sequantur.

Quòd si ad solutionem reditus agatur hypotheca ordinaria, quæ solet apponi in genere erga alia bona constituentis reditum præter illa, super quibus speciatim fuerit constitutus, tunc locus erit actioni in solidum aduersus quem libet tertium alicuius rei possessorem, iuxta Bartoli opinionem in dicta l. Moschis. Imò etsi ex pluribus constituentis reditum hæredib. vnus rem aliquam ex his, super quib. reditus fuit constitutus, possideat, pro rata tantùm non in solidum conueniendus is erit ad recognitionem, & solutionem annui reditus. Cùm non agatur eo casu hypothecaria actione simpliciter, sed ratione constitutionis & assignationis annui reditus super eadem re, quæ facta videtur pro rata & distributiuè, licet in hac specie aduersus constituentis hæredes contrarium censeat iure verius esse Rupellanus in dicto capit. 10. per l. 1. C. si vnus ex pluribus creditor. vel deb. hæredit. quæ quidem obtinet, vbi ordinaria hypothecaria agitur: at nos hîc tractamus de quadam hypotheca, quæ non omninò similis est cæteris: sicuti superius adnotatum est.

ARGVMENT. CAP. VIII.

Pacti, quod de retrouendendo uulgô dicitur, propria uis & natura expenditur.

SVMMARIVM.

- 1 Ex pacto adiectionis in diem, vel legis commissoriæ dominium transfertur absque noua traditione.
- 2 Pactum retrouendendi, etiamsi fiat verbis directis, non inducit translationem dominij absque noua traditione.
- 3 Intellectus. l. si cùm venderet. ff. de pig. act.
- 4 Pactum de retrouendendo, cùm alioqui licitum sit, contractum tamen suspectum reddit.
- 5 Quid de pacto retrouendendi dationi in solutum adiecto, vel emptioni annuorum redituum?
- 6 Latè discutitur interpretatio tex. in l. Regia 1. tit. 2. libr. 8. ordinat.
- 7 Annui reditus, an emi poßint ea lege, vt intra certum tempus liceat eos non posteà redimere?
- 8 Pactum quod venditori non liceat ante certum tempus rem redimere, an sit licitum? & quid in annuorum redituum emptione.

CAPVT VIII.

QVONIAM hac ætate in his constituendis annuis reditib. reuendendi pactio sępissimè apponitur, oportunè tractabitur, quam vim hęc pactio in contractib. habeat, quò ad translationem dominij, & an ex pacto de retrouendendo præsumatur contractus vsurarius? Nam hæc clausula, reuendendi, solet ita variè concipi & scribi, vt non leuis sit dubitatio, an transeat dominium rei venditæ in primum venditorem statim, quòd conditio vel tempus secundæ venditionis euenerit, absque alia traditione. Qua ratione aliquot conclusiones explicabo, quò hæc controuersia facilius dissolui possit.

Prima conclusio, Ex pacto adiectionis in diem, vel legis commissoriæ, transfertur dominium absque noua traditione, & ideò competit rei vendicatio. Subijciam ad faciliorem intellectum vtriusque pactionis exempla. Est etenim pactum legis commissoriæ, cùm ego Titio rem vendo centum aureis, & eam trado ea lege & conditione, vt si intra mensem precium non soluerit, res sit inempta. Pactum autem adiectionis in diem concipitur in hunc modum: vendo rem Titio, ita quidem, vt si intra mensem alius meliorem conditionem attulerit, aut precium addiderit, res sit inempta: adueniente siquidem conditione transit dominium absque traditione in priorem venditorem, qui legem contractui dixerit. textus optimus in l. si quis hac. ff. de rei vendicat. vbi in princ. traditur exemplum adiectionis in diem, & de pacto legis commissoriæ. tex. in l. vlti. ff. de lege. commi. l. commissoriæ. verb. vendicare. C. de pact. inter empt. & vendi. gloss. communiter recepta in l. traditionibus. C. de pact. Bald. Salice. & alij in l. ab emptione. ff. eod. Barto. & Paul. in l. in diem. ff. de aqua pluuial. arcend. idem Bartol. in l. 3. §. Marcellus. ff. de in diem adiectio. text. ad idem in l. si hominem. ff. de vsucap. & in l. si duobus. ff. de diuers. & temporis præscript. tradit Decius in consi 187. nu. 4. Ex quibus apparet, hanc opinionem Communem esse, quæ planè procedit, non tantùm in pacto concepto verbis legis commissoriæ specialibus & expressis, sed & in eo, quod æquipollentibus verbis additum fuerit. Non enim verba, quæ à iureconsultis legi commissoriæ adscribuntur, de forma sunt, sed sufficiunt æquipollentia, vt sunt omnia, quæ important contractus resolutionem ipso iure & directo, qualia sunt hæc, habeatur contractus pro infecto, & illa verba, quę exequutionem facti significant, & præmittunt resolutionem ipso facto. text. & ibi Bal. in l. vl. §. 1. ff. de rescin. vendi. sicuti constat, vbi actum fuerit, quod indefectum solutionis possit venditor sine iudicis ministerio rem ipsam adsumere, possidere, & frui propria authoritate, quod in specie adnotauit Carol. Mol. in consuet. Parisi. tit. 1. §. 23. num. 11. cuius sententia iudicio supremorum iudicum confirmata fuit, quemadmodum ipse Carolus testatur in Alexan. consilio 10. libro 1.

Hæc verò conclusio iure & frequenti omnium consensu admittitur, vbi pactio ista apponitur contractui venditionis statim, & vt aiunt, in continenti. Nam si ex interuallo adscripta, additáue fuerit, vtcunque fiat, etiam verbis directis, & proprijs legis commissoriæ, vel adiectionis in diem concepta sit, non transfertur dominium in venditorem primum absque traditione. glo. celebris in dicta. l. ab emptione. verb. cogaris. quam inibi Doct. sequuntur Bal. Salic. & Deci. in dicta l. traditionibus. Paul. Castrens. in l. 1. ff. de donatio. Alex. & Areti. in l. qui absenti. §. 1. colum. 2. ff. de adquirend. poss. idem Alex. in l. 1. colum. 3. ff. de solut. mat. idem Alex. consi. 10. num. 7. lib. 1. & alij plures, quorum meminit Andræ. Tiraquel. lib. 2. de retract. §. 1. glo. 7. num. 4. & 5. Nec enim ex his pactis legis commissoriæ, vel adiectionis in diem ipso iure resoluitur venditio, cùm hæ pactiones ex interuallo in conuentionem deducuntur. Quam ob rem oportet semper aduertere, & hac in re perpendere, an hęc pacta in ipso contractu statim scripta & conuenta fuerint, an interuallo in pactionem adducta.

Secundò, eadem conclusio planè vera esse censetur, quando pactio legis commissoriæ, vel adiectionis in diem concipitur verbis directis: si verò verbis obliquis concepta fuerit, constat, non transferri dominium absque noua traditione, secundum gloss. insignem in l. 1. ff. de donat. & inibi Bar tol. & Paul. Castrens. idem Pau. l. 1. colum. 2. C. de pactis inter emptor. & vendi. Alexand. in l. Pomponius. §. prætereà. ff. de adquirend. poss. colum. vltim. Iason in d. l. ab emptione. nume. 7. & 8. Rube. consi. 58. numero 2. Curtius Senior consil. 12. Alexand. in dict. consil. 10. colum. 3. Bald. Salicet. & Paul. in dict. l. ab emptione. quorum opinio Communis est, sicuti fatetur Andræ. Tiraquel. in d. gloss. 7. numer. 17. & eam probat text. in l. 3. C. de pact. inter emptor. & vend. Qui ea lege, inquit Imperator Alexander, prædium vendidit, vt nisi precium reliquum intra certum tempus restitutum esset, ad se reuerteretur, si non precariam possessionem tradidit, rei vendicationem non habet, sed actionem ex vendito. Hactenus Imperator, ex quo apparet, verbum, reuertatur, esse obliquum, quemadmodum & verba hęc, redeat, pertineat, atque his similia. Nec hanc communem sententiam in pacto legis commissoriæ verbis obliquis concepto negare iustè possumus propter authoritatem text. in dicta l. 3. at in pacto adiectionis in diem, etiam si id verbis obliquis conceptum fuerit, eadem sententia periclitatur authoritate iurisconsulti in dicta l. si quis hac. ff. de rei vendicat. cuius verba subijciam ad apertiorem huius rei probationem. Si quis hac lege, inquit Vlpianus, emerit, vt si alius meliorem conditionem attulerit, recedatur ab emptione, post allatam conditionem iam non potest in rem actione vti. Sed etsi cui in diem addictus sit fundus, antequam addictio facta sit, vti in rem actione potest, posteà non poterit. Hæc iurisconsultus, qui expressim mentionem facit pactionis adiectionis in diem, & verbis obliquis conceptæ, dum scriptum est, recedatur ab emptione, & tamen asseuerat, post allatam conditionem meliorem, dominium ipso iure ab emptore in venditorem transferri. Et idem in secunda parte responsi traditur, nec est vlla differentia inter primam & secundam partem, nisi quod in prima nulla dies adiecta fuit pacto: at in secunda, dies certa pacto fuit scripta. Quòd si dixeris Bartolum sequutus in priori responsi parte, ea verba: posteà non poterit, esse referenda ad emptorem, qui rei vendicatione vult agere contra venditorem, aut habentem causam ab eo, quia tunc & si emptor habeat rei vendicationem, repellitur tamen, & excluditur exceptione pacti. Hæc profectò interpretatio maximam habet diuinationem, verbaq́ue iurisconsulti satis singularia plurimum restringit: siquidem cum ea generalia sint, actionemq́ue in rem emptori minimè competere ir definitè significent, Bartolus ea interpretatur ita durè, vt parùm significasse iurisconsultum censeat. deinde si Bartol. interpretationem admittamus, falsum profectò videbitur, quod Accursius ibidem censuit scribens, in eadem iurisconsulti responsione probari, speciale esse, ex pacto legis commissoriæ & adiectionis in diem, dominium transferri absque traditione in venditorem, quod post Accursium satis receptum est. Accursius autem hanc specialem assertionem tradit in eiusdem text. specie, scilicet, vbi concepta fuit pactio verbis obliquis: ergo saltem ex hoc apparebit authoritas gloss. aduersus communem sententiam. Prætereà in secunda parte text. sunt eadem verba, actionem in rem denegantia, quæ in prima, & tamen constat, in ea parte emptori aduersus omnes actionem in rem negatam esse: igitur Bartoli expositio non admodum est iurisconsulto conueniens, etiam si dixeris in secunda parte verbis directis conceptam fuisse pactionem, cùm hoc ex eo responso minimè deducatur, nec constet, magis conceptum fuisse pactum verbis directis, quam obliquis: imò generalis est Vlpiani responsio. Quam ob rem ego censeo, satis dubiam fore opinionem Communem in pacto adiectionis in diem, nisi quis probare velit, verbum. hoc, recedatur ab emptione, esse directum. quod Bart. negat in d. l. si quis hac. & Salicet. in l. traditionibus. atque ibidem Claudius column. 2. C. de pact. Nec oberit text. in d. l. 3. C. de pactis inter empt. & vendit. quia tractat de pactione legis commissoriæ, quæ, & si in contractu venditionis permissa sit, non est admodum iusta, cùm apponatur in pœnam non soluti intra certum diem precij. Et ideò mirum non est, si ex eo pacto verbis obliquis concepto dominium absque noua traditione in venditorem minimè transferatur.

Secunda conclusio, pactum de retrouendendo, etiam si verbis directis fiat, non inducit translationem dominij absque traditione. Vnde fit, vt si dictum fuerit, quod oblato precio emptori à venditore res sit inempta, nihilominus oportet traditionem accedere solutioni precij. Nam & cùm speciale sit in pacto legis commissoriæ, & adiectionis in diem, quod non requiratur traditio, inde deducitur, in pactione reuendendi non idem esse, imò traditionem exigi ad translationem dominij, sicuti tenuerunt Bart. in l. 1. numero 10. ff. de donatio. Bartol. & Salic. in l. si prędium. C. de ædili. actioni. Are. in l. qui absenti. §. 1. ff. de adq. possess. Ias. in l. ab empti. col. 3. de pact. Corne. consil. 96. col. vlt. li. 1. Car. Ruinus consi. 32. num. 15. & 26. lib. 1. & cons. sequenti. Curtius Senior d. consi. 12. Angel. in l. si quis hac lege. in princ. ff. de rei vendic. Imola in c. illo vos. num. 16. de pignori. quorum opinionem sequitur, asseuerans eam communem esse Alexan. in consi. 10. lib. 1. num. 5. hanc etiam sequuntur Catellianus Cotta dictione Pactum. & alij per eum relati. quibus suffragatur tex. in dicta l. si prædium. C. de ædilit. actioni. Ratio item satis vrgens colligitur ex l. 2. C. de pact. inter emptorem & venditor. qua probatur, venditori ex pacto de retrouendendo actionem personalem competere: quam ob rem manifestum est, non transire dominium in venditorem, quia nemo actione personali agit ad rem propriam consequendam, nisi condictione furtiua. l. vltim. in fine. ff. vsufruc. quemadmo. caue. & in §. sic itaque. Insti. de actio. quin & hanc opinionem, quam diximus communem esse tenet Paul. Cast. consilio 306. quanquam longa. libr. 2. idem in l. si à te. C. de pact. inter emp. & venditor. Nam quod pactum de retrouendendo verbis obliquis appositum, non habeat hunc effectum, quod transferatur dominium in venditorem absque traditione, proculdubiò ab omnibus frequentissimo omnium consensu receptum est, secundum Cumanum in l. 1. ff. de donatio. & ita à plerrisque probatum est, quos nominatim citat Andræas Tiraquel. in dicto libro 2. de retract. §. 1. glos. 7. nume. 12. quo in loco diligenter hanc quæstionem tractat. Ego sanè fateor, frequentiori doctorum sententia probatum esse, non transferri dominium in venditorem ex pacto de retrouendendo verbis obliquis concepto, eamque opinionem admitti à Paulo Cast. in dicta l. si à te. & ab omnibus his, quos in hac secunda conclusione citauimus, quòd si pactum reuenditionis verbis directis fiat & conceptum fuerit, Bart. in d. l. 1. n. 10. & ijdem authores, quorum modò meminimus, paucis exceptis, itidem asseuerant, non transferri in venditorem ipso iure dominium, sed necessariam esse traditionem, eamque opinionem arbitror communem, aut saltem magis receptam esse. Nam Alexan. & alij, qui Bartoli opinionem communem esse censent, expressim & hanc communem fore fatentur. Nec tamen ea probatur in d. l. 2. C. de pact. int. empt. & ven. cùm inibi tantùm agatur de pacto retrouendendi iuxta communem formulam, quæ obliqua est, concepto, non autem de formula legis commissoriæ, vel adiectionis in diem, & sic de verbis directis. quod Accurs. ibidem sensit, qua ratione aptior est huic Doct. sententiæ. tex. in d. l. si prædium. qui fortissimam exhibet huic opinioni probationem. Verum & in hac specie, quod pactum de retrouendendo verbis directis appositum inducat ipso iure dominij translationem absque traditione, iure probare nituntur, & constanter adserunt Paul. in dicta l. si à te. Cuma. in dicta l. 1. ff. de donatio. Curti. Senior in additione ad eius consil. 12. in fine. Paul. Castrensi. in l. qui absenti. §. 1. ff. de adq. poss. & ibi Alexan. nu. 7. idem in l. si ita quis. §. ea lege. num. 5. ff. de verbor. obligat. Cynus in l. 1. quæst. 1. C. de rebus alienis non alienand. Bald. in l. ea lege. numer. 7. C. de condicti. ob caus. & ibi Salicet. in 2. & vltima opposit. Rubeus consilio 146. columna 3. Deci. consil. 187. numero 4. Carolus Molinęus in consuetud. Parisi. §. 23. numero 11. Nicolaus Boër. decisio. 182. numero 19. Iason consil. 211. libr. 2. numero 2. idem consilio 128. libro 4. nu. 4. vbi hanc opinionem asserit Communiorem esse. idem fatetur Tiraquel. in dicta gloss. 7. numero 15. eam sequutus. quibus adstipulatur textus insignis in l. voluntate. §. vltim. ff. quib. modis pign. vel hypo. solu. cui non potest congruè responderi. Et ideò hæc iure opinio verior mihi videtur, non obstante l. si prædium. quia ibi actio redhibitoria datur emptori, resoluta emptione ad hoc, vt venditor cogatur rem accipere, & precium solutum reddere ipsi emptori. Nec adeò recepta est contraria sententia, quod omninò teneamur eam communem esse fateri: siquidem plures posteriorem hanc opinionem in specie asseuerant, & sentiunt Iacob. & Alber. in dicta l. traditionibus in fine. C. de pactis. & plerique alij: si eorum rectum sensum consideremus. Constat enim, resoluta venditione ipso iure, dominium, quod in emptorem translatum fuerat, in venditorem iterum transmitti absque traditione, quia per hanc resolutionem, quæ ipso iure fit, omnia in pristinum statum redire, authore iurisconsulto in dicta l. voluntate. §. vltimo.

Cæterum vtcunque sit, etiam si sequamur priorem & Bart. opinionem, illud omittendum non est, eam sententiam obtinere, quò ad dominium directum, & directam in rem actionem: siquidem vtile dominium, & vtilis in rem actio absque traditione competit venditori ex pacto reuenditionis, etiam iuxta communem formulam obliquè conceptum. textus singularis in l. si cùm venderet. ff. de pignorat. actio. quo in loco Pau. de Castro hoc adnotauit. idem ex ea decisione colligunt & probant Ananias in capitul. conquestus. de vsur. colum. 3. Massuerus in praxi. titul. de retract. num. 4. Soci. consi. 80. libro 3. colum. 1. Burgen. in capitu. ad nostram. de emptio. & vendi. numer. 60. Deci. consil. 614. nume. 4. Anto. Rube. consil. 58. colum. 2. Tiraq. d. gl. 7. numer. 7. Rogerius à Mota in l. traditionib. C. de pact. nume. 54. Dicens, hanc opinionem Pauli Castren. magis communem esse, quam testatur in Parisiensi prætorio seruatam & receptam fuisse Chassanæ. consilio 33. colum. 3 & item in ducatu Sabaudiæ Hieronym. Cagnolus in l. 2. C. de pact. int. emp. & vendit. n. 84. eaq́ue apud Pictones consuetudine admittitur, quam Tiraquel. refert. d. libro 2. §. 3. eandem opinionem sequitur Angel. Aret. in §. item si. num. 22. Instit. de exception. non obstat text. in dicta l. 2. quo probatur, actionem personalem dari venditori, quia non inconuenit, actionem personalem simul, & vtilem in rem alicui ob eandem causam competere, sicuti expressim probatur in d. l. si cùm venderet. vbi datur actio in rem simul cum actione in factum. Verum Alexand. in d. consi. 10. lib. 1. Cur. Senior d. consi. 12. Iason in d. l. ab emptione. numero 8. Hieronymus Cagn. in dicta l. 2. nume. 82. & Aymon. consi. 12. nu. 7. ab hac Pauli Castrensis sententia recesserunt existimantes, etiam vtile dominium minimè transferri, nec transmitti in venditorem ex pactione ista reuendendi, nec ei vtilem actionem in rem competere, conanturq́ue respondere authoritati iurisconsulti in d. l. si cùm venderet. dicentes, inibi ideò competere actionem in rem debitori, quia creditor non transtulit in emptorem dominium per venditionem pignoris, sed tantùm ius ipsum pignoris. quod & Cumanus fatetur in l. 1. ff. de donatio. probatq́ue Regia l. 48. titul. 13. par. 5. quæ quidem responsio minimè satisfacit, cùm in eadem specie, cuius meminit iurisconsultus, dominium translatum fuerit in emptorem ex eo, quod distractio pignoris facta fuerit per creditorem consentiente debitore, quidum hunc consensum exhibuit, ius redimendi rem & reuenditionem sibi excepisse videtur, cum ratam habeat venditionem à creditore hoc ius in vtilitatem emptoris excipiente factam. At si dixeris, apud iurisconsultum non constare, nec de consensu, nec de ratihabitione debitoris: fatebor equidem id expressim inibi non significari, sed tamen colligi tacitè, aut saltem dicendum erit, venditionem factam fuisse à creditore lege & iure permittentibus, & ideò translatum esse dominium in emptorem, quod omninò probatur in dicta l. voluntate. §. vltimo. quam ob rem mihi plurimum placet Paul. Castrensis sententia.

Hinc apparet, quid dicendum sit in ea quæstione, qua quæritur, vtrum venditor ratione pacti de retrouendendo possit, oblato, & consignato precio rem consequi à tertio possessore, qui hæres emptoris non sit? Nam qui Paulum Castrensem in dicta l. si cùm venderet. sequuntur, necessariò concedunt & fatentur, posse venditorem à quocunque possessore, etiam si is hæres emptoris non sit, rem petere vtili rei vendicatione, quibuscunque verbis concepta fuerit pactio, atque ita præter alios Carolus Molinæus in Alexan. consilio 10. scribit, quadam æquitate fieri, vt venditor habeat aduersus quemcunque possessorem actionem in factum in rem scriptam. Nec tamen me latet Alexandr. Imolensem, & eos, qui eidem subscripsêre palàm contrarium probare, negantes, actionem venditori ex eo pacto competere aduersus tertium possessorem, sed tantùm personalem contra emptorem & eius hæredem. quod idem Paul. Castrensis sibi parum constans fatetur in dicto consilio 306. libr. 2. ad finem, & sensit in dicta l. si à te. C. de pact. inter empt. & vendit. atque itidem scio posse in acerrima disputatione responderi ad iurisconsulti responsum in dicta l. si cùm venderet. Et nihilominus opinor Paul. de Cast. sententiam in pra xi recipiendam fore. cui adde Guido. Papæ, consi. 49.

Sed & si refellenda foret opinio Pauli, tunc in ea quæstione, quam modò tractamus, inquirendum erit, an verum sit, quod de pacto retrouendendi Paul. idem & alij opinantur, cùm id fuerit verbis directis conceptum: nam qui censent, ex eo dominium transmitti in venditorem absque traditione statim oblato & consignato precio, facilè, imò omninò concedunt, actionem in rem posse aduersum quencunque possessorem in iudicium deduci. Qui verò contrariam veriorem esse censent, negabunt planè, actionem aliquam venditori contra tertium possessorem, qui hæres emptoris non sit, competere.

His sanè explicitis constat, pactionem retrouendendi licitam omninò esse non tantùm iure Cæsarum. dicta l. 2. C. de pact. interempt. & vendi. vbi Angelus & Paul. Castrensi, Regia l. 42. titul. 5. part. 5. Sed & iure Pontificio, sicuti ab speciali argumentatione deducitur à text. in capit. ad nostram. de empt. vbi Ancha. Abb. et Imol. idem Ancha. consilio. 30. Et item in animæ iudicio secundum Conradum. quæstio. 83. Alber. in dicta l. 2. Archi. in capitu. plerique. 14. q. 3. Et probatur Leuitici. capi. 25. cuncta regio, inquit dominus, possessionis vestræ sub redemptionis conditione vendetur, quod latè tradit Andræ. Tirquell in lib. 2. de retract. in princi. quo in loco Latinè appellat hoc pactum, retractum conuentionalem, aut pactionem reuendendi, tractat & idem Corasi. lib. 3. Miscel. c. 9. atque ideò admodum oportunè dubitatur, quæ fuerit ratio, vt à Romano Pontifice in d. c. ad nostram. ob pactionem istam contractus venditionis iudicetur præsumptione quadam vsurarius. quidam etenim censent, hanc præsumptionem non ex sola pactione reuendendi adsumi, sed ex tribus simul in venditionis contractu contigentib. pactione scilicet ista, modico precio, & ipsius emptoris consuetudine exercendi artem vsurariam. Nam hæc tria necessariò adiungi oportere, vt contractus præsumatur vsurarius, existimant Cynus & Salyc. in l. ab emptione. C. plus valer. quod agitur. Cardin. in clem. 1. §. vltim. q. 18. de vsuris. quam opinionem sequuntur asseuerantes, eam esse communem Alexand. consil. 109. colum. vltim. lib. 4. Cæpola de simulat. contractuum. colum. 1. sexti casus. Corne. consilio 4. li. 1. Corasius libro 3. Miscell. capit. 9. Tiraq. li. 2. de retract. in præfatione nume. 5. idem asserit Antoni. Burgensis in dicto cap. ad nostram. de emptione. vbi Anch. & Cardin. eandem sententiam probant, quos & Deci. sequitur consilio 167. qui non audet asserere eam magis receptam esse, sed tamen id testatur pluribus citatis authoribus Hieronym. Cagnolus in dicta l. 2. C. de pact. inter empt. & vendit. col. 3. quib. adstipulatur, quod pactum reuendendi licitum omninò censetur, venditioq́ue minori precio, & viliori fieri debet ad iusticiam commutationis, quàm si libere absque redimendi pactione fieret: sicuti Panor. fatetur in dict. ca. ad nostram. colum. 2. & plures alij, quorum sententiam rationibus & authoritatib. probabimus hoc lib. c. x. igitur minimè conuenit, contractum venditionis cum redimendi pactione, illicitum iudicare exprecij vilitate, & ex modico precio: cùm id necessarium sit eidem contractui accedere, vt iusta existimetur venditio, quod est in hac disputatione omninò considerandum.

Econtrario, quod sit satis ad præsumptionem vsuræ, venditionem factam esse cum pacto redimendi vel reuendendi & viliori precio, probat text. iuxta quorundam interpretationem in dicto capitulo c. ad nostram. vbi Romanus Pontifex ex his duobus præsumit contractum esse vsurarium. idem ex eiusdem responsi authoritate scribit gloss. in capitulo conquestus. de vsurar. quam sequuntur inibi Panormitanus & Ananias. Antonius, Abbas, Barbatias & Burgensis numero 46. in dicto capitulo ad nostram. Albericus in l. tertia. C. plus valere, quod agitur. Alexand. in additionibus ad Barto. in l. Iulianus. §. idem Papinianus. ff. de actionib. emption. Matthæ. Afflict. decisioni. Neap. 339. Imola. in capitulo illo vos. numero 18. de pignorib. Alexand. consilio 54. libro 6. quam & communiori sententia probatam esse testantur Panormita. consilio 76. libro 1. Ferrati. caut. 17. Chassanæ. in consuetu. Burgun. rubr. 5. §. 1. numero 22. Thomas Gram. decisi. n. 29. Matthæ. Afflict. in rubr. de feudo dat. in vicem legis commis. n. 105. Paul. Parisien. consilio. 55. nume. 29. & cons. 54. nu. 62. & alij plures per eum nominatim citati, quoru item sententiam in Prætorio Rotæ seruatam sæpè fuisse asserit, eam sequutus Cassador. decisio. 1. de vsur. Et in Neapolitano Senatu Matthæ. Afflictus, ac Thomas Grammati. in prædictis decisionibus. Sed si exactius pensitemus Romani Pontificis responsum in dicto capitu. ad nostram. planè constabit, hanc Communem opinionem ea decisione minimè probari. Nam præter alia ibidem expressa, quæ ad hanc rem induci possunt, apparet, emptorem mutuum à venditore petitum negasse, & ex ea causa coactum fuisse venditorem vrgente inopia, domosq́ue & oliuas eidem vendidisse, apposita pactione pacti reuendendi, & viliori precio, quàm ipsæ res iusta æstimatione valerent. Vnde nimirum si ex his Romanus Pontifex præsumpserit, eum contractum in fraudem prohibitæ vsuræ gestum fuisse. Deinde alud in eam pactionem deductum fuit, quod maximam suspicionem fraudis iure optimo exhibet, nempe definitio illa, & restrictio temporis, quo res erat redimenda à creditore, aut iterum ab eo emenda. Conuentum etenim est, quod venditor ab emptore à septennio vsque ad nouennium posset rem ipsam oblato, vel reddito precio prioris venditionis, vt propriam rem titulo reuenditionis habere. Siquidem hæc conuentio nimis est suspecta, quia emptor ipse certus est, in quemcumque euentum se habiturum præcipuos septem annorum fructus, quos vltra sortem percipit, quibus profectò rationibus satis compertum est, in præmissa Decretali, contractum vsurarium censeri, non ex his duabus conditionibus, quas ad hoc sufficere existimant gloss. Abb. & sequaces, sed & ex alijs coniecturis, quæ efficacem vsuræ præsumptionem inducunt, præsertim, quod in eiusdem Decretalis specie non ita simpliciter actum est pactum de retrouendendo, sed potiùs inter emptorem & venditorem conuentum est, quod si venditor precium reddidisset, aut obtulisset, res vendita illi restitueretur. Hoc autem pactum longè distat à pacto retrouendendi, atque maiorem habet vsuræ suspicionem, cùm potiùs naturæ pignoris conueniat, cuius ea est natura, vt sine noua conuentione, oblato precio res pignorata debitori restituatur. l. si rem. §. omnis. ff. de pignor. action. Et ideò pactio ista, cuius Romanus Pontifex in dicto capitulo ad nostram. mentionem fecit, maiorem simulationem arguit, sicuti tradunt Corneus in dicto consil. 4. lib. 1. & Carol. Ruinus consi. 16. numero 11. libro 4. Imò eam pactionem contractui venditionis adiectam, vsurariam esse seclusis alijs coniecturis, scribit Hieronym. Paul. in Prouinciali & Practica Cancellariæ, folio 24. cui in hoc minimè consentio propter authoritatem Cæsarum in dicta l. 2. C. de pactis inter emptorem & venditorem, & quia absque vlla labe & vitio si fraus absit, pactum id contratui venditionis accedere poterit. Sat igitur erit, hactenus insinuasse, non probari omninò in dicto capitulo ad nostram. duo tantum sufficere ad suspicionem, & præsumptionem vsurę, nempe pactum retrouendendi, & precij modicitatem, quamuis plerisque ita visum fuerit.

Cæterùm ad sædandum hunc opinionum conflictum ipse opinor, hanc controuersiam, & eius definitionem delegandam esse arbitrio boni viri, ac iudicis discreti, qui ex variis coniecturis arbitretur, contractum vel iniquum esse, vel iusta ratione tolerandum, quod & Corneo visum est in d. consil. 4. lib. 1. quandoque etenim ex pactione retrouendendi, & modico precio absque alia pręsumptione iudex existimabit, contractum vsurarium, & illicitum esse, quandoque præter hæc duo & alia erunt exigenda ad vsuræ, & fraudis suspicionem. Hoc verò iudicis arbitrium ex pluribus instrui poterit. Primum equidem si cum pactione retrouendendi contingat, valde modicum precium pro re ipsa dari, profecto maximum signum erit, eum contractum fraudis, & vsuræ esse participem, absque eo quod probetur fœnerandi consuetudo, sicuti Carol. Molinæ. censet in tract. de contract. q. 56 & in Alex. consil. 54. lib. 6. Sic secundum eundem ab hoc contractu venditionis cum hac retrouendendi pactione, etiam si venditio facta sit vili precio, ab erit vsuræ præsumptio, si emptor bona fide contraxerit, omninò ignarus huius grauissimæ læsionis, quæ ex modicitate precij venditori fuerit illata, cum enim emptor putauerit iusto precio emere, satis ęquum est, eum censeri fraudis, & deceptionis, ac vsuræ in expertem.

His accedit, quod contractus hic, si à rustico, aut muliere fiat, non adeò præsumendus erit vsurarius, quàm si ab alio esset factus, secundum Bald. in l. cum allegas. & ibi Fulgosi. C. de vsur. Ias. in l. si quis id quod. notab. 5. ff. de iurisd. omni. iud. & in l. iuris ignorantia. col. 1. C. qui admitti. Tiraq. post alios in d. lib. 2. de retract. in prin. nu. 34. qui in eadem præfatione posuit aliquot coniecturas, ex quibus in hac pactione poterit vel augeri, vel minui pręsumptio vsurę, idem & aliam tradit lib. 1. de retract. in præfatione. num. 37.

Sed & an hæc vsuræ præsumptio, quæ oritur ex huiusmodi pactionibus, operetur in datione in solutum, dubitari solet. Et placet quibusdam, non ita facile hanc suspicionem subesse huic dationi in solutum, quæ fit ob causam necessariam, & in cuius actu non interuenit pecuniæ numeratio, quæ allicit, & inescat homines, vt in simplici venditione. & ideò in datione in solutum non esse fraudem nec vsuram ex pacto retrouendendi, etiam modico constituto precio, præsumendam, asserunt Fulgo. consi. 134. col. 2. Deci. con. 18. vers. nec obest quod datio. Cagnolus in l. 2. C. de pactis inter empt. & vendit. col. 3. 2 limitatione. quos Tiraquel. sequitur in d. lib. 2. de retract. in præfatione nume. 27. contrarium tenuerunt Angel. consil. 243. ad finem. Imola consil. 98. colum. vltim. & consi. 99. Barbat. con. 51. lib. 1. Cassador. decisione 2. de vsuris. Paul. Pari. consi. 54. nume. 62. & 69. quibus ego libenter accesserim, modò bonus vir arbitrium ex coniecturis variis huic suspicioni accommodet, atque omnia exactissime perpendat, & cuncta rimetur ad eliciendam contractus simulationem.

Tandem ex prænotatis apparet, annuos reditus emi licite posse hac expressa pactione, vt venditori liceat eos redimere: atque ita constat, horum redituum venditioni iustè accedere posse pactionem retrouendendi, etiam si reditus in pecunia constituantur, quemadmodum expressim statutum est in dictis Romanorum Pontificum constitutionibus, & probant latè Conrad. in tract. de contractib. q. 83. & Ioan. Maior in 4. sent. dist. 15. quæst. 43. qui asseuerat, hanc opinionem ab omnib. receptam esse. Nec emptio horum redituum ex eo illicita censeri debet, quod pactionem istam redimendi habuerit, modò iusto precio reditus constituantur, absitque omnis vsuræ præsumptio. quod ita planè admissum est ferè in toto orbe Christiano, vt iam non liceat rem hanc in dubium reuocare.

Alfonsus verò vndecimus huius nominis Castellæ Rex apud Complutum anno domini millesimo trecentesimo quadragesimo octauo lege edidit, quæ prima est in vulgatis regiis ordinationibus tit. 2. lib. 8. qua sancitum est, contractum venditionis ex eo vsurarium censeri, quod fuerit appositum reuendendi pactum, aut rem venditam, redimendi precio intra certum tempus restituto, vel post certum diem, & non prius restituendo, modò actum sit, fructus rei venditæ interim dum non redimitur ad emptorem pertinere. Hactenus ipsa legis summa, ex qua ego iuxta sensum apertiorem deduco, alterum ex duobus cum clausula de percipiendis præcipuis ab emptore fructibus, efficere contractum venditionis vsurarium, nempe vel pactum redimendi, aut retrouendendi intra certum diem restituto precio, vel ita conceptum, vt post certum tempus liceat venditori & non prius precium reddere, remque ipsam habere. Et ideò vendendum erit, an iure eadem Regia constitutio, quamlibet ex his pactionibus satis idoneam esse censuerit, vt venditionis contractus vsurarius sit iudicandus? Nam pactum redimendi, aut retrouendendi intra certum diem precio reddito licitum esse, planè constat, nec ea lex contractum iniquum facit, quod omnes fatentur, modò iustum rei precium venditioni accesserit. Est etenim in mera facultate venditoris, quandocunque voluerit intra tempus definitum, etiam in crastino die redimere. Et ideò ea pactio licita videtur esse: quamuis Regia lex ex ea contractum venditionis vsurarium esse statuerit. Vnde oportet inuestigare rationem, quare constitutio prędicta ex hoc pacto velit, contractum venditionis vsurarium esse. Et verè nihil aliud ad hanc rem aptius excogitari potest, quàm quod simul & cum hac pactione apposita fuerit clausula de percipiendis fructibus ab ipso emptore interim, dum res ipsa non redimitur. Hoc autem mirum fortasse videbitur, cùm ea conditio propria sit pacti de retrouendendo, siquidem ante redemptionem emptor fructus omninò percipit sibi, nec eos tenetur in precium imputare. text. & ibi Doct. in l. 2. C. de pact. int. empto. & vendit. nisi dixerimus, conditionem à iure contractui etiam absque expressione conuenientem, si tamen ea expressa, & scripta fuerit, in contractibus præsertim suspectis, inducere fraudis præsumptionem, iuxta Baldi sententiam in l. 3. C. plus vale. quod agitur. versicul. quid si in instrumento, & Felini in capit. si cautio. nume. 70. de fide instrument. cùm insolitæ cautiones & clausulæ simulationem & fraudem præ se ferant argumento gloss. in l. si quis sub conditione. ff. de condition. institution. vbi Bald. & Angel. idem Ang. in l. penultim. C. de euictioni. & Gerard. à Petra Sancta in singul. 77. Ex quo infero, in emptione annuorum redituum, quæ proculdubio odiosa est, vt constat, & fatentur, ac probant Tiraquell. lib. 1. de retract. §. 1. gloss. 6. numero 16. & Carol. Molinæ. de contractib. quæ. 5. ad finem. sensit Innocen. in dicto capit. in ciuitate. de vsuris, & plerique alij, qui hunc contractum illicitum esse constanter asseuerarunt, non esse hanc pactionem admittendam: imò si fiat hæc emptio annui reditus hac apposita pactione, vt venditori liceat intra tempus certum redimere reditum constitutum, postea vero maneat is perpetuus, tunc hac sublata pactione etiam post tempus licita erit, & permissa redemptio, quod probatur in dictis constitutionibus Martini Quinti, & Calixti, quibus hic contractus permittitur, modò libera maneat venditori redimendi facultas, nec ea per pactionem aliquam restringatur. & in specie ista adnotauit eleganter Carol. Molinæ. in dicto libro de contractib. quæsti. 50. numero 352. tametsi Conrad. de contractibus quæst 83. conclusio. 8. & Ioan. à Medina de restitutione, capit. de censu redimibili. velint etiam hanc conditionem licite adscribi, & adiici posse annui reditus pecuniarij emptioni: modò iustum precium arbitrio boni viri constituatur. Qua in re oportet animaduertere, annuos reditus tanto maioris æstimationis esse, quanto magis ipsa redimendi libertas restricta fuerit, quod cum manifestæ rationis sit, probatione minimè indiget. Et probatur libertatem istam redimendi licite posse restringi, modo nulla adsit in precio fraus: nam si licet hunc reditum emere perpetuum absque vlla redimendi facultate, profectò iustius licebit eum emere, data libertate venditori illum redimendi intra certum tempus, cùm vtilior sit hic contractus venditori, quàm si reditus perpetuo alienatus fuerit. Nec oberunt Romanorum Pontificum constitutiones, quippe quę licet probauerint emptionem annui reditus, cum libera redimendi facultate, non ex hoc reprobarunt eandem emptionem, cùm ea facta fuerit apposita pactione redimendi reditum intra certum, & definitum tempus. Verùm ex eo quod emptio ista annui reditus odiosa, & suspecta censetur, quemadmo dum proximè dictum est, mihi potius placet, hanc pactionem ab ea reiiciendam fore, posseq́ue venditorem reditum redimere, etiam finito tempore per conuentionem restricto. Nec tamen censeo, ob eam pactionem esse contractum istum vsurarium, quia & si pactio illicita sit. eaq́ue ex causa à contractu reiicienda, non ex hoc necessario colligitur, venditionem, seu emptionem istam vsurariam esse, pœnisque vsurarum obnoxiam, licet contrarium falso quidam opinentur, præsertim authoritate Carol. qui in dict. quæst. 50. asseuerat, hunc contractum vsurarium esse, & omninò ac totum ipso iure vitiari. idem notant Guido Papæ q. 516. & in tractatu de contractibus illicitis. numero 26. Florent. in tract. de vsuris. cap. 2. §. 13. nume. 25. esse autem illicitum tenet Syluest. verbo, vsur. in 2. 15. q. nisi dixeris hos authores intelligendos esse, quando libertas redimendi restringitur ab initio, vt est manifestum exemplum illud, de quo in versi. sequenti, atque ita Carol. ipse expressim se ipsum explicat, sicuti nos tradidimus obiter lib. 1. huius operis capit. 9. numero 9. idem ipse colligo ex Guidone & aliis modò citatis.

Sic sanè in hoc Granatensi Prætorio sæpe pronunciatu est, pactionem istam à contractu reiiciendam fore, liberamque venditori competere annui reditus redemptionem post tempus etiam à contrahentibus redemptioni præfinitum, imò vidi semel concordi iudicum sententia decisum fuisse, ea pactione sublata venditionem ipsam semoto vitio validam esse.

Superest tamen altera legis Regiæ pars, quæ pactionem aliam improbam, vsurariamq́ue esse censet, nempè, cum venditio rei fiat ea lege, vt post certum tempus, non antea, restituto precio vendita res venditori reddatur, aut reuendatur, modò apposita sit clausula de fructibus interim ab emptore sibi percipiendis. Et profecto iure communi inspecto quibusdam visum est pactionem istam contractui venditionis appositam, quòd non liceat venditori rem venditam redimere nisi post decem annos, absque alia suspicione, vsurariam esse, quasi emptor certus omninò per eam constituatur de lucro vltra fortem, de fructibus scilicet eo tempore, quo redimi vendita res non potest, sibi percipiendis, ita quidem opinantur Henri. in c. in ciuitate. ad finem de vsur. Bald. consi. 487. lib. 1. & consil. 114. libro 3. Guido Papæ. in tract. de contract. numero 26. & in sing. 477. & in q. 516. Imol. consil. 25. quibus obstat text. in d. capit. ad nostram de emptio. & vendit. & in d. l. Regia. vbi ad præsumendam vsuram sola hæc conditio non facit contractum vsurarium, imò & alia requiruntur ad vsuram præsumendam. quam ob rem non ex eo solum contractus vsurarius præsumitur, quod venditioni adiectum sit pactum, vt venditori liceat post decem annos, non prius, rem venditam oblato aut restituto precio redimere. quod tenuerunt Ioan. Faber. in l. vlt. C. de pacto pigno. Bald. in cap. 1. de feud. dato in vicem legis commissoriæ. Cæpola de simulat. contract. tractatu. 1. præsumptione 10. Ias. consil. 153. li. 4. Et Andræas Tiraquell. lib. 2. de retractu. §. 1. glos. 2. nume. 66. & 68. quo in loco ad hanc rem alios adducit, insinuans, hanc opinionem communem esse, ac tandem num. 69. eleganter addit. pactum ita appositum, vt non liceat, nisi post aliquod tempus, redimere, facilius præsumptionem vsuræ inducere, quam si simpliciter fuisset appositum sine præfinitione temporis. Qua ratione, & præterea quia valde odiosa est annuorum redituum emptio, tum etiam quod emptor certus omninò sit ab initio contractus de lucro vltra sortem percipiendo, opinor hanc pactionem, quod annui reditus redimi non possint intra certum tempus, adeò nullam esse, vt ex ea, in hac annui reditus emptione apposita, totus contractus vitium habeat, & nullus omninò sit censendus, sicuti eruditissime probat Carol. Moli. de contract. q. 50. cui adstipulatur Romanorum Pontificum decisio in dictis constitutionibus, quæ requirit, hanc redimendi facultatem statim post venditionem venditori competere. Nec mihi placet ad hanc quæstionem allegatio quæ fit ex Fabro: suspicor etenim, imò constanter opinor, eum authorem corruptum esse Typographorum vitio, atque ita legendum: item non valet pactum, quod liceat redimere vsque ad tempus: dum tamen non excedat triginta annos, vt hic notatur.

Sed quid si fuit iuramentum interpositum? dic non valere, veruntamen obstaret agenti exceptio. cap. significante. de pigno. & ibi per Innocen. hactenus Faber, qui de ea pactione agit, qua conuentum est, quod intra certum tempus liceat redimere, non post. Et inquit, eam non valere, nisi vel expresse, vel tacite restringatur ius redimendi intra triginta annos. Et quamuis Conrad. q. 83. conclusi. 8. ac Ioan. Medina de restitutione cap. de censu redimibili, col. penultim. probare fortissimis rationibus conentur, posse annuos reditus pecunia soluendos constitui cum eo pacto, vt post certum tempus, non prius liceat eos redimere, modo arbitrio boni viri hæc restrictio libertatis redimendi, iusto precio compensetur: mihi tamen magis placet quod Carol. Molin. scripsit. At in venditionibus prædiorum, & aliarum rerum mobilium, & immobilium, existimo pactum istud, quod non liceat intra certum tempus redimere rem venditam, nisi alia adsit coniectura, minimè efficere contractum vsurarium, quamuis ex eo facilis sit præsumptio vsuræ, atque ita Regia lex præter hanc pactionem ad inducendam vsuram, & eius pręsumptionem exigit, quod venditioni apposita sit conditio de percipiendis ab emptore fructibus rei venditæ, interim dum ea redempta non fuerit: quam quidem conditionem suspectam esse paulò ante probauimus, præsertim in his venditionibus, quæ fiunt cum pacto redimendi, vel retrouendendi, vt vulgari dictione vtar.

ARGVMENT. CAP. IX.

De pacto redimendi, cum emptor uendere uoluerit: & de iusto annui reditus precio.

SVMMARIVM.

- 1 Resoluta venditione ex pacto, an fructus interim percepti sint emptoris, an venditoris.
- 2 Intellectus cap. illo vos. de pignoribus.
- 3 Pactum reuendendi ad voluntatem emptoris non semper efficit contractum vsurarium.
- 4 Annui reditus non possunt licite constitui, cum pacto redimendi ad voluntatem primi emptoris.
- 5 Quod sit iustum precium annui reditus perpetui.
- 6 Intellectus. l. 3. §. item si reipublicæ. ff. ad l. Falci. & de vsura centesima.
- 7 Iustum precium annui reditus ad vitam constituti qualiter definiatur.
- 8 Intellectus l. Hæreditatum. ff. ad leg. Falcid.
- 9 Intellectus l. cùm Titio. ff. ad leg. Falcid.
- 10 Legatum annuum ciuitati, vel ecclesiæ relictum, an finiatur centum annis, & quid de annuo legato priuatis relicto.

CAPVT IX.

PRæter ea, quæ proximo capite explicuimus, erit itidem obseruandum, frequenter posse accidere, vt venditio fiat apposito pacto redimendi iuxta voluntatem emptoris, id est, cum primus emptor vendere voluerit. Et ob id oportune dubitatur, liceatne, hanc conuentionem omninò fieri.

Nam Ioan. ab Imol. in cap. illo vos. de pigno. nu. 18. & Alex. consi. 54. col. 1. lib. 6. existimant, venditionis contractum non ex eo vsurarium censeri, aut præsumi, quod eam legem habeat, vt cùm emptor rem vendere voluerit, primus venditor eam redito precio emere teneatur, non alias. Quam ob rem Imo. & Alex. præter pactionem istam alia duo requirunt ad præsumptionem vsurę, quę in d. c. illo vos. referuntur, nempe, quod reuenditio fieri debeat maiori precio quam facta fuerit venditio, & clausulam de computandis fructibus in ipsum precium, sortemque præsumpti mutui. Hæc etenim duo necessaria sunt secundum eiusdem, & magis communem Doct. interpretationem, & vsurarius contractus præsumatur. Sed huic sententiæ obstat, quod vbi reuenditio in his contractibus commutatiuis confertur in voluntatem ipsius emptoris, fructus interim percepti non efficiuntur emptoris: imò sunt in sortem ipsam imputandi secundum Panormita. & Ioannem Andræ. in dict. c. illo vos. Conradum de Contractib. q. 84. conclus. 5. Anton. Burgen. in c. ad nostram. de emptio. & vendit. col. penult. Et Andręam Tiraquel. in li. 2. de retract. §. 5. glo. 2. nu. 3. per l. quod si nolit. iuncta l. cum autem. §. penul. ff. de ædilit. edi. l. imperator. & l. quod dictum est. ff. de in diem adiectio. igitur clausa de compensandis fructib. in sortem principalem in specie dict. cap. illo vos. non est contra naturam contractus, cùm inibi redemptio rei venditæ collata fuerit in liberam voluntatem emptoris, & ideo nihil venditori imputandum erit, quod rem ipsam non redemerit, quia is eam redimere non poterat. Hæc tamen obiectio pluribus profectò modis dissolui poterit. Nam & si opinio Ioan. Andr. & Panormit. receptior sit sicuti fatetur Ioan. Corasi. li. 3. Miscel. c. 9. falsa tamen videtur authoritate gloss. quæ in verb. percepti probata per Cardinal. & Imol. in dict. capit. illo vos. scribit, in eo casu, cuius ibidem mentio fit, fructus ad emptorem pertinere ex natura contractus, nisi aliud actum fuerit. Nec sententiam Panormitan. probat tex. in dict. l. quod si nolit. & l. cùm autem. §. cùm redhiberetur. Quia res ibi redhibetur ex causa de præterito, quæ ineratiam à tempore venditionis, qua ratione fructus post causam ipsam percepti restituuntur. Quod placet Tiraquello in l. si vnquam. C. de reuocand. donationibus ver. reuertatur. nu. 232. vel quia venditor eo etiam casu tenetur redhibitoria, quo ignorauit. l. prima. §. causa. ff. de Aedilitio edict. atque ita Corasius in dict. cap. 9. respondit. Quin imò & idem Corasius atque Imol. ab eo non relatus in dict. capit. illo vos. nume. 16. hac in quæstione ita distinguendum fore existimant, vt quoties resolutio venditionis ipso iure fiat, fructus ab emptore percepti venditori restituantur: at si venditio aliter quàm ipso iure dissoluatur, fructus interim ab emptore percepti apud eum maneant, sicq́ue intelligendos esse censent text. paulò ante adductos. An verò ex pacto legis commissoriæ, adiectionis in diem, aut retrouendendi fiat resolutio contractus, & venditionis ipso iure diximus capit. præcedenti.

Vnde si vera est hæc Imolæ distinctio, planè deducitur iuxta eorum sententiam, qui asseuerant, pactum reuendendi verbis directis conceptum, ipso iure dissoluere priorem venditionem, fructus interim ab emptore perceptos, venditori restituendos esse, quod in specie adnotauit præter alios Ioan. à Medina de restit. cap. de censu redimibili. §. esset dubium. Sic & contrarium respondebunt hi, quibus placet etiam ex pacto reuendendi verbis directis concepto, non fieri dissolutionem venditionis ipso iure, sicuti Imol. in dicto capit. illo vos. numero 16. expressim fatetur. ipso autem iure intelligo venditionem dissolui, quoties dominium absque traditione in priorem venditorem reuertitur. Verùm si rem istam exactiori diligentia examinemus, satis manifeste apparebit, Imolæ & Corasij distinctio nem minimè posse iure probari. Siquidem vbi emptio pure facta sub conditione resoluitur, fructus medij temporis ante resolutionem percepti, verè ad emptorem pertinent. quod probatur authoritate iurisconsulti in l. 2. ff. de in diem adiectio. fit autem venditionis resolutio iure absque noua traditione, si pactio adiectionis in diem ita fuerit concepta, vt si intra mensem melior conditio allata sit, fundus sit ineptus, sicuti constat ex prima capitis præcedenti conclusione, & tamen his verbis emptio purè facta sub conditione resoluitur authore Vlpiano in l. prima. ff. de legat. commisso. Quo fit, vt licet venditio ipso iure resoluatur, nihilominus fructus ante resolutionem percepti emptoris efficiuntur, qui eos reddere non tenetur. Tandem his distinctionibus omissis iurisconsultorum hoc in tractatu responsa sequutus ita arbitror hanc controuersiam dirimi posse. Aut etenim venditio dissoluitur ex causa de præterito, quæ inerat iam à tempore venditionis, & tunc fructus ab emptore percepti venditori sunt restituendi. dicto §. cùm redhiberetur. Aut dissoluitur venditio ratione pacti legis commissoriæ, & proculdubio, vtcunque res sit, fructus sunt venditori restituendi quadam speciali ratione, quia nihil penes emptorem residere oportet ex re, in qua is fidem fefellerit, vt scribit Neratius iurisconsultus in l. lege fundo. ff. de lege commi. Vnde cum emptor aliquam partem precij dederit, fructus sibi omninò percipit iuxta eiusdem Neratij humaniorem sententiam ab Vlpiano receptam. in l. si fundus. ff. eod. quod si venditio alterius pacti causa dissoluta fuerit, tunc fructus ad emptorem pertinebunt. cum emptio pure contracta fuerit, eiusq́ue resolutio in euentum alicuius conditionis collata, vt si quis fundum alteri vendiderit ea lege, quod si meliorem alter conditionem attulerit, is sit inemptus. at si venditio fuerit conditionalis ita lege dicta, vt perficiatur emptio, nisi melior conditio afferatur, tunc fructus interim percepti venditori sunt restituendi. tex. in dict. l. 2. & l. 4. ff. de in diem adiect. Vnde apposito pacto de retrouendendo in venditione pura, constat euidenter fruct. ad emptorem pertinere. l. 2. & ibi Bald. & Paul. Castre. C. de pact. interemp. & vendit. Hanc equidem distinctionem ferè deduximus ex his, quæ Andræ. Tiraquel. scrip sit in dicta l. si vnquam. verb. reuertatur. nu. 229. & sequentibus. nec refert, pactum retrouendendi in voluntatem venditoris, an emptoris, collatum fuerit, etiam refragante Panormitano.

Adhuc tamen, etsi vera censeatur Panorm. sententia, nihilominus respondendum erit, in dicto capit. illo vos. contractum vsurarium præsumi ex adiectione illius conditionis, & legis: quod fructus in sortem imputentur. Nam licet ea conditio non foret contraria naturæ ipsius contractus venditionis, & fructus sint venditori restituendi: est tamen propria pignoratitij contractus: & ob id cum aliis coniecturis vsuræ præsumptionem inducit. hoc etenim pactum tanquam inusitatum & insolitum in contractibus venditionum, facit fraudem præsumi, etiam si cedat in damnum eius, contra quem est fraudis suspicio, vt eleganter scribit Bald. consi. 114. lib. 3. cui accedit Tiraquel. lib. 2. de retract. in princ. numero 32. cùm & ob nimiam cautelam fraus etiam præsumatur, gl. in l. si quis sub conditione. ff. de cond. inst. non enim solent emptores sibi auferre ea, quæ iure vendicare possunt, nisi vt fraudem maiorem liberalitatis velo contegant. l. cum de indebito. ff. de probatio. cap. super eod. de renunciat. Sed & tertio illud erit obseruandum: vt deprehendamus in specie dicti cap. illo vos. clausulam de computandis fructibus in sortem, additam fuisse aduersus contractus propriam legem: pactum retrouendendi in ea conuentione ita scriptum fuisse, vt intra duos priores annos reuenditio in emptoris voluntatem collata fuerit, ita demum, quod postquam emptor intra id tempus dixerit se velle reuendere, prior venditor annum habeat ad emendum, & precium offerendum. Constat etenim fructus tertij anni iure communi ad emptorem pertinere: cùm per venditorem steterit, quominus rem eo anno ex pacto habuerit: atque ideò pactio de computandis ipsius tertij anni fructibus in sortem non inerat à iure & natura contractus, sed potius eius solitis conditionibus refragatur: quemadmodum considerat Anton. Burgens. in dicto ca. ad nostram. colum. penulti. de emptio. & venditi. Quod si velis constanter quarto loco omnia alia omittere, ac palam fateri, eas pactiones, quarum mentio fit in dicto c. illo vos. licitas esse: omninò dicendum erit, Summum Pontificem inea responsione suspicionem & præsumptionem vsurę à qualitate, & persona emptoris, qui solitus erat vsuras exercere, non à contractus legibus habuisse, quod & Ioa. à Medina de restitutione scribit fol. 176. Ex quibus deducitur, pactum reuendendi omninò licitum esse, etiam si in voluntatem, arbitriumque emptoris reuenditio conferatur, & idem præter Imol. Ale. & Ioan. à Medina, tenet Ioan. Maior. in 4. sent. dist. 15. q. 43.

In hac denique difficilima quæstione ad eius perfectam examinationem distinguenda erit venditio rerum immobilium, aut mobilium, ab emptione annuorum redituum. Atque in priori specie plura sunt obseruatione digna. Primùm quidem: pactum istud, ex quo reuenditio confertur in voluntatem emptoris, licitum est, nec præsumptionem vsuræ inducit, nisi aliæ accesserint coniecturæ. text. insignis in dicto capit. illo vos. Imol. ibi. nume. 18. Alexand. in dicto consil. 54. lib. 6. Ioan. à Medina dicto libro de restitutione, capit. de censu redimibili, & probatur ratione. Quia sicuti res quælibet perpetuo abalienari potest, & ita vendi, vt nullo pacto emptor eam teneatur reuendere, atque item ea pactione, vt quoties venditor eam velit redimere, emptor teneatur vendere, ita vt paria sint contrahentium iura, poterit venditor adstringi, & obligari ad emendum eam rem, quoties emptor eam reuendere voluerit, non enim video, quæ sit congrua inter hæc duo discriminis ratio. Item potest Titius obligari ad emendam rem aliquam, quæ Sempronij sit, quoties is eam vendere voluerit, quod nemo negabit, igitur poterit idem obligari ad emendam rem, quam ipse Sempronio vendidit, cum Sempronius eam reuendere voluerit, modò iustum precium venditioni accedat: quò fit, vt si nulla adsit in precio iniquitas, possit venditor pactione obligari ad emendam rem ab eo venditam maiori precio quàm ipse acceperit, quoties emptor eam vendere voluerit. Sunt etenim hic duæ venditiones, vna quæ actu fit: altera quæ in pactum ad voluntatem emptoris confertur, & ad iustitiam contractus pertinet, quod vtraque venditio iusto precio fiat: potest tamen contingere, eandem rem tempore prioris emptionis iustè valere decem, & tempore posterioris venditionis omnino valere viginti, vnde nulla fit iniuria: imò æqua seruatur commutationis æstimatio, si maiori precio vendatur ex pacto res eadem ab emptore ipsi venditori, quàm is ab emptore acceperit. idem apparet in dicto capit. illo vos. vbi non sufficit hæc sola pactio absque aliis, ad inducendam suspicionem vsurę. Secundò hic oportet adnotare, rem venditam non esse minoris æstimandam ob pactum reuendendi collatum in voluntatem emptoris, quàm si absque vllo redimendi pacto venderetur, quod satis constat ex text. in dicto ca. illo vos. & asserunt Antoni. Burgensis in dicto capit ad nostram. numero 45. & Tiraquell. 2. libro de retract. nume. 26. imò pluris ea res æstimanda erit, cùm id pactum in fauorem emptoris adiectum sit: eaq́ue ratione venditio perpetua est quò ad venditorem & sine vlla pactione, quæ in eius vtilitatem cedat, & præterea pactum habet in damnum venditoris, & emptoris commodum, & ideò pluris ea res valet quàm si simpliciter vendatur.

Tertiò ex prænotatis apparet, iuxta veram interpretationem capit. illo vos. tria fore necessaria, vt venditionis contractus præsumatur fœneratitius, quorum duo minimè sufficiant: nempè pactum reuendendi collatum in emptoris voluntatem: Clausulam de computandis fructibus in sortem, & precium, item quod reuenditio maiori precio quàm ipsa venditio fieri debeat. Hæc enim tria secundum communem sententiam necessaria sunt: siue admittamus opinionem Panor. circa fructus interim perceptos venditori restituendos, siue teneamus in hac pactione redimendi ad voluntatem emptoris fructus ipsius emptoris esse. Quia & in hoc vltimo casu ea conuentio de computandis fructibus in sortem contraria est propriæ contractus naturæ, & ob id suspecta censetur.

Quartò est & illud adnotandum, admissa Panorm. opinione, non ita facile præsumi vsuram in contractu venditionis ex pacto reuendendi ad voluntatem emptoris, vti præsumeretur, si ea pacto in arbitrium venditoris esset collata, cùm minus certus sit emptor de lucro in priori specie, quàm in posteriori. atque in hunc sensum poterit aliqua ex parte defendi Imolæ & Alex. sententia. At si probemus apposita lege reuenditionis ad voluntatem emptoris fructus ipsius esse, proculdubio maior subest vsuræ suspicio in ea pactione, quàm si reuenditio in voluntatem venditoris conferatur, quod probat Carol. Molin. in dicta Alexand. con. 54. lib. 6.

Verùm in specie posteriori, in emptione scilicet, annui reditus ab his pactionibus & conuentionibus abstinendum est. Nam & eas, earumúe quamlibet suspectum efficere hunc contractum censeo, atque illicitum esse opinor: cùm hæc emptio annui reditus odiosa sit, tum etiam ob constitutiones Romanorum Pontificum, qui de hoc contractu tractauere. Sic sanè non licet annuos reditus emere cum pacto redimendi ad voluntatem ipsius emptoris, ea si quidem pactio efficit, quod sors semel ab emptore data possit ab inuito debitore, venditoreq́ue exigi, hoc verò est contra huius contractus naturalem conditionem, qua à mutuo & vsura distinguuntur, sicuti capite septimo huius libri probauimus: & præterea aduersus ipsas constitutiones, quibus hæc emptio annui reditus permittitur ea lege, vt sors semel data exigi ab inuito venditore non possit. qua ratione, & aliis hanc opinionem late probant Carol. Molin. de contractib. quæst. 55. & quæst. 50. Conrad. quæst 84. conclusi. quinta, quibus facilime accederent hi, qui voluerunt, venditionis contractum suspectum esse, si fiat cum pacto reuendendi ad voluntatem emptoris, aut si libera redimendi facultas alioqui venditori concessa, restringatur ita, vt non possit nisi post certum tempus redimere, quorum meminimus cap. pręceden. nu. 8.

Sic etiam si annui reditus redemptio conferatur in voluntatem venditoris hac tamen lege, vt maiori precio reditus redimendus sit, quàm constitutus fuerit, contractus erit illicitus, quod probat text. in extrauagan. 1. de emptione. ibi pro eadem summa notant Conrad. quæsti. 84. conclus. 4. Carol. Molinæ. de contract. quæst. 51. licet Ioan. à Medina in quæst. de censibus, hanc, & præcedentem conuentionem licitas esse censeat.

Est & in hoc annuorum redituum tractatu illud potissimè inquirendum, quod sit iustum annui reditus precium, cùm Romanorum Pontificum constitutiones ad iustitiam huius contractus exigant iusti precij æstimationem? Et in reditibus perpetuis quibusdam placet, viginti pro vno iustum esse precium, ea ratione, quod iure communi iustum precium fundi sit, quantum viginti annorum fructus deductis expensis confecerit, glo. in Authent. perpetua. & Salyce. quæst. penulti C. de sacrosanct. eccles. Roma. consi. 423. Ias. in l. si fundum per fideicommissum. colum. 2. ff. de legat. 1. Guido Papæ consil. 180. quorum opinio communis est secundum Tiraquel. lib. 1. de retract. §. 1. glo. 6. numero 19. & Carol. de contract. quæst. 5. numero 118. idem tenuerunt Angel. Fulgo. & Paul. de Castro in dicta Authent. perpetua. optimus text. in Authent. de alien. §. si vero alicuius. vbi res Ecclesiæ dantur in emphyteusim pro ea pensione, quæ in viginti annis faciat æstimationem ipsius rei. quasi ea sit iusta pensio, quæ viginti annis conficit æstimationem fundi: & ea sit iusta fundi æstimatio, quæ æquiualet viginti annorum pensionibus. Sed is text. non probat comunem sententiam, quippe qui tractat de concessione in emphyteusim temporalem rei Ecclesiasticæ preciosæ, paucorum tamen redituum. deinde eadem communis sententia text. habet satis contrarium in Authent. de alienat. & emphyteus. §. Sanctissimas. quo constat precium fundi taxari, vt æquiualet pensionibus quinquaginta annorum. id verò speciali quadam ratione institutum est in domibus vrbanis, quas Ecclesia Hierosolymis habebat eo tempore, quo valor vrbanorum prædiorum maximè creuerat. Nihilominus opinio glo. & Doct. in dicta Authent. perpetua. omninò certa non est, possunt etenim causæ aliquot concurrere, ex quibus fundorum precium varietur, vel propter periculum hostium, quos proximos habet, aut ob vicinum flumen, aliaue plura, quæ notissima sunt text. insignis in l. 3. §. diui fratres. ff. de iure fisci. Non tamen omninò refellenda est communis omnium sententia, cùm ea communi, & frequentissima hominum æstimatione etiam probata fuerit. Et licet annui reditus perpetui iusta æstimatio non sit similis prædiorum æstimationi, quę ex fructibus eorum deducitur, verè tamen negari non poterit, optimam esse rationem eijudicandi iustum precium reditus perpetui per similitudinem & proportionem iusti precij fundi, similem reditum communiter, deductis expensis ex fructibus, afferentis. l. si fundus. ff. de bonis eorum. in princip. l. fundum per fideicommissum. ff. de legat. 1. & ibi Ias. in l. si quis. C. de rescind. vendit. notat Carol. de contract. q. 35. nume. 267. Quandoque verò iustum precium annui reditus censetur esse, quantum ascendit cumulus pensionum quindecim annorum. l. si quis argentum. §. si autem donator. C. de donat. Ea tamen decisio specialis est fauore pauperis donatoris, vt inibi apparet, & ita eum text. interpretantur ibidem Petrus, Cynus & Alber. Iason in l. 2. §. mutui datio. ff. si cert. petat. colu. penulti. Idem in l. non amplius. §. cum bonorum. ff. de legat. prim. Gerard. singul. 34. Catellianus Cotta in memorabilibus, dictione, Solui non potest. Et Carol. in tractat. de contract. quæstio. 5. nume. 119. Rursus in Authent. de Ecclesia. titulis. §. sin autem. iustum precium annui reditus censetur, si pro vno annuo dentur trigintaquinque. Quin & in l. 3. §. item si Reipublicæ. ff. ad leg. Falcidiam. vnus numus annuus æstimatur vigintiquinque, ad rationem trientis vsuræ, quæ vigintiquinque vnum consequitur anno quolibet. Item si Reipublicæ, inquit Paulus, in annos singulos legatum sit, cùm de lege Falcidia quæreretur, Marcellus putabat, tantùm videri legatum, quantum sufficiat sorti ad vsuras trientes eius summæ, quæ legata est, colligendas. Hactenus Iurisconsultus, ad cuius interpretationem illud adnotandum est obiter, quod & alij ante nos diligentius & serius admonuerunt, nempe vsuram centesimam eam esse, quæ centum mensibus sortem efficiat. Fœneratores etenim solebant olim vsuras quolibet mense accipere in ipsis quidem Calendis, vnde Calendarium appellabant librum, quo vsurarum ratio habebatur. l. nepoti. ff. de fundo instrument. l. qui filium. ff. de legat. 3. l. nomen. eodem titu. & idem deducitur ex lege, lecta. ff. si certum petatur. Vnde vsura centesima est, quolibet anno ad rationem duodecim pro centum, erit & vsura triens ad rationem quatuor pro centum, quadrans ad rationem trium numorum pro centum, quolibet item anno. Quam interpretationem in publicum ædidere Hermolaus in Plinium libro 14. capit. quarto in secundis castigationibus. Bartholom. Socin. in dicto §. item si Reipublicæ. Alciatus libro tertio dispunct. capit. primo. Budæus libro primo de asse. Leonardus Portius libro secundo de monetis. Theophilus in §. plus autem. Instit. de act. idem in §. sed quod principi. Institu. de iure natur. gent. & ciuili. Viglius in præfatione ad Theophilum Græcum, Anton. August. lib. secundo emendationum. c. 10. Carol. Mol. de contractibus, numero. 36. Constantin. Harmenopulus in Epitome iuris ciuilis. lib. 3. tit. de vsura. & Ioannes Græcus legum interpres, qui sub tempora iustiniani scripsit vtilia quædam in ius ciuile glossemata, quæ Viglius in dicta præfatione ad hanc rem adducit. Id planè deducitur ex Columella de Agricultura libr. 3. cap. 3. qui ex Latinis authoribus huius interpretationis testis est locupletissimus. Est igitur sensus Iurisconsulti in dicta l. 3. §. item si Reipublicæ. quòd si legata fuerit certa & annua quantitas, tantùm legatum esse censetur, quantùm si testator legasset, efficeret post annum ex trientibus vsuris quantitatem annuo legato parem. Hinc sanè fit, Accursium & ei assentientes, omninò aberrasse, dum in l. eos. §. 1. C. de vsur. & in l. 1. ad finem. C. de his, quibus vt indig. & in Authen. de alienationibus & emphy. §. licentiam. verbo. centesimæ. & glo. in cap. ea enim. 10. quęstio. 2. scribunt, vsuram centesimam eam esse, quę quolibet anno sortem ipsam efficiat, eique æquiualeat. Quæ quidem sententia prorsus est stolidissima, licet conetur eam defendere Catellianus Cotta in memorabilibus, dictione, vsuræ trientes. Nam si vsura centesima quolibet anno sortem ipsa efficit, quis non videt, quàm iniqua sit Cæsarum constitutio, quæ eam quandoque permisit, quamque aliena ab ipsorum imperatorum mente, qui & vsuras permiserint, non tamen ita immoderatas & crudeles permisissent? Et præter hæc iuxta Accursium & alios eius opinionis, vsura triens esset, quæ quolibet anno tertiam centesimæ partem penderet, redderetque, atque ideò centum nummi singulis annis redderent, ex triente vsura triginta tres. At ex hoc sequeretur in specie tradita per Iurisconsultum in dicto §. item si Reipublicæ. legatum trigintatrium aureorum, qui annuo quolibet legatario essent soluendi, ad rationem legis Falcidiæ, non esse pluris quàm centum aureis ęstimandum, quod nulla ratione potest Iurisconsulti responso conuenire. Sic quod Bart. in dict. §. item si Reipublicę. opinatur scribens, legatum annuum ęstimandum fore in ratione legis Falcidię, ad proportionem vnius pro triginta, itidem falsum esse constat ex his, quæ modò tradidimus, & contrarium Iurisconsulti verbis, secundum earum veram & propriam significationem, quod aduersus Bartolum, Socinus dicto §. item si Reipublicæ. Hermolaum sequutus, pluribus rationibus probat.

Ex quibus colligitur, annuum reditum quandoque iusto precio æstimari, ad rationem vnius pro triginta quinque, quandoque ad rationem vigintiquinque, & ideò nihil certum hac in re à iure statutum esse apparet. Fit igitur, vt in his reditib. perpetuò constituendis, quantum ad iustam eorum æstimationem, necessariò obseruanda sit prouinciæ consuetudo, ipsaq́ue communis hominum æstimatio, quæ cuiuslibet rei iustum precium verè definire solet. l. precia rerum. ff. ad legem Falcidiæ. sicuti Princeps & Respublica possunt taxare iustum cuiusque rei precium. l. 1. C. de episcop. audient. cap. 1. de empt. & vend. Ioannes Gerson libro de contract. considera. 5. & 19. atque in hac materia de censibus & annuis reditibus, Ioan. Franc. à Ripa libro 1. respon. cap. 19. & Carol. Molinæ. de contract. quæstio. 5. Nec dubium est, horum redituum æstimationem ex pluribus posse iustè variari, potissimum ob ipsius rei, super qua constituuntur, maiorem aut minorem tutelam: admonendus tamen erit lector, non statim emptionem horum redituum vsurariam debere iudicari ex eo, quod minori precio, quàm par, & æquum sit, fuerint constituti. Est etenim tunc iniquitas & iniustitia, quò ad commutationis æquabilitatem, non tamen dici poterit vsura. Quin & Laurentius à Rodulphis in tractat. de vsuris. secunda parte. quæstion. 12. quem sequitur Paul. Paris. consilio 60. nume. 29. lib. 1. tradit, iustum precium annui reditus perpetui esse, si pro centum constituantur annua sex, mihi tamen id non placet.

Proximè quæritur, quod sit iustum precium annui reditus ad vitam ementis constituti? Et Oldrad. consil. 207. probare videtur, iustum precium esse ad rationem vnius pro sex, quod non potest iure defendi, vtcunque etenim sit, regulariter precium istud non congruit iustæ annui reditus, etiam ad vitam, æstimationi. Bald. verò consilio 292. lib. 5. iustam esse æstimationem censet, etiam ad vitam duorum, ad rationem vnius pro nouem. Rursus idem Bald. consilio 410. lib. 1. admittit precium vnius pro decem, ad vitam vnius hominis. Idem Bald. consilio 18. lib. 1. ad duorum hominum vitam existimat, iustum precium esse ad rationem vnius pro decem. Roman. item consilio 302. iustitiam precij annui reditus ad vitam viri & vxoris metitur ad proportionem vnius pro octo. Et Cuman. consilio 181. ad vitam patris & duorum filiorum iuuenum, decem opinatur iustum esse vnius annui precium. Quæ omnia post Carol. Molin. libenter retuli, vt appareat, quàm variè hac in re nostrates senserint, nihil certum definientes.

Quamobrem iustum annui reditus precium ad vitam constituti, definiendum erit iuxta communem prouinciæ æstimationem, si ea certa sit. Quòd si ea nihil certum in hoc sanxerit, arbitrio boni viri precium iustum erit statuendum, perpensis ætate, valetudine ementis, aliísque pluribus, ex quibus iudicis animus colliget certam huius rei definitionem, quemadmodum tradidêre Carol. de contractib. q. 72. & Ioan. à Medina de restitutione, cap. de censu ad vitam. Frequentissimè verò hi annui reditus ad vitam ementis constituuntur ad rationem vnius pro octo.

Sed fortassis quibusdam visum erit, hanc annui reditus ad vitam æstimationem fore constituendam, secundum elegantem Iurisconsulti traditionem in l. hæreditatum. ff. ad legem Falcidiæ. Nam & ea non tantùm obtinet in legis Falcidię ratione, sed & in alijs quibuscunque controuersijs, vbi de æstimatione reditus ad vitam, aut de humanæ vitæ præsumptione, coniecturáque ad certum limitem reducenda tractatur. glos. celebris cum text. inibi in l. omnium. ff. de vsufruct. glos. in l. cùm hi. §. modus. ff. de transact. verb. cùm iuuene. quarum meminêre eas sequuti Roderic. Xuares in l. quoniam in prioribus. C. de inoffi. testamen. ampliatione 3. & Ioannes Lupi. in Rubr. de donatio. §. 25. quo in loco Iurisconsulti responsum adducit ad interpretationem l. ex hac. ff. si quadrup. paupe. fecisse dicatur. Atque in specie ista de æstimatione reditus annui ad vitam, vtuntur ea responsione Paulus & Iason in l. si pater puellæ. colum. vltim. C. de inoffic. testament. Sed quod distinctio Iurisconsulti in dicta l. hæreditatum, tantùm locum habeat in ratione legis Falcidię, non quidem in alijs quęstionibus, adnotârunt Imola, Alexand. & omnes in eadem l. hęreditatum. Iaso. in l. eum qui ita. §. qui ita stipulatur. colum. 5. ff. de verb. obligat. Matthæ. de Afflict. decis. Neapol. 34. & eleganter Carolus Molin. dict. quæstio. 72. quorum sententia ita quidem meo iudicio erit probanda, vt nihilominus liberum sit cuique, controuersiam aliquam tractanti discernere ex negotij qualitate, an eadem Iurisconsulti ætatum dinumeratio obseruanda sit extra casum legis Falcidiæ. Nec enim omnibus negocijs poterit ea definitio conuenire ob disparem quæstionis, & rei contingentis rationem, quam circumspectissimè iudex examinare debet, ne cuiquam fraus, aut iniuria ex ea computatione fiat.

Cæterùm, quod attinet ad hanc materiam annui reditus, minimè poterit Iurisconsulti decisio in praxim deduci, siquidem ex ea sequeretur, annuum reditum ad vitam emptoris, qui minor sit viginti annis constitutum, eodem precio iustè æstimari, quo perpetuus æquissimè æstimaretur, secundum Carol. Moli. de contract. dict. quæst. 72. Et ferè in eadem specie hoc ipsum adnotauit Ioannes à Medina de restitu. cap. de censu ad vitam. col. 5. Hæc verò æstimatio profectò vanissima est, nec vlla ratione defenditur.

Sed ad l. ipsam. hæreditatum. vt videamus, quando alijs possit aptari quæstionib. plurima sunt adnotatione digna. Primùm, id responsum vulgò Venuleio adscribi, & ab Haloandro Iurisconsulto Maximo, at in Pandectis Florentinis in hunc sanè modum legitur, Æmilius Macer libro secundo ad legem vicesimam hæreditatum. Vnde ipsius legis caput incipit à dictione computationis, ex Antonio Augustino libro 1. Emendationum, cap. 4.

Secundò est obseruandum in ratione legis Falcidiæ, legatum annui reditus perpetui, eodem precio æstimari, quo æstimaretur, si eius venditio fieret. l. 3. §. item si Reipublicæ. ff. ad legem Falcidię. Nec enim potest labente tempore huius annui reditus perpetui certa constare summa.

Tertiò admonendum est, quoties annui legati potest ab initio extra definiri quantitas ab hærede soluenda, tunc eius quantitatis rationem habendam, quo ad Falcidiæ deductionem. Et ideò si testator ita legauerit, lego Titio decem annis proximis annua decem, si & hæc hæredibus Titij soluenda sunt, ex centum Falcidia deducetur, quod probatur in l. cum Titio. ad fin. ff. ad legem Falcid. l. pœnales. §. annua. ff. eod.

Quartò ab eadem l. cùm Titio. iuxta communem eius interpretationem deducitur, legatum annuum certæ quantitatis, ad vitam legatarij relictum, tanti æstimandum fore, quò ad Falcidię deductionem, quanti reditus annuus eiusdem quantitatis ad vitam alicuius constitutus æstimaretur. Vnde si testator annua decem Sempronio ad eius vitam legauerit, ita erit facienda æstimatio, quo ad Falcidiæ rationem, ac si is reditus annuus ad venditionem iusto precio ęstimandus foret. Responsum etenim Iurisconsulti in d. l. hæreditatum. obtinet in legato alimentorum, vel vsusfructus, quod incertum est, diminutionemque & augmentum habêre potest, sic quidem in alijs legatis certis, etiam ad vitam legatarij constitutis, eadem Iurisconsulti decisio admittenda non erit.

Quintò licet in annuis legatis certis, vel incertis, posset quo ad Falcidiam certa definiri quantitas, si eius ratio differretur ad mortem vsque legatarij, data tamen per eum cauitone de Falcidia, soluenda ab eius hærede ex tota & integra summa percepta: hæc tamen dilatio Iurisconsulto non placuit, imò statim voluit Falcidiæ deductionem fieri, & ideò eam mediocrem humanæ vitæ pręsumptionem sequutus, regulam illam statuit ad Falcidię deductionem. Sextum, quod in hac quæstione erit animaduertendum, colligitur ab ipso Iurisconsulto, qui ad Falcidię iura, & eius rationem vsus est quadam humanæ vitæ præsumptione, qui nec restringat, nec ampliet ipsius vitæ limites incertos. Non enim ambigitur, longioris vitę limites quandoque iure præsumi, quam inibi fuerint à Iurisconsulto constituti, cum & is in infante, quolibétue puero, tantum præsumat triginta annorum vitam, quę alioqui longior pręsumi solet. l. vlt. C. de sacros. eccl. tradidimus & nos lib. 2. huius operis. c. 7. nu. 6. Sed quantum ad deductionem Falci. modesta est Iurisconsulti consideratio. Hæc verò ratio perpetuò obseruanda erit, cùm semel ex ea Falcid. deductio facta fuerit, siquidem & hęc constituta est ad certitudinem eius, quod alioqui incertum esse videbatur. Vnde non oportet ex his, quæ postmodum euenerint, aut contigerint, eam Falcidiæ rationem variari, si semel secundum eam inter hęredem, & legatarium habita fuerit computatio.

Hinc deducitur, an verum sit quod gl. in d. l. hæreditatum. verb. triginta annorum, scripsit respondens, facta semel legis Falcidiæ deductione, secundum iurisconsulti definitionem, rursus maiorem Falcid. deducendam esse, vel deductam, minuendam, si contigerit, legatorum minus vel plus viuere, quàm ipse iurisconsultus in eo responso definierit, quam interpretationem probârunt inibi Bart. Albe. & alij magis communiter. Idem Imo. & Doct. in l. cùm Titio. ff. eod. ti. nam hæc Accur. sententia, etiamsi frequentiori Doct. calculo probata sit, mihi non placet, cum alioqui elegans iuriscon. responsio parum efficeret, ac facilimè frustraretur, nihilque certum constitueret. Nec enim quod semel legitimè factum est, retractari debet ex his, quę postmodum acciderint. l. nec. n. ff. de iti. actuque pri. l. sancimus. C. de admi. tu. l. qui furere. & ibi Bart. ff. de testa. l. si quis alicui. ff. de acquir. hæred. ex quib. in hac specie hanc opin. aduersus gl. veriorem esse censent Barrol. Cæpo. consilio causarum ciuilium. 14. colu. vlti. & Aymon Sauillianus consil. 194. numero 6. quidquid idem Aymon responderit consil. 105. nume. 10.

Rursus & ab eadem radice infertur, an probandum sit, quod idem Accursius adnotauit in eadem l. hęreditatum. verb. computatio. quo in loco asseuerat, legatum vsusfructus Reipublicæ relictum ad legis Falcidiæ rationem ita æstimandum fore, vt tanti sit facienda ęstimatio, quanti ipse vsusfructus triginta annis reddere poterit, quemadmodum in d. l. hæreditatum. expressum est, sic sanè quòd si intra triginta priores annos Respublica non perierit, iterum ex alijs triginta annis facienda sit legati æstimatio. Hanc sanè opinionem falsam esse existimo, tametsi ab omnibus recepta sit. Vnde si vsusfructus Reipublicæ relictus, semel ratione triginta annorum, quo ad Falcidiam æstimetur, quamuis vltra quinquaginta annos Respublica inconcussa & salua manserit, nulla erit iterum repetenda, quantum ad Falcidiæ rationem æstimatio. Constat etenim, vsumfructum Reipublicæ relictum vsque ad centum annos durare. l. an vsusfructus. ff. de vsufruct. l. 26. titu. 31. part. 3. Sed quia forsan Respublica peribit ante centum annos, ciuitasque perire poterit ob proditionem aratri inductione. l. si vsusfructus ciuitati. ff. quibus mod. vsusfruct. amittat. ex illa consuetudine quam circa euertendas vrbes tradidêre Budæus ibi, & Ludouic. Cælius libro 14. lect. Antiq. capit. 5. constitutum est, vt quo ad rationem legis Falcidię vsusfructus ciuitati, vel Reipublicæ relictus, ex valore triginta annorum æstimaretur. Quæ quidem æstimatio mutari non debet obid, quod lapsu temporis eidem Reipublicæ euenerit.

Hinc etiam facilius admittenda erit interpretatio Angeli & Imolę. & dicta l. cùm Titio. quæ probat, ex annuo legato ad vitam legatarij relicto, quo ad Falcidiam faciendam esse æstimationem tanti, quanti id legatum titulo annui reditus ad vitam constituti, vendi posset, & hoc quidem viuo legatario: at eo mortuo, rationem habendam fore eius quantitatis, quæ legatario ab hærede singulis annis eius vitæ soluta fuerit. Ita etenim Ang. & Imol. posteriorem legis partem accipiunt, vt ea intelligenda sit, vbi nulla facta fuerit, viuente legatario computatio: nam si ea semel facta est, ob longiorem aut breuiorem legatarij vitam, non est nec augenda, nec minuenda, & licet Paul. Cast. ac Vincentius Herculanus in d. l. cùm Titio. contrarium teneant ex communi interpretatione. gl. & Doct. in d. l. hæreditatum. dubitetque Alex. in d. l. cùm Titio. Idem tamen Alex. in l. cùm quo. colu. 2. scribit, non esse tutum recedere ab Angeli & Imolæ sententia, pręsertim id verum est, quod Angel. existimat in specie d. l. cùm Titio, vbi non fit computatio ex præsumptis vitæ limitibus, sed ex vera, communi hominum iudicio, æstimatione. Et prętereà constat adhuc, interpretationem Accursij ad d. l. hæreditatum. falsam esse, licet Imol. eam receperit.

Quod verò hoc in ipso Capite tradidimus ex l. 3. §. item si Reipublicæ. deducentes, valorem annui reditus perpetui ad rationem vnius pro vigintiquinque, incertum quibusdam videbitur attenta Bartol. sententia in l. Annua. §. à Titia. ff. de ann. legat. quo in loco Bartol. scribit, legatum annuum ciuitati, aut Reipublicæ relictum, etiam in perpetuum, restringendum esse ad centum tantùm annos, ea ratione quod legatum annuum, & vsusfructus paria iura habeat. l. in singulos. ff. de ann. legat. Sed vsusfructus legatum Reipublicæ relictum, centum annis tantùm durat. l. si vsusfructus municipibus. ff. de vsufruct. ergò legatum itidem annuum Reipublicæ relictum etiam hoc expresso, quod perpetuò duret, centum annis finitur, idem Barto. respondit in d. l. si vsusfructus. quem sequuti sunt Alex. in l. 3. §. vlt. ff. ad l. Falcid. Idem Alex. consi. 60. lib. 1. Alex. idem col. 1. Vinc. Hercula. colum. 2. & Lancelo. Deci. in l. 2. ff. solut. matri. Anchar. & Barb. in vlti. col. in cap. vlti. de testament. Anani. consilio 39. Cardina. consil. 66. Bologni. in d. Ananiæ consilio Catelli. Cotta in memorabilibus, dictione, Perpetuum, qui post Card. Alexandrum & Ananiam in dictis Responsis hanc opinionem testantur magis Communem esse, quibus obijciuntur plura.

Et primum text. in l. Annuam. & l. annua. in sine. & l. cùm quidam. ff. de ann. legat. quibus definitum est, legatum annuum Reipublicę relictum, perpetuò deberi: quòd si dixeris, perpetuò, esse intelligendum ad vsque centum annos, profectò ea interpretatio minimè conueniet nec legislatoris, nec testatoris orationi, & verbis. Nam si legatum annuum priuato relictum à testatore sit, ita quidem, vt & eius hęredib. debeatur, in infinitum & perpetuò durat, vltra centum annos. l. in annalibus, & ibi gl. C. de leg. idem erit fortiori ratione, si Reipublicę annua decem legentur perpetuò, siquidem in his, quæ ad priuatorum legata eis viuentib. debita, & morte eorum finitura pertinent, non ita plena & ampla fit interpretatio, sicuti in legatis temporalibus Reip. relictis. l. Hæreditatum. ff. ad l. Falcid. Igitur legatum annuum Reipublicæ relictum hoc expresso, vt perpetuum sit, non erit ad centum annos restringendum.

Secundò, opinioni Bart. obstat text. in dict. l. hæreditatum. versi. Sic denique. & in d. l. 3. §. item si Reipublicæ. ff. ad l. Falcid. in quibus locis ad rationem legis Falcidiæ legatum annuum Reipublicæ relictum dissimili modo æstimatur, quàm legatum vsusfructus. Nam legatum annuum æstimatur vsque ad quantitatem, quæ eius ratione legatario vigintiquinque annis soluenda est: legatum verò vsusfructus, ita quidem æstimatur, ac si Respublica non amplius quàm triginta annis duratura sit. Vnde constat, inter legatum annuum, & legatum vsusfructus Reipublicę relictum, maximum esse discrimen, cùm si legatum annuum Reipublicæ relictum centum annis finiretur, eius fieret ęstimatio eo pacto, quo fit in legato vsusfructus, iuxta d. l. hæreditatum, non ea ratione, qua fit in d. §. item si Reipublicæ.

Tertiò, quamuis longissimum tempus vitæ sit centum annorum. l. vltima. C. de sacrosanct. Ecclesi. Et quod in priuatis morte extinguitur, in Republica centum annis non vlterius duret. d. l. si vsusfructus. Et legatum annuum priuato relictum morte eius finiatur. l. 4. ff. de annu. legat. & l. si in singulos. ff. eod. titul. tamen id obtinet, vbi datur à iure tanta annui legati, & vsusfructus similitudo, vt nulla valeat differentiæ ratio constitui. Fateor etenim, legatum annuum, & legatum vsusfructus paria esse, quo ad hoc, vt morte finiatur vtrunque: at dissimilia sunt, quantum ad reliquos extinctionis modos, cùm etsi legatum vsusfructus Capitis diminutione pereat, non sic perit legatum annuum. d. l. si in singulos. quo fit, vt cùm circa extinctionem ipsam, hæc duo legata dispari iure tractentur, præterquam quo ad mortis effectum, minimè quo ad alia paria censeri debeant.

Quartò, ne Bart. sequutus dixeris, quo ad extinctionem legatorum idem efficere in Republica centum annorum limites, quod in priuato mors ipsa. d. l. si vsusfructus. considerandum est, id procedere, nisi manifesta discriminis ratio detur inter vsumfructum, & annuum legatum: in vsufructu etenim legato Reipublicæ, ideò statutum est, quod centum annis finiatur, ne proprietas apud hæredem sit inutilis, non sic est in legato annuo, cùm proprietas bonorum testatoris omninò sit apud hæredem vtilis & integra, qua item ratione fit, vt si vsusfructus Titio, & eius hæredibus legetur, tantùm is pertineat ad primum legatarij hæredem. l. Antiquitas. C. de vsufruct. at si annua decem legentur eidem Titio, & eius hæredibus, legatum hæredibus, & hæredum hæredibus debetur absque vlla temporis præfinitione. d. l. in annalibus. vbi Bald. & Salycet. & Doctor. latius Alexand. in l. Gallus. §. etiam. col. 3. ff. de lib. & posthu.

Quintò illud etiam aduersus communem adducitur, quod annuum legatum potest absque vlla temporis præfinitione relinqui l. si cùm præfitione. ff. quand. dies leg. cedat. Et per dictionem, perpetuò, quælibet temporis definitio tollitur. l. part. §. vlt. ff. de doli except. l. eum debere columnam. ff. de seruit. vrba. prædio. in de sanè deducitur, legatum annuum perpetuò relictum, nullum habere temporis limitem.

Quam ob rem in hac controuersia ex præmissis primo infertur, legatum annuum Reipublicæ, ciuitati, Ecclesiæ, aut collegio perpetuo relictum, minimè extingui centum annorum de cursu, sed vltra procedere, donec ipsa Respublica finiatur, quam sententiam contra Bartol. probant Barb. consil. 20. lib. 4. Iason in l. in annalibus. C. de legat. idem Iason in l. 2. nume. 1. & ibi Ripa nume. 3. ff. soluto matrimo. Barthol. Socin. in d. l. 3. §. item si Reipublicæ. numero 6. ff. ad l. Falcid. Idem Iason in l. videamus. §. deferre. nume. 9. ff. de in lit. iur. eandem opinionem præmittunt omnes, qui Rogerium sequuntur, quorum mentionem statim faciemus.

Secundò ex his deducitur, legatum vsusfructus etiam expressim perpetuò Reipublicæ, vel ciuitati, aut Ecclesiæ relictum, centum annis finiri, quod refragante Barb. in d. consil. 20. lib. 4. à præcitatis authoribus vnanimi consensu probatur, quamuis mihi non displiceat Barb. responsum in ea specie, de qua fui consultus.

Tertiò infertur, legatum annuum ciuitati, vel Ecclesiæ relictum etiam simpliciter, minimè finiri centum annis, imò perpetuum esse ita, vt maximè differat à legato vsusfructus, & vltra centum annos debeatur, secundum Roger. Accursium Alber. & Cuma. in l. Annuam. ff. de an. leg. Dynum in l. in singulos. in 2. ff. eod. tit. Ang. Cuma. & Soci. in d. §. item si Reipublicæ. nu. 7. Panor. in c. vlt. ad finem. de testamen. Ripam in d. l. 2. nu. 3. Idem Alberi. in l. an vsusfructus. ff. de vsufruct. scribens, vidisse frequentissimè in praxi hanc sententiam seruari, quæ mihi verior videtur, licet contrariam expressim tenuerint hi, qui opinionem Bart. in d. l. si vsusfructus municipibus, à me proximè adductam sequuntur, & in specie Accursius, Bartol. & Lancelot. in eadem lege, si vsusfructus. Iacob de Rauenna in d. l. annuam. & ibi Lancelot. Deci. dicens, hanc opinionem Communem esse, quam & Imo. asserit in d. §. item si Reipublicæ.

Quartò hac in controuersia constat, legatum annuum simpliciter priuato relictum, eius morte finiri. l. 4. ff. de ann. legat. l. in singulos. ff. eo. l. cùm Titio. ff. ad l. Falcid. idq́ue in dubio verum est, quia legatum annuum censetur causa alimentorum relictum. l. cùm hi. §. si in annos. ff. de transact. legatum verò ad alimenta hæredib. legatarij non debetur. l. si cum præfinitione. ff. quand. dies lega. cedat. Et deinde idem probatur ex eo, quod legatum annuum pro primo anno est purum, sequentibus verò conditionale. d. l. 4. conditionale autem legatum non transmittitur ante conditionis euentum ad hæredes. l. vnica. §. sin autem aliquid sub conditione. C. de caduc. tollend. Igitur legatum annuum in dubio non transmittitur ad hæredes, sed morte finitur. Idem apparet ex d. l. in annalibus. C. de legat. vbi Doct. tradunt hanc quæstionem & Alberic. in d. l. 4. Antoni. Rubeus consil. 23.

Quintò secundum ea, quæ proposita sunt satis apertè, colligitur id dicto §. item si Reipublicæ. probari, annuum reditum, etiam perpetuum, iusto precio æstimari ad rationem vnius pro vigintiquinque. Quòd si opinio Bartol. in d. l. si vsusfructus municipibus. quo ad legatum annuum admittatur, nil amplius probabitur in dicto §. item si Reipublicæ, quàm quòd annuus reditus ad centum annos æstimandus erit ad precium vnius pro vigintiquinque.

ARGVMENT. CAP. X.

De iusto precio annui reditus redimibilis, & de ipso redimendi pacto.

SVMMARIA.

- 1 Pactum de retrouendendo pars precij censetur, ipsamque iustam æstimationem minuit.
- 2 Annui reditus redimibiles, quo precio iustè constituantur?
- 3 Interpretatio Regiæ constitutionis, quæ de his annuis reditibus tractat.
- 4 Emphyteusis, cuius origo non apparet, an præsumatur perpetua, vel temporalis.
- 5 Annuus reditus in dubio an sit iudicandus perpetuus, an redimibilis.

CAPVT X.

SVPEREST modò tractare, quod sit iustum precium annui reditus, qui ad vóluntatem primi venditoris redimendus est? Qua in re primitus erit constituendum iustum precium annui reditus perpetui, iuxta ea, quę proximo Capite tradita fuerunt, & deinde adnotandum erit, pactum de retrouendendo diminuere iustum precium, quo res ipsa absque ea pactione æstimanda foret. Pactum etenim appositum in fauorem venditoris pars precij censetur. l. fundi partem. ff. de contra. emptio. Sic res minoris est æstimanda, cùm venditur aliquo cum onere, sub aliáue conditione, quàm si liberè venderetur. textus. quem ad hoc notat Panormit. ibi in capit. cùm Ioannes. de fid. instrument. Atque ita in hac specie pacti reuendendi, adnotârunt Abb. in capitu. in aliquibus. nume. 2. de decim. Idem Abbas & Doct. in cap. ad nostram. de emptio. Caiet. 2. 2. quæstio. 77. articul. 1. Carolus Molin. de contractib. quæst. 5. numero 116. l. 1. §. si hæres. ff. ad Trebellia. & inibi Socin. Iason & Ripa, omniumq́ue latissimè Andræ. Tiraquell. lib. 2. de retract. in præfatione, numero 20. Hæc verò diminutio iusti precij ratione huius pacti, non temerè facienda est, sed arbitrio boni viri, rectiq́ue ac discreti moderatoris. Quidam sanè opinantur, non esse ob hanc pactionem diminuendam integram tertiam partem, sed paulò minus esse constituendam diminutionem, quod Soci. tradit in consil. 15. colum. vltima, libro primo. saltem vltra ipsam tertiam partem non erit admittenda diminutio iusti precij, sicut eleganter tradit ipse Carolus Molinæ. d. q. 5. num. 117. & q. 35. numero 267. Quòd si hæc visa fuerit emptoribus annui reditus iniqua æstimatio, maximéque vtilis ipsis venditoribus, illud profectò certum erit, vtcunque vtamur benigna æstimatione, quod pactum redimendi hos annuos reditus, non potest iustè diminuere reditus perpetui precium vltra dimidiam eius partem, quod pulchrè ostendit idem Carolus quæstionis quintæ, numero centesimo decimoseptimo. & numero centesimo vigesimo. Ego verò hac in controuersia illud existimo iustum annui reditus precium, etiamsi is constituatur adiecto redemptionis pacto, quod comuni prouinciæ vsu taxatum & definitum fuerit, authore Guidone Papa. consilio 180. cuius sententia comprobatur ex his, quæ tradidimus de annui reditus perpetui æstimatione. Scribit etenim Guido, iniquum esse precium annui reditus etiam redimibilis, quando id minus sit, quàm ad rationem vnius pro viginti, quia ita hos reditus emi consuetum erat in Delphinali prouincia. Idem precium apud Germanos iustum & æquum censeri, vt minus iniquum iudicetur, testatur Conrad. de contract. quæstione 84. Et Vormaciensi statuto publicè comprobatum esse, asserit Carolus Molin. dicta quæstione quinta. nume. 127. Sed & in aliquot Germaniæ ciuitatibus itidem vsum receptum fuisse, vt annui reditus redimibiles constituantur, ad rationem vnius pro quindecim, testatur Conrad. dict. quæstion. 83. conclusio. secund. Idem apud Gallos olim seruatum esse scribit Carolus Molin. d. quæstio. 5. numero 125. Quin & Ioan. Andræ. in Speculo, titul. de vsur. prim. additione, censet, duodecim esse moderatum precium pro vno redimibili. Sic & nostra ætate apud Regia Gallorum tribunalia in praxi obtentum est, vt emptio annui reditus redimibilis, facta ad rationem vnius pro duodecim toleretur, si verò fiat ad rationem vnius pro decem, aut vndecim, reducatur ad precium vnius pro quindecim, si denique annuus reditus constitutus fuerit ad æstimationem vnius pro octo, aut nouem, minoríue precio quàm decem, omninò illicitus, & reprobus contractus iudicetur, quemadmodum commemorant Andr. Tiraq. lib. 1. de retract. §. 1. gl. 6. nu. 19. Caro. Mol. de contract. quæst. 10. nu. 146. & quæstione quinta. nume. 122. Et Rupellanus libro 1. Institutio. Forensium, capit. 34. qui expressim asserit, quòd si minoris quàm decem solidorum annuus solidus ematur, reliquis solutis in sortem imputatis, sors ipsa redditur, perimiturq́ue obligatio, tanquam si is contractus pignoratitius fuerit. Idem sanè colligitur ex testimonio Tiraquell. & Caroli. Tria etenim hîc adsunt, quæ hoc ipsum fieri iustissimè persuadent, modicum precium, pactum reuendendi, annui reditus pecuniarij emptio, quæ suspicionem maximam vsuræ inducunt. Nec locus erit electioni, quam constitutio l. 2. C. de rescindenda venditione, præbet decipienti re ipsa, quia ea decisio non est admittenda in contractibus vsurarijs, nec in suspectis, authore Baldo in rubrica. C. de vsur. in fine, cui accedit Carolus Molinæus de contract. quæstione 14. cæterùm apud Hispanos in prouincia Betica, & alijs, quæ citra Tagum huic Granatensi prætorio, institutione Regia parent & subsunt, annui reditus redimibiles frequentissimè constituuntur ad rationem decimæ, eaque constitutio pluribus huius Senatus sententijs sæpissimè comprobatur, propter communem hominum æstimationem, quæ tamen non admodum æquam habet compensationem. Et ideò mihi iustior semper visa fuit horum redituum redimibilium æstimatio, ad rationem duodecimæ, vel quatuordecimæ, qua Hispani vltra Tagum vtuntur frequentius: tametsi nec omninò damnauerim eam, quæ ad decimæ rationem constituitur.

Est tamen apud nos non leuis controuersia, an lege Regia definitum sit iustum precium annui reditus in pecunia cum pacto redimendi constituti. Nam quidam censent, constitutum esse iustum precium huius annui reditus ad rationem vnius pro quatuordecim, idque deducere conantur à lege, quam Carolus Cæsar, primus Hispaniarum Rex Madritio conuentu sanxit, Anno millesimo quingentesimo, tricesimo quarto. l. 127. vbi reditus annui constituti in frumento, vino, vel oleo, cum pacto redimendi in numarium reditum commutantur, tantique annua pecunia æstimatur, quanti decimaquarta pars precij illius præstationis valet, & sic ad rationem vnius pro quatuordecim, quod referendum est ad precium, quo empta fuit ab initio ea annua præstatio. Ergò iustum precium vnius annui nummi ad rationem quatuordecim definitur ea lege. idem probari videtur lege 10. inter eas, quæ Toleti conditæ fuerunt, anno quingentesimo tricesimonono, quæ Madritiam legem extendit ad annuos reditus in alijs speciebus constitutos, & inquit libellus principi oblatus, ita oportêre statui, ne quis consequatur pro quatuordecim vltra vnum, nec in gallinis, nec in alijs rebus: vnde constat, legislatoris intentionem eam fuisse, vt annui reditus iusto precio æstimentur ad rationem vnius pro quatuordecim. Alij verò arbitrantur, has Regias constitutiones minimè definire certum precium, quò iustè annui reditus emantur: cùm hæ constitutiones tantùm tractauerint de precio annui reditus redimibilis, quoties is semel in frumento, vino, oleo, alijsuè similib. speciebus constitutus, in pecuniarium mutatur, non autem cùm hi reditus ab initio in pecunia constituuntur, idque in specie adnotauit Ioan. à Medina de restitutio. c. de censibus. foli. 178. colu. 3. Cui interpretationi suffragantur duo, Primu, quòd ex annua præstatione frumenti, vel olei, emptor huius reditus propter varium harum rerum valorem, facileque augmentum, creberrimam item annonæ inopiam, plus perceperit, quàm si tunc, cùm contraxit, nummariam annuam pensionem emisset, quò fit, vt in compensationem, maius precium modò tempore commutationis pro nummaria præstatione constituatur, quàm ab initio contractus constitueretur. Secundum, quòd emptio annui reditus redimibilis, frumenti tamen, vel olei, aliarumuè rerum similium, maximè suspecta sit, maioremque fraudis, & iniquitatis suspicionem habeat, quàm si annua pręstatio in pecunia soluenda empta fuerit, proptereà, quòd harum rerum precia in Republica frequentissimè augentur, & variantur, nec potest certum precium, certauè æstimatio tempore emptionis fieri, & ideò aptior est ad excessum iusti precij, & ad deceptionem hæc emptio, quàm illa, quæ de nummaria præstatione tractat. Et licet hæc posterior ratio sufficiens non sit, vt omninò hic contractus damnetur, ea tamen persuasit huius reditus commutationem, lege Regia fieri. Sic & eadem ratione sæpissimè Parisiensis Senatus, Arrestis, & decretis, annuos reditus frumentarios cum pacto redimendi constitutos, in pecuniarios commutandos esse censuit, ad appreciationem vnius pro quindecim eius summæ, quæ data fuit pro ipso annuo frumenti reditu, electionem itidem tribuens debitori, vel soluendi frumenti reditum, aut pecuniariam pensionem ad æstimationem vnius pro quindecim, sicuti testantur Carolus Molinæus de contractibus, quæstione 21. & Imbertus Rupellanus lib. 1. insti. Foren. c. 34.

Sed & illud oportunè quæritur, quid dicendum sit, vbi constat, reditum annuum nummarium deberi alicui, & constitum ei fuisse: dubium tamen est, an is habeat eam legem, & conditionem, vt redimi possit, vel præsumendum sit, eum reditum perpetuum esse absque pacto de retrouendendo constitutum? Et sanè in hac dubitatione cùm hic contractus, quo annui reditus emuntur, apud veteres non fuerit admodum receptus, mirum cuiquam videri non debet, hanc quæstionem paucis in locis examinatam esse, adhuc verò eam deducemus ad veram, ni fallimur, resolutionem ex his, quæ in similibus controuersijs decisa sunt. Nam circa contractum emphyteuticum, si de emphyteusi priuata per scripturam, aut præscriptionem appareat, ac dubitetur, sitnè perpetua, an temporalis, in hoc dubio perpetua præsumitur secundum Angelum in Authentic. de non alienan. §. emphyteusim. Guliel. de Cuneo, & Angelum in l. qui luminibus. ff. de serui. vrba. prædio. idem Guliel. & Ang. prior, inquam, in l. cum notissimi. §. vltimo. posterior. in l. male agitur. C. de præscrip. triginta, vel quadragin. annor. Angel. in l. prætor. §. 1. ff. de edendo. Bald. colum. 2. & Iason numero 116. in l. secunda. C. de iure emphyteutic. Nisi consuetudo regionis aliud induxerit, quia iuxta eam dubij contractus erunt intelligendi. l. si fundus. ff. de euictionibus. lege, licet. in prima. C. locati. quibus similiter accedit textus in lege, vel vniuersorum. vbi gloss. ff. de pignoratitia actione. l. si tertius. §. rectè. ff. de aqua pluuia arcend. gloss. in l. penult. C. de fideiuss. Sicuti & eadem interpretatio admittenda omninò est, quæ deducitur ab ipsius contrahentis consuetudine, & vsu. quod probatur in dict. l. vel vniuersorum. & d. §. rectè. imò hæc prior est altera quæ à regionis vsu deducitur, Authore Angelo in dict. l. 2. column. penultim. quem Iason inibi sequitur nume. 160. licet Angel. ipse sibi parum constans, probare conetur, adhuc in dubio præsumendum esse, quòd emphyteusis priuati ad vitam tantùm emphyteutæ concessa sit, tametsi nec concedentis rem in emphyteusim, nec regionis Comunis vsus huic interpretationi suffragetur, iure etenim communi ita fore dubium contractum interpretandum non admodum verè Angelus opinatur. vnde aduersus ipsum frequentiori calculo probatur eiusdem Angeli opinio in d. §. emphyteusim. atque hæc sunt intelligenda de emphyteusi, qua transfertur dominium vtile, cuius translationis ea est natura, vt perpetuò fiat, & facta censeatur. l. vltim. C. de legat. l. obligationum ferè. §. placet. ff. de actioni. & obligatio. item & ea præsumptio, quæ adsumitur iuxta priorem Angeli sententiam, in vtilitatem, & fauorem tendit eius, qui canonem, & annuam emphyteuticam præstationem soluit, cùm is asserat, annuam præstationem perpetuam esse, sicuti fatetur, dominij vtilis translationem perpetuò in eo factam fuisse. Quid autem dicendum sit in emphyteusi ecclesiastica, tradidimus. 2. huius operis libro, capitu. 17. nume. 6. Superest igitur seriò perpendere, an & eadem Communis sententia in reditu annuo obseruanda sit, quod apud me omninò dubium est, quia in hac annui reditus constitutione non tractatur de translatione vtilis dominij, quæ cùm in emphyteusi perpetua sit, aut præsumatur, quemadmodum modò explicuimus, itidem ipsam annuam præstationem perpetuam facit. deinde in hac quæstione annui reditus, agitur de præsumptione in damnum, & præiudicium soluentis annuam pręstationem adsumenda. His accedit, quod annui reditus nummarij emptio odiosa, & suspecta est, siquidem & olim pluribus visa fuerit illicita sicuti c. 6. ostendimus. Et ideò non omninò procedit argumentatio ab emphyteusi, de qua Communis omnium sententia agit, ad contractum istum annui & nummarij reditus. Quibus profectò adducor, vt in hac quæstione aliquot ad eius resolutionem pręnotanda esse existimem.

Primum, illud certum, & expeditum apud me est, quod annua pecuniaria præstatio constituta iure proprij census, nempe in fauorem eius, qui dominium rei transtulit in alterum, qui pensionem solueretenetur, & eam super eadem reconstituit, perpetua erit præsumenda, licet non appareat de hac qualitate, nec de constitutione huius reditus, sed tantùm constet eam solui ex eo, quòd res super qua constituta censetur, data fuerit à creditore debitori. Ex hoc etenim cùm dominij translatio perpetua sit, erit & eodem iure perpetua censenda ipsa annua, ac nummaria pensio. quod authoritate Angeli, & aliorum, qui eius sententiam frequentissimo consensu sequuntur, probari commodè, & iure potest.

Secundò considerandum est, in dubio, vbi non apparet, an creditor debitori tradiderit rem, super qua reditus annuus constitutus censetur, præsumendum esse, ipsam rem creditoris fuisse, traditamque debitori cum eo onere annuæ præstationis, pręsertim quoties ea annua præstatio census nomen habet. Est etenim huius dictionis hæc propria significatio secundum canonicas sanctiones, sicuti traditum fuit huius lib. c. 7. nisi appareat aliquo pacto mentio precij, nam tunc censebitur annuus reditus pecunia constitutus, quia precij mentio emptionem, & venditionem arguit. l. 1. ff. de contrah. emp. §. precium. Inst. de emp. quod in specie ista probat Car. Mol. de contract. q. 20. nu. 213.

Tertiò, si minimè deprehendi possit, quæ sit annui reditus origo, & ex præmissis præsumendum sit, annuam præstationem pecunia constitutam fuisse, tunc ex frequentiori regionis vsu, & contrahentium consuetudine adsumenda erit coniectura ad definiendum, sitnè ea annua præstatio perpetua, an redimibilis, idque ex Ange. in d. l. 2. distinctione deducitur.

Quartò, quoties de iure annuæ præstationis apparet, & eius origo, aut constitutio constat per scripturam, aut per testes, qui præsentes contractui fuerunt, nec tamen per scripturam, vel testes possit apparere, conuentum fuisse inter creditorem & debitorem, quòd is reditus redimibilis esset, tunc præsumendum est, reditum esse perpetuum ea ratione, quòd hæc annui reditus constitutio, venditio & emptio sit, in quibus nunquam erit præsumenda pactio reuendendi, nisi ea probetur. l. 2. vbi Doctor. communiter. C. de pactis inter emptorem & vendito. Quod si precium huius annui reditus adeò modicum sit, vt attento constitutionis tempore admodum iniqua sit annui reditus perpetui æstimatio, fortassis & tunc præsumemus, annuum reditum redimibilem esse, etiamsi in scriptura constitutionis non fuerit pactio redimendi expressa, modò in ea dictum non sit, hanc annuam præstationem perpetuam constitui. Imò vbi precium annuæ præstationis iniquum est, iuxta regionis & aliarum circumstantiarum conditiones ad perpetuam præstationem, magisque conueniens reditui redimibili, tunc erit & hic reditus iudicandus redimibilis, etiamsi pactum fuerit, eum perpetuum fore, authore Caro. Mol. de contractib. q. 5. nume. 128. proptereà quòd hi reditus odiosi sint, & vsurarum succedanei, atque omninò requiratur ad eorum tolerabilem vsum precij, & æstimationis iustitia, ne in vsurarum fraudem constituantur.

Quintò, vbi annui reditus constitutio tantùm ex diutina præstatione probetur, decem inquam, continuorum annorum, iuxta l. cùm de in rem verso. ff. de vsuris. l. litibus. C. de agricol. & censit. lib. 11. quarum decisionum, & nos meminimus lib. 1. huius operis, cap. 17. nume. 3. modò ea præstatio annua ex titulo, & causa constituti reditus fiat, secundum Communem omnium traditionem, tunc sanè præsumendum erit, reditum esse redimibilem, & sic quod leuius, & minus est præsumetur. l. semper in obscuris. ff. de reg. iur. l. nummis. l. qui concubinam. §. cum ita. ff. de legat. 3. c. ex parte, de censibus. Nisi præstatio annua facta fuerit ex causa reditus annui perpetui: nam si in prima, vel alia qualibet præstatione sit expressa causa reditus perpetui, ea præstatio in vim confessionis probat plenè, donec error in contrarium probetur, cùm & si facta fuerit extra iudicium, parte tamen præsente, & acceptante plenè probat l. Publia. §. vlt. ff. depos. l. cùm de indebi. §. vl. ff. de probat. l. generaliter. C. de non nume. pecun. ad idem tex. in l. plures apochis. C. de fide instrument. l. optimam. C. de contrahen. & commit. stipul. cum his. quæ Dec. tradit in c. cùm super. colum. 1. de off. deleg. & in consilio 665. & alijs, quæ hanc vltimam distinctionem ad ducens scribit eleganter Caro. Molin. de contract. q. 20. num. 108. & nume. 212. Ex quibus ipse arbitror, iudicem hac de causa cogniturum debere omninò quamlibet qualitatem, legem, & contractus conditionem diligenter examinare, atque omnes coniecturas exactè rimari, quò facilius iudicare valeat, sit ne præsumenda annua præstatio perpetua, an temporalis, & redimibilis.

ARGVMENT. CAP. XI.

Quo tempore ex lege Regia poßit retrahi res uendita sub annuo reditu redimibili.

SVMMARIVM.

- 1 Dies à lege datus ad retrahendum rem venditam sub conditione, currit ab euentu conditionis.
- 2 Dies datus ad retractum, vbi venditio purè concepta fuerit, currit à die contractus, etiam ante traditionem, & precij solutionem.
- 3 Alienatio dominij tantùm vtilis non facit locum retractui.
- 4 Venditio vsus fructus non efficit, vt proximior consanguineus poßit eum retrahere.
- 5 Respondetur quæstioni principali, & examinatur natura contractus, de quo hic agitur.
- 6 Dilatio transtationis dominij donec precium soluatur, non facit contractum conditionalem.
- 7 Proprietas vendita vsufructuario iure sanguinis absque ipso vsufructu retrahitur.
- 8 Intellectus Regiæ constitutionis 74. Tauri.

CAPVT XI.

TITIVS cùm fundum haberet, ipsum Sempronio vendidit constituto centum aureorum precio, hac adiecta pactione, quod interim, dum centum aurei venditori non fuerint soluti, emptor decem annuos aureos super eodem fundo constitutos iure annui reditus redimibilis soluat: cui conuentioni accesserunt & alię contractus leges, quæ solent adscribi his annuorum redituum venditionibus, pręsertim reseruatio dominij directi donec reditus redimatur, translato tantùm vtili in emptorem. contingit tandem precium conuentum solui, ac annuam præstationem redimi biennio, aut anno iam elapso à tempore contractus, quæritur, an intra nouem dies à redemptionis die possit proximior cognatus rem ipsam retrahere, cùm à tempore contractus iam elapsi fuerint tres menses, vel anni, ac denique tempus ipsum lege Regia definitum. Sic & eadem quęstio proponitur, quoties fundus aliquis datus alteri fuerit pro decem annuis soluendis iure, & titulo census, redimibilibus: tamen ad rationem decimæ, vidi semel in hoc Granatensi prætorio quæstionem istam varijs iudicum, & aduocatorum sententijs discussam, eam ob id vtrinque adductis rationib. examinabo, nihilominus quid mihi iure verius visum fuerit exponens, ea quidem protestatione, vt liberrimè in contrariam iturus sim sententiam, vbi ex causæ, & controuersiæ allegationibus aliquid sese obtulerit, quod Palinodiam canere recto iustitiæ tramite me ipsum cogat. Et sanè locum fore retractui intra nouem dies à tempore redemptionis, quamuis à die venditionis transierit annus, probatur pluribus rationibus.

Primum etenim constat, saltem quoad dominium directum, hanc venditionem conditionalem esse, siquidem dominium directum retentum à venditore non aliter in emptorem transferatur, quàm si centum aureos precij conuenti soluerit idem emptor, solutis itaque centum aureis dominium directum in emptorem ex venditione transit, non prius. l. qui hæredi. §. vltim. ff. de condit. & demonstra. l. qui absenti. §. 1. ff. de adquir. poss. l. ei, qui ita hæreditatem. ff. de condit. Instit. cap. super eo. & ibi gloss. de condit. appo. l. hæc venditio. ff. de contrahend. empt. Bart. in l. si is qui pro empto. quæst. 4. principali. ff. de vsucapi. Dies autem à lege ad retrahendum dati in contractibus conditionalibus, currunt à die euentus conditionis. tex. in l. Titius. §. procedit autem. ff. de excusa. tutor. tex. item insignis in l. 1. §. annuus. ff. quando de peculio acti. &c. è quo Gulielm. de Cuneo, & Alberic. in hac propria quæstione hoc ipsum adnotârunt. idem Alberi. in prima parte statuto. quæstion. 97. ad finem. Bald. in tracta. Protomi. columna 5. versicul. sed quæro. Matth. de Afflictis. in eodem tract. §. licet enim suprà diximus. colu. antepenul. versi. sed an si vendita. optimè Andræ. Tiraq. lib. 1. de retract. §. 1. gl. 10. nu. 45. Nec refert, traditionem rei venditæ factam esse ante euentum conditionis: nam & ea traditio in dubio facta censetur sub eadem conditione, non purè, & simpliciter, sicuti ex Bart. deducitur in l. sub conditione. ff. de solutionibus. ad finem. cuius distinctio ad hanc rem omninò, & diligenter est adsumenda cum his, quæ Tiraquel. adducit dicto §. 1. gl. 2. nu. 28. & hæc quidem vera sunt, quamuis etiam in venditione conditionali, diem retractus currere à tempore contractus, non ab euentu conditionis senserit Guido Papæ q. 257. Quòd si venditio purè facta fuerit absque vlla conditione, tempus datum à lege ad retrahen dum iure sanguinis, currit à die venditionis, etiam ante precij solutionem, etiam priùs, quàm res tradita fuerit, nec enim computatur id tempus à die traditionis, secundum Signorol. consi. 81. col. 2. Alberi. in l. si filiusfamiliâs. §. cùm fundum. ff. de verbo. oblig. versi. item facit ad alium. opt. tex. in l. sciendum. §. vlt. ff. de ædilit. edict. Montaluus idem notat in l. 13. titu. 10. libr. 3. Fori. quod item sensere Cynus, & Salycet. in l. contra. C. de inoffi. test. expressim hanc sententiam veriorem esse censet ipse Tiraq. d. §. 1. glos. 10. nu. 108. & nu. 111. contra Bal. in tract. protomis. colu. pen. versi. secundò, quia non constat. & in simili specie Matt. de Afflict. in eodem protom. tract. §. tota hæc l. colum. 8. versi. sed ponamus. igitur ex his deducitur, in hac, quam tractamus, quæstione, diem datum à lege Regia ad retrahendam iure sanguinis rem à consanguineo venditam, non currere statim, sed ab eo die, quo per redemptionem census, res quò ad dominium vtile, & directum eueniente conditione transit in ipsum emptorem.

Secundò, hæc eadem sententia alia itidem argumentatione probatur. Proximior etenim agnatus in prædicta specie non est admittendus, nec iure admitti potest ad retractum ante consolidationem dominij directi, & vtilis, quia vbi dominium tantùm vtile transfertur in emptorem, & manet directum apud venditorem, non est locus retractui, quemadmodum patet in eo, qui dat propriam rem in emphyteusim, vel in locationem ad longum tempus, ea ratione, quod res non exeat de familia, nec de cognatione, imò finita emphyteusi, aut locatione, ad ipsam familiam omninò redit. quamobrem cessat ratio vltima, & finalis Regiæ constitutionis, quæ proximiori cognato permittit rem venditam à consanguineo intra nouem dies retrahere: sic sanè in locatione ad longum tempus non esse retractum admittendum, asserunt Nico. Boer. in consuet. Bituricensib. rub. de retract. §. 1. versi. item non habet. Et Tiraq. lib. 1. de retract. §. 1. glos. 14. nu. 79. & sequentibus. cùm ad ipsum locatorem finito locationis tempore res locata redire debeat. Eadem ratione quoties res datur in emphyteusim, non est locus retractui, quemadmodum adnotârunt Stephanus Bertran. consi. 7. lib. 1. & Tiraquel. lib. 1. de retract. §. 33. glo. vnica. nisi fiat contractus emphyteusis in fraudem legis, quod tradit Matth. de Afflict. decisione Neapolit. 72. vnde infertur, non esse lege Regia admittendum agnatum proximiorem ad retrahendam rem, quæ fuerit alteri data ad perpetuum censum, quem redimere non liceat, cùm ex communi contrahentium vsu in hoc contractu dominium directum maneat penes venditorem, vtili tantùm in emptorem translato, quod proprium est emphyteusis, & ea ratione hic contractus, leges & iura contractus emphyteutici habet. imò & si facta conuentione in forma contractus emphyteutici, vel census perpetui, postmodum pactum sit, quod ea pensio perpetua redimatur pecunia, & redempta fuerit, non est locus retractui, modò fraus cesset, secundum Matthæ. de Afflict. d. decisi. 72. num. 8. ita asseuerans in Regio prætorio Neapoli pronunciatum fuisse. Ego verò etsi videam, legem Regiam minimè obtinere, vbi res fuerit data in emphyteusim ad pensionem perpetuam, vel iure census itidem perpetui, ita quidem, vt eiusdem rei dominium directum penes venditorem maneat, tamen quoties ea pensio ex pacto redimibilis est, non possum mihi persuadere, vtcunque ea redemptio contingere possit, quin & retractui locus sit, cùm res auita, & patrimonialis ex ea causa ad exteros deueniat cognatis exclusis, quod Regiæ constitutioni admodum est contrarium, & id statim apertiùs probabitur. Imò etiamsi receptum sit frequentissima omnium sententia, retractum iure sanguinis non posse competere proximiori cognato ad rem datam in emphyteusim, aut censum perpetuum, quod item explicuit Caro. Molin. in consuetu. Parisien. §. 23. quæstio. 16. & 17. profectò æquius est, & Regiæ constitutioni admodum conueniens, quòd proximus ad hunc retractum veniens, & cum eodem onere rem recipere volens omninò ad mittatur, præsertim cum hæc datio in emphyteusim quædam sit alienatio. l. vltima. C. de rebus alienis, non aliena. l. prima. ff. si ager vectigal. atque ita semotis consuetudinibus visum est Ferrono in consuetudin. Burdegalen. rub. de retractu. §. 25. Quod si iuxta receptam opinionem agnatus proximior non potest rem ratione translati vtilis dominij ante directi translationem perfectam retrahere, non currit ei tempus à lege datum ad retrahendum, cùm sit is agere impeditus ex natura ipsius contractus emptionis, & venditionis. lege vltima. C. de annali exceptio. nec iure probari poterit, diem à lege datam ad retrahendum currere interim, dum ipse proximior agnatus, & si retrahere vellet, minimè admitteretur, impediente ipsa natura contractus.

Cæterùm his, quæ modò adduximus, accedit, quòd nec retractui locus sit, vbi tantùm vsusfructus rei patrimonialis venditus fuerit, cùm in vsusfructus venditione ratio legis cesset, manente semper proprietate penes venditorem, & vsufructu extinguendo morte vsufructuarij, alijsque modis iure expressis, & item ea ratione, quòd vsusfructus verè inter immobilia , fundos, & agros, de quibus Regia lex tractat, minimè computetur. leg. 1. §. qui seruum. ff. ad Syllanium. l. qui falsus. §. vlti. in fine. ff. de iniur. atque in hac materia de retractu, ita expressim asserunt Alexander consil. 52. libro primo, numero 2. Andræ. Tiraquell. in libro primo de retractu. §. primo. gloss. septima, numero 54. & sequentibus contra Matthæum de Afflictis in tractatu protomi. colum. decima, versicul. item quæro. & Chassanæ. in consuetud. Burgun. Rubri. 10. §. primo. versi. aduerte. num. 14. Quibus sanè fit, vt tempus lege Regia definitum ad retrahendam rem à consanguineo venditam in specie quæstionis propositæ, currat à die redemptionis, quo consolidatur dominium directum cum vtili.

Tertiò, eandem sententiam probare, & instruere possumus ratione quadam, quæ tacitæ obiectioni respondet. Nam si quispiam dixerit, vtile dominium non posse retrahi post nouem dies, à die translationis eiusdem, licet directum possit iure sanguinis haberi ex retractu intra nouem dies à tempore quo reditus redemptus fuerit, annuaq́ue præstatio extincta, dominiumq́ue directum vtili adquisitum: quia dominium vtile non est retrahendum, nisi intra diem præfinitum, & computandum ab eiusdem dominij vtilis translatione, id profectò tollitur ex eo, quòd dominium directum iure retractus adquisitum intra nouem dies ab annui reditus redemptione, vtile secum ratione consolidationis, & vt potentius trahit, siquidem hæc dominia semel consolidata distingui non possunt, lege. si tibi. ff. quibus modis vsusfructus amittatur. leg. is cuius. ff. de lega. secund. & tunc dominium directum, quod potentius est, vtile consequitur societatis causa. vnde qui dominium directum iam vtili consolidatum retrahit, ipsum etiam vtile dominium simul cum directo habet omnino.

Cæterùm, contraria sententia, & quòd in specie quæstionis propositæ, nouem dies à lege dati ad retrahendam rem auitam seu patrimonialem, currant à die ipsius venditionis, pluribus poterit persuaderi.

Primum etenim eius opinionis sum, vt existimem, prædictum contractum non esse contractum census, nec venditionis conditionalis, etiam quòd ad dominium directum, sed esse potius contractum venditionis puræ, ac simplicis traditionis, factæ quidem fide habita precij, & sic titulo venditionis in hunc sanè modum, vt interim dum precium soluitur emptor fructibus rei fruiturus soluat annuam præstationem, & reditum eius quantitatis, qui iustè constitui poterat pro precio ipsius rei, iam equidem conuento cum redimendi pactione, quam denique pactionem licitam esse probauimus authoritate l. curabit. C. de acti. emp. huius libri c. 4. nu. 6. Nec quicquam oberit, quod in hisce contractibus expressim venditor excipiat sibi, ac retineat dominium directum rei venditæ, donec precium conuentum soluatur, nam hæc clausula ab imperitia tabellionum contractuum naturam, & discrimina ignorantium processit. Etenim in hoc contractu, de quo agimus, reseruatio dominij directi quędam est hypotheca, non denique communis, sed eam qualitatem habens, vt super eo fundo iure cuiusdam seruitutis annuus reditus sit constitutus. hoc verò probatur apertissimè, si quidem in hoc contractu dominium vtile, & directum, certo, iustoque precio æstimatur, idque precium statim soluitur, cum ad rationem vnius pro decem illicò annuus reditus redimibilis super eo fundo constituatur, qui quidem reditus obtinet vim præsentis solutionis: nec verè dici poterit, habitam fuisse fidem precij, imò hæc annuæ præstationis obligatio, & promissio maiorem vtilitatem affert, quam præsens ipsa solutio venditori attulisset. Quòd si hæc venditio censeretur facta habita fide precij, adhuc & terminus ipse retrahendum à l. datus non à die solutionis precij, sed à die venditionis curreret. tex. insig. in l. 72. Tauri. cuius decisio iure Cæsarum comprobatur, quia iam perfecta est venditio, quæ fit habita fide precij, & quò ad effectum retractus, etiam ante dominij traditionem, dies contractus ipsius, non dies traditionis rei consideratur. Quę quidem eo tendunt, vt inde manifestum sit, in quęl. & themate huius capitis, terminum retractus à die ipsius venditionis non à die redemptionis annuæ præstationis, currere. His profectò libenter addiderim, per venditionem annui reditus super re propria ipsius venditoris constituti, non transferri in emptorem, dominium directum, sed tantùm hypothecam. iuxta l. fundus quem. ff. de annuis leg. & in specie notat Spec. ti. de loc. §. nunc aliqua. versi. 86. & ideò tunc retractui iure sanguinis locus non est, authore Ioan. Lupi. in l. 70. Tauri. nu. 27. Quod satis aperti iuris est, quando in ea venditione dominium directum in emptorem annui reditus non transfertur expressim, sed & si id in contractu adiectum sit, quod dominium directum in emptorem transferatur, adhuc opinor idem esse, cùm ea translatio dominij directi potius fiat ad tutiorem annui reditus solutionem, & ratione hypothecæ, quàm veri dominij translationis: necenim vllum precium pro directo dominio datur, nec id venditur, sed tantùm annuus reditus, qui iustè æstimatur super certo fundo, aliauè re constitutus. Atque ita censeo contractus istos fore interpretandos, ne passim concedamus tabellionib. conuentionum iura, verborum copia mutare.

Secundò, in eiusdem opinionis confirmationem facit, quod etsi præmittamus, in hac specie contractus venditionem factam fuisse cum reseruatione dominij expressa, donec precium conuentum solutum fuerit, nihil ea clausula impedit, quin statim dies dati ad retrahendum, currant à die contractus, etiam nondum soluto precio, quia ea conditio naturalis est contractui. §. venditæ. Inst. de rerum diui. notat Bal. in rub. C. de contrah. emp. q. 13. & in specie quò ad retractum ita adnotârunt Matth. de Affli. decis. Neapo. 338. & And. Tira. li. 1. de retract. §. 1. gl. 2. nu. 34. 35. & 37. nihil etenim pactum istud operatur, nec contractum conditionalem facit, cùm id, quod expressum est, ipsius contractus naturæ sit proprium. l. conditiones extrinsecus. ff. de condit. & demonstra. l. continuus. §. cùm ita. l. interdum. ff. de verbo. oblig. vnde etiam si Tiraquellus huic contractui conditionis vim tribuere visus sit, verè tamen nullam conditionem habet, quæ effectum contractus impediat, ipsaq́ue venditio pura est, tametsi dominium translatum non fuerit. Sic denique constat, hanc dominij directi retentionem, donec precium conuentum solutum fuerit, minimè mutare ipsius contractus potestatem.

Tertiò, hæc ipsa opinio constat ea ratione, quòd in hac specie contractus, statim fuit precium solutum ipso die contractus, cùm loco precij fuerit constitutus annuus reditus, qui iustè cum redimendi pactione emi, & constitui poterat ex eo precio, quod conuentum est ad rei venditæ æstimationem. Etenim fingitur vno actu, precium solutum fuisse venditori, & eundem venditorem id precium dedisse emptori pro annuo reditu redimibili. arg. l. certi conditio. §. si nummos. & §. vlti. cum l. seq. & l. singularia. ff. si certum pe. quò fit, vt omninò manifestum sit, hanc venditionem puram esse, & statim soluto precio peractam fuisse. Et ideò dies datus ad retrahendum ab ipsius contractus tempore currit, non à die redemptionis.

Quartò, idem apparet, quia etsi dicamus, hunc contractum censualem esse, statim à die ipsius conuentionis non expectata redemptione, proximior consanguineus rem venditam retrahere potest ex eo quidem, quod census detur non sub pensione perpetua, sed sub redimibili. quod expressim scribit Tiraquel. de retract. libr. 1. §. 33. gloss. vnica. cui ratio elegans suffragatur, quam tradidit Matthæ. de Afflict. in tracta. protomiseos. §. licet enim suprà diximus. colum. 6. versi. sed quæro de quadam vtili quæstione. Nam secundum eum, si in hoc casu retractui locus non esset, fraus legi, & retractui fieret passim, ac facilimè, siquidem emptor rem in censum accipiens à domino sub pacto redimibilis pensionis, clanculum precium solueret, pensionemque redimeret, & ea cautela consanguineos à iurere tractus excluderet. eandem sententiam veram esse censent Chassanæ. in consuetud. Burgund. titu. de retract. §. Le vendeur. in princip. ac rursus Tiraquel. §. 1. glo. 2. nume. 35. Quòd si à die conuentionis, & venditionis potest proximior agnatus in hac specie rem ipsam datam ad censum redimibilem iure retractus habere, nullo pacto verè dici poterit, à die redemptionis hunc terminum fore computandum.

Quinta ratio ex præcedentibus colligitur, si consideremus in hac quæstione, & eius specie plures contractus sub vnius nomine contingere. vnus quidem est venditionis fundi pro centum aureis, qui purus est, ac perfectus. Alter verò constitutionis census, iuxta ipsius precij quantitatem ad rationem vnius pro decem cum pactore dimendi, & hic à priori distinguitur, cùm in eo sit venditor is, qui in priori emptoris nomen habuit, nec refert, quod hi contractus fiant diuersis scripturis, vel vna, modò fiant statim, ac simul modico interuallo constituto. l. lecta. ff. si cer. pet. At si fiant diuersis scripturis hi contractus eodem tamen ferè tempore absque interuallo, censet esse plures contractus Signorol. de Homodeis, consil. centesimo tricesimo nono. quo in loco existimat, diem datum à lege ad retrahendum, statim à tempore contractus currere.

Sextò, eandem sententiam argumento sumpto ab absurdo euitando, in hunc modum probamus. Nam si retractus admitteretur intra nouem dies à tempore redemptionis annui reditus, pro eodem precio, quo res vendita fuit, sequeretur grauis iniuria, quæ emptori fieret. Etenim ipse emptor, vt fundum, & rem immobilem haberet pro precio centum aureorum, constituit annuam præstationem redimibilem, & eam soluit tribus, vel quatuor annis ante redemptionem, & prætereà precium ipsum centum aureorum, & ideò si acceptis tantùm centum aureis à proximiore consanguineo, rem ipsam reddere teneretur emptor, amitteret prorsus annuas præstationes, quas ante redemptionem annui reditus soluerat, quod procul dubiò ab omni æquitate, & iure alienum est. fit igitur, vt retractus in eo contractu, de quo disputamus, vel admittendus non sit intra nouem dies à tempore redemptionis annui reditus, vel si admittatur, soluendum omninò, atque consignandum sit precium ipsum principale simul cum annuis præstationibus ante redemptionem solutis, quorum prius mihi potius arridet propter eas rationes, quas hoc loco adnotauimus.

Septimò, vt hæc ipsa opinio facilius persuaderi valeat, admonendum est, proprietatem alicuius rei vsufructuario venditam, iure consanguinitatis retrahi posse ex lege Regia absque ipso vsufructu, qui quidem manebit penes ipsum emptorem, licet per venditionem sit proprietati consolidatus vsusfructus, secundum Cynum, Angel. & Paul. in l. si maritus. C. de in off. testa. & Tiraquel. lib. 1. de retract. §. 1. glo. 7. num. 64. optimus tex. in l. Dominus. in prin. ff. de vsufr. tandem ex hoc iure retractus proximior consanguineus minimè euincet vsumfructum. quam ob rem in hac præsenti dubitatione etiam si locus esset retractui, tantùm is obtineret, quò ad dominium directum, maneretq́ue vtile penes ipsum primum emptorem, nec posset ab eo euinci iure consolidationis, atque ita cessaret, quod vltima ratione prioris opinionis probare conabamur. Quod si dixeris, etiam dominium vtile posse lege Regia à proximiore consanguineo retrahi: id quidem etiam si verum sit, procedit, vbi retractus intra nonem dies à trans latione dominij vtilis proponitur, non aliâs. Non me latet, maximum discrimen à quibusdam forsan constitui posse inter hunc contractum, quo res venditur reseruato dominio directo, donec precium soluatur, vel annua præstatio loco precij constituta redempta fuerit, & eum, quo vsufructuario proprietas venditur, cùm in priori conuentione dominium vtile venditur, & transferatur statim respectu directi, ex ratione. l. 1. §. quæ onerandæ. ff. quarum rerum actio non detur, & ob id vnus contractus esse videatur, quò ad dominium vtile & directum. l. cùm antiquitas. in principio. C. de testament. siquidem vtrunque simul in eandem conuentionem deducitur, licet translatio directi ex causa differatur. vnde apparet, venditorem tempore contractus ipsius, ex quo dominium in emptorem transmittitur, vtrunque dominium directum & vtile habuisse. At in posteriori contractu, eo tempore, quo proprietas per conuentionem venditur vsufructuario, ipse vsusfructus non pertinebat ad proprietarium: nimirum igitur si à consanguineo proximiore vsusfructus non possit retrahi, cùm lege retractus id tantùm retrahendum est, quod venditor tempore contractus habebat & vendidit, quod item probatur in l. à liberto ff. de bonis liber. & quia precium proprietatis tantùm solutum fuit ex ea conuentione. l. cùm in fundo. §. vxor. ff. de iure doti. Sed tamen vtcunque sit, licet teneamus, quod tutius est, in priore specie contractus dominium vtile simul & directum euinci posse iure retractus: id quidem obtinebit intra nouem dies à tempore contractus, non ab ipsa redemptione census computandos, cùm ex ea conuentione, ex eo contractu purè facta sit venditio dominij vtilis & directi, tametsi translatio directi dominij sit dilata in diem redemptionis census & annui reditus. Sic denique ab hac septima ratione illud colligemus, contractum istum, de quo agimus, factum fuisse ad translationem vtriusque dominij vtilis & directi, preciumq́ue ad æstimationem vtriusque constitutum esse, vt tandem vtrunque dominium retrahi possit lege Regia intra diem ab ea definitum, computandum sanè ab ipso die contractus. Etenim vt ingenuè fatear, verius esse censeo, quòd in hoc casu dominium vtile, simul & directum retrahi valeant, atque ita non idem hîc esse obseruandum, quod in venditione proprietatis vsufructuario factæ, circa legem retractus ex Cyno, Angelo & Paul. Castren. adnotauimus.

Octauò loco videbitur fortassè quibusdam, quæstionem istam decisam esse lege Regia, quæstio. 74. est inter Taurinas constitutiones, qua sancitum est, habentem dominium directum, vel vtile tantùm, ius retractus habere ita quidem, vt is præferatur proximiori consanguineo, & tamen iuxta huius quæstionis speciem constat, emptorem soluentem censum redimibilem, annuamq́ue præstationem, vtile saltem dominium habere ab initio contractus, atque ita de directo esse inter eum & cognatum venditoris quæstionem, ipso consanguineo proximiori petente iure retractus rem ipsam ratione venditi directi dominij per extinctionem & redemptionem annui reditus. Ergo proximior nequaquam poterit obtinere aduersus habentem iamdiu vtile rei dominium, cùm is, si directum consanguineo venderetur, posset iure quidem id eodem precio retrahere. argument. l. vendicantem. ff. de euictio. Si verò dixeris legem Regiam 74. non procedere, vbi ex eodem contractu procedit alienatio directi simul & vtilis dominij, quasi tunc habens vtile dominium ex emptione spem habeat ob eundem contractum & directum consequendi, & ea ratione præferendum fore proximiorem agnatum, ne alioqui fraus fiat legi, tunc sanè respondebitur, hoc verum esse, modò terminus datus à lege currat, & computetur ab ipso contractus die, quo quidem facta est vtriusque dominij alienatio, licet directi translatio dilata sit in tempus redemptionis annui reditus, & sic in diem, quo verè ac omninò fit vltima solutio precij conuenti.

Sed & si quis aduersus sextam rationem dixerit, annuas præstationes non iniquè exigi ab ipso emptore, inter im dum precium non fuerit soluum loco quidem fructuum, quos è re ipsa perceperit. argu. l. curabit. C. de act. emp. id profectò æquum est, quando annuæ præstationes non excedunt fructuum æstimationem deductis expensis, & ideò, etiam si res retrahatur, non erunt à proximiori cognato annuæ præstationes emptori reddendæ: at si annui reditus ab emptore soluti fructuum æstimationem excesserint, iniquum erit, eum excessum à proximiori consanguineo retrahente rem ipsam venditam minimè solui casu, quo retractui locus sit.

Quibus tandem effectum est, vt isthæc posterior sententia æquior, iure verior & reipublicæ magis conueniens ad tollendas iniurias, quæ in commutationibus & contractibus accidere solent, omninò videatur. quam obrem ea meo iudicio potiùs, quam contraria in praxi seruabitur, nisi quandoque ex negocij qualitate visum fuerit iudicibus fraudem conuentioni subesse, eamq́ue contigisse ad effugiendum retractum, qui iure sanguinis lege Regia permissus est: etenim tunc prior opinio potiores partes obtinebit.

Non oberunt huic posteriori sententiæ ea, quæ in prioris confirmationem adducta fuêre. Primum etenim cessat, quia in hoc contractu hęc venditio, nec quò ad dominium vtile, nec quò ad directum conditionalis est, de vtili satis apparet, nec negari poterit: de directo autem probatur ex his, quæ adnotauimus in prima, secunda & tertia, ac quinta & septima rationibus posterioris partis, quibus constanter probare conati sumus, nullam subesse huic conuentioni conditionem.

Secundum minimè item obstat, cùm eius fundamenti ratio, etiam si vera sit, de quo inibi actum fuit, obtinet in re, quæ datur in emphyteusim, vel censum ad rationem perpetuæ pensionis, non vbi pensio ipsa ab initio contractus redimibilis sit. At in hac specie contractus, de quo disputatum est, pensio est redimibilis, & ea ratione censetur statim dominium vtrunque purè alienatum, quemadmodum in probatione secundæ opinionis passim contendimus.

Tertium, eadem ratione deficit, præsertim ex notatis in septima postremæ partis ratione. Quia statim dominium directum per ipsam conuentionem alienatum est.

ARGVMENT. CAP. XII.

De donatione omnium bonorum, quæ fit reseruato usufructu.

SVMMARIVM.

- 1 Pauli Castrensis sententia latè examinatur, de donatione omnium bonorum reseruato vsufructu.
- 2 Intellect. l. penult. §. vltim. ff. de pignor. circa pecuniam mutuo receptam, an ea veniat in generalem bonorum hypothecam?
- 3 Reseruatio alicuius rei, quæ fit in donatione omnium bonorum, qualis debeat esse?
- 4 Donatio omnium bonorum præsentium tantùm iure Regio minimè valida est. Et inibi interpretatio l. 69. Tauri.

CA.P. XII.

DONATIO omnium bonorum præsentium & futurorum iure Cæsarum adeò improbatur, vt quibusdam visum fuerit, eadem ratione donationem omnium bonorum præsentium tantùm, minimè valere, etiam si iuramenti religione sit ea donatio confirmata, de quibus nos scripsimus in rub. de testam. 2. par. nu. 3. & pluribus sequentib. Nunc sanè tractabitur oportunè, an omnium bonorum donatio, quæ fit retento à donatore vsufructu, valida sit: hac etenim cautela vsusfructus retineri solet, vt ea donatio valeat. Quam equidem quæstionem tradens Paulus Castrensis in l. vltim. nu. 10. C. de pact. in ea est sententia, vt opinetur, donationem istam minimè validam esse, eò, quòd per eam tollatur libera testandi facultas, & fraus fiat legi prohibenti omnium bonorum donationem. Etenim donator de iure vsusfructus testari non valet, cùm id morte finiatur: de ipsis similiter fructibus testari nequit, vbi donatio fit omnium etiam futurorum bonorum: siquidem tunc veniunt fructus è re donata percipiendi in ipsam donationem, quibus compertum est, donationem istam non valere. idem tenuerunt ipse Paulus consilio 75. numero 8. libro 2. Decius num. 32. Curti. Iunior num. 58. Purpurat. numero. 252. in dicta l. vltim. Deci. consi. 30. nu. 2. & consi. 251. num. 3. Philippus Corne. consil. 176. libro 2. colum. penul. Francisc. à Ripa libro 3. responsi. capit. 14. num. 3. Carol. Molinæ. in additionibus ad consil. Alexan. 59. libro 5. litera b. Quorum ratio exactè & diligenter perpensa insinuat, hanc opinionem planè procedere, vbi donator simpliciter sibi retinet vsumfructum, quom admodum Ripa aduertit, ex hoc deducens, aliud esse, cum donator sibi reseruat non tantùm vsumfructum, sed & fructus percipiendos è re donata, tunc etenim secundum eum donatio valebit, quia donator testari poterit de fructibus percipiendis ab eo viuente: idem expressim Purpurat. adnotauit in dicta l. vlti. numer. 253. sic & Curti. Iunior dicto numer. 58. & consil. 25. Pauli sententiam sequutus eam intelligit, vbi donator vsumfructum sibi ad vitam reseruauerit. His accedit, quod Bartol. in cons. 76. respondit scribens, ad hoc, vt omnium bonorum donatio valeat, non esse satis, à donatore vsumfructum, vt de eo in vita disponere possit, retineri, cùm non habeat ex hac retentione liberam testandi facultatem, hoc ipsum sub ambiguo Roma. notat in l. stipulatio hoc modo concepta. num. 42. ff. de verbor. obligatio. quo in loco Alexand. numero 18. Iason numero 10. & Socin. consilio 126. colum. vltim. lib. 1. Bartoli opinionem in specie probant & sequuntur: atque item omnes, qui Pauli sententiam veriorem esse existimant, responsum Bar. facilius admittunt: etenim colligunt ex hoc, simplicem vsusfructus retentionem censeri factam de fructibus futuris, quòad dispositionem inter viuos, non quò ad testamentum: quam ob rem donatio omnium bonorum casu, quo à iure improbetur secundum eos, non censebitur valida ex simplici vsusfructus retentione, quemadmodum Paulus Castr. & hi, qui eum sequuntur, existimârunt, his sanè rationibus prior hæc opinio defenditur.

Ex contrario, quòd donatio omnium bonorum, etiam futurorum valeat: si donatarius sibi vsumfructum simpliciter reseruauerit, adserunt Alexand. numero 18. Iason colum. 7. in dicta l. stipulatio hoc modo concepta. Aretin. consil. 54. colum. 3. Iacobi. de Sancto Georgio in dict. l. vltim. num. 39. C. de pact. & inibi Andræas Alciatus. Quibus adstipulatur, quod donator de fructibus percipiendis ratione vsusfructus testari poterit. Hos etenim donatarius minimè habebit donationis titulo, nec in eam hi fructus veniunt, licet inter bona futura donatoris, numerentur. Siquidem restringitur omnium bonorum, etiam futurorum donatio, vt in eis fructibus, quos donator causa reseruati vsusfructus è re donata perceperit, locum non habeat. Nam res ipsa consentiente donatario alienata, & deinde redempta in bonorum futurorum donationem non reuertitur. sicuti deducitur ex l. vl. C. de remiss. pignor. quo in loco probatur, rem ab initio hypothecæ obligatam & subiectam, semel tamen consentiente creditore alienatam, minimè in eandem hypothecam redire, etiam si debitori iterum adquisita fuerit, quamuis hypotheca bona præsentia & futura complectatur. Sic & fructus semel à donatore excepti, ne in donationem, vt compertum est, ex eius mente, veniant, licet ab eo postmodum adquirantur, donatario minimè obuenient, nec ad eum pertinebunt. quod item probatur in l. penul. §. vlt. ff. de pignorib. vbi iurisconsultus scribit, pecuniam à debitore mutuo acceptam, ab alio, quàm creditore in hypothecam bonorum præsentium & futurorum venire, cùm ipse debitor priùs, quàm pecuniam mutuo acceperit, pignori obligauit, quidquid in bonis haberet, habiturúsue esset: quasi secùs sit in pecunia mutuo accepta per debitorem ab ipsomet creditore, cui ob eam causam hypotheca constituitur secundum Roma. in singul. 605. quidem ratione fit, vt licet donatio futurorum bonorum contineat fructus percipiendos per ipsum donatorem ex alia causa, non tamen continebit fructus percipiendos ex causa reseruationis factæ in eodem donationis contractu. denique mihi illud satis probatum est, ob specialem donatoris exceptionem & reseruationem fructuum percipiendorum è re donata, ipsos fructus futuros minimè in donationem ipsam venire, nec contrarium potest vlla iusta ratione defendi: id verò, quòd ex Roma. adnotauimus ad d. l. pen. expressim tenuerunt Richard. Bald. & Albe. in l. obligatione generali. ff. de pignori. idem Alb. in d. §. vlt. & Antoni. Fanen. in tract. de hypoth. & pignorib. 2. par. membro 2. n. 12. quorum interpretatio communis est, eaq́ue ratione constat, quia pecunia mutuo accepta ab eo creditore, cui obligatio hypothecaria fit, eo animo accipitur, vt ea libera sit ad negocia tractanda, & eorum expeditionem. vnde alienum est à mente debitoris, cuius voluntas necessaria est ad hypothecam, quòd ea pecunia obligatione hypothecaria sit impedita.

Item eadem Alexand. & aliorum opinio manifestè probatur ex eo, quòd vsufructuarius, qualis donator est, fructus omninò sibi adquirit, & de eis testari potest, eosq́ue ad hæredes transmittit, iuxta l. defuncta. ff. de vsufruct. cuius & nos meminimus libro primo huius operis capit. 15. num. 3. Ergo planè deducitur, fructus istos, qui expressim à donatione excipiuntur, non comprehendi sub futurorum bonorum appellatione. Imò & idem erit, vbi vsusfructus à donatore retinetur expressim ad eius vitam, cùm ea conditio sit de natura vsusfructus, licet expressa non fuerit, & ideò nihil mutat vsusfructus proprias leges & conditiones. Ex quo colligitur, nihil referre ad veritatem & rationem decisionis Pauli Castrensis, quòd vsusfructus reseruetur à donatore simpliciter, vel expressim ea adiecta clausula, qua & fructus percipiendos donator sibi excipiat: vtroque etenim casu, vel falsa, vel vera erit Pauli opinio aduersus Ripam & Purpur. Sic sanè falsum est, quod Curti. Iunior opinatur scribens, eandem Pauli sententiam tunc obtinere, cùm donator sibi reseruauit vsum fructum ad vitam. nam siue simpliciter reseruatio vsusfructus fiat, siue ad vitam, minimè mutatur reseruationis ius. Et profectò mihi verior apparet opinio Alex. aduersus Paulum ob eas rationes, quas modò expressi.

Verum adhuc obtinebit sententia Pauli tribus equidem casibus. Primò, quando reseruatio vsusfructus facta fuit à donatore, vt de eo possit donator in vita disponere, iuxta responsum Bartoli, quod ni fallor, frequentiori calculo receptum est. Nam & tunc per eam reseruationem expressim à donatore factam, ad eum effectum, vt de vsufructu possit inter viuos, & in eius vita disponere, ipse donator abdicat sibi potestatem testandi, etiam de fructibus percipiendis ex re donata. Quamobrem propter eam abdicationem locus est prohibitioni legis, quæ vetuit, donationem omnium bonorum fieri, ne donator maneat priuatus libero iure testandi. Quo fit, vt meritò in hac specie donatio improbetur.

Secundò, Pauli sententia obtinebit, vbi vsusfructus in donationis contractu reseruatus, esset necessarius ad alimenta ipsius donatoris eius conditione inspecta. Nam tunc, cùm nihil superesse possit ad exercendam à donatore testandi facultatem, optimè deducitur, donationem nullam esse. Hoc probatur authoritate Aretini in dicto consilio. 54. colum. vltim. qui respondit, donationem omnium bonorum nullam esse, etiam sidonator aliquid reseruauerit pro alimentis: siquidem in ea specie omninò tollitur testandi libertas, quæ sanè ratio efficit, quòd omnium bonorum donatio iure ipso nulla censeatur.

Tertiò, eadem ratione, & proculdubiò fortiori, donatio omnium bonorum erit reprobanda, etiam reseruato vsufructu, si vsus fructus ita modicus sit, vt nec ad alimenta congrua donatoris sufficiat, sicuti donatio omnium bonorum nulla iudicatur, quoties id, quod à donatore referuatur, ita modicum est, quod vix ad alimenta sufficiat, vel testamentaria eiusdem rei dispositio elusoria, vana, & ferè inutilis sit, adeò quidem, vt nemo sit, qui hæreditatem adire velit secundum Paulum & Alexandrum numero 18. Claudi. colum. penultima. in dicta l. stipulatio hoc modo concepta. Purpura. in dicta l. vlt. num. 251. C. de pactis.

Quibus accedit, quod, vt donatio omnium bonorum valida sit ex reseruatione alicuius partis bonorum, oportet eam reseruationem omninò liberam esse ad testandum, ita quidem, vt si testandi libertas diminuta sit, donatio nulla iudicetur. Etenim cùm omnium bonorum donator centum sibi reseruauerit ad testandum & disponendum de eis pro anima, respondit Ripa libro tertio responsion. capit. 14. numero 4. donationem minimè validam esse. Sic & Deci. consilio 203. & consilio 251. asseuerat, omnium bonorum donationem improbari, etiam si pars aliqua patrimonij fuerit reseruata, vt de ea donator in vita, vel in morte disponat, quasi sublata sit libera testandi facultas, si donator in vita de bonis reseruatis disposuerit. Ego vt ingenuè fatear, quid in hac re sentio, non video qua ratione responsum hoc Philippi Decij defendi iure possit. Nam si donator sibi reseruasset ex omnium bonorum donatione simpliciter fundum aliquem mediocris æstimationis, non negaret Deci. donationem validam esse: & tamen dubium non est, nec esse verè poterit, donatorem posse in vita ipsius de hoc fundo disponere, & id vendere, ac consumere: nec ex hac consumptione donatio prior irrita fit, cùm ex ea donatione non fuerit sublata libera testandi facultas, sed potiùs ex ipsa consumptione. quamobrem Ripa dubitauit de responso Decij, & id iustissimè improbat Alciat. in dicta. l. vlti. C. de pact. ad finem. Eodem pacto ipsius Ripæ sententia falsa videtur, quia per eam reseruationem non minuitur testandi libertas: etenim donator, qui reseruauit sibi centum aureos, vt pro anima disponeret, non cogitur præcisè de eis pro anima testari, poteritque liberè disponere, cum reseruatio ipsa facta fuerit in ipsius donatoris fauorem & vtilitatem, qua ratione per eam non restringitur libera disponendi facultas, quemadmodum Alciat. in d. l. vlt. censet, per tex. in l. donationes. §. species. ff. de donatio. Nec ita est accipienda retentio quorundam bonorum facta à donatore ad disponendum pro ipsius anima, vt intelligamus, ea bona in aliam causam expendi non posse, vel donatario adquiri, si aliter fiat eorum disponsitio, præsertim, quod etsi donator in vltima voluntate pro anima de eisdem bonis reseruatis disposuerit, mutari & reuocari poterit ea dispositio ad libitum testatoris: siquidem eius contemplatione facta fuerit, additaque donationi bonorum reseruatio. deinde ea interpretatio in dubio adsumenda est, quæ ad subuertendum actum minimè tendat. l. quoties. ff. de rebus dubijs. at si reseruationem prædictam præcisam fore censeamus, & ex ea tolli testandi liberam voluntatem interpretemur, inutilis, nullusque erit contractus ipse, quod à voluntate contrahentium satis abhorret, & ideò æquior ac benignior est sensus verborum obseruandus. Hinc etiam deducitur, Bartol. opinionem in dicto consilio 76. ambiguam esse: nam si reseruatio facta est in donatoris fauorem, vitæ mentio non mutat eius liberam dispositionem, poteritq́ue donator de bonis reseruatis testari, maximè quia verba illa, in vita disponere, etiam testamentariæ dispositioni conueniunt, cùm testamentum in vita testatoris fiat: tametsi effectum post eius mortem habeat. Quòd si dixeris, eam clausulam, cuius Bartol. meminerit, donationi adiectam, eum habere sensum, quòd de bonis reseruatis donator possit inter viuos absque testamento disponere, non autem in vltima voluntate, nec in aliam causam, quam in donatione expressam posse ea bona impendi, quod difficilimè probabitur, nisi apertissimè à mente donatoris deducatur, tunc fatebor vtique, per eam donationem sublatam fuisse liberam testandi facultatem, & ex ea causa donationem ipsam omninò nullam esse, qua in re verba contractus diligentissimè sunt examinanda, ne quid contrarium donatoris voluntati præsumatur.

Cæterùm quæ circa Pauli Castrensis sententiam adduximus, iure Cęsareo, quod omnibus commune est, locum obtinent: at iure Regio in ea Hispaniarum parte, quæ Castellanis legibus subdita est, quæstio prædicta maiorem ambiguitatem habere videtur, propter l. 69. Tauri. quia statutum est, donatorem omnium bonorum, etiam præsentium tantùm nullam esse: etenim ante eam constitutionem iure ciuili Romanorum frequentiori omnium consensu receptum erat, donationem omnium bonorum præsentium tantùm, validam esse, sicuti monstrauimus in Rubr. de testamen. 2. parte. notant Bart. & omnes in d. l. stipulatio hoc modo concepta. nu. 5. ff. de verb. obl. Deci. consi. 30. Et sanè etiam stante Regia lege sæpissimè apud suprema huius regni tribunalia communis sententia aduersus Paulum Castrensem recepta videtur, cùm his quidem interpretationib. quas paulò antè tradidimus: mihi tamen quoties lege Regia erit ius dicendum, potiùs applaudet Pauli opinio, quæ etsi iure Cæsarum iustè improbetur, Taurina verò constitutione potissimùm probatur, quod pluribus rationibus verum esse ostendam, quò certior sit hæc interpretatio.

Primò siquidem constat, iure Regio donationem omnium bonorum præsentium tantùm, nullam esse, atque adeò manifestissimi iuris erit, hanc donationem omnium bonorum vsufructu retento, esse nullam omninò, si probauero per eam omnia bona præsentia donari. id verò colligitur ex eo, quòd donatio omnium bonorum iuxta communem intellectum ad præsentia omnia bona pertineat, ita equidem visum est Bartol. & alijs in dicta l. stipulatio hoc modo concepta. reseruatio autem vsusfructus non mutat hanc conditionem, quia fructus percipiendi ad futura bona pertinent, ipsum autem ius vsusfructus non potest inter præsentia bona donatoris censeri, cùm vsusfructus pertinens ad donatorem tempore donationis, causalis sit, is verò, qui reseruatur formalis, qui constitui non potest, donec in donatarium transferatur dominium, & sic post donationem ipsam: igitur vsusfructus formalis, qui per donatorem reseruatur, non erat penes ipsum tempore donationis, atque ita ad bona eius præsentia minimè tunc per inuisset. dices forsan, hanc rationem ideò debilem esse, quòd statim vnico actu donatio fiat, & inter bona præsentia donatoris formalis vsusfructus constituatur, & idem retineatur. Et prętereà per reseruationem vsusfructus non fit noua vsus fructus adquisitio, sed tantùm mutatur qualitas eiusdem, cùm ex causali mutetur & transeat in formalem.

Causalis autem erat penes donatorem tempore donationis, ergo & formalis, quo ad substantiam rei, itidem apud eundem donatorem extabat ante donationem, saltem eius tempore, quamobrem prima hæc ratio minus congrua apparet. Vnde secundò vrgentiùs considero, quòd Doctores omnes, qui à Paulo Castrensi recesserunt, fatentur in hac specie donationis omnium bonorum retento vsufructu factæ, donationem ipsam verè esse omnium præsentium bonorum, quippe qui censeant, ipsum ius vsusfructus nihil impedire, quin hæc donatio omnium præsentium bonorum sit, quia de eo testari donator non valet: attamen defendunt hanc donationem ex eo, quòd de fructibus futuris, qui causa vsusfructus reseruati fuerunt, testari donator possit: palam igitur fit, hanc donationem iure Regio nullam esse, cùm sit omnium saltem præsentium bonorum donatio. Tertiò, hanc ipsam sententiam Regiæ legis mens planè probat: etenim ex eo Regia l. improbat omnium bonorum præsentium donationem, quod velit ad effectum validæ donationis aliquid ex bonis præsentibus reseruari, de quo donator ipsomet tempore donationis testari valeat, quasi nolit lex tolli liberam testandi facultatem donatori, etiam si statim post donationem mortis periculum & discrimen sit subiturus. Quò fit, vt etiam si teneamus ius vsusfructus formalis esse de bonis præsentibus, non sufficiat eius reseruatio, quia id ius morte finitur, nec de eo testari donator posset: fructus autem percipiendi nihil ad effectum donationis validę pertinent, quamuis reseruentur, cùm ea reseruatio iure Regio sufficiens non sit.

Quartò, in eiusdem opinionis comprobationem facit, quòd iure Regio duo requiruntur, vt omnium bonorum donatio valeat. Primùm, reseruatio alicuius partis ex bonis præsentibus, quemadmodum dicta l. 69. satis expressum est. Secundum, exigitur, quod ea reseruatio fiat de re, quæ cadat in testamentariam dispositionem donatoris. Nam & iure Cæsarum secundum communem omnium sententiam in dicta l. stipulatio hoc modo concepta, id, quod reseruatur à donatore, vt donatio omnium bonorum valeat, oportet, vt eius conditionis sit, quod donator de eo testari valeat, ne tollatur libera testandi facultas. Alioqui vana, ac frustanea esset in hanc speciem reseruatio. Et profectò illud maximè iudicum animos persuadere debuisset, vt Pauli Castrensis opinionem in praxi saltem iure Regio reciperent, quod in his omnium bonorum donationibus vsusfructus reseruatio fit in manifestissimam legis fraudem. Aliquot præter hæc scitu digna in hac materia lector diligens obseruabit apud Iasonem in l. à Diuo Pio. §. in venditione. ff. de re iudicat. colum. 2. & in l. 1. §. si quis ita. numero 18. ff. de verbor. obligation. & consilio 169. libro quarto. Curtium Iuniorem consilio 15. & 25. Gozadinum consilio 87. Aymonem consilio 139. ad finem. præter alia. quæ & ipse adnotaui in Rubric. de testament. 2. parte. & adnotarunt Doctor. in dicta l. stipulatio hoc modo concepta. & in dicta l. vltim. C. de pact. Matthes. notab. 137. Et in ea quæstione, quam in dicto §. in venditione. Iason explicuit, omninò legendi sunt. idem Ias. consi. 65. 4. dubio. lib. 1. & cons. 194. idem in dicta l. stipulatio. colum. penultima. Deci. consilio 414. atque Andræas Tiraquell. in l. si vnquam. C. de reuocan. donation. verbor. bona. num. 7.

ARGVMENT. CAP. XIII.

Quid consuetudo poßit circa fructus beneficiorum absentibus conferendos.

SVMMARIVM.

- 1 Distributiones quotidianæ an veniant appellatione fructuum beneficiorum.
- 2 Distributiones quotidianæ etiam ex consuetudine absentibus dari non debent.
- 3 Residentia & personalis præsentia in ipso choro, differunt valdè quo ad perceptionem fructuum.
- 4 Lex improbans consuetudinem, an reprobare censeatur præter itam tantùm, vel futuram simul.
- 5 Sublata consuetudine, an & immemorialis reuocata sit.
- 6 Distributiones quotidianæ simplices, & non duplices dantur habenti in eadem ecclesia duo beneficia.
- 7 An absentium distributiones præsenti adcrescant.
- 8 Infirmi qualiter excusentur à præsentia in choro, vt percipiant distributiones quotidianas, & quid de excommunicatis.
- 9 Consuetudo an valeat excusare quem à residentia, vt is percipiat reditus principales beneficij.
- 10 Clerici habentes beneficia ecclesiastica, qua pœna cogantur horas Canonicas dicere.

CAP. XIII.

FRVCTVS beneficiorum ecclesiasticorum iure Pontificio bifariam considerantur. Quidam etenim in genere constituti sunt, vt ex titulo canonico, ac legitimo habenti beneficium competant & reddantur. Alij verò distributione quadam veluti diurnum & horarium stipendium his, qui quotidiano ministerio in celebrandis officijs diuinis subseruiunt ecclesiæ, distribuuntur. Horum ratione tractari solet, an hi fructus ex consuetudine absentibus adquirantur, qua de re traditum est à iuris canonici professoribus, dubitationem istam in duas distinguendam esse partes, quarum prior de quotidianis distributionibus, posterior de alijs ecclesiasticorum beneficiorum reditib. tractabit. etenim quotidianę distributiones potissimè differunt à reliquis beneficiorum reditibus, imò appellatione fructuum beneficij ecclesiastici non veniunt quotidianæ distributiones. text. optim. in c. vnico. de cleri. non resi. in 6. & in ca. vltim. §. in illis. de conces. præb. eo. lib. idem pluribus rationibus & authoritatib. probari poterit, quæ hoc in capite à me erunt adnotandæ. Præsertim tamen illud ad monendum est, quòd cùm alioqui in impetratione beneficij, quæ à Summo Pontifice fiat, valor eiusdem sit omninò exprimendus iuxta reg. Cancel. 21. & 60. ac 62. & tradita per Lud. Gomezi. in præfatione eiusdem reg. post gl. & Doct. in Cle. 1. de præb. Fel. in c. cum causam. q. 3. col. de testib. eundem Ab. & Rip. nu. 76. in c. ad aures. de rescrip. Deci. consil. 156. Seluam. 3. par. de benef. q. 12. Old. consil. 216. qui an valoris vera mentio sit necessaria iure canonico seclusis cancellariæ Apostolicæ regulis, latissimè inquirunt, & diligenter examinant: attamen satis erit, valorem Romano Pontifici significari secundum eorum æstimationem redituum, qui absque quotidianis distributionibus ex eodem beneficio percipiuntur: nec enim augent beneficij valorem distributiones quotidianæ, nec id, quod pro anniuersarijs datur, cum hæc ratione personalis operæ & laboris dentur. arg. tex. l. cum duobus. §. si in coëundo. ff. pro soc. & in l. 1. 2. resp. ff. si mens. fal. mo. dix. ex quibus in hac specie hoc ipsum adnotârunt Oldra. consilio 118. Rota in antiquis 766. & in nouis 134. Anchar. in Clem. 1. de præb. Ioan. Andr. in Specu. rubr. de concess. præb. Barb. in capit. vlt. colum. antepen. de peculio. cleri. glo. in reg. cancell. 60. Feli. in dict. ca. ad aures. nu. 14. Philipp. Probus latè in d. c. vnico. de cleri. non resid. n. 37. 52. & 57. Ripa lib. 1. resp. c. 5. Parisi. consi. 33. libro 4. col. 2. Ioan. Staphilæus de literis grat. & iusticiæ. fo. 29. col. 2. Gomezi. in tract. de expectatiuis. nu. 104. quorum opinio Communis est. & probatur è text. in d. ca. vnico. à quo & ipse aliam in distributionibus quotidianis conclusionem adnotaui in capitul. cùm in officijs. de testamentis. nu. 4.

Ad quæstionis igitur responsionem ex Bonifacij Octaui constitutione proponitur conclusio prima. Consuetudine induci non potest, quod distributiones quotidianæ absentibus, & minimè ministrantibus dentur. ita etenim statutum est in dicto ca. vnico de cleric. non resid. in 6. ex pluribus, quæ Doct. inibi tradiderunt, nam harum distributionum ea est propria natura, vt his, qui verè intersunt diuinis officijs competant, non alijs, & ideò nec his debentur, qui fictè residere censentur, nempe canonicis iuxta iuris permissionem existentibus in episcopi seruitio & ministerio. c. de cætero. de cleri. non resid. item nec his, qui literis operam dantes in aliqua literarum, bonarumq́ue artium, iuris diuini & humani Academia ad maiorem ecclesiarum vtilitatem ius ipsum diuinum, vel humanum Pontificium tamen profitentur: hi siquidem distributiones quotidianas non recipiunt: sicuti notatur in c. licet. de præb. vbi glo. Ab. & Docto. quibus adstipulatur, quod habens à Romano Pontifice priuilegium, vt fructus beneficij etiam absens recipiat, non poterit distributiones quotidianas ex eo habêre. tex. & ibi gl. communiter recepta in c. vlt. de rescrip. li. 6. glo. & ibidem Doct. in c. 2. de priuil. eo. lib. tradit idem Io. Staphil. de literis gratiæ, & iusticiæ. fol. 192. col. 1. etiam si dispensationis, & priuilegij authoritate speciali seruiatis ecclesiæ per vicarium, nam in hac specie distributiones quotidianæ nec absenti, quia personale ministerium ecclesiæ non exhibet, nec vicario, quia is canonicus non est, minimè debentur, authore Calder. con. 1. tit. de cleri. non resid. in quo verba principis priuilegium concedentis omninò sunt expendenda, ne quid aduersus eius concessionem fiat. Sic quamuis princeps proprio rescripto iubeat absenti reddi fructus beneficij, ac si is præsens esset: non ex hoc ei debentur distributiones quotidianæ, gl. omnium consensu probata in d. c. vnico. de cleric. non resid. in 6. & inibi Probus num. 50. & idem erit, vbi princeps absenti permittat fructus recipere, & ei deberi statuat, ac si resideret ipse, adhuc enim ex hac indulgentia fructus beneficij distinctos à distributionib. percipiet: non ipsas distributiones quotidianas: quod adnotauit post alios Guiliel. Cassador. decisi. vnica. de cleric. non resident. Atque hæc iure procedere videntur, licet. glo. contrarium sentiat in cap. cùm dilectus. de cleric. non resident. Scribunt siquidem Antoni. & Deci. in capit. cum omnes. de constit. Domini. & Francus in d. ca. vnico. maximum esse discrimen inter residentiam, quæ quidem dicitur, cum quis eo loco habitat, in quo ecclesia est, cuius beneficium habet, appellaturq́ue ab aliis præsentia: & alia ex parte interessentiam: cum obtinens beneficium ipsis diuinis officiis celebrandis pręsens est, & ministerium eorum celebrationi, ac altari exhibet. gl. in d. cap. vnico. verb. affuerit. ex qua hi Doct. adnotarunt, iure Pontificio ad percipiendos, & adsequendos fructus beneficij solam residentiam absque ministerio personali, & præsentia in diuinorum officio celebratione sufficere, non sic ad obtinendas quotidianas distributiones, quas quis, nisi intersit diuinis officiis, habere non potest, hoc probatur argumento ab speciali in d. l. capit. vnico, secundum Domini. & Franc. ibi. verum priorem huius distinctionis partem falsam esse censent Hosti. in summa, tit. de cleri. non resident. §. 2. q. 27. Astensis lib. 6. tit. 34. Syluester, verb. residentia. in prin. Andræas ab Exea in d. cap. cùm omnes. numero 58. existimantes, nequaquàm sufficere ad obtinendos beneficij reditus, etiam absque quotidianis distributionibus, ipsius clerici residentiam, nec præsentiam, habitationemúe in loco, vbi est ecclesia ipsa, sed oportere, quòd ipse clericus habens beneficium seruiat ecclesiæ, officia ecclesiastica exerceat, altari ministret, faciatque ipsemet ea, quæ ad ecclesiæ regimen & cultum necessaria sunt, quorum opinio in beneficio, cui imminet cura animarum probari videtur in c. conquerente. cap. relatum. cap. quia nonnulli. de cleric. non residentibus. Et profectò plurimum applaudet consideranti legis naturalis, & diuinæ rationem, conciliorum sanctorumque patrum decreta: cùm ex his appareat, decimas, cæterosq́ue ecclesiasticos reditus non alia ratione, nec alio iure habentibus sacerdotia, beneficiaq́ue ecclesiastica præstari, quàm si & hi operas in ministerio ecclesiæ impenderint, quæ ab ipsis canonibus indictæ, & institutæ fuerint: quemadmodum ante nos diligentius, & doctius alij tradidêre. Nec tamen inficior priorem sententiam non statim damnandam esse: modo sacerdotes, & alij clerici quibus beneficia collata fuerint, omni conatu, & opera curent præsentes quidem, quod ecclesiastica officia, ac reliqua munera, quæ commodè per alium expediri possunt, solenniter, diligenter, & absque vllo periculo ministrentur: ea verò, quæ ipsorum propriam industriam exigunt, ipsimet tanquam operarij digni mercede, non per vicarium, sed proprio labore subeant, sic tandem fiet, vt cùm præsentes sint, etiam vicarium habere possint, nec fraudent oues sibi commissas propria præsentia, & industria, ob quæ stipendium à Christianis integrum accipiunt. His equidem, & aliis prima conclusio probatur pręter authoritatem, quam habet ex Bonifacij Octaui constitutione. Hæc verò aliquot interpretationes patitur ad eius apertiorem intellectum.

Prima sanè in hunc modum proponitur, vt tandem consuetudine effici non possit, quod quotidianæ distributiones debeantur absentibus, qui non intersint diuinis officiis, nisi consuetudo id induxerit in eo casu, quo de iure dubium est, an absentibus distributiones quotidianæ debeantur. Etenim si contigerit aliquis casus, in quo iure Pontificio scripto non sit expeditum, absentibus non deberi quotidianas distributiones: imò ex eodem iure sit ambiguum, an debeantur: poterit consuetudo legitimè pręscripta hanc ambiguitatem interpretari, & declarare: cum nihil nouum nec iuri contrarium apertè sit per eam inductum, secundum Bald. inter consilia Card. cons. 53. Decium. in d. c. cùm omnes. 1. lect. col. 1. & Exeam ibi nu. 50. Rochum Curti. in. c. vlt. de consuet. fol. paruo. 15. col. 2. 3. notab. 3. limitatione. Qui autem sint casus, in quibus iure Pontificio controuersum sit: nec quidem expeditum, absentibus & his, qui diuinis officiis non fuerint præsentes, deberi quotidianas distributiones, deducitur ex notatis in d. c. vnico.

Secunda prædictæ constitutionis interpretatio eam quæstionem habet, num ea constitutio seruanda sit, vbi consuetudo fuerit post eandem constitutionem inducta, & legitimè præscripta? Nam videtur ex ea constitutione, quæ consuetudinem tollit, sublatam fuisse præteritam consuetudinem, non futuram: cùm constitutio reprobans consuetudinem, præteritam tantum, non futuram improbet, glo. in Clem. statutum. de elect. verbo, consuetudine. quam Imol. inibi sequitur, quamque dixêre singularem esse Abb. in c. vlt. col. vlt. de consuet. idem consi. 7. col. 4. lib. 2. Bald. in l. vlt. C. de pact. pigno. Roma. sin. gu. 180. dixit ordinariam Iason in l. si mihi, & tibi. §. in legatis. 1. & 2. lectio. ff. de legat. 1. commendat Abb. in c. 2. nu. 7. de probatio. & in capit. in Lateranensi. col. 1. de præb. notat Anchara. consil. 51. optimus text. in cap. 1. de constit. in vj. Quo in loco gl. contrariam sententiam probat in specie cap. vnici. de cleric. non residentibus existimans verb. expressæ, non posse nouam induci consuetudinem, quoties ius ipsum consuetudini resistit: sicuti in d. cap. vnico. resistit. atque ita satis aperte secundum hanc partem intellexit glossa prædictam constitutionem, qua in re prænotare oportet aliquot conclusiones, ex quibus constet huius dubitationis congrua resolutio.

Prima conclusio: Lex, vel Canon consuetudinem aliquam iniquam, & irrationabilem decernens, non tantùm præteritam, sed & futuram damnat, ita quidem, vt & futura consuetudo minimè admittenda sit, quippe quæ sententia legis appareat iniqua. capit. vlti. de consuetud. sensit hoc Innocent, in c. ex parte, vers. sed distingue. de consue. sensere item Domi. in cap. 1. col. vlti. de constit. in 6. & alij, quibus sequens propositio omninò placet.

Secunda conclusio: consuetudo etiam futura procedere nequit aduersus canonem, vel legem, quam ipsam consuetudinem simpliciter reprobauerit, nam & eam sensim iudicat iniquam esse. ita sanè censent Abb. in d. c. 2. nume. 7. de probationi. Domini. & Franc. in cap. 1. col. vlti. de constitut. in 6. Bartol. in l. vlti. ff. de legat. 2. Aretin. in l. 3. ff. de testament. Bald. in d. l. vlti. C. de pact. pignor. Andræas Tiraquell. li. de retract. in præfatione. numero 18. & 19. idem tenent asseuerantes, hanc opinionem communem esse Felin. & Decius vterque numero 11. in d. cap. 2. de probatio. Rochus Curti. in d. cap. vltim. folio paruo. 52. colum. 4. Iason in l. de quibus. ff. de legibus, numero 55. Alexand. & Iason in l. si mihi, & tibi. §. in legatis, ad finem. ff. de legatis primo.

Tertia conclusio: consuetudo ex noua causa potest induci contra legem derogantem etiam expressim futuris consuetudinibus, quod existimant Antoni. colum. 26. Abb. colum. vltim. Rochus Curtius folio 53. colum. 2. in dicto capitulo vltim. de consuetudine. Domini. in dicto capitulo 1. colum. vlti. Abb. numero 8. & Decius numero 11. in dicto cap. 2. de probatio. Quorum opinio communis est, ac vera quidam ex eo, quòd noua causa tollit iniquitatem, quę inesse videbatur ipsi consuetudini eo tempore, quo lex eam, vt iniquam reprobauit.

Quarta conclusio: poterit simpliciter consuetudo constitui, & vires obtinêre aduersus legem, quæ licet consuetudinem reuocauerit, eique derogauerit. non tàmen eam reprobat, damnat, nec reprehendit. etenim ex eo, quòd lex quidquam statuerit non obstante consuetudine, cui expresse derogat, non eam reprobat, nec irrationabilem, aut iniquam esse iudicat, sed eam tollit, quemadmodum solent tolli veteres leges ex causis, quæ iuxta temporis qualitatem, & rerum vicissitudinem iustæ legislatoribus apparent: nec ex hoc leges antiquatæ, iniquæ censentur, imò poterunt iterum in praxim, & negociorum definitionem adduci, si reipublicæ administratori placuerit. Non oberit, quod in legibus, & canonibus posterioribus mentio facta sit consuetudinis ad eius derogationem, cùm ea mentio fiat ad effectum, vt constet, per leges has tolli consuetudinem, siquidem alioqui per legem generalem à principe statutam, non censentur sublatæ consuetudines regulariter, quæ ante ipsam legem vim consensu populi habebant. text. in capitulo primo. de constitut. in 6. vbi Domini. Franc. & Gomezi. numero 86. & pluribus sequentibus. Abb. in capitulo vltim. colum. final. & ibi Rochus, folio 55. columna tertia. de consuetudi. Bartol. in l. de quibus decem, opposit. nume. 5. & ibi Iason. ff. de legibus, nec huic sententiæ præiudicat iurisconsultus in l. 3. §. diuus. ff. de sepulc. violat. Quia quidquid prauè inibi commentus sit Accursius, ea responsio procedit, vbi post legem principis generalem, fit municipalis constitutio, vel inducitur consuetudo propria alicuius ciuitatis, & ei peculiaris: iuxta quem sensum non probat iurisconsultus, per legem principis generalem tolli municipales constitutiones, & particulares locorum consuetudines, sed post legem principis generalem non posse contrariam municipalem legem statui, quod ad aliam quæstionem pertinet, quæ huic loco minimè conuenit. illud verò omittendum non est, ideò in dicto §. diuus. municipalem legem tolli, quia ea bonis moribus, quibus tunc ad reipublicæ vtilitatem Ethnici vtebantur, aduersabatur, vel saltem ea lex iniqua erat inspectis principum prohibitionibus, quibus vetitum erat, intra vrbes ipsas, & ciuitates mortuos sepeliri. l. mortuorum. C. de religio. & sumpt. funerum l. secunda. tit. 13. part. prima.

Hac denique resolutione quatuor his adsertionibus proposita, deducitur primo intellectus, & examinatio glo. in Clemen. vlti. verb. quamuis. de reb. eccl. quam censet, per hæc verba, & similia, sublata quacunque consuetudine, aut non obstante quacunque consuetudine, etiam immemorialem, vt hac interim dictione vtar, consuetudinem reuocatam, & sublatam censeri. idem glos. in Clement. prima, verb. quanticunque. de foro compet. quas Feli. sequitur in cap. dilecti. colum. tertia. de maiori. & obedien. Antoni. colum. tertia & Panormit. 3. notab. in capit. cùm ex officij. de præscript. Ioan. Andr. & Abb. in cap. cum instantia. de censib. idem voluit Cardinal. in dicta Clement. vlti. vbi simpliciter absque dictione vniuersali per legem tollatur consuetudo. Contrarium tandem voluerunt, etiam apposita dictione vniuersali, Bald. in l. vnica. C. de anna. excep. colum. secunda. Bald. & Ange. in l. omnes. in fine. C. de præscript. 30. anno. Alexa. in l. nemo potest. colum. vltima. & ibi Ripa numero 115. ff. de legatis primo. Felin. in rub. de præscript. col. pen. Floria. in l. an vsusfructus. ff. de vsufr. per illum tex. Matth. Afflict. deci. 254. & alij citati per Tiraquel. li. 2. de retra. §. 1. glo. 2. numero 23. quibus suffragatur, quòd licet seruitutes non habentes continuam possessionem non præscribantur. l. seruitutes prædiorum. ff. de seruit. id tamen non intelligitur de præscriptione immemoriali l. hoc iure. §. ductus aquę ff. de aq. quot. & æstiua. Etenim quamuis Cardin. sententia falsa sit, & adhuc dubia item appareat gl. in d. Clement. vnica. & in d. Clem. vlti. à plerisque recepta opinio, adnotandum tamen erit, vtranque Cardin. & glos. sententiam omnino veram esse, quoties consuetudo à lege, vt iniqua, & irrationabilis damnatur, ac reprobatur, nam tunc damnata eodem pacto censebitur quæuis consuetudo, etiam immemorialis, centenariaque quod manifesta ratione constat, & colligitur ex Aretino in l. cùm stipulatus sim à Proculo. colum. 3. ff. de verbor. obligat. Rocho in dicto folio 53 colum. 3. Felino in d. cap. cùm ex officij. num. 13. & Tiraquell. d. glos. 2. num. 25. Ex quibus idem erit, si perpensa mente legis derogantis consuetudini, eadem ratio verè obtineat etiam in ea, quæ processit à tempore, cuius initij nulla est hominum memoria.

Secundò, hinc colligitur vera interpretatio text. in d. cap. vnico. de cle. non resi. in 6. vt denique per eam constitutionem, etiam futura tollatur consuetudo, cùm ob iniquitatem, & abusum inibi consuetudo improbetur, quod expressim ad eandem constitutionem adnotauit Philippus Probus num. 40.

Tertiò, eadem ratione infertur, eam constitutionem intelligendam fore in generali consuetudine, non ea quæ ex peculiari, & speciali causa in aliqua ecclesia inducta fuerit, ob iustam aliquam rationem, sicuti contingere poterit, si in ecclesia consuetum sit, quotidianas distributiones absentibus deberi, modò hi absint causa studij, vel ad breue tempus, secundum Decium numero 2. columna prima. & lectione 2. Andr. ab Exea numero 50. in dicto capitulo cùm omnes.

Sic & Quarto eadem constitutio minimè seruanda erit, vbi post eam sanctionem ex consensu Romani Pontificis fuerit consuetudo inducta, quod distributiones quotidianæ dentur absentibus à diuinis officiis. Panormitan. consilio 94. libro primo. & Andræas ab Exea in d. capitulo cùm omnes num 52. oportet tamen hanc consuetudinem aliqua ratione, & causa ab iniquitate defendi, cùm alioqui iniqua esse videatur.

Tertiò, eadem constitutio, quæ de distributionibus quotidianis tractat, ita erit intelligenda, vt simplices quotidianæ distributiones, non duplices debeantur, & dentur ei, qui officiis diuinis interest & pręsens est ratione duorum officiorum, non enim magis præsens est is, qui simul archidiaconus, & canonicus est, quàm is, qui tantum canonicatum habet. Et ideò sat erit, quòd is simplices habeat distributiones, nempe vt Archidiaconus, vel vt canonicus, cùm illæ dentur ob personalem præsentiam, ita equidem voluit Antoni. in capitulo cùm olim. de re iudicat. quem sequuntur Rochus Curti. in capitulo vltim. de consuet. folio paruo. 49. columna 4. & Ludoui. Gomezi. in tract. de expectatiuis. nume. 54. contrarium, imò quòd is, qui simul canonicus, & Archidiaconus sit, obtinêre debeat ob pręsentiam personalem duplices distributiones, eas, inquam, quæ archidiacono tantùm, & canonico tantum deberentur, tenent Ioan. Andræas, Abb. & Feli. in d. cap. cùm olim. Bald. & Card. ei suscribens cons. 53. pro quibus est text. elegans in l. Titia. §. qui Marco. ff. de anna. legat. vbi iurisconsultus scribit, quòd si legentur libertis annua alimenta, & Marco centum, debebuntur Marco alimenta annua, & simul centum, si Marcus libertus sit: quam responsionem singularem esse asserit Bald. in capitulo cum in iure. de electionibus. tractatq́ue de eius intellectu Bart. in l. quæsitum. §. penult. ff. de fundo instr. & idem probatur ex eo, quòd potest quis duplici officio fungi, modò exercitium vnius alteri non contradicat, aut repugnet, vel alterius vsum non impediat. l. si consul. & ibi gloss. ff. de adoptio. l. fistulas. §. primo. ff. de contrahend. emptio l. tertia. ff. de ritu nuptiar. l. accipientis. ff. de aut. tut. l. quisquis. C. de postul. l. hac parte. C. de proxi. sacro. scri. li. 12. l. vlt. C. de assess. latè post alios Deci. in capit. 3. de probat. Saltem priuilegio principis, etiam si ius obstet, id licitum esse constat, & ideò qui simul Archidiaconus, & canonicus est, in eadem ecclesia duplicem vocem in electionibus habet, vt Archidiaconus, inquam, & vt canonicus, textus in dicto capitu. cùm olim. vbi Abbas, & Doctores post glossam inibi, & est communis opinio secundum Felinum ibidem. Quam ob rem quidquid dixerit Antonius, opinio Ioannis Andreæ verior est. saltem cùm Aretinus in dicto capite tertio, de probationib. dubiam esse censeat Ioannis Andreæ sententiam, ea obtinebit, si per consuetudinem fuerit recepta iuxta primam dicti capitu. vnici interpretationem, idemque notant Bald. & Cardin. dicto consilio 53. Deci. in d. cap. cùm omnes 1. lectio. colum. prima. Exea ibi numero 52. quamuis Rochus Curti. in d. ca. vlt. de consuetud. fol. 94. colum quarta teneat, adeò esse veram Anto. sententiam, quod nec contraria consuetudine possit admitti, quod ego falsum esse proculdubio opinor.

Quartò quod de distributionibus quotidianis decisum est, ita quidem erit accipiendum, vt absentium partes, & quæ eis, si præsentes forent, deberentur distributiones, non cæteris præsentibus, sed ipsi Ecclesiæ competant, & ad eam pertineant, secundum eam distinctionem, qua passim Doctor. vtuntur, & ipse hic exponam. Nam si nullus ex Ecclesiæ ministris intersit diuinis officiis, omnes quotidianæ distributiones, quæ eis forent dandæ, si præsentes fuissent, ad Ecclesiam ipsam pertinent secundum Domi. & Francisc. post alios in dicto capitulo vnico, de cleri. non resident. in sexto. & Gulielm. Chassador. decisi. vnica eiusdem tituli. Quod si Canonici aliquot diuinis officiis intersint, alij vero absentes fuerint, tunc in quotidianis distributionibus receptum est, eas, quæ absentibus, si præsentes forent, omninò competerent, præsentibus adcrescere. glos. in clement. vt hi, qui diuinis. de ætat & qualita. verbo, dimidia. in ipsis vero fructibus principalibus à quotidianis distributionibus distinctis, absentium partes in Ecclesiam ipsam conferuntur, & ei debentur, glos. in clementi. secunda. verb. suspensos. de vita & honestate clericorum. quas quidem glossarum opiniones, & distinctionem hanc vltimam sequuntur inibi Doctor. Francus post alios in capitu. vltimo, columna penultima, de rescript. libro sexto. & in dicto capitulo vnico, columna penultima & fina. glos. in Pragmati. Sanction. titul. de tenentib. capitulum tempore Missæ. verbo, Neque. Felin. in capitulo Apostolicæ numero 12. de exceptionibus. Est item text. pro vltimo distincti. membro in capitulo penultimo. & ibi Innocentius, Henricus, Abbas, & alij de cleric. non resident. Ex quibus constat, distinctionem hanc omnium consensu probatam esse, opinio tamen glos. in dicta clementi. vt hi, qui diuinis. obtinet, vbi statuto, vel consuetudine Ecclesiæ certa quantitas est distribuenda inter eos, qui horis Canonicis, & diuinis officiis præsentes fuerint. Etenim tunc pars, quæ absentibus ob præsentiam deberetur, potius præsentibus competit iure non decrescendi, quàm adcrescendi: at si ita res instituta sit, vt cuilibet Canonico, qui præsens horis Canonicis fuerit, detur certa ac definita quantitas, eo casu portio absentis, non cæteris præsentibus dabitur, sed apud ipsam Ecclesiam manebit, hic siquidem locus non est iuri adcrescendi, quia præsenti certa debetur quantitas, absenti vero nulla, secundum Imolam, & alios in dicta Clementina, vt hi qui diuinis. glos. in dicta pragmatica Sanctione, verb. Neque. optimus textus in l. si Titio. ff. de legatis secundo. & præterea hoc suadetur ex eo, quod in hac specie nulla est coniunctio inter Canonicos nec rei, nec verborum: & ideò expeditum est, ius adcrescendi non esse ad hanc redituum distributionem considerandum. Quòd verò diximus, ad Ecclesiam pertinere eam portionem, quæ absentibus, si præsentes fuissent, deberetur, tunc obtinet, cùm ex patrimonio Ecclesiæ, cui ministratur, dantur reditus, & quotidianæ distributiones ipsis ministris, nulla facta diuisione redituum inter ipsam Ecclesiam, & eius ministros, quasi aliud dicendum sit, vbi patrimonium Ecclesiasticum in duas sit diuisum partes, quarum vna ipsius Ecclesiæ, ad eius fabricam, vestes, aliaq́ue ei necessaria, propria sit, altera verò administrorum victum, & laboris mercedem sit destinata. Nam si patrimonium, & distinctos reditus ministri habuerint, quidquid diximus in præmissa distinctione ad Ecclesiam pertinere, id verè cedit in patrimonium commune ipsorum ministrorum. Et sanè, ni fallor, etiam in reditibus principalibus distinctis à distributionibus quotidianis, idem erit quod & in ipsis quotidianis distributionib. quoties certa redituum quantitas constituta sit, & destinata ad hoc, vt inter ipsos ministros diuidatur, etenim eo casu portio absentium, portiones præsentium, & personaliter ministrantium auget. Vnde in hac quæstione tantum est constituenda differentia seclusa glossarum & Doct. sententia in hoc, an sit ex reditibus Ecclesiæ certa quantitas destinata ad ipsorum ministrorum victum, & laboris mercedem, vel sit statutum, vt cuilibet ministro detur certa annua præstatio. priori equidem casu siue in distributionibus quotidianis, siue in principalibus reditibus beneficiorum, absentium portiones præsentibus debentur, & adcrescunt, in posteriori vero absentium partes apud ipsam Ecclesiam manent, eiq́ue iure omninò debentur.

Quintò ad prædictæ constitutionis intellectum inquirendum est, an ministris Ecclesiæ, qui morbo impediti personaliter ministrare non valent, quotidianæ distributiones debeantur? Nam & Philippus Francus in dicto capite vnico, existimat, consuetudine fieri posse, vt quotidianæ distributiones absentibus debeantur, atque ita intelligendum esse quod Romanus Pontifex in dicto capite vnico, à regula excepit, vt secus sit, vbi nulla de hoc adest consuetudo, quia censet, eo casu etiam infirmis quotidianas distributiones non deberi. ita ipse Franc. in §. qui vero. 1. & secunda columna. Ego contrariam sequutus opinionem existimo, iure communi scripto absque vlla consuetudine quotidianas distributiones clericis infirmis deberi. quod probatur in dicto capitulo vnico. vbi à regula, quam præmiserat Romanus Pontifex de distributionibus quotidianis minimè dandis absentibus à diuinis officiis, excepit ipsos infirmos, qui morbo impediente non potuerunt diuinis officiis personaliter interesse. idem apparet ex l. arboribus. §. de illo. ff. de vsufructu. quo in loco glossa adnotauit, famulo infirmo salarium esse præstandum etiam eo tempore, quo ægrotus sit, quam opinionem tenuerunt Innocent. Ioan. Andræ. & Barbat. in capitulo tertio. de locat. numero 25. Domi. in dicto. §. qui vero. Hostien. & Speculat. citati per Aufreri. decisio. Thosolana. 268. quibus accedit textus in l. quarta. §. Stichus si hæredi. ff. de statu liberum. vbi conditio seruiendi certo tempore, censetur euenisse & contigisse, si eo tempore seruitium impendi non potuit morbo impediente, etiam si tempus sit numero dierum certum, & definitum, nec tamen certum in specie. optimus ad idem text. in l. 1. §. diuus. ff. de varia cogni. hanc tandem opinionem adserit esse communem Imol. in d. capit. 3. de locat. numero 10. Cæterum contrarium adnotarunt Franc. in d. §. qui vero. glo. in l. penultim. C. de cond. ob caus. & in d. l. 1. §. diuus. pro quibus est text. in l. si vno. §. item cùm quidam. ff. locat. vbi qui locauit operas suas non recipit mercedem eius temporis, quo morbo impeditus eas præstare non potuit, morbo inquam, impeditus, vel alio casu fortuito. ad idem inducitur text. in l. si pecuniam. in princ. ff. de condi. caus. dat. cui conuenit Regia l. 44. titu. 14. part 5. quæ expressim tractat de impedimento ægritudinis. Ex quibus tandem hæc posterior sententia verior apparet secundum Imolam in d. capit. 3. de locat. numero 10. post Anto. & Anchar. ibi Bartol in d. §. diuus. & in dict. §. item cum quidam. & in l. operæ. ff. de vsufructu legato. vbi Dinus. Oldradus, Iacobus Arenæ, & Albericus idem tenent, idem Alberic. in d. §. Stichus, & in d. §. de illo. Aufreri. d. decisio. 268. Cardina. & Imol. in cap. 1. de cleric. ægrot. vbi Panormita. eandem opinionem sequutus fatetur, eam communem esse, quod itidem asseuerant Baptista de Sancto Seuerino in l. diem functo. ff. de off. ass. quæsti. 48. & Syluest. verb. Familia. §. 2. tenetur tamen dominus famulo ægrotanti, cibaria, & modicas, ac tenues expensas exhibere. Bartol. in l. si cum dotem. §. sin autem ff. solut. matri. & in l. in rebus. ff. commodat. Abb. in d. cap. 1. Aufreri. 8. Syluester in præcitatis locis. Non obstat. text. in d. §. de illo. quippe qui tantum probat, quod in seruo ęgrotante retineatur vsusfructus, licet is inutilis sit, quod parum ad nostram quæstionem attinet, deinde responsio iurisconsulti in d. §. Stychus. Specialis est fauore libertatis. Sicuti & in dicto. §. diuus. fauore, & peculiari priuilegio aduocatorum illud obtentum est propter excellentiam officij, & ingeniosam professionem. Item non oberit text. in d. c. vnico. ex quo distributiones quotidianæ infirmis dantur, qui tamen non possunt personaliter Ecclesiæ ministrare, nam in eo casu non tantum ob laborem personalem, sed & propter officium, & dignitatem debentur distributiones, aliique ecclesiastici reditus. Vnde ex ea decisione efficax argumentum sumi non poterit ad mercedem famulo infirmo præstandam. Sic 1. Regum capit. penult. Amalacita seruum dereliquit, quod is ægrotare cœpisset. igitur licet famulo infirmo salarium minimè debeatur, ministris tamen Ecclesiæ, qui impediente morbo non possunt diuinis officiis interesse, quotidianę distributiones debitæ sunt.

Sextò hoc ipsum erit intelligendum, quando ægritudo fuit absentiæ vera causa, cùmis, qui modo ægrotat, solitus sit tempore rectæ valetudinis officiis diuinis interesse. Quod si ægrotus minimè consueuerit vsus integra valetudine horis canonicis interesse, nequaquam percipiet durante ægritudine quotidianas distributiones. Ioan. Andræ. Cardinal. & Abb. in cap. ad audientiam. De cleri. non resi. Ioan. And. Domi. Et Franc. in d. cap. vnico. & glo. in Pragmat. Sanctio. titu. quo tempore quisque debeat esse in choro. versicu. percipiunt. Corset. in singul. verb. infirmus. Abbas in capitu. plerumque. de rescriptis. Et Felin. dicens ita omnes tenere in capitu. Apostolicæ. nu. 12. de exceptio.

Septimò quotidianæ distributiones non tantum simpliciter ægrotantibus debentur, sed etiam his, qui ex propria culpa in morbum inciderunt: etenim hi quamuis propria culpa sint impediti, hoc tamen impedimentum nec à iure, nec ab homine, sed ab ipso Deo illatum fuit, nec denique in id culpa ægrotantium præcessit, vt morbo non possint personaliter ministrare, quod constat ex his, quæ à me adnotata fuerunt, huius operis lib. 2. cap. 16. nume. 9. tametsi Philippus Probus in d. cap. vnico. nume. 17. teneat, quotidianas distributiones minimè dandas esse infirmis, & ægrotantibus, quibus ex propria eorum culpa morbus euenerit.

Octauò, non tantum ægrotis debentur quotidianæ distributiones: sed etiam & aliis, qui absunt à diuinis officiis, propter aliquam aliam vrgentem causam, & necessitatem, vel ob euidentem Ecclesiæ vtilitatem, quod expressim statutum est in dicto capitulo vnico. in 2. eius parte. Circa cuius decisionem adsumenda est ea distinctio, an canonicus, vel habens ecclesiasticum beneficium absens sit à loco, vel oppido ipso, in quo ecclesia est, an præsens. Hoc etenim casu distributiones quotidianæ omninò debentur his, qui vel morbo, aliaúe necessitate, aut eccles. vtilitate impediti sunt horis adesse canonicis, diuinisque officiis interesse, illo vero minimè his debentur, nisi hoc consuetudine fuerit obtentum. text. in capitulo cùm non deceat. de electi. in sexto. adiuncta interpretatione text. in dicto capit. vnico. §. primo secundum gloss. Ioan. Andræ. & Doctor. ibi præsertim Domini. cuius resolutionem sequitur Francis. à Ripa in tract. de peste. secunda parte. numero centesimo quadragesimo quinto.

Nonò hinc deducitur, quod absens à loco beneficij tempore pestis, licet fructus præcipuos, & principales percipiat, non tamen habebit quotidianas distributiones, nisi consuetudine obtentum sit, eas absenti ex iusta causa dari, quod in specie respondit Ripa in d. 2. part. num. 145.

Decimò eadem ratione verus intellectus constat ad id, quod scribit Cald. cons. 17. titu. de præb. asseuerans, quod canonicus expulsus à ciuitate propter seditiones absque eius culpa à contrariæ factionis hominibus, percipere debet distributiones quotidianas. quem secuti sunt Feli. in d. cap. cùm omnes. nu. 22. & Philip pus Probus in d. cap. vnico. nume. 22. Etenim hoc verum est, vbi consuetudo definiuit, quod absentibus ex iusta causa dentur quotidianæ distributiones.

Vndecimò ex his colligitur, canonicum iniustè in carcerem inclusum in eodem oppido, etiam semota consuetudine percipere posse distributiones quotidianas, & eas ei debitas esse, cum is absque eius culpa in eodem loco existens, vbi Ecclesia est, impediatur adesse diuinis officiis, atque ita in hoc conueniunt omnes, quos ad sequentis illationis probationem citabo.

Duo decimò hinc etiam deducitur, quid dicendum sit in eo, qui ob ex communicationem, qua irretitus est, non adsuit diuinis officiis. Nam iniquè excommunicatus, fructus & reditus beneficij, quod durante excommunicatione eidem fuerunt denegati, omnino repetit. glos. in ca. super causa 2. q. 5. glo. in cap. pastoralis. §. verum. de appellat. & inibi Abb. Imol. Doct. communiter quemadmodum Deci. testatur eandem sententiam tenent Domi. in cap. contumaces. 50. dist. & Feli. in d. cap. Apostolicæ. num. 12. iustè vero excommunicatus hos fructus, & reditus amittit, cùm ei iustissimè ob excommunicationem denegentur, glo. in l. inter quos. §. damni. ff. de damno inf. glo. communiter recepta in dicto. §. verum Regia. l. 31. titul. 9. parte. 1. adeò sanè, vt quamuis deposito, & suspenso à beneficio propter crimen, ex reditibus beneficij alimenta sint exhibenda, ne is cogatur mendicare grauatus inopia in opprobrium ordinis clericorum. glos. & Doct. in dicto §. verum. gloss. in verb. admiserant. in capit. cùm Vintoniensis. de electio. Abb. in dicto cap. Apostolicæ. columna 3. & Felinus ibi numero 9. qui idem intelligit, nisi clericus suspensus fuerit propter contumaciam, tamen excommunicato nihil ex reditibus Ecclesiæ datur, etiam si is egenus, & pauper sit, cum possit resipiscens à contumacia, ac tandem ab excommunicatione immunis effici, quod frequentissimo omnium consensu receptum est post gloss. in dicto §. verum idem erit in eo, qui actu, & solenniter depositus sit, & ex authoratus militia sacerdotali, nam & huic minimè exhibenda sunt alimenta ex Ecclesiæ reditibus, authore Felino in capitulo ex parte, de accusatio. Cæterum iniquè excommunicatus tunc demum quotidianas distributiones exigere poterit, cùm tempore ipso excommunicationis præsens fuerit in loco, vbi beneficium habebat, eratq́ue solitus diuinis officiis ante excommunicationis impedimentum adesse, secundum Felinum in d. capit. Apostolicæ. nume. 12. quamuis Domini. in d. capit. contumaces. teneat contrarium, cuius opinio vera est in eo, qui ante excommunicationem non consueuerat diuinis officiis adesse. Etenim is nequauqam habebit quotidianas distributiones eius temporis, quo iniquè fuerit excommunicatus. obiter tamen illud non prętermittam, quòd iniustè excommunicatus, etsi non possit percipere, nec percipiat reditus beneficij, nec distributiones quotidianas, tenetur tamen horas canonicas priuatim, & occulte dicere ratione beneficij. glos. in capit. presbyterum. 28. distinctio. & ibi Doctor. Cardinal. in Clemen 1. 6. oppositio. de regularib. Hieronym. Gigas de pensionibus quæst. 64. Deci. in capit. intelleximus. numero 5. de iudic. Abb. & Doctor. in capitu. 2. de cleric. excommunic. ministra. Ioan. de Ligniano in clemen. dignum. quæstio. 3. de celebra. Miss. Albertus de Ferrariis in tract. de horis canonic. quæst. 12. & 13. & idem est omninò dicendum ratione ordinis sacri in clerico deposito, vel suspenso, aut excommunicato secundum eosdem, etiam si quis fuerit solenniter, & actu degradatus. Syluest. verb. degradatio. quæstio. 8. nam licet depositus & priuatus beneficio non teneatur ratione beneficij horas canonicas dicere, vt explicat Cardinal. in §. 1. 91. distinct. artic. 8. tamen ratione ordinis sacri, si quem habet, manet is clericus addictus obligationi has priuatas canonicas horas dicendi. Nec eum excusat, quod reditus Ecclesiasticos non percipiat, cùm id eius culpa contigerit, & per Ecclesiam minimè steterit, quin ipsi reditus eidem clerico beneficium obtinenti darentur, quod ita post alios explicat Palud. in 4. distinct. quæst 5. articul. 1. columna 2. licet contrarium adnotauerit Briardus post Andriani quodlibet q. 4. propo. 5. Sic & licet Ecclesiasticum beneficium admodum tenue sit, nihilominus tenetur, qui id obtinet, & accepit, horarium hoc officium etiam priuatim dicere, quod adnotarunt glo. ibi. communiter recepta in ca. 1. de celebra. miss. vbi tex. idem probat. glo. apertior in ca. clericus victum. & inibi Doct. 91. distinct. Cardin. in clem. 1. de celebra. Miss. Albertus de Ferrar. in tract. de horis Canonic. q. 8. glo. in Prag. Sanct. tit. qualiter horæ Canonicæ sint dicendæ. verb. teneantur. Martinus ab Azpilcueta, quem præceptorem habuisse Salmanticæ, semper in maximam duxi meæ fœlicitatis partem in cap. quando. de consecra. dist. 1. notab. 7. num. 27. imò & excommunicatum, qui Ecclesiæ ac beneficij reditus minimè percipit, teneri ad solutionem pensionis & subsidij, quod Episcopo, aut Romano Pontifici charitatis gratia soluendum est, tenet expressim Hierony. Gigas in d. quæst. 64. & id prænotare videntur Bart. Alber. Ange. & Paul. Castr. in l. inter quos. §. damni. ff. de damno infect. contra glos. ibi quam Bal. sequitur in l. vlt. colum. 1. C. de bonis authorit. iudi. possid. atque præter eum eiusdem gloss. sententiam probat Cuma. ibidem ad hoc inducens text. in cap. quia diuersitatem. de concess. præb. quo in loco Panormit. scribit nu. 11. quod vbi non ipsa culpa, sed pœna culpæ est causa proxima, & immediata impedimenti, minimè imputatur ei, qui culpam contraxit. Ad idem optima glo. in reg. imputari. de reg. iur. in 6. Sic sanè culpa, quę excommunicationem præcessit, non est immediata causa impedimenti, quo excommunicatus impeditur fructus Ecclesiæ percipere, & ex eis onera subire, sed ipsamet excommunicatio, quæ quidem culpa non est, sed pœna culpę. Vnde verior apparet opinio gloss. Bald. Cuma. & Abb. quàm Bar. & aliorum, qui contrarium probare conati sunt.

Decimotertiò illud est omninò considerandum, quod diligenter examinata ratione constitutionis in dict. capit. vnico. de cleric. non resid. in 6. apertissimè deducitur, nempe consuetudinem vtcunque legitimè inductam, qua obtentum sit, canonicas distributiones quotidianas debere consequi, si initio celebrationis diuinorum officiorum, canonicarum horarum adfuerint, licet statim à choro & Ecclesia exierint ad alia quidem negocia diuertentes, vel esse iniquam, vel fore intelligendam, cùm canonicus ab horis canonicis & choro discesserit ex aliqua causa, quæ licet omninò iusta non sit, honestam aliquam occupationem inducat, ita quidem, ne temerè ad ocium, forsan ad illicita canonici diuertant. quod colligo ex Palude in quarta distinctione decimaquinta, quæstione quinta. conclusione 9.

Posterior huius capitis pars in eo statu controuersiam habet, an consuetudo efficere valeat, quod canonici & alij Ecclesiastica beneficia obtinentes, possint iustè fructus principales, & verè reditus beneficiorum absentes ab eis recipere, & profectò glo. in capitu. cùm omnes. & ea vltima de constitut. gloss. in dict. capit. vnico. & item alia in capit. vltim. verb. fructibus. de rescript. in 6. Et in capi. Gratia. eodem libro, & in capi. dudum. in 2. de electio. expressim asserunt, posse authoritate consuetudinis reditus beneficij ab absentibus percipi: quam quidem opinionem adeò veram esse censuit Innocent. in cap. ex tuæ. De cleric. non resident. versicu. item oportet. vt existimet, eam consuetudinem excusare à residentia & ministerio Ecclesiæ exhibendo etiam per vicarium, siquidem & consuetudo potest inducere, quod absentes à beneficijs, & Ecclesijs earum reditus percipiant, quamuis nec per vicarios seruiant altaris ministerio: quod verum est in beneficijs simplicibus, quibus animarum cura non incumbit, modò Ecclesia non patiatur defectum in ministerio. Tunc etenim consuetudo ista, quæ immunem redderet clericum, habentem beneficium à ministerio etiam per vicarium præstando, nequaquam iure procederet, quippe quæ esset Ecclesijs admodum grauis & damnosa. tex. in cap. 1. de consuet. atque ita in hac specie scribunt Host. Abb. Fel. & Deci. in dict. cap. cùm omnes. Ioan. de Selua in tract. de benefic. 4. part. quæst. z. Cæterùm in Sacerdotijs & beneficijs, quibus animarum cura imminet, Ioan. Imolensis, prout à quibusdam citatur, in capit. vlti. de rescript. in 6. censet itidem valere consuetudinem, quæ permittat, absentem opera vicarij Ecclesiæ ministrantem, reditus Ecclesiasticos habere, & consequi. hanc sententiam nec falsam, nec omninò veram esse, audet asserere Deci. in d. cap. cùm omnes. tametsi eam defendere conetur inibi Andræas ab Exea, nu. 18. At ipse eam existimo falsam esse sequutus Panormit. in cap. extirpandę. §. quia verò. col. 16. de præbend. Domin. Archid. & Præposit. in capit. sacerdotibus. 31. distinct. Domi. in capit. vlti. de rescript. in 6. super glo. fructibus. Felin in d. cap. cùm omnes. nume. 33. & Seluam de beneficio. d. q. 2. Quibus suffragatur, quod episcopi, alijque inferiores pręlati, & pastores iure diuino tenentur ad personalem residentiam, cùm ex iure diuino teneantur pascere gregem sibi commissum. Nam & decimæ dantur à Christianis ipsis sacerdotib. vt eis spiritualia ministrent, & sint in hac Domini vin ea operarij digni mercede. Matth. & Lucæ capit. 10. quòd minimè eis conueniet, si per vicarios eas operas exhibuerint, ac potius ipsi vicarij erunt operarij, quibus Domini nostri Iesu Christi verbum conueniat. Et prætereà personæ industria in his eligitur, quod apertissimum est: quî igitur fieri potest, vt is, cuius ad negocium arduum eligitur industria, alterum substituat? Quibus equidem rationibus & alijs iure firmioribus probant, hanc personalem residentiam iure diuino institutam esse, Caietan. 2. 2. q. 185. artic. 5. Ioan. Driedonis de libert. Christi. pagina 204. omnium diligentissimè, eruditione, pietate Christianisque moribus insignis vir Bartholomæ. à Miranda in ea controuersia, quam de hac re apud Tridentinum habuit, cui aduersus Ambrosium Catharinum subscripsit Dominicus à Soto, vir omnium censura & iudicio in Schola Theologica admodum illustris in calce eius operis, cui titulum fecit de natura & Gratia. Quòd si iure diuino necessaria est residentia prælatorum, & aliorum inferiorum pastorum personalis industria, & opera, non video qua ratione consuetudo valeat ab ea obligatione quenquam immunem reddere, nec excusare. Etenim consuetudo contra ius diuinum nullam potestatem habet, iuxta communem omnium resolutionem in cap. vlt. & cap. quanto. de consuetud. cùm legi diuinæ consuetudo hominum vsu inducta, minimè possit derogare. Nec tamen inficior, aliquot ex causis posse Episcopos, ac sacerdotes, quibus commissa fuerit animarum cura, quandoque ab ecclesijs abesse, & à locis, in quibus ipsæ Ecclesiæ sunt constitutæ. Fateor enim posse Ecclesiæ pastorem iustissimè excusari à residentia, aliquot casibus deductis ex legis diuinæ interpretatione, quæ tandem interpretatio declaret, tunc legem diuinam minimè obligare Ecclesiarum prælatos ad residentiam. Hi verò casus cautissimè sunt expendendi, atque ita quidem, quod nec legi diuinæ, quæ obligationem residendi induxit, fraus fiat. Nec hi prælati statim damnentur ex eo, quod ab Episcopatibus & Ecclesijs, ob communem Reipublicæ vtilitatem, aut Ecclesiæ propriæ commodum absentes operam dant expediendis negocijs, quæ ita commodè per alios expediri non possunt.

Vtcunque tamen sit, illud certissimum est, clericos non residentes in Ecclesijs, quibus præsunt, aut in quibus beneficia Ecclesiastica obtinent, teneri omninò ad dicendas priuatim preces horarias à Romano Pontifice & Ecclesia, prælatísue institutas, alioqui hi tenebuntur restituere fructus beneficij, quos perceperunt eo tempore, quo à dicendis precibus canonicis cessarunt, quod notant Calderic. in cap. 1. de celebr. Miss. Domini. in cap. vltim. de rescript. in 6. 1. notab. quorum opinio verior est secundum Deci. in d. cap. cùm omnes. 2. lectione. colum. 2. & Adrian. in 4. sentent. in tractat. de restit. in quæst. an clericus teneatur restituere, quidquid vltra victum de reditibus beneficij consumpserit. versic. pro responsione. Ripam in l. vlti. quæstion. 66. C. de reuocan. donat. Idem probat Angel. versic. Horę canonicæ. §. 11. eandem opinionem censet tutiorem esse glo. in Pragmati. Sanctione. tit. qualiter horæ canonicæ sint dicendæ. col. 2. & licet contrariam sententiam, quod non teneantur hi clerici ad fructuum restitutionem, probare conantur Abb. & Cardinal. in dicto cap. 1. Præposi. in summa. 44. distinctione. Syluest. verb. clericus. 4. quæst. 23. & Felin. in cap. postulasti. nume. 7. de rescriptis. post alios, quorum opinio Communis est: Synodus tamen Lateranensis sub Iulio secundo, sessione 9. priorem opinionem proprio decreto comprobauit, modò clericus beneficium sex mensibus iam obtinuerit. Huius Decreti meminêre Ioan. Bernard. Præsul Callagurritanus in pract. criminali, cap. 49. & Martinus Azpilcueta in cap. quando. de consecrat. dist. 1. notab. 7. nume. 31. habeturque Canon iste expressim inter acta concilij Lateranensis dicta sessione nona. Quamuis Carol. Molinæ. in consuetudin. Parisien. titu. primo. §. 30. num. 35. asseuerat, non constare, nec apparere, ita statutum fuisse in Lateranensi Synodo, nec id moribus receptum esse, imò nequaquam conuenire Reipublicæ, quod ita statuatur, ne laqueus inijciatur multitudini.

ARGVMENT. CAP. XIIII.

Traditur breuis interpretatio l. inuitum. C. de contrahen. emptio.

SVMMARIA.

- 1 Exponens publicè res proprias venditioni, cogitur eas iusto precio vendere.
- 2 Meretrix publica, an sit cogenda quemlibet admittere, & de violentia ei illata,
- 3 Cogitur quis vendere proprias res, quæ ad victum pertinent, quoties Respublica grauatur annonæ inopia.
- 4 Intellect. l. 2. C. de patrib. qui filios distr. & quo nam pacto poßit pater filium vendere.
- 5 Intellect. ad text. in cap. 1. de emptio. quod peregrinis res ad victum necessariæ iusto precio vendantur, & an eleemosyna sit in præeepto, item et an cogatur, quis eam pauperibus exhibere.
- 6 Ciues an præferantur exteris in emptione frumenti, tempore publicæ inopiæ.
- 7 Fauore religionis ad ecclesiam constituendam, vel ampliandam, cogitur quis rem propriam vendere iusto precio.
- 8 Fauore vtilitatis publicæ cogendus est priuatus res proprias iusto precio vendere.

CAPVT XIIII.

REGVLA iuris est, ea profectò æquissima, qua definitum extat, neminem inuitum cogendum fore propriam rem vendere. l. inuitum. C. de contrahenda emptio. l. nec emere. C. de iure deliberan. l. inuitos. C. locat. l. nec ab initio. C. de nupt. l. dudum. C. de contrahenda emptio. Regia l. 3. tit. 5. part. 5. excipiuntur tamen casus quidam, quibus cogitur quis vendere iusto precio, quos tradidere gl. & Docto. in d. l. inuitum. glos. & ibi Alber. & Iason in dict. l. nec emere. gloss. in dict. Regia l. 3. Romanus in l. 2. num. 7. ff. soluto matrim. Matthæ. Afflict. in proœmio constitut. Neapolit. q. 3. Bald. & Angel. in l. si pendentes. §. si quid cloacarij. ff. de vsufruct. Felin. in cap. 1. vltim. notab. de Iudęis. Burgensis in cap. 1. col. 5. de emptione & vendit. Roman. singul. 777. Anton. Rube. consilio 91. Ioannes Igneus in dicta l. dudum. numero 78. Arnold. Ferronus in consuetu. Burdegalen. tit. 8. §. 10. col. 3. Hippolyt. in l. 1. §. quidam deponere. ff. de quæstionib. explicat Andræas Tiraquell. libro 1. de retract. in Præfatione, nume. 15. & in §. 3. gl. 3. nu. 1. post gl. optimam in l. Iulianus. §. idem Celsus. ff. de actionibus empt. è quibus aliquot compendio quodam attingam ad huius quęstionis cognitionem, illud equidem præfatus, quod vbi quis etiam ratione vtilitatis publicæ cogendus est vendere propriam rem, ea venditio fieri debet iusto precio, quemadmodum ipse probaui lib. 2. huius operis, cap. 3. nume. 5.

Primus sanè casus, quo quis rem propriam vendere cogendus erit, tunc constituitur, cùm is rem ipsam venalem exposuerit publicè, & ea pertineat ad victum & vestitum hominum: etenim æquum est tunc, ac Reipublicæ conueniens, etiam cessante eius rei inopia, quod publicus venditor cogatur iusto precio vendere res, quas venditioni exposuit text. secundum Abb. & Burgens. columna 5. in dict. cap. 1. de empt. text. item vbi Bartol. Bald. & Doct. in l. 1. C. de episc. audien. gloss. in l. non enim. ff. rer. amota. Hippol. in dicto §. quidam deponere. nume. 6. Dyn. & Bartol. in dicta l. non enim. & licet Ias. in dicta l. nec emere. contrarium notauerit, tamen in his, quæ pertinent ad victum, procedit prior sententia secundum Alberi. in dict. l. non enim. post alios huius opinionis authores, quorum opinio communis est, & probatur multis, quæ passim ad exemplum huius conclusionis adnotantur, præsertim text. in l. prouidendum. C. de postulando. gloss. l. 1. §. ait Prætor. verb. habebunt. ff. eod. Quibus expressim traditur, aduocatos, qui aduocationis officium publicè susceperint, cogendos esse per iudicem præstare auxilium & operas, ac patrocinium litigantibus, modò eis congrua salaria & stipendia ministrentur: notant idem Fulgos. Bald. Salycet. & Paulus Castrens. in l. inuitus. C. de procurat. l. nec quidquam. §. aduocatos. ff. de offic. procons. cap. 1. de offic. iudic. Quòd si aduocatus iudici præcipienti hac in re parêre noluerit, poterit iudex ad certum tempus aduocationis officium ei interdicere. text. in dicta l. prouidendum. quem commendat Roman. singul. 259. optimus ad idem text. in l. 1. §. cura carnis. ff. de offic. præfect. vrb. & in l. moris. §. sunt autem. ff. de pœnis. Regia. l. 4. & 5. tit. 9. lib. 2. de ordin. quo fit, vt falsa sit interpretatio, gloss. in d. cap. 1. vbi scribit, olim potuisse cogi aduocatos litigantibus patrocinium exhibere, quia aduocatis salaria publicis expensis præstabantur, at hac ætate id fieri iustè non posse, cùm à Republica publicum stipendium aduocati non habeant. Etenim hæc opinio commentitia est, siquidem olim aduocatis non fuêre constituta ex publico salaria, sed officio iudicis iusta merces laboris à litigantibus exigebatur. l. properandum. §. proculdubio. C. de iudi. vel pacto inito inter aduocatum & clientulum iuxta formam text. in l. 1. §. in honorarijs. ff. de varijs & extra. cognit. & ea. quæ traduntur in huius regni Pragmaticis sanctionibus, folio 29. Bartol. & Ias. in l. sumptus. ff. de pact. & in l. si qui. C. de postul. cogitur tandem aduocatus præstare operas & patrocinium ad iustitiam in Republica assequendam, quia munus aduocationis publicæ accepit, atque ita praxis apud Regia Tribunalia, hanc sententiam frequentissimè admittit & probat. Sic & caupo, ac stabularius, qui semel id officium suscepit, cogitur hospites recipere. Bartol. in l. 1. ff. furti aduers. naut. & in l. 1. §. 1. ff. naut. caupo. & stabul. & in dicto §. cura carnis. quem Deci. sequitur alia ad id similia adducens in l. inuitus. ff. de regu. iur. addit tamen idem esse in meretrice, quæ si publico lupanari se exhibuerit, & prostituerit, cogenda erit quemcunque ob iustam mercedem admittere. Cuius opinioni adstipulatur text. in l. item apud Labeonem. §. si quis virgines. ff. de iniur. vbi probatur, meretrici non dari actionem iniuriarum aduersus eum, qui eam causa libidinis interpellauerit. Secundò adducitur textus in l. verum. in 2. & in l. qui iniuriæ. ff. de furt. quibus responsis constat, non teneri actione furti eum, qui ostium domus meretricis causa libidinis fregerit, etiamsi ex ea fractione furtum ab alijs fuerit commissum. Tertiò Decio suffragatur gloss. in l. vnica. C. de rapt. virgi. & in §. item lex Iulian. Institut. de public. Iudic. quæ in specie adnotauit, raptum, & vim illatam meretrici non puniri pœnis à iure aduersus raptores statutis, quod post alios tradit Hippolyt. in dicta l. vnica. numero 19. & in singulari 150. Ego sanè hanc opinionem Decij erroneam esse, & minimè probabilem censeo. Nam licet mere. trix publicè meretricium fuerit professa, cogi non poterit, corpus proprium ad coitum inuita alicui exhibere: tametsi alijs id commune fecerit. Deinde meretrix non tenetur quenquam ad coitum admittere, quod probatissimum est, cùm non teneatur mortale crimen cum quolibet committere, ergò consequens est, non posse eam inuitam compelli ad coitum, carnaléue commercium cum quolibet habendum. Quod adeò certum esse mihi constat, vt eins latiorem probationem minimè necessariam fore existimem. Quin & hanc posteriorem sententiam satis apertè tenuerunt Zasius in summa. ff. veteris rubric. si seruit. vendicet. Andræas Isernia & Matthæ. de Afflict. in constitut. Neapolitan. rubric. 20. de violentia meretricibus illata, existimantes hi duo, Iurisconsultos à naturali ratione defecisse, cùm contrarium responderint, etenim Isernia, & Afflict. certissimum habuere, quod Iurisconsulti impunitam fecerint violentiam causa libidinis meretricibus publicis illatam. Id verò alienum esse à Iurisconsultis, ostendam manifestè, si respondero eorum authoritatibus, quos primo adduximus. Siquidem licet meretrix causa libidinis interpellata & impetita, actione iniuriarum agere nequeat, ob vilem meretricis æstimationem, non ex hoc sequitur, impunè ei iniuriam fieri: nam qui vim ei fecerit, iniuriámue intulerit extra ordinem puniendus erit, atque ita accipiendum est responsum Iurisconsulti in dicto §. si quis virgines. præsertim quia Iurisconsultus tractat de interpellatione meretrici facta libidinis causa, quæ interpellatio honestis fœminis iniuriam irrogaret, non sic meretricibus. Eodem pacto intelligendum erit, quod responsum est in dicta l. verum. Etenim qui libidinis causa meretricis ostium fregerit, & ex ea fractione furtum ab alijs commissum fuerit, furti non tenebitur, quia voluntas & animus delicta distinguunt, damnum tamen alia actione cogendus erit meretrici restituere. Bart. in dicta l. verum. Ange. in l. nunquam plura. vltim. colum. ff. de priuat. delict. Deci. in cap. nam concupiscentiam. de constitut. Vnde obiter conuincitur error Hippolyt. qui in dicta l. vnica. numer. 34. leui profectò ratione censet, posse res meretricis ab ea impunè, absque furti vitio & culpa iustè auferri.

Sic quamuis violentia meretrici illata, vel meretricis raptus non puniatur pœna constitutionis vnicæ. C. de rapt. virgin. eò quòd ipsa corpus vulgauerit: tamen extraordinaria pœna omninò puniendus erit, qui etiam libidinis causa vim meretrici intulerit, eamque inuitam cognouerit, quod tenent Bald. in l. vlti. ff. de rerum diuisi. & Matthesil. notab. 102. Quam ob rem Neapolitana constitutio pœna mortis puniendos esse statuit eos, qui vim meretricibus fecerint. Ea verò grauis est pœna, tametsi æquissimum sit, ab hac, & similibus iniurijs homines arceri.

Secundus casus, quo quis vendere propriam rem cogitur, à publica necessitate & inopia pendet. Cùm etsi quis merces venales non exposuerit, nec eas publicæ venditioni obtulerit: nihilominus ad earum venditionem cogendus est, vbi Respublica annonæ inopia premitur, & quidem iusto precio à principe vel magistratibus definito, ne quis liberè res necessarias hominum alimentis quo cunque precio, grauissimo quidem ob rei penuriam vendat. Hoc colligitur ex l. 1. C. de episc. aud. vbi Bartol. & Doctor. communiter Panormit. & alij in capit. 1. de emption. & vendit. optimus text. in l. 2. ff. de nundinis & in simili text. in l. 1. C. vt nemi. liceat in empt. speci. lib. 10. Bartol. in l. annonam. ff. de ex traordinari, crimini. Lucas de Penna eleganter in l. 1. C. de quibus muneri, nemi. liceat se excus. verb. tempus. Ias. in l. 1. 2. col. ff. de legi. Matthæ. de Afflict. 3. quæst. in proœmio const. Neapolit. Bald. & Angel. in dicto §. Si quid Cloacarij. per text. ibi Felin. in capit. 1. de Iudæis, glos. in dicta l. 3. titu. 5. part. 5. Oportet autem hanc rem cautè à magistratibus perpendi, vt tandem hac coactione & precij definitione tunc vtantur, cùm Respublica penuriam, & inopiam rerum ad hominum victum & alimenta pertinentium patiatur: itidem præcauentes, ne maior inopia sequatur, mercibus ab his, qui eas habent, absconditis. Quòd si quis post definitionem precij à Republica, & eius magistratibus iustè, & ex causa constitutam, merces maiori precio vendiderit, tenebitur planè in conscientiæ iudicio, id quod vltra precium definitum acceperit, emptori restituere, & in foro exteriori per iudicem venditoris cogendus erit id restituere: imò & puniendus est pœna quadam iudicantis arbitrio, veluti legis transgressor & contemptor, minimè hac in specie considerata responsione Cæsarum in l. 2. C. de rescindend. vendit. quæ hîc locum non habet. Hûc pertinet insignis constitutio in l. 2. C. de patrib. qui filios distrax. qua permittitur parentibus, ob inopiam & egestatem filios vendere. Idem Regia l. 7. & 8. titul. 17. part. 4. nec id omninò alienum est à paterna pietate: siquidem Nehemiæ capit. 5. Populus fame oppressus, inquit, filij nostri, & filiæ nostræ multæ sunt nimis, accipiamus pro precio eorum frumentum, & comedamus & viuamus, Eademque Cæsarum lex multis comprobari potest, quæ eleganter simul & docte tradit Andrę. Tiraquell. libro 1. de retract. §. 26. numero 14. è quibus & alijs, quæ circa interpretationem dictę l. 2. varijs in locis traduntur, aliquot eligere constitui, quò perfectius eadem constitutio intelligatur.

Primùm etenim controuersum est, quid sibi velit dictio, sanguinolentos, in eadem lege expressa: nam Accursius dictionem istam ad patrem referendam esse censet, vt pater sanguinolentus sit, qui filios sine iusta causa vendiderit, sanguine, inquam, & capitaliter puniendus. Idem Alberic. in dictionario. Alij dictionem eandem ad filios referunt, è quibus Alber. in dicta l. 2. filios sanguinolentos interpretatur, id est, à patre venundatos, quia eorum sanguine alantur parentes, vel quia cor parentum sanguinolentum fiat per famem, vel quia pater vendendo filium eum occidat seruili quidem conditione, quæ morti similis est. Azo autem & Petrus Perticensis in rub. C. de infantib. exposit. filios sanguinolentos esse censent eos, qui à parentibus exponuntur, quia parentes sint sanguine, & capitaliter puniendi. At Cynus & Salyce. in dicta l. 2. quasi Accursij interpretatio minimè conueniens sit, eò quòd lex ipsa tractet de parentib. qui iustè, & lege permittente vendunt filios, patrem sanguinolentum inibi ob id dictum fuisse existimant, quod sanguis contradicat necessitati famis, quæ venditioni causam dat. Cæterum Alciat. lib. 2. de verb. signific. colum. 48. & Tiraquell. dicto num. 14. has interpretationes commentitias esse opinati, arbitrantur in dicta l. 2. filios dici sanguinolentos, id est, infantes recens natos, & adhuc sanguineo menstruo madentes, idque probant ex rubrica, cui Codicis libro 8. titulus est. De infantibus expositis liberis & seruis, & de his, qui sanguinolentos nutriendos acceperint. Huic conuenit in Codice Theodosiano lib. 5. tit. 7. l. 1. quæ hos sanguinolentos appellat recens natos, de expositis agens. Sic & eodem lib. 5. tit. 8. titulus est. De his, qui sanguinolentos emptos, vel nutriendos acceperint, qui duo tituli, vt dixi, in Iustiniani Codice vnica rubrica continentur, tandem in Theodosiano Codice dicti tit. 8. est l. 1. quæ ita inquit. Si quis à sanguine quempiam eiusmodi comparauerit, & c. Eius item interpres inquit. Si qui infantem à sanguine emerit. ex quibus manifestum fit, inibi dici sanguinolentos infantes recens natos. interpres autem Codicis Theodosiani, quia id à pluris ignoratur, fuit Anianus authore Tiraquello in l. Si vnquam. C. de reuo. dona. verb. libertis. nume. 32. quod & mihi compertum est ex interpretationib. ipsius Codicis, quę separatim absque ipsis Theodosij constitutionib. fuêre apud Germanos typis excusæ per Theodoricum Alustensem, anno M. D. 17. quarum initio, & limini adscripta est authoritas Decretalis Alarici Regis Gothorum, cuius præcepto Anianus ipse vir spectabilis, è legibus Codicis Theodosiani, librum illum interpretationum segregatim ædidit, quem quidem librum, non ipsum integrum Theodosij Codicem opinor habuisse Gratianum, qui dum ex Theodosiano Codice, aureo Decretorum libro, legem aliquam interserere profitetur, non ipsam Theodosij legem, sed Aniani interpretationem refert & scribit, quod ex varijs Decretorum locis constat, præsertim in capit. iudex criminosum. 2. quæst. 1. quo in loco omissa eleganti Constantini Cæsaris constitutione Gratianus summam Aniani retulit. Sic & in cap. quoties post auditam causam. 2. quęst. 6. ex eodem libro Codicis Theodosiani, tit. penul. Sententiarum Pauli Iurisconsulti, simul interpretationem Aniani, veluti Pauli sententiam, & eius verba interserit idem Gratianus, apud quem dum legitur sequendæ audientię, legendum est, secundæ audientiæ: item dum legitur, possessionis, scribendum erit, Pensiones. Idem actum est in eadem quęst 6. cap. propter. cum quatuor proximis capitib. quæ transcripta fuêre à Codice Theodosiano, lib. 5. titu. 35. & seq. Sententiarum Pauli. Quòd si Gratianus integrum Theodosij Codicem habuit, non video, qua ratione vir diligentissimus, Aniani glossemata ipsis Cæsarum legibus prętulerit. Forsan ea culpa non Gratiano, sed Iuoni Carnotensi adscribenda est, qui ante Gratianum easdem Aniani interpretationes Decretis admiscuit. Ad sanguinolentos rediens, non improbo Alciati & Tiraquelli sententiam, sed nec omninò damno eam lectionem, qua in d. l. 2. pater coactus fame filios vendens sanguinolentus significatur. Nam licet hæc venditio ratione quadam speciali licita sit: generalibus tamen naturæ legibus sanguinolentam parentum impietatem ostendit. Nec inficior, ita licêre parentibus filios adultos iam, non tantùm recens natos, vt sanguinolentos infantes vendere, eadem siquidem omninò ratio est in his omnib. nempe dira ipsa fames.

Secundò eadem l. 2. non tantùm in venditione, sed & in pígnoris datione admittenda est: poterit etenim pater fame oppressus filios pignori ex ea causa dare, etiam inuitos. gloss. communiter recepta in dicta l. 2. Regia l. 7. & 8. tit. 17. part. 4. item. l. 3. & l. 7. tit. 13. par. 5. Bald. in l. in suis. ff. de liber. & posthum.

Tertiò etiamsi liceat patri filium pignori dare, & vendere ob famis necessitatem: non tamen id patri licebit ob aliam vtcunque similem causam, quod Accursius censetin d. l. 2. Dyn. in reg. in argumentum. de reg. iur. in 6. Alciat. post alios in dict. libr. 2. de verbo. signific. columna 48. ex hoc asseuerans, non licêre patri etiam principi filium inuitum obsidem hosti dare, etiam vt se redimat.

Quartò quod in dicta l. 2. statutum est, minimè procedit in filio clerico: hunc etenim pater vendere non potest, si sit in sacris filius hic constitutus, secundum Hostien. Ioan. Andræ. & communem in capit. indecorum. de ætat. & qualit. Hippol. singul. 101. & Gerard. à Petra sancta in singulari vltimo.

Quintò ad eiusdem l. 2. interpretationem est animaduertendum, quod filius à patre venditus, vrgente dira fame, poterit cogere ipsum patrem, vt eum redimat & liberet, si pater feliciorem nactus fuerit fortunam. Hoc sanè deducitur à ratione dict. l. 2. & in specie idem adnotârunt Bald. in cap. ex rescripto. de iureiur. Feli. in cap. cùm dilecta. de rescript. versic. octauo fallit. & Hippo. in l. vnic. C. de rapt. virgi. nu. 23. probat tex. in c. quod pro necessitate. 1. q. 1. Dec. in reg. quæ propter. ff. de regu. iur. Denique hæc adduximus, vt comprobaremus, ęquissimè quem cogi rem propriam vendere, ob imminentem penuriam annonæ, & mercium, & sic ob necessitatem. Cuius ratione multa in iure permittuntur, & licent, quæ Doctor. adnotârunt in capitu. si quis. de furt. vbi text. elegans. Roma. in §. de viro. 54. Fallentia. ff. soluto matrimo. Iason in l. principalibus. ff. si certum petat. Felin. in capit. querelam. de iureiur. Hippoly. in l. 1. §. prætereà. ff. de quęstion. numero 116. & denique plures relati per Tiraquell. dicto §. 26. lib. 1. de retract. gloss. 1. numero 18.

Sed his omnibus oportune addidero, hac de causa cogendos fore diuites, eleemosynam pauperibus erogare etiam coactione iudicis exterioris, & in foro iudiciali in casibus, quibus quis eleemosynam facere tenetur iure diuino & naturali, modò hæc coactio iudicis officio fiat, non iure actionis. gloss. in capit. sicut. verb. Esurientium. 47. distinctio. ita intellecta à iuris vtriusque professoribus, præsertim Panormitan. in capit. cùm causam. de electione, colu. vltim. Anania in dicto cap. si quis propter necessitatem. col. fin. de furt. Felin. in cap. 1. colum. vlti. 1. distinct. Abb. & ibi Antonio Burgensi, qui similes allegat in capit. 1. de emptione. Est nanque similis gl. in cap. domino Sancto. verb. necessitate. 50. distinct. & in cap. exigunt. 1 quęstio. 7. Alberic. idem notat in dictione. Eleemosyna, Speculat. titu. de instrument. edit. §. nunc aliqua. nume. 66. Felin. in capit. 1. de offic. iudic. & in cap. si qui testium. de testib. Carolo Moli. de contract. quæstio. 2. nume. 73. & 74. Etenim quoties quis tenetur eleemosynam erogare, id contingit ex legali debito, authore Thoma 2. 2. quæstion. 118. artic. 4. ad secundum. Igitur compelli poterit diues officio iudicis, & magistratus pauperibus distribuere, quæ ratione iustitiæ ad commune bonum pertinentis, pauperibus elargiri tenebatur, cùm ea retinens, & dare recusans omninò violet iustitiam ipsam, quæ ad communem vtilitatem ipsum debitorem constituit, quod pulchrè docet Caieta. dicto artic. 4. & Dominic. à Soto deliberationis in causa pauperum, cap. 4. ratione secund. Vnde glos. in dicto capit. 1. de emptione. quæ de admonitione hac in reloquitur, ad coactionem erit trahenda & deducenda, quoties contigerit casus, in quo quis sub mortalis peccati culpa teneatur eleemosynam facere. Hoc sanè duabus tantùm conclusionibus exponemus. Prima conclusio, tenetur quis sub mortali peccato, existenti in extrema necessitate eleemosynam exhibere etiam ex bonis, quę ei necessaria sunt ad statum, quem habet, modò ipse his non indigeat ad naturalem, & propriam necessitatem subleuandam. Hæc probatur in cap. pasce fame morientem. 86. distinct. & prætereà, quia illa extrema proximorum, & priuatorum necessitas præfertur necessitati, quam alter habet pro suo statu & conditione sustinendis: ergò diues existenti in extrema necessitate tenetur elargiri ea, quæ ei necessaria non sunt secundum naturam quamuis pro eius statu eis itidem indigeat. Deinde extrema necessitas pauperis facit bona diuitum communia esse, dicto cap. si quis propter necessitatem. Consequens igitur fit, qui diues teneatur bona illa communia pauperib. distribuere ad commune bonum, quod quidem in hunc finem tendit, vt arbitrio boni & discreti viri maioribus necessitatibus occurratur. Huic opinioni eam probantes accessere Durand. in 4 sent. dist. 15. q. 6. & ibi diuus Thomas. q. 2. artic. 1. ad quartam quæstionem. & Paludanus quæst. 3. artic. 2. Ioan. Maior ibi, quęst. 7. versic. circa tertiam conclusionem. Cardin. à Turre Cremata in cap. singulis. nume. 6. 86. distinct. Conrad. de contract. quæstione 19. conclusione 3. Syluest. verb. eleemosyna. §. 1. & 1. q. 1. Almayn. in Vesperia, conclusione 1. Corol. 4. idem sentit Thomas 2. 2. q. 118. articul. 4. ad secundum, vbi scribit, ex debito legali teneri quem ad eleemosynam altero ex duobus casibus, vel propter extremam alterius necessitatem, vel sibi superfluunt bona. Repetit ipse Thom. 2. 2. q. 32. articulo 6. dum à regula per eum proposita, quod eleemosyna non sit ex præcepto, quo ad bona necessaria pro cuiusque statu & dignitate, excipit casum extremæ necessitatis, eandem sententiam veriorem, ac magis receptam esse, opinatur Ioan. à Medina in tracta. de eleemosyna. c. de necessitate dandi eleemosynam. idem sensit Caieta. dicto articu. 6. tametsi contrariam sententiam conentur probare, et veram esse contendant idem Caieta. in summa, verb. eleemosyna. Flor. secunda parte, titu. 1. cap. 24. §. 5. Abb. in capit. si verò. columna penultim. de iureiur. quibus adstipulantur, vt quibusdam visum est, ipsius diui Thomæ scripta in dicta q. 32. articul. 5. & 6. quorum sensum eruditissimè explicat idem Caietan. in opusculo de præcepto eleemosynæ, priorem sententiam omninò sequutus. Vnde ex his inferuntur duo, quorum alterum nullam habet controuersiam. Primum, pręceptam fuisse à Deo eleemosynam erga patientes extremam necessitatem ex bonis, qua vltra naturæ & status necessitatem alicui superfluunt, atque hoc præceptum sub mortalis culpæ reatu institutum esse. Secundum, etsi dubium sit, dedu citur tamen, eleemosynam pręceptam esse sub mortali crimine in casu extremę necessitatis etiam ex bonis, quæ ad statum cuiusque necessaria sunt, modò ea supersint his, quæ ad naturalem necessitatem subleuandam requiruntur. Secunda conclusio, tenetur quis ex pręcepto non solùm extremè in digentibus, sed & alijs pauperibus penuria, & egestate oppressis eleemosynam facere ex his, quæ pro suo statu abundantius habet, alioquin mortalis peccati reus erit. Hoc probatur ex eo, quod iuxta verba Domini, Lucæ cap. 3. iubetur quis absque vlla mentione extremæ necessitatis, si habeat duas tunicas, vnam non habenti dare, & bona sua cum pauperibus communicare, quo se à gehenna ignis liberum asserat. Etenim satis est ad eleemosynę pręceptum alterum ex duob. vel extrema necessitas accipientis, vel abundantia bonorum vltra status necessitatem quò ad ipsum dantem. Quamobrem hanc opinionem tenuerunt Thomas in 4. sentent. d. artic. 1. ad quartam quæstionem. & in 2. 2. dicta q. 118. articul. 4. Richard. & Paluda. in 4. distinct. 15. q. 3. Turre Cremata in dicto ca. in singulis. numero 6. conclusione 5. Syluest. dict. quæsti. 1. Felin. in c. 1. ad finem. 1. distinct. Latius & eleganter Caietan. in dicto tractat. de eleemosyna. vbi magnis rationibus contendit, hanc sententiam vbique deduci à verbis diui Thomæ. idem adnotauit Domini. à Soto, in causa pauperum, capit. 8. & licet contrarium visum fuerit Alexandro Halensi 4. parte. quæstione 113. Gersoni parte 2. Alphabeto 32. litera O. Panormitano in dicto capitul. si verò. Gabrieli, & Maiori in 4. sentent. distinct. 15. q. 7. Caietano in tractatu de indulgent. quæstio. 3. qui censent, extra necessitatem extremam nullum esse præceptum obligationis ad mortale crimen de danda eleemosyna, etiamsi quis habeat bona minimè sibi necessaria pro suo statu, & dignitate. Sic & Durand. dicta quæstione 6. Florent. dict. c. 24. §. 4. & Conradus dict. quæstione 19. conclusione 6. non audent nec priori, nec huic posteriori sententiæ accedere, existimantes probabile esse vtrunque, non tamen certum: nihilominus tutior est Diui Thomæ, & sequacium opinio, saltem vbi contigerit grauis, & maxima necessitas, etiam si ea extrema non sit, nec itidem Communis, ita quidem data Communi necessitate, & inopia, quæ maxima non sit, nec extrema, erit locus opinioni Alexandri Halensis, & eorum, qui ipsum sequuntur: at si inopia, & egestas grauis sit ac maxima, paulo quidem minor quàm extrema, tunc admittendum est, quod priorem partem sequuti adnotauêre, sicuti censet Ioannes à Medina in dicto capitulo de necessitate dandi eleemosynam.

Vtcunque res se habeat, quantum ad coactionem exterioris iudicis officio incumbentem, & ab eo peragendam, arbitror ipse tunc ei locum fore, cùm adsit extrema pauperum necessitas & inopia, habeantque diuites bona sibi præter naturæ, status, ac dignitatis necessitatem superflua, quod omninò erit considerandum.

Huius tandem publicæ pietatis ratione statutum est, quod eodem precio merces & res victui necessariæ peregrinis & hospitibus exteris vendantur, quò publicè in colis vendi solent, idq́ue munus, ac huius solicitudinis cura Episcopis, iudicibusq́ue ecclesiasticis delegatur, & committitur à iure ipso. textus est in capitulo primo, de emptione & venditione. vbi Cardinal. & alij. textus idem in lege prima. C. de Episcop. audient. quo probatur, eandem curam Episcopis incumbere, vt diligenter caueant, ne & ipsis incolis res ad victum necessariæ carius quàm æquum sit, vendantur. Nam & si mihi compertum sit, id munus etiam ad seculares iudices pertinere. lege prima. §. cura carnis. ff. de offici. præfect. vrb. iure tamen ob pietatis causam idem ecclesiasticis iudicibus commissum est, quemadmodum simili, & ferè eadem ratione iudex ecclesiasticus poterit punire laicum, qui merces mistas alia cum specie ignorante emptore vendiderit, authore Panormitano, quem Burgensis ibi sequitur in dicto capitulo 1. de emptione. quod & Romanus scripsit in singu. 526. Imo consuetudo vtcunque sit legitimo tempore inducta, minimè valebit hanc coërtionem, iusq́ue istud seculares ob hanc causam puniendi, à iudice ecclesiastico tollere, quasi ea sit in perniciem Reipublicæ, sicuti frequentissimo omnium consensu adnotatur in dicto capitulo primo, maximè per Hostien. Ioan. Andræ. Cardinal. Abb. & Barbat. quorum opinio Communis est teste Nicolao Boëtio decisi. 69. num. 21. qui testatur, in Regno Franciæ contrarium omninò seruari ex generali consuetudine, quæ curam istam iudicibus tantùm secularibus detulit, abrogata Episcoporum, & iudicum ecclesiasticorum in hac parte iurisdictione, quam consuetudinem validam esse tenuit gloss. in capitu. primo: cuius opinio mihi verissima videtur, cùm hæc iurisdictio, quæ Episcopis iure humano competebat, contraria lege humana, atque itidem consuetudine tolli possit. Nec vlla ex hoc constat iniquitas, nec Reipublicæ vlla imminet pernicies, nec tandem quicquam irrationabile hinc oritur, modò magistratus seculares solerti cura, & diligentia huic negocio incumbant, ac intendant. Hoc item apud Hispanos obtentum est, legibusq́ue Regijs satis huic malo medetur, vrbiumq́ue Prætores, & Decuriones non oscitanter earum pœnas exequuntur, minimè consentientes hanc curam à iudicibus ecclesiasticis impendi.

Ab eiusdem publicæ inopiæ causa rursus deducitur ratio eius, quod Bartol. quandam sententiam inducentes practici sæpissimè in iudicium deducunt, nempe quod tempore, quo adest annonæ caritas, & publica inopia, cogendi sunt ciues frumentum ex agris illius ciuitatis collectum, ciuibus, & oppidanis vendere potiùs quàm exteris, iusto tamen precio, saltem eo, quod ab exteris in conuentionem deductum fuerit, si iam emptio præcesserit: etenim secundum eos poterunt ciues hoc frumentum iam exteris venditum, eodem precio accipere inuitis emptoribus, & venditoribus. allegatur ad hoc textus in lege 1. C. de metallarijs. libro vndecimo, quo in loco Bartolus primus omnium, & deinde Angel. Platea, & Lucas de Penna adnotârunt, colonum volentem vendere fructus, quos ex agro conducto sibi perceperit, cogendum esse eos vendere domino fundi potius quàm alteri, iusto quidem precio, atque ita dominum fundi locatorem ius prælationis habere in emendis fructibus è re locata perceptis, idem quoque tenent Roma. in l. 2. numero 7. ff. solu. matr. Iason in l. vlt. nume. 11. C. de iure emphyteu. Matthęus Afflictus in proœmio constitutionum Neapolit. quæsti. 3. ad finem. Felin. in capi. 1. de Iudæ. Anto. Burg. in cap. 1. de emptione. numer. 18. Andræas Tiraquellus in lib. 1. de retractu. §. 1. gloss. 18. num. 2. quorum opinio Communis est. Cæterùm quo rem istam faciliùs expediam, primum admonendum esse opinor, opinionem Bar. etsi ea receptissima sit, falsam omninò esse, nec iure probari. regulariter etenim nemo cogendus est vni potius quàm alteri vendere. l. dudum. C. de contrahend. empti. nec Bartol. opinionem probat text. in d. l. 1. C. de metallar. quippe qui in metallis, & in fisco obtineat speciali quodam fauore fisci, & metallorum, vt ea penes principem sint, non penes priuatos, ea igitur ratione metallarij à principe obtinentes ius fodiendi metalla, & ea expurgandi, coguntur metalla iusto precio principi vendere: eam autem constitutionem ad priuatos deducere, vt coloni cogantur domino fundi fructus ex fundo causa conductionis perceptos vendere, durum est, ab omniq́ue ratione prorsus alienum. Nam etsi Emphyteuta ipsius rei meliorationes vendere voluerit, tunc cogendus est domino eas vendere, modo is soluat tantum precium, quantum ab extraneo detur. text. in l. vltim. C. de iure emphy. quod si id speciale est in re emphyteutica, & in meliorationibus eiusdem rei, profectò non idem obtinebit in fructibus ab eadem re perceptis, quos colonus ipse, aut emphyteuta liberè poterunt cui voluerint vendere: quamobrem mihi, nisi aliunde id probatum fuerit, satis compertum est, dominum fundi locati non habere iure dominij prælationem in emptione fructuum ab eodem fundo perceptorum, nec quicquam refert quod colonus partiarius sit, & l. Reg. 55. ti. 5. par. 5. & l. 74. & 75. Tauri permittant socio ius retractus, cùm alter socius partem propriam vendiderit, nam id obtinet in re communi pro indiuiso, secus etenim vbi res est communis diuisis tamen, & signatis partibus, nam eo casu non est locus prælationi nec retractui. legito tamen Capitium decisi. Neapol. 42.

Secundò, etiamsi Bartoli opinio admittenda sit, quod negamus, ita erit intelligenda, vt tantùm precium dominus fundi teneatur pro fructib. dare, quantum ab alio reperitur, quamuis id iustum excedat. textus optimus in dicta l. vltim. C. de iure emphyteut. vbi Salycetus & Ias. versicu. septimo principaliter. Oldrad. consil. 34. probat idem text. in ca. potuit. de locatio. & in l. penultim. & vltim. C. de locat. prædior. ciui. libro 11. Bar. in l. cotem. §. agri. ff. de publica. Ioan. Andr. in speculo, titu. de emptio. §. nunc dicendum. in secund. versi. sed pone statutum. Andr. Tiraque. d. §. 1. glo. 18. numero 4. & in hac specio Matth. de Afflict. dict. quæstio. 3. Nec contrarium ex Bartolo in dict. l. 1. commodè deduci potest, quia dum is præmittit, iusto precio colonum cogendum esse vendere domino potius quàm alij, planè intelligit, iustum precium ab alijs dari, & ideò non negat, venditionem fieri debere eo precio, quod ab alijs datur, vel recipitur, si id iustum excedat. Etenim quamuis precium iustum semper in his commutationibus obseruandum sit, regulariter tamen humana lex non rescindit contractum, nec eum impedit, in quo precium intra dimidiam iusti precij limites excedat legem iustitiæ commutatiuæ. l. 2. C. de rescin. vend.

Tertiò, mihi probatissimum est, quod vbi Respublica inopia, & penuria annonæ grauatur, possint habentes frumentum omninò cogi id ciuibus potius quàm exteris vendere, ad inopiam & egestatem subleuandam, atque ita præferendos esse ciues, oppidanos, ipsasq́ue vrbes exteris in emptione frumenti collecti exagris ipsarum vrbium. quod probatur primo, quia ex causa publicæ inopiæ cogitur quis rem propriam iusto precio vendere, quemadmodum paulò antè dicebamus. Magistratus autem cuilibet prouinciæ præfectus potius eius prouinciæ quàm alterius curam habere debet, sicuti manifestum est, igitur ciues compelli poterunt frumentum tempore publicæ necessitatis in foro publico exhibere, & vendere ipsius oppidanis potius quàm exteris. Deinde hoc constat charitatis ordine, qua plus tenetur quis, ac priùs subuenire, quibus sanguine aut alia necessitudine coniungitur, teste diuo Paulo ad Galatas, c. 6. dum tempus, inquit, habemus, operemur bonum ad omnes, maximè autem ad domesticos fidei. consequitur ergò, tempore necessitatis habentem frumentum teneri quidem id potius ciuibus, cum quibus ei est communis patria, subuenire & vendere quàm exteris. Præsertim quod tenetur quis patriæ oppressæ fame, aliouè malo totis viribus opem ferre, potius quàm alteri ciuitati, cùm patriæ plurimum debeatur. His accedit Canon quintus Turonensis concilij sub Pelagio primo in hæc verba, vt vnaquæque ciuitas pauperes, & egenos incolas alimentis congruentibus pascat secundum vires, vt tam vicini presbyteri, quàm ciues omnes suum pauperem pascant, quò fiet, vt ipsi pauperes per ciuitates alienas non fatigentur. Quibus equidem verbis constat, primum subueniendum esse pauperibus eius ciuitatis, & Reipublicæ, in qua quisque educatus, institutusque fuerit, deinde exteris. Postremò nemo vnquam dubitare poterit, omnibus prouinciæ ciuitatibus inopia & penuria laborantibus, quo ad vniuscuiusque famem subleuandam, æquissimum esse, & rationi consentaneum, quod frumentum ex vnius vrbis agris collectum primum eidem vrbi distribuatur ad alendos ciues, qui agros illos coluere, & colunt, ipsius ciuitatis onera subeunt, eamque defendunt, ac tutantur. Ex quibus quod in praxi hactenus obtinuit, satis iure & ratione defenditur, quanuis id nequaquam probetur in d. l. 1. C. de metallar. cùm ea speciale fisci priuilegium contineat in metallis, nec ad eius rationem sit necessaria publica penuria, nec inopia, multo minus probatur ex Bar. adnotatione, siquidem ea falsa est, quod iam ostendimus, & si vera esset, obtineret in domino fundi erga colonum: at ciuitas domina non est agrorum eo sensu, vt ab ea coloni eos acceperint.

Quartò, præmissa hac sententia, quam diximus in praxi obtinuisse, non est præter mittendum eam tunc obtinere, cùm ciuitas ipsa, apud quam frumentum extat è proprijs agris collectum, statim, vel paulò post venditionem cum exteris conuentam intra breue tempus boni viri arbitrio, iure prælationis frumentum ipsum velit emere, ac de emptione ipsa contestetur. Etenim tunc præferendi sunt ciues exteris dato eodem precio, quod exteri constituerant. At si ciues hoc iure prælationis ex interuallo post venditionem primum vti velint ob annonę inopiam, opinor ciues fore admittendos, & exteris præferendos, modò precium eo tempore iustum communi hominum æstimatione exteris soluendum offerant, etiamsi id sit maius, quàm quod exteris pro frumento dederant: apparet etenim tunc eiusdem precij, quod primo datum est, rationem habendam esse, cùm intra breue tempus, aut aliud à lege hac in specie definitum, iure prælationis à primo emptore res empta retrahitur: nam eo casu emptor secundus, qui præfertur primo, eius locum obtinet, & ideò precium ab eo solutum soluere tenetur, ac satis est, quod id soluatur, siquidem non est hæc posterior emptio à priori distincta, sed tantùm loco prioris emptoris alter iure prælationis substituitur. Quod si ex interuallo aliqua speciali causa emptor alteri vendere rem emptam cogatur, quemadmodum in hac specie, quam tractamus, statutum est iure publicæ vtilitatis, tunc soluendum est iustum precium, & Communis æstimatio debetur, non autem id tantùm precium, quo res empta fuerit. Quia hæc emptio posterior à priori distinguitur, quandoquidem ius prælationis vel statim post primam venditionem, aut intra modicum tempus arbitrio boni viri admittendum est, nisi aliud à lege fuerit definitum: & ideò ex interuallo ratione publicæ vtilitatis cogitur exterus emptor ciuibus vendere ad eorum subleuandam inopiam, ne frumentum ex eiusdem ciuitatis territorio, & agris collectum, pereuntibus fame ciuibus in exterorum alimenta à prouincia extrahatur. Hæc igitur venditio est à priori distincta atque ea ratione fieri debet iusto precio iuxta tempus, quo ipsa posterior venditio fit, quod colligitur ex Francisco de Ripa. in l. 1. col. vlt. ff. de priuileg. credit. Hactenus de secundo casu, quo quis propriam rem vendere cogitur.

Est tertius casus, quo quis vendere omninò compellitur proprium agrum, domumuè fauore religionis, cùm ea sit necessaria ad constructionem, vel ampliationem alicuius monasterij, nam tunc dominus ipsius domus cogitur eam vendere propter publicam vtilitatem, quæ ex religionis fauore constat. l. 1. ff. de iustitia & iure. §. huius studij. huic sententiæ adstipulatur primo text. in l. locum. ff. de vsufructu. Sed interdum, in quit Vlpianus, & solus proprietatis dominus locum religiosum facere potest. Finge enim eum testatorem inferre, cùm non posset tam oportunè vbi sepeliretur. Hactenus Iurisconsultus, apertè insinuans, fauore religionis absque consensu vsufructuarij posse, & cum eius damno locum religiosum fieri, ergò eiusdem religionis fauore soluto iusto precio, poterit domus priuata ab aliquo inuito auferri, vt monasterium ædificetur, aut iam ædificatum amplietur. Secundò idem probatur in l. 2 §. si vsumfructum. ff. de relig. & sumptib. funer. vbi idem Vlpianus eandem sententiam repetit, & explicat. Tertiò, ad idem plurimum facit text. in d. l. 2. §. locum. qui huc tendit, quod absque consensu habentis in fundo seruitutem, & eo inuito locus effici poterit religiosus. Quartò idem constat ex l. si quis sepulchrum, in princi. ff. de religiosis & sumptib. funer. Si quis sepulchrum, inquit Iurisconsultus, habeat, viam autem ad sepulchrum non habeat, & à vicino ire prohibeatur, Imperator Antonius cum patre rescripsit, iter ad sepulchrum peti precario, & concedi solere, vt quoties non debetur, impetretur ab eo, qui fundum adiunctum habet. Præses etiam compellere debet iusto precio iter ei præstari, ita tamen, vt iudex etiam de opportunitate loci prospiciat, ne vicinus magnum patiatur detrimentum. Hæc Iurisconsultus. Quintò, eadem opinio fundamentum habet à leg 1. C. de commun. seruo manumiss. qua cautum est, fauore libertatis cogendum esse quemlibet, partem quam habet in seruo vendere: ex quo textu Bald. ibi ad finem adnotauit, testatore iubente Ecclesiam constitui in loco communi, socium cogendum esse insto precio partem vendere. Sequitur Baldum Felinus in capitulo primo de Iudæ. Iason in l. nec emere. C. de iure delib. Quibus sanè fit, vt frequentissimo omnium consensu receptum sit, dominium agri, vel domus cogendum fore eam vendere iusto precio fauore religionis, vt Ecclesia, vel monasterium in ea domo construantur, aut iam constructum ex ea amplietur, quam opinionem expressim tenuerunt Bald. & Ange. in lege 1. ff. solut. matrim. Florian. in d. l. si quis sepulchrum. & in dicto §. locum. Felin. in c. omnes. penultim. colum. 1. distinct. Bartho. Cæpol. titu. de seruitu. vrb. prædio. capit. 82. de sepulchro. asseuerans ita se ipsum obtinuisse Veronæ. idem Matthæ. de Afflict. in proœmio constitut. Neapolitan. quæst. 3. numer. 10. dicens, sic pronunciatum fuisse in Prætorio Regis Neapoli in fauorem monasterij diui Hierony mi. idem ante alios probauit, & obtinuit Gulielmus de Cuneo, in l. decernimus. C. de episco. & cler. Sextò eandem sententiam confirmat text. in l. si locus. §. cùm via publica. ff. quemadmod. seruitut. amitt. cùm via, inquit, publica vel fluminis impetu, vel ruina amissa est, vicinus proximus viam præstare debet. cuius responso freti omnes Doctores passim scribunt, cogendum fore quempiam rem propriam vendere, cùm ea ad publicam vtilitatem necessaria fuerit, optimus textus in le. 2. §. sunt qui putant. ff. ne quid in loco publico. Alber. & Iason in d. l. nec emere. Hipp. in d. §. quidam deponere. Fabianus in tractat. de emptio. 1. parte 3. quæstio. versi. decimonono. Antoni. Rubeus in dict. consil. 92. & ferè omnes, quorum memini prima huius Capitis pagina. idq́ue etiam non soluto precio, nec titulo emptionis, sed iure publicæ vtilitatis in specie viæ publicæ permissum esse, docet Accursius in d. §. cùm via publica, vt tandem res priuatorum ad vtilitatem publicam ab eis inuitis tolli possint absque precij solutione. Hoc tamen falsum esse constat, cùm etsi ob vtilitatem publicam priuati cogi possint proprias res tradere, id fieri debet soluta eis iusta ipsarum rerum æstimatione, quod & nos obiter probauimus huius operis libro secundo, capitu. 3. num. 5. Sed & idem apparet ex textu in l. serui qui monetarios. & gloss. in l. vltim. C. quibus ex caus. serui pro præmio libert. accipiunt. & Bald. in d. l. serui Iasone in l. Barbarius. numero 36. ff. de offici. præto. post alios inibi. Et Decius in capitu. 1. de probatio. numero 46. Iason in l. vltim. C. si contraius vel vtilit. publi. Rochus Curtius in cap. vltim. de consuetudi. folio paruo. 46. columna tertia. vbi inquit, hanc opinionem Communem esse, quæ probatur in leg. venditor. §. si constat. ff. commun. prædio. & l. 2. titul. 1. part. 2. lege 31. titulo 18. parte 3. notat Rodericus Xuares allegat. 10. colum. 2. citatur ad hoc gloss. in d. l. Barbarius. quæ tamen iuxta literam mei Codicis contrarium asserit, tametsi glo. in dicto §. cùm via publica. priorem sententiam, quam ex ea adnotauimus consuetudini non iuri scripto tribuat. opinionem item Communem in hac re tenuerunt Matthæ. de Afflict. in proœmio constitutio. Neapolitan. quæstione quarta. numer. 7. Abb. in capitu. dilecti filij. 2. colum. de arbitris. Archidiacon. in capit. per principalem. 9. quæstione tertia. Felinus in capi. quæ in Ecclesiarum. numer. 28. de constitut. Septimò, eadem opinio, quam hactenus in fauorem Ecclesiarum, & monasteriorum proposuimus, alia itidem ratione confirmatur. Nam & si licitum sit cuilibet proprium ædificium altius tollere. l. altius. C. de seruitu. l. vltim. §. penultim. ff. de seruitu. l. Proculus. ff. de damno infect. l. cùm eo. l. imperatores. ff. de seruit. vrba. præd. l. nullus. & l. domum. ff. de reg. iur. tamen iure prohibitum est, priuatum ædificium ita altius attolli, vt ex eo videri possint religiosi aut religiosæ intra proprias domos religiosè habitantes, sicuti placuit Salyceto. post Petrum & Cynum in d. l. altius. quasi fauore religionis priuatus vti non possit iure suo, quod habet ad tollendum altius domum suam, aperiendas fenestras, & lumina, quæ prospectui fuerint opportuna. Hactenus probare conati sumus, domos & agros priuatorum ab eis inuitis auferri posse titulo emptionis iusto precio soluto, vbi id conueniat locis sacris construendis, aut ampliandis. Siquidem non tantùm id permissum censetur ad ampliationem monasterij iam constructi, sed & idem obtinet in fauorem monasterij, aut Ecclesiæ construendæ, quod probatur authoritate Imolæ in capi. Apostolicæ, de donation. secunda columna. qui ex eo tex. notat, non minus, imò magis fauendum esse Ecclesijs ædificandis, & construendis, quàm iam constructis, ex eo, quod per ecclesiarum, & monasteriorum nouam erectionem augetur diuini cultus honor, & cura, atque ita expressim in hac quæstione censet dicendum esse Bartol. Cæpola in dicto capitulo de sepulchro.

Cæterùm si controuersiam istam maturius, ac diligentius exquiramus, planè compertum erit, non ita præcise opinionem istam admittendam esse, aduersus quam extat iuris regula, quæ seruanda est diligentissimè, interim dum non ostenditur ab ea quidquam exceptum esse. Quamobrem videndum erit, an alicubi probatum sit in iure, quod quis cogatur vendere propriam domum, aut agrum ad constructionem Ecclesiæ, vel monasterij, ad eiusuè ampliationem. Etenim hoc non probatur in dicta le. locum. ff. de vsufruct. & in d. l. 2. §. si vsumfructum. ff. de relig. & sump. funerum. cùm inibi priuatus minimè fauore religionis compellatur ius suum, aut rem propriam vendere, imò eam omninò retinet, nec ab eo inuito dominium aufertur: id verò tantùm constitutum est, vt vsusfructuarius, qui à testatore habuit vsumfructum, cogatur consentire, & permittere hæredem proprietarium corpus testatoris in fundum inferre, ac ei inibi sepulchrum constituere, si commode alibi sepeliri non poterat testator ipse, cui remunerationis titulo hoc beneficium vsufructuarius impendete tenetur, ex hoc autem non amittit ius vsusfructus, nec id vendere cogitur, nam idem apud ipsum manet. Deinde Iurisconsulti responsum obtinet ex eo etiam, quod proprietarius habens dominium directum in re, eam religiosam titulo sepulchri facere potest inuito vsufructuario ad sepeliendum eum, qui vsumfructum legauerit, cùm alibi ita opportune sepulchro locus non est, ita quidem hoc & fauore sepulchrorum, ac religionis, & quia fit in vtilitatem habentis in re dominium directum & eius, qui vsumfructum legato reliquit, permissum fuit. Et ad huc vsufructuarius actionem habet ad recipiendum id, quod propter id sepulchrum minutus sit vsusfructus. textus est in l. vltim. ff. de religio. & sump. funerum.

em Communis sententia minimè probatur in dicta l. 2. §. locum. ff. de relig. nam præter verba, quæ paulò ante ex Iurisconsulto retulimus, sunt & sequentia expendenda. locum, inquit, qui seruit nemo religiosum facit, nisi consentiat is, cui seruitus debeatur, sed si non minus commodè per alium locum seruiture vti potest, non videtur seruitutis impediendæ causa id fieri, & ideò religiosus fit. Hactenus Vlpianus, à quo deduci non potest, fauore religionis cogendum esse quempiam proprium ius, quod habet: sed id tantùm ex eo responso colligitur, fauore religionis cogendum esse eum, qui in aliqua re ius habet, consentire, vt is locus religiosus fiat, vbi nullum ex hoc præiudicium is patiatur, quippe qui ita commode vti potest iure, quod habet, ac si locus religiosus non foret. Vnde Baldus Nouell. in tractatu de dote. 8. parte priuilegi. 27. adnotauit post Bartolum in dict. §. locum. & in l. 2. ff. solu. mat. quod fauore religionis, & piæ causæ cogitur quis facere quod alteri prodest, & sibi non nocet. quod mirum non est, nam & absque religionis fauore fortassis idem erit, quemadmodum Baldus Nouell. explicat, & Doctor. tradiderunt in d. l. 2. opportuniusque alibi tractabitur.

ic nec Iurisconsulti locus in dicta lege, si quis sepulchrum. conuincit, vt Communem teneamus sententiam, etenim ibi tractatur de re priuati omninò necessaria ad vsum sepulchri, nempe de itinere, sine quo nullus esset sepulchri vsus. Ex quo non licet in ferri, nec potest colligi, idem esse quò ad sepulchri constructionem, vel eius ampliorem ædificationem. Nam licet à Iurisconsulto responsum sit, cogendum esse priuatum, viam, aut iter vendere vicino ad sepulchri vsum necessariam, ita quidem, vt nullus posset esse sepulchri vsus absque illo itinere, nequaquam profectò ipse Iurisconsultus idem respondisset, si ab eo quæreretur, an posset habens agrum cogi eum vendere alteri ad sepulchri constructionem, nouamque erectionem, vel adiam constructi ampliationem. Quò fit, vt minimè probetur Communis sententia in d. l. si quis sepulchrum. Quin & ipsa Iurisconsulti responsio eum planè sensum habet, quod præses compellat priuatum iter vendere vicino ad sepulchrum, quia ipsa itineris venditio non est domino fundi ad modum damnosa, nec ei affert maximum detrimentum, cùm adhuc præstito itinere fundus apud ipsum dominum maneat; & ideò iudex admonetur, vt prospiciat, ne vicinus magnum patiatur detrimentum, quasi Vlpianus velit, minimè cogendum fore vicinum ad venditionem etiam iusto precio paciscendam, vbi magnum ex hoc ei inferatur detrimentum quò ad propriam rem. maximum autem infertur damnum procul dubiò, si totam ipsam rem adhuc soluto iusto precio cogatur amittere, igitur, non inconcinnè, nec quidem falso locus hic Iurisconsulti à probatione communis sententiæ exterminabitur.

Rursus quod attinet ad quintam communis opinionis probationem ex lege prima. C. de commun. seruo manumi. facilimè tollitur, si consideremus, id statutum esse fauore libertatis in re communi. habens etenim seruum communem, quem vult manumittere, ac libertate donare, poterit compellere socium, vt iusto precio soluto partem; quam in seruo habet, vendat, quo seruus ipse integram libertatem consequatur, idque iudex prouinciæ prospiciet diligenti cura, & solicitudine. text. in dicta lege prima: cui conuenit Regia lex secunda, titulo 22. parte quarta. Vnde Iason l. seruis. C. de legat. scribit, quod si habens seruum communem leget eidem seruo partem suam, socij itidem cogentur iusto precio recepto seruum ipsum liberare. Nam dominus seruum ipsum eidem seruo legans, libertatem ei legare videtur. text. insignis secundum Angel. Paul. & alios in l. Senatus. §. vltim. ff. de legat. primo. Igitur speciale est in d. l. 1. fauore liber tatis, vbi res est cum altero communis, vt cogatur socius partem vendere, non erit denique idem, vbi res alicuius est propria, nulla eius parte ad alterum pertinente. Sic & quod Bal. in d. l. 1. scripsit, eadem ratione procedit, & similibus iuris decisionibus fulciri poterit, nempe. l. 2. C. de com. rer. alienat. quæ fisco priuilegium dedit, vt is possit rem communem cum priuato vendere inuito socio. tex. opti. in l. 1. & 2. C. de venditio. rer. fiscalium, libro decim. vbi Accursius Barto. in l. vltim. C. si contra ius vel vtilitat. public. Panormitanus in c. penu. de re iudic. numer. 13. Fel. in c. quæ in Ecclesiarum. de constitut. nume. 51. Hippo. in l. prima. §. cùm quidam deponere. ff. de quæstionib. quibus suffragatur tex. sing. in l. fi. C. de debit ciuilib. lib. 11. quo probatur, debitorem ciuitatis, qui partem rei pro satis faciendo ære alieno ipsi ciuitati alienauerit, cogendum fore, & aliam partem ipsi ciuitati iusto precio vendere, quod & Barto. inibi adnotauit.

Sexta ratio poterit refelli distinguendo necessitatem publicam ab vtilitate, ita quidem, vt cùm necessitas publica exegerit priuatum agrum, priuatam domum, & ædificium nem pe ad viam publicam, quæ necessaria est, tunc cogatur dominus agri iusto precio eum vendere, sicuti probat tex. in d. §. cùm via publica. At si tractemus de publica vtilitate, quæ tamen necessitatem morali quadam ratione minimè præmittat, non video quo iure priuandus quis sit re propria, & quidem inuitus. Sic sanè quod in d. 6. fundamento tradidimus, non simplicem Reipublicæ vtilitatem requirit, sed verè exigit publicam vtilitatem, quæ moraliter necessitatem insinuet, & habeat. quod deducitur ex his, qui quæstionem istam tractauere, & ex tex. in l. si quando. in 1. & l. ædificia. & l. turres. C. de oper. pub. quanuis Roma. in sing. 710. nimis extendat decisionem d. l. ædificia. ad maiorem pulchritudinem ciuitatis. qua in re iudicis arbitrium plurimum efficiet, varijs circunstantijs temporis, loci, & rei ad amussim consideratis.

Vltima prioris sententiæ argumentatio ex eo corruit, quod frequentissimo omnium consensu ita id accipiendum sit, vt quoties quis propè monasteria ædificans, aliquid construxerit, quod sibi minimè prosit, Ecclesię verò, aut monasterio noceat, prohibendus sit id ædificium altius tollere, cùm præsumatur facere ad alterius iniuriam, grauamen, & æmulationem. Et id etiam erga priuatos erit obseruandum, quemadmodum constat ex Cyno. Petro, & Saly. in d. l. altius. Angelo & Paulo in l. cùm eo. ff. de seruit. vrb. prædio. Iasone in l. ex hoc iure. col. 2. ff. de iust. & iur. Barthol. Cæpo. de serui. vrb. præd. c. 39. de solo & area. Dec. in l. nullus. & in l. domum. ff. de regu. iur. Hipp. in sing. 154. quibus adde l. pen. tit. vlt. par. 3. opt. tex. in l. opus nouum. vbi glo. Alberic. & Bar. ff. de ope. pub. gl. in l. Quicunque castellorum. C. de fundis limitrophis. libr. 11. tametsi inibi & in d. l. opus. tractetur de ædificijs, quæ fiunt in graue damnum, ac periculum Respublicæ. Imò & Alber. in d. l. altius. non admittit fauore religionis Cyni opin. quæ tamen admittenda est iuxta sensum, quem modò explicuimus. Et fortassis propter publicam vtilitatem, quæ à religiosis domibus procedit, erit locus Cyni sententiæ, quoties ex nouo ædificio grauissimum imminet domui religiosæ præiudicium, tametsi non fiat ad æmulationem.

His tandem explicitis ad huius quæstionis resolutionem primum opinor, posse principem compellere priuatum, domum propriam vendere ad constructionem Ecclesię, aut monasterij, vel ad iam constructi ampliationem, esseq́ue iustam causam, vt princeps iuri priuatorum deroget, quod ea domus vtilis sit ad ecclesiam construendam, vel ampliandam in Religionis, & Reipublicæ vtilitatem. Hoc probat text. in l. item si verberatum. §. vlti. ff. de rei vendicat. & in d. §. si constat. alioqui absque iusta causa non posset princeps, etiam dato iusto precio ab inuitis auferre propriarum rerum dominia, quod alibi tractauimus.

Secundò, mihi videtur, non tantùm principem, sed & quemcunque iudicem inferiorem posse compellere priuatum dominum agri, vel domus, eam vendere iusto precio, quoties ea fuerit necessaria ad constructionem Ecclesiæ parœcialis, aut Ecclesiæ Episcopalis. Nam cùm istæ Ecclesiæ moraliter præcisè sint necessariæ ad sacramentorum administrationem, item & ad cultum diuinum, qui ordinariè celebratur ad religionis Christianæ eruditionem, & instructionem, idem omninò erit, vbi domus priuata necessaria est ad ampliationem harum Ecclesiarum, modò ea ampliatio sit, vt dixi, necessaria morali quadam necessitate. optimus textus in argumentum huius conclusionis in capitu. ad audientiam. in 1. de Ecclesia. ædificand. atque hoc ipsum probatur ex dict. §. cùm via publica. & ex alijs iuris Cæsarei locis, quæ in probationem prioris sententiæ prima, & sexta rationibus adducebam.

Tertiò, si priuata domus, priuatusuè ager iusto precio oblato petatur ad constructionem Ecclesię, quæ etsi valde vtilis sit, non est tamen præcisè moraliter necessaria, aut ad ampliationem Ecclesiæ iam olim constructæ, quæ quidem ampliatio, & si vtilis valde sit ad plurium monachorum habitationem, atque vt plures ad officia diuina è plebe admittantur, poterit nihilominus ecclesia absque ea ampliatione Reipublicæ Christianæ, & cultui religionis seruire, opinor in his casib. non posse authoritate iudicis inferioris absque decreto principis priuatum dominio rei propriæ inuitum priuari, etiamsi precium iustum ipsius rei offeratur, quod apparet ex d. l. inuitum. C. de contrah. empt. & ex his, quæ modò diximus, dum rationibus prioris sententiæ respondimus.

Vltimò, hac in controuersia non diffiteor, æquissimè iudicem facturum, qui vsus frequentissima Doctorum sententia, coëgerit quempiam ad venditionem propriæ rei, agri, domus, aut fundi, quoties is fuerit vtilis ad ecclesiæ constructionem, vel ampliationem, si attentis circumstantijs, quæ discreti iudicis arbitrio sunt examinandæ, nullum, aut sanè paruum detrimentum ex hac venditione priuato inferatur. Etenim in hac specie non negauerim, iustissimè in praxi admitu posse priorem opinionem, quæ communis est. atque vt ita respondeam moueor his, quæ in disputatione & examine huius quęstionis, tradidimus, præsertim in responsione ad vltimam rationem. & l. 2. §. locum. ff. de relig. & sumpt. funerum. tametsi solum de vtilitate, non de præcisa necessitate in ea venditione agatur.

ARGVMENT. CAP. XV.

De precarij reuocatione, an & ea liberè permissa sit.

SVMMARIVM.

- 1 Precarium simpliciter constitutum, morte concedentis non extinguitur, donec ab hærede reuocetur.
- 2 Intellectus ad text. in capitul. Sigratiosè. de rescriptis. in sexto.
- 3 Precarium expreßim constitutum donec reuocatum fuerit, non exp. rat morte concedentis.
- 4 Precarium constitutum expreßim ad voluntatem concedentis, ipsius morte ipso iure finitur.
- 5 Expenditur iurisconsulti responsum in l. Lucius. ff. de donatio.
- 6 Precarium non potest statim absque causa reuocari.
- 7 Quod discrimen sit inter precarium & commodatum?
- 8 An commodatarius, qui vtitur re commodata ad aliud, quàm quod sibi fuerat commodata, teneatur furti actione?

CAPVT XV.

PRECARIVM est, quod precibus petenti vtendum conceditur tandiu, quandiu is, qui concessit, patitur, authore Vlpiano in l. 1. ff. de precario. Ex quo constat regula iuris Cæsarei & Pontificij. nam & idem Grego. Nonus respondit in c. vl de preca. qua definitum est, precarium liberè voluntate con cedentis reuocari posse. l. 2. §. 1. ff. de precar. adeò vt non valeat pactum contrarium. l. cum precario. ff. de preca. cuius ipse mentionem feci in Epitome de Spons. 2. par. c. 3. §. 1. explicat Bar. in l. vbi ita donatur. ff. de dona. cau. mor. & Deci. in consi. 293. col. vltim. Sed quæstionis est, an morte concedentis precarium reuocatum esse videatur: nam iurisconsultus in dicta l. cum precario. §. vltim. & in l. quæsitum. §. quod à Titio. ff. eo. planè respondet, precarium morte concedentis minimè finiri, sed ad eius hæredem transire, absque noua hæredis concessione: sicuti & idem not. glo. & Doc. in d. c. vl. de preca. quod profectò verissimum est secundum Pau. Cast. in l. Lucius. ff. de dona. qui expressim scribit, hæredem posse precarium datum à defuncto liberè reuocare, vt in ea l. Lucius. apparet: non tamen ex hoc sequi, quod sit necessaria noua hęredis precarij concessio siquidem ea necessaria non est, sed manet ipsum precarium datum à defuncto, donec hæres eius id reuocauerit, etiam si Accurs. in d. §. quod à Titio. perperam contrarium existimauerit, non rectè intelligens, quid iurisconsultus inibi responderit: atque hæc est frequentissima omnium sententia, quam etiam tenuerunt Pau. in l. Attilius. ff. de dona. vbi. gl. Bart. in l. centesimis. §. vl. col. 3. Alex. col. vl. & Ias. col. 5. ff. de verb. obl. Tiraq. de constituto. 2. par. 12. amplia. cui accedit, quòd præsumendum sit, morientem in eadem durare, ac perseuerare voluntate, quam decedens habuit. c. maiores. de baptis. Huic verò conclusioni obstat tex. elegans in c. si gratiosè. de rescrip. in 6. quo expressum est, actum, qui voluntate agentis liberè reuocari potest, morte ipsius itidem reuocatum censeri, cùm voluntas morte cesset. l. 4. ff. locat. Iocatio, inquit Pomponius, precariíue rogatio ita facta, quoad is, qui eam locasset, dedissétue, vellet, morte eius, qui locauit, aut dedit, tollitur. Sic etenim indulgentia Romani pontificis, qua is dispensatione quadam concedit Titio, vt beneficia ecclesiastica, quæ alioqui absque principis licentia minimè poterat possidere, haberet vtique, ac retineret vsque ad ipsius Romani Pontificis voluntatis beneplacitum, per obitum concedentis omninò extinguitur, authore Bonifacio Octauo in d. cap. si gratiosè. Quo in loco eleganter distinguitur voluntas hominis eam dignitatem obtinentis à voluntate ipsius sedis Apostolicæ, & sic dignitatis, vt priori casu morte finiatur ipsa concessio: posteriori verò adhuc mortuo concedente vim integram habeat, dum à successore minimè fuerit reuocata. in quo adnotandum est, an referat, indulgentiam ipsam, eiusque vires conferri in voluntatem Romani Pontificis, vel Papæ, non expresso proprio eius nomine, an verò eius proprio nomine expressim apposito. Etenim vbi proprium nomen expressum fuerit, omnes conueniunt, obitu Romani Pontificis priuilegium extingui. At si gratia concessa fuerit ad voluntatem Romani Pontificis, ita simpliciter, vt nec nominis proprij, nec sedis Apostolicæ mentio facta fuerit: tunc equidem Bal. Lapus & Domi. in dicto c. si gratiosè, scribunt, obitu concedentis nequaquam extingui ipsam gratiam, quia facta fuerit ad voluntatem dignitatis Pontificalis, cùm eius nomen expressum fuerit c. quoniam. Abb. de off. deleg. quibus accedere videtur Feli. in c. ex literis. de consti. nu. 9 asseuerans, satis esse nomine officij actum expeditum fuisse, vt voluntas, in quam collatus fuit, minimè expiret more agentis. Contrarium deducitur à gl. in d. c. si gratiosè. ver. suæ. quam sequuntur inibi Archid. Ioan. de Fant. & Anch. ex quib. expressim colligit Franc. co 3. priuilegium, gratiámue concessam à Summo Pontifice ita quidem, vt ad voluntatem Romani Pontificis perseueret, morte concedentis finitam censeri. quæ quidem interpretatio plurimum probatur in dicto c. si gratiosè. dum in eo distinguitur concessio facta ad voluntatem sedis Apostolicæ ab ea, quæ facta fuerit à Romano Pontifice ad suę, nempe Romani Pontificis voluntatis beneplacitum. Non me latet, quæstionem istam ambiguam esse, & tamen opinor, ex ipsa materia subiecta priùs, quàm ex nomine proprio, vel appellatiuo definiendum fore, an actus dignitati, vel personæ tribuendus sit, secundum ea, quæ ipse tractaui in cap. requisisti. de testam. deinde & illud censeo in proposita controuersia, oportere omninò, vel ex re ipsa, vel ex verbis concessionis examinare & perpendere, num actus ipse in voluntatem eius, qui Summum pręsulatum obtinet, an in voluntatem sedis Apostolicæ collatus fuerit. Quod si id constare ex his nequeat, tunc arbitror quo ad ea, quę voluntati committuntur, indubio distinguendum esse nomen dignitatis abstractæ, à nomine, quod obtinenti dignitatem etiam eius ratione tribuitur, vt tandem aliud sit ipsius sedis Apostolicæ nomen, aliud verò sit, quod eam obtinenti etiam ratione pontificatus congruit, nempe, Papa, Summus, Pontifex, Romanus Pontifex, & his similima. Nam cùm voluntas magis propriè personæ obtinenti dignitatem, quàm dignitati ipsi incorporeæ conueniat, par est, & rationi consonum, quòd actus collatus in voluntatem Romani Pontificis, ad voluntatem eius, qui tunc Pontificatum obtinet, & actum egit, referatur potiùs, quàm ad voluntatem sedis Apostolicæ. Nec refert quidquam quò ad istum tractatum, quod actus fiat nomine dignitatis, siquidem priuilegium concessum à Romano Pontifice, ipsi dignitati tribuitur, & conceditur eius nomine, cum à priuato eam dignitatem minimè obtinenti, concedi non valeat. Et tamen iuxta priorem partem text. in dicto capi. si gratiosè. morte concedentis expirat. Hinc deducitur, opinionem Philippi Franci veriorem esse, quam & ipse colligo ex Philippo Decio in capitulo sedes. de rescript. in princ. ita etenim scribit: Quod hic dicitur de sede Apostolica, idem esset in Summo Pontifice, de quo in effectu tex. hic intelligitur, aliàs tamen differentia constituitur, vt est tex. in capitu. si gratiosè. de rescriptis in 6. Hactenus Decius, qui manifestissimè quo ad interpretationem c. si gratiosè. discrimen constituit inter Summum Pontificem & sedem Apostolicam. Quam ob rem in hac specie, quam tractamus, idem erit dicendum, si actus ipse, aut gratia ipsa concessa à Romano Pontifice, ad voluntatem Papæ relata fuerit: nam morte concedentis expirabit, secundum Franc. in dicto c. si gratiosè. columna tertia. Fit igitur, vt quod in voluntatem agentis confertur, ipsius obitu finitum esse videatur, & ideò precarium, cuius vis à iure voluntati concedentis tribuitur, morte eius reuocatum esse censendum sit, quod est contra tex. in dicto capi. vltim. & in dicta l. cùm precario. §. vltim. Denique ad huius obiectionis perfectam resolutionem omninò distinguendi sunt duo casus. Primus, quando actus simpliciter validus est, eam tamen à iure habet conditionem, vt liberè valeat ab agente reuocari, vel ea conditio expressim actui addita fuerit, quòd is valeat & obtineat, donec reuocatus fuerit. Etenim in hac specie morte non extinguitur actus, nec reuocatus censetur. nam per obitum concedentis reuocatio minimè censetur facta, nec subintelligitur tex. elegans in capi. si delegatus. §. 1. de offic. delega. in 6. idem inquit Romanus Pontifex, poteris, quando tibi vices etiam sub ea forma commisit, donec eas duceret reuocandas. Nam talis commissio, per quam censetur etiam sententiæ prolatio, nisi anteà fuerit reuocata, committi, nequaquam morte committentis expirat, ex quo res integra non existit. Hæc sunt tex. verba. idem notant Barto. in l. & quia. aliâs. l. more. ff. de iuris. omnium iudic. ad finem. Deci. in l. 3. ff. de regul. iuris. idem in capi. Relatum. de offic. delegat. idem in consilio 108. Sic equidem delegatio causæ & iurisdictionis valida quidem simpliciter est, eamq́ue conditionem habet, quòd liberè à delegante reuocari possit. l. iudicium soluitur. ff. de iudic. non censetur tamen morte delegantis reuocata. Ex quo infertur, iurisdictionem alicui à principe, alióue iudice commissam hac expressa lege, donec eam delegans reuocauerit, minimè reuocatam esse morte dele gantis, quod probat tex. in dicto capitulo si delegatus. tenent Bartol. & alij proximè citati. idem Bartol. in dicta l. centesimis. §. vltimo. numero 10. ff. de verbor. obliga. & ibi Alexand. & Iason super eadem quæstio. Bartol. idem Deci. in dicta l. more. numero 60. requiritur enim ad reuocationem noua voluntas, quæ in moriente minimè præsumitur, & ideò per mortem non constituitur actus prioris reuocatio, atque ita hæc est communis omnium sententia secundum Decium in dicta l. 3. ff. de regu. iu. sensit eam Innoc. in cap. licet vndique de offic. delega. hoc ipsum tenent Domini. & alij in dicto cap. si delegatus. Hinc etiam constat, exilij pœnam sententia iudicis alicui indictam, donec iudex eam reuocauerit, hac equidem expressa lege, morte iudicis nequaquam reuocatam censeri, nec finitam esse, quemadmodum voluêre Bald. in l. vlt. 6. quæstio. & ibi Salic. 10. quęst. C. de contrahen. empt. Alexan. vltim. colum. & Iason num. 14. in dicta l. centesimis. §. vltim. qui aduersus Bartol. ibi hanc asseuerant esse communem sententiam, quæ à præmissa regula manifestè deducitur & probatur in l. 4. in prin. ff. de manumiss. vindic. item ex his apparet, ea ratione precarium morte concedentis non extingui, quòd id ab initio validum & firmum sit, nec aliter finiatur, quàm reuocatione eius, qui concessit. l. 2. in §. 1. cum alijs. ff. de precar. quæ quidem reuocatio obitu concedentis minimè contingit.

Secundus casus in hac controuersia constituitur, quando actus à lege, vel ab homine eam habet conditionem, vt is obtineat, maneat, ac perseueret ad libitum & voluntatem agentis, vel donec ipse voluerit, tunc sanè, cum voluntas morte extinguatur, ipsius concedentis obitu actus perit & finitur. l. 4. ff. locat. tex. in d. c. si gratiosè. Bar. eleganter. in d. l. centesimis. §. vlti. col. 3. & ibi Alex. & Iason idem Bartol. in dicta l. more. & ibi Deci. ac denique hiomnes, quos ad præcedentis regulæ probationem citaui. item Pau. Castren. in dicta l. Lucius. ff. de donat. Panorm. in capitul. vltim. de precar. vbi idem cæteri Doctor. permittunt. & Deci. explicat in l. contractus. numero 13. ff. de regul. iur. probans & primi casus decisionem: nec oberit huic communi sententiæ tex. in dicto capitu. maiores. quo probatur secundum quorundam interpretationem, voluntatem morte non extingui, nec finiri: imò semper durare, donec mutetur. Quia in dicto cap. maiores. §. vltim. ad finem tantùm probatur, amentes & furiosos in eadem voluntate perseuerare, quam habebant eo tempore, quo furoreos oppressit. tex. celebris in l. si is, qui animo. vbi glos. & Doct. ff. de adqui. poss. non tamen ex hoc sequitur, quòd per mortem ea voluntas non cesset: siquidem omninò morte cessat voluntas, tametsi non cesset nec furore, nec amentia, nec somno, aut ebrietate. l. nunquam. §. si ser. ff. de vsuca. ex quo plura inferuntur.

Primum, vera interpretatio ad tex. in d. c. si delegatus. §. 1. vt licet de legatio ea lege facta, donec delegans commissionem, vicariamq́ue potestatem reuocauerit, obitu delegantis non expiret, nec censeatur reuocata, & ideò si mors contigerit, re non integra, possit delegatus vti iurisdictione, tamen mortuo delegante re integra priùs, quàm delegatus vti cœperit iurisdictione sibi commissa, tunc iurisdictionis delegatio extinguitur, non iure reuocationis, quæ minimè per mortem euenit, sed causa cessantis voluntatis, quæ quidem cessatio voluntatis morte delegantis contingens, sufficiens est ad hoc, quod commissio iurisdictionis itidem cesset re integra, quod probat tex. in eodem c. si delegatus. adnotauit Carol. Moli. ad Deci. in regu. 3. ff. de regu. iur. tametsi Deci. ipse dubitauerit in d. l. more. num. 62.

Secundò, hinc etiam deducitur, falsum esse quod gl. scribit in d. c. si delegatus. ver. morte. dum iuxta quorundam sententiam respondet, commissionem iurisdictionis factam expressim ad voluntatem delegantis, re non integra, minimè extingui morte ipsius delegantis: quod iure non probatur, imò eam delegationem morte delegantis finiri constat, atque ita censet eadem gl. in vlt. parte, quam sequuntur Ioan. And. Domi. Franc. & Doct. ibi.

Tertiò, ex his colligitur, concessionem, quæ alioqui liberè reuocari & mutari possit, factam tamen ea lege, vt maneat, valida sit, ac perseueret ad voluntatem concedentis, eo denique post diutinum furorem mortuo omninò extingui, & cessare: tametsi ante obitum etiam per furorem minimè finita fuerit. hoc probatur ex ea interpretatione, quam aptauimus. capit. maiores. §. vlt. de baptis. & l. si is qui animo. ff. de adquir. poss. qua inter mortem & furorem discrimen illud constituimus, vt licet morte cesset voluntas, non sic furore.

Quartò, patet ex frequentissima omnium resolutione, precarium ita expressim constitutum, vt ad voluntatem concedentis eo alter vtatur, morte concedentis finitum esse & extingui absque ali qua hæredis reuocatione, quod notant Abb. numero 6. in dicto capit. vltim. de precar. Paul. Castrens. in dicta l. Lucius. Deci. in dicta l. contractus. nume. 13. idem præmittunt omnes, qui præmissas conclusiones tradidêre. Barto. excepto. nam is subobscurè loquitur. Quibus obijcitur tex. in l. 1. ff. de precar. quo in loco iurisconsultus asserit, precarium manere firmum quandiu patitur, qui concessit: hoc ipsum probatur in dicto c. vltim. patientia autem idem est, quod voluntas, quæ per mortem concedentis cessat: igitur falsum est, quod diximus, simplex precarium morte concedentis non extingui, vel expressim datum ad voluntatem concedentis, etiam post mortem manet, dònec ab hæredibus reuocetur, vtrunque verò receptissimæ omnium sententiæ refragatur. Quam ob rem iurisconsulti verba in d. l. 1. ita sunt interpretanda, vt eum sensum habeant, quandiu patitur, qui concessit, id est, quandiu qui concessit illud non reuocauerit, nec pœnituerit, ex eodem iurisconsulto in l. 2. §. 1. ff. de precario.

Etenim iurisconsultus patientiam appellat illam voluntatem, tacitumq́ue consensum, qui constat ex eo, quod non contradicitur. l. qui patitur. ff. mandat. Nam licet inter consensum & contradictionem sit medium quoddam, nempe taciturnitas, vel patientia. l. 1. §. scientiam. ff. de tributo. Et ideò quoties consensus expressus lege requiratur, non sufficiet taciturnitas, nec patientia: secundum Innocent. & Doctor. præsertim Felin. column 2. in capitul. Nónne. de præsumptio. atque idem erit, vbi ab statutis, quæ strictam habent interpretationem, consensus simpliciter exigatur, siquidem expressus erit necessarius, quod ex eisdem Doctoribus colligitur, traduntq́ue Bald. Imol. Alex. & alij in l. 2 §. voluntatem. ff. solut. matrimo. vbi Francisc. à Ripa colum. 1. scribit, hanc opinionem Communem esse. Attamen iam semel constituto precario, ad eius vim & effectum, vt denique maneat, sufficiet voluntas illa tacita, quæ ex patientia dum constituens illud non reuocauerit, deducitur, atque ita sunt intelligendi. tex. in d. c. nónne. & in reg. is qui tacet. & in reg. qui tacet. de reg. iu. in 6. Quam ob rem in specie ista, quam examinamus, ego discrimen constituo, an lex ipsa dicat, precarium manere firmum ad voluntatem concedentis, & donec ipse voluerit, an id expressim à concedente additum concessioni fuerit, vt priori casu precarium morte concedentis minimè finitum sit, posteriori verò absque vlla reuocatione hæredis, sola morte constituentis pereat.

Adhuc aduersus communem sententiam opponitur iurisconsulti responsum elegans in dicta l. Lucius Titius, inquit Scęuola, episto lam talem misit. ille illi salutem. Hospitio illo, quam diu volueris, vtaris in superioribus diætis omnib. gratuitò, idque te ex voluntate mea facere, hac epistola notum tibi facio. Quæro, an hæredes eius habitatione eum prohibere possint? Respondit, secundum ea, quæ proponerentur, hæredes eius posse mutare voluntatem, vides igitur, lector optime, precarium. nam de eo tractat iurisconsultus iuxta communem interpretationem, constitutum expressim ad voluntatem concedentis, & tamen iurisconsultum præmittere, id etiam post mortem manere, donec ab hæredibus fuerit reuocatum, esseq́ue necessariam hæredum reuocationem. Quidam sanè censent, Scæuolæ responsum de donatione accipiendum esse, quia id positum fuerit sub Rubrica de donationibus, quod mihi non placet, cùm donatio perfecta reuocari non valeat: at si dixeris in ea specie reuocari potuisse, vel ex eo, quòd collata fuerit eius vis in voluntatem donantis, vt ad eius voluntatem firma maneret, non tollitur ex hoc difficultas, siquidem adhuc constat ex Scæuola, precarium, vel donationem, cuius vis & vsus ad voluntatem concedentis fuerit collatus, ipsius morte non extingui. Quam ob rem ego censeo, illa verba, ex voluntate, non significare idem quod illa, ad meam voluntatem, vel quatenus mea voluntas tulerit, sed simpliciter consensum donantis & concedentis ostendere, & manifestum facere. Quod & Alciato visum est in l. 2. ff. si cert. petat. verb. commodatum. tametsi is contendat dict. l. Lucius. in donatione, non in precario esse accipiendam. Fit igitur secundum hunc sensum, vt in dicta l. Lucius. nihil probetur contrarium communi Doctorum opinioni. Fortassis quibusdam placebit, omissa hac omnium sententia, precarium etiam expressim ad voluntatem concedentis constitutum, eius morte minimè perire, nec extingui, donec ab hæredibus reuocetur, & hi quidem ad huius rei probationem ea verba, ad voluntatem meam, & illa, qua tenus mea voluntas tulerit, speciali quadam ratione perpensa precarij propria natura, interpretabuntur, id est, donec reuocauero. Et ideò ex l. 1. & 2. ff. de precario. probata hac interpretatione dicendum erit, precarium siue simpliciter, siue ad voluntatem concedentis constitutum, morte ipsius concedentis nequaquam extingui, donec ab hæredibus reuocetur. Nam & Bartol. in dicta l. centesimis. §. vltimo. numero 10. tractans quæstionem illam, qua quæritur de intellectu sententiæ iudicis mirtentis aliquem in exilium ad eius voluntatem, inducit argumentum ex precarij natura, quasi velit, precarium morte minimè extingui, etiam si expressim concessum sit ad voluntatem constituentis. Rursus idem Bartol. in l. Attilius. ff. de donationibus. in principio sensit in dicta l. Lucius. precarium constitutum fuisse ad voluntatem concedentis expressim ea lege apposita, citatq́ue tex. in l. 4. ff. locati. quæ voluntatem morte extingui probat. etenim insinuat Bartol. in dicta l. Lucius. sola morte constituentis precarium finiri absque hæredis reuocatione: quod omninò aduersatur iurisconsulto, & omnium interpretum iudicio, cùm inibi permissum sit hæredibus, mutare voluntatem concedentis precarium: vnde planè constat, ante hanc mutationem precarium etiam mortuo constituente, manere, & validum fore, quemadmodum responsum est in l. quæsitum. §. primo. ff. de precar. quem textum Alberic. & alij in dicta l. Attilius. citant ad intellectum dictæ l. Lucius. Sed nihilominus tutior est ea sententia, quæ frequentiori calculo ab eo text. deducitur. Hactenus ostendimus, precarium nec morte concedentis absque hæredis reuocatione extingui, nec manente precij natura irreuocabile posse fieri. Nunc illud erit obseruandum, quod etiam si precarium liberè reuocari possit, ea tamen reuocatio non potest statim, & ita promptè fieri, vt prorsus omni vsu & commodo priuet illum, cui precarium concessum est, imò potiùs eum damno afficiat. obstat etenim tunc exceptio doli aduersus reuocantem. ea siquidem concessio beneficium est, quo iuuari debet accipiens non decipi. l. in commodato. §. cùm autem. ff. commodato. & sic aliquod spacium vtendi & reddendi rem precario concessum, inest arbitrio iudicis, qui ex causa iusta statim eam reuocationem permissam esse censebit. quod in specie voluerunt Panormitan. in dicto capitulo vltimo de precar. numero 13. Alexand. in l. si pœnam. ff. de verbor. obligationib. Iason in §. sequens. Instit. de actionib. numero 25. Francisc. Purpurat. in l. 2. in princip. numero 28. & ibi Curtius Iunior numero 19. ff. si certum peta. & Carol. Molinæ. de contract. quæstion. 83. numero 630. argument. eius, quod Bartolus tradit in dicta l. si pœnam. scribens, mutuum præstitum alicui nullo definito tempore, non posse statim peti, sed post tempus arbitrio boni viri æstimandum. Hanc Panorm. sententiam æquissimam esse opinor, & iure probari, quamuis contrarium tenuerunt Barbat. in dicto cap. vltim. Deci. in l. in omnibus. in 1. & in l. contractus. numero 9. ff. de regu. iur. & Alciat. in l. 2. ff. si cert. petat. verb. commodatum.

Operæprecium tamen erit, vt & prænotata maturius intelligantur, inquirere, quod discrimen sit inter precarium & commodatum. Nam Bartol. in l. in commodato. §. sicut. ff. commod. scribit, commodatum fieri ad certum vsum & tempus, atque id eò non posse intempestiuè ante finitum tempus reuocari, quia esset decipere, & damno afficere commodatarium. dicto §. sicut. cap. vnico. §. contra. de commodato. at precarium autem non fit ad certum vsum, nec ad certum tempus, & ea ratione liberè posse reuocari. Quæ quidem ratio non placet Panormitan. in dicto capi. vltim. cùm & quandoque precarium constituatur ad tempus certum, & sic ad determinatum vsum, & potest nihilominus ante finitum tempus reuocari. l. in rebus. & in l. cùm precario aliquid datur. ff. de precar. qua ratione idem Panor. & Imol. in d. c. vlt. aliam differentiam inter precarium & commodatum constituunt, quòd commodatum detur ad certum, ac determinatum vsum, qui quidem vsus expressè, vel tacitè habet tempus itidem certum, intra quod reuocari non potest, ita sanè colligitur ex l. 2. C. commodat. & dict. §. sicut. glo. ibi. & in d. l. 2. vbi Cynus & omnes. Panormitan. in dict. c. vltim. colum. vlt. de precario. Ias. in §. sequens. num. 20. de actio. Alberi. in d. l. Attilius. Precarium autem detur ad vsum indefinitum & indeterminatum, ita quidem, vt licet detur ad certum vsum, is tamen indeterminatus & incertus censeatur ex eo, quòd nec tacitè, nec expressim habeat tempus certum. Quam ob rem reuocari liberè potest, secundum eosdem, quod probatur in dicta l. Lucius. iuxta communem eius interpretationem. Sensit hanc differentiam Bart. communiter receptus in l. 2. in princ. ff. si cert. peta. Bald. item in l. 2. C. commod. & Constantinus Hamenopulus libr. vltim. Epitomes iuris ciuilis. titu. 2. super l. contractus. ff. de regul. iur. Hæc igitur discriminis ratio tendit ad hoc, vt in dubio quid precarium, quid commodatum sit cognoscamus, at vbi ex verbis & mente contrahentium appareat quid agere velint, tunc ea, quæ contra substantiam illius actus apposita fuerint, actu ipso manente valido reijciuntur, nec ex his mutatur ipse contractus, nisi eam mutationem commodè patiantur verba contractus, & ipsorum contrahentium mens, quod deducitur ex Bartol. in l. vbi ita donatur. ff. de donatio. causa mort. cuius ipse latius memini in rubric. de testamen. secunda parte. numero 11. atque eadem ratione erit aptanda interpretatio iurisconsulto in d. l. cum precario. par. 1. cuius mentionem fecimus in principio huius capitis.

Adeò quidem commodatum ad certum & destinatum vsum fit, vt si quis re commodata vtatur ad aliud, quàm quod sibi commodata fuerit, vel certi, ac præscripti vsus limites excesserit, furtum commisisse dicatur. l. qui iumenta. ff. de furtis. §. furtum autem. Insti. de obligatio. quæ ex delict. nascuntur. Sicuti & qui vtitur re deposita contra voluntatem deponentis, furtum committit. l. qui furtum. ff. de condict. furt. l. 3. C. deposit. idem in eo, qui vtitur pignore absque domini voluntate. l. si pignore. ff. de furt. imò & damnatus hac ratione, & ex hac causa, efficitur infamis. l. qui depositum. C. deposi. Panormitan. per textum ibi in c. 1. de deposit. scribit etenim Valerius maximus libro 8. capi. 2. quendam furti damnatum fuisse, quod equo, cuius vsus vsque Aritiam commodatus fuerat, vlteriore eius cliuo vectus esset. idem iurisconsultus respondit in l. si vt certo. §. sed interdum. versi cu. quin imò. ff. commodati. Quin imò & qui aliter re commodata vtitur, non solùm commodati, verùm furti quoque tenetur. his accedit Regial. 20. ti. 13. par. 5. quæ vt creditor pignore vti possit, exigit, quod ex eo vsu res deterior minimè efficiatur, & consensum debitoris tradit & Catelli. Cotta, dictione, Furtum. idem probatur in l. prima. §. si rem. in secundo. ff. deposit. & l. tertia. C. eodem titu. quas decisiones latè expendit Carol. Molinæ. de contract. quæstio. 83. Hæc verò iudicia, quibus quis damnatus fuerit furti, eo, quòd commodatum iumentum aliorsum duxerit, quàm quo vtendum acceperat, vel rem depositam, aut commodatam vendiderit, eáue vsus fuerit ad aliud, quàm acceperit, veluti seuera & nimis grauia retulit Valerius Maximus in dicto ca. 2. & post eum Aulus Gellius libro 7. noctium Atticar. cap. 15. Quam ob rem Ioannes Faber in l. 1. C. de pignor. actio. censet, hac in controuersia actionem furti minimè locum obtinere, si commodatarius, aut creditor, aut depositarius vtatur re commodata, pignore, vel deposito eo vsu, cui propriè res ipsa destinatur, & ad quem dominus ipse his rebus vti solebat. Hoc potissimùm deducitur à præsumpta voluntate domini. Nam vt Fabri sententiam explicemus: ego arbitror, quod si creditor vtatur re pignori data, eo quidem vsu, quo vti solebat dominus ipse, nec res ipsa effecta fuerit deterior ex eo vsu, minimè teneri ea ratione creditorem, nec furti, nec alia actione. At si ex hoc vsu facta sit res deterior, sitq́ue vsus ipsi rei conueniens, nem pe cùm ipsa ad illum ex propria natura destinata fuerit, vel communi, ac frequentiori ipsius domini consuetudine, tunc creditor, aut depositarius tenebitur ad illud detrimentum, actione quidem ex contractu, non ex delicto: præsumitur etenim ex his causis attenta Fabri opinione, dominum permissurum, & id non fuisse factum eo inuito, quod sensit glo. in dicto §. sed interdum. sensit dict. Regia l. 20. in principio. verum si ex vsu ipsius rei, & attentis alijs circunstanijs colligamus, creditorem, commodatarium, aut depositarium vsum fuisse re deposita, commodata, vel pignore inuito domino, scilicet, eo non permissuro, locus erit actioni furti, iuxta eas iurisconsultorum decisiones, quas paulò antè adduximus. Et tamen adhuc in hac specie censeo, iudicem omnino debere iudicium, & eius seueritatem, ac rigorem temperare, ita quidem, vt absque læsione, & damno ipsius domini pœnam huius criminis benignitate quadam molliat, mitemque efficiat, cùm etsi furtum hîc commissum esse constet, id tamen non omninò inhonestum est, nec computari debet inter ea furta, quæ legibus & reipublicæ institutis praua & perniciosa censentur, & ideò molli quadam pœna furtum hoc puniendum est, quod sensit Philipp. Corne. consi. 274. lib. 3. versic. & potissimè. Sic sanè vel ipsa iudicis sententia ex hac causa damnatus erit ab infamia liberandus, aut saltem etsi hoc à iudice omissum fuerit, eius sententia erit in eum modum accipienda, vt minimè iudicetur in famis, qui per eam furti hac ratione condemnatus fuerit. eodem pacto iudicis recti arbitrio relinquendum erit, sitne locus in hac specie septupli pœnæ, quæ in his regnis plerunque indicitur furibus. Etenim inspectis circunstantijs personarum, rerum, loci & temporis à septuplo iudex abstinebit, cùm de hoc iudicio tractauerit.

ARGVMENT. CAP. XVI.

Posseßio beneficii ecclesíastici quonam pacto iure adquiri poßit.

SVMMARIVM.

- 1 Collatio canonica absque corporali posseßione, ius perfectum tribuit post acceptationem. & inibi intellect. ca. si tibi absenti. de præb. in 6.
- 2 Collatio beneficij potest fieri ea conditione, si vacat.
- 3 Acceptatio illius, cui collatum est beneficium, omninò necessaria est, vt illi adquiratur.
- 4 Acceptatio non potest fieri per procuratorem absque speciali mandato, & quid de laico & excommunicato?
- 5 Acceptatio facta ab eo, qui mandatum non habuit, rata haberi potest, modò ratihabitio fiat intra tempus datum ad acceptandum.
- 6 Habens canonicam collationem potest administrare propria authoritate ante apprehensionem posseßionis.
- 7 An poßit quis propria authoritate capere posseßionem beneficij? & intellect. l. si quis in tantum. & l. vl. C. vnde vi.
- 8 Ad quem pertine at traditio posseßionis corporalis in beneficijs?
- 9 Posseßio beneficij apprehendi potest per procuratorem habentem mandatum generale.
- 10 Posseßio beneficij qualiter adquiratur? & an per inuestituram tradatur? item an poßit in conspectu beneficij apprehendi? & numero sequenti.
- 11 Intellectus l. clauibus. ff. de contrahenda emptione.
- 12 Traditio instrumenti, an inducat adquisitionem posseßionis. & inibi intellect. l. 1. C. de dona. l. item Partitarum & Taurinæ constitutionis.
- 13 Posseßio beneficij apprehensa in ipsa ecclesia, à qua titulum & nomen beneficium habet, transfert etiam posseßionem omnium rerum ad beneficium pertinentium.

CAP. XVI.

BENEFICIORVM ecclesiasticorum vera adquisitio bifariam consideratur: primùm etenim quò ad ipsius tituli ius: deinde quantum ad possessionis propriam adquisitionem: siquidem constat, posse quem beneficij ius & titulum habere, qui tamen eius possessionem adhuc minimè nactus fuerit, quippe qui eam nondum apprehenderit. Quantum ad primam partem attinet, receptissimum est, sola canonica collatione absque traditione possessionis, eiusq́ue apprehensione ius in ecclesiastico beneficio adquiri, ipsamq́ue collationem ius ei retribuere. text. optimus in capitul. vltim. & ibi Anchar. Domi. & Francus. de concess. præb. lib. 6. glo. communiter approbata in cap. penul. verb. collatio. de præben. in 6. Dyn. in regu. 1. num. 8. & in regu. qui prior. de regul. iur. Ias. in l. quoties. colum. 3. C. de rei ven. requiritur tamen acceptatio illius, qui collationem sibi canonicè factam habet. tex. est in cap. si tibi absenti. de præbend. in 6. à quo satis expressim colligitur, solam collationem beneficij absque possessionis apprehensione, ius in re, & perfectum tribuere, postquam ille, cui collatum fuerit beneficium, eam ratam habuerit: etenim ex hoc proprium ipsius dicitur beneficium. Addit præterea Summus Pontifex, etiam ante acceptationem istam, eum qui beneficium contulerit absenti, vel præsenti, minimè posse eam collationem reuocare, nec beneficium hoc alteri conferre, quod speciali quadam ratione procedit: nam & si is, qui absenti causa donationis mittit rem aliquam, possit pœnitêre ante absentis acceptationem l. 2. §. sed & si quis donaturus. & l. absenti. ff. de donationi. id verum est in libera donatione, & quia donator minimè tenetur donare: non sic idem erit in eo, qui ratione officij conferre beneficia tenetur, etenim semel facta collatione, functus est officio suo. l. iud ex. ff. de re iudic. Quam ob rem etiam ante acceptationem pœnitêre non poterit secundum Panormit. in capit. accedens. colum. 1. de præb. eundem in capitulo publicato. col. 3. de electio. & consil. 11. lib. 2. Bartol. Paul. & Imol. in dicta l. absenti. qui hanc differentiam constituunt inter donationem, & beneficiorum ecclesiasticorum collationem, quæ in conferendo ad liberalitatem non pertinet, licet possit videri collatio ista, donatio quædam impropria respectu illius, cui fit, cùm ei non teneatur præcisè prælatus beneficium concedere, iuxta glos. & ibi Doct. in cap. relatum. de præbend. glos. in §. ex his. 23. quæst. 6. Abb. in ca. tuis. nume. 4. de præbend. Deci. in capit. cùm accessissent col. 1. de constit. Abb. in cap. vltimo, de donatio. Franc. de Ripa in l. vlti. quæst. 48. C. de reuo. donatio. Imò hoc ipsum obtinet, siue præsenti fiat collatio, siue absenti text. in dicto capit. si tibi absenti. siue fiat ignoranti, quod probatur in cap. gratia. de rescript. in 6. adeò quidem, quòd si exequutor Apostolicus conferat beneficium alicui ea conditione expressa, si vacat, collatio tenet, ex eaq́ue adquiritur beneficium, modò id verè vacauerit tempore collationis, quamuis vterque conferens, & is, cui collatum fuerit, ignorauerint ipsam vacationem, secundum Ioan. Andræ. Ioan. Mona. & Probum post alios in dicto capit. si tibi absenti. Bald. in l. 3. colum. vlti. C. de sentent. quæ sine certa quantitate profertur, nec quidquam impedit ipsam collationem conditio illa, si vacat, siquidem quamuis ab inferioribus electio fieri non possit sub ea conditione, si vacat, glo. in capit. 2. de electionib. in 6. versic. incerta. collatio tamen valet ita facta, & fieri potest. Domi. in dicto capit. 2. Lapus allegatione 6. Feli. in cap. cùm contingat colum. penult. de officio delegat. Ioan. à Selua de beneficio. 3. par. quæst. 20. Ludouic. Gomezi. in regul. de verisimili notitia obitus. quæst. 1. in princip. etiam si Deci. in l. actus. colum. vlt. ff. de regu. iur. hanc differentiam improbet, existimans, collationem istam hac conditione factam nullam esse, cùm in ducat incertitudinem quandam. Nam in electione loquitur text. in d. cap. 2. qui certitudinem in electionibus requirit, quem commendat Felin. in capit. cùm ex officij. col. penult. de præscriptio. atque ita Ludo. Gomezi in dicta reg. testatur, hanc distinctionem, & differentiam communi omnium consensu receptam esse. Ipse verò Romanus Pontifex dubio procul potest beneficiorum collationibus conditionalibus vti. glo. 3. in cap. si gratiosè. de rescript. in 6. quam dixit sing. Fel. in cap. vlt. colum. 3. de iudic. notat Abb. in cap. si constiterit. num. 2. de accusatio. explicat Martin. Azpilcueta vir doctissimus in cap. si quando. de rescript. colum. 3. & 4. & hoc quidem etiam quo ad propriam, & veram conditionem apertissimi iuris est, illa etenim conditio, si vacat, vera conditio non est, cùm actum minimè suspendat l. institutio talis. ff. de condit. instit. l. itaque. ff. si certum petatur. Doct. præsertim Soci. Iason. & Deci. l. cùm ad præsens. ff. eod. gloss. singul. in l. si sic. §. 1. ff. de legat. 1.

Est igitur acceptatio necessaria, vt sola canonica collatione beneficium ecclesiasticum fiat acceptantis, absque possessionis apprehensione. Quò fit, vt si Romanus Pontifex beneficium eius collationi reseruatum alicui contulerit, & is ante acceptationem mortem obierit, adhuc maneat reseruatio salua, & integra, nec beneficium vacet obitu illius, qui eius collationem nondum acceperat. Sic beneficium vacans in curia Romana collatum alicui, qui ante eius acceptationem extra curiam moriatur, adhuc vacat in curia, non per mortem illius, cui collatum fuit, quod expressim tenent Oldrad. consil. 57. Collectar. in capit. ecclesia vestra. nume. 10. de sortileg. Domi. in cap. 2. de præb. in 6. col. vlt. Speculat. & Ioan. Andr. in rubr. de actione. & petitio. §. penult. Ludou. Gomezi. in regul. de triennali poss. quæst. 30. num. 2. cùm alioqui collato beneficio reseruato, & eius acceptatione facta, reseruatio expiret, etiam ante apprehensionem possessionis, secundum eosdem. & Innoc. in capit. 1. & in cap. ex parte. de concess. præb. Oldrad. consil. 136. quorum opinio communis est teste Ludoui. Gomezi. in dicta quæ. 30. idem tenet Lapus allegatio. 127. Calderi. consil. 10. tit. de præben. Domi. con. 93. Eâdem ratione per mortem illius, cuius aliqua ex causa beneficia sunt Romano Pontifici reseruata, minimè vacabit beneficium eidem collatum, si eam collationem nondum acceptauerat, quod notat Domi. in dicto capit. 2. de præb. in 6. colum. vltim. Gomezi in regul. de familiarib. Cardin. quæst. 24.

Hæc autem acceptatio beneficij fieri poterit non tantùm ab ipso, cui collatum fuerit beneficium, sed & ab alio eius nomine, modò is habeat speciale mandatum. gloss. in dicto capitul. si tibi absenti. quam Doct. inibi probant. & sequuntur idem gloss. in Clement. vnica. de concess. præb. verb. præsenti. Rota antiqua. 323. Archid. & Ioan. Andræ. in cap. ne captandæ. de conces. præb. in 6. Ioa. Staphylæ. de literis grat. & iust. pag. 96. sat tamen erit mandatum speciale ad acceptandum beneficia ecclesiastica, licet speciatim aliquod beneficium minimè fuerit nominatum, sicuti notant Ioan. Andr. Abb. & Imola in cap accedens. de præbend. Nicola. Milis, verb. Procurator. col. 7. Doct. communiter in dicto capit. si tibi absenti. Nec poterit collator beneficij pœnitere, quod manifestissimum est. meminit etiam Felin. in cap. nonnulli. §. sunt & alij. numero 46. glossæ in dicto cap. si tibi, dum ea in verb. habuerit. tractat de hoc speciali mandato. imò & speciale mandatum ad acceptanda beneficia, sufficiens est ad acceptandum illud, cui animarum cura incumbat, authore Imol. in dicto. cap. accedens. 3. col. quem sequitur Staphilæus in dicto tract. de literis gra. & iust. fol. 50. col. 2 Mandatum autem generale nequâquam sufficiet ad hanc acceptationem, quamuis concessum sit cum libera administratione, quemadmodum placet Felino in dicto. nume. 46. & Rotæ antiquæ. 535. illud profectò hac in quæstione obseruandum erit, hoc mandatum speciale ad acceptandum beneficia ecclesiastica, etiam laico concedi iure posse, secundum Ioan. Andræ. & Abb. in dicto. cap. accedens. Staphilæum dicta pag. 96. cùm ea acceptatio nihil aliud sit quàm declaratio voluntatis, quæ à quocunque fieri potest. Nam etsi beneficium conferri excommunicato non possit. cap. postulasti. de cleri. excommunic. ministr. nihilominus excommunicatus collationem beneficij factam sibi ante excommunicationem ratam habere poterit, & acceptare. Rota in nouis. 195. & in antiquis. 126. & in antiquioribus, vltima, titul. de sentent. excommunic. Cardin. con. 103. Rursus Rota antiq. 720. Rebuffus in concordatis, titul. de excom. non euit. Ludouic. Gomezi. in tract. expectatiuarum numero. 60. quamuis contrariam sententiam in hac specie veriorem esse censeant Cardin. in dicto cap. postulasti. & Alciat. eo non citato in ca. 1. de iudic. nu. 12. quorum opinio ex eo corruit, quòd acceptatio nihil iuris tribuat in ipso beneficio, sed tantùm declaret consensum illius, cui beneficium collatum fuit, qui quidem consensus necessarius est. text. in cap. nisi cùm pridem. colum. penult. de renunciat. Ego verò non diffiteor, imò iure certissimum esse censeo, ministerio laici posse illum, cui facta fuerit collatio beneficij, eam acceptare. At idem esse in excommunicato, vt is beneficium ante excommunicationem sibi collatum acceptare possit, mihi, vt ingenuè fatear, dubium videtur. nam licet ex collatione ius in beneficio detur, id tamen non adquiritur, donec acceptatio fiat, text. est in dicto capitulo. si tibi absenti in princ. vnde tempore acceptationis adquisitio iuris spiritualis fit, quæ excommunicato minimè potest conuenire: qua ratione & si opinio Rotæ magis communis sit, vt fatetur Marti. Azpilcueta in cap. si quando. col. 31. de rescrip. mihi profectò non omnino placet. Nisi quispiam dixerit, acceptationem beneficij factam ab excommunicato validam esse, & efficacem quo ad voluntatis, & consensus declarationem, non tamen quo ad iuris adquisitionem, ita quidem, vt beneficium ipsum minimè adquiratur ratione huius acceptationis, donec excommunicatio absolutione extincta fuerit, tunc etiam absque noua acceptatione prorsus adquiri. Quod probari potest authoritate decisionis Rotæ in antiquis. 33. quæ licet pręmittat, habentem literas ad beneficia vacatura posse, etiam si excommunicatus sit, acceptare beneficium vacans, & sub eius literis comprehensum, asserit tamen collationem ex vi huius acceptationis fieri non posse, donec is absolutus sit ab excommunicatione. Ad eandem rationem expedenda erit decisio Rotæ in nouis 195. quæ agens de intellectu text. in capit. vltimo de consuetud. in 6. tradit eam optionem cuius inibi mentio fit, ab excommunicato fieri posse, est etenim id iure verum quantum ad effectum simplicis declarationis, non autem, vt ex ea collatio fiat, nec ius adquiratur.

Cæterùm, si quis nomine absentis, cui est colatum beneficium, eam collationem acceptauerit absque mandato, sequuta postmodum ratihabitione, beneficium à die acceptationis adquisitum censetur. reg. ratihabitionem, de regulis iur. Nam & in his, quæ mandatum speciale exigunt, rati habitio locum obtinet, & admittenda est. text. optimus in capit. vltim. de iureiur. in 6. quem præter alios ad hoc citat. Angel. in l. nec filius. C. de reb. credit. text item in l. quod si de speciali. ff. de minori. notant. Bald. in l. si maritus. C. mand. Alexand. consil. 78. lib. 5. Fel. in cap. sicut in 2. de simonia. vlt. col. Ias. in l. si quia mihi bona. §. iussum. num. 36. ff. de adquir. hæredit. Deci. in l. semper qui non prohibet, ff. de regul. iur. num. 7. idem consi. 281. quorum opinio dubio pro cul communis est, ac iure verior, quamuis Panorm. in d. c. accedens. 2. col. teneat. tantùm à die ratihabitionis ius adquiri non à die acceptationis, citat gl. in c. quam sit, de elect. in 6. quæ mihi hoc non probat. tametsi ea singularis sit, dum censet, ratihabitionem omnino fieri debêre intra terminum datum ad acceptandum, quam gl. ad hoc adnotarunt Doct. ibi. Fel. in dict. §. sunt & alij. nu. 45. & Rochus Curtius de iure patro. verb. honorificum, num. 26. probat tex. elegans in l. bonorum. ff. rem rat. hab. quem expendit latè Deci. in dicta l. semper qui non prohibet. vnde ad secundam partem tex. in d. c. si tibi absenti. cum prælatus beneficium absenti conferens ei diem ad acceptationem constituerit, oportet acceptationem fieri, vel factam ab alio ratam haberi intra eum diem, vt beneficium ab eo, cui collatum est, adquiratur, alio qui collator poterit id beneficium alteri conferre, sicuti in eadem constitutione satis in specie probatur. Et tamen acceptatio, vel ratihabitio facta post diem à Prælato constitutum, proderit ad beneficij adquisitionem, modò res integra sit, quia Prælatus tempore huius acceptationis, vel ratihabitionis nondum beneficium hoc alteri contulerat. quod in specie asseuerat iure verissimum esse Francus in dicto cap. si tibi absenti. post alios ibi.

Hactenus probauimus ex dicto ca. si tibi absenti. sola collatione ius adquiri in beneficio absque corporali apprehensione possessionis. idem notant Panor. in cap. cùm autem. & cap. suggestum. de iure patrona. Innocen. & alij in capi. inter cætera. de præbend. ex quibus text. in dicto cap. cùm autem. & alij, qui tractant de prælatione in obtinendis beneficiis, & præsertim tex. in c. quod autem. de iure patro. quo in loco expressum est, in beneficiis potiorem esse eum, qui primo possessionem habuerit, sunt intelligendi omnino de possessione, id est, de canonica institutione, cùm planè iure probatissimum sit, in his, quę pertinent ad beneficia ecclesiastica, non esse præferendum eum, qui primò corporalem nactus fuerit possessionem, sed eum, qui prius canonicam collationem habuerit, quemadmodum post Dinum in regu. qui prior. de regul. iuris. adnotârunt omnes in dicto capitulo si tibi absenti. quorum opinio communis est. Quòd si habens collationem canonicam absque possessione administrare velit, poterit id facere optimo iure, modò alius non sit in possessione beneficij, tunc etenim si administraret, spoliaret propria authoritate possessorem, sicuti censet Abb. in c. transmissam. col. 3. de elect. per text. ibi. atque idem tenent Innoc. & Doct. ibidem Aufrerius, & Capella Tholosana 443. Nicolaus Milis, verbo, possessio. versic. possessio beneficij. idem Panor. in cap. cùm super. de causa possessi. & propri. Dominic. & Francus in capit. eum. qui. de præb. in 6. Frede. consil. 234. Ripa in cap. sæpe num. 69. de restit. spolia. optimus text. in c. auaritiæ, de electio. in 6. quam opinionem fatentur communem esse Ioan. de Selua. in tract. de beneficio. 2. par. q. 15. Francis. de Ripa in libro 2. respon. capit. 31. Rochus Curti. de iure patrona. verb. ius. quæ. 5. Rebuffus in tract. de pacificis possessi. nu. 234. & 251. Lambert. in tractatu. de iure patro. 3 parte 2. lib. quæstio. 11. artic. 6. Et probatur huius sententiæ prior pars in dicto c. transmissam. posterior vero in d. c. eum qui. quo decisum est, etiam habentes canonicum titulum in beneficio, quod ab alio possideatur, non posse propria authoritate possidentem expellere, nec possessionem beneficij illius apprehendere, ea quidem apposita pœna, vt sint ipso iure priuati ipsius beneficij titulo, si contrarium fecerint. quam decisionem præter alios explicat optimè Ripa in capit. sæpe de restitutione spoliato. numero 68. cui adde Rotam in nouis. 16. Est tamen necessaria corporalis possessio etiam in beneficiis, nec sufficit verus, & canonicus titulus, etiam cum administratione ad agendum interdicto, vnde vi, vt spoliatus ante omnia restituatur, quod satis iure compertum est, & in specie post alios adnotauit Abbas in dicto capitu. cùm super. colum. 4. item & ad alios plures effectus, quos possessio vera, & corporalis inducit.

Secunda igitur huius capitis pars in eo versabitur, an propria authoritate is, qui collationem habet, absque prælati licentia possit corporalem possessionem apprehendere, & quo pacto ea possessio adquiri valeat. Nam quibusdam visum est, habentem canonicum titulum non posse propria authoritate possessionem beneficij apprehendere absque iudicis licentia, ita tandem tenuerunt Dinus in regula prima, de regulis iuris, in 6. versiculo. & hoc ostenditur necessariò. Anchara. in regula, sine possessione colum. 20. de regulis iuris. Archidiaco. in cap. eum. qui. de præbend. in 6. Chosmas in Pragmatica sanctione Gallicana titul. de pacificis possesso. verbo, violentus. eamq́ue opinionem probare conantur iuribus, & decisionibus, quibus vetitum extat vtroque iure, quenquam etiam rei propriæ possessionem capere absque iudicis authoritate, & præsertim tex. in dicto cap. eum qui. verùm quia hæc sententia non ita planè probatur, & ferè communi omnium iudicio receptum sit, ante apprehensionem corporalis possessionis posse habentem iustum titulum, & canonicum, nemine possidente, propria authoritate ministrare ipsi beneficio, & eius curam habere, atque exercere, sicuti paulò antè adnotauimus, operæprecium erit, quæstionem istam propositis aliquot casibus distinguere.

Primus etenim casus tunc constituitur, cùm prælatus, qui beneficium contulit, quique potuisset corporalem possessionem tradere, non tantum simpliciter beneficium contulit, sed & ipsum, cui contulerat, aliquo signo inuestiuit, nempe pileo: nam in hac specie existimo, tacitè datam fuisse licentiam à Prælato, accipiendi possessionem vacuam propria authoritate absque alio iudicis decreto. quod Abbas tenet in capitulo authoritate. de institutionibus. Romanus singula. 136. Lambertin. de iure patronat. 3. parte. 2. lib. quæ. 11. in princ. sensit Innoc. in cap. 2. de consuetud. quanuis Dinus in regula prima de regulis iuris, in 6. numero 16. contrarium sentiat. Cuius opinio posset obtinere, vbi Prælatus, qui contulit beneficium, non habebat potestatem tradendi corporalem possessionem, eo equidem iure ad alium, vel consuetudine, vel canonicis sanctionibus pertinenti. aut saltem Dini sententia vera erit, quando possessio vacans non est, sed ab alio obtinetur: etenim non videtur rationi consonum, quòd Prælatus per inuestituram dederit licentiam inuestito alterum spoliandi. cap. eum qui. de præbend. in 6. Opinioni autem Abbatis suffragatur Azonis decisio in Summa, C. de adquir. posses. à quo Socin. in l. 3. in princ. nume. 24. colligit, traditionem clauium factam extra conspectum rei, operari licentiam, & facultatem capiendi possessionem propria authoritate.

Secundus casus proponitur in eo, qui collationem canonicam beneficij absque inuestitura solenni obtinuit, isque apprehendat propria authorita te possessionem vacuam, an puniendus sit, vel punitus censeatur pœna dicti cap. eum qui. Et proculdubiò ea constitutio in hac specie minimè loquitur, sed tunc demum, cum habens canonicum titulum possessorem beneficij propria authoritate expulerit, & possessione priuauerit, quod ex ipso tex. communi omnium sententia deducitur, poteritque hæc interpretatio comprobari authoritate glo. in l. vlt. verbo per ignorantiam. C. vnde vi. quæ communiter recepta scribit. pœnam illius constitutionis nequaquam admittendam esse aduersus eum, qui propriam rem, & eam vacuam à nemine quidem possessam occupauerit, modò statim probet dominium, quam opinionem communem esse testatur Alexander in l. naturaliter. §. nihil. ff. de adquirenda possessione, sequitur eam itidem communem esse asseuerans Ripa in capit. sæpe numero 65. de restitutione spoliato. eandem tenet dicens communem Bald. in l. vlt. C. de edicto diui Adriani tollend. quæst. 5. nume. 42.

His prætereà suffragatur glos. in l. non est dubium. C. de legat quæ censet, legatarium occupantem rem sibi legatam etiam post aditam hęreditatem, priùs tamen, quàm possessio fuerit ab hærede apprehensa, minimè amittere ius, quod habet in eadem re, tametsi hæres possit possessionem, interdicto quorum legatorum, summario iudicio consequi. l. 1. C. quorum legat. quam distinctionem sequuntur Doct. præsertim Iason inibi. Deci. con. 243. Alexand. & Iaso. in l. si stipulatione. ff. de adquirend. possess. atque ita erit intelligenda gloss. in cap. vltimo. de succe. ab intesta. quæ vult, legatarium propria authoritate occupantem rem sibi legatam hæreditate iacente, non amittere ius, quod in ea re habet. Addit tamen ipsa gloss. pœnam l. si quis in tantam. C. vnde vi. non obtinêre in eo, qui occupat res hæreditatis icantis, idem tenet gloss. in l. vltim. C. vnde vi. verb. per ignorantiam. quam sequuntur ibi Doct. communiter, vt fatetur eam sequutus Ripa in c. sæpe. de restitu. spol. num. 58. hoc ipsum probans, etiam post aditam hæreditatem nondum apprehensa possessione per hæredem, quod etiam tenuerunt Alberic. & Salic. in d. l. vltima contra Azonem in Summa. C. vnde vi. & Bart in dicta. l. vlt. nume. 10. mihi verò si iuxta prædictas constitutiones pronunciandum foret, potiùs placuerit sententia Petri, Oldr. & Alber. qui in dicta l. vltima existimârunt, eiusdem legis pœnas etiam obtinêre aduersus occupantem propria authoritate res hęreditatis iacentis. quasi ipsamet hæreditas repręsentet defuncti, & domini personam, & saltem quo ad hunc effectum dominium habeat, quod in specie lege Regia statutum est li. 3. ord. tit. 14. li. 1. obseruandum tamen est harum legum, & similium rigorem, nempe l. si quis in tantam, C. vnde vi. cui conueniunt l. 11. titul. 13. partic. 5. l. 2. titul. 14. lib 3. ordin. communi totius Christiani orbis vsu, & praxi antiquatum esse. quemadmodum constat, & testantur Specul. titul. de restitutione spoliato. §. 1. versi. item quidam. & Guliel. Benedict. in cap. Rainutius. de testamen. verb. si absque liberis. 2. nume. 184.

Oportet tamen prius, quàm hunc secundum casum aggrediamur, parum per immorari circa interpretationem text. in d. c. eum qui. §. vlti. de præb. in 6. Siquidem ea constitutione cautum est, violentos beneficiorum ecclesiasticorum occupatores, omnino in pœnam ipso iure priuari beneficiis, quæ per violentiam occupauerint, etiam si canonicum titulum in eis habuerint. Etenim tunc dicitur ad hunc effectum violenta occupatio, cum inuitis possessoribus, & eis contradicentibus capta fuerit beneficiorum possessio, licet possessores non fuerint conati resistere, secundum Lapum alleg. 127. Dominicum, Francum, & Probum in dicto c. eum qui. §. vltimo. Innocen. in c. cum nostris. de concess. præben. in glos. credimus. & Oldra. consil. 319. col. 1. l. si quis. ff. ne vis fiat ei.

Quòd si quis lite controuersa sententiam obtinuerit aduersus possessorem beneficij, ac literas ad eius exequutionem, quas exequutoriales vulgus ita appellat, poterit propria authoritate, non tamen inuito, nec renitente possessore, possessionem beneficij capere, præsertim quia hodie solet in eisdem literis potestas hæc capiendi possessionem propria authoritate concedi, quod tradunt Rota in nouis 417. & Feli. in c. de cætero. colum. vltima. de re iudica. modò apprehensio possessionis fiat absque violentia, ne locum habeat pœna dicti capit. eum qui. §. vltimo. vt paulò antè dicebam. Stylus autem, & praxis Romanæ curiæ iure attentatorum reuocat possessionem propria authoritate apprehensam, vel etiam obtentam authoritate exequutoris electi, nisi ante eius apprehensionem fuerint ipsæ literæ ostensæ, & denunciatæ, atque intimatæ victo possessori, huius praxis meminêre Felin. in capitulo ad probandum num. 6. de re iudic. expressiùs, & in hac specio Guliel. Cassiod. decisi. 6. titulo de causa possessio. & propriet. Ludo. Gomezi. in regul. de subrog. collitig. q. 4. & in regu. de annali poss. quæstion. 44. & in regul. de trienna. q. 27. ex quib. constat, non adeò firmum, & stabilem esse hunc stylum, quin quandoque contrarium obtentum, & pronunciatum fuerit.

Illud prætermittendum non est, occupantem propria authoritate beneficium, cuius canonicum titulum habet, ab alio tamen possessum, nequaquam esse, nec dici posse intrusum, tametsi violentus dici iure possit, si per vim possessionem apprehenderit, quod plurimum refert. pleraque enim iure Pontificio quo ad intrusos statuta sunt, quam in violentis possessoribus non ita obtinent. Et probatur hæc sententia ex eo, quod intrusus is verè sit, qui accepit, vel retinet beneficium ecclesiasticum sciens, nullum ius perfectum quidem sibi in eo competere: colligitur hæc intrusi descriptio, definitioúe ex capit. eum qui. parte prima, de præb. in 6. c. cum iam dudum. de præben. Nicolao Milis ver. intrusus. Domi. in ca. propter. 19. distin. Decio. con. 121. col. penul. & vlt. & Felino in ca. in nostra. Corol. 2. de rescrip. Ludo Gomezi. in reg. de triennali poss. quæst. 47. constat preterea conclusio præmissa, quia etiam violentus beneficij occupator absque titulo canonico, intrusus non est, quamuis violentus sit, cum non accupauerit beneficium sciens, se non habere ius in eo, potuit enim illud per vim occupare, & absque titulo, existimans titulum canonicum habêre, quod expressim tenent. Domi. & Fran. in d. c. eum qui. Ludouic. Gomezi. in reg. de triennali pos. quæ. 11. in prin. & licet Nicolao Milis, verbo, intrusus non dicitur, asserat contrarium in hoc vltimo, erit intelligenda eius opinio, vbi occupatio facta fuerit ab eo, qui sciebat sibi titulum deficere, tandem id ex his apparet, quod habens canonicum titulum, etiamsi propria authoritate, & per vim possessionem apprehenderit expulso possessore, non dicetur intrusus, tametsi dici possit violentus possessor, quamuis Ludo. Gomezi. in regul. de trien. posses. q. 48. hunc esse intrusum iure communi, & ad iuris Pontificij effectus asserat, cùm priorem opinionem probauerint Domi. in d. ca. eum qui. & ibi Franc. ac Milis in verb. intrusus videtur, quorum sententia præmissis rationib. comprobatur. Imò nec erit intrusus, qui beneficium sibi competens titulo canonico, iam per vim ab eo occupatum retineat sciens, ipso iure per eam occupationem ius amisisse proprium ex decisio. d. ca. eum qui. §. vltimo. quod ipse tradidi in Epitome de Sponsal. 2. part. c. 6. §. 8. num. 8.

Tertius casus ex præcedentibus deducitur, & in eo quæritur, an aliqua pœna puniendus sit, qui habens canonicum titul. propria tamen authoritate apprehenderit possessionem beneficij, quæ quidem possessio à nemine obtinebatur, & an possit iure hæc apprehensio fieri? Et sanè communis videtur sententia, quòd ea apprehensio fieri iure possit, & nulla sit pœna digna, quam opinionem admiserunt omnes, quos post Panormitanum in c. transmissam. de electione. hoc ipso capite citauimus. vers. Hactenus, eamque probant ex eodem capit. transmissam, quo decisum est, post confirmationem, quam titulum tribuit, posse confirmatum administrare, & officium dignitatis exercere, cui respondet Anchara. in d. reg. sine possessione. id verum esse, modò authoritate iudicis apprehensa fuerit possessio corporalis, quod probatur in capi. ad hæc. §. in quadam. de offic. Archidia. dum ibidem scribitur, ad Archidiaconi officium pertinere, mittere in corporalem beneficiorum possessionem institutos ab episcopo. idem in cap. vt nostrum. eod. titu. Regia l. 4. titu. 6. part. 1. Hostiens. in Summa de officio. Archidiacon. §. quid sit eius officium. Panormitan. in capit. dudum. de electionibus. in 2. idem Panormi. in capi. 2. de exces. prælat. & in con. 21. li. 1. Deciu. in c. super eo. col. vlti. de offic. delegat. Et quamuis in c. licet episcopus. de præbend. in 6. responsum sit, ad episcopum pertinêre missionem in beneficiorum possessionem, ea responsio poterit variè intelligi, non equidem de ipsa missione in possessionem corporalem, sed de sententia, aut decreto, quo episcopus pronunciat, institutum in possessionem mittendum fore, vel de ipsa corporalis possessionis traditione, cùm Archidiaconus absens fuerit, secundum Dominic. in d. cap. licet. Potest & tertio intelligi ea deci. vt procedat de consuetudine, quę hodie obtinet aduersus Archidiaconos: nam per eam ipsi hoc ius amiserunt. Quartò, cum possessio beneficiorum ab aliis obtineatur, tunc ad episcopum non ad Archidiaconum iure pertinebit corporalis possessionis traditio, quod planè deducitur ex d. ca. licet episcopus. Vltimò, si tractetur de tradenda ecclesia in proprietatem, & iurisdictionem, vel subiectionem, non in titulum beneficij, huius possessionis corporalis traditio ad episcopum, non ad Archidiaconum spectat. text. vbi adnotauit Abb. in c. Pastoralis. de priuileg.

Quòd si iuris Pontificij sanctiones ita serio statuerunt officium, & munus tradendi beneficiorum corporalem possessionem, apparet, iustiorem esse hac in controuersia Dini, Archid. Anchar. & Chosmæ opinionem, qua obtentum est, institutum canonicè non posse propria authoritate apprehendere beneficij possessionem, etiam quæ vacua sit. Ex quo sequitur, prælatum posse eius arbitrio punire eum, qui possessionem ad huc vacuam beneficij propria authoritate apprehenderit, pœna quidem non admodum graui propter authoritatem communis sententiæ. quam id per missum esse censuit. At si quis canonicum habens titulum propria authoritate beneficij vacuam possessionem apprehenderit, opinor nihilominus, eam possessionem iustæ, & veræ possessionis effectus habituram: cum ob communem sententiam, tum ex eo, quod etsi possessor malè fecerit, non requirens iudicis licentiam, canonico tamen titulo, & iusto possidet. Nec obstat, quod solet adduci ex Aegidio à Bellamera cons. 10. col. 19. vers. tertia ratio principalis, à quo Francis. à Ripa in ca. sæpe de restit. spoliat. nu. 69. colligit, Rotę auditores passim obseruare, & pronunciare, quod nemini etiam canonicum titulum habenti liceat possessionem propria authoritate occupare, & tamen adducit Aegidius, hanc possessionem ita obtentam, non habêre effectus iuris, nec interdictum vnde vi. Nam, vt ipse arbitror, Aegidius refert, auditores Rotæ sæpissimè in possessione beneficiorum obtinenda, exigere eius apprehensionem præmissam fuisse ex institutione & collatione prælati, & superioris, non tamen tractat de licentia, & authoritate prælati ad apprehensionem corporalem possessi. sed de titulo possessionis, citat tex. in ca. ex frequentib. de instit. & in c. 1. de reg. iur. in 6. ac tandem scribit, spoliatum beneficio, vt obtineat in interdicto vnde vi, debere iudicio Rotæ ostendere titulum, & institutionem beneficij. quod tradit gl. in Clemen. vnica. de caus. possessio. & propriet. saltem quantùm ad quandam possessionis iustificationem ex titulo apparenti, quem coloratum vulgus appellat, de quo hîc agendum modò non est.

Possessio autem beneficij apprehendi, & adquiri potest ab ipso instituto, vel ab eius procuratore habente mandatum speciale, quod manifesti iuris est non ita per procuratorem habentem mandatum generale. glo. in verbo, habueris. in d. cap. si tibi absenti. quam ad hoc asserit ordinariam Imola in l. 1. §. per procuratorem. ff. de adquir. pos. commendat idem Imola in l. qui mihi donatum. ff. de donatio. tenent eandem sententiam Domi. in d. cap. si tibi. Felin. in cap. nonnulli. §. sunt & alij. num. 46. citatur ad idem Innocenti. in cap. accedens. de præb. Contrarium tamen probatur, quia possessio per procuratorem habentem mandatum generale adquiritur omninò, glo. communiter recepta in d. §. per procuratorem. Bartol. in d. l. qui mihi donatum. nec in beneficiis quidquam impedit idem esse, cùm possessio nihil iuris tribuat, eaque ad factum pertineat. Et deinde glo. in d. capit. si tibi absenti. verbo, habueris. non exigit mandatum speciale ad adquirendam, vel apprehendendam possessionem beneficij, sed ad acceptationem ipsius, quæ quidem acceptatio plurimum iuris tribuit ei, cui collatum est beneficium, atque ita gloss. interpretantur Aret. & Hercul. num. 14. in d. §. per procuratorem. ideò dicendum erit, possessionem, quæ post acceptationem beneficij tantùm ad factum pertinet, adquiri posse per procuratorem habentem mandatum generale, eam verò possessionem, quę loco acceptationis fiat, ac tribuat ius in beneficio, non posse apprehendi per procuratorem non habentem mandatum speciale: sicuti explicat Rotæ in nouis. 290. & post eam Anto. & Imol. in d. cap. accedens. Francus in dicto capitulo si tibi absenti. Areti. & Vinc. Hercul. in dict. §. per procuratorem. numero 14. Rebuffus in concordatis, Rub. de forma mandati Apostolici. in glo. vel alterius pro eo.

Corporalis inductio, traditioúe requiritur ad apprehensionem, & adquisitionem possessionis beneficiorum. cap. vt nostrum. cap. ad hæc. §. in quadam de offic. archidia. adeò quidem, vt non sufficiat inuestitura cum traditione anuli, aut pilei ad adquisitionem possessionis. glos. communiter recepta in cap. authoritate. de institut. quod proculdubio verum est, cùm inuestitura facta fuerit nulla præcedente collatione beneficij, nec eius institutione: etenim in eo casu ipsa inuestitura collatio est, & simplicis institutionis vicem habet. secundum eandem glos. & Compostel. ac Ioan. Andr. in cap. transmissam. de electio. Abb. in d. cap. authoritate. Oldrad. consil. 143. Lambertin. de iure patron. 2. libro part. 1. quæst. 1. art. 12. nu. 21. & 3. part. eiusdem lib. quæst. 11. col. 3. Abb. in cap. 2. col. penult. de consuetud. Seluam in tracta. de benefic. 3. part. quæstio. 10. Rebuffum in tractat. de pacif. poss. num. 10. & 21. modò fiat ab eo, qui conferre beneficium poterat, sicuti ab omnibus expressim probatum est. Imò & si is, qui habet ius conferendi beneficium nulla præcedente institutione, eiusdem beneficij corporalem possessionem tradiderit, censetur eidem beneficium conferre, & eum instituere: nam ad hanc traditionem necessaria omninò est collatio, & ideò ex antecedenti necessario præmissa tacitè subintelligitur, quod tradidêre Rota in nouis. 441. Roma. con. 337. Feli. in cap. cum aliquibus. ad finem. de re iud. Et poterit colligi à ratione glos. in d. capit. authoritate. idem sequutus Rotam tenet Lambertinus in dicta quæstione 11. num. 6. Quòd si præcedente canonica institutione, facta fuerit inuestitura per anuli traditionem ab eo, qui possessionem corporalem tradero poterat, adhuc ex hoc non adquiritur possessio corporalis, sicuti sentit gloss. in dicto capitul. authoritate. & in ca. ex ore. de his, quæ fiunt à maiori part. cap. & in ca. accedens de præbe. Dinus in regul. prima, numero 6. de regulis iuris. Abb. in dicto capitulo. authoritate. Ioan. Andræ. in dicto capitulo transmissam. & ibi Abb. Alexand. in l. 3. numero 15. ff. de adquirend. possessio. Iason in l. quoties. C. de rei vendicat numero 31. Lambertinus in dicta quæstio. 11. numero 5. est etenim necessaria corporalis apprehensio, & traditio. Hæc verò inuestitura post collationem factam per anuli solennem traditionem operatur confirmationem illius iuris, quod per collationem translatum fuerat: nam confirmatio fit per aliquem actum, cum institutio solo verbo facta fuerit, quemadmodum explicant Dinus in dicta regula prima, nu. 9. & num. 18. & Lambertinus post alios in dicta quæstione 11. & in dicto articulo 12. habet prætereà hæc inuestitura alium effectum, & eum satis singularem, cuius paulò antè meminimus hoc capite, versic. primus etenim casus.

Sed si prælatus, aut is, qui habet custodiam ecclesiæ vacantis, & tradere corporalem possessionem potest, in conspectu ipsius beneficij per inuestituram, traditionem anuli, alióue modo possessionem instituto tradiderit, tunc sanè possessio corporalis adquisita censetur ex l. quod meo. §. si venditorem. ff. de adquir. posses. quod verum est nemine beneficium possidente, sicuti adnotârunt Ioannes Andræas, & Compost. in dicto capit. transmissam. Panormitanus in capit. 2. numero 20. de consuetud. Rota in antiquis. 153. & 302. Abb. & Felin. in capit. cum aliquibus. de re iudic. Abb. in d. cap. authoritate. Alexan. Iason & Lambertinus in præcitatis locis: nam iure ordinario prælatus habet custodiam ecclesiæ vacantis. capit. cùm vos. & ibi gloss. de offic. ord. vnde constat, possessionem beneficij absque apprehensione corporali adquiri, quando in conspectu beneficij vacantis traditio possessionis aliquo actu & signo fit per eum, qui vel possidebat beneficium, vel eius custodiam habebat, poteratq́ue possessionem eius corporalem tradere. Atque hoc ipsum probatur ad exemplum eius, quod iure Cæsareo traditum est de adquisitione possessionis per traditionem clauium. l. clauibus. ff. de contrahend. emptio. debet siquidem, quò ad hunc effectum clauium traditio fieri in conspectu ipsius rei, cuius claues traduntur secundum Bartol. in l. 1. nume. 18. ff. de acquirend. possessione. cuius opinionem contra Alexand. ibi defendit Iason numero 91. & Ripa nume 57. dicens, hanc sententiam communem esse. cui suffragatur Iurisconsultus in d. l. clauibus. dum dixit: apud horrea. idem tenet Panormit. in cap. secundo de consuetud. numero 2. Alberi. in dicto §. si iusserim. colu. prima. & Imol. col. 2. post Ant. atque item Barb. col. antepe. in dicto cap. 3. & Socin. in l. 3. nume. 24. ff. de adquir. possess. Et prætereà oportet, tradentem claues, possessionem rei habere, quod notant Oldrad. consi. 209. Alberi. in l. prima. §. si iusserim colum. vlti. ff. de adquirend. posses. Ripa in dicta l. prima. in princip. numero 59. Rota in nouis. 168. Socin. consil. 131. colum. 3. libro primo. Andræ. Tiraq. de constituto. 3. part. limit. 2. numer. 3. quorum sententia itidem communi omnium consensu ex eadem l. clauibus. recepta videtur. Hinc infertur, non esse maximum discrimen inter traditionem possessionis, quę clauibus fit, et eam, quæ per anuli dationem, vel inuestituram. imo nullum profectò discrimen constitui debet. Vtroque etenim casu traditio fit per actum corporeum, & in conspectu rei, & per eum, qui possessionem rei habet, vel eius custodiam, nemine possidente. quamuis Dynus in d. regula prima. quæstione 3. inquirat rationem differentiæ inter has duas traditiones, præmittens, per inuestituram non adquiri possessionem beneficiorum ecclesiasticorum, & ideò videns in alijs rebus eam adquiri traditione clauium, conatur rationem differentiæ constituere inter inuestituram et traditionem clauium. Nam si Dinus cogitasset, per inuestituram in conspectu beneficij factam, eius possessionem adquiri iuxta communem omnium sententiam: atque item considerasset, traditionem clauium non inducere adquisitionem possessionis, nisi ea facta fuerit in conspectu rei, statim deprehen disset, non esse admodum necessariam rationem differentiæ inter hæc duo, quæ plurimum similia videntur.

Cæterùm Andræas Tiraq. vir variæ & indefessæ lectionis, deq́ue iuris vtriusque censura benè meritissimus, in libello de iure constituti. 2. part. ampli. 3. aduersus Bartol. existimat, ad interpretationem d. l. clauibus. minimè fore necessarium, quòd clauium traditio fiat in conspectu rei, quæ clauibus clauditur. Citat ad hoc Imo. Paul. de Cast. Alex. Ias. & Claudi. in d. l. 1. in princ. qui, vt ipse censet, Barto. sententiam improbant, & prætereà Deci. cons. 56. num. 2. item adducit Cyn. Ang. & Salyc. in l. 1. C. de donat. & Alex. in l. 3. in princ. nu. 13. ff. de adqui. pos. qui expressim tenent, traditionem instrumenti, quo continetur ius donatoris, operari rei donatæ, & eius possessionis adquisitionem, etiam si ea traditio à donante donatario facta fuerit extra rei conspectum. Ego equidem fateor, Philippum Deci. in d. consil. obiter post Alex. in dict. l. 1. tenuisse, per traditionem clauium possessionem transferri et adquiri, etiamsi non fiat traditio in conspectu rei. At negauerim omninò, Paulum Castrensem, Imolam, Iasonem & Claudi. eiusdem sententiæ fuisse, imò in specie dictæ l. clauibus. Iason nume. 91. & Claudi. num. 39. contra Alexand. asserunt, traditionem clauium factam fuisse, & fieri debere in conspectu horreorum, ad hunc effectum, vt merces intra horrea existentes, & inclusæ transeant in possessionem emptoris, licet non videantur, nec in conspectu sint. Reprobant tamen Paul. Imo. Alex. & Ias. & Clau. opinionem glo. verb. primi. Bartol. Cuman. & Roman. qui existimârunt, ex traditione clauium horreorum non aliter transferri in emptorem mercium possessionem, quàm si emptor sciuerit, qua in parte horreorum sint merces: quæ quidem interpretatio meritò refellitur, cùm & falsa sit, nec Iurisconsulto conueniat. Quò fit, confusam fuisse à Tiraquello Doctorum allegationem. Ex quibus tandem deducitur, tunc esse necessariam clauium traditionem in conspectu rei, cùm agitur de adquirenda possessione rerum, quæ intra rem illam clauibus clausam continentur, non autem ad adquirendam ipsius rei, quæ in conspectu est, possessionem, nempe domus, alteriúsue fundi. nam & possessio tunc adquiritur per traditionem verbalem illius, qui eam possidebat, in conspectu ipsius rei factam. l. prima. §. si iusserim. & leg. quod meo. §. si venditorem.

Qua ratione, dum nostrates scribunt, per inuestituram factam à prælato in conspectu beneficij, possessionem adquiri, eorum opinio ita accipienda est, vt possessio adquiratur, siue fiat inuestitura dato, traditoque anulo, aut pileo, alióue signo corporali, siue fiat possessionis verbalis traditio absque actu corporis, quod est omninò semper hac in quæstione obseruandum.

Id verò, quod Tiraquellus adduxit ad l. primam. C. de donatio. mihi profectò placet, itaque opinor, in specie illius constitutionis non fore necessarium conspectum ipsius rei, quod & Accursius ibi in secund. parte gloss. tenuit. tametsi contrarium dixerit in principio, idque Bald. ibi, & Andræ. Isernia in capit. primo. in princ. quid sit inuestitu. probauerint: priorem etiam interpretationem Cyni, & aliorum sequitur in eadem l. prima. Alberic. sentiens eam communem esse quam & Azo probat in rubr. C. de donatio. columna vltim. & est ratio, quia tradens instrumentum, in quo continetur ius ei competens ad rem donatam, vel venditam, illud ius tradere videtur, & ex eo possessionem illius rei, quod etiam tractârunt Docto. post gloss. in c. sanè. de renunciat. maximè Card. Anto. & Bald. idem Anto. in cap. veniens. 2. col. eo. titu. Anto. Abb. & Imol. in c. ecclesia, in 2. vt lite pendent. Alex. Iacob. & Iason in l. 2. ff. de pact. Sic & in Regia constitutione 17. Tauri, expressum est, meliorationem à patre filio factam irreuocabilem effici, si coram notario instrumentum, seu scripturam meliorationis pater filio tradiderit: etenim is effectus obtinebit, etiamsi traditio fiat extra conspectum rerum, quæ sub melioratione fuerint comprehensæ. Ex ea verò lege quibusdam videtur, & ex l. 8. tit. 30. part. 3. quę similis est dictæ l. primæ. C. de donationibus. eam possessionis adquisitionem donatario fieri non tantùm, si tradatur à donatore instrumentum continens iura, & titulum rei donatę, sed etiam ei traditum fuerit ipsius donationis instrumentum, quod est contra Guliel. de Cuneo in l. licet. C. de adquir. possessio. Imolam & Alexand. in l. 3. in princip. numero 11. ff. eod. titu. Bald. in l. ab emptione. 3. colum. ff. de pact. quorum opinio Communis est, & d. l. 1. intelligit in traditione instrumenti, quod ius tradentis, & titulum rei donatæ continet, expressim aliud esse significans in traditione instrumenti ipsius donationis, vel venditionis, quod iure Cæsareo apertissimi iuris esse censeo. At iure Regio hoc falsum apparet, propter Regias constitutiones, quibus, vt quidam existimant, statutum est, possessionem rei donatæ adquiri omninò donatario per traditionem instrumenti donationis. Et tamen si hæc sententia admittenda est, oportet eam in praxi recipere eo casu, quo traditio instrumenti facta fuerit donatario, præsente tabellione, quemadmodum Taurina constitutio dictat. Id verò nec iure communi, nec Partitarum lege necessarium vnquam fuit. ipse profectò maximè dubius sum de hac opinione, quippe qui videam, ex dicta l. 1. C. de donat. manifestè deduci, eam constitutionem non in instrumento donationis, sed in instrumento, quod titulum, & ius ipsius rei competens donatori continet, esse prorsus intelligendam. Regia verò constitutio, quæ Taurina est, tantùm probat, meliorationem filio à patre factam, reuocari non posse, si eiusdem donationis instrumentum coram notario ab ipso patre meliorante filio meliorato traditum fuerit. Ex quo minimè consequitur, eadem lege necessario probari, per eam traditionem possessionem rerum, quæ in meliorationem veniunt, filio adquisitam fuisse, cùm & absque traditione possessionis per eam legem ex alijs causis donatio meliorationis irreuocabilis censeatur, & ipsa traditio instrumenti, vt causa distincta à traditione & adquisitione possessionis proponatur. Deinde Partitarum lex ita poterit accipi & intelligi, vt ex ea deducamus, donatario adquiri rei donatæ possessionem per traditionem à donatore factam instrumenti, ex quo donator ipse illius rei ius habuit, vel si id confectum non fuerit, aut amissum, perditúmue sit, vel ipse donator illud velit retinêre, aliud denuò fiat eiusdem iuris, quo contineatur donatoris titulus, & id per donatorem donatario tradatur. Sic sanè præmissa lex eam interpretationem habebit, quæ minus ius vetus, communésue assertiones lædat. Non hæc scripsi, vt statim id omnibus persuadêre velim, nec contumaci disputatione tutari: liberè enim in contrariam iuerim sententiam, vbi maturius cogitanti aliud verius appareat.

Adquiritur item possessio beneficij per traditionem factam extra eius conspectum, quoties propter pestem, aliámue iustam causam non èst tutus accessus ad beneficium ipsum, nec ad ecclesiam, nec ad eius aspectum, secundum Alberi. in l. 1. §. si iusserim. ff. de adquirend. possess. Abb. & Felin. in cap. cùm aliquibus. de re iudic. Ripam, qui hanc asseuerat communem esse in tractat. de peste. 2. parte. priuileg. 19. contract. optimus text. in l. si finita. §. illud. ff. de damno infecto. l. cùm vnus. §. vlt. & l. quamuis. ff. de bonis auto. iudic. possid. c. contingit. de dolo, & contu. quibus probatur, exequutorem iudicis iubentis aliquem mitti in possessionem alicuius rei, posse eandem possessionem tradere, vel in conspectu rei, vel extra ipsum conspectum, si non est tutus ad ipsam rem accessus ob potentiam, occupationem & vires alterius, modò aduersus illum lata fuerit sententia iuris ordine seruato, cùm alioqui possessione, quam habet, priuari non possit, sicuti explicant præter alios Abb. & Fel. in d. c. cum aliquibus. Rota in Antiquis. 717. Ripa in d. priuilegio 19. sensit Bart in l. 1. ff. de adquirend. poss colu. penult. numer. 23. vers. quæro quid si exequutor.

Verùm, illud est hac in controuersia adnotandum, capta possessione corporali beneficij, aut dignitatis in ipsa ecclesia, cuius titulum & nomen dignitas habet, censeri apprehensam & captam possessionem omnium rerum ad beneficium, vel dignitatem pertinentium, secundum Bart. & Aret. in l. cùm hæredes. ff. de adquirend. possessio. in princip. Anch. in regu. sine possessione. colu. 18. de regul. iur. Abb. in cap. cùm super. col. 4. de caus. poss. & propriet. Bertachi. de episcopo. 3. lib. 1. part. quæst. 56. & Lambert. de iure patrona. secundo libro. 3. part. quæstione 11. art. 9. nam ecclesia licet pastore vacet, possidet tamen omnia bona ad dignitatem pertinentia, authore Innocent. in capit. ex parte. de arbit. & in d. c. cùm super. idem in c. cùm in officijs. de testam. Barto. & alij in l. prima. §. vlt. ff. de adquiren. poss. optimus textus in l. iubemus. in fi. C. de sacros. eccl. & in l. raptores. C. de epis. & cleri. Non tamen sufficit accipere, nec apprehendere possessionem corporalem, vnius rei ex pluribus, quæ ipsius beneficij, vel dignitatis sunt, etiam si nomine aliarum rerum apprehendatur possessio, vt & reliquarum possessio adquisita censeatur, quod colligitur ex d. l. cùm hæredes. & his, quæ inibi traduntur, & in specie tenent Dynus in reg. 1. de reg. iur. quæstio. 4. Anchar. in d. reg. sine possessione. colum. 19. Abb. in dicto c. cum aliquibus. de re iud. 2. col. Io. Andræ. & Franc. in d. reg. 1. licet contrarium tenuerint Innoc. in cap. in literis. de rest. spol. & Rota noua. 277. in quo cauendum est à Nicolao Boërio, qui in additionibus ad Dynum, dicta quæst. 4. falsò plures authores retulit ad huius opinionis examen.

ARGVMENT. CAP. XVII.

Euictionis materia ad Gregorianæ constitutionis interpretationem expenditur.

SVMMARIA.

- 1 Emptor rei alienæ scienter, quamque scit venditoris non esse, ea euicta poterit ad precium agere.
- 2 Intellect. ad tex. in l. emptorem. §. vlt. ff. de actio. empt. & in l. qui libertatis. ff. de euictio.
- 3 Venditori, etiam scienti denuncianda est litis quæstio, & quidem solenniter.
- 4 Ecclesia an constituat debitorem in mora sine interpellatione? & inibi intell. cap. potuit. de locato.
- 5 Iuramentum appositum venditioni efficit, vt venditori scienti non sit necessariò denuncianda litis quæstio.
- 6 Venditor tenebitur de euictione, etiam non denunciata lite, modò emptor probet iustitiam euincentis
- 7 Venditor promittens euictionem quocunque casu, & modo fuerit res euicta, tenebitur de euictione, etiam in casibus, quibus alioqui non teneretur.
- 8 Quo tempore fieri debeat denunciatio litis motæ?
- 9 Emptoris contumacia quando priuet eum iure, & actione euictionis?
- 10 Sententia contra emptorem lata per imprudentiam iudicis, non nocet venditori.

CAPVT XVII.

SI vendita res legitimè fuerit euicta, regulariter aduersus venditorem de euictione datur emptori actio, vt precium restituatur cum omnib. damnis, cumque omni eo, quod emptoris intersit, rem venditam euictam non fuisse. l. non dubitatur. l. si cùm q. C. de euict. l. tenetur. §. si tibi iter. & §. vlti. ff. de actio. empt. l. venditor. & l. euicta re. ff. de euictio. Frequentissimè tamen hæc reg. fallit: nam 40. casus, in quibus emptor non potest agere de euictione, commemorat Matth. de Afflict. in rub. quibus mod. feud. amit. §. rursus, si fidel. nu. 16. quorum præcipuos compendio quodam eleganti explicat Greg. Nonus c. vlt. de empt. Si venditori, inquit, post institutum contra se iudicium, quis omiserit, vt rem venditam sibi defenderet, nunciare, vel contumaciter abfuit tempore sententiæ promulgatæ, seu per iniuriam sententia lata fuit, de euictione iuxta legitimas sanctiones agere non valebit. cui constitutioni conuenit Regia l. 36. titul. 5. part. 5. eius autem examini libenter præmittam, emptorem rei alienæ, quam tempore contractus scit alienam esse, non ipsius venditoris, nec ab eo vendi posse, habere nihilominus, si euictio sequuta fuerit, aduersus venditorem actionem ad repetendum precium, quod dederit, licet non habeat ordinariam de euictione actionem ad damna, ad rei euictæ æstimationem, nec in id, quod eius interest, propter malam fidem, & scientiam rei alienæ. quod Areti. adnotauit asseuerans, communi omnium iudicio receptum esse in l. si aliquam rem. ff. de adq. poss. nu. 5. cui adstipulatur primo text. in l. vlti. §. vlti. C. com. de lega. qui secundum receptam interpretationem probat, emptorem, qui fundum subiectum restitutioni, vel fidei commisso scienter emerit, & meliorauerit, illo euicto habere actionem tantummodo ad precium, non ad meliorationes, nec ad duplam, etiamsi eius præcesserit stipulatio. Ea verò constitutio, vt & hoc obiter a moneam, procedit & obtinet inter emptorem & venditorem: non autem loquitur inter emptorem, & euincentem. Non enim excludit emptorem à consequutione & recuperatione meliorationum respectu euincentis, ad quem meliorationes perueniunt sine causa, imò poterit emptor eas meliorationes retinere, aut deducere, vel repetere secundum dicstinctionem, quæ in impensis factis à malę fidei possessore, vel in re subiecta restitutioni, traditur in l. domos. ff. de legat. 1. l. in fundo. ff. de rei vend. l. domum. C. eodem titu. l. si in area. ff. de condict. in d. atque ita in specie notat Carol. Molinæ. in consuetu. Paris. tit. 1. §. 1. glo. 5. num. 76. Constat igitur, non impedire malam fidem emptoris, quin precium datum venditori repeti possit, si res fuerit euicta. ad idem secundo facit text. insignis in l. emptorem. §. vlt. vers. ibidem ait. ff. de actionib. empt. Ex quo palàm deducitur, etiam in contractu venditionis ea lege dicta, quòd venditor quocunque casu nihil euictionis nomine præstare teneatur, posse adhuc emptorem re euicta ad precium agere. quod glo. verb. conuentionibus. Pau. de Castro, & Doct. ibi tenuerunt, & Bald. in l. 1. col. vlti. C. de peri. & commo. rei vendit. quod sanè verum est, vbi in genere euictio excipitur: at si ita conuentum sit, vt venditor non teneatur de euictione, si res empta euicta fuerit à Titio, vel ex causa libertatis, secus erit, quia nec ad precium agere poterit emptor, quemadmodum voluerunt gl. Fulgo. Angelus, Salyc. & Bald. in l. qui libertatis. ff. de euictionibus. Ludouic. Roman. in singul. 382. Paulus Castrensis in dicta l. emptorem. §. vlti. Bald. & Salycet. in l. 1. C. de peric. & comm. rei vend. colum. vlti. Hippol. in singul. 656. Anton. Burgens. in capit. vlti. nume. 15. de empt. & vend. Matth. de Afflict. in d. §. rursus. numero 32. & Angel. Aretin. in §. actionum. numero 22. Institut. de actionib. ea ratione, quòd vbi in genere venditor exceperit, se nolle obligari, nec teneri de euictione, non poterit emptor certus esse de causa euictionis, nec de iure, quod alteri ad rem venditam competere poterat: vnde æquum non est, nec iure consonum, quod tunc precium amittat. Quòd si in specie certa euictionis causa excipiatur, tunc culpæ emptoris tribuendum est, si prius quàm emit non adhibuit diligentiam, quæ necessaria erat ad inquirendam & inuestigandam euictionis certitudinem, & ea ratione nec precium petere poterit re euicta, sicuti Bal. scribit in dicta l. qui libertatis. quo in loco Odofredus hanc sententiam probat, quoties in specie titulum & causam euictionis venditor exceperit, ita quidem, vt non sufficiat ad precium amittendum exceptio causæ alicuius generaliter expressæ, nempe libertatis, nisi & in specie excipiatur causæ & tituli nomen, scilicet, libertatis ex titulo testamenti Sempronij. Ego non diffiteor, hanc opinionem Accursij communem esse, eam tamen censeo satis dubiam, & omninò, vt liberè loquar, falsam esse. Primùm etenim ea sententia non probatur in dicta l. qui libertatis. quod apertissimè constat. Deinde iniquum est, quod apud venditorem maneat precium rei venditæ, cuius ipse nec dominium, nec vllum ius habuit, nec ratione commutationis in emptorem transtulit, idq́ue iustitiæ commutatiuæ refragatur, nec licet venditorem locupletari cum emptoris iactura. Prætereà quod venditor teneatur, & cogendus sit precium restituere præter illius æquitatis rationem, cuius meminit Iurisconsultus in l. si me & Titium. ff. si cert. petat. l. nam hoc natura. ff. de condi. inde. l. planè. §. sed benignius. ff. de petitio. hæred. probatur, quia vel precium istud pertinet ad venditorem, potestq́ue ab eo retineri iure venditionis, & contractus commutationis rei & precij, vel causa donationis saltem præsumptæ, aut in pœnam emptoris rem alienam scienter & mala fide ementis, nulla harum causarum in hac specie sufficiens est, igitur precium iniquè à venditore retinetur, & iustissimè est emptori reddendum. Prima quidem causa manifestè deficit eo, quod cum res vendita fuerit aliena, & ab emptore euicta, nec transierit in eius dominium iure commutationis, venditor eo titulo precium habere nequit. Secunda causa satis debilis est, cùm donatio minimè sit præsumenda, vbi alia tractatur causa, scilicet commutatio rei & precij. Tertia item non probatur iure, nec enim sequitur, consensu emptoris fuit excepta specialis euictionis causa, ergò emptor sciuit rem alienam esse, & habuit malam fidem. potuit sanè cogitasse, & existimasse, nihil periculi sibi ex euictionis causa, quæ excepta fuit, imminere, & idem consensit exceptioni minimè ex alijs causis venditorem liberans ab euictionis obligatione. Erit tandem satis, venditorem ratione illius causæ exceptæ, immunem fore ab actione euictionis, quò ad damna rei ęstimationem, & eius, quod intererit emptoris, absque eo, quod etiam liber is sit à redditione precij, cùm id nulla ex causa apud se retineat. & tamen tenebitur euictionis actione omninò in id, quod interest rem euictam non fuisse, si ex alia causa fuerit ab emptore iustè ablata & euicta. Huius sententiæ aduersus communem authorem adduco Alberi. qui vnico verbo. in dicta l. qui libertas, eam tribuit glo. ibidem. Forsan equidem in aliquot Codicibus ita fuit scripta Accursij interpretatio, vt hanc potius, quàm priorem opinionem probaret. Nam & Fulgosi. in eadem l. qui libertatis, ægrè tulit, quod quibusdam visum fuerit, Accursium posteriorem sententiam tenuisse, sic & Odofredus primam opinionem Ioanni non Accursio adscribit.

Ad eam quæstionem, à qua digressus sum, rediens, etiam existimo, Aretinum errasse, cùm & eius opinio, nec communis sit, nec vera. Constat namque, emptorem rei alienæ cum mala fide, & certa rei alienæ scientia non posse de euictione etiam ad precium agere, id probat text. expressus in l. si fundum. C. de euictioni. notant Iason & alij in l. vlt. §. vlt. C. commu. de leg. Ioan. Lupi. in rub. de donat. §. 65. nume. 53. optimus text. in l. 21. tit. 8. part. 5. facit tex. in l. si fratres. C. commu. vtri. iudic. de eius tamen intellectu omninò legendi sunt Barto. Bald. & Doctor. ibidem. non obstat tex. in d. l. vlti. §. vlt. C. com. de legat. quia in ea constitutione non fuit empta res aliena simpliciter, sed res venditoris subiecta tamen restitutioni & fideicommisso, & nihilominus duo inibi statuuntur specialia. Primum, quòd emens eam rem scienter agere possit ad precium, etiam nulla apposita stipulatione. Secundum, quòd etiamsi apponatur promissio & stipulatio euictionis, non possit emptor re euicta agere de euictione, nisi ad precium tantum, quemadmodum Docto. in eo. §. vlt. tradiderunt. Item non obest tex. in d. l. emptore. §. vlt. nam ibi emptor non habuit malam fidem, nec scientiam rei alienæ, etiamsi consenserit legi dictæ à venditore, qui ita conuentionem inierit, vt de euictione minimè teneretur. Atque ita hanc quæstionem definiunt Doct. ibi. Bald. & alij in l. si familiæ. col. 2. C. famil. hercis.

Deducitur tandem ex Gregoriana constitutione primus casus, quo non tenetur venditor de euictione, scilicet cùm emptor litem sibi motam eidem venditori, vt eum defenderet, minimè denunciauerit. Idem probatur in l. 1. C. de peri. & com. rei vend. l. emptor. C. de euictio. Regia l. 36. tit. 5. part. 5. quæ quidem conclusio aliquot habet interpretationes, quarum præcipuas breuiter attingam.

Primò sanè hoc procedit & obtinet, etiamsi venditor sciuerit, litem fuisse motam emptori super re vendita, nam adhuc, vt ipse teneatur de euictione, erit necessaria denunciatio. Etenim cùm denunciatio exigitur solùm ad scientiam simplicem, non est ea necessaria, nec oportet vt scienti fiat. reg. eum qui certus. de reg. iur. at vbi denunciatio requiritur, non ad simplicem scientiam, sed vt sciens aliquid faciat, tunc semper necessarium est, quod etiam scienti denunciatio fiat. l. denunciasse. §. quid ergò. ff. de adulte. qua ratione Barto. ibi in specie euictionis hanc opinionem tenet. Idem Bart. in l. non solùm. §. morte. nume. 52. ff. de noui oper. nunci. Abb. & alij in dicto cap. vlt. quorum sententiam sequuntur dicentes, eam esse Communem. Felin. in capit. cùm M. num. 65. Ripa num. 166. de constitu. Dec. cons. 74. col. 2. Anto. Burgens. in d. cap. vlt. col. 3. & nouiores in d. §. morte.

Secundò non sufficit denunciatio simplex, imò & ea fieri debet cum pro testatione & requisitione venditori præmissa, vt liti motæ adsistat, causamque defendat tex. opti. in d. cap. vlt. & in d. l. 1. C. de per. & com. rei vend. gl. vlt. in cle. causam. de electio. & ibi Abb. Bart. in d. §. morte. nume. 51. & ibi Roma. nu. 11. idem Bart. in d. l. denunciasse. §. 1. notat Alciat. in l. detestatio. col. 13. ff. de verb. signific. & est communis opinio. secundum Felin. in d. capit. cum M. nume. 64. & ibi Ripam nume. 165. Anto. Rube. in d. §. morte. num. 677. & Burgens. in dict. cap. vlt. colum. 3. quæ probatur expressim alia & sequenti huius quæstionis interpretatione.

Tertiò adhuc non sufficit scientia venditoris, imo nec denunciatio simplex, nec solennis cum requisitione, sed requiritur, quòd ea denunciatio fiat venditori cum ipsius libelli & citationis testimonio, vt ipse venditor ex publica fide instruatur ad eius defensionem, hoc deducitur à gloss. in dict. clemen. causam. de elect. quem sequuntur inibi Cardin. & Doctor. Felin. in capit. cùm contingat. de rescript. conclusio. 6. Barto. in d. §. morte. nume. 48. & ibi Alex. nume. 42. & Iason nume. 38. post Roman. nume. 12. Felin. in d. cap. cùm M. nume. 63. & Ripa nume. 163. ex quibus, & his, qui ab eis citantur apparet, hanc opinionem magis communem esse, & ideò seruandam fore in praxi, tametsi Imola in d. cap. vlt. & ibi Barbat. quos quidam alij sequuntur, contenderint, non esse præcisè necessariam, etiam simplicem denunciationem, quoties ipse venditor sciuerit litem motam fuisse emptori, quod sensit Accursius in d. l. emptor. C. de euictioni. quo in loco Doctor. priorem sententiam sequuntur. Ego verò etiamsi tertiam hanc conclusionem veram esse contendam, non tamen omninò admitto secundam interpretationem, imò censeo sufficere, solennem denunciationem ab emptore cum publico propositæ actionis testimonio, factam venditori, etiamsi expressim is requisitus non fuerit, vt emptorem defendat. quod tenent Bald. & Saly. in l. 1. C. de per. & com. rei ven. Ias. in d. §. morte. nu. 39. & ibi Alex. num. 45. Anto. Burg. in d. cap. vlt. nume. 4.

Quartò illud maximè controuersum est, an prædicta denunciatio sit necessaria, cùm emptor aut minor est, aut ecclesia. Nam in minore constat, eam necessariam non esse, imò satis esse, vt venditor teneatur de euictione, quòd ipse venditor sciat litem minori motam fuisse, cùm minor absque interpellatione constituat debitorem in mora. textus in l. in minorum. C. in quibus casibus in integ. non est restit. necess. idem in Ecclesia dicendum esse quibusdam placuit ex eo, quod minor, & Ecclesia æquiparentur à iure. cap. 1. capit. auditis. & ibi glo. verb. minoris. de in integ. restitu. glo. in l. Respublica. verb. solet. & ibi Bartol. C. ex quibus caus. maior. idem constat, authoritate gloss. in §. ex maleficijs. verb. in iudicium. de actionibus, quam sequuntur ibi Iason nume. 31. & Gomezi. num. 49. post Nicola. Neapolita. quæst. 17. Ioan. Fabrum, & Angel. Aretin. ibi & Roma. singul. 116. ex ea adnotantes, fauore Ecclesiæ, sicut & minorum constitui debitorem in mora absque interpellatione. Idem tenent Imola in cap. breui. de iureiurand. Alexand. in l. quod te mihi. col. 3. ff. si cert. pet. nume. 8. Mathesil. notab. 44. Bald. in l. 1. C. de peric. & commo. rei vend. Purpur. in d. l. quod te mihi. numer. 95. Roma. in dicto §. morte numero 10. & ibi Rubeus nume. 711. Roman. in l. si ex legati causa. numero 9. ff. de verbo. oblig. & ibi Aretin. nume. 6. Didac. à Segura. num. 89. Bald. in Authen. hoc amplius. 3. columna. C. de fideicom. numer. 16. & ibi Iason columna 3. atque ita in hac specie de euictione tenent, Ecclesiam posse agere aduersus venditorem, qui sciuit litem motam fuisse, si res euicta fuerit, etiam absque vlla denunciatione. Bald. in d. l. 1. C. de peri. & commo. rei vendit. Roman. nume. 10. & Rubeus numero 711. in d §. morte. quorum opinio palàm probatur ex d. gl. in §. ex maleficijs. quæ communi omnium consensu recepta videtur. Sed contrariam sententiam in hac proposita quæstione probârunt Barb. & Antoni. Burg. in d. cap. vlti. de emptio. nume. 9. qui præsertim conantur euertere conclusionem, quam deduximus à gloss. in dicto §. ex maleficijs. Primò per text. in cap. breui. de iureiur. qui insinuat, necessariam fore interpellationem, vt Ecclesiæ debitor constituatur in mora. Secundò adducitur tex. in cap. potuit. de locat. vbi præmittitur, non potuisse constitui in mora Ecclesiæ emphyteutam sine interpellatione, nisi contractus & pensionis solutio diem certum constitutum haberet. Deinde & tertio Ant. Burg. censet gl. in d. §. ex maleficijs. veram esse quo ad ea, quę in testamentis Ecclesiæ relinquuntur, hócque probat authoritate Bald. in l. 1. C. de sacrosanct. Eccles. in repe. nu. 47. & Feli. in cap. licet. Hely. de Simo. num. 4. Quæ quidem minimè obstant communi omnium sententiæ. Nam licet Romanus Pontifex in d. cap. breui. ex facto, quod ita contigit, meminerit interpellationis, non ex hoc censet, eam fuisse necessariam, imò etiam absque interpellatione saltem ratione iuramenti, foret debitor in specie illius tex. constitutus in mora, secundum Ioan. Andræ. Abb. Imol. & alios ibi, quoties ex tacita lege conuentionis, & eius natura compertum esset debitori, Ecclesiam eius auxilio, quod is præstare promiserat, indigere. quem intellectum ad illum tex. etiam probârunt Ias. in l. quod te mihi. nu. 22. & ibi Purp. nu. 97. ff. si cer. pet. Aret. in d. l. si ex legati causa. nu. 6. idem consi. 150. col. 4. & in l. ita stipulatus. col. 8. ff. de verb. oblig. & est communis opinio, secundum Dec. in d. l. quod te. nu. 11. atque ita iuxta præmissam interpretationem illa decisio non oberit priori sententiæ.

Multò minus præiudicat text. in d. cap. potuit. ex quo solùm colligitur, emphyteutam Ecclesiæ non aliter in mora constitui, quàm si per biennium cessauerit à solutione pensionis. Nec tamen ex hoc necessariò infertur, nunquam Ecclesiæ debitores in mora constitui, nisi per interpellationem, aut per lapsum dici, hoc etenim non sequitur ex primo. Nam requiritur biennij transcursus, quia is dies ad pœnam commissi, quæ legalis est, à lege fuit constitutus. Vnde liberum erit, non obstante ea decisione, tractare, an non apposito die, committatur mora irregularis absque interpellatione in Ecclesiæ fauorem, sicut item committitur in fauorem minorum. Item alia ratione non oberit tex. in d. c. potuit. quia in eo agitur de committenda pœna in Ecclesiæ commodum, non de committenda mora, quo ad soluendum Ecclesiæ interesse. Siquidem Ecclesiæ benignitate quadam satis est, quod exigat id, cuius interest, pœnam autem non ita faciliter debet obtinere, nec petere, ca. suam. de pœnis. tradidi ipse lib. 2. harum resolutionum, cap. 7. numer. 1. Et probatur in eodem capi. potuit. vbi datur locus purgationi moræ, etiamsi dies, & pœna apposita fuerint contractui, idque obtinet ea ratione, quod tractetur de pœna, in fauorem Ecclesiæ, à priuatis exigenda, cùm Ecclesia benignitate vti debeat. Itaque asserunt eum text. intelligendum esse, vt in Ecclesiastica emphyteusi sit speciale, Ias. in l. 2. C. de iure emphyt. q. 29. nume. 80. Angel. & Imol. in l. si insulam. ff. de verb. oblig. vbi Ripa nume. 37. & 51. inquit, hanc opinionem Communem esse. Idem notat Imol. in d. cap. potuit. Hosti. in tit. de arbitris. §. qualiter constituatur. vers. Sed nunquid. Cùm alio qui vbicunque est dies & pœna, etiam à lege imposita, locus non sit purgationi moræ, quemadmodum tenent Angel. Imol. Alex. & Claud. nume. 23. in dict. l. si insulam. sensit Bart. ibidem. 4. oppo. primæ partis. vbi scribit ex l. 2. C. de iure emphy. non esse locum purgationi moræ, & tamen inibi adest contractui pœna legalis cum die itidem dato à lege. & quamuis Bald. in l. cùm allegas. 6. oppos. C. de vsur. quem defendit Gomezi. in §. actionum. de actio. colu. 2. velit esse admittendam purgationem moræ, vbi adsit dies & pœna in contractibus bonæ fidei, censeatque idem Bald. alibi, omnes contractus iure Pontificio esse bonæ fidei, hócque nomine censendos fore, quia tamen apud me vtrunque maximam dubitationem habet, ac planè falsum sit, quod hoc in loco examinare non vacat, tradunt latè Ias. in l. etsi post tres. col. vlti. ff. si quis caut. Idem Iason & Ripa numero 43. in dicta lege, si insulam. post Imolam & Alexand. ibidem: mihi verior ratio decidendi ad capit. potuit. apparet ea, quam communi sententia probatam esse diximus. Regia verò lex 28. titu. 8. part. 5. etiam in emphyteusi priuata, & in foro seculari admisit, ac recepit iuris Pontificij constitutionem. Addit tamen, moram purgari posse intra decem dies à lapsu biennij, aut triennij, quod tempus iure communi arbitrio iudicis definiendum erat, ex gloss. in dict. capit. potuit. quam sequuntur ibi Abb. & alij, ac Iason in dicta lege 2. quæstion. 30. Ex quibus falsum videtur, quod responderunt Bartholomæus Cæpola caut. 208. Deci. consilio 140. colum. 3. idem consil. 138. colum. 2. & Catellia. Cotta, dictione, Emphyteuta non soluendo. existimantes, moram ab emphyteuta etiam celeri satisfactione purgari non posse, vbi dominus statim ante purgationem moræ protestetur adhuc absente emphyteuta, quod non vult, eum amplius habere emphyteusim illam, imò se ipsum omninò rem iure commissi aduocare. Est etenim dura nimis hæc sententia, nec conueniens æqunati, qua hac in re iura ipsa vtuntur. Quoties autem dixi, non esse locum purgationi moræ, vbi adest dies, & pœna legalis, intelligo legalem pœnam, non interesse, nam id vera pœna non est, sed propriam pœnam, quę non sit contrahentium interesse. Fit igitur ex his, minimè suffragari Barb. nec Antonio Burgensi tex. in d. c. potuit.

Vltimò, parum vrget interpretatio Burgensis ad gloss. in dicto §. ex maleficijs. quia ea falsa est. Nam hac in re vltimæ voluntates, & testamenta paria sunt contractibus bonæ fidei. textus est indicta l in minorum. cuius præter Docto. ibi meminêre Barto. in l. si cum te. ff. de pact. colu. 1. & Iason in dicto §. actionum. num. 5. Vnde constat opinionem Baldi in d. l. 1. C. de peri. & com. rei venditæ. in fauorem Ecclesiæ admittendam esse, præsertim quod vbi venditor sciuerit litem motam fuisse Ecclesiæ, eo ipso intelligit, Ecclesiam indigere eius auxilio ad defensionem litis, & ideò ex hoc venditor quodam iure specialire quisitus censetur, & vt liti adsistat tacitè interpellatus.

Quinto, sufficiens est simplex scientia venditoris, vt is conueniri possit euictionis actione, si ipse venditor iuramento præstito contractum venditionis inierit: hoc etenim ratione, & vi iuramenti effectum est, quod non sit necessaria denunciatio, nec requiratur interpellatio ad constituendum debitorem in mora, quod in genere tenent Ioannes Andræas & Abb. in dicto c. breui. Imol. ibidem & alij, quos citaui paulò antè in responsione ad tex. in dicto ca. breui. dum tenui, etiam absque interpellatione, illius Capitis responsionem obtinere. Et in hac specie, & materia euictionis hanc opinionem probant ex dicta ratione Alexand. in l. 2. §. voluntatem. colum. penul. ff. solu. matr. num. 16. Barb. in ca. vlt. de emp. & vendi. versicu. Quintò. & ibi Anton. Burgensis num. 11. Claudius in dict. §. morte. numer. 102. & ibi Antonius Rubeus numer. 687. Ioan. Lupi in cap. per vestras. de donat. inter vir. & vxor. §. vltim. nume. 31. Purpurat. in d. l. quod te mihi. numer. 92. & quamuis Alexan. in d. l. quod te. nume. 8. reprobet sententiam Ioan. Andræ. & aliorum in dicto cap. breui. ea tamen frequentiori omnium consensu recepta, maximam præbet huic opinioni authoritatem, vtidem Alex. fatetur in d. §. voluntatem. Nec quicquam oberit, quod iuramentum contractui apposirum ipsius contractus naturam, & legem sortitur, & obtinet. l. vlt. C. de non numera. pec. l. vltim. ff. de libe. causa. cap. quemadmodum. de iureiurand. & de natura huius contractus est, quod venditori sit denunciandum, litem motam fuisse emptori, vt is teneatur de euictione, sicuti probatum est. Nam & si sciam, naturale esse huic contractui, quod venditor teneatur de euictione, quod tamen denuncianda sit ei scienti litis quæstio, hoc non existimo esse naturale, nec proprium huius contractus, sed generale, & omnibus alijs conueniens ad moræ constitutionem, atque item accidentale, nempe, vt hoc requiratur regulariter attento rei statu, & eius qualitatibus. Etenim non opinor, hanc denunciationem, quæ scienti fieri debet, esse naturalem, quod colligo ex notatis per Bal. in l. 1. col. 1. C. commodat. licet interpellatio de natura cuiusque contractus sit ad constituendum in mora debitorem, quoties ipse debitor inscius est, atque ignorat creditoris necessitatem. At iuramentum sortitur naturam contractus, cui accedit, primordialem quidem non accidentalem, sicuti communiter receptum est ex gloss. in l. certi condictio. in princi. ff. si cer. pet. argu. l. item veniunt. §. cùm prædiximus. ff. de petit. hæred. Bald. in c. vltim. colum. 3. de iureiuran. idem Bal. in l. vna. §. sed si non. C. de rei vxor. actio. ex quibus mihi placet, denunciationem non esse necessariam, quoties venditor sciuerit, litem motam fuisse emptori, & ipse venditor iuramento præstito in contractu venditionis promiserit in specie, se defensurum emptorem, si quæstio mota super re empta fuerit, sicuti præmittunt omnes, quibus hæc sententia placuit. Alioqui si venditor simpliciter iuramentum præstiterit, iuraueritq́ue in genere contractum ipsum venditionis, forsan erit necessaria denunciatio, ac tunc iuramentum hoc generale, contractus ipsius leges & conditiones habebit. quod est maturius considerandum, siquidem Alex. in d. l. quod te. nu. 8. omninò reprobat eam opin. qua assertum est, ratione iuramenti moram contrahi & committi absque interpellatione.

Sextò, quamuis aliâs emptor iure ordinario agere non possit de euictione, aduersus venditorem, cui non denunciauerit litis quæstionem, nihilominus eadem euictionis actio obtinebit, & poterit contra venditorem proponi, etiam non facta denunciatione, alijsque omissis solennitatibus, modò emptor ipse probet, iure ab eo rem euictam fuisse, onusq́ue suscipiat probandi iustitiam euincentis, nullumque ius habuisse venditorem, quò posset rem illam vendere, hoc probatur in l. emptorem. in principi. ff. de acti. emption. vbi hanc sententiam tenent Fulgosius & Alberic. Baldus & Ange. in l. si cum quæstio. C. de euictio. Bar. Angel. & Paulus Castrensis in l. at qui natura. §. cum me absente. ff. de neg. gest. Roman. & Alexand. numero 46. in d. §. morte. Alexan. consi. 63. num. 12. libr. 6. Claud. in dicto §. morte. nume. 101. & ibi Rubeus nu. 735. Imola numer. 27. Barba. colum. 4 Antoni. Burgensis numer. 7. in dicto ca. vltim. de emptione. Iason in l. si domus. §. de euictione. ff. de legat. 1. colu. 2. Felin. in cap. cùm olim. num. 11. & in cap. cùm Bertholdus. nume. 24. dere iudicat. Matthæ. de Affli. decisi. 49. Carol. Molin. in consuet. Parisiens. titul. 1. §. 44. colu. penul. & est Communis opinio, sicuti apparet ex his, quos modò citaui, quibus adstipulatur glo. in l. 2. verb. absens. C. de contrah. iud. tut. & quamuis gloss. in dicta l. emptorem. in princi. requirat denunciationem litis motæ, vt venditor teneatur de euictione. etiamsi emptor agnouerit bonam fidem, nec vllum ius in re vendita competierit venditori. quam quidem glossam sequuntur Bartol. ibi, Alberic. in dicto §. cùm me absente. Angelus Aretinus in §. vltimo, de emption. Decius consilio septuagesimoquarto, columna quarta, dicens, hanc opinionem Communem esse, idem fatetur Gratus consilio primo, numero quinquagesimoseptimo, libro primo, tamen prior sententia potior est, emptore adsumente onus probandi iustitiam euincentis: posterior autem procedit, cum emptor agnouit bonam fidem, eamque agnitionem allegat agens de euictione, non tamen probat iustitiam euincentis, vel tandem quò ad simplicem actionem de euictione obtinebit prima opinio, secunda verò quo ad duplam: non enim aget emptor ad eam, nisi prius denunciauerit solenniter litem motam venditori, etiamsi postea probet iustitiam euincentis, secundum Imolam in dicto c. vltim. nume. 28. qui non ita indistinctè hoc tradit, sed eo casu, quo emptor non expectata sententia rem restituit agnoscens bonam fidem. textus optimus in l. habêre licêre. ff. de euictio. explicat Anton. Rub. in d. §. morte. num. 736. requiritur etenim sententia, vt ad duplam agi possit, quamuis ex Imol. quidam contrarium adnotauerint. & Fulgosi. in l. si ideò. ff. de euicti. hanc distinctionem probet dicens, actionem ad duplam præcisè iure conditionis exigere semper denunciationem Sic sanè iuxta priorem opinionem, emptor, qui sententia iudicis rem restituit, aget de euictione ad duplam, quamuis non denunciauerit litem venditori, si probet ius euincentis, iusteque sententiam latam fuisse, nec venditori vllum ius in ea re competere, quò fit, omninò falsum esse, quod scribit Aymon consilio 73. numero sexto, idem consilio 179. numero 6. existimans in hac quæstione, venditorem conuentum actione euictionis ab emptore, qui allegat non fuisse necessariam interpellationem, nec denunciationem, quia venditoris non intererat condemnandum fore, nisi venditor ipse ostendat, & probet, quod si fuisset interpellatus, potuisset seipsum defendere, itaque onus probandi incumbit venditori secundum eum, qui ad hoc citat Imolam in capitulo vltimo, de emptione & venditione. numer. 28. Alexand. in dicto §. morte, nume. 47. à quibus hoc ipsum adnotauit Anto. Burgensi. in dicto cap. vltim. numer. 6. qui eam opinionem optimè improbat, siquidem emptor ipse, qui non denunciauit, probare omninò tenetur iustitiam euincentis, etiamsi venditor alleget, quod potuisset rem defendere, si ei denunciata fuisset lis. idem expressim notat Carolus Moli. in dicta Alexan. consil. 63. Nec Imol. aut Alexan. refragantur, qui tantùm constituunt differentiam, an emptor agnouerit bonam fidem ante sententiam, vel post iudicis condemnationem. Priori namque casu etiamsi denunciauerit emptor litem venditori, tenebitur probare iustitiam euincentis: at si denunciatio præcesserit, & sequuta fuerit sententia, non incumbet onus probationis huius emptori. quod si de nunciatio prætermissa fuerit, & emptor litem ad sententiam vsque defenderit, tenebitur quidem venditor de euictione secundum Imol. si nihil allegauerit, nec ostenderit contra ius euincentis. ostendere autem venditor videtur aliquid contra ius euincentis eo ipso, quod emptorius euincentis minimè probauerit, cùm sit iuris præsumptio in fauorem venditoris, quod si ei fuisset denunciata lis, seipsum defenderet: atque ita sunt Imolæ verba interpretanda, quod manifestissimum erit, si animaduertamus, eundem Imolam paulò ante palàm tenuisse duo fore necessaria, vt emptor sit immunis ab onere probandi iustitiam euincentis, primum quod denunciet litem venditori, secundum quod ante sententiam non restituat rem venditam, imò iudicium ipsum expectet, quo cogatur rem petitori tradere: igitur ex Imola constat, incumbere emptori onus probandi iustitiam euincentis duobus casib. primo cùm etiam denunciatione præmissa rem restituerit ante sententiam, secundo si & sententiam expectauerit, nec prius bonam fidem agnouerit, & tamen litem venditori non denunciauerit. eandem sent. quam hic probamus, tenuit Anton. Rube. in dicto §. morte. numero 739. licet ipse contrariam sicut & alij ex Imola & Alexandro deduxerit, & ea ratione ab eis discesserit.

Septimò, dubium est, an venditore promittente de euictione quocunque modo res euincatur, teneatur ipse venditor de euictione, etiamsi non fuerit facta eidem litis motæ denunciatio? Et profectò apparet ita respondendum fore, vt equidem venditor de euictione teneatur, & id probatur authoritate gloss. in lege. cùm pœna. ff. de arbit. quo in loco Accursius scribit, promissione de euictione in hunc modum facta, quod venditor de ea teneatur, quomodocunque res fuerit euicta, venditorem teneri etiam re euicta per sententiam arbitri, in quem sponte causam emptor compromisit, tametsi alioqui re euicta per sententiam arbitri etiam denunciatione facta legitime ipsi venditori, locus non est euictionis actioni. l. si dictum. §. si compromisero. ff. de euictioni. Regia lex 36. titu. 5. par. 5. eandem sententiam Accursij sequuntur Bal. ibi, Alexand. in l. filius à patre. §. vlti. ff. de libe. & posth. Deci. in rubri. de proba. num. 12. Aretin. in l. ex duobus. colu. 12. ff. de duobus reis. Alexan. consil. 4. lib. 3. Antoni. Burgensi. in dicto c. vltim. de emptio. nume. 14. Angel. Aretin. in §. vltim. de emptio. Bald. Imol. Alexan. & alij in l. si domus. §. de euictione. ff. de legat. 1. Gozadin. consil. 1. numer. 19. & consil. 14. numer. 22. & consil. 63. numer. 3. Tiraquel. qui alios citat libr. 1. de retract. §. vltim. in fine numer. 97. Socin. in l. quidam relegatus. ff. de rebus dub. numero 5. Curt. Iunior consil. 1. num. 2. quorum sententiam planè admitterem, vbi venditor absque denunciatione habuit scientiam motæ litis, vt tandem tunc etiamsi emptor causam compromiserit, modò factum fuerit compromissum, vt arbitri secundum ius sententiam dicerent, venditor teneatur de euictione. Vnde idem esse censeo, quoties emptor per sententiam iudicis victus fuerit. hos etenim duos effectus operabitur generalis clausula, cuius meminit gloss. in d. l. cùm pœna. Et præter hæc non ita facile tribui debet tanta vis prædictæ clausulæ, quod statim damnandus sit venditor de euictione in omnibus casibus, quibus alioqui ea non apposita minimè damnaretur. Nam & hæ clausulæ, & dictiones vniuersales limitantur, & restringuntur secundum naturam actus, cui attribuuntur. l. emancipati. & ibi Bartol. ff. de adopt. gl. in l. promittendo. verbo, conditionis. ff. de iure doti. optimè Bald. in consil. 67. colu. 2. libr. 3. scribit & ad hæc plura Tiraquel. lib. 1. de retract. §. 1. gloss. 7. nume. 26. sat etenim est his clausulis generalibus aliquem effectum tribuere, nec oportet eas ita extendere, quod iuri, & consensui contrahentium præiudicium fiat. Hinc infertur, etiam adiecta dicta clausula, si res fuerit euicta per sententiam arbitratorum, & amicabilium, vt aiunt, compositorum, in quos emptor compromisit, venditorem non posse de euictione conueniri. Item deducitur, venditorem itidem minimè teneri de euictione, quoties res fuerit euicta per sententiam iudicis, ipso venditore inscio, & ignorante, motam fuisse emptori litem, & controuersiam super re empta: quamuis conuentum sit in contractu venditionis, quod venditor teneatur de euictione quocunque modo fuerit res euicta, nam ea clausula intelligenda est, vbi nulla culpa emptori tribui possit euictionis sequutæ. Quod si contendat quis, adhuc euictionis actioni locum in his casib. esse, saltem id obtinebit, quò ad precium rei venditæ, non quò ad duplam, nec quò ad interesse.

Octauò, non est satis, quod denuncietur litis quæstio ab emptore venditori, vt is teneatur de euictione, nisi ea denunciatio facta fuerit legitimo & congruo tempore, quo quidem adhuc venditor possit litem suscipere, & rem ipsam defendere, nempe ante litis contestationem, secundum Henricum post Specula. in dicto capitulo vltimo, column. 3. aut non nimis, iuxta sententiam tex. in l. si rem. §. vltim. citatus à glossa in dicto cap. vltim. id est, ante testium publicationem prioris instantiæ, sicuti explicat Regia lex 32. & 36. titulo 5. parte 5. Vnde Ioannes Igneus in l. propter veneni. §. vltim. ff. ad Syllani. num. 18. credit esse veriorem opinionem, & tutiorem, quod isthæc denunciatio fiat ante conclusionem in causa. Addit tamen, apud iuris vtriusque interpretes magis receptum etiam in forensi examine hactenus fuisse, sufficere, denunciationem istam fieri etiam post sententiam in causa appellationis, modò eo tempore integra sint iura defensionis, possitque venditor seipsum & emptorem defendere, quemadmodum tradit gloss. in l. si rem. §. quolibet. ff. de euiction. Ioannes Andræ. Hostiensis Antoni. & Imola colum. 2. in dicto cap. vlt.

Nonò, venditor de euictione non tenetur, etiamsi fuerit sibi denunciata litis quæstio, si emptor litem prosequutus contumaciter abfuit tempore sententiæ. textus in dicto capit. vltim. & in l. si ideò. in princip. ff. de euictio. l. emptor. C. eodem titu. modò sententia lata fuerit contra emptorem propter eius contumaciam, & ex causa ipsius absentiæ, quod ab eisdem legibus, & decisionibus attenta earum ratione deducitur, & probatur in lege 36. titulo 5. par. 5. quò fit, vt si emptor dum causa discutitur fuerit præsens in iudicio, defensionesq́ue diligenter allegauerit, ac iuxta proprias vires litem fuerit prosequutus ad conclusionem vsque ipsius causæ, licet tempore sententiæ absens fuerit, & contumax, nihilominus erit locus actioni euictionis contra venditorem, quia & si emptor præsens foret, parum eius præsentia efficeret eo tempore, quo nihil ab eo in examine causæ omissum fuit, quod eius commodo, & vtilitati cederet. Sic denique censent Bartolus in leg. si superatus. ff. de pignoribus numero 1. Salycet. in lege 1. C. de pericu. & commod. rei vendit. in fine. idem Salycet. in leg. emptor. C. de euiction. penultim. colum. Bald. in l. si ideò. ff. de euictionib. Abb. in cap. in causis. colum. vlt. & in c. penultim. num. 10. de re iudica. Felin. in capit. cùm Bertholdus. numero 23. de re iudicat. qui hoc ipsum intelligit verum esse, nisi emptor ita fuisset verus contumax, vt propter eius contumaciam appellatio admittenda non sit iuxta resolutionem gloss. & Doctorum in Clementina vnica, de dolo & contuma. tenetur quidem emptor condemnatus ab ea sententia appellare, quoties venditor tempore sententiæ absit à iudicio, & ipsa sententia est manifeste, aut euidenter apparet iniqua, quasi secùs sit in dubio, dum ambiguum est, sitnè sententia iusta, an iniqua, etenim eo casu appellare non tenetur emptor, licet venditor absit, quod Communi sententia receptum est ex gloss. vlti. Bartol. & alijs in §. Caia & tamen si appellauerit, tenetur appellationem ipsam prosequi secundum gloss. ita intelligentem Iurisconsulti responsum in l. Herennius. §. Caia. verb. venditore. de euictione. Salyce. in l. si procuratorem. §. si ignorantes. ff. mandat. Imo. in dicto capitu. vltim. colu. 4. Bartol. in l. propter veneni. §. vltim. ff. ad Syllani. Sed & si frequentiori Doctorum suffragio ita probatum, & obtentum sit, ego arbitror, emptorem condemnatum ad rei venditæ restitutionem debere omninò appellare, etiam eo casu, quo dubium sit de iustitia sententiæ: quia licet præsumendum sit pro sententia iudicis, ea tamen præsumptio coram iudice appellationis admittit probationem in contrarium, qua ratione, si venditor tempore sententiæ præsens non sit in iudicio, tenebitur emptor appellare. hoc probatur in dicto §. Caia. vbi hoc expressim tenet Baldus, cui adstipulatur Regia lex 34. titulo 5. parte 5. quam opinionem existimo tutiorem, & veriorem esse, atque in foro admittendam fore. Imò etiam si ex actis processus appareat, sententiam iudicis æquam, & iustam esse, adhuc consulerem, & debere fieri censeo, quod ipse emptor appellet absente à iudicio venditore, forsan etenim in causa appellationis probabitur iustitia venditoris ex his testibus, & instrumentis, quæ non fuêre producta, vel non potuere produci in iudicio coram iudice prioris instantiæ. leg. per hanc. C. de tempor. appellat. capitulo cùm Ioannes. de fide instrument. quod si iudex sententiam iniquam pronunciauerit per eius imprudentiam, aut iniuriam, & iniquitatem, tunc procul dubiò appellare debet emptor, etiam præsente venditore, alioqui ea sententia emptori, non venditori imputatur sicuti gloss. & Baldus in dicto §. Caia. existimârunt.

Decimò, quamuis emptor litem denunciauerit venditori, agere non poterit de euictione re euicta per imprudentiam, errorem, aut iniquitatem iudicis. probat textus in l. si per imprudentiam. ff. de euictioni. & in dicto capitul. vltimo, cuius constitutionis ea est ratio, quod imprudentia, & iniuria iudicis, casus fortuiti censentur, capit. vnico. de noua forma fidelit. ibi, iniustè, vel fortuito casu. At fortuiti casus contingentes post contractum venditionis emptori non venditori nocent. l. 1. C. de pericul. & commo. rei vendi. §. cùm autem. Inst. de emptio. Ex quo primò infertur, nihil referre, nec interesse quod in hac controuersia emptori mota lata fuerit sententia per imprudentiam, errorem, aut iniuriam iudicis contra ipsum emptorem, an contra venditorem, qui litem suscepit simul cum emptore. probat tex. in l. 2. §. solet. ff. de hæreditate, vel actione vendita. versic. sin autem. notat in hac specie Ioan. Igneus in dicta l. propter veneni. §. vltimo, numero 2. & 4. quo quidem casu emptore absente appellare tenebitur venditor, ex quo litem suscepit. Secundò hinc deducitur, lata sententia iniquè per imprudentiam, aut iniuriam iudicis, adhuc venditorem teneri de euictione, si eius culpa sententia lata fuerit in euincentis fauorem, quia probationes & iura, quæ venditor ad defensionem habebat, noluit, vel omisit exhibere, & in iudicio producere. gloss. in lege. exceptione. ff. de fideiussor. quam Doctores communiter approbant, secundum Ioannem Igneum in dicto §. vltim. numero 24. Sed in hac specie non dicitur sententia iniqua, imò potius erit iustissima, quippe quæ lata fuerit iuxta allegata, & probata, quod Bartolus admonet in dicta lege exceptione. Diximus & nos in huius operis libr. 1. capitulo 1. qua ratione aptius est huius illationis exemplum, cùm iudex sententiam iniquam tulerit ob inimicitiam venditoris, & vt ei inimico noceret. & ideò hæc iniuria non imputatur, nec nocet emptori, sicuti post alios tenet Imola in dicto capitulo vltimo, columna 4. argumento tex. in leg. necessario. ff. de pericul. & commod. rei venditæ. & l. si merces. §. culpæ. ff. locat. atque eorum, quæ tradit Bartol. in l. stipulatio ista. in princ. ff. de verborum obligat. Hoc tamen admittendum erit, si inimicitia orta fuerit ante contractam venditionem, etenim inimicitia post contractum contingens & eueniens, venditori non nocet, nec ei imputanda est iniuria, quæ emptori fiat ab eius inimico, quemadmodum notant hac in quæstione Salycetus in lege vltim. C. de actio. empt. Roman. & Alexand. in dicta l. Stipulatio ista. in princ. Carol. Ruinus consi. 59. num. 14. lib. 4. optimus textus in l. Lucius. ff. de euictioni. Tertiò apparet, venditorem ab euictione liberum esse re euicta per imprudentiam, errorem, aut iniuriam iudicis, etiam si sententia lata fuerit absque vlla emptoris culpa, etiamsi emptor in causæ, & iuris defensionibus omnium fuerit diligentissimus, etenim adhuc euincitur res vendita casu fortuito, & ideò emptori non venditori imputatur. gloss. Barto. & Doctor. in dicta l. exceptione. Imol. Panormit. & alij in dicto cap. vlt. vbi Anto. Burg. numer. 14 post Imol. col. 4. fatetur, hanc sententiam Communem esse contra gloss. in dicta l. si per imprudentiam. Alia quidem circa interpretationem tex. in dicto capitul. vltimo. & præsertim circa euictionem rei vendit. quæ fiat iure retractus. legito inibi Burgensem vltimo notabili. & Andræam Tiraquellum libro 1. de retract. §. 1. gloss. 9. numer. 34. & §. vltim. in fine. nume. 97. & ibidem quæsti. 9. & §. 12 gloss. 1. nume. 6.

ARGVMENT. CAP. XVIII.

De creditore habente specialem simul & generalem hypothecam.

SVMMARIVM.

- 1 Res specialiter obligata sufficiens præsumitur ad debiti satis factionem.
- 2 Prior creditor habens specialem, & generalem hypothecam, non potest in præiudicium posterioris creditoris vti generali hypotheca, nisi prius fiat excußio in speciali.
- 3 Dotalis hypotheca non est admittenda, nisi præmissa excußione, quam induxit text. in Auth. hoc si debitor. De pignoribus.
- 4 Creditor, cui per sententiam iudicis est addictares, vt eam obtineat iure hypothecæ, & pignoris, poterit iterum petere eiusdem rei iudicialem subhastationem.

CAPVT XVIII.

PRIOR creditor etsi pluribus vtroque iure priuilegijs munitus sit aduersus posteriores creditores, si tamen habeat specialem aliqua in re hypothecam, & item generalem in omnibus debitoris bonis, non poterit impedire posterioris creditoris hypothecam, quò ad alias res debitoris, præter illam specialem, nec poterit aduersus posteriorem creditorem hypothecaria agere, nisi prius constet, rem illam speciali hypotheca sibi obligatam non sufficere ad prioris debiti solutionem, quem admodum sancitum est in lege 2. de pignorib. quem textum dicit non esse alibi Bald. in capit. 2. de officio legat. & Cremensis in singulari. 53. Quæ quidem constitutio solet in praxim adeò frequenter incidere, vt non immeritò hoc in loco exponenda sit aliquot explicitis interpretationibus.

Primò, constat in hac specie, rem specialiter obligatam præsumi sufficientem ad satisfacien dum priori creditori, nisi contrarium ab eo probatum fuerit, sicuti scribit glo. in d. l. 2. verb. redigere. quam sequuntur Sal. ibi 1. oppo. Ias. in prin. Inst. de actio. nu. 94. Paul. Parisi. consi. 50. nu. 28. lib. 1. & Anto. Fanensis 5. par. de pignori. membro 2. ad finem.

Secundò, ad eiusdem constitutionis intellectum obseruandum erit, parum, aut nihil referre, sitnè traditum pignus, vel non, priori, aut posteriori creditori, vtroque etenim casu obtinet, & admittenda est ea decisio secundum gloss. in dicta lege 2. in fine. Quam omnes interpretes inibi expressim, vel tacitè probant, & idem suadet ratio, quæ Cæsarem ipsum legislatorem mouit, vt statueret, non fore admittendum priorem creditorem habentem generalem, & specialem hypothecam aduersus posteriorem creditorem, nec impedire eiusdem posterioris creditoris hypothecariam actionem, nisi prius constet, rem priori creditori speciali signo, & nomine obligatam non sufficere ad prioris debiti satisfactionem. hoc enim ea ratione constitutum est, quod specialis hypothecæ prosequutio prætermitti non debeat in præiudicium secundi creditoris, & ideò idem erit, siue debitor ipse, siue extraneus, siue prior, aut posterior creditor res generaliter priori hypothecæ obligatas possideat, cum eadem sit vbique ratio, licet Fulg. in d. l. 2. teneat, non esse locum illi decisioni priore creditore possidente.

Tertiò, eadem constitutio procedit, & obtinet, etiam quando posterior creditor habet generalem tantùm hypothecam, nedum specialem & generalem simul, nec specialem tantùm. Eadem est enim ratio vtrobique, cùm ipsa lex nolit, priorem creditorem habentem specialem hypothecam, ex qua valeat sibi satisfieri, posse vti generali hypotheca in præiudicium secundi creditoris: ergò siue secundus creditor habeat generalem, siue specialem in ea re, à qua petit, & conatur excludere primum creditorem, iure obtinebit, quod notant Bartolus in secunda columna in dicta lege 2. Salycet. in l. qui generaliter. ff. qui potio. in pignori. habean. Paulus Parisius in dicto consili. 50. num. 34. Anto. Fanensis in dicto tracta. 8. part. membro 1. num. 20. versicu. temperando. tametsi gloss. in dicta l. 2. versic. accepisti. Bald. & Salyce. ibi. Soc. consi. 198. colum. 2. & vltima. libr. 2. senserint dicta l. 2. tantùm obtinere, vbi secundus creditor haberet hypothecam specialem in ea re, ad quam agit, vel quam defendere vult à priori creditore.

Quartò, adnotandum erit, eandem Cæsaris responsionem procedere, siue prior creditor habeat primo specialem hypothecam, & postea generalem, siue primo loco generalem, & postea specialem: etenim nihil interest quò ad veram dictę leg. secund. rationem hic scripturæ, & verborum ordo, cùm ex eo non mutetur ipsa rei substantia, atque eam legem interpretantur Salycet. & Fulgosius ibi Antoni. Fanensis in dicto tracta. 5. parte, membro 2. numer. 51. & Parisi. in dicto consi. 50. numer. 38. quamuis Petrus à Bella Pertica & Alberic. in dict. l. 2. eam decisionem tantùm admittendam esse censeant, cùm primo loco scripta fuerit specialis hypotheca, & postmodum generalis, quasi hæc secunda sit apposita tunc in subsidium primæ, & sic hypothecæ specialis. Vnde secundum eos non idem erit, quoties hypotheca generalis præmittitur, & specialis subsequitur, quod profectò parum refert.

Quintò, animaduertendum est, dictam legem 2. admittendam esse, quoties prior creditor cum posteriori contendit ratione hypothecæ, quasi secus sit, vbi prior creditor agit contra possessorem extraneum, & possessor velit eum excludere ab actione hypothecaria, ex eo, quod non egerit priùs ad rem specialiter sibi obligatam, quæ debiti satisfactioni erat sufficiens: nam in hac specie priori creditori non obstat possessoris extranei, qui creditor non est, nec ius pignoris habet exceptionis obiectio. Etenim dicta l. 2. statuta est in fauorem posteriorum creditorum, & ideò minimè prodest extraneo possessori. atque ita tenuerunt Docto. communiter in d. l. 2. Socin. in d. consi. 198. & consi. 75. libr. 4. Paulus Parisius consi. 50. nume. 29. Anton. de Fano, de pigno. 5. par. membro 2. nu. 51. & par. 8. membro 1. num. 20.

Sextò, à proximo intellectu deducitur, posse creditorem agere hypothecaria actione aduersus debitorem ipsum, vel aliquem ex eius hæredibus possi dentem quamlibet rem ex his, quæ in generalem hypothecam veniunt, minimè priùs petita, nec discussa ea re, quæ specialiter ei fuerat obligata, ac tandem poterit creditor eam actionem in iudicium deducere ad rem sub generali hypotheca comprehensam aduersus eius possessorem in solidum. l. creditoris. ff. de distrac. pignor. notat in hac specie hunc sextum intellectum Cato. Molinæ. in consue. Parisi. tit. 1. §. 11. num. 13.

Septimò, constat eandem constitutionem tunc procedere, cùm prior creditor habebat hypothecam specialem, & generalem. Quod si is habuerit generalem tantùm hypothecam, quam & posterior habebat, prior tamen sit ita amplior posteriori, vt res quasdam contineat, quæ, vel quia iam tempore posterioris hypothecæ, patrimonium debitoris exierant, vel ex alia causa non fuerint sub posteriori hypotheca comprehensæ, nequaquam prior creditor poterit à posteriori repelli ex eo, quod prius non egerit ad res illas, quę priori, non posteriori hypothecæ submittuntur, etiamsi ex eis esset facilis debitæ pecuniæ satisfactio: siquidem non obstante hac exceptione liberum erit priori creditori agere hypothecaria ratione cuius libet rei, quæ in priorem, & posteriorem hypothecam venerit. quod visum est Philippo Corneo cons. 247. lib. 1. column. penultim. cui subscribit Antoni. Fanensis dicto membro 2. parte 5. numer. 51. qua in re oportet iterum longius repetere veram rationem decidendi, quæ aptari valeat dict. l. 2. Non enim ea constitutio rationem habet ex eo, quod generalis hypotheca videatur constituta in subsidium specialis, nam si ea ratio obtineret, omninò deficerent quartus, quintus, & sextus intellectus. Imò quod in dicta l. 2. sancitum est ex eo procedit, quod in damnum & præiudicium secundi creditoris non est omittenda prioris creditoris specialis hypotheca cum generali concurrens. Beneficium enim istud conceditur à lege secundo creditori, vt possit primum excludere ab actione hypothecaria virtute generalis hypothecæ proposita, non discussa priùs speciali, quam etiam habebat hypotheca. Sic sanè omnibus creditoribus consultum esse vult lex æquissima. Prætereà, si prior generalis hypotheca tantùm in subsidium foret constituta, tunc sufficiente speciali ad debiti satisfactionem, haberet secundus creditor solus generalem in alijs rebus, nec diceretur in ea potior. l. qui generaliter. ff. qui pot. in pignor. hab. Item & pro Cornei responso adest ratio satis vrgens, siquidem prior creditor habens tantùm generalem hypothecam, quæ plures res comprehenderit, posset agere ad rem specialiter obligatam secundo creditori, & tamen præter illam rem alias habet sibi obligatas, ita tandem adnotauit Salyc. in dict. l. 2. in princ. & idem sensere cæteri Doct. ibi. nam & creditor, qui generalem tantùm hypothecam habet, liberè potest agere actione hypothecaria aduersus quam libet rem debitoris sibi obligatam, penes quemcunque ea sit, & id quidem in solidum admittitur. l. Moschis. ff. de iure fisci. dicta l. creditoris. ff. de distract. pignor. quarum ipse memini hoc libro c. 7. num. 7.

Octauò, in controuersiam deduci solet, sitnè locus dictæ leg. secund. quando prior creditor hypothecam habet ex causa dotis? & sanè videtur eam decisionem in hoc casu non fore admittendam, imo vxorem posse agere hypothecaria pro dote, omissa speciali hypotheca, aduersus res comprehensas sub generali, etiamsi posterioribus creditoribus fuerint iure pignoris, & hypothecæ obligatæ. Nam & in hac dotali hypotheca non est necessaria excussio, quæ alioquire quiritur authoritate text. in Authen. hoc si debitor. C. de pigno. sicuti tenuerunt Bal. Nouel. in tractat. de dote. 8. parte, priuileg. vlti. & Roma. in l. si constante. in princ. ff. solu. matr. super tertia parte Bar. 2. quæst. secundum quos hypotheca dotalis omninò admittitur, etiamsi nulla fiat discussio in ipso principali debitore, quod maximè conducit ad hanc quæstionem, quam modò tractamus. Sed nihilominus tenendum est, d. l. 2. etiam procedere, vbi prior creditor hypothecam habeat ex dotali causa, secundum Bald. ibi. & probatur, ac deducitur à vera ratione illius constitutionis. Præsertim, quod dotalis hypotheca non habet hac in re priuilegium aliquod, & ideò iure communi est censenda. Etenim Romani & Nouelli sententia, quamuis maximis rationibus in disputationis examine defendi posset, tandem falsa est & corruit, cùm & discussio requisita in dicta Authent. hoc si debitor. necessaria omninò sit, & in hypotheca dotali secundum gloss. in l. vbi adhuc. verb. qui potiora iura. C. de iure dot. & ibi Cynus 11. quæst. ac Bald. & alij, præsertim Salicet. quæstione 12. Bartol. & Alexand. in dicta l. si constante. 2. q. 3. parte. quam sententiam communem esse fatentur Iason in dicta l. si constante. numero 201. & 108. Ioannes Crottus ibi, 1. & 2. lectu. super eadem quæstione Bartol. Ioannes Lupi. in capitu. per vestras. §. 34. Antoni. Fanensis in tractat. de pignoribus. 8. parte. membro 1. numero 23. qui eam diligenter examinat. Nec obstat ratio, quam in contrarium fortissimam esse censet Iason in dicta l. si constante. ex Salicet. in l. vltim. 4. notab. C. de iure dot. nam ad eam respondebitur ex his, quæ tradidêre Deci. in consilio 5. & consil. 301. Ripa in l. prima. ff. soluto matrimonio. numero 14. & 15. Antoni. Fanensis in dicto primo membro. numero 23. & 24. Sic sanè constat, priorem creditorem habentem hypothecam generalem & specialem ex causa dotis, repelli posse à posteriori habente generalem, nisi priùs facta fuerit excussio in re specialiter iure pignoris obligata: atque ita memoria teneo in lite satis controuersa propter magnitudinem rerum, de quibus agebatur, in hoc Regio Prætorio concordi iudicum suffragio semel & iterum pronunciatum fuisse. Imò licet Ioan. Lupi. in dicto §. 34. dubitet, an iure Pontificio admittenda sit Barto. opinio, cuius modò mentionem fecimus, an potius ob æquitatem locus sit Romani & Nouelli sententię, mihi profectò videtur adhuc in foro ecclesiastico & iure Canonico idem quod iure Cæsareo seruandum fore, cùm nulla hac in re inter vtrunque ius constituatur differentia.

Nonò est prætereà obseruandum, eandem l. 2. constitutionem procedere, etiam si prior creditor in re specialiter obligata, tantùm habeat specialem hypothecam: in alijs verò rebus generalem. adhuc etenim priùs est excussio præmittenda in re specialiter obligata, quàm agere possit ad rem generali obligatione comprehensam in præiudicium posteriorum creditorum. Siquidem satis est ad rationem dictæ legis, quod prior creditor è re specialiter obligata possit consequi debitæ pecuniæ satis factionem. quam interpretationem ego deduco à Saliceto ibidem in vltimis verbis contra Petrum & Albericum in eadem l. 2. Socin. consilio 75. lib. quarto. ad finem. & Antonium Fanensem dicto membro secundo. numero quinquagesimoprimo. quorum sententia mihi non placet.

Verùm hoc in capite de actione tractamus hypothecaria, in qua iuxta vtriusque iuris regulas per sententiam iudicis creditori res obligata traditur, vt eam obtineat iure pignoris & hypothecæ, donec sibi debita pecunia fuerit soluta. at ipse creditor tradita sibi re, videns, quod iure tenetur fructus rei in sortem ipsam principalem imputare, & ea ratione cogitur particulares solutiones admittere, petit à iudice, vt diem constituat possessori ad pignoris solutionem, & decreto iudiciali permittat ipsius pignoris solennem venditionem, si intra diem res ipsa, vel à debitore, vel ab extraneo possessore, à quo eam per sententiam habuit, non fuerit solutione debiti à pignore liberata, quæritur, an ea petitio iusta sit, & admittenda? nam quo ad exterum possessorem, à quo res actione hypothecaria euicta est, constat, eum minimè teneri ad solutionem debiti, & ideò ipse non est in mora, quamuis pecuniam debitam vllo vnquam tempore non soluerit, nec pignus liberauerit. qua ratione cessant ea, quæ à iure statuta sunt de vendendo pignore conuentionali, iudiciali & Prætorio. de conuentionali inquam in l. 1. & 2. C. de distract. pignor. l. vltim. C. de iure domi. impetr. Bartol. in l. vltim. ff. de distract. pignor. optim. text. in l. si pupillus. §. si pupillus. ff. de reb. eor. l. 2. C. de præd. mino. de iudiciali & Prætorio in l. à diuo Pio. §. in venditione. ff. de re iudica. vbi post alios Alexand. colum. 5. latius Antoni. Fanensis de pignoribus. 6. parte principali. membro 1. Sed nihilominus cùm hæc quæstio in praxim incidisset, vidi non semel eam ita definitam fuisse, vt dies certa constituta fuerit, intra quam liceat possessori, à quo res abducta fuit, solutione debitæ quantitatis pignus, & sic rem ab eo euictam liberare, hoc addito, quod si intra eam diem non fuerit solutum, nec liberatum pignus, tunc solenni & iudiciali subhastatione vendatur ad satisfactionem creditoris. quod quidem pluribus probatur rationibus. Prima, ne creditor cogatur inuitus particulares solutiones recipere, quas quidem omninò recipere cogeretur computatione fructuum pignoris in ipsam sortem principalem. Et tamen iure apertissimum est, non fore creditorem cogendum, particulares solutiones recipere. l. tutor. §. Lucius. ff. de vsur. traditur per gl. Bar. Alex. & Ias. in l. quidem existimauerunt. ff. si cer. pe. nec iure probari potest, creditorem cogendum esse, pecuniam creditam ex fructibus pignoris habere, consequi. at si non posset rem sibi per sententiam iure pignoris traditam vendere: dubio procul cogeretur creditor, fructus pignoris loco pecuniæ creditę recipere. Secunda ratio hanc sententiam omninò probat: nam iudicis pronunciatio, quæ creditori iubet rem tradi in pignus, nihil aliud agit, quàm declarare, rem illam iure pignoris, & hypothecæ ad creditorem pertinere, quod manifestum est: sed ius pignoris & hypothecæ hoc habet à lege, vt vendi possit res ipsa data in pignus à creditore authoritate iudicis. l. 2. l. 3. l. creditor hypothecas. C. de distract. pignor. l. 41. titu. 13 part. 5. igitur si creditor posset absque hac declaratione vendere rem sibi in pignus à debitore obligatam: ita poterit vendere rem iure pignoris ei à iudice addictam, quodcunque id pignus sit, text. optimus hac in quæstione in l. vltim. titul. 26. parte tertia. Tertiò, cùm hic creditor rem euicerit à possessore, quid obsecro iuris habet is possessor in re, vt possit impedire pignoris venditionem? profectò nullum aliud ius habet, quàm quod soluendo pecuniam creditori debitam potest rem ipsam ab eo euictam repetere. argumento l. 1. C. qui pot. in pignore haber. l. potior. §. vltimo. ff. eodem titul. text. in specie in l. mulier. eadem rubric. l. Paulus. §. vltim. ff. quibus modis pignus vel hypotheca solu. notant Bald. & Alexand. in l. si res obligata. ff. de legat. 1. Anton. Fanensis de pignoribus. 5. part. membro 3. numero 26. Ergo dum ipse possessor extraneus, à quo creditor rem iure pignoris euicit, non soluerit debitam pecuniam, non habebit ius impediendi pignoris venditionem, nec audiendus erit, etsi aduersus creditorem potentem pignoris subhastationem obiecerit, quod ex fructibus eiusdem pignoris paulatim creditam pecuniam habeat. Iudex verò in hac controuersia tempus constituet, intra quod res pignori & hypothecæ data possit à creditore liberari, quoque elapso venditio solenniter fiat, arbitrarium quidem: cùm nullibi in iure certum hac in re sit tempus definitum. l. 1. ff. de iure delibera & ferè in hac quæstione tradunt Doctor. in l. cùm proponas. C. de bonis aut. iudi. possid. & Anto. à Fano dicto membro primo. numer. 8. post Alexan. in d. §. in venditione. colum. 5.

ARGVMENT. CAP. XIX.

Adnotantur aliqua de bonis adquisitis matrimonio constante.

SVMMARIVM.

- 1 An ex titulo contractæ societatis transeat dominium absquwe traditione, & quid de posseßione?
- 2 Quo pacto adquisita matrimonio constante adquirantur pro parte dimidia vxori quo ad dominium & posseßionem?
- 3 Intellectus Regiæ & Taurinæ constitutionis. l. 3. de dote data filiæ à patre soluto matrimonio, an censeatur data de adquisitis matrimonio constante?
- 4 Decurionatus & publica officia matrimonio constante adquisita, communicantur vxori quò ad æstimationem.
- 5 Ius patronatus ecclesiasticum matrimonio constante à marito adquisitum communicatur vxori.
- 6 Decurionatus & similia officia empta à patre filio imputantur in legitimam, & conferuntur quò ad æstimationem.

CAP. XIX.

CONTRACTA inter duos omnium bonorum societate, absque vlla traditione dominium omnium rerum, quæ tempore contractus erant adquisitæ communicatur. tex. in l. 1. §. vl. & l. 2. ff. pro socio. Regia l. 46. ti. 28. par. 3. facit l. 6. ti. 10. par. 5. traditur frequentissimo omnium consensu in l. traditionibus. C. de pact. Quin & in eisdem rebus possessio absque traditione transfertur: sicuti censet gl. in 1. opinione in d. l. 2. & inibi Richar. Iacob. de Arenis. Raineri. Bar. & Alber. Idem Alberi. in l. sequen. Bald. & Fulg. in l. 1. eo. ti. quorum opinio communis est: in his tamen bonis, quę post contractam societatem per alterum ex socijs adquiruntur, non adquiritur, nec dominium, nec possessio alteri socio: tametsi lege societatis sint inter eos diuidenda. tex. opt. in l. si quis societatem. ff. pro socio. quam differentiam expressim adnotauit Roderi. Xuares in l. 1. ti. de adquisitis matrim. constit. lib. 3. Fori. versi. quæritur vlterius vtrum in mulierem. fol. 23. col. 1. & 2. Albe. in d. l. 1. §. vl. & Fulgo. ibi dum scribit, nihil esse impossibile respectu rerum præsentium. tametsi loco præsentium vitio excusoris, ac typographi, sit absentium. idem tenet Bald. satis in specie in ea. l. 1. §. 1. ex quibus, ni fallor, ita est accipienda sententia gloss. in d. l. 2. quam & authoritas Odofredi confirmat, qui in dicta l. prima. §. vlt. eadem distinctione vtitur, & his non citatur Andr. Tiraquel. idem tradit ita distinguens in tract. de constituto. 2. par. & ampliat. 30. num. 6. & 8. nam & si actus ineundæ societatis habeat vim constituti, & idem respiciat bona præsentia & futura. l. 3. §. cùm specialiter. ff. pro socio. ita tamen est interpretandus, vt bona præsentia & item futura nomine societatis quæsita vtrique socio quo ad dominium & possessionem quærantur, bona verò futura quæsita nomine proprio communicanda sint, non tamen ipso iure absque traditione socio quærantur, cuius nomine non fuêre titulo emptionis, alioue habita. l. si societatem vniuersorum. l. si fratres. §. socium vniuersa. ff. pro socio: cùm satis sit, actum ineundæ societatis habere vim constituti, & fictæ traditionis quo ad bona præsentia, ne dentur duę fictiones alioqui, si actus societatis vim habeat taciti & ficti constituti, & demum bona futura quo ad eundem effectum contineat, quod est contra text. in l. prima. C. de dotis promisfion. vbi prohibitum est, plures in eadem re fictiones constitui. Sic tandem est intelligendus text. in dicta l. 2. quamuis. Ioan. Lupi. in rubric. de donationibus inter virum & vxorem. §. 66. numero 24. & Chassanæ. 4. in consuetu. Burg. rubric. 4. §. 2. versic. sunt ergo. numero 6. ad notauerint ex gloss. in dicta l. 2. etiam adquisita per alterum ex socijs post contractam societatem communia ipso iure vtrique fore, quo ad dominium & possessionem. ad idem citat dicta gloss. Didacus à Segura in tract. de bonis lucra. consti. matrim. num. 44. quod quidem nec à gl. deduci verè potest, nec iure receptum est, nisi dixeris, id lege Regia probari titu. 28. l. 46. par. 3. quam adducit ad hanc quæstionem idem Ioannes Lupi. §. sexagesimoquinto, numero 11. ex qua nihil de possessione statuitur: licet expressim quo ad dominium probet, id vtrique socio adquiri in rebus adhuc post contractam societatem per alterum proprio nomine quæsitis. eandem verò constitutionem & de possessione intellexit Rodericus Xuares in dicta l. prima. versicul. Quæritur vlterius. ad finem, & profectò ratione societatis ita intelligi æquum est, ex quibus quantum ad matrimonij societatem infertur.

Primò, ex lege, aut consuetudine, quæ inter virum & vxorem communia esse statuerit omnia bona, etiam quæ tempore contractus vir & vxor obtinebant: dominium & possessionem vxori adquiri statim matrimonio contracto pro parte dimidia omnium rerum, quas maritus tempore contractus iure dominii possidebat.

Secundò infertur, iure Cæsareo inspecto, & stante lege, quę adquisita matrimonio constante communia viro & vxori esse censeat, omnia bona, quæ nomine societatis, & sic viri & vxoris fuerint empta, alióue titulo quæsita, quo ad partem dimidiam eorum, tàm iure dominij, quàm possessionis ad vxorem pertinere.

Tertiò deducitur in eadem specie, rem à marito constante matrimonio proprio nomine quæsitam, si leges Cæsareas, & communem resolutionem sequamur, nec quo ad dominium, nec quo ad possessionem, etiam dimidiæ partis vxori adquiri, licet inter eam & maritum res eadem sit iure communionis diuidenda & communicanda, quod expressim not. Anch. consil. 102. nu. 6. incip. Quęstio est talis, nec tamen per hoc licet marito liberè res istas matrimonio constante, quæsitas, alienare, sed tunc demum cùm id fecerit ex causa absque fraude & dolo iuxta leges Regias, ac municipales & consuetudines, quod tradit Io. Lupi. in d. §. 66. nu. 24. & 25. l. 4. ti. 4. libro 5. ord. & l. 205. inter Styli leges, & prætereà Bal. consi. 235. lib. 2. licet inibi sentiat contrarium eius, quod in hac tertia illatione asseuerauimus, & idem teneant Io. Lupi. Chassanæ. Didacus à Segura & Rodericus Xuares.

Quartò ex præmissis constat, iure Regio partitarum posse defendi sententiam Bal. in dicto consilio Ioan. Lupi. Chassanæi, Didaci à Segura, & Roder. Xuares in præcitatis locis scribentium, dominium rerum à marito adquisitarum matrimonio constante, in vxorem, quo ad partem dimidiam transferri absque aliqua traditione. Hoc etenim ad similitudinem societatis contractę poterit ex l. Regia 46. adnotari. quin & idem erit quantum ad possessionem: sicuti asserit Segura, & sensêre Ioan. Lupi. Rodericus & Chassanæus, dum ad hanc quæstionem adduxêre gl. in dicta l. 2. ff. pro socio, quæ in domino, & possessione loquitur. Nec oberit, quod lege Regia maritus potest alienare absque consensu vxoris res integras, adquisitas quidem per eum matrimonio constante, quarum dimidia pars vxori competit ratione communionis, quia hæc communio inter virum & vxorem, quo ad adquisita matrimonio constante, non est propriè in actu, sed in habitu & credito: siquidem ipse maritus solus est actu dominus propter authoritatem administrationis & alienandi potestatem, quam habet non sanè absolutam: cùm absolutè dominus non sit, sed tantùm ad onus communionis, quæ est inter ipsum & vxorem, aut saltem ex aliqua causa, quæ præsumptionem doli & fraudis excludat, nec ea alienatio ei permittitur in vltima voluntate, sed tantùm inter viuos: vnde hæc communio soluto matrimonio, ipso iure exit in actum, & in veram, atque actualem dominij & possessionis societatem: sicuti eleganter explicat Carolus Molinæus in consuetud. Parisiensi. §. 25. column. 1. ipsa verò matrimonio constante istæc communio, quo ad dominium & possessionem quodammodo est impropria & impedita, propter administrationem marito competentem, quæ non est prorsus libera, sed quemadmodum dictum est, intra limites quosdam continetur, quos excedere & transgredi minimè valet.

Ex his plura deduci poterunt, quæ hic libenter omittimus propter varias causarum species, & pręsertim ex eo, quod facilimum sit, post hanc resolutionem rectè intellectam, & Regiis constitutionibus diligenter examinatis, multa adnotare, quæ ad praxim vtilia sint quo ad alienationem adquisitorum, matrimonio constante marito permissam. Illud verò non est prætermittendum, quod ratione huius societatis & oneris ad eam spectantis Taurina constitutione statutum est. capit. 53. Dotem à solo marito constante matrimonio promissam, aut datam filiæ & donationem propter nuptias filio constitutam, soluendas & deducendas esse, ex bonis adquisitis post contractum matrimonium, & lege Regia communibus, aut communicandis inter virum & vxorem parentes filiorum eorundem, quibus dos data fuerit. Quasi onus istud constituendi dotem & donationem propter nuptias filijs, pertineat ad onus ipsius societatis, saltem quo ad hunc effectum, vt data, vel promissa hoc titulo etiam à solo patre in dubio censeantur promissa & data ex bonis viro & vxori communibus, & ea ratione ex eis sunt soluenda, atque deducenda. idem alia ratione probatur: etenim onus istud constituen di dotem filiabus, & donationem propter nuptias filiis, contractum est matrimonio constante veluti debitum quoddam æris alieni, quod satis manifestum est, & tamen debita omnia matrimonio constante contracta omninò soluenda sunt, & deducenda ex his, quæ adquisita fuêre tempore ipsius societatis coniugalis: quemadmodum cautum est l. decimaquarta. titulo 20. libro tertio. Fori. l. Styli. ducentesimaseptima. l. 59. Tauri. passimq́ue id receptum est, & iure societatis maximam æquitatem habet, cùm damna & commoda vtriusque socio communicentur. l. si non fuerint. §. Aristo. ff. pro socio. nam & apud Gallos idem moribus obtentum extat, sicuti constat ex Chassanæo in consuetud. Burgundiæ. rub. 4. §. 9. num. 1. & sequentib. atque ita hanc rationem esse, quę locum fecit Taurinæ constitutioni. 53. asserit & probat Ioan. Lupi. in rubri. de donationi. §. 66. num. 7.

Ex quo infertur, quid dicendum sit, vbi pater soluto iam matrimonio filię dotem dederit, aut promiserit: an ea data censeatur, vel promissa ex bonis adquisitis constante matrimonio inter eum & vxorem defunctam matrem ipsius filiæ, quę nuptui traditur? etenim quibusdam visum est, eam dotem deducendam & soluendam fore de bonis ipsius patris, non de bonis adquisitis matrimonio constante. quod potissimè probatur ex l. vltima. C. de dotis promis. & ex eadem Taurina constitutione, argumento sumpto à contrario sensu: dum dicit lex, durante matrimonio, quasi secus sit, cum eo soluto pater filiæ, aut filio dotem, vel donationem propter nuptias dederit, aut promiserit. Etenim ea datio, aut promissio facta præsumitur de bonis ipsius patris, non de bonis filiorum. d. l. vltim. res autem matrimonio constante adquisitæ, eo soluto statim quo ad partem dimidiam inter bona filiorum & hæredum vxoris connumerantur, atque ideò ex eis non debet censeri constituta dos. Contrarium tamen in praxi frequentiori iudicum suffragio receptum est, vt tandem si pater matrimonio soluto filio, aut filię eiusdem matrimonij donationem propter nuptias dederit, aut promiserit, dotémue constituerit, ea datio & constitutio facta præsumatur ex bonis illo matrimonio constante quæsitis, potius quidem quam ex bonis propriis ipsius patris. Quod probatur ab eadem ratione Regiæ constitutionis, quæ onus respexit ipsius societatis & communionis coniugalis. processit etenim onus hoc dotem constituendi filiabus, & donationem propter nuptias filijs ab ipso matrimonio, quo constante filij fuêre progeniti. quamobrem etiam si his filiis dentur donationes & dotes matrimonio soluto, ea tamen datio quædam est soluto debiti legalis contracti quidem matrimonio constante & eius causa.

Cæterum hoc in contractu sæpissimè & illud quęritur, an decurionatus, publica munera, scribæ & tabellionis officia, empta matrimonio constante à marito, sint communia lege Regia ipsi & vxori? Et profectò videtur, non esse hæc officia vxori communicanda: primo quia vxor est incapax horum munerum, nec ea potest iure obtinere, nec in his Reipublicæ seruire, quod manifestè constat: ergo horum officiorum partem habere non potest. Siquidem Regia lex, quæ in hac re statuta est, & dictat, adquisita matrimonio constante communia esse viro & vxori, intelligenda est modo vxor capax sit adquisitionis & rei, quæ fuerit à marito adquisita, iuxta l. primam, & ibi notata, C. de sacrosanct. Ecclesi. Deinde & secundo eadem opinio authoritate probatur. Nam & eam expressim asserit Gulielm. Benedictus vir non leuis authoritatis apud Gallos in his, quæ ad forenses pertinent controuersias: is inquam in capite Rainuncius de testament. verbo. Et vxorem nomine Adelasiam. numero 787. ita hoc probat, vt etiam asseueret, nec vtilitatem, nec æstimationem horum officiorum & munerum communicandam fore ipsi vxori, nec ea mortua eius hæredibus. idem tenet Chassanæ. in consuetud. Burgundiæ. Rubric. quarta. §. secundo. versic. Additio ista consuetudo. nume. 5. quibus suffragatur, quod hæc munera & officia publica empta à patre cuidam ex pluribus filijs, nec cum fratribus mortuo patre communicatur, nec imputatur in legitimam, etiam quo ad ęstimationem, sicuti visum est Nicolao de Vbaldis in tract. de succession. ab intestat. col. 10. & Gulielmo Benedicto in dicto c. Rainuncius. verb. duas habens filias. nume. 62. quia officia ista non transeunt in hæredes, nec vendi possunt absque licentia principis, qua ratione eorum venditio impossibilis censetur. l. apud Iulianum. §. si constat. ff. de legatis 1. Vnde deducitur, hæc publica officia empta, aut matrimonio constante adquisita, per maritum minimè fore communicanda vxori, etiam quo ad æstimationem eorum.

Ego verò contrariam sententiam censeo iure veriorem esse in hunc sensum, vt decurionatus officium & similia, quæ fuerint per virum matrimonio constante adquisita, quantum ad eorum iustam æstimationem vxori esse communia, & pro parte dimidia eidem competere. Hoc probatur ex eo, quod hæc officia empta sint pecunia communi viri & vxoris, & ideò æquissimum est, ea quò ad æstimationem viro & vxori esse communia, alioqui liceret maritis mille fraudibus vti aduersus vxores ad effugiendam adquisitorum matrimonio constante communionem, quæ veteribus huius regni moribus inducta fuit, pluribusq́ue regijs constitutionibus matura, & præuia deliberatione hactenus est stabilita. Non obstant, quæ in prioris sententiæ comprobationem adducta fuêre, & adduci solent. Primùm etenim nihil impedit posterioris opinionis praxim, quod isthæc officia publica indiuidua sint. Nam & in indiuiduis communio viri & vxoris locum obtinet: siquidem marito ædificante Ecclesiam matrimonio constante, & ex ea causa, aut alia adquirente ius patronatus Ecclesiastici, ius istud est etiam vxori commune, habetq́ue in eo vxor partem indiuisam soluto matrimonio, iusq́ue præsentandi, & idem in eius hæredes transmittit: sicuti censet Ioan. Lupi. in rubric. de donationibus inter virum & vxorem. §. sexagesimoprimo, numero 23. Et tamen ius hoc patronatus indiuiduum est. tex. in c. 1. de iure patronat. vbi gloss. & item glo. in capite, piæ mentis. decimasexta quæstione septima. text. in l. quædam mulier. ff. familiæ herciscund. l. Carmelia pia. ff. de iure patron. Saltem quò ad substantiam: licet quo ad præsentandi ius & eius exercitium sit diuiduum, quemadmodum probatur in Clem. plures. de iure patron. tradunt Bald. in capite. Quantò. de iudiciis. Cardinal. in dict. clement. Plures. columna tertia. Rochus Curtius de iure patronat. verbo, ius quæstione 6. Sic & in aliis indiuiduis, quæ vendi & æstimari possunt, vxor partem dimidiam habebit. Item non oberit, quod vxor capax non sit huius muneris publici: id etenim procedit, quo ad ipsum officium, non quo ad eiusdem officij æstimationem. Deinde cùm facilimè à principe soleat impetrari licentia vendendi hæc publica munera, eorum venditio possibilis est censenda, quod in dicto §. si constat. satis probatur, quem ipse ita intelligendum esse ostendi in Epitome de sponsalibus. 2. parte. capit. 3. numero 8. Multo minus nocet posteriori sententiæ, quod vltimo loco adducebam de his officijs non imputandis in legitimam, nec conferendis, quia illud falsum est respectu æstimationis iustæ, quæ quidem & in legitimam imputatur, & etiam confertur ex eo, quod isthæc officia soleant facili principis licentia vendi. Vnde licet Imperator in l. omni modo. §. imputari. C. de inoff. testament. responderit, hæc & similia publica munera, & militias in legitimam esse imputandas, eò quod vendantur, & ea ratione sensim insinuet, munera & militias, quæ minimè vendantur, non fore in legitimam imputandas: attamen paria sunt, quod militiæ vendantur, & vendi liberè possint, & quod facili licentia principis vendi soleant. hoc sensêre Bart. in l. prima. §. nec Castrense. ff. de collatio. bon. Bald. & Paulus Castrensis in dicto §. imputari. scribentes, officia publica & militias, quæ ex communi vsu non venduntur, nec vendi possunt sine licentia principis, non esse imputandas, nec conferendas. Quasi hi Doctor. aliud forent responsuri de militijs, quæ facili licentia principis vendi consueuerint, & in specie quod publica officia, quæ vendi solent facili licentia principis, conferenda sint & imputanda, quo ad earum æstimationem, tenent Iason in l. illud. C. de collation. numero sexto. & Francisc. à Ripa. in l. in quartam. ff. ad l. Falcid. numer. 163. quibus tandem probatum erit, æstimationem decurionatus, similiumq́ue munerum adquisitorum matrimonio constante per maritum communicandam esse omninò vxori. quod in hoc Regio prętorio sententia iudicum quandoque obtentum fuisse certo scio.

ARGVMENT. CAP. XX.

De meri & misti imperij, ac iurisdictionis delegatione.

SVMMARIVM.

- 1 Causa meri & misti imperij, an iure Pontificio poßit delegari?
- 2 Intellect. c. in Archiepiscopatu. de raptorib.
- 3 Intellect. c. quod sedem. de off. ordi. & c. aqua. de consecr. Eccle.
- 4 Episcopi & vrbium prætores, vicarios constituere possunt ad ciuilia & criminalia negocia.
- 5 Intellect. c. vlt. de off. ordi.
- 6 Voluntaria iurisdictio, an delegari valeat.
- 7 Vicarius Episcopi, an poßit conferre beneficia Ecclesiastica ex generali commißione?
- 8 Iurisdictio voluntaria, an poßit extra territorium exerceri? Et inibi intellectus capitu. statutum. de præb. in sexto.
- 9 Episcopi Romæ habitantes non possunt in eadem vrbe beneficia Ecclesiastica conferre.
- 10 Delegatus ad ea, quæ principi reseruata sunt, non potest subdelegare. & num. 5.
- 11 Delegatus legati Cardinalis à latere Romani Pontificis destinati, non potest subdelegare.

CAP. XX.

IN iurisdictionis delegandæ tractatu plura tradi solent, quæ summa contentione difficilem examinationem, ac disceptationem habent, è quibus ad quarundam decisionum faciliorem intellectum aliquot compendio quodam attingam, quæ iuris Pontificij constitutionibus maximè conuenire videntur. quibus præmittendum est, quo nam modo distinguantur ea, quæ sunt meri imperij ab his, quæ misti esse censentur: & rursus quod discrimen sit inter hæc, & ea, quæ sunt simplicis iurisdictionis, qua in re non admodum contentiosus ero, etiam si videam satis dubias & difficiles esse Barto. definitiones, quia hæ frequentiori interpretum calculo receptæ hactenus fuêre in l. imperium. ff. de iurisdictio. omnium iudicum. & in ca. quod sedem. de offic. ordi. quo in loco Andræ. Alciat. 5. notab. post alios, quorum ipse meminit Paulus à Monte Pico, & iuniores quidam præsertim Longouallius in d. l. imperium. communes definitiones reprobare validis rationibus conantur, verè contendentes, merum Imperium, item mistum, & iurisdictionem simplicem à iurisconsulto congruè definiri in d. l. imperium. cui addenda est Regia l. decimaoctaua. ti. 4. par. 3. Horum sanè controuersam disputationem missam facimus, illud tantum tractaturi, an sit in hac materia inter ius Pontificium & Cæsareum aliquod discrimen. Nam, etiamsi concedamus ea, quæ sunt misti Imperij, minimè esse delegabilia, quod validissimis iurisconsultorum authoritatibus euertere contendunt Fulgo. in l. 1. ff. de off. eius cui est mandata iurisdict. Alciat. in d. c. quod sedem. nu. 69. Longouallius in d. l. imperium. fol. 45. §. venio ad tertium articulum, communem improbantes sententiam, qua iam diu obtentum est, non tantùm ea, quæ meri sunt imperij esse indelegabilia. d. l. 1. in princ. lege, nemo potest gladij. ff. de regu. iu. lege, solet. ff. de off. proconsul. & lega. in quo nulla ferè est controuersia, sed & ea, quæ sunt misti imperij, idque ex eadem l. 1. adnotatum est, & à Doctorib. ibi aduersus Fulgosium alijs rationib. & responsis maximo conatu defensum: attamen id verum est iure Cæsareo: siquidem iure Canonico causæ meri & misti imperij delegari possunt: vnde Archiepiscopi, Episcopi & alij iudices Ecclesiastici merum & mistum imperium habentes, poterunt illa alteri committere & delegare: sicuti asserunt gloss. in capitulo in Archiepiscopatu. de raptoribus. gloss. in dicto capite, quod sedem. item gloss. in capitulo peruenit nonagesimaquinta distinctione. quarum sententiam communem esse fatentur Panormitanus, Imola & Alciatus numero septuagesimosexto. in dict. quod sedem. & Iuniores in dicta l. prima. præsertim Curtius Iunior numero vicesimosexto. Alexand. Iason, Purpurat. numero 492. & Iacobus de Nigris columna decimatertia. Huic opinioni primum suffragatur tex. in dicto capitulo in Archiepiscopatu. vbi inferior à Principe & ordinarius iudex, qualis erat Rex Siciliæ, causas criminales, quæ ad merum imperium pertinebant, omninò delegauit. Sed profectò pluribus rationibus parum vrget ille textus. Etenim quamuis Rex Siciliæ subditus sit Romano pontifici, Clem. Pastoralis. de re iud. Rex tamen & verus princeps est, habens ea omnia iura, quæ principib. iure conueniunt, & eis speciali priuilegio reseruantur. agnoscit etenim Romanum pontificem iure feudi, & in recognitionem supremę potestatis, ipse nihilominus omnem & integram iurisdictionem in regno habet, & eam exercet & exequitur, nec tenetur appellationem admittere à proprijs eius sententijs, notat Bal. in titu. quæ sint Regalia. c. 1. in fine colliguntur & alia, quæ hunc intellectum manifestissimè probant ex Matthæo Afflict. quæst. secunda, & decimatertia præfationis constitutio. Neapolitanarum. Vnde sicut ipse Siciliæ Rex potest alicui nobili merum imperium sibi competens in aliqua vrbe concedere, vt id perpetuo iure feudi habeat: ita poterit & meri imperij ac mixti causas delegare. Deinde ea delegatio, cuius meminit ille tex. fieri iure potuit, quemadmodum & inferior à Principe iudex ordinarius ex causa potest ea, quæ sunt meri & mixti imperij delegare. l. 1. in prin. ff. de offi. eius. tex. in Auth. de collatori. §. ad hæc. & in d. cap. quod sedem. Quæ autem obsecro maior causa ad hæc deleganda esse, aut contingere potest, quam quod Siciliæ Rex minimè valeat ipsemet ea expedire, quæ pertinent ad animaduersionem scelerum, tot negocijs alioqui ad Reipublicæ vtilitatem impeditus, & maximè quod in d. c. in Archiepiscopatu. causa illa iustissimè per Regem fuit Episcopis delegata, quia quodammodo ad religionem pertinebat, & ideò per prælatos Ecclesiasticos poterat diligentiùs & vtilius examinari & expediri. Quibus tandem fit, nullo pacto posse opinionem communem deduci ex dicta constitutione & Romani Pontificis responso.

Secundò eidem opinioni communi adstipulatur text. in cap. Aqua de consecratio. Ecclesi. vel alta. qui probat, ea quæ sunt ordinis Episcopalis delegari posse, & tamen ea grauissima sunt, & ardua, atque ad merum vel mixtum imperium pertinentia, & specialiter episcopis ratione ordinis conceduntur, argu. l. primæ in princip. ff. de officio eius. Sed & huic probationi facilime occurritur, si interpretemur, hanc delegationem fieri posse iusta causa, nempe ipso Episcopo absente, vel impedito, quod satis expressum est dicto capitulo. Quod sedem, sic sanè itidem respondetur cap. suffraganeis. de electione. Forsan dices, ex hac responsione constare, sacros ordines, Episco porum consecrationes à delegatis Episcopis ministratas, cum nulla fuerit delegandi iusta causa, nullos esse, neque eum effectum, & vim habere, quam alio qui iure diuino, & humano essent habituræ, si à proprio Episcopo ministrarentur. quod perquam durum est. Nam & Hostiensis, quem cæteri sequuntur in dicto capitu. quod sedem. in distinctè tenet, ea quæ sunt ordinis fore delegabilia, etiam si delegans nullam habeat iustam delegandi causam. At si rem istam exactè pensitemus, non oberunt hæc, quæ modo diximus, ei opinioni, qua probatur, non posse delegari quæ sunt ordinis, nisi delegatio ex iusta causa fiat, cum etsi Episcopus delegatus ea expedierit, & gesserit, eam vim ab eo gesta habebunt, quam habuissent, si absque delegatione forent expedita. Non me latet, Hostiensis sententiam frequentiori Doctorum calculo receptam esse, & posse defendi etiam refragante Alciato, speciali quadam ratione, siquidem ea, quæ sunt ordinis delegati non possunt nisi alteri Episcopo, qui & ordinis potestatem absque vlla delegatione habeat, cui solum deficit non potestas ordinis, quæ sufficiens est ad eam actionem, sed licentia, & permissio Episcopi proprij illius diœcesis, quia iuxta Canonicas sanctiones in honestum, & illicitum censetur, quenquam Episcopum exercere potestatem ordinis in ea diœcesi, quæ sibi commissa non fuerit, & in eos, qui sibi subditi non sint. Quo fit, vt in hac specie non sit vera, nec propria ordinis delegatio. Quam ob rem in his, quæ iure diuino ad solam potestatem ordinis pertinent, etsi iura Canonica ex causa punierint vtentem ea potestate in aliena diœcesi, & item ipsos, quibus ministratum est, vel suspensione oridnum, vel alia pœna, nihilominus quod actum fuerit ex potestate ordinis, vim omninò habet. At in his, quæ ex Institutione ecclesię ordinis potestati applicantur, non solùm canones poterunt ministros, & eos, quibus ministratum est alia pœna punire, sed & ipsosmet actus irritos facere, & habere. quod constat ex his, quæ doctissimus Alfonsus à Castro diligenter scripsit lib. 2. de iusta hæret. punit. cap. 22. ita quidem mirum non erit, si iure Pontificio permissum sit etiam absque vllo iusto impedimento, ea quam sunt ordinis alteri ordinis potestatem habenti delegari, tametsi videam, quod Roma. Pontifex in d. c. quod sedem. causam iusti impedimenti exegerit ad hanc delegationem, eam verò ad honestatem quandam pertinere communis interpretatio censet.

Tertio, ad ducitur in fauorem communis sententiæ tex. in. c. vlt. ne cleri. vel mona. in 6. ex quo apparet, inferiorem à principe causas meri Imperij posse delegare. Sed id ex eo obtinet, quòd episcopus habens merum Imperium non potest illud exercere in causis, quæ sanguinis pœnam requirunt. Impedit etenim ipse ecclesiasticus ordo.

Quartò, citatur pro communi tex. in Cleme. 1. §. 1. de hæret. quo probatur, episcopum posse causas hæresis delegare, & alteri committere. Nam, vt inibi expressum est, hæreticę causæ inquisitores non possunt de ea cognoscere, nec eam tractare regulariter absque episcopo, vel eius vicario, aut delegato. Igitur delegari poterit causæ hæreseos cognitio, eiusque punitio. Huic tamen authoritati res pondent Fel. in d. c. quod sedem. & alij ibidem, esse speciale in causa hæresis fauore fidei. quod & Card. adnotauit in d. Clem. 1. §. 1. nam quod Alciat. in d. c. quod sedem. nu. 77. admonet, dicens tex. in d. §. 1. permittere cap. vacante sede, delegationem, non tamen episcopo, qui eius vicarium generalem debet causis illis hæreseos examinandis præficere, non admodum conuenit, cum idem tex. in fine mentionem faciat delegati ipsius episcop. & delegati capituli, sede vacante.

Quintò, qui communem sententiam sequuntur, citant pro ea text. in c. licet. de off. vicar. & in c. cum episcopus. de off. ord. in 6. Quibus permissum est, episcopis per se, vel per alios iurisdictionem ciuilem, & criminalem exercere. His tamen respondetur, id obtinere in episcopis, qui pares censentur proconsulibus, qui olim à Senatu Romano mittebantur ad prouinciarum administrationem, & hi legatis delegabant iurisdictionem, merum, & mixtum Imperium. l. solent. ff. de offic. proconsul. quam quidem responsio minimè congruit, cùm ex dicta l. solent. constet manifestè, disparem esse delegationem factam à proconsule eius legato, ab ea quæ per episco pos fit, iuxta text in dicto cap. licet, cùm legatus pro consulis ex vi delegationis non posset causas meri Imperij definire per sententiam, tametsi eas posset examinare. dicta. l. solent, in princip. ideò verior est responsio, quòd text. in dicto capi. licet. obtineat in officialibus, qui ab episcopis constituuntur, & hi vicarij appellantur. Nam & isti quadam conscientia & permissione iuris exercent mandatam sibi à prælatis iurisdictionem, & ideò episcopis tacitè permissum censetur, iure canonico hos vicarios constituere, atque eis iurisdictionem demandare, vt eorum locum teneant, vicesq́ue gerant, qua ratione dicuntur vicarij iudices ordinarij, & ordinariam habent iurisdictionem. glos. in c. secundo, de officio vicarij. libro sexto. & in capi. Romana in princip. verbo, generaliter. de appellat. in 6. & in capit. perlectis. 21. distinctio. Felin. in rubric. de offic. delegat numero 4. Alexand. numero 17. Iason numero secundo. in rubric. ff. de offic. eius, cui est mand. iurisdi. Matthæ. Afflict. in constitut. Neapol. libro primo, rubri. 59. numero 11. Panormita. in cap. decernimus. numero 12. de iudic. & idem in c. si quis contra clericum. numero 35. de foro competen. in repetit. quorum opinio communis est, & profectò iure probatur, quicquid in contrarium scribat Alciat. in rubric. de offic. ordin. 5. iudicum specie. siquidem satis erit, vt vicarij habeant iurisdictionem ordinariam, quod generaliter, tacito consensu principis, legis, aut reipublicæ ab episcopis constituantur, vt eorum vice, & loco iurisdictionem generaliter exerceant. Qua ratione idem erit dicendum in iudicibus secularibus, qui apud Hispanos à rectoribus ciuitatum delegantur, & eorum locum tenentes appellantur. Nam & hi ordinariam habent iurisdictionem, & eam exercent consensu principis, licet ab ipsis rectoribus, non à principe nominentur. habent etenim rectores ciuitatum apud nos ius istud constituendi vicarios, etiam absque vllo impedimento. Atque ita hos habere ordinariam iurisdictionem etiam iure ciuili asserit Paul. Castrensis in rub. ff. de offic. ass. & Curtius Iunior in rubr. ff. de offic. eius. numero 19. contra Alexandrum inibi, qui voluit, vicarios istos iure ciuili non habere ordinariam iurisdictionem. His tandem probatio communis sententiæ refellitur, & ea ratione verior est opinio quorundam iuris vtriusque interpretum, qui existimarunt, nullam esse differentiam inter ius canonicum, & ciuile in delegatione meri, & mixti Imperij, imò probatissimi iuris esse, ita iure canonico ea, quæ sunt meri, & mixti Imperij esse indelegabilia, sicut iure ciuili: quam sententiam aduersus communem tenuerunt Imola, Felinus, & Alciatus num. 76. in d. ca. quod sedem. Ananias in d. ca. in archiepiscopatu. Dec. in l. 1. col. 6. & ibi Iacob. de Nigris col. 13. ff. de offi. eius cui est mandat. iurisdict. sensit Inno. c. super quæstionum. de off. delegat. col 3. communis tamen sententia adeò obtinuit, vt difficilimum sit, eam in praxi refelli

In hac verò. disputatione adhuc communi sententiæ adstipulatur text. in capit. vlti. de off. ordin. in hæc verba. His, quib. ex officio in certis casibus competit, illos absoluere, qui pro violenta manuum iniectione incidunt in canonem sententiæ promulgatæ, licet aliis huiusmo di absolutionem committere, cùm viderint expedire. Qua quidem constitutione probatur, ea quæ iure specialis magistratibus conceduntur, à lege, vel rescripto principum delegari posse. Et tamen hæc iure ciuili sunt indelegabilia text. in d. l. 1. ff. de offic. eius, cui est man d. Iuris. à qua & illud deducitur, meri & mixti Imperij causas non posse delegari. Igitur constat, ex his maximam differentiam constitui inter ius canonicum & ciuile, in harum causarum delegatione. idem manifestiùs apparet, si permittamus, iure Pontificio latam esse excommunicationis sententiam, cuius absolutio Romano Pontifici tantum competit, in eos, qui manus iniecerint violentas in clericos, capit. si quis suadente. 17. quæstio. 4. Quæ tamen absolutio speciali quodam iure quandoque episcopis committitur. cap. mulieres. cap. de monialibus. c. peruenit. cap. quod de his. capit. vlt. de senten. excom. Quòd si probauerimus communem sententiam, facilis erit interpretatio dict. text. in cap. vlt. de off. ord. cùm iure Pontificio merum, & mixtum Imperium de legabilia sint. At si nullam in hoc differentiam inter ius canonicum, & ciuile admiserimus, superest adhuc difficultas, cur ea, quam speciali quodam iure, & nominatim lege, vel canone alicui tribuuntur, possunt delegari, & alteri committi, contra iurisconsulti responsum in d. l. 1. in princ. Et, vt simul elegantem iuris Pontificij constitutionem ab alijs obiectionib. tutemur, aduersus eam item opponitur text. in ca. vlt. §. vlt. de off. deleg. quo palàm probatur, potestatem absoluendi, vel excommunicandi alicui datam, ab eo alteri delegari non posse. idem instituit ille text. de potestate prædicandi, dispensandi cum irregularib. iniungendi pœnitentias. hæc etenim demandari alteri non possunt. vnde Doct. in l. Imperium. ff. de iurisd. omni. iudic. ex eo capite adnotarunt, voluntariam iurisdictionem non posse delegari. gloss. in l. ab ea parte. ff. de probat. Felin. in dicto cap. quod sedem. num. 2. Bald. in l. 3. nume. 6. C. quando prouo. non est necess. Deinde & tertiò obstat prædictæ constitutioni, quòd habens specialem commissionem à principe ad expediendum aliquid, quod sit principi reseruatum, non potest id alteri delegare secundum Bal. in cap. vlt. de offic. delegat. ex eo, quòd negocium graue, & arduum sit, & ad id videatur electa industria delegati. idem notant. Barb. col. 3. in d. capit. vltim. de off. ord. Felin. in d. cap. quod sedes. col. 2. post Anto. & Imol. ibi. Alex. in l. 1. ff. de offic. eius. nu. 6. & ibi Ias. num. 28. quam opinionem sequuntur asserentes, eam esse communem Lancelot. Deci. col. 2. & Iacob. de Nigris col. 15. in ea l. 1. vnde habens potestatem legitimandi, creandi tabelliones, & dispensandi, non potest si delegatus sit, & ex commissione principis eam potestatem habeat, delegare. Et tamen in d. capit. vlti. habens potestatem absoluendi ab excommunicatione, cuius absolutio Papæ reseruatur, optimè poterit eam alteri delegare. Quibus tandem effectum est, vt difficilis sit interpretatio illius responsi. Et sanè Bald. in d. ca. vlt. scribit, eum tex. procedere non in iurisdictione delegata, sed in ordinaria competenti alicui ex priuile. speciali, nam hæc delegari poterit, sicut & ea, quæ iure ordinario, & communi data est. sequitur eandem Baldi adnotationem Ias. in l. à Diuo Pio. 1. col. ff. de re iud. idem in l. à iudice in princ. C. de iudic. Ego verò non inficior, iurisdictionem ordinariam alicui datam priuilegio speciali, delegari posse, sicuti & ea delegatur, quæ absque priuilegio iure communi ad aliquem pertineat. ambigo tamen, quæ sit ratio cur in d. c. vlt. ea, quæ iure speciali, & nominatim ordinario iudici lege, vel canone tribuuntur, delegari possint iurisconsulto refragante in dicta l. 1. ideò dici potest, delegationem, cuius Romanus Pontifex meminerit in d. capit. vlti. factam fuisse tantum quo ad quemdam actum, & nudum ministerium, nempe simplicem absolutionem. Quod quidem nudum ministerium absolutionis episcopus quoties viderit id expedire, delegare, & committere poterit, quemadmodum deducitur ex ratione text. in capit. super quæstionum. §. nos autem. de offic. delegat. atque ita iuxta hanc interpretationem nihil in ea constitutione decisum est, quod iurisconsulto in d. l. 1. refragetur.

Secundò, illud fortassis non incongruè Pontificiæ responsioni aptabitur, quòd ea delegatio iure permissa fuerit in fauorem animæ, & eius vtilitatem, ne periclitetur excommunicatione ligata, vnde ad faciliorem huius seruitutis libertatem, erit item liberum prælatis. absolutionem hanc alteri committere, sic etenim responderunt Lancelot. Deci. col. 2. & Curti. Iunior nume. 80. in dict. l. 1. ff. de offi. eius. Et præterea ius hoc absoluendi excommunicatos propter clericorum percussionem, ego censeo episcopis competere, & aliis prælatis iure officij ordinario, & ita iure magistratus eoipso, quod quis episcopus, aut prælatus sit. Nam etsi huius excommunicationis absolutio sit Romano Pontifici reseruata propter grauem iniuriam clericorum ordini illatam, nihilominus iure Pontificio statuti sunt quidam casus, in quibus iustissimis rationibus ad reipublicę vtilitatem, episcopis, & aliis prælatis ratione officij ordinarij, non quidem specialiter ob negocij pondus, imò quia tunc non ita conuenit criminis punitionem augeri, & extolli, permissum est, quòd Christianis absolutionem ab hac excommunicatione ministrent. Etenim quod iurisconsultus scribit in dict. l. 1. tunc obtinet, cum propter causarum pondus, & grauitatem specialiter lege, senatus consulto, aut decreto principis negocia magistratibus committuntur, quæ alioqui non suberant eorum cognitioni, nec examini. Et ideò causæ meri Imperij, atque item misti, propter earum pondus specialiter committuntur iudicibus, nec ab eis delegari possunt: quæ quidem ratio satis aliena est à responso Romani Pontificis in d. cap. vltim. cùm inibi negocij qualitas efficiat facilem iuris canonici commissionem, qua pręlati in absoluendis excommunicatis vtantur, & eiusdem absolutionis delegationem, quoties id visum prelatis æquum fuerit. Ex quib. mihi libuit aliquot inferre ad intellectum dict. c. vlt.

Primum. deducitur eius conciliatio cum cap. vlt. §. vlt. de offic. deleg. siquidem text. ille procedit in eo, qui habet potestatem absoluendi ex commissione Romani Pontificis, ex commissione, inquam nudi ministerij, is etenim delegare nudum illud ministerium, à quo delectus fuit per Papam, minimè potest. At in dict. capit. vltimo de offic. ordi. potestas absoluendi competit ex officio ratione dignitatis, siue illi dignitati hoc tributum sit iure communi, siue priuilegio. vnde subinfertur, potestatem exercendi nudum ministerium ex officio, aut dignitate adhuc iure priuilegij alicui competentem, delegari posse, quod adnotauerunt glos. Ioan. Andræ. Imol. Panormita. & alij in dict. capit. vlti. de offi. ord. Feli. in dict. ca. vltim. de offic. delegat. Secundò deducitur, potestatem absoluendi, & sic nudum hoc ministerium competente alicui ex simplici delegatione alteri mandari non posse. text. in dict. §. vltim. Deinde & tertiò apparet, iudicem delegatum, cui non nudum ministerium, sed & iurisdictio commissa fuerit, posse absolutionem ab excommunicatione alteri delegare. glo. omnium consensu recepta in dict. c. vlt. de offic. ordi. quam sententiam admittunt Doct. in dict. §. vlt. de offic. delegat.

Secundò infertur, iurisdictionem voluntariam competentem alicui ex commissione legis, Senatusconsulti, aut canonis, delegari posse, quod in dict. cap. vlt. satis probatur, quando hæc voluntaria iurisdictio non sit tanti momenti, quin per alium expediri valeat idem colligitur ex lege, apud proconsulem. ff. de manumi. vindic. quam ad hoc citat Bald. in l. 2. ff. de offic. procons. & lega. facit ad hæc text. in ca. 2. & 3. de offic. Archipres. & in cap. 1. §. vlt. de temporib. ordi. in 6. quibus probatur, iurisdictionem voluntariam alicui lege datam posse alteri committi. Quòd si voluntaria iurisdictio à principe data sit per rescriptum, ea alteri per delegatum committi non poterit. text. in dicto capit. vlti. §. vltim. cùm delegatus ad nudum tantùm ministerium, non possit id alteri demandare. atque ita difficultatem istam componit & explicat Longouallius in dict. l. Imperium. foli. 36. Nec quicquam oberit, quòd voluntaria iurisdictio iure speciali, & priuilegio, quodam detur à iure alicui ratione dignitatis, aut officij. Etenim ex eo, quòd ea potestas dignitati, vel officio perpetuò datur, iam ordinaria potius dicenda est. quam delegata Et ideo potestatis ordinariæ iura habet, & sequitur, iuxta notata per Abb. Cardin. & Felin. in cap. licet. de offi. ordin. Bartol. Alexand. & Ias. in l. 3. ff. de offic. eius cui est mand. iur. Ergo iurisdictio voluntaria competens alicui, siue speciali iure, siue priuilegio, modò ratione officij, aut dignitatis perpetuo à canone, vel lege data sit, delegari poterit, nisi ea iurisdictio magni sit momenti. Nam ea ratione obtentum est, episcopum non posse potestatem conferendi beneficia committere alteri, quàm eius vicario generali, gl. vlt. in cap. statutum. de præbend. in 6. & in capit. deliberatione. verbo, cuicunque. de offic. legat. eod. lib. Oldrad. consil. 77. Cardin. in ca. cùm dilectus. 2. col. de consuetud. Abb. in cap. constitutus. nume. 5. & in cap. vltim. numero 6. de conces. præbend. Rota Antiqua 288. & 327. Ioan. de Selua in tract. de benefic. 2. par. q. 21. Et est communis sententia Doc. in d. ca statutum. & in ca. deliberatione, quod satis iustè obtinuit ex eo, quòd collatio beneficiorum maximi sit momenti, & requirat sedulam, ac diligentissimam prælatorum examinationem, & curam. eandem sententiam asseruit gloss. quam ibi Domini. & Franc. sequuntur in capitulo vltimo, de offic. vicarij. quo in loco Romanus Pontifex perpendens rem hanc seriam esse, statuit, collationem beneficiorum minimè censeri commissam ab episcopo vicario, quam generalem constituit, nisi expressim eius delegatio, & commissio fiat. sic nec eidem vicario vi, & ratione generalis commissionis non censetur data potestas inquirendi, corrigendi, aut puniendi subditorum excessus, nec priuandi quenquam ecclesiastico beneficio, officio, aut administratione. cap. licet. de offic. vicar. eod. lib. Hæc siquidem grauiora sunt, & maiora, quàm, vt in generalem delegationem veniant. Est igitur necessaria specialis commissio collationis ecclesiasticorum beneficiorum, nec continetur sub generali delegatione, quæ per episcopum sit vicario totius diœcesis. Huic verò sententiæ non obstat tex. in cap. ex frequentibus. de instit. Quia licet ibi expressum sit, vicarium generalem posse beneficia ecclesiastica conferre, habet tamen ea constitutio varias interpretationes, vt demum vicarius conferre possit beneficia, non quidem ex generali commissione exercendi iurisdictionem, sed vi, & ratione specialis delegationis, secundum Dinum in reg. 1. de regulis. iur. in 6. numero 14. quam interpretationem & Panor. sensit in dict. capit. ex frequentibus. Qui tamen subiungit aliam quam Imola, & Doct. probârunt, asseuerantes, illum text. tractare non de libera collatione beneficiorum, sed de institutione, quæ fit ad patronorum præsentationem, quam vicarius generalis absque speciali commissione ministrare, & impartiri poterit, quod etiam tenuerunt gloss. in d. capit. ex frequentibus. verbo, officialium. Roman. singu. 601. gloss. in capit. vlt. de offi. vicarij. in 6. inibi communi omnium suffragio recepta, idem gloss. in capit. cùm in illis. §. cùm autem. de præb. in 6. Selua de beneficio 2. parte quæstio. 14. eandem opinionem sequuntur dicentes eam communem esse Rochus Curti. in tract. de iure patrona. verb. competens, quæst. 31. & Lamberti. 2. lib. de iure patro. 3. par. q. 1. artic. 5. idem eam tenet dict. 2. part. quæst. 4. Quin & tertiò poterit intelligi text. in dict. cap. ex frequentibus, de institutione, quæ non confert titulum beneficij, sed habenti iam illum, vel vicario dat authoritatem administrandi animarum curam, iuxta text. in cap. 1. de capel. mona. in 6. nam vicarius episcopi generalis absque speciali commissione potest habenti beneficium, vel eius vicario authoritatem hanc exercendi animarum curam im partiri, secundum Imol. & communem in dict. capi. ex frequentibus. præcedens vero intellectus adsumi potest à tex. in capi. 1. de institut. lib. 6. vbi constat, vacante sede episcopali transire in capitulum, & collegium canonicorum, ius instituendi præsentatos à patronis, quamuis non possit capitulum vacante sede beneficia libera collatione conferre.

Obiter verò ex his, quæ diximus de iurisdictione voluntaria competenti alicui iure speciali, vel priuilegio, ratione tamen perpetuę dignitatis, vel officij, quibus perpetuo ius hoc specialiter tributum sit à lege, vel canone, colligitur, quid dicendum sit de iurisdictione voluntaria competenti ex priuilegio, an ea possit extra territorium exerceri. Cui quæstioni præmittendum est, voluntariam iurisdictionem exerceri posse extra territorium. l. 2. ff. de offic. procons. gloss. & Doct. in cap. nouit. de offi. leg. & in cap. pen. eo. tit. Host. & alij in capit. quia diuersitatem. de conces. præb. & in capit. post electionem. eod. tit. Bald. & Alber. in l. emancipati. ff. de adoptio. glo. & ibi post alios Iason in l. vltim. ff. de iuris. omnium iudic. vbi Hippo. nu. 7. & Deci. col. 1. testantur, hanc sententiam communem esse. vnde apparet, episcopum posse beneficia ecclesiastica conferre existenti in aliena diœcesi. gl. in dict. cap. nouit. Ioan. de Selua latè in tract de benefic. 3. par. q. 40. & 63. Fatentur omnes, qui præcedentem conclusionem probârunt, & Ioan. Crott. in cap. vltim. de consti. in 6. Imò & ipsius episcopi vicarius habens potestatem conferendi beneficia, potest ea conferre extra propriam diœcesim, sicuti notant. glos. in cap. statutum. verb per seipsos. de præben. in 6. Rota Antiquior de offic. vica. 5. Domi. in cap. vlt. & in c. licet. de off. vicar. in 6. glo. in pragm. sanct. tit. de collatio. §. & quia. ver. vicario. Rebuffus in tra. nominationum. q. 14. nu. 65. & 27. Selua de beneficijs. 2. part. q. 14. co. 3. Anton. Corset. in tracta. de excel. Regis. q. 80. Nicol. Boerius in decisio. 30. vbi scribit, ita sententia iudiciali obtentum fuisse, tametsi contrarium tenuerint Bal. in d. l. 2. ff. de offi. procons. Barb. in d. cap. nouit. nu. 17. & Franc. in cap. vltim. de offic. vicar. in 6. quorum opinio ex eo corruit, quod cùm hęc iurisdictio voluntaria sit, & possit extra territorium exerceri, nulla potest congrua ratio constitui, nec dari, quominus eiusdem vsus vicario episcopi etiam extra territorium sit licitus. Illud tamen est adnotatione dignum, quôd si episcopus beneficium vacans alicui contulerit eo die extra diœcesim, quo eius vicarius alteri intra territorium contulit, præferendus erit, habens titulum à prælato, etiamsi vicarius speciale mandatum habeat ad conferendum beneficium, secundum Calderic. consilio 2. de offic. vicar. & Cæsarem Lamberti. de iure patro. 2. lib. 3. part. q. art. 3. Ex quibus & illud constat, an hæc voluntaria iurisdictio, quæ in conferendis beneficijs exercetur, possit per episcopos & prælatos intra curiam Romanam ad vsum & praxim deduci, ita quidem, vt inibi commorantes valeant beneficia, quorum collatio eis competit, conferre. Et sanè posse id fieri, probatur ex communi omnium sententia, qua obtentum est, iurisdictionem voluntariam exerceri posse, extra territorium, atque ita in specie, prælatos quibus competit beneficiorum collatio, posse beneficia conferre, existentes in Romana curia, tenent Francis. Pauinus in tract. de potest. cap. se de vacan. q. 1. 2. par. col. 3. Præpo. in cap. qui in aliquo. col. vlt. 51. dist. Hierony. Paul. in pract. cancella. fol. 48. Rebuffus in tracta. nominat. q. 14. nume. 28. Ludouic. Gomez. in regu. de non iudican. iuxta formam suppli. q. 3. Probus in d. cap. statutum. numero 9. receptum tamen est secundum eosdem in praxi, quod episcopi non possint beneficia conferre, etiam ea, quæ vacauerint extra curiam, dum ipsi præsente Summo Pontifice curiæ adsint, imò oportet eos ad hunc collationis actum curiam exire. Idem asserit Æneas de Falconibus in tract. reseruatio. quæst. 4. principali. q. 10. quo in loco citat decisionem Rotę in Antiquis, 573. quam & Pauinus adduxerat, quæ præmittitiure ipso seclusa praxi, hanc voluntariam iurisdictionem posse exerceri in ipsa curia Romana præsente inibi Summo Pontifice. Dubitat tamen ipse Æneas existimans, iurisdictionem voluntariam minimè posse exerceri in curia præsente ipso principe, ex l. 2. ff. de offic. procons. omnes, inquit Iurisconsultus, proconsules statim, quam vrbem egressi fuerint, habent iurisdictionem, non tamen contentiosam, sed voluntariam. Igitur intra vrbem nec voluntariam habent. Potuisset vrgentius adduci tex. in l. vlt. ff. eo. titu. vbi Proconsul vrbem ingressus deponit imperium. Cuius loci authoritate Fulgos. & Corasi. ibi adnotârunt, episcopos Romam ingressos, nec sacerdotia conferre posse. ad idem facit tex. in cap. nisi, de offi. leg. & in l. 4. §. si tam vicinum. ff. de damno infect. quo fit, ipsum Romanæ curiæ stylum non omninò aduersari his, quæ iure communi statuta sunt. Illud profectò minime potest negari, episcopos, archiepiscopos, aliosque prælatos Romanam curiam habitantes, nequaquam posse admittere resignationes simplices, nec permutationes beneficiorum ecclesiasticorum, quę sint proprię cuiusque diœcesis, cùm ex hoc in curia Romana vacare dicantur, & eorum collatio palàm ad Summum Pontificem pertineat, cap. 2. de præb. in 6. Ab eadem radice deducitur, quod Alberic. scripsit in l. emancipari. ff. de adoptio. asseuerans, episcopum in aliena diœcesi posse subditis conferre primam ordinis ecclesiastici tonsuram. cui accessit Rebuffus in dicto tract. nominatio. quæst. 14. num. 29. Nam idem Alberi. in l. vlti. ff. de iurisd. omn. iudic. & Panorm. in cap. ex tuarum. nume. 11. de authorit. & vsu pallij. ex pressim tenuerunt, episcopum non posse in aliena diœcesi ordines conferre, etiam proprijs subditis. Etenim prior Alb. sententia obtinet in primæ collatione tonsurę, posterior verò in ministerio sacrorum ordinum, quæ conferuntur ab episcopis celebrantibus diuina officia, indutis vestibus Pontificalibus: siquidem quamuis episcopus in aliena diœcesi iure valeat sacra missarum solennia vestibus Pontificijs celebrare. gloss. in Clem vlti. verb. etiam celebrare. & ibi Card. de priui. Abb. in cap. 1. col. 2. vt lit. pend. idem in c. antiqua. in fine. de priuil. Hostien. in cap vlt. de auth. & vsu pallij. glos. in pragmat. sanctione. tit. de spectaculis in ecclesia non ędendis. verb. benedicunt, nequaquam tamen poterit simul & vestibus Pontificijs celebrare, & sacros ordines etiam subditis conferre absque diœcesani licentia, sicuti visum est gloss. in dicta Clement. vlti. Anto. & Panor. in cap. ex tuarum. nume. 11. & in dicto cap. vlt. de auth. & vsu pallij.

Cæterùm, vt quæstionem propositam absoluamus, quibusdam placet, prænotatam conclusionem veram esse in voluntaria iurisdictione competenti iure communi & ordinatio, & secus esse in voluntaria iurisdictione, quæ quidem competat iure speciali, vel priuilegio, vt tandem hac nemo vti veleat extra territorium secundum Roma. in singu. 48. & Curt. Iunior. in dicta l. vlt. colum. 1. ff. de iurisd. em. iud. quam sententiam Roma. adnotauit ex cap. statutum. de præb. in 6. quo decisum est, ecclesiastica beneficia, quæ Romani Pontificis collationi, ex eo, quòd in curia vacauerant, reseruata sunt, posse post mensem à die vacationis numerandum, si à Romano Pontifice collata non fuerint, per episcopos ipsos intra propriam diœcesim habitantes, non extra conferri. Mihi verò vt plurima egregiè placent, quæ Ludoui. Roman. vir quidem non vulgaris eruditionis in illo singularium conclusionum opere adnotauit: ita sanè visum est, quandoque eundem authorem aliqua iurisconsultis, & Romanis Pontificibus, dum nimis properè festinaret, imposuisse, quæ omninò aliena sunt à legislatorum iudicio & sensu, atque ita in præsentiarum ei contigisse suspicor, quippe qui censeam, eius adnotationem minimè probari in d. cap. statutum. & deinde falsam fore, quod palàm erit, si obseruemus, episcopum iure ordinario collatorem esse omnium beneficiorum, quę sint proprię diœcesis. gl. & omnes in c. quanquam. verb. secus. de elect. in 6. traditur in cap. cùm venerabilis. de except. l. 1. tit. 16. part. 1. Selua docet latè. 2. part. de benef. quæst. 1. & quæst. 22. optimus textus in cap. nouit. & cap. quanto. de his quæ fiunt à prælat. Hæc verò ordinaria episco porum potestas, per reseruationes Romanorum Pontificum, vel canonum tollitur, & interim dum viget earum vis suspenditur, sicuti iure manifestum est. Quibus ad amussim consideratis, apparet in dicto capit. statutum. non probari Romani conclusionem. Quia in ea constitutione statutum est, beneficia vacantia in curia post mensem conferri posse à prælatis in propria quidem diœcesi, non in aliena, non ea ratione, quòd iurisdictio voluntaria in hac specie competat iure speciali, & priuilegio, sed ad euitandas fraudes, quibus prælati vtebantur, constituentes procuratores, qui statim elapso mense in curia, vel loco proximo eidem beneficia conferrent, & Romanorum Pontificum collationes præuenirent, quemadmodum gl. communiter recepta in dicto cap. statutum. verb. per seipsos. euidenter adnotauit. Et prætereà licet in specie d. cap. statutum. collatio benficiorum competeret prælatis iure speciali & priuilegio, potius foret priuilegium id extendendum, quàm restringendum, quippe quod episcopis iure eis antiquitus competenti donaret. glo. in dicto cap. statutum. verb. numerandum. Præsertim quod, vt tertiam rationem constituamus, non competit eo casu episcopis collatio beneficiorum iure speciali, nec priuilegio, sed iure communi & ordinario cessante, & extincta reseruatione per lapsum mensis, vt in eo capite apertissimè probatur. Quartò, idem text. iuxta communem interpretationem probat contrariam conclusionem, si quidem secundum omnes speciale inibi statuitur in beneficijs vacantibus in Curia, quòd ea non possit episcopus conferre extra propriam diœcesim: consequitur ergò, in alijs casib. ius commune permittere episcopis collationem beneficiorum intra alienam diœcesim, modò ea ad ipsos pertineat. Deinde & quintò, si Romani opinio vera esset, Archidiaconi, Abbates, & similes prælati non possent conferre beneficia extra territorium, cùm eis competat collatio iure speciali, quod falsum & absurdum est, præsertim quòd hi territorium non habeant. Vltimo, Romani sententia maximè falsa foret in casu, quo episcopis & dignitatibus iure communi competeret collatio beneficiorum, ratione priuilegij dati ab ipsomet iure perpetuo ipsi dignitati, quia tunc ea collatio iam ordinaria est, & ratione dignitatis, vel officij competit. Quam ob rem id habet peculiare, vt omninò minimè sequatur conditionem eius iurisdictionis, quæ speciali hominis priuilegio personæ datur, quod in d. c. vlt. de offic. ord. probatur.

Tertiò, principaliter apparet ex hac resolutione, Baldi sententiam, qua probare conati sumus, habentem potestatem delegatam à principe ad exercendum ea, quæ principi specialiter sunt reseruata, nequaquam eam alteri posse committere, procedere in eo, cui hæc potestas à principe data sit: nam is eam alteri delegare nequit, etiam quò ad quandam, & certam specialem subdelegationem, secundum omnes, tametsi Deci. in cap. 3. col. 3. de offic. deleg. Præposit. in cap. per venerabilem. qui filij sint legit. §. quod autem. colum. 37. & Mart. Laud. in rep. l. 1. ff. de offic. eius cui est mandata iurisd. asseuerent, subdelegationem in hac specie fieri posse ad certam legitimationem, vel dispositionem, licet generalis subdelegatio fieri non possit. At si ex officio, aut dignitate habeat quis ius exercendi ea, quæ principi supremo iure sunt reseruata, quamuis id contigerit causa priuilegij dati eidem dignitati, tunc existimo, eam potestatem delegari optimo iure posse. Et id deducitur à decisione text. in dicto cap. vlt. de offic. ordi. cùm ista potestas iam ordinaria sit ex eo, quòd ratione dignitatis competat perpetua ipsi, qui eam dignitatem obtinuit, eiusque in eadem legitimis successoribus, atque ita est intelligenda responsio text. in d. cap. vlti.

Superest modò & hoc in loco, cùm de delegatione causarum tractemus, duo componere Romanorum Pontificum responsa, quæ maximè contraria videntur, nempe text in ca. cùm Bertholdus. de re iud. & in cap. cùm causam. de appell. Horum prius admittit subdelegationem eius, qui delegatus est ab inferiori ordinario, vel delegato iudice, qui quidem princeps non sit: posterius autem eam subdelegationem palàm improbat, statuens regulam iuris, qua obtentum est, delegatum inferioris à principie non posse subdelegare. Idem expressim probat Regia l. 19. tit. 4. part. 3. notatur in l. à iudice. C. de iudic. & in cap. super quæstionum. §. si verò. de offic. deleg. Et sanè receptum est, etiam post litis contestationem, delegatum inferioris à principe non posse subdelegare. glos. in dicto c. cùm causam. quam Docto. ibi approbant omnium ferè consensu, & in dicto §. si verò. Ias. post alios in dicta l. à iudice. Socin. in l. 1. ff. quis & à quo appellandum sit. col. 3. qua tandem supposita conclusione, quidam responderunt, text. in d. capit. cùm Bertholdus. procedere in delegato legati Romani Pontificis: is etenim propter authoritatem dignitatis subdelegare poterit, ad exemplum legati proconsulis, qui subdelegare potest. l. legatus. ff. de offic. procons. vbi Iurisconsultus scribit, legatum proconsulis iudicem dare posse: ita etenim affirmatiuè legendus est is locus, quod glo. ibidem innuit, atque ita absque negatione legi in Pandectis Florentinis affirmant Angelus Politianus lib. Miscellaneorum, cap. 78. Budæus, Corasius & Eguinarius in dicta l. legatus. Anton. August. lib. 1. emendat. cap. 3. Nebrissensis in lexico iuris ciuilis. verb. non. & id palàm apparet ex l. cùm prætor. §. is quoque. ff. de iudic. is quoque, inquit Paulus, cui est mandata iurisdictio, iudicem dare potest, vt sunt legati proconsulum. Idcirco parem constituentes, legatum legati Romani Pontificis legato proconsulis existimârunt, eum posse subdelegare. Bald. in l. à iudice. C. de iudic. Angel. in dicta l. cùm prætor. §. 1. Panormitan. in cap. cùm Bertholdus. numer. 22. quorum opinionem asserit communem esse Felin. in dicto capit. super quæstionum. nume. 17. Sed hæc interpretatio nec conuenit text. in dicto capit. cùm Bertholdus, nec vera est. Primum etenim constat, legatum Apostolicæ sedis, cuius meminit tex. in d. cap. cùm Bertholdus. non fuisse legatum de latere, de quo Bal. Ang. & Fel. prædictam constituêre conclusionem. Vnde manifestè fallitur Brunellus, dum in tract. de legato. conclu. 10. tradit tex. in d. c. cùm Bertholdus. procedere in legato de latere, atque inibi de eo tractari. Deinde falsum est, quòd delegatus legati etiam de latere similis sit legato proconsulis. Qui quidem proconsulis legatus eius ferè vicaria vtebatur potestate, quam etsi à proconsule acciperet, à lege tamen eam habebat ex nominatione proconsulis, & ideò iudex ordinarius dici potuit, sicuti de vicario episcopi superius adnotatum est. Idem profectò constat, siquidem legatus proconsulis constituebatur ad cognitionem omnium causarum in vniuersum totius prouinciæ, atque ideò eiusdem legati officium inter alia Romanæ Reipub. munera publica connumeratur, quo fit nimirum esse, quòd is subdelegare possit: nam delegatus ad vniuersitatem causarum subdelegare potest vnam, aut alteram causam, secundum glos. in dicta l. legatus. & in dicto c. cùm causam. & in dicto cap. super quæstionum. §. si verò. quas Doctor. communiter sequuntur. Ias. in l. à iudice. nume. 8. C. de iudic. Fel. in dicto cap. super quæstio. numero 17. fatentur eam communem esse opinionem. Purpur. in l. more. nu. 98. ff. de iurisdict. omni. iudi. & inibi Curt. Iunior nume. 67. licet ipse & Deci. in dicto cap. cùm causam. de appell. conentur contrariam in hoc tutari sententiam, quod modò non disputo: sat etenim est, non esse parem delegatum legati etiam Cardinalis legato proconsulis, inter quos maximum verè discrimen est, & iure ipso palàm constituitur. Est tamen ad interpretationem dictæ l. legatus. obseruandum, quòd regulariter maxima inest differentia inter hæc duo, mandare iurisdictionem, & dare iudicem. Nam mandare iurisdictionem iudex dicitur, qui iurisdictionem suam omnem, vel speciem aliquam delegat, et generali causarum cognitioni aliquem præponit ipsius loco: dare autem iudicem est, alicui vnam, aut alteram causam committere, aut delegare ex his quidem causis, quæ suberant cognitioni delegantis, probaturque discrimen istud in l. 1. §. vlt. cùm l. seq. ff. quis & à quo appel. sit. vbi Soci. hoc adnotauit col. 5. optimus text. in dicta l. cùm prætor. §. 1. & in dicta l. legatus. glo. in l. 1. §. qui mandatam. ff. de offic. eius cui est mandat. iurisdict. l. à iudice. C. de iudic. l. sæpè. in fin. & l. sequen. ff. de offic. præsid. Nec tamen inficior, quandoque ex subiecta materia verba supradicta confundi, quod apparet ex l. vlt. ad fin. C. vbi & apud quos. l. 1. in prin. ad fin. ff. de offic. eius. & l. placet. C. de iudic. Tandem fit, vt cùm potissimum differat legatus proconsulis à delegato legati, etiam à latere Romani Pontificis destinati, nequaquam huic delegato legati liceat sub delegare: quemadmodum asseuerant Alberic. Paul. & Iason in dicta l. à iudice. Roman. in l. & quia. ff. de iurisdict. omnium iudicum. Collecta. in dicto capit. cùm Bertholdus. Archid. Ioan. Andræ. Anchar. Dominicus & Francus in capitu. 2. de officio legati. in sexto. Decius in capitul. si pro debilitate. colu. 3. de officio delegat. vbi testatur, hac opinionem communem esse, atque dubio procul, quidquid Felin. dixerit, hæc posterior sententia frequentiori Doctorum consensu recepta est, & iure verior: tametsi Alexander in l. more. ff. de iurisdictione omnium iudicum. numero 8. & Francus in dicto capitul. cùm causam. quæstione 8. de appellationibus. Bald. & Angel. sequuti priorem existiment iure probatissimam esse. Qui bus minimè patrocinatur textus in capitul. 2. de officio legat. nam licet ex eo pares censeantur proconsules, & legati Cardinales, non sic pares iudicandi sunt legati proconsulum, & delegati legatorum Cardinalium. Quamobrem aliter componenda sunt prædicta decretalium responsa.

Et profectò quibusdàm visum est, text. in dicto capitu. cum Bertholdus. ex eo procedere, quòd delegatus inferioris à principe possit articulum causæ, etsi non totam causam delegare. Scribit etenim Innocent. in dicto cap. cùm Bertholdus. posse delegatum inferioris à Principe sub delegare articulum causæ, qui tamen iurisdictionem non requirat, qualis est simplex examinatio testium: idem probant inibi Anchar. Henric. & Panormita. nume. 19. idem Anchara. in Clement. 1. numero 4. de officio deleg. quorum opinio Communis est secundum Felin. in dicto capi. cùm Bertholdus num. 17. hic verò intellectus mihi non admodum placet, quippe qui non conueniat. capitul. cùm Bertholdus. vbi delegatus non tantùm subdelegauit articulum causæ absque iurisdictionis exercitio, sed & totam ipsam causam, quod colligitur ex illis verbis: præfatis Abbatibus committentibus alijs vices suas, ipsi subdelegati testes super prædicto articulo receperunt, quibus dictus clericus vocem ad nos appellationis emisit, qua quidem oratione manifestum fit, delegatos articulum sibi commissum, & totum subdelegasse, alio qui subdelegatis appellandum foret ad delegantem, non ad Romanum Pontificem. Quòd si hæc vera sunt, quemadmodum apertissimi iuris esse censeo, ex capit. super quæstionum. §. porrò. de officio delegati. certissimum erit, minimè posse admitti prædictam interpretationem. Ideò forsan magis expeditum erit, subdelegationem, cuius mentio fit in dicto cap. cùm Bertholdus. nullam fuisse, nec iure potuisse fieri, & tamen de hoc in ea decretali tractatum non est, vel ex eo, quod litigantes hanc disceptationem omiserint, aut tandem, quia iam ad curiam Romanam causa delata, parùm intererat de hac re tractare, imò potius oportebat de iure & meritis, ac iustitia causæ agere, quod gloss. in dict. capit. cùm Bertholdus. & in dicto capit. cùm causam. insinuat, ac sensit Cardinal. post alios in eodem capit. cùm Bertholdus.

FINIS.

REGIAE LEGES QVAE PECVLIARI ALIQVA RATIONE IN HOC OPERE EXPLICANTVR, PRÆTER ALIAS, QVÆ PASSIM MVLTAE CITANTVR.

- LEX prima, de contestat. lib. 3. ordina. pag. 8
- L. 38. titu. 28. par. 3. pag. 31
- L. vltim. titu. vlt. par. 6. pagin. 37. num. 14
- L. 2. titu. 6. par. 5. pag. 48. num. 9
- L. 24. tit. 13. par. 3. pag. 69. nume. 5
- L. 57. Tauri. pag. 71. num. 8
- L. 1 titu. 9. lib. 8. Ordinam. pag. 88. versicul. 3
- L. 7. titul. 4. par. 5. pag. 106. num. 5
- L. 3. tit. 8. lib. 3 Ordinam. pag. 111. nume. 13
- Leges Regiæ de retractu iure sanguinis permisso declarantur. pag. 119. num. 8
- L. Caroli Quinti de reditibus annuis. pag. 120. num. 11
- L. 62. Tauri. pag. 154. num. 2. 3. & 4
- L. 18. Tauri. pag. 154. num. 4
- L. 9. titu. 5. lib. 3. Fori. pag. 155
- L. 3. titu. 15. par. 5. pag. 172
- L. 9. titu. 13. lib. 8. Ordinam. pag. 178
- Leges de debitoribus non soluendo. p. 171. n. 5. & p. 312. & 313
- L. 9. titu. 1. par. 5. pag. 191
- L. 56. titu. 5. par. 5. pag. 193. num. 6
- L. 50. Tauri. pag. 212. num. 7
- L. 1. titu. 2. lib. 3. For. ibidem.
- L. 12. titu. penult. par. 7. pag. 222
- L. 83. Tauri. pag. 233
- Leges de conuicijs loquentes. pag. 246. & 92. num. 7
- L. 4. & 5. tit. 8. lib. 3. Ordinam. pa. 249. & 250. nu. 1. & seq.
- L. 64. Tauri. ibidem.
- L. vlt. de ordine iudiciar. pag. 256. versic. 1. & pag. 259. nu. 6.
- L. 117. titu. 18. par. 7. pag. 268. num. 12
- L. 32. titu. 11. par. 5. ibidem.
- L. 45. Tauri. pag. 358. num. 6.
- L. 46. Tauri. pag. 362. num. 7
- L. 40. Tauri. ibidem. num. 8
- L. 1. tit. 2. lib. 8. Ordinam. pag. 385. num. 6
- L. 74 Tauri. pag. 386. num. 8
- L. 69. Tauri. pag. 406. num. 4. in fine.
- L. 8. titu. 30. par. 3. pag. 440. num. 12
- L 17. Tauri. ibidem.
- L. 53. Tauri. pag. 454. nu. 3.

- Loca iuris Communis, tam Cæsarei, quàm Pontificij, in hoc opere propriè explanata Ex Digestorum uoluminibus.

- L. illicitas. §. veritas. De officio procurat. & legat. pa. 4. n. 4
- L. diem. §. si plures. De arbitris. pag. 17. num. 6
- L. ad bestias. De pœnis. pag. 235. num. 6
- L. generali. §. vxori. De vsufru. legat. pag. 200. & deinceps.
- L. si sponsus. §. circa. De donationib. inter vir. & vxor. pagin. 200. num. 1
- L. nam quod liquidæ. §. vltim. De penu legat. pagin. 202. nu. 5
- L. si quis ita legauerit. De aur. & argen. legat. pagin. 206. num. 10
- L. pediculis. §. argento potorio. De aur. & argent. leg. pagin. 207
- L. cum de lege. De probat. pag. 210. num. 4
- L. qui duos. §. maritus. De reb. du. pa. 215. n. 3. & pa. 220. nu. 8
- L. cum hic status. §. si ambo. De donat. inter vir. & vxorem. pag. 216. num. 5. & pag. 219
- L. ex facto. §. si quis autem. Ad Trebell. pag. 217. num. 6
- L. quod de pariter. De reb. dub. pag. 220. num. 8.
- L. idem est. de reb. dub. ibid. versic. 3
- L. Qui duos. §. vltim. & l. cum pubere. & l. si mulier. eod. titul. pag. 220. vers. His obstare.
- L. Inter socerum. de pactis dotalib. ibidem.
- L. qui duos. §. si cum filio. De rebus dub. pag. 221. nu. 10
- L. vltim. §. quæsitum. De condict. indeb. pag. 225. nu. 4
- L. in causæ. §. idem Pomponius. De minorib. pag. 183. nu. 2
- L. vltim. De vsufruct. legat. pag. 178. num. 1
- L. si sic. quemad. seruit. amitt. pag. 145.
- L. si contendat. de fideiuss. pag. 150. num. 1. & 2
- L. Titiæ. de condit. & dem. pagin. 157. nu. 9. versicul. sed an.
- L. non puto. De iure fisci. pagin. 123. num. 1. & sequent.
- L. si is qui. De iure fisci. pag. 124. num. 5
- L. 2. de lib. & posthum. pag. 100
- L si cum fundum. de pact. pag. 108. num. 8
- L. si ego. in princip. De iure dot. pag. 113. num. 16
- L. fructus. De rei vendicat. pag. 115. num. 1
- L. vlt. §. vlt. De iur. fisci. pag. 116. num. 4
- L. Iulianus. §. si fructibus. De act. emp. pa. 115. n. 1. et deinceps.
- L. patri pro filio De minorib. pag. 51. & seq.
- L. quod si nolit. §. si quid ita vænierit. de ædilit. edict. pagin. 73. num. 4
- L. quod si minor. §. Scæuola. De minor. pag. 47. num. 7
- L. fructus pendentes. De rei vendicat. pag. 28. num. 2.
- L. in causæ. §. interdum. De minorib. pag. 29
- L. qui scit. §. vlt. De vsur. pag. 31. num. 7
- L. Qui mihi bona. de adquir. rer. domin. ibid.
- L. Sicut emptio. §. vl. Locat. pag. 349. & 351
- L. si cum venderet. De pignorat. act. pag. 382. num. 3
- L. 3. §. item si reip. ad legem Falcid. pag. 391. num. 6
- L. Hæreditatum. ad leg. Falcid. pag. 392. num. 8
- L. cum Titio. Ad leg. Falcid. pa. 393. num. 9
- L. penul. §. vlt. de pignoribus. pag. 405. num. 2
- L. Lucius. de donat. pag. 430. num. 5
- L. Clauibus. de contrah. empt. pag. 439. num. 11
- L. emptorem. §. vlt. de act. empt. pag. 442. num. 2
- L. qui libertatis. De euict. ibid.

- Ex Codice Iustiniani.

- L. quoties. De rei vendicat. pag. 298. num. 1. & seq.
- L. ædem. Locati. pag. 275. nu. 4
- L. vlti. Arbitri. tutel. pag. 272. num. 4
- Auth. nisi rogati. Ad Trebell. pag. 181. num. 7. & 8. & pag. 159. num. 11
- L. diffamari. de ing. & manum. pag. 150. num. 1. 2. & 3
- L. non satis. qui potior. in pigno. hab. pag. 125. numer. 7
- L. quoties. De donat. quæ sub modo. pag. 105. nume. 2. & pag. 109. numero. 9
- L. 1. eod. tit. pag. 106. nume. 4. 5. 6
- L. vti. de sacros. eccles. pag. 112. num. 14
- L. 2. de pact. int. emp. pag 108. num. 7
- L. 1. de famos. libell. pag. 91. vers. secundo.
- L. vlt. de reuocan. donat. pag. 92. num. 8
- L. licet. qui potior. in pigno. hab. pag 57. num. 4. & pag. 64
- L. vlt. de dot. caut. pag. 60.
- L. si cui. de non numerat. pecun. pagina. 62. versiculo quod prætereà.
- L. 2. de præd. & omn. reb. nauicul. pag. 67
- L. si contra si quis ignor. rem minor. pag. 31
- L. fructus. de act. empt. pag. 352. vers. ex quibus.
- L. curabit. de act. empt pag. 347 & seq.
- L. 2. de patrib. qui fil. distrax. pag. 418. num. 4
- L. si quis in tantam. ex l. vlt. vnde vi. pag. 435. num. 7
- L. 1. de donat. pag. 440. num. 12
- Auth. quod si debitor. de pignorib. pag. 450. num. 3
- L. 2. de rescind. vendit. pag. 183. cap. 3
- L. inuitum. de contrah. empt. pag. 416. cap. 14

- Ex Institutionibus.

- §. de illa. de societate. pag. 328. num. 2

- Ex Authenticis.

- Auth. de restis. fideicomm. §. nos igitur. p. 356. ver. ex quibus.

- Ex Feudorum libro.

- Cap. 1. an agnat. vel fil. pag. 294. num. 4
- Cap. 1 §. sed & quid delator. quæ fuer. pr. caus. feud. amitt. pag. 92

- Ex Decretalibus.

- Cap. 1. de arbit. pag. 17. num. 6
- Cap. conquestus. De vsur. pag. 322. nu. 4
- C. 1. de feud. ibi.
- C. 1. de Homicid. pag. 306
- C. vlt. de immunit. Eccles. pag. 312. num. 15
- C. salubriter. de vsur. pag. 318. nu. 3
- C. 2. de pœnis pag. 238. num. 10
- C. nauiganti. de vsur. pag. 185. vers. cœterum.
- C. in ciuitate. eod. tit. ibid.
- C. ex rescripto. de iureiur. pag. 169
- C. finem litibus. De dol. & contumac. pag. 173
- C. Odoardus. de solution. pag. 174. nu. 9
- C. prohibemus. de decim. pag 138
- C. penultim. de priuileg. pag. 149. num. 14
- C. 1. de emption. pag. 418. num. 4
- C. illo vos. de pignorib. pag. 389. nu. 2
- C. postulasti. de rescript. pag. 161
- C. 1. de sacram. non iterand. pag. 79. num. 4
- C. quando. de consuetud. pag. 77. & inde.
- C. ad quæstiones. de rer. permut. pag. 48. nu. 9
- C. nonnulli. de rescript. pag. 51
- C. constitutus. De in integ. rest. pag. 52. nu. 6
- C. cum vniuersorum. De rer. permutat. pag. 45. vers. contrariam. & pag. 45
- C. ad nostram. de reb. eccles. non alien. pag. 28. numero. 3. & pag. 32. num. 8
- C. potuit. De locat. pag. 443. num. 4
- C. in Archiepiscopatu. de rapt. pag. 456. nu. 2
- C. quod sedem. de Offic. Ordinar. pag. 457. nu. 4
- C. à qua. de consecrat. eccles. ibid.
- C. vltim. de offic. ordina. pag. 458. num. 5
- C. vlti. de emption. pag. 441. cap. 17

- Ex libro Sexto.

- C. Quanquam. de vsuris. pagina. 341. numer. 4. & pag. 346.
- C. 1. de Homicid pag. 307 nu. 10
- C. vt commißi. § priuandi. de hæreticis. pag. 226
- C. Romana. §. in vniuersitatem. de sentent. excomm. pagina. 230. num. 9
- C. accusatus. §. licet. de hæret. pag 266
- C. ad agendum. de procur. fol. 49
- C. 2. & cap. vlt. de offic. vicar. pag. 205. nu. 9
- C. 1. de præscript. pa. 139. nu. 7
- C. cui non de sacerdotali. de præb. pag. 164. & seq.
- C. vlt. de iudic. pag. 47. nu. 8
- C. vlt de for. compet. pag. 43. ad finem.
- C. si gratiosè. de rescript. pag. 427. nu. 2
- C. si tibi absenti. de præb. pag. 436. nu. 1
- C. statutum. de præb. pag. 460. nu. 8

- Ex Clementinis.

- Clem. 1. de caus. possess. & propriet. pag. 129. nu. 13
- Clem. religiosus. de procurat. pag. 53

- Ex Extrauagantibus.

- Extrauag. ambitiosæ int. communes. de reb. ecclesi. non alienand. pag. 280. num. 4. & pag. 282. nu. 6

- Ex Decretis.

- C. vlt. 14. q. 4. pag. 325. nu. 7
- Canones qui quinquaginta paßibus circum ecclesiam immunitatem definiunt. pag. 304. nu. 5
- C. sine exceptione. 12. q 2. pag. 287. nu. 1
- C. non imputantur. 1. quæstio. 4. pagin. 227. versic. Cæterum.
- C. vlt. 17. quæstio. 4. pag. 155. nu. 5
- C. vlt. 14 q. vlt. pag. 35. nu. 12

- Ex Sacris Bibliis.

- C. 23. Deuteronom. pag. 325. num 7.
- C. 20. Exod. pag. 224. versi. primum.
- C. 18. Exechiel. ibid.
- Canon 18. Apostolorum. pag. 133

INDEX RERVM MAXIME NOTABILIVM, QVAE PER HOC TOTVM OPVS TRACTANTVR.

- De litera A.

- ABORTIONIS coactæ crimen grauißimum, & quomodo puniendum. pag. 308. num. 10
- Absenti, an sicut quæritur actio personalis ex pacto donatoris, sic etiam adquiratur dominium sine traditione. pag. 105. num. 3
- Absentis ratihabitio necessaria est eo casu, quo ei actio quæritur per alterum sine ceßione. pag. 111. num. 12. & seq.
- Absenti regulariter non quæritur per alterum actio. pa. 111. versic. quantum.
- Absenti, quando dicatur ius quæsitum. pag. 112. versic. quamobrem. num. 14.
- Absentium distributiones, an præsentibus accrescant. pagin. 412. num. 7
- Absolutoria ab obseruatione iudicij, quam vim habeat. pa. 7. num. 8
- Absolutus iudicio animæ, potest eiusdem criminis in exteriori foro accusari. pag. 240. num 3
- Absolutus iudicio inquisitionis vel denunciationis transactione, iuramentiue causa, an poßit iterum accusari. pagin. 242. num. 5
- Absolutus vel condemnatus, in foro ecclesiastico, si crimen est mixti fori, potest iterum apud secularem iudicem postulari. pag. 243. num. 6
- Absolutus indulgentia Principis, iterum accusari eiusdem criminis non potest. pag. 240. num. 2
- Absolutio à iuramento præstita ad effectum agendi, quam vim habeat. pag. 42. num. 6
- Absolutio à iuramento, quando requirat citationem. pa. 40. num. 5
- Absolutio à iuramento in contractu posito, quomodo sit petenda. pag. 40. vers. verùm.
- Abstinentia à cibis, quando, quodque crimen sit. pag. 22. nu. 10
- Acceptatio ratihabitioque absentis, quando sit necessaria ad acquirendam actionem. pag 110. num. 11
- Acceptatio beneficij facta ab eo, qui mandatum non habuit, rata haberi potest, intra tempus datum ad acceptandum. p. 434 n. 5
- Acceptatio eius cui est collatum beneficium, necessaria est. pag. 433. num. 3
- Acceptatio beneficij non potest fieri per procuratorem sine speciali mandato, & quid de laico & excommunicato. ibidem.
- Acta iudicialia quam præsumptionem inducant. pag. 8. nu. 9
- Actorum iudicialium scriptura, ad quid exigatur. pag. 9
- Actus mediati & immediati ad mortem. pag. 21
- Accusatus falsò, an poßit allegationem in suam defensionem omittere pag. 19
- Actio in rem non continetur liberatione, quoquo modo concessa. pag. 269. num. 1
- Actio ex l. 2. C. de rescind. vendit. an habeat locum contra tertium possessorem. pag. 189. num. 10
- Actor vocatus ad iudicium ex l. diffamari. poterit eligere alterum ex duobus rei iudicibus. pag. 152. num. 6
- Actione iniuriarum, an teneatur is, qui alteri verum crimen obiecerit. pag. 90. num. 6
- Actio ex l. 2. C. de rescind. vendit. intra quod tempus sit proponenda. pag. 36. num. 13
- Actio rescissoria non potest deduci in iudicium, nisi prius per officium iudicis habita restitutione. pag. 40
- Addicti, qui. pag. 168
- Adiectio in diem, vide Pactum.
- Aduersus tutorem non conficientem inuentarium, iuratur in litem propter præsumptum dolum. pagin. 273. numero 5. & 6.
- Aduersus fiscum indubio iudicandum est, vbi agit de pœna exigenda pag. 123. num. 1
- Aestimatores. pag. 17. 18
- Aequalitas in puniendis criminibus, quæ seruanda. pa. 234. 235
- Aerarij pag. 127
- Aera Cæsaris quid, & quomodo ab eo fuerint anni computati ab Hispanis. pag. 94
- Aequalitas in contractibus seruanda. pag. 348. num. 2
- Agens contra conscientiam propriam, quomodo peccet. pagin. 1. num. 1. & pag. s. num. 6.
- Agens actione reali, an fateatur aduersarium poßidere, vbi de eo iudicio quo quis plebeius arguitur. pag. 127. nu. 10
- Agnita priuata scriptura quam vim habeat, & an præiudicet tertio. pag. 253. ad finem.
- Alienatio rei prohibitæ, ad liberandum à carcere possessorem facta, viuente eo sustinetur. pag. 286
- Alienatio rerum ecclesiasticarum, etiam solenniter facta non valet, nisi causa iure permissa. pag. 287. num. 1. & 2
- Alienata re ecclesiastica pro satisfaciendis debitis ecclesia probandum est, pecuniam in rem ecclesiæ versam. pag. 288. num. 3. vide verb. ecclesiæ. & verb. res ecclesiæ.
- Alienandis rebus monasteriorum, regulariter non sufficit Abbatis authoritas. pag. 33. num. 9
- Alienatio dominij tantum vtilis, non facit locum retractui. pag. 417
- Αντιπεπονθός quid. pag. 232. num. 1.
- Annua, bima, trima die, quid significet. pag. 254
- Annorum initia varia in computatione temporum. pag. 93. 94. num. 1. & 2.
- Ananiæ opi. de conuitiante Cardinali examinatur. pagin. 89. num. 5
- Ancharani opinio de hærede præscribente legatum. pag. 74
- Angeli responsum de præscriptione iuris redimendi, veriè intelligitur. pag. 75. num. 6.
- Annui reditus licite constituuntur. pag. 372. nu. 2. & plura de ijs toto eo capite.
- Annui reditus an emi poßint ea lege, vt intra certum tempus liceat eos, non posteà redimere. pag. 385. nu. 7. & seq.
- Annui reditus non possunt licitè constitui, cum pacto redimendi ad voluntatem primi emptoris. pag. 390. nu. 4
- Annui reditus tàm ad vitam quàm ad perpetui precium. pag. 390. nu. 5. & 392. nu. 7
- Annui reditus redimibiles, quo precio iustè constituantur. pag. 396. nu. 2
- Annuus reditus, in dubio an sit iudicandus perpetuus, an redimibilis. pag. 398. nu. 5
- Appellarian poßit ab eo iudice, qui vt vir bonus reductum ad se arbitrium de finit. pag. 257. nu. 3. & seq.
- Appellari potest à iudice, etiam vbi quid committitur eius arbitrio. pag. 257 nu. 5
- Approbans testis personam, expreßè vel tacitè, non videtur in eius solius testimonium consensisse pag. 260
- Ara misericordiæ apud Athenienses. pag. 303
- Artifici egregio an parcatur. pag. 235 num. 6
- Arbitratorum iudicia licet paratam habeant executionem lege regia, non est tamen eis concessa iuris. pag. 256. nu. 2
- Assaßini qui pag 307 308. nu. 9. & 10
- Assaßini an gaude ant immunitate ecclesiarum. ibid.
- Asyla quid & vnde dicta. pag. 303
- Ασυλία. ibid.
- Authoritas publica est consideranda. pag. 3. vers. quinto.
- Augustini locus. pag. 155. nu. 5
- Augustini authoritas de Canonizatione sanctorum, intelligitur pag. 84. ver. quod autem.
- Aureorum æstimatio. pag. 87. nu. 3

- De litera B.

- BAldi opinio de pœnis relatiuis, examinatur. pag. 234. ad fi.
- Baldi opinio in l. 2. C. de vsur. excutitur. pag. 345. numer. 3.
- Bartoli locus in l. tutor qui repertorium. ff. de administrat. tutor. pag. 273.
- Bartoli opinio in l. 3. ff. de ann. lega. examinatur. pag. 254. num. 5
- Bartoli verba in l. is potest. de acquir. hæredi. pag. 210. numer. 5
- Bartoli dicta in l. si constante. solut matrim. tractantur latissimè pag. 212. num. 8
- Bernardus Diaz episcopus Calagurritanus. pag. 90 num. 5.
- Beneficij ecclesiastici posseßio quomodò adquiratur. pagin. 432. & deinceps.
- Blasphemos ad se confugientes, an tueatur ecclesia. pag. 310
- Blasphemus, qui pœnitentiam egerit, an poßit puniri, proposito statuto de pace cum offenso facta. pag. 241. 242
- Bona, quæ ex adquisitis matrimonio constante ad vxorem pertinent, non videntur publicata, publicatis mariti bonis. pag. 229

- De litera C.

- CAptus iustè, & sub iuramento emissus, an teneatur redire, certus de verisimili mortis periculo. pa. 20. 23.
- Captus iustè an poßit à carcere fugere, data facultate. pag. 21. 23.
- Captus iniustè an poßit commentariensem fallere, vt effugiat. pag. 18. nu. 7
- Captus iniustè, & præstito iuramento emissus, an teneatur redire, cùm probabiliter iniustam damnationem timeat. p. 19
- Captus iniquè & damnationem timens, tenetur fugere. pa. 19
- Captus, qui ducitur per ecclesiam, an poßit inde extrahi. pa. 310 nu. 13
- Captus qui se exemit à familia iudicis, an poßit abstrahi ab ecclesia. pag. 311
- Captus qui carcerem effregerit, an ab ecclesia defendatur. pag. 311. vers. decimooctauo.
- Cadauer debitoris an poßit ob debitum, insepultum detineri. pag. 175. nu. 10
- Cadauera sepelienda, etiam hostium. ibid.
- Cadauera damnatorum, an poßint insepulta abijci. p. 177. n. 11
- Captus ab hostibus, an poßit à domino fugere. pag. 22
- Captus an poßit fugere cum iniuria carceris & custodum. pag. 24. numer 12. & 13. & 14
- Captus iniquè & condemnatus, aut condemnationem timens, an poßit occidere custodes, vt euadat. pa. 24. nu. 13
- Causæ meri & mixti imperij an poßint iure Pontificio delegari. pag. 456. num. 1
- Causa impulsiua & finalis quid pag. 162. versic. contrariam. & pagina. 164
- Causæ impulsiuæ taciturnitas non vitiat rescriptum. ibid.
- Canon quid pag. 96. nu. 4
- Caroli magni simulatio. pag. 26. nu. 10
- Cautio idonea quæ. pag. 344. nu. 6
- Cedens bonis, an teneatur cùm ad pinguiorem fortunam peruenerit, æs alienum soluere pagina. 172. nu. 6
- Census quid sit, & in dubio, an contractus iudicetur emphyteuticus vel censualis. pag. 371. nu. 1
- Ceßio bonorum quem effectum habeat, & qualiter fiat. pag. 171. num. 5
- Ceßio bonorum non habet locum in criminalibus. pag. 173 num. 8
- Ceßionis bonorum beneficio an renunciari poßit. pag. 172. num. 7
- Centum annos an præsumatur quis viuere. pag. 218
- Chrisma an sit in confirmatione necessarium. pag. 79. nu 4
- Christus quo anno natus. pag. 94 nu. 3
- Cibis delicatioribus an debeat vti quis vitæ proferendæ gratia. pag. 22. numero. 10
- Citatio an sit necessaria ad iuramentum, electionem, vel testimonium eius, qui à partibus vel iudice est electus. pa. 262. nu. 5
- Cicatricis causa an quid peti poßit. pag. 244
- Cimonis Atheniensis pium factum. pa. 176
- Ciues an præferantur exteris in emptione specierum in publica inopia. pag. 421. num. 6
- Ciuitas episcopum proprium occidens, quomodò puniatur. pag. 230
- Claudij Cæsaris iudicium pag. 26. nu. 16
- Clausula, ex certa scientia, nihil operatur, vbi in principe potestas deficit. pag. 367. num. 9
- Clericus vsurarius, qualiter iure Pontificio puniatur pag. 340 num. 3
- Clericus quando tradendus curiæ seculari. pag. 306
- Clerici hæretici bona ad quem fiscum pertineant. pag. 239. num. 12
- Clericus ob æs alienum capi non potest, nec bonis cedere. pagin. 174. num. 9
- Clerici possunt præscriptione adquirere ius percipiendi decimas ex aliena parochia. pag. 139. num. 7
- Clerici & Ecclesiæ soluere decimas quodam modo tenentur. pag. 142
- Clerici in patrimonialibus regulariter non habent priuilegium, bonis ecclesiarum concessum. pag. 39. num. 4
- Clericus minor læsus in patrimonialibus à laico, non potest petere restitutionem coram iudice ecclesiastico. pag. 38. num. 3
- Clericus actione iniuriarum agere contra laicum potest, coram iudice ecclesiastico. pag. 42. num. 8
- Clerici patrimonium ad cuius titulum est sacris insignitus, an habeat priuilegium ecclesiasticorum bonorum. pag. 38. num. 3
- Clerici habentes beneficia ecclesiastica, qua pœna cogantur horas Canonicas dicere. pag. 416. num. 10
- Collatio beneficij canonica absque corporali posseßione, ius tribuit post acceptionem. pag. 433. num. 1
- Collatio beneficij potest fieri in ea conditione, si vacat. pagin. 433. num. 2
- Commißi pœna. pag. 372
- Commissoria lex, vide Pactum.
- Comburi viuus an debeat qui deliquit. pag. 248
- Commodatarius qui vtitur re commodata ad aliud quàm fuit commodata, an furti teneatur. pag. 431. num. 8
- Concilium Lateranense. pag. 137. versiculo. & dubio procul.
- Condemnatus à iudice, vt reddat debitum fœminæ, quam scit suam vxorem non esse, non tenetur stare sententiæ. pag. 3. versiculo quinto.
- Condemnatus iniquè, an poßit relinquere appellationem. pag. 18
- Condemnatus ad restitutionem rei cum fructibus, an restituat eos, quos ex suis meliorationibus perceperit. pa. 68. num. 4
- Condemnatus etiam iustè, vt fame moriatur, peccat mortaliter, si oblatos cibos non sumat. pag. 22. num. 10.
- Condemnatus ad mortem, potest sine peccato furcam ascendere. ibidem.
- Condemnatus ad mortem iniquè, tenetur, si potest, fugere. ibidem.
- Condemnatus, vt in carcere maneat, non potest fugere. pagin. 21
- Condemnatus ad rem restituendam, etiam ad fructus videtur condemnatus. pag. 27. num. 1
- Conductio ad longum tempus, transit in successorem, etiam singularem. pag. 274. num. 2
- Confeßio iudicialis, quomodo fieri poßit. pag. 9
- Confeßio, quomodo faciat vsurarium manifestum. pag. 340. ver. est item. infrà
- Confugientes ad sacerdotem eucharistiam portantem, an abduci inde poßint. pag. 305. num. 6
- Confugientes ad ecclesiam non debent abduci, etiam si grauia commiserint, si non est crimen exceptum. pag. 305. versic. septimo.
- Confugiens ad ecclesiam, qui ab ea extrahi non potest, ibi alligari, vinciriue non debet. pag. 314. num. 17
- Confiteri peccata, an poßit quis per scripturam. pagin. 263. versic. hinc obiter.
- Confirmationis sacramentum non potest ab alio, quàm episcopo ministrari, etiam ex immemoriali præscriptione. pag. 86. num. 14
- Confirmatio Τελετὴ vocata est ab Apostolis. pag. 78
- Confirmationis minister est solus episcopus. pag. 80. & 81. num. 6
- Confirmationis sacramentum, an sit præcisè necessarium ad salutem, an ex ratione percepti. ibid.
- Confirmatio sacramentum est nouæ legis. pagina 78. numero 2
- Confeßio dotis receptæ non numeratæ, quam vim habeat. pag. 77. vers. primum.
- Confeßio dotis receptæ emissa matrimonio constante, vbi præsumitur fraus donationis, an confirmetur iuramento. pag. 58
- Confeßio dotis receptæ, quando inducat præsumptionem numerationis. pag. 60. nu. 6
- Confeßio dotis receptæ ante matrimonium facta, censetur spe futuræ numerationis. pag. 62. ver. est item
- Confeßio dotis receptæ, quando noceat creditoribus. pag. 64. num. 7
- Conferre aut dimittere beneficium iure sanguinis, an sit illicitum & simoniacum. pag 45. num. 4
- Conscientia quid. pag 1. num. 1
- Conscientia non potest efficere, vt non sit peccatum, quod est. pag. 1. & 5
- Conscientia quo ad se, iustitia verò quo ad alium, consideratur. pag. 4. vers. quinto.
- Conuictus testibus hæreseos, an poßit sine peccato crimen agnoscere. pag. 19. num. 8
- Conuentus super mutuo, quod iam soluit, an poßit falsum instrumentum producere, mutuumue negare. pagina 13. numero 3
- Consulto & data opera occidens, an sit ab ecclesia abducendus pag 307. vers. in his profecto.
- Conuentus in solidum, partem quam debet, offerre tenetur. pag. 15
- Consensu litigantium potest causæ definitio vnius ex partibus, vel vnius testis testimonio committi. pagina 259. numero 1
- Contractus nomen accipiunt à principali agentis intentione. pag. 194. num. 9
- Consuetudo, an poßit quem immunem reddere à solutione decimarum. pag. 140. num. 8
- Consuetudine sublata, an & immemorialis sublata sit. pagina 410 411. num. 5
- Contractus innominatus etiam factus in fauorem piæ causæ, pœnitentiam re integra admittit. pag. 112. num. 15
- Conuitium in Hispania quomodo puniatur. pagina 87. numero 2
- Consuetudinis & præscriptionis differentia in mutatione decimarum. pag. 143. versic. decimo.
- Consueta adijci in conuentionibus, an censeantur expressa, si omissa fuerint. pagin. 119. num. 9
- Consanguineus, an poßit cum ratihabitionis cautione restitutionem petere. pag. 51. nu. 5
- Consors eiusdem litis an poßit sine speciali mandato petere in integrum restitutionem. pag. 52. num. 6
- Constituto reditu super pluribus rebus, an cuiuslibet earum possessor teneatur insolidum. pag. 379. num. 8
- Consuetudo an valeat excusare quem à residentia, vt is percipiat reditus beneficij principales. pag. 415. nu. 9
- Creditori vnquàm licuerit, habere in vinculis debitorem. pa. 168. num. 1
- Creditoribus futuris, quando competat ius reuocandi ea, quæ in fraudem facta sunt. pag. 64. num. 7
- Creditores quando poßint vti aduersus vxorem exceptione non numeratæ dotis. pagin. 62. versicul. de creditoribus. & sequent.
- Creditor, cui per sententiam est addicta res, vt apud eum sit loco pignoris, potest petere iterum iudicialem subhastationem. pag. 451. num. 4
- Creditor qui non potest à debitore suum consequi, licitè furatur ab eo rem æquè valentem. pagina 26. versiculo. quarto.
- Creditor potest in mutuo à debitore stipulari, quod sua intererit, etiam intra dilationis dies. pag. 258
- Crimina quo ad accusationem exteriorem, non tolluntur baptismo. pag. 242. num. 4
- Crimina momentanea & succeßiua. pag. 248
- Criminis eiusdem repe titio, ex interuallo vel eodem momento, an pluribus sit pœnis punienda. pag. 245. num. 8
- Crimen quando quis cogatur deferre. pag. 93

- De litera D.

- DAmnum in societate contingens, quomodò intelligendum & computandum. pag. 329. 330
- Damnatus etiam iniustè non potest iudicum scandalo resistere. pag. 24. num. 13
- Debitor suspectus & fugitiuus extra ordinem capi potest. pag. 311. nume. 14
- Debitores an poßint ab ecclesijs abduci. ibid.
- Debitor capi non potest nisi bonorum excußione facta. pag. 169. num. 2
- Debitor quomodò iure veteri potuit prehendi & haberi. p. 168. num. 1
- Decimæ quo iure institutæ. pag. 134. num. 2
- Decimæ, quantum ad quotam partem iure humano sunt iustißimè institutæ. pag. 136. num. 4
- Decimas percipiendi ius non est seruitus. pag. 145. nu. 11. vid. verb. Laici.
- Decurionatus & publica officia matrimonio constante adquisita, communicantur vxori quo ad æstimationem. pa. 454. num. 4
- Decurionatus & alia officia empta à patre filio, imputantur in legitimam, quoad æstimationem & conferuntur. pag. 455. nu. 6
- Delegatus ad ea, quæ principi reseruata sunt, non potest subdelegare. pag. 458. nu. 5. & pag. 462. nu. 10
- Delegatus legati cardinalis à latere Romani Pontificis destinati, non potest subdelegare pag. 463. num. 11
- Delinquens in ecclesia, ab ea & alia quacunque potest extrahi. pag. 312. nu. 15
- Delinquens spe veniæ, ea est indignus. pag. 313. vers. vicesimosexto.
- Delinquens in ecclesia, an fiat ex hoc fori ecclesiastici. pa. 315 versic. tricesimoquarto.
- Depopulator nocturnus agrorum, vti immunitate ecclesiarum. non potest. pag. 311. versic. decimonono.
- Dictiones sunt intelligendæ iuxta vulgarem sensum prouinciæ de cuius lege agitur. pagina. 354. nu. 1
- Dies datus à lege ad retrahendam rem venditam sub conditione currit à die conditionis expletæ pag. 372. nu. 1. & nu. seq. de pura venditione.
- Diffamatis quod competat remedium. pagin. 150. numero 1. & sequent.
- Diffamans bis admoneri debet, vt perpetuo silentio condemnetur. ibid. nu. 2
- Diffamationis inhibendæ quis sit iudex. pag. 151. nume. 4
- Diffamatio extraiudicialis sufficit, vt imploretur. l. diffamari. remedium. pag. 152. num. 6. 7. 8
- Diffidati pœna. pag. 309
- Dilatio translationis dominij, donec soluatur precium, non facit contractum conditionalem. pag. 402. nu. 6
- Dispensatio secunda cum mentione primæ circa idem concessæ, est facienda. pag. 167. nu. 8
- Distributiones quotidianæ, an veniant appellatione fructuum beneficiorum. pag 408. nu. 1
- Distributiones quotidianæ etiam ex consuetudine absentibus dari non debent. pag. 408. nu. 2. in fine.
- Distributiones quotidianæ simplices, & non duplices dantur habenti in eadem ecclesia duo beneficia. pag. 411. num. 6. & plura eo capitulo de his traduntur.
- Diuina iudicia quando sint ab hominibus imitanda. pag. 223. versi. tertio.
- Dolus verus nunquam vi remissus, nisi expreßè remittatur. pag. 272. ver. Primum.
- Dolus quando remitti poßit, præteritus vel futurus. pagina 272
- Dolosus non habet optionem, an velit precium supplere, vel rem restituere. pag. 197. vers. quoties.
- Dominium à priuato auferri per principem non potest absque publica vtilitate. pag. 365. num. 6
- Dominicus Sotus. pag. 2. nu. 2
- Donator quando teneatur de euictione. pag. 274
- Donationem non esse renunciationem læsionis vltra dimidiam. pag. 198 nu. 12
- Donans eam quantitatem quæ dimidiam vel excedit vel deficit, quando priuetur actione. l. 2. de resci. vendit. pag. 193. nu. 6
- Donatio reuocatur & susceptis liberis, & quia inofficiosa, quidque intersit. pag. 160. nu. 12
- Donatio facta filio quem tunc vnicum habebat pater, alijs posteà susceptis, reuocatur ad legitimam. pag. 153. & 154 nu. 1. & 4
- Donatio facta ecclesiæ, liberis natis reuocatur ad legitimam. pag. 156. nu. 5. & pag. 159. nu. 11
- Donationi perfectæ in continenti potest adijci conditio vel modus, non ex interuallo. pag. 104 nu. 1
- Donationi conditio pactumue potest apponi in fauorem tertij, cui ex hoc actio quæritur. ibid.
- Donator an poßit pactum appositum in fauorem tertij, reuocare. pag. 107. nu. 7. & seq.
- Donatio an reuocari poßit ob veri criminis exprobrationem pag. 92. vers. decimo.
- Donatarius potest inuito donatore pactum appositum in fauorem tertij, seruare. pag. 109. num. 9
- Donatio omnium bonorum præsentium tantùm iure Regio minimè valet. pag. 407. n. 4
- Dotis causa, quam fisci fauorabilior est indubio. pagin. 124. num. 6. & pag. 26
- Dotalis hypotheca prior etiam tacita, præfertur posteriori expressæ etiam ob refectio nem redemptionemue competenti. pag 54
- Dotalis hypotheca tacita vel expressa, quando prioribus præferatur. pagin. 54
- Dotalis hypotheca, an præferatur creditoribus, qui cum marito inter instrumenta dotalia, & confeßionem receptæ dotis, contraxerunt. pag. 61. vers. cæterùm.
- Dotalis hypotheca non est admittenda, nisi præmissa excussione, quam induxit Auth. hoc si debitor. pag. 450. nu. 3

- De litera E.

- ECclesia obsideri non debet, ne confugis alimenta non subministrentur. pag. 314
- Ecclesia non tuetur arma vetita ferentes, quoniam possint ijs à iudice laico priuari. pag. 315
- Ecclesia, ecclesiasticisque personis vendentibus, habet locum. l. quoties. C. de rei vindic. pag. 300. num. 4
- Ecclesia etiam non consecrata, habet immunitatem. pa. 304. num. 4
- Ecclesiarum res, an poßint hypothecæ titulo obligari. pag. 283. num. 7
- Ecclesiæ res possunt dari pignori ob redimendos captiuos, & pauperes alendos. pag. 284. num. 8
- Ecclesia, an constituat debitorem in mora, sine interpellatione. pag. 443. num. 4
- Ecclesiarum bona, an alienari poßint ad liberandos à carcere delinquentes. pagin. 285. num. 9. vid. res ecclesiæ. & verb. alienatio.
- Ecclesia & prælatus fiscum habere dicuntur. pagin. 238. numero 11
- Ecclesia, an sine traditione adquirat dominium ex pacto. l. quoties. C. de donat. quæ sub mod. pag. 112. num. 14
- Ecclesia in diuinis testimonijs interpretandis, errare nequit. pag. 78. num. 2
- Ecclesiæ authoritas sufficit in ijs, quæ ad fidem pertinent. ibid.
- Ecclesia post quadriennium, restituitur ob enormißimam læsionem. pag. 33. num. 10
- Ecclesia potest petere restitutionem contra laicum coram iudice ecclesiastico. pag. 38. num. 2
- Electus à iudice, vel à litigante in testem, iurare debet, & ita testificari. pag. 261. num. 3
- Electus sponte, vt quid sibi videatur exponat, iurare non tenetur. pag. 261. vers. tertia conclusio.
- Electus à iudice vel à litigante, legis aut iudicis præcepto, vt arbitrium suum exponat, iurare tenetur. pag. 261. num. 4
- Eleazarus. pag. 22. vers. 9.
- Emendatum. c. iudicet. 3. q. 7. pag. 5. num. 6
- Emendatus locus decreti capit. gloria episcopi. 12. quæst. 2. pag. 284
- Emanuel à Costa. pag 36. & 29. num. 4
- Enormis & modica læsio quæ dicatur. pag. 34
- Emptor secundus, de prima venditione certus, non potest vti. l. quoties. C. de rei vendic. pag. 300. num. 5
- Emptori priori censetur in dubio res tradita. pag. 300. nu. 6
- Emptor tenetur stare colono fisci. pag. 117. num. 5
- Emptor, quando teneatur ad vsuras precij non soluti. pagin. 348. & sequent.
- Emptor, qui ex l. 2. de rescind. vendit. rem restituere elegit, an sit cogendus fructus etiam restituere. pag. 188. num. 9
- Emptor alienæ rei scienter, quamque scit venditoris non esse, ea euicta, potest agere ad precium. pag. 441. num. 1
- Emptoris contumacia, quando priuet eum iure & actione euictionis. pag. 447. num. 9
- Emphyteusis ecclesiastica. an transeat in hæredes extraneos, & egrediatur tertiam generationem. pag. 289. num. 5
- Emphyteusis ecclesiastica, de cuius origine conditionibusue non constat, qualiter sit interpretanda pagina 290. numero 6
- Emphyteusis simpliciter accepta, ad mares & fœminas defertur. pag. 291. num. 1
- Emphyteusis, quando ad filios hæredes pertineat, quando ad alios. pag. 292. num. 3. & seq.
- Emphyteusis hæreditaria, non competit instituto in re certa. pag. 295. num. 5
- Emphyteusis, cuius origo non apparet, an præsumatur perpetua vel temporalis. pag. 397. num. 4
- Episcopus, quomodo dispensare poßit cum clerico vsurario. pag. 340
- Episcopatus, qua ratione sit ordo. pag. 86. num. 15
- Episcopus, an creari poßit non presbyter. pagin. 86. num. 16
- Episcopi & vrbium prætores, vicarios constituere possunt ad ciuilia & criminalia negocia. pag. 457. num. 4
- Episcopi in vrbe Roma habitantes, non possunt in eadem vrbe beneficia conferre. pag. 461. num. 9
- Error iuris, an bonam fidem efficiat. pag. 32. num. 8
- Eutropius Eunuchus pag. 312
- Excipiens non videtur fateri. pag. 12. num. 3
- Exceptiones directè vel indirectè contrariæ, admittendæ non sunt pag 13
- Exceptio debet esse ex comprehensis in regula. pagin. 202. num. 4. & 5
- Exceptio quando ampliet vel restringat regulam. pag. 202. num. 4. & pag. 204. num. 1
- Exceptio firmam regulam efficit in non exceptis. pag. 204. num. 6
- Excellentia alicuius rei, quæ priuilegia habeat. pag. 223. nu. 6
- Excommunicatus, an fruatur ecclesiæ immunitate. pag. 310. num. 11
- Excommunicationis sententia, quare ferri non poßit in vniuersitatem. pag. 230. num. 9
- Excommunicatus, iterum potest excommunicari. pag. 247
- Excommunicatus vtens auxilio legis, diffamari, an sit audiendus. pagin. 151. numer. 5. vbi de exceptione excommunicationis.
- Exponens publicè res proprias venditioni cogitur eas iusto precio vendere. pag. 417. num. 1
- Euictionis materia tractatur lib. 3. cap. 17

- De litera F.

- FAcultatis quæ sunt an tempore præscribantur. pag. 72. num. 2
- Falsum an committat, qui veritatem interrogatus occultat. pag. 12. num. 3. & pag. 16
- Fama est merè temporale bonum. pag. 20.
- Famæ restitutionem potest quis gratis vel precio remittere. pag. 20
- Famæ restitutionem faciendam. pag. 89
- Familiæ nomen quatenus extenditur. pag. 356. & seq.
- Fauorabilis est dispositio per quam reducimur ad ius Commune. pag. 364. num. 4
- Fautores & receptores hæreticorum per sententiam obtentis beneficijs priuantur. pag. 226
- Fauore religionis ad ecclesiam constituendam vel ampliandam cogitur quis rem propriam vendere. pag. 423. nu. 7
- Fauore publicæ vtilitatis, cogitur priuatus rem propriam vendere. pag. 424. num. 8
- Feudum simpliciter acceptum, ad filios tantùm & masculos pertinet. pag. 294. vbi multa de feudis.
- Feudum & emphyteusis, an semper æquiparentur. pag. 291. & 295
- Feuda & maioratus comparantur. pagin. 358. vers. quintò.
- Fides quid. pag. 1. num. 1
- Filij nepotesque hæreticorum etiam illegitimi, pœnis statutis afficiuntur. pag. 225. num. 3
- Filij hæreticorum an priuentur beneficijs, quæ tempore commißi à patre criminis, obtinebant. pag. 225. num. 4
- Filij hæreticorum ante commissum crimen nati, an puniantur pœnis statutis. pagin. 226. num. 5
- Filius regis, an dicatur is, qui natus est ante regnum à patre obtentum. pag. 227. vers. tertio.
- Filius qualiter poßit rem aduentitiam à patre alienatam, in vita vel post mortem patris, reuocare. pag. 69. num. 5
- Filio familiâs aliquando præscriptio nocet. pag. 71. num. 8
- Filius primogeniti mortui, præfertur patruo in succeßione regnorum & primogeniorum. pag. 362. num. 8
- Fisci causa fauorabilis est. pag. 123. & deinceps.
- Fiscus, vbi de pœna tractat præfertur delinquentis creditoribus ex delicto. pag. 126. num. 8
- Fortunius Garsias. pag. 322 vers. cæterúm.
- Fœminæ non debent pro debito pecuniario capi. pag. 170. n. 3
- Fœminæ, quomodo in feudis & maioratib. admittantur. pagin. 358. vers. septimo.
- Fœmina proximior præfertur masculo remotiori. pag. 358. versic. rursus.
- Fœmina per Principis rescriptum potest in feudum succedere. pag 364. num. 3
- Fœnus, vnde dictum. pag. 324
- Fructus pendentes, quomodo pars rei esse dicantur. pag. 115. num. 1
- Fructus beneficij ecclesiastici, qualiter diuidantur inter defuncti hæredem & successorem. pag. 129. num. 12
- Fructus maioratus eius anni, quo possessor obierit, an pro rata diuidantur. pag. 121. num. 14
- Fructus à bonæ fidei possessore percepti, quos extantes restituere tenetur, triennio vsucapiuntur. pagin. 32. versicul. quarta.
- Fructus naturales & industriales qui. pag. 30. num. 6
- Fructus dicuntur deductis impensis & iusta mercede laboris. pag. 28 num. 3
- Fructus post venditionem percepti, ad emptoremne, an ad venditorem pertineant. pag. 352. num. 7
- Fuga, quando præsumptionem criminis faciat. pag. 23
- Fugiens à carcere, ostio aperto reperto, an sit puniendus. ibid.
- Fugiens ad Ecclesiam, quem iudex visu & cursu persequitur ab ea extrahi non potest. pag. 310. num. 12. vide verb. confugientes.
- Fugiens ad ecclesiam, an poßit ab eius foribus abduci. pagin. 314. num. 18
- Fundus quomodo significet vniuersitatem. pag. 99
- Fundus emptus ex pecunia ad id mutuata, non est pignori pro eius solutione obligatus. pag. 55. num. 3
- Fur simplex, an gaudeat priuilegio immunitatis ecclesiarum. pag. 311. vers. decimonono.
- Fur quirem alibi ablatam in ecclesia contrectauit, an poßit ab ea abduci. pag. 313. vers. vicesimooctauo.
- Furtum, an iustè pœna mortis puniatur. pag. 236. num. 7
- Furtum triplex, vel vnum graue, quomodo puniatur. pagina 240. & 247
- Furti variæ pœnæ. pag. 237
- Furtum an committatur in re minima. pag. 356. ver. quinte

- De litera G.

- GLos. c. satis peruersum. 56. distinct. pag. 226
- Gloss. in c. cùm homo 23. q. 5. pag. 230. num. 8
- Gloss. in l. cum de lege. ff. de probat. pag. 210. nu. 4
- Gloss. in c. cùm essent. de simon. pag. 162. num. 3
- Gloss. in c. consuluit, de vsur. ibid.
- Glos. in c. vnico. de cleric. non resid. in 6. pag. 163. num. 5
- Glos. in l. aßiduis. verb. datis. C. qui potio. in pig. hab. pa. 57. num. 4. & 63. & 64 nu. 6
- Gloss. c. frater. 17. q. 4 pag. 312. num. 15
- Gratia quando ex defectu vel falsitate causæ deficiat. pagin 163. versic. his ita.
- Gratia à Pontifice impetrata ad beneficium simplex facta mentione curæ animarum, an valeat. pag. 164. num. 6
- Gratiani opiniones. pag. 228. in princip.

- De litera H.

- HAbens canonicam collationem, potest administrare propria authoritate, ante apprehensionem possessionis. pag. 435. num. 6
- Hæredes, dictio, quomodo accipienda. pag. 292. num. 3
- Hæredes filijue occisi, possunt agere ad æstimationem operærum eius, & qua ratione. pag. 244
- Hærede instituto & vsufructuario omnium bonorum dato, quis teneatur legata soluere. pag. 181. num. 7
- Hæredes vsurarij coguntur vsuras reddere. pag. 344. nu. 7
- Hæredes, an ex defuncti delicto teneantur. ibid.
- Hæredes, an non confecto inuentario, teneantur ex delicto defuncti, vltra vires hæreditarias. pag. 345. num. 8
- Hæres licet teneatur, dato vsufructuario omnium bonorum, soluere debita, soluet tamen ex ipsis bonis. pag. 181. nu. 6
- Hæres donatoris non potest reuocare donationi pactum adiectum in fauorem tertij. pag. 114. num. 17
- Hæresis vnde dicta. pag. 317
- Hæresis an necessariò requirat, eius assertorem esse Christianum. pag. 316. num. 2
- Hæreticus non defenditur ab ecclesia. pag. 310. num. 12
- Hæretici ipso iure priuantur beneficijs obtentis. pag. 226
- Hæretici quo iure comburantur. pag. 248. num. 10
- Hidalguia, vide Nobiles & nobilitas infrà.
- Hieronymi verba declarata. pag. 224. vers. primum.
- Homicida proditorius quis dicatur. pag. 306. vers. tandem.
- Homicida proditorius abduci potest ab ecclesia. pa. 305. n. 7
- Homicidium similéue crimen, an iustè poßit pecunia puniri. pag. 232. num. 1 & pag. 233. num. 2
- Hospitalia an habeant immunitatem, quam ecclesiæ. pa. 304. versic. 3.
- Hypotheca, quando alienationis appell. contineatur. pagina 283 num 7
- Hypotheca generalis siue vniuersalis, tacita vel expressa, ad certum tamen locum restricta, non continet res venales. pag. 206. vers. quinta.
- Hypothe caria conuentus, nullis factis meliorationibus, an poßit actori offerre veram rei æstimationem debito minorem. pag. 68
- Hypothe cariæ actionis formula & sententia. pag. 66. nu. 1.
- Hypothecaria conuentus si rem meliorauerit, an poßit offerre actori precium rei non melioratæ. pag. 66 num. 2
- Hypothecaria actio proponi poterit contra vnum ex pluribus plurium rerum possessoribus insolidum. pag. 378. num. 7

- De litera I.

- IGnorantia probatur proprio iuramento. pag. 240. vers. tertio.
- Immunitas ecclesiastica quid, & an differat à libertate. pag. 302. num. 1
- Immunitas ecclesiastica, quo iure statuta. pagina 302. num. 2
- Indefinita oratio quæ. pag. 98. num. 1
- Indictio quid, & quomodo computentur. vndeque ortæ. pag. 96 nu. 4. & seq.
- Indictionis adiectio in instrumentis, non est necessaria præcisè, & quid si differat ab anno Domini ibi posito. p. 97. n. 7
- Indulgentia homicidij, sine mentione prioris indulgentiæ impetrata, an vale at. pag. 166. num. 8
- Indirecta probatio contra instrumentum quæ. pag. 268. n. 12
- Infamare seipsum, an sit æquè mortale ac proximum. p. 19. n. 8
- Infamia iuris vnde descendat. pag. 339
- Infamis infamia facti, licet sit inhabilis ad obtinenda beneficia, non priuatur obtentis. pag. 225
- Infames testari possunt pag. 346. vers. quarto.
- Infidelis non potest iuuari immunitate ecclesiæ. pag. 310
- Infirmi qualiter excusentur à præsentia in choro, vt percipiant distributiones quotidianas. pag. 412. num. 8
- Iniuriam inferens tenetur ad damna & impensas, & prætereà aliquid ratione iniuriæ. pag. 244 vers. quarto.
- Iniuria ciuiliter & criminaliter punitur. pag. 245
- Iniuriam inferens an teneatur veniam petere, ad honoris restitutionem. pag. 244. & seq.
- Iniuriæ æstimatio quomodo fiat. pag. 245. & 260
- Iniuria verbis facta, honoris præfatione non tollitur. p 87. n. 1
- Iniqua conditio, non semper facit contractum vsurarium. pag 76. num. 9
- Inquisitionis iudicium hodie frequentißimum. pag. 242
- Institutus in re certa, non habet ius, nec nomen hæredis ad emphyteusim, feudúmue obtinendum. pag. 269
- Instrumentum, quomodo & quando producendum sit in iudicio. pag. 5. num. 5
- Instrumentum in iudicium non productum, non dicitur iudici notum. pag. 9
- Instrumentum publicum, quot testibus improbetur. pa. 268. n. 12
- Instrumentum non liquidam quantitatem continens, an habeat paratam executionem pagina. 250. num. 1
- Instrumenta conditionalia, quomodo mandentur executioni. pag. 252. num. 2
- Instrumentorum executio, quomodo fiat in regijs tribunalibus, vel reuocetur, vel temperetur. ibid. nu. 3
- Instrumenta publica paratam habent executionem statutis & Regio iure. pag. 249. & 252. nu. 2
- Instrumentum exhibere, iudice mandante, nolenti, denegatur ius ad iterum producendi pag. 150. num. 1. & 3
- Interesse lucri cessantis & damni emergentis quod. pag. 318. 319. & 321
- Interesse lucri cessantis aut damni emergentis, licitè petitur. pag 348. num. 1. & 2
- Interesse lucri cessantis, quando locum habeat. p. 348 ver. primo
- Interesse quomodo poßit in pactum deduci. pag 351. versicul. septimo.
- Interesse etiam ab initio potest pacto definiri. pag. 352. vers. ex quibus.
- Interrogatus iniquè, & iuris ordine omisso poterit iudicem ambiguitate fallere, non mentiri. pag. 12. nu. 2
- Interrogatus de centum, quorum quinquaginta tantum debet, an poßit totam positionem negare. pag. 14. versic. secundo. & pag. 16
- Interdicto ecclesiastico subijcitur ciuitas vel prouincia ob domini culpam. pag. 231. num. 10
- Intestatum quem deceßisse, quomodo probetur. pa. 210. nu. 5
- Inuentarij confectio remitti tutori à testatore potest. pagin. 271. num. 4
- Iudex, quomodo debeat acta iudiciorum sequi. pag. 1. & deinceps.
- Iudex ex coniecturis & præsumptionibus, potest non adhibere fidem testibus. pag. 3. ver. sexto. & pag. 6. num. 7
- Iudex quid poßit facere eo casu, quo scientia sua pugnat cum probationibus. pag. 3. num. 3. & pag. 10. vers. septimo.
- Iudex debet sententiam dicere ex actis contra suam scientiam. pa. 4 & 6
- Iudex publica autoritate fungitur. pag. 4. vers. tertio.
- Iudici non licet innocentem occidere. pag. 2 vers quarto.
- Iudex ordinarius requisitus à delegato, vt sententiam exequatur, an omninò debeat exequi, etsi iniquam sciat. pag. 4. & pag. 10. num. 10
- Iudex lata sententia functus est officio suo pag. 4
- Iudex non potest sententiam dicere ex instrumento non producto in iudicium. pag. 5
- Iudex contra scientiam suam iudicans ex actis, an mentiatur. pag. 5. & 6
- Iudicem non posse iudicare contra conscientiam suam, quomodo intelligendum. ibid.
- Iudex non potest ex confeßione sibi, vt priuato, non vt iudici facta, ius dicere. pag. 8 num. 9
- Iudex non potest ex sua scientia iudicare contra probata, etiam in causis breuioribus. pag. 9
- Iudæi an potuerint vllo tempore exercere vsuras erga alienigenas. pag. 325. num. 7
- Iudæi vsurarij manifesti testamentum, an sit sine cautione nullum. pag 346. vers. septimo.
- Iudex laicus potest sine licentia episcopi abducere delinquentem ab ecclesia, eo casu, quo non habet locum immunitas. pag. 315. vers. tricesimoquarto.
- Iudex potest pœnam lege statutam ex causa vel augere vel minuere. pag. 237. & 238. num. 8
- Iudex ecclesiasticus, qualiter potest pœnis pecuniarijs crimina punire. pagina 238. num. 9
- Iudex appellatus, quibus in rebus sequi debeat leges eius fori à quo est appellatum. pag. 257. & 258
- Iudex ad quem appellatum est à sententia reductionis, quomodo ius dicere debeat. pag. 258
- Iudices seculares sæpè admittunt actionem contra contractum iuratum, sine præcedente absolutione. pag. 42. num. 7
- Iudex ecclesiasticus, qui de causa absolutionis cognouerit, quando potest ipsam principalem causam tractare. pagin. 42. num. 8
- Iudex competens in causa præparante, an sit competens in causa præparata. pag. 43. ad finem.
- Iudex, an poßit vti simulatione ad extorquendam veritatem. pag. 26. num. 16
- Iudex, an poßit reum condemnare ex confeßione, quam impunitate proposita fecerit. pag. 27
- Iudex, qui promissa impunitate, reum ab ecclesia discedere coegit, an teneatur hanc fidem seruare. ibid.
- Iuramentum appositum venditioni efficit, vt venditori scienti non sit necessariò denuncianda litis quæstio. pag. 445. num. 5
- Iuramenti vis, mendacium per se veniale, mortale efficit. pa. 2
- Iuramentum non est seruandum, vbi sine iusta causa quis se exponeret verisimili mortis periculo. pag. 18 & 19
- Iuramenti promissorij & assertorij differentia. pag. 19
- Iura Pontificia præferenda Cæsareis in immunitatis materia. pag. 303. nu. 3. in fine.
- Iuramenti delatio in criminibus moribus non admittitur. pag. 242
- Iuramentum non auget obligationem extrinsecus, nec supplet defectum consensus. pag. 269. vers. quinto.
- Iuramentum donatoris, impedit reuocationem pacti, seu conditionis adiectæ donationi. pag. 110. num. 10
- Iuramentum, an efficiat perpetuam actionem pag. 75
- Iurisdictio voluntaria, an delegari valeat. pagin. 459. num. 6
- Iurisdictio voluntaria, an poßit extra territorium exerceri. pag. 460. num. 8
- Iustitia quoad alium consideratur. pag. 5. ver. quinta.
- Ius patronatus ecclesiasticum, non potest transferri à patrono, qui non instituit, in præiudicium vocatorum ex prima institutione. pag. 297. num. 10
- Ius patronatus ecclesiæ ab vno hæredum ex testamento ædificatæ, ad cohæredes etiam pertinet. pag. 298. ver. sexto.
- Ius patronatus ecclesiasticum adquisitum constanti matrimonio, communicatur vxori. pag. 455. num. 5
- Ius patronatus ecclesiasticum ad hæredes etiam extraneos ex propria natura pertinet. pag. 296. num. 6
- Ius patronatus ecclesiasticum, non transit in filium qui hæres non est pag 296. nu. 7
- Ius patronatus ecclesiasticum transit in emptorem hæreditatis, cum ea vniuersitate. pag. 269. num. 8
- Ius patronatus ecclesiasticum, non transit in fideicommissarium, restituta hæreditate pag. 296
- Ius patronatus, non pertinet ad filium institutum in legitima, nec ea vendita, transit in emptorem. pag. 297. num. 9
- Ius naturale vel diuinum, an poßit tolli minuiue lege humana aut consuetudine. pag. 141
- Ius sepulchri vendito fundo transit in emptorem. pagin. 99. ver. Hinc etiam.
- Ius offerendi precium ad redimendum, an mala fide vel certa scientia emptoris præscribatur. pag. 73. num. 5
- Iustum precium perpetui reditus, qualiter definiatur. pagin. 390. nume. 5. & annui ad vitam constituti. & pagin. 392 num. 7

- De litera L.

- LAEsio etiam intra dimidiam, in animæ iudicio, donatio non præsumitur, estque restitutione sarcienda pagin. 196. num. 11
- Læsione vltra dimidiam contingente, an sint res & precium alternatiuè in obligatione. pag. 199. num. 14
- Læsio vltra dimidiam iusti precij, quomodo deprehendenda. pag. 187. num. 8
- Læsio enormißima, non continetur renunciatione etiam simplici & iurata. pag. 193. num. 5
- Laici, an teneantur decimas deferre ad horren clericorum. pag. 142. vers. octauo.
- Laici, an poßint eximi à soluendis decimis Rom. Pontificis priuilegio. pag. 144. num. 9
- Laici, quando teneantur oblationes clericis dare. pag. 135 n. 3
- Laicis non potest competere ius percipiendi decimas, nisi ex priuilegio. pag. 137. num. 5
- Laici spoliati iure percipiendi decimas, an sint ante omnia restituendi. pag. 139. num. 6
- Latro famosus qui dicatur. pag. 236. num. 7
- Latro famosus, non fruitur templorum immunitate. pag. 311. ver. decimonono.
- Legatum ea conditione, si non nupserit, an liceat legatariæ nubenti, in foro conscientiæ accipere. pag. 158 num. 10
- Legatis ducentis si nupserit, centum si religionem ingrediatur, an profitenti religionem ducenta debeantur. pa. 157. num. 9
- Legitima filij ex bonis parentis, publicatis eius filij bonis non publicatur. pag. 229. vers. sic delinquente.
- Legitima est ius quoddam vniuersale. pag. 297. num. 9
- Legitima filiorum, quæ sit in hoc regno. pag. 154
- Legitimatio inualida est, nisi fiat principi mentio liberorum. pag. 167. num. 9
- Leges non receptæ ab initio, vel postea desuetudine sublatæ, non obligant. pag. 283. ver. 5
- Legitimæ probationes quæ dicantur. pag 261. ver. Cæterum.
- Legatum omnium bonorum vel rerum testatoris, vt frumenti & similium, an venalia contineat. pagin. 200. 201. numero 1. 2. & 3
- Legatum rerum omnium, quæ domi vel in villa sunt ad venalia non extenditur. pag. 202. num. 3. & 4
- Legatum annuum ciuitati relictum, vel ecclesiæ, an centum annis finiatur, & quid in priuato. pag. 394. num. 10
- Legis veteris præcepta, an cessauerint, poßintue noua lege iterum statui. pag. 131. num. 1
- Legis veteris præcepta varia. ibid.
- Leuca. pag. 305
- Lex improbans consuetudinem, an reprobare censeatur præteritam tantùm, vel futuram simul. pag. 410. num. 4
- Liber homo, an poßit pignori dari. pag. 169
- Liberatus ab administratione præterita, an teneatur adid, quod actione reali vindicari potest. pag. 269. num. 1
- Liberatione legata à reddendis rationibus, & actione præteritæ administrationis, an censeantur legata reliqua. pagin. 270. num. 2
- Liberatio à reddendis rationibus, quid operetur. pa. 271. n. 3
- Lite pendente inter fiscum & priuatum, nequaquam est priuatus posseßione rei, de qua agitur, priuandus. pag. 126
- Literæ beneficia conferentes, sunt strictißimè interpretandæ pag. 166
- Litiganti, an liceat mendacijs dolóue vti aduersas aduersarij dolum. pag. 11. num. 1. & pag. 12. num. 2
- Locationis contractus, an admittat decisionem. l. Quoties. C. de rei vendicat. pag. 301. num. 8
- Locatio ad longum tempus, an sit alienatio. pagina 279. & 280
- Locatio facta vltra tempus permissum, an sit valida, saltem quo ad tempus iure concessum. pag. 280. num. 5
- Locus contractus, si in eo reus inueniatur, est satis idoneus, vt ibi de restitutione tractetur. pag. 38. num. 1
- Longum tempus quod sit. pag. 279. & 280
- Lucri adquisitio, quæ requirit alterum coniugem in matrimonio deceßisse, habet locum vtroque simul pereunte. pagina 215. num. 3
- Lucri resolutio, quæ præmoriente altero ex duobus fit, si ij simul perierint, locum non habet. pag. 216. num. 4
- Lucri adquisitio, quæ requirit alterum ex duobus superuixisse, deficit ijs simul pereuntibus. pag 219. num. 7
- Lustrum. pag. 97

- De litera M.

- MAior summa, an includat minorem. pag. 14. & 16
- Maiora crimina committentes, non continuò grauioribus pœnis castigantur. pag. 226
- Maioratus & feudum differunt. pag. 121. num. 14
- Maioratus dignitas est. pag. 122. & 358. vers. sexto.
- Maioratus, an & qua ratione sunt liciti. pagin. 357. versicul. tertio.
- Maioratus conditionibus & legibus licentia principis institutis, derogari poterit principis rescripto. pagin. 363 numero 1
- Maioratus bonorum posseßio sine apprehensione quæritur successori. pag. 357. num. 6
- Maioratus, dictio, quomodo in his regnis accipienda. pagin. 354. num. 1. & 2
- Maioratus bona ad vnum tantum & indiuisa pertinent. pagina 354. num. 3
- Maioratus & primogenij bona ex propria significatione masculis deferuntur, exclusis fœminis. pag. 357. nume. 5. vid. verb. primogenij. & verb. prohibitio.
- Mandatum speciale ad iurandum de calumnia, quomodo requiratur. pag. 50
- Mandatum cum clausula ratihabitionis, quam vim habeat. pag. 50. 51. num. 3. & 4
- Mandatum morte mandantis expirat, & quid in mandato ad pias causas. pag. 113. num. 16
- Manu altera carens, si puniendus sit lege, amputatione manus, an altera quam habet, sit priuandus. pag. 235. nume. 5
- Martyribus licuit in carceribus manere tyrannorum. pag. 21. & 22
- Martinus ab Azpilcueta. pag. 2. num. 2
- Masculus secundogenitus, præfertur fœminæ primogenitæ in regni succeßione. pag. 357
- Masculinum non comprehendit fœmininum in contractibus. pag. 291
- Mater ob debitum ex administratione tutelæ contractum, non debet in carcerem duci. pag. 170. num. 3
- Maximè, dictio. pag. 217
- Medium, non debet esse contrarium fini. pag. 6. num. 7
- Melchior Canus. pag. 78. num. 3
- Meliorare potest auus vnum ex nepotibus ex filio vnico susceptis, etiam filio viuo. pag. 154. num. 4
- Melioratio non potest verè fieri in vnico filio. pag. 153. num. 1
- Meliorationes rei obligatæ, an cedant obligationi pag. 66
- Mendacium quid, & quando mortale, quando veniale crimen sit pag. 2. num. 2. & pag. 13
- Meretrix publica, an cogatur quemlibet admittere, & de violentia ei illata. pag. 417. num. 2
- Metu mortis vel tormentorum, potest quis sine peccato propriam prodere famam. pag. 20
- Metu mortis vel tormentorum, an poßit quis falsum crimen agnoscere. pag. 20
- Miliaria. pag. 305 vers. olim.
- Milites, qui prælijs & periculo mortis se offerunt, non statim mortaliter peccant. pag. 22. vers. nono
- Milites pro pecuniario debito, in carcerem mitti non possunt. pag. 170. num. 4
- Minores ordines, an sint sacramentum. pag. 82. num. 10
- Minor, quomodo restituatur in integrum in causa matrimonij. pag. 47
- Minor læsus in renunciatione beneficij, restituendus est, etiamsi sit beneficium alteri collatum. pag. 44. 45. num. 1. 2. 3
- Minor in spiritualibus pro maiore habetur. pag. 44
- Minor quandoque in integrum restituitur, etiam in lucro. pagina 44. num. 2
- Minor læsus vltra dimidiam, an poßit petere restitutionem omissa. l. 2 De rescind. vend. & quid referat. pag 35
- Monasterium an sit ingredienti loco filij. pag. 156. num. 6
- Moropetinus pag. 88. & 89
- Morientis vulnerati assertio, an noceat vel prosit reo pagin. 264. num. 8
- Mulier habet hypothecam tacitam, etiam quo ad parapherna & dona propter nuptias, sed non cum prælatione. pagina. 54 num. 1
- Mutus, quomodo confiteri poßit. pag. 263. ver. Hinc obiter.

- De litera N.

- NEgatiua, quomodo probari debeat. pag. 209. & 210. vers. Ex his.
- Negatiuum factum non potest esse notorium. pagin. 214. vers. Item de.
- Nobiles, an poßint pro debito pecuniario capi. pagina 171 num. 4
- Nobiles non sunt corporaliter puniendi, ex defectu bonorum. pag. 235 vers. octauo.
- Nobiles tormentis non subijciuntur. pagin. 534. num. 4. nec pœnis ignominiosis.
- Nobiles in pœnis pecuniarijs grauius, in corporalibus mitius puniuntur. ibid. num. 3
- Nobilitatis lite pendente reus an sit cogendus tributa conferre, & honoribus nobilium abstinere. pag. 127. num. 11
- Nobilitatis seu hidalguiæ causæ, quomodo circa posseßionem & proprietatem tractentur. pag. 127. & 128. num. 11
- Notarius alteri stipulari potest pag. 110. num. 11
- Notoria facti permanentis & transeuntis. pagin. 214

- De litera O.

- OBerimen læsæ maiestatis diuinæ & humanæ, filij nepotesque pœna afficiuntur. pag. 224. num. 2
- Obligatio omnium bonorum, siue lanæ & similium, non adiecta loci restrictione, vænalia comprehendit. pag. 200. 201. num. 2. & 3
- Oblatio. pag. 96. num. 4
- Occidere seipsum etiam causa religionis nunquam licuit. pag. 22. vers. secundo. & vers. tertio.
- Occultum crimen non temerè detegendum. pag. 91. versicul. sextum.
- Offerendi iuri an præscribatur. pag. 72. versicul. egregia. & pag. 73. num. 3
- Omne quod non est ex fide, peccatum est. pag. 1. num. 1
- Opem ferentes fugienti à carcere, quando delinquant. pagina 25
- Oratio indefinita quæ. pag. 98. num. 1
- Oratio hæc, lego omnes res meas, an sit generalis vel vniuersalis. pag. 98. num. 2
- Oratio indefinita ex propria significatione, non æquipollet vniuersali. pag. 100. num. 5. & multa de hac oratione toto eo capite.

- De litera P.

- PActo adiectionis in diem, vel legis commissoriæ, dominium transfertur sine noua traditione. pagin. 380. num. 1
- Pactum, vt debitor non excußis bonis, in carcerem conijciatur, an valeat. pag. 172
- Pactum retrouendendi, etiam si fiat verbis directis, non inducit translationem dominij sine traditione. pag. 382. num. 2
- Pactum de retrouendendo, cùm sit licitum, contractum tamen suspectum reddit. pag. 383. num. 4
- Pactum, quòd venditori non liceat ante certum tempus redimere, an sit licitum. pag. 386. num. 8
- Pactum de retrouendendo pars precij censetur, ipsamque æstimationem minuit. pag. 395. num. 1
- Pactum redimendi, an tollatur præscriptione. pagin. 75. numero. 7. 8
- Pactum redimendi sine tempore appositum contractui, quod habeat tempus. pag. 72. num. 1
- Palatium episcopi, an habeat ius immunitatis. pag. 305
- Palmus. pag. 304
- Pascha quo tempore celebretur. pag. 132
- Pascendi ius, quanto tempore præscribatur. pag. 145. nu. 11
- Pascendi seruitus, an sit realis vel personalis. pag. 146
- Passus, quid spacij contine at. pag. 305
- Pater, an per alienationem voluntariam rei aduentitiæ, vsumfructum amittat, & filio quæratur. pag. 70. num. 7
- Pater, quomodo poßit filium vendere. pag. 418. num. 4
- Pater potest quandoque alienare rem aduentitiam filij famil. sine decreto. pag. 69. num. 6
- Pater, an teneatur soluere pœnam pecuniariam, qua filius est mulctatus. pag. 229. vers. hinc apparet.
- Pater, aliquando potest emphyteusim vni ex filijs legare. pag. 291. num. 2
- Patronatus ius, an fundo vendito, in quo est ecclesia, transeat in emptorem. pag. 99. vers. Hinc etiam.
- Patronatus ius, an in venditione omnium bonorum includatur. pag. 99. num. 4. vid. verb. ius patronatus.
- Pauli Cast. opinio, de exequendis instrumentis. pag. 251.
- Pauli eiusdem opinio, de donatione omnium bonorum reseruato vsufructu. pag. 404. num. 1
- Paupertas, an probetur eo ipso quod probatur, quem tot bona habere, non plura. pagin. 209. num. 3
- Paupertatem vel diuitias allegans, tenetur ea probare. pagina 208. num. 2
- Paupertas qualiter probetur. pag. 212. num. 8
- Pauperis testimonium, an & quando admittatur. ibid.
- Paupertas culpa quæsita, an habeat priuilegia paupertatis. pag. 285
- Pausanias Lacedæmonius. pag. 314
- Peculium filij, an & quando publicetur ob crimen vel patris vel filij. pag. 229
- Pecuniam vsu consumi, quomodo intelligendum. pag. 348
- Pensiones rei venditæ, an ad emptorem pertineant, quando tempore venditionis nondum dies solutionis cesserat. pagina 116. num. 3
- Pensio ecclesiastica, pensionario defuncto, pro rata temporis debetur pag. 121. num. 13
- Pensitationum genera. pag. 96. num. 4
- Periurium etiam in re leuißima, mortale crimen est. pa. 2. n. 2
- Periurus non est, qui interrogatus, an debeat centum, negat simpliciter, cum quinquaginta debeat. pag. 16
- Periurium ex omißione & commißione. ibid.
- Personarum ratio est in pœnis habenda. pagin. 235. versiculo septimo.
- Permutationes beneficiorum, an patiantur beneficium. l. 2. de rescind. vend. pag. 44. & 45
- Petitorium, an in causis nobilitatis suspendi poßit per possessorium, à reo vel ab actore deductum. pag. 128. numer. 12. & pag. 130
- Petens intestati hæreditatem tanquam proximus consanguineus, probat se esse proximiorem id asserendo. pag. 211. num. 6
- Plura facta, quando plura crimina efficiant. pag. 245. num. 8
- Pœna apposita pro conseruanda pace, an poßit remitti in præiudicium fiscivel ecclesiæ. pag. 115. num. 18
- Pœna carceris an imponi poßit. pag. 25
- Pœna amputationis alicuius membri, & mortis in lege definita, an incipiendum à minore. pag. 248. num. 9
- Pœnitentiæ sacramenti minister verus quis sit. pag. 83. nu. 12
- Pœnalis constitutio, quando sit extendenda. pag. 90
- Pœnitentia publica & solennis quæ. pag. 241
- Pœnæ pecuniariæ, quomodo distribuendæ à iudicibus Ecclesiasticis. pag. 238. versic. quartum
- Pœna spiritalis quæ sit. pag. 224. vers. quinta.
- Pontifex Maximus in ijs quæ ad fidem pertinent errare nequit. pag. 83. num. 12. in fine.
- Pontifex Maximus, an debeat Cardinalium aut iurisperitorum consilium petere. pag. 84. num. 12
- Pontifex Maximus in canonizatione sanctorum errare non potest. pag. 84
- Pontifex Maximus, an & quando poßit auferre ab episcopis potestatem administrandi ea sacramenta, quæ sunt eis reseruata. pag. 81. num. 8
- Posseßio ciuilistima tractatur, an potuerit lege statui. pagina 358. & seq.
- Posseßio beneficij Ecclesiastici, quo pacto adquiratur. pagina 432. cap. 16. per totum.
- Possessor, quando faciat fructus suos. pag. 30. versic. His sanè. & sequent.
- Poßidens rem ex contractu, quem scit posse rescindi, an habeat bonam fidem. pag. 29. num. 5
- Posteà, dictio. pag. 104. num. 1. in fine.
- Postmodum, dictio. pag. 266
- Potestas absoluta, quo pacto in principe distinguatur ab ordinaria. pag. 367. nu. 8
- Præscriptio & priuilegium differunt. pag. 139. ver. quarto.
- Præscriptio quid poßit circa exemptionem à soluendis decimis, & quanti temporis sufficiat. pag. 144. num. 10
- Præscriptio priuilegiumue de decimis percipiendis, aut non soluendis, an ad noualia extendatur. pa. 148. nu. 13
- Prælatus, an teneatur stare locationi factæ per præcessorem. pag 277. num. 6
- Præscriptio triginta annorum, an tollatur his dictionibus, quandocunque, perpetuò, & similibus. pag. 73. num. 4
- Præscriptio immemorialis, quando sit par priuilegio. pa. 86. nu. 14
- Prælatus fiscum habet. pag. 238. num. 11
- Prælatus, qui iurauit se non alienaturum res Ecclesiæ, non est periurus, si eas locauerit etiam ad longum tempus. pagin. 279
- Præsumptio iuris transfert in aduersarium onus probandi. pag. 208. num. 1
- Præsumitur pro regula, nisi exceptio probetur. pagin. 257. num. 4
- Præsumitur testem iuratum dixisse, si tabellio id scripserit. pag. 261. num. 2
- Precarium simpliciter constitutum, morte concedentis non extinguitur, nisi ab hærede reuocetur. pag. 427. num. 1
- Precarium ita constitutum donec reuocetur, non expirat morte concedentis. pag. 428. num. 3. & alia de precario eo capite toto.
- Precium iustum cuiusque rei latitudinem habet. pag. 183. num. 1
- Precium iustum rei, non natura, sed communi æstimatione constituitur. pag. 184
- Precibus, an sit significandum id, quod principem, etsi sciret, à conceßione non auerteret. pag. 153. & 154. nu. 1. & 2
- Primogenij successor potest petere ex causa, vt bona primogenij esse iudicentur. pag. 157. num. 8
- Primogenijs, alijsque dispositionibus potest adijci conditio, ne presbyter, ne monachus sit. pag. 159. num. 11
- Primipilus quis fuerit apud antiquos. pag. 125. num. 7
- Princeps derogare potest conditionibus maioratus sua licentia constituti. pag. 363. num. 1
- Princeps potest illegitimum legitimum efficere ad feudi succeßionem. pag. 364. num. 2
- Princeps non potest derogare testatorum voluntatibus. pag. 363. num. 1. & 365. num. 5. & 12
- Princeps transferat dominium sine traditione. pag. 299. nu. 3
- Princeps potest ex sua licentia, contra acta & probata iudicare. pag. 7
- Princeps Ecclesiasticus legem condendo potest pœnam mortis inferre. pag. 309
- Prior creditor habens specialem & generalem hypothecam, non potest in præiudicium posterioris vti generali, nist excussa prius speciali. pag. 449. & deinceps.
- Probatio euidentißima, quæ dicatur, pag. 213. & 214
- Probatio admittitur contra eum, cuius iurati responsioni lege standum est. pag. 262
- Probationibus paribus, pro fisco etiam actore est pronunciandum. pag. 124. num. 3
- Procurator, cum libera potest potere in integrum restitutionem. pag. 50. num. 3
- Prohibitio alienationis ex causa maioratus facta, perpetua censetur, & an idem in fideicommißis. pag. 355. num. 4
- Promißio soluendæ dotis non receptæ, an iuramento confirmetur. pag. 59
- Promißio vendendi vel emendi, an faciat locum. l. curabit. De act. empt. pag. 353. num. 8
- Propositio singularis, vniuersalis, particularis & indefinita quæ. pag. 98. num. 1
- Proprietas vendita vsufructuario, iure sanguinis absque ipso vsufructu retrahitur. pag. 402. num. 7
- Pubere & impubere simul mortuis, censetur pubes superuixisse. pag. 215. & 221
- Punitus corporali pœna pro pecuniaria, quam inopia non soluit, non tenetur etiamsi peruenerit ad pinguiorem fortunam. pag. 171. num. 6
- Pupillaris substitutus non admittitur, nisi probet pupillum intra pupillarem ætatem deceßisse. pag. 215. nu. 1. & pagina 217. num. 6

- De litera Q.

- QVæsita matrimonio constante, quomodo diuidantur. pag. 452. c. 19. per totum.
- Qualis sit hypotheca, quæ deducitur ex constitutione annui reditus super aliquare pag 377. num. 6
- Quibus casibus ob alienam culpam quis rectè puniatur. pagina 223. num. 1
- Quilibet tenetur etiam non requisitus subuenire proximo. pag. 10. vers. septimo.
- Quod discrimen sit inter precarium & commodatum. pagina 431. num. 7
- Quo tempore fieri debeat venditori litis motæ denunciatio in materia euictionis. pag. 447. num. 8

- De litera R.

- RAptores virginum, an gaudeant immunitate ecclesiæ. pag. 307. & sequent.
- Ratio decidendi. l. curabit. C. de act. empt. pa. 348. n. 2
- Rectoris hospitalis vel ciuitatis locationi, tenetur stare successor. pag. 278
- Redimendi pactum. vide Pactum.
- Redituum annuorum redemptio fieri debet, non solum soluto precio, sed & reditibus decursis pro rata. pag. 119. nume. 10. vide annui.
- Reductio ad arbitrium boni viri, coram quo iudice petenda sit pag. 255. num. 1
- Regula non est sufficiens in casibus non exceptis, ad correctionem iuris communis. pag. 204
- Regula non extenditur ratione exceptionis ad ea, quæ alioqui non contineret. pag. 205. num. 7
- Reipublicæ fauore & inopiæ communis, precium taxari potest mercibus. pag. 185. num. 5
- Reliquiæ sanctorum sunt venerandæ. pag. 85
- Remißio debiti vel iuris competentis, donatio est quædam. pag. 194. num. 8. & 12
- Rem propriam ab alio occupatam, quando poßit quis propria authoritate surripere. pag. 25. num. 15
- Renunciatio beneficij ea conditione facta, vt alteri conferatur, sitne licita vel simoniaca. pag. 45. num. 5. in fine.
- Renunciatio beneficij facta absque prælati authoritate non valet pag. 46. num. 6
- Renunciatio specialis, etiam in eodem contractu apposita, excludit deceptum vltra dimidiam. pag. 191. num. 3
- Renunciationes in contractibus apponi solitæ, an præsumantur ex consensu partium positæ. pag. 192
- Renunciatio deceptionis vltra dimidiam, an sit donatio, quæ insinuationem requirat. pag. 193. num. 7
- Renunciatio specialis est necessaria ad l. secundam. C. de rescin. vend. pag. 190. num. 1.
- Res specialiter obligata, sufficiens præsumitur ad debiti satis factionem. pag. 449. num. 1
- Res subiectæ restitutioni, etiam titulo maioratus, an poßint ob dotem alienari. pag. 366. num. 10
- Res Ecclesiæ possunt dari in emphyteusim, solennitate moribus recepta pag. 288. num. 4
- Res Ecclesiæ iure veceri non poterant ad longum tempus alienari. pag. 278. num. 1
- Res Ecclesiæ ad vitam locari non possunt. pag. 280 num. 3
- Res Ecclesiarum locari vltra triennium non possunt, etiam cum pacto de renouanda locatione. pag. 280. num. 4
- Res Ecclesiarum ex quibus vnicus triennio fructas colligitur, possunt locari ad nouem annos. pag. 282. num. 6. vide Alienata, & Ecclesiæ.
- Res empta ex pecunia vsuraria, fit ementis. pag. 343. versicu. Sed ad.
- Res ex causa vsuræ tradita, non fit accipientis. pa. 343. ad finem.
- Reseruatio alicuius rei, quæ fit in donatione omnium bonorum, qualis debeat esse. pag. 405. num. 3
- Residentia & personalis præsentia in ipso choro differunt. pag. 409. num. 3
- Resoluta venditione ex pacto, an fructus interim percepti sint emptoris, an venditoris. pag. 388. num. 1
- Restitutio in integrum, quando detur minori contra tertium possessorem. pag. 47
- Restitutio in integrum, quomodo facienda. pag. 27. num. 1
- Restitutio in integrum, quando minoribus vel Ecclesijs pro minimo detur. pag. 34. num. 11
- Restitutio intra quod tempus petenda sit. pag. 36
- Restitutio quæ potius ex gratia, quàm rigore iuris fit, non fit cum fructibus. pag. 37. num. 15
- Retractus rei venditæ sub annuo reditu redimibili natura. pag. 399. cap. 11
- Retrouendendi pactum. vide Pactum.
- Reus, actore non probante, an sit absoluendus definitiuè, an obseruatione iudicij, & quid referat. pag. 7. num. 8.
- Reus, an poßit vti pluribus defensionibus diuersis contrarij sue. pag. 12. & 13

- De litera S.

- SAcerdos Ecclesiam adiens ob distributiones quotidianas, an sit simoniacus. pag. 163
- Sacerdos simplex, an poßit minores ordines, ex de legatione Rom. Pontific. conferre. pag. 82. num. 9
- Sacerdos simplex, an ex Rom. Pontific. dispensatione poßit confirmationem ministrare. pag. 81. num. 7. & 9
- Sacerdos etiam solenniter degradatus conficit corpus Christi. pag. 81. num. 8
- Sacramenta ab alio, quàm à Christo institui non possunt. pagin. 78. num. 3. & 81. num. 7
- Sacramenta pænitentiæ & Eucharistiæ, vnctionisue, an dentur vltimo supplicio afficiendis. pag. 176. num. 11
- Scholastici non habent priuilegium, ne conueniantur vltra quàm facere possunt pag. 174
- Sciens iustum rei precium tempore contractus, non potest vti auxilio. l. 2. de rescind. vend. pag. 191. num. 2
- Sciens verum rei precium & emens viliori ab ignorante, an sit cogendus in exteriore foro precium supplere. pag. 197
- Scientia iusti valoris non præsumitur in decepto vltra dimidiam. pag. 191. num. 2
- Scientia duplex haberi potest eiusdem rei. pag. 4
- Scripturæ duæ eadem die factæ si proponantur, prior præsumitur quæ pro fisco est. pag. 123. nu. 2. & pa. 125. nu. 7
- Scriptura ea in dubio præsumitur prior, quæ dotis fauorem continet. pag. 124. num. 6
- Scriptura priuata, quandoque habet ius executionis summariæ. pag 253
- Sententia quæ mentionem facit instrumenti non extantis inter acta, an sit nulla. pag. 9
- Sententia à qua non est appellatum, transit in rem iudicatam, etiam in criminalibus. pag. 10
- Sententijs duabus contrarijs latis ab ordinarijs iudicibus, ea seruanda est, quæ pro fisco lata est. pag. 124. num. 4.
- Seruire prælatis spe beneficij consequendi, an sit simonia. pagina 162. num. 3. & 4. in fine.
- Seruitutes discontinuæ quanto tempore vsucapiantur. pagin. 145. num. 11
- Seu, dictionis significatio. pag. 206. num. 10
- Σεισ άχθεια. pag. 69
- Sepultura negari non debet vltimo supplicio affectis. pa. 176
- Sepultura ecclesiastica quibus denegetur. pag. 177. & seq.
- Si, dictio, non semper conditionem inducit. pag. 191
- Simonia vera quæ. pag 45. num. 4
- Significatio propria in quacunque materia est sequenda. pagina 359. & 362
- Singulis vniuersitatis attribuuntur actus & paßiones, vt consistunt in facto. pag. 230. 231
- Societas ita coiri potest, vt alter pecuniam, alter operam conferat, lucrum verò communicetur. pag. 328. num. 2
- Societatis contractæ titulo, an transeat dominium absque traditione, & an posseßio. pag. 452. nu. 1
- Solennitas necessaria in alienatione rerum ecclesiasticarum. pag. 286. num. 1. in fine.
- Solomonis consilium in puero diuidendo. pag. 26. num. 16
- Solidorum æstimatio pag. 87. num. 3
- Species, quando deroget generi. pag. 181
- Statuto an poßit quis ob alter ius culpam puniri. pagin. 228. num. 7
- Statutum, vt viduæ detur aliqua quantitas, dum dos soluitur, an sit licitum pag. 321.
- Statuto potest & consuetudine fieri, quod priuato consensu non potest. pag. 230
- Stipulatio notarij, donatorisue, nomine absentis concepta, an impediat reuocationem pacti donationi adiecti. pag. 110. & 111. num. 11. & 13
- Successor singularis, an teneatur stare colono vel inquilino, quorum ius exceptum est in contrahendo. pag. 274. n. 1
- Successor etiam singularis, an poßit expellere colonum, qui habet hypothecam. pag. 274. num. 3
- Summa ab extremo numero speciem accipit. pag. 14.

- De litera T.

- TAbellioni, potius quàm testi credendum est, quoties de eius dicto ambigitur. pa. 266. num. 10
- Talionis pœna vnde originem habuerit, & an hodie locum habeat. pag. 232. num. 1
- Τελετὴ. pag. 78
- Testandi libertas iure naturali permittitur, & cuilibet competit. pag. 365. num. 7
- Testes singulares, an probent quem esse vsurarium. pag. 341. num. 5
- Testis, an poßit testificari per scripturam. pag. 262. num. 6
- Teste contraria respondente, cui responsioni standum est. ibidem.
- Testimonium prius iudiciale, non tollitur per secundum contrarium extraiudiciale. pa. 264
- Testis, quando dicatur se corrigere in continenti. pag. 265
- Testis, periurium & infamia, tolluntur per tormenta. pagin. 266
- Testium examinatio, quando committenda tabellionibus. pag. 266. num. 10
- Theodosius Imperator ab Ambrosio increpatus, & eius clementia. pag. 224
- Thomæ verba in tractatu de decimis declarata. pagin. 147. num. 12
- Thomæ verba declarantur. pag. 21. & 22
- Τόκος, dicitur Græcè vsura, & cur. pag. 324
- Tonsura prima, an sit ordo pag. 82. num. 10
- Traditare emptori, & data dilatione ad soluendum, an habeat locum l. curabit. de act. empt. pag. 350. nume. 5
- Traditio instrumenti, an inducat adquisitionem posseßionis. pag. 440. num. 12
- Tribus terminis solui. quid significet. pag. 254. num. 5

- De litera V.

- VAlor iustus cuiusque rei qualiter per testes probetur. pag. 183. num. 3
- Valor falsus beneficij in literis expressus, an eas vitiet. pag. 165. num. 7
- Valor beneficiorum, quomodo exprimendus. pag. 165. versic. solet.
- Vasallus, quomodo ob accusationem domini priuetur feudo. pag. 92. 93
- Vendere quis cogitur fauore reipublicæ, & ob inopiam communem. pag. 185. num. 5
- Vendere pecunia credita carius, quàm vendidisset præsenti, quando liceat. pag. 183. & 185. num. 6
- Vendens rem cariùs quàm par est, scienti verum precium, an peccet. pag. 197
- Vendita priori res cum pacto de non alienando & hypotheca, non transit in dominium secundi emptoris per traditionem. pag. 300. num. 7
- Vendita duobus eademre, qui prior dominium sine traditione quæsierit, præfertur posteriori cui tradita realiter fuerit. pag. 299 num. 2
- Venditor, qui rem ipsam poßidet, præcisè cogendus est ad traditionem pag 298. num. 1
- Venditio vsusfructus non efficit, vt proximior consanguineus poßit rem retrahere. pag. 400. num. 4. in fine.
- Venditori etiam scienti denuncianda est litis quæstio, idque solenniter. pag. 442. & alia de euictione toto eo capite.
- Verba apud Hispanos præcipui conuitij. pag. 87
- Versio pecuniæ in vtilitatem Ecclesiæ vel ciuitatis, quomodo probetur. pag. 288
- Vicarius episcopi, an poßit conferre beneficia ex generali commißione pag. 460. num. 7
- Viduæ, quando debeantur alimenta ab hæredibus mariti. pagina 321
- Viginti intellectus ad l. curabit. C. de act. empt. pagin. 348. versic. primo & seq.
- Vincens vincentem te, an semper vincat te. pag. 56
- Viro & fœmina simul extinctis, an præsumatur fœmina præmortua. pag. 215. num. 2
- Visitare quid in sacra scriptura significet. pag. 223
- Voluntaria iurisdictio an delegari valeat. pag. 459. num. 6
- Vbi res simul & pecunia cum re permutantur, an permutationis contractus sit, vel venditionis. pag. 195. num. 9
- Vniuersitas cur excommunicari non poßit. pag. 230. num. 9
- Vniuersitas est ficta persona. ibidem.
- Vsurarij bona, an sint tacitè obligata restitutioni vsurarum. pag. 343. num. 6
- Vsurarius non tenetur restituere rem seu lucrum ex pecunia vsuraria quæsitum. pag. 344
- Vsurarius, an teneatur conditione indebiti, vel ex delicto. pag. 345. 346
- Vsurarij manifesti testamentum ipso iure nullum est, nisi fiat secundum cap. quanquam. de Vsur. lib. 6. pag. 346. nu. 9
- Vsuræ compensatoriæ licitæ sunt. pag. 348
- Vsurarum crimen, an sit merè Ecclesiasticum. pag. 337. nu. 1
- Vsurarum crimen iure ciuili punitur pœna infamiæ. pagin. 339 num. 2
- Vsurarius manifestus quis. pag. 340. num. 4
- Vsura quo iure prohibita sit. pag. 324. 325. num. 5. & 6
- Vsura mentalis & exterior. pag. 317. vers. Vsura igitur. pag. ea. num 1
- Vsus communis præfertur propriæ significationi. pagin. 354. num. 1
- Vsusfructus, quando per alienationem consolidetur. pag. 70. num. 7.
- Vsusfructus quanto tempore præscribatur. pag. 145
- Vxor probare debet, arrhas sibi promissas decimam bonorum mariti partem non excedere. pag. 212 num. 7
- Vxor, quo pacto teneatur stare locationi rerum dotalium à marito factæ, vel è contrario. pag. 276. num. 5

FINIS.

DIDACI COVARRVVIAS A LEYVA TOLETANI, VARIARVM EX IVRE PONTIFICIO, REGIO, ET CAEsareo Resolutionum, liber quartus.

SVMMARIVM.

- 1 Roma in tribus rusticas, & vrbanas trigintaquinque olim diuisa fuit.
- 2 Titi Liuij locus ex Plinio, ac rursus Plinius ex Macrobio expenditur.
- 3 Quæ nomina Romanæ tribus olim habuerint?
- 4 Valerij Maximi, & T. Liuij historia quædam tractatur obiter.
- 5 Quæ fuerit præro gatiua tribus.
- 6 Athenæ quot tribus habuerit: & earum nomina ex Græcis authoribus.
- 7 Quod ius liberti apud Romanos ex manumissione habuerint, & de Latinis, ac dedititijs libertis.
- 8 Liberti olim in tribu Romana censebantur: in eaque suffragium ferebant.
- 9 Legatum tesseræ explicatur.
- 10 Quam vtilitatem liberto attulerit tribus legatum apud Scæuolam.
- 11 Ius Italicum quid sit apud Iurisconsultos.
- 12 Intellectus ad leg. Titia Seio. & ad leg. mortuo boue. §. primo. ff. de legat. ij.
- 13 Viri clarißimi qui dicantur.
- 14 Hæres ex testamento ad factum obligatus, cogitur præcisè facere.
- Quot, & quæ fuerint olim Romæ tribus, & Scæuolæ Iurisconsulti responsum de legato tribus, quo in sensu sit accipiendum.

CAPVT I.

PATRONVS liberto statim tribum emi petierat, libertus diu moram ab hærede patroni passus est, & decedens hæredem reliquit clarissimum virum. Quæsitum est, an tribus æstimatio hæredi eius debeatur? respondi, deberi. Idem quæsiit, an & commoda, & principales liberalitates, quas libertus ex eadem tribu vsque in diem mortis suæ consequuturus fuisset, si ei ea tribus secundum voluntatem patroni sui tunc comparata esset, an verò vsuræ æstimationis hæredi eius debeantur? respondi, quidquid ipse consequuturus esset, id ad hæredem suum transmittere. Hæc Scæuola libro xvij. digestorum. & capit. xxxv. de legat. iij.

Et sanè cùm patronus voluerit, ipsius impensa eius libertum in aliquam tribum Romæ adscribi: vnde multa commoda ex publicis largitionibus, & Cæsarum libera litatibus consequuturus foret: nec hæres patroni hoc fuerit exequuturus, mortuusque sit libertus relicto hærede, qui vir clarissimus erat, & in tribu censebatur, minimeque indigeret emptione tribus: Accursius, & alij non satis intellexere, qui in hoc responso Scæuola docuerit. Qua ratione, licet breuiùs posset compendio quodam huius loci interpretatio explicari, nos tamen conabimur de Romanis tribubus, aliquot hoc in loco adnotare, quo expeditiùs Iuriconsulti, & veteres historici, à quibus non rarò mentio fit alicuius Romanæ tribus, plane intelligi valeant.

Fuere autem Romanæ tribus numero triginta quinque, ex Cicerone contra Rullum, & Philippica. vj. & in iij. in Verrem actione, atque illic Asconio Pædiano. T. Liuio lib. j. & lib. vj. item libro xxxiij. ac rursus libro v. decatis v. & Plutarcho in Gracchis. Siquidem Romanus † ager primum diuisus est sub Rege Romulo in partes tres, quæ tribus ea ratione app ellatæ fuere, quòd tres essent: Tatiensis, Ramnensis, & Luceres: auctore. M. Varrone libro iiij. de lingua Latina. idem scripsere Dionysius libro ij. de Antiquit. & Plutarchus in Romulo. Ex quibus & illud constat, quamlibet ex his partem in alias decem, quæ curiæ dicerentur, diuisam fuisse. Huic nominis rationi accedit, & Columella lib. v. cap. primo. quo in loco, inquit, sicuti tribus dictæ primum à partibus populi tripartito diuisi, quæ tamen nunc multiplicatæ pristinum nomen possident. Idem Asconius obseruauit, qui tamen falso existimat, tribus Romanas à raptis Sabinis nomina accepisse: cùm hoc non de tribubus, sed de curijs Liuius lib. j. scripserit, & ne hoc quidem placuerit Plutarcho in Romulo: sed & tribus à tributo dando nomen accepisse idem Liuius tradidit illud adiiciens, Romulum sanè in triginta curias populum Romanum diuisisse, quod & Pomponius Iurisconsultus retulit in l. secunda. de origin. iur. vt obiter mirer, Festum & Budæum scripsisse, Romæ fuisse triginta quinque Tribus, quæ & curiæ dictæ fuerint: cum Tribus à curia maximè differret, essetque curia apud Romanos decima Tribus pars ex Romuli diuisione, qui tres Tribus constituit, & earum quamlibet in decem curias diuisit, quas Græcè dici φράτρας auctor est Dionysius in dicto lib. secundo, tametsi apud Græcos φράτρα tertia tribus pars esset: quod & Homeri interpres adnotauit Iliad. libro ix. Cicero tamen lib. ij. de officiis: quos Græci δήμουσ, id est, vicos dixere, curias esse censet: ita enim de Cimone, qui â vico Lacia Lacia des dicebantur, scripsit: Theophrastus quidem scribit, Cimonem Athenis, etiam in suos curiales Laciadas hospitalem fuisse. Ita enim instituisse, vt omnia præberentur, quicunque Laciades in villam suam diuertisset. Hæc Cicero. ea fortassis ratione, quod ex Herodoto in Terpsichore olim quilibet Tribus Atheniensis ex decem vicis, qui δήμοι dicebantur, constaret: sicut & Romana ex curiis decem. Demum Seruius Tullius vrbem in quatuor Tribus diuisit, pagos autem rusticorum in triginta & vnam: quod idem Halicarnassæus libro iiij. optimè tradidit. asseuerans à locis quatuor vrbanas tribus dictas esse Palatinam, Suburranam, Collinam, & Esquillinam: quorum nominum M. Varro, Tit. Liuius, & alij meminere. Reliquas verò tribus præter has quatuor vrbanas, extra Romam in pagis fuisse Marc. Varro sentire videtur adnotante Petro Victorio lib. xvj. Variar. lect. cap. xxiiij. sed & † Liuius libr. ix. inquit, Quintus Fabius simul concordiæ causa, simul ne humilimorum in manu comitia essent, omnem forensem turbam excretam in quatuor tribus coniecit, vrbanasque eas appellauit. Hæc Liuius, non quòd tunc primum habuerint initium quatuor vrbanæ Tribus, quæ ex eodem authore lib. j. à Seru. Tullio fuerant institutæ, sed quòd reliquæ Tribus essent rusticæ, & laudatissimæ eorum, qui rura colebant. quod Plinius libro xviij. cap. iij. probant dum inquit, iam distictio, honósque ciuitatis ipsius non aliundè erat. Rusticæ Tribus laudatissimæ eorum, qui rura haberent. Vrbanę verò, in quas transferri ignominiæ esset, desidiæ probro. Itaque quatuor solæ erant à partibus vrbium in quibus habitant. Suburrana, Palatina, Collina, Esquilina. Nundinis vrbem reuisitabant: & ideò comitia nundinis haberi non licebat, ne plebs rustica auocaretur. Hæc Plinius, cuius locum obiter expendat lector ex Macrobio libro j. Satur. capit. xvj. fortassis enim legendum erit, Et ideò comitia nisi nundinis haberi non licebat, ne plebs rustica auocaretur. Etenim si comitia fieri possent internundinis, rustica plebs extra ordinem auocaretur. quod Plinius negat. Rursus ex eodem Macrobio forsan videbitur, nihil fore immutandum, ne rustici auocarentur à legibus recipiendis, quæ trinundino dabantur, vtq́; ipsis facultas foret componendi lites, aut denique transigendi. quod explicat Alex. ab Alexand. l. iiij. dier. genial. c. iij. Adhuc tamen lectioni, quam nos aduersus vulgò receptam obseruauimus patrocinantur ipse Macrobius, Halicarnass. libro vij. & Columela in præfatione de re rustica. Ex his verò, quæ de tribubus Romanis adnotauimus, intelliges quæ de censoribus scribit Liuius libro v. decad. v. Hoc, inquit, cùm ita seruatum esset, negabat Claudius suffragij lationem iniussu populi censorem cuiquam homini, nedum ordini vniuerso adimere posse Neque enim si tribu mouere posset, quod sit nihil aliud, quàm mutare iubere Tribum, ideò omnibus quinque, & triginta tribubus emouere posse, id est ciuitatem, libertatémque eripere, non vbi censeatur finire, sed censu excludere. Non me latet eundem Liuium lib. ij. memoriæ prodidisse, consulibus Apul. Claudio, & Publ. Seruilio Romæ Tribus vnam, & triginta factas fuisse: & libro vj. anno fermè tertio post Romam à Gallis captam tribus quatuor ex nouis ciuibus additas, eásque triginta quinque Tribuum numerum expleuisse. Potiùs tamen sequor Dionysium, ex quo à Seru. Tullio Romam in quatuor Tribus vrbanas, agrum verò Romanum in vnam, & triginta rusticas diuisum fuisse, superius adnotaui. Quòd si quis sequi malit Liuij sententiam, non admodum refragabor, modò sit illud ex omnibus ferè auctoribus constitutissimum, Romanam vrbem in quinque & triginta Tribus olim diuisam fuisse, quarum quatuor vrbanæ, reliquæ omnes rusticæ censerentur, nec numerum maiorem vnquam apud probatæ fidei auctores legi. Nam quod idem Liuius postquam lib. vj. dixerat, triginta quinque tribus eo tempore fuisse hoc numero expletas, lib. vij. duas. l. ix. duas. lib. x. duas. & Lucius Florus in epitome lib. ix. cluas Tribus additas esse commemorant, ipse inter pretare, has Tribus iam equidem veteres, ciuibus, & tribulibus auctas fuisse, vel ex rusticis pagis in vrbem translatas: alioqui plures essent Romæ Tribus, quàm trigintaquinque, quod Liuio, Ciceroni, & aliis probatissimis auctoribus admodum repugnat: tametsi Lælius Taurellus de militiis ex casu, existimet, vrbem Romam in Tribus diuisam esse, initio quidem vnam, & triginta, deinde & supra quadraginta ex secundo, & sexto, nec non septimo, nono, ac decimo Titi Liuij libris, cuius demum ætate ad quinque & tringinta redactæ essent: vt primo eius lib. in actis Seruii Tullii Regis proditum est. Vbique etenim Liuius subindicat, Romam eius ætate & multò priùs, nempè à tertio anno post vrbem captam à Gallis in trigintaquinque tribus tantùm diuisam fuisse: quod ex libro xxxiij. constat. Nam. L. Furio Purpureone, & M. Claudio Marcello consulibus, bello Macedonico cum Philippo anno ab vrbe condita. D. LVIII. ea, inquit, Rogatio in Capitolio ad plebem lata est, omnes quinque & triginta Tribus vti rogatæ iusserunt. Idem libro j. sensit, post expletum numerum Tribuum trigintaquinque, ad eius ætatem nullam in numero isto mutationem contigisse. Quod ex Cicerone, & Pædiano itidem probatur. Sed & L. Florus libro ix. commemorat, tunc adiectas fuisse tribus Velinam, & Esquilinam: cùm auctoribus Varrone, & Dionysio, multò ante initium habuerit Esquilina tribus. Qua ratione par est, has duas Tribus adiectas esse: non quòd tunc initium habuerint, sed quòd nouis fuerint ciuibus auctæ: quo in sensu & quæ Liuius post librum sextum scripsit accipienda fore existimaueram priusquam opus elegans Nicolai Gruchij de comitiis legissem: is etenim libro ij. validis profectò coniecturis censet, apud Liuium lib. ij. legendum esse: tribus vnam, & viginti rursus apud eundem li. vj. vigintiquinque, non triginta quinque, ex Dionysio libro vij. in M. Coriolani iudicio. qui asseuerat eo tempore vnam & viginti tribus tantum Romæ fuisse. qua ratione obseruata omnia conuenire videntur, quæ de tribuum numero à veteribus auctoribus traduntur, præter Dionysii locum: etenim is auctor lib. iiij. Venonio accedit, qui vt ipse interpretor, scripserat, à Seruio Tullio agrum Romanum diuisum fuisse in vnam, & triginta tribus. Quibus quatuor vrbanæ adiectæ trigintaquinque tribus efficiunt. Censet enim Gruchius, vel sibi parum constare Dionysium, vellocum illum in numeris corruptum esse: atque ita emendandum, vt probet, à Seruio Tullio constitutas fuisse viginti tribus vrbanas, & rusticas: vel, vt, ipse opinor, agrum ab eo diuisum in sexdecim tribus: quibus adnumeratæ vrbanæ, & Claudia tribus efficiunt numerum vnius, & viginti. Sed etsi hæc vera sunt apud Florum lib. xix. non est legendum: Esquilina, quia olim vetus etat ex vrbanis quatuor: sed Sapinia, vt censet Gruchius, vel Veturia, quod mihi magis arridet. Ex quibus lector expendere poterit, quid hæc in re sit magis veritati consonum. Sunt etenim multa apud Liuium, Dionysium, ac Florum mutanda. Sed & Diodorus Siculus lib. xix. omnino sentit, & Falerinam, & Ofentinam tribus eo anno his, quæ priùs Romæ erant, additas fuisse.

Tribus verò Romanæ † propria quædam apud auctores nomina habuete, quæ hoc in loco libentissimè adscribam: existimans, illud obseruatione dignum esse, quod Asconius tradit ij. in Verrem actione. Moris, inquit fuit cùm aliquis ciuis Romanus ostendendus esset, significaretur aut prænomine suo, aut à nomine, aut à cognomine, aut à cognatione, aut à tribu, in qua censebatur, aut à curia, aut à censura, aut si erat Senator, eques Romanus à curia sua. Sic alibi ait. L. Claudium Palatina. Hactenus Asconius. His adstipulatur, Quintilianus libro septimo. capit. quarto. Propria liberi, quæ nemo habet nisi liber, prænomen, cognomen, nomen, Tribuum, habet hæc addictus. His sanè verbis Quintilianus ferè idem cum Pædiano tractat: quæ longiùs ipse persequar, siquidem Alexander ab Alexandro libro primo dier. genial. capit. decimoseptimo, vir alioqui diligentissimus, non satis diligenter rem istam mihi indagasse videtur: qua ratione & Volaterranus notari poterit li. sexto capit. primo. Diligenter tamen rem istam expendisse mihi videtur Paulus Manutius in Ciceronis familiares epistolas: cuius adnotationes ingenuè fateor, anno vno postquam hæc scripseram me primùm legisse.

Aemilia tribus. Huius meminere Liuius libro octauo decad. iiij. & Cicero ad Atticum. epistol xxix. Basilicam habeo, non villam, frequentia Formianorum. At quam partem Basilicæ? tribum Aemiliam, sed omitto vulgus.

Aniensis Tribus cuius meminere. T. Liuius lib. vlt. decad. j. L. Florus in epitome. l. decimo. Cicero pro Plancio. & ais, inquit, prioribus comitiis Aniensem à Plotio. idem Cicero libro epistol. famil. viij. epistol. viij. L. Atteius. L. F. An. Capito. id est, ex Tribu Aniensi. rursus illic. L. Attilius. L. F. An. Capito, quo in loco miserè se torquent Rutilius, & Camerarius. Extat inscriptio apud Vuolphangum Lazium. libro v. de Roma. repub. cap. xxij. cuius initium est.

M. VIBIVS. C. F. Aniensi.

Et capit. sequenti altera.

TER. EXOMNVS. TER. F. AN. VER. MIL. LEG. XVI. AN. XL. STIP. XVI. H. S. E. AVRELIVS. D. S. P.

Collina Tribus constat ex testimonio. M. Varronis li. quarto de lingua Latina. Plinij li. xviij. capitulo iij. Dionysij libro quarto. Roma. antiquit. L. Flori. in Epitome. l. xx.

Cornelia Tribus. Cuius mentio extat apud Tit. Liuium l. viij. decad. iiij. & Marmoream inscriptionem. quæ Mathelicæ apud Italos legitur, eiusq́ue mentio fit in eo libro, qui de inscriptionibus his Fuggerorum impensis typis est traditus.

C. ARIO. C. F. COR. CLEMENTI. MILITI. IX. COH. PRAE T.

Reliqua eiusdem inscriptionis missa facimus, ne præter nostrum institutum in his plus æquo immoremur. Caius agitur Arius ciuis Romanus, significatur à prænomine, à nomine familiæ, à patris prænomine, & à Tribu, atque cognomine, & aliis, quæ quis poterit ex eadem inscriptione facilimè adnotare, præsertim obseruabit, eum fuisse ex Tribu Cornelia.

Claudia Tribus ex Liuio, qui lib. ij. de Ap. Claudio inquit, Nam Ap. Clausus, cui postea Appio Claudio fuit Romæ cognomen, cùm pacis ipse auctor à turbatoribus belli premeretur, nec par factioni esset, ab Regillo magna clientium comitatus manu Romam transfugit. His ciuitas data agerque trans Anienem, vetus Claudia Tribus, additis postea nouis tribulibus, qui ex eo agro venirent, appellata. Dionysius li. v. de eodem Claudio. Senatus, populusq́ue ipsum in Patritios adlegit, partemq́ue vrbis ei concessit quantam voluisset, vt domos sibi, & suis ædificaret: agrumque ei adiecere ex publico inter Fidenas, & Pincentiam, vt illum sorte inter suos diuideret, ex quibus postea tribus facta est, quæ adhuc hac ætate Claudia vocatur. Hæc Halicarnasseus. Virgilius l. vij. Aeneidos.

Ecce Sabinorum prisco de sanguine, Magnum Agmen agens Clausus, magnique ipse agminis instar. Claudia nunc à quo diffunditur, & tribus, & gens.

Crustumina Tribus, aut Clustumina: nam & per l. legitur. Huius meminit Cicero in oratione pro Plancio. quid cum Crustumina? idem pro L. Cornelio Balbo. Obiectum est etiam, quod in Tribum Crustuminam peruenerit. Titus Liuius li. ij. decad. v. permissu, inquit omnium ita loquutus fertur S. Ligustinus Tribus Crustuminæ. Ex eodem inscriptionum libro constat, Interamnæ in platea extare marmoream inscriptionem, cuius hoc sit initium.

A. POMPEIO. L. F. CLV.

Esquilina Tribus ex Varrone libro quarto, de lingua Latina. Liuio libro quinto, decad. v. Dionysio libro quarto. Plinio l. xviij. cap. iij. L. Floro in Epitome lib. xix. & Sexto Pompeio. qui & plerumque aliarum meminit.

Falerina Tribus apud Liuium l. ix. & duæ Romæ additæ Tribus, Vfentina, & Falerina. idem Lælius Florus tradidit post Diodorum Siculum l. ix. sic apud Iosephum l. xiij. de antiquit. ca. xvij. C. Sempronij C. F. Falerina, mentio fit expressim apud Vuolphangum Lazium l. v. de Roman. repub. ca. x. extat inscriptio ex Neapoli, cuius est initium.

L. BONVS L. F. F. FAL. CELER.

Fabia Tribus. Ex Horatio l. j. Epist. vj. ad Numicium.

Hic multum in Fabia valet, ille Velina.

Suetonius in Augusto ca. xl. Fabianis, & Scaptiensibus tribulibus suis die comitiorum, ne quid à quoquam candidato desiderarent, singula millia numum asse diuidebat. Extat apud Vuolphangum Lazium l. ix. de repub. Rom. cap. v. inscriptio quædam ex austria, eius est initium.

C. IVLIVS. C. F. FAB. ANTIOCHVS.

Galeria Tribus, cuius meminit Plinius l. vij. cap. xlix. de vitæ spaciis scribens. Vnus centum quadraginta. M. Mutius. M. F. Galeria, Fœlix. Ita etenim legendum est, quamuis vulgo legatur Galerius. Huius Tribus frequentissima extat mentio in marmoreis inscriptionibus. Apud nouam Carthaginem.

GN. CORNELIVS. L. F. GAL. CINNA. II. VIR MVRVM LONG. P. CII. EX D. D. F. F. .I. Q. P.

Tarraconæ in Hispania citeriori.

Q. CAECILIO GAL. RVFINO. Q. CAECILII. VALERIANI. F. SAGVNTINO OBLEGATIONEM. QVA GRATVITA APVD MAXIMVM PRINCIP. HADRIANVM AVG. ROMAE FVNCTVS EST. P. H. C.

Lemonia Tribus apud Ciceronem in oratione pro Plancio. Quid Plancio cum Lemonia? idem in Philipp. ix. & cum Serui. Sulpicius. Q. F. Lemonia Rufus ita de republica meritus sit. & apud Vuolphangum Lazium lib. sexto. de Rom. repub. capit. primo. extat inscriptio ex Auxino Italiæ, cuius est initium.

L. PRAESENTINO LAEMP AETO.

Mœtia Tribus, aut Mæcia, siue Metia ex Cicerone ad Atticum Epist. lxxxiiij. l. quarto tribus, inquit, habet Pontinam, Velinam, Mætiam, pugnatur acriter. Liuius lib. octauo. Tribus propter hos additę Metia, & Scaptia. Est & Caraualli à Genua ad Mediolanum inscriptio, cuius initium tantùm adscribam.

Q. ATTIO. T. F. MAEC. PRISCO.

Narniensis Tribus. cuius meminere Cicero in oratione contra Rullum. ab Otriculana vsque ad Narniensem nomina vestra proponat. Liuius lib. vj. & L. Florus in epitome, quibus in locis falsò legitur Arniensis, pro Narniensis.

Otriculana tribus apud Ciceronem in dicta oratione contra Rullum, ab Otriculana ad Narniensem.

Ofentina Tribus, quæ & Vfentina, & Oufentina. cuius meminere Liuius lib. ix. & L. Florus in epitome. Tribus duæ additæ Romæ Vfantin. & Falerina, & Diodorus Siculus libro ix. Extat Marmorea inscriptio, cuius meminit Alciat. in Cornelium Tacitum lib. xvj. ex Agro Comensi.

L. CALPVRNIVS. L. F. OVF. FABATVS.

Item Comi in Aede sanctæ Fidelis.

P. ATILII. P. F. OVF. SEPTITIANI.

Palatina Tribus: cuius M. Varro lib. iiij. Plinius lib. xviij. cap. iij. L. Florus in epitome lib. xx. Cicero iij. in Verrem actione. & Asconius Pædianus in ij. meminere. Extat inscriptio Tarrocanæ.

C. MARIO. C. F. PAL. VERO GERVNDENSI. omnibus Honoribus functo Flam. Prou. Hispa. Citer.

Illic & altera.

L. NVMISSIO. L. F. PAL. MONTANO Tarraconen. Omnibus honoribus in repub. Sua functo Flam. P. H. C.

Papyria Tribus ex Sexto Pompeio, & Tit. Liuio libro octauo. Tribus omnes præter Polliam antiquarunt legem. Polliæ sententia fuit, puberes verberatos necari, coniuges, liberósque sub corona lege belli vænire: memoriàmque eius iræ, Tusculanus in pœnæ tam atrocis auctores mansisse ad patrum ætatem constat, nec quenquam ex Pollia Tribu candidatum Papyriam ferre solitum. Hæc Liuius. Sed & Marmorea inscriptio apud Astigim huius Tribus meminit.

T. DOMITIVS. T. F. PAP. CLEMENS.

Sed & aliæ inscriptiones illic leguntur, in quibus huius Tribus mentio fit non semel.

Pollia Tribus, † ex Liuio li. octauo proximè citato, & Valerio Maximo li. nono. ca. x. qui de Tusculanis idem quod Liuius scribens, quam ob causam, inquit, Popilia Tribus, in qua plurimùm postea Tusculani in ciuitatem recepti potuerunt, neminem vnquam candidatum Polliæ Tribus fecit magistratum. ex quo loco duo libenter obseruabimus. Tit. Liuium Papyriæ Tribus meminisse in ea re commemoranda, in qua Valerius Maximus Popiliæ meminerit. Item Latinos, aliosq́ue Italiæ populos in ciuitatem Romanam receptos, in aliquam ex Romanis Tribubus adlectos, conscriptosq́ue fuisse. Sic Formiani in Aemiliam Tribum ex Cicerone ad Atticum epistol. xxix. T. Liuio libro octauo. decad. iiij. quo in loco inquit rogatio perlata est, vt in Aemilia Tribu Formiani, & Fondani. in Cornelia Arpinates ferrent.

Popilia Tribus apud Valeri. Maxim. in d. ca. x. & Ciceronem epist. viij. l. viij. epist. famil.

C. SCRIBONIVS. C. F. POP. CVRIO.

Pontina, siue Pomptina tribus ex Cicerone ad Atticum episto. lxxxiiij. Tribus habet Pontinam, Velinam, Mæciam. pugnatur acriter. Idem Cicero in d. Epist. viij. L. Iulius. L. F. Pomp. Liuius item lib. vij. Eodem anno duæ Tribus Pontina, & Publicia additæ. Extat & inscriptio in Saltu Mariano, quam, quia elegans est, integram subiiciam.

C. SVBERIVS. C. F. POMPT. CALENVS. QVI OCVLOS AB OCCIDENTE ITALIA AVERTENS CVM MVLTIS AMICIS TRANQVILLITATEM EXPECTANTI BVS HISPANIAM VENI: VBI SAEVISSIMO COORTO BELLO MORTEM CVM VITA COMMVTAVI. VOS FILII IN VIV. PARENT. PIENTISS. IN MORTVVM PIENTIORES PATERN. CINERES EX HISPAN. EXPORTATE, COMMVNI QVE SEPVLCH. CONDITE, QVO AVITIS CINERIBVS IMMIXTI SACRO GAVDEANT ANNIVERSARIO PARENTARI.

Publicia Tribus. cuius meminit Liuius l. vij. extat, & de ea marmorea inscriptio Romæ, quæ traditur à Marliano li. v. antiquit. Roma. cap. vj. quæ quidem significat sepulchrum. C. Cestij septemuiri Epulonum, ad portam Hostiensem mœnibus vrbis inclusa.

C. CESTIVS. L. F. POB. EPVLO. Pr. Tri. Pl. VII. Vir Epulonum.

Est & altera inscriptio Tergesti in Histria, cuius meminit Vvolphangus Lazius l. v. de Rom. rep. c. viij.

Q. PETRONIVS. C. F. PVB. MODESTVS.

Pupinia Tribus, ex Sexto Pompeio, & Alexandro ab Alexandris.

Quirina Tribus apud Ciceronem lib. viij. epistol. famil. epist. viij. C. Septimius. T. F. Quirina idem Cicero in oratione pro P. Quintio inquit. L. Albius Sext. F. Quirina. quo in loco falsò legitur Quirinas. Extat & Marmorea inscriptio Eboræ in domo Lucij Resendij, cuius initium est.

L. VOCONIO. L. F. QVIR. PAVLO. Item Tarraconæ.

C. ATTILIO. C. F. QVIR. CRASSO Segontino omnibus honoribus in Rep. sua functo. Flam. Prou. Hisp. Citer.

Aloræ in Agro Malacitano.

C. CAECILIO. Q. F. QVIR. BASSO Ex decreto municipij Mal. Valeria. Q. F. Macrina vxor honore contenta impensam remisit.

Romilia Tribus, aut Romilia ex M. Varrone l. iiij de lingua Lati. Cicer. ij. in Verrem actione. Ex eadem familia. Q. Verrem Romilia. Eodem contra Rullum. Respondit à Romilia Tribu se initium esse facturum. Huius & Asconius meminit in eadem Secunda in Verrem actione.

Sabatina Tribus apud Liuium l. vj. & Sextum Pompeium.

Scaptia Tribus: cuius meminere Suetonius in Augusto cap. xl. Liuius, & L. Florus l. viij. item Sextus Pompeius.

Sergia Tribus ex Alexandro ab Alexandris, & Marmoreis inscriptionibus, quarum vna extat in Rupe Martensi Tuccitani municipij.

Q. IVLIVS. Q. F. T. N. SERG. CELSVS.

Aed. II. VIR Bis de suo dedit.

Altera in eodem oppido.

L. IVLIO. L. F. SERG. C. Vlleoni II. Viro Col. Aug. Gem.

Stellatina Tribus ex Liuio lib. vj. & marmoreis inscriptionibus, quarum duæ extant Vrbini, earumq́ue initia subijciam.

C. VESINO. C. F. STEL. Vindici. C. CESTIO. C. F. STEL. Sabino.

Suburrana Tribus, cuius meminere M. Varro l. iiij. Sext. Pomp. Plinius l. xviij. ca. iij. Dionysius Halicar. l. iiij. & Lucius Forus in epitome l. xx. Hanc verò Tribum suburbanam appellauit Varro, quòd ea sic olim dicta fuerit. Sed & idem censet à regione vrbis Succusa, dici Succusanam, atque ideò scribi tertia litora C. non B. quod Quintilianus explicat l. 1. c. xiij. scribens, Suburra, cum tribus literis notatur. C. tertiam ostendere, quo fit, vt his literis. Suc. Suburranam Tribum intelligamus. Extat inter vrbis Romæ inscriptiones, & epigrammata inscriptio hæc.

D. M. M. CAECILIO SP. F. SVC. RVFO SOLIARIO AB LVCO SEMELES EX TESTAMENTO EIVS CALVISIA ZOSIMA ET M. CAECILIVS CALIPPVS HAEREDES FECERVNT.

Terentina Tribus apud Ciceronem in oratione pro Plancio. non enim tribum Terentinam. Liuium lib. x. L. Florum in Epitome. Et rursus Ciceronem lib. viij. epistol. Famil. episto. viij. M. Oppius. M. F. Ter. id est, ex Tribu Terentina.

Tromentina Tribus ex Sext. Pomp. & Titio Liuio lib. 6. apud quem corruptè legitur pomentina: sicut & apud L. Florum Promentina. Extat marmorea inscriptio apud Caietam.

L. ATTILIO L. F. TROM.

Volitina tribus ex Cicerone pro GN. Plancio. tu autem Laterensis quas tribus edidisti? Terentinam credo, aut Volitinam.

CN. NVMERIVS. CN. F. VOL. FRONTO.

Et alio lapide Veronæ apud diuum Florianum.

C. LIGVRIVS. L. F. VOL. ASPER.

Extat integra inscriptio apud Rhenanum libro iij. de rebus Germ.

Veientina tribus apud Ciceronem pro GN. Plancio. Quid, inquit, cum Veientina?

Veturia tribus, quæ & inter alias connumeratur ab Alexandro ab Alexandris, & Volaterrano. quin idem Alexand. libro iiij. dier. genial. cap. iij. scribit, prisci fuisse moris, vt Veturia tribus prærogatiuam haberet suffragiorum, vtque prius in suffragium iret pro suo candidato. Prærogatiuæ enim sunt tribus quæ † primæ suffragium ferunt ante iure vocatas: & hæ tribus prærogatiuæ, quos vellent consules dicebant fieri: secundæ iure vocatæ, quod in his sequente populo, vt sæpè contingit prærogatiuarum voluntate iura omnia complerentur, auctore Asconio. ij. in Verrem actione. Præterquam multa de prærogatiua Budæus ad legem Iuliam de ambitu. Illud mihi verius videtur, tribus pręrogatiuas sorte fuisse eductas ex Cicerone Plilip. ij. idémque ex Appiano in historia Gracchorum adnotauit Nicolaus Gruchius libro ij. de comitijs.

Et Tarraconæ.

L. GRAVIO ROMANO VIVIO TROM. SECVNDO, TRIB. LEG. III. AVG. FLAMINI PROV. HISP. CITER. L. AEMILIVS SATVRNINVS.

Velina Tribus, cuius meminerunt Cicero ad Atticum epist. lxxxiiij. tribus habet Pontinam, Velinam, Meciam. idem Cicero in Bruto. Prudens etiam T. Annius Velina. Horatius libro epistolarum ad Numicium.

Hic multum in Fabia valet: ille Velina.

Persius Satyra v.

Libertate opus est, non hac, qua quisque Velina Publius emeruit Scabiosum tesserula far.

Inscriptio item Marmorea Tarraconæ.

L. AVFIDIO. Q. F. VELINA, SECVNDO PALMENSI OMNIBVS HONORIBVS IN REP. SVA FVNCTO FLAM. P. H. C.

& ex lapide, qui Venetiis est in æde. S. Vitalis.

Et hæ quidem fuerunt quinque & triginta tribus Romanæ, in quas olim vrbs illa diuisa fuit, quas vel à conditoribus, vel à locis, à quibus duxere originem, nomina habuisse constat. Nec Plutarchus in Romulo scribit, eas nomina propria consequutas fuisse à Sabinis fœminis, quæ raptæ fuerunt. Tametsi Volaterranus id falsò ex Plutarcho adnotauerit.

Sapiniam verò tribum quidam inter Romanas censere videntur: & tamen Liuius lib. xxxi. & xxxiii. Vmbriam Italię regionem tribum Sapinam appellat. Quam ob rem locum illum lector expendet diligentius. Nam Paulus Manutius, & Nicolaus Gruchius huius meminere Veturiam omittentes. Sed & Cicero lib. xiii. epist. familia. epist. x. ac Iosephus li. xiii. de antiq. cap. xvii. Mentinæ tribus mentionem fecerunt de Romanis ciuibus tractantes, & fortassis illa est vera tribus, quæ omissis Sapinia, & Veturia numerum triginta quinque tribuum integrum efficit. Extant & inscriptiones quædam de Mentina tribu: quarum & Paulus Manutius in Lexico meminit.

Simili prope ratione † respublica Atheniensis ciues habuit in tribus, quas Græci φυλὰσ vocant diuisos. Ex multis etenim Atticæ pagis, & oppidis vna vrbs Athenarum quasi conflata est à Theseo, qui Athenas ipsas ἄφυ appellauit, quasi nomen hoc omnibus vrbibus commune, illi per excellentiam quandam conueniret, auctore Plutarcho in Theseo: item Isocrate in Helenes Encomio, quibus & Thucydides adstipulari videtur li. 2. etiam si paulò aliter hoc ipsum scripserit. quod & Cicero libr. 2. de legibus commemorat: vt ille, inquit, Caro cùm esset Tusculi natus in P. R. ciuitatem susceptus est, ita cum ortu Tusculanus esset, ciuitatem Romanam habuit, alteram loci patriam, alteram iuris, vt vestri Attici, priusquam Theseus eosdem migrare ex agris, & in Astu, quod appellatur, omnes se conferre iussit. Hæc Cicero. Athenas siquidem, vt dixi, hoc nomen obtinuisse constat ex Isocrate in oratione de iugo. Lycurgo contra Leocratem, Aemilio Probo in Alcibia de, & Terentio in Eunucho. actu v. scena vj. inquit enim senex. an in Astu venit? aliud ex alio malum. Sic & Alexandria dicta est per ἐξοχὴν πόλης, & Roma, vrbs. Tribus verò Athenienses fuere decem numero, auctoribus Tito Liu. lib. 1. decad. 4. Plutarcho in Cimone. Xenophonte li. de reditibus. Vlpiano Demosthenis interprete in oratione contra Timocratem. Demosthene ipso in epitaphio. Pausania in Atticis, qui ab initio quatuor tantum Athenis tribus fuisse, sed post earum numerum ad decem auctum ex testimonio Herodoti in Terpsichore tradidit. Earum nomina hæc sunt. Cecropis, Ereththeis, Aegeis, Pandionis, Acamanthis, Leontis, Oeneis, Hippothoontis, Antiochis, Aeantis, ex Demosthene, & aliis præsertim Pausania. Ex quo obseruandum erit, tribus Athenienses hæc nomina à quibusdam priscis Heroibus accepisse, qui ex eo dicti fuere Eponymi, quòd ab eis Atheniensium tribus nomina acceperint, quorumque statuæ Athenis fuere prope quingentorum curiam, quos Latinè cognominatores dicere poteris. Hoc præter Pausaniam adnotauit Vlpianus asseuerans, hos Heroas omnes præter Aiacem Salaminium Athenienses fuisse. Sunt & quidam. qui existiment, postea numerum istum auctum esse aliis duabus tribubus, nempe Antigoniade, & Demetriade: quod Plutarchus tradit in Demetrio, & Diodorus Siculus li. 20. Quælibet autem tribus apud Athenienses in vicos, quos δήμουσ, appellabant, distinguebatur, sicuti ex Demosthene, Plutarcho, Stephano de vrbibus, & Suida facillimè percipiet lector. Nam ciuis Atheniensis nomine proprio, & patris, atque vici nominabatur, vt inde cognosceretur, qua ex tribu, & cuius filius, & quòd ciuis Atheniensis esset. id ipsum constat ex Demosthene in controuersia de nomine. Vicorum verò nomina hoc in loco minimè adscribam exactè, ne longior sit, quàm fortassis par est, nostra hęc obseruatio: aliquot tamen ex Græcis auctoribus adducam, vt interim constet, Alexandrum ab Alexandris mirè hallucinatum fuisse, dum vicos Athenienses, tribus esse censet, atque ideo numerum earum maiorem multò, quàm à probatissimis auctoribus sit traditus, postea fuisse, falsò crediderit. Demosthenes cùm esset ciuis Atheniensis non semel his verbis significatur: Demosthenes Demosthenis. F. Pęaniensis. Quibus cognoscitur, Demosthenem ciuem esse Atheniensem, Demosthenis filium, & ex tribu Pandionide, cuius erat vicus Pæanieus ex Suida, & eodem Demosthene in oratione contra Midiam. & in oratione De corona. Prætore, inquit, Mnesiphilo pridie Calendas Quintiles Pandioni de tribu pręsidente Demosthenes Demosthenis. F. Pæaniensis retulit. vnde apud Suidam, & Plutarchum errare videntur qui Latinè scripserunt: Demosthenes Demosthenis. F. & Cleobulę ex municipio Pæaniensi: cùm potiùs vertere debuissent, ex vico Pæaniensi. Apud Laërtium Plato Colyttensis dicitur à vico Athenarum Colytteo, qui tribus erat Hippothoontidos ex Demosthene in oratione de corona. quamuis Suidas, & Arpocration, hunc vicum tribus Aegeidos, & Lucianus in Timone tribus Erechtheidos esse subindicauerint. Apud Demosthenem in oratione contra Boeotum de nomine, Thoricius vicus tribuitur Acamanthidi tribui: Dic mihi Boeote, qua ratione nunc in Acamanthidem tribum transsatus es, & vicum Thoricium, & factus Mantiæ filius, & portionem relictæ ab eo hæreditatis habes? Quo in loco rursus Hieronymus Vvolphius interpretatur municipium: cùm Thoricius vicus sit ipsius vrbis Athenarum, non municipium. Plutarchus in Pericle: Pericles, inquit, ex tribu Acamanthide, vico autem Cholargensi. Apud eundem in Aristide, Aristides Lysimachi. F. ex tribu Antiochide, & vico Alopece. item in Themistocle. Themistocles Neoclis F. ex tribu Leontide, & vico Phreario. idem Plutarchus in Cimone scribit, Cimon Miltiadis F. ex tribu Oeneide, & vico Lacia. Vnde, dictus est Laciades. Et eadem ratione qui ex eodem vico erant, dicti sunt Laciadæ à Cicerone libro secundo de Officiis, ex Theophrasto. Ex eodem Plutarcho constat, Phocionem Atheniensem fuisse ex vico Melita: & ideo tribus Cecropidos, auctoribus Suida, & Stephano, qui & Laciadarum meminit ex tribu Oeneide. apud Lucianum in meretricio dialogo Doride, Polemon miles Stiriensis dicitur. & tribus Pandione, siquidem Stiria vicus fuit eiusdem tribus, auctore Suida. Vicos verò nomina habuisse pas est à locis, à quibus originem duxere: qua ratione Phyle vicus tribus Oeneidos, auctore Suida, fortassis nomen habuit à Phyle castello ipsius Atticæ munitissimo, cuius idem Suidas itidem meminit, meminere & Isocrates in oratione de pace. Demosthenes in oratione de corona. Aemilius Probus in Thrasybulo, Plutarchus in Demetrio, idem in Lysandro. & Xenophon in ii. Hellani corum. Decelia item vicus, qui auctore Stephano fuit tribus Hippothoontidis, nomen habuit à Decelia oppido ipsius Atticæ, à quo & bellum Decelicum, de quo plerique auctores tractaueret præcæteris Diodorus Siculus lib. xiii. Thucydides libro vii. & Plutarchus in Alcibiade. Hoc ipsum & de Sphetio, atque Agnusio, vicis tribus Acamanthidos auctore Suida, adnotari poterit, si ea, quæ scribit Plutarchus in Theseo, vbi de Pallantidis agit, obseruauerimus. Nam & Strabo libro ix. memoriæ tradit, Cecropem primum multitudinem Atheniensium in duodecim Atticæ oppida habitanda digessisse, quæ Theseus in vnam Athenarum ciuitatem denuò congregauit: atque illic horum oppidorum nomina commemorat, quæ vicis Atheniensibus conuenire videntur, sicuti & quod paulò antè idem auctores retulit de numero Atheni ensium pagorum ad vicos potiùs, quàm ad tribus pertinet, cùm receptum sit Atheniensium vrbem, etiam Strabonis ætate decem tantùm, aut duodecim tribus habuisse. idem quod Strabo de Theseo scripsit, tradit & Stephanus in libro de vrbibus ex Characis monumentis, nisi quòd vndecim tantùm oppida fuisse commemorat, quæ in vnam Athenarum vrbem Theseus congregauit, illa ex hoc celebritate instituta, quæ ab Atheniensibus Synoecia plurali numero dicitur. Verum ex Isocrate in Areopagitico illud planè deducitur, veteres Atheniensis Reipublicæ institutores vrbem ipsam in tribus, regionem in vicos, aut pagos partitos fuisse, vt hinc liceat non temerè obseruare, hos vicos, aut pagos certa constituta ratione ad ciuitatis tribus pertinuisse. idque Thucydides significare videtur libro secundo, quo in loco vici meminit, qui dicebatur Acharne: & Aristophanis interpres in Ranis scribens, Tithrasum vicum Atheniensem hoc nomen accepisse à Tithrante Pandionis filio, & in Aegeida tribum distributum fuisse. Idem & ex Herodoto in Terpsichore libenter ipse adnotauerim, dum is auctor meminit vicorum Atheniensium, qui dicti fuere Oenoe, & Hysiæ. & ex eodem libro vltimo, vbi Deceliæ mentionem facit. Sed & Iulius Pollux libro nono cap. j. vicos, qui δῆμοι Græcè dicuntur, etiam extra vrbem constituit. Sic sanè Hebræi habuerunt φυλὰσ, quas tribus. & δήμουσ, quas cognationes, & familias iusta quadam ratione dixere Latini interpretes numero 27. Præter hæc, & alia, quæ ex varijs locis veterum scriptorum adduci poterant, constat etiam ex sacra historia, Hæbræorum gentem in duodecim tribus diuisam olim sacrosanctam prouinciam habitasse, atque tribum quamlibet vrbes, oppida & pagos distinctos habuisse.

His sanè prænotatis, quo faciliùs Iurisconsulti responsum interpretemur, Scolia quædam illi diiciam, ex quibus lector eius intellectum, ac sensum commodius, ac diligentius, quàm ex Accursio, Bartholo, Alberico, & alijs percipiet.

Patronus, inquit Scæuola, liberto. Serui † etenim quamuis manumitterentur à dominis non statim ciues Romani efficiebantur. Siquidem hi tantùm cum libertate ciuitatem adquirebant, qui vindicta testamento, aut censu manumittebantur, reliqui verò & si liberi forent per manumissionem, ciues tamen Romani non erant. Vindicta verò manumittebantur apud Magistratum, censum verò ex eo, quòd serui iussu dominorum nomen suum in censum vrbis Romæ detulissent: testamento autem qui à Domino vltima eius voluntate in testamento, aut codicillis liberi esse iussi sunt. Hi simul cum libertate ciuitatem Romanam adsequebantur. Liberi autem didititij, id est, qui tempore seruitutis in aliquod vitium incidissent, cuius causa illud confessi notis in fronte, & stigmatis compuncti, vel in publica vincula coniecti, verberibúsve affecti, ac deinde gratia cum domino inita manumissi ab eo fuerint, hi nec ciues Romani per manumissionem efficiebantur, nec iure ordinario fieri poterant. Suetonius in Augusto capite xl. Seruos non contentus multis difficultatibus à libertate iusta remouisse. Quum & de numero, & de conditione, ac differentia eorum, qui manumitterentur, curiosè cauisset, hoc quoque adiecit, ne vinctus vnquam, tortúsve quis vllo libertatis genere ciuitatem adipisceretur. Latini autem liberti, quorum melior & honestior fuit conditio, eodem modo ciuitatem non habebant, eam tamen habere poterant. Hæc breuiter adnotauimus ex Caio primo titulo suarum institutionum. Theophilo institut. de libertinis. §. & dedititius. ex Iulio Paulo libro iiij. senten. tit. xj. Angelo Politiano cap. lxxxiiij. Miscell. Alciato libro 1. parerg. cap. xiiij. xv. & xvj. Zasio in l. ij. ff. de orig. iur. in verbo, vindicis. & Francisco Connano libro ij. Commentariorum cap. 4. & 6. Dicebantur & hi liberti Latinæ conditionis liberti ex lege Iunia Norbana, quod Alciatus libro x. parerg. cap. vij. admonet, & constat ex Iustiniano in §. libertinorum. instit. de libert. & Boêtio in Topicis. Latini tandem liberti, quibusque solenne manumissionis deerat, fiunt aut per epistolam, aut inter amicos, aut conuiuij adhibitione, id est cùm seruus assidet mensæ Domini: quod erat signum datæ à domino libertatis. Libertis verò dedititiis & Latinis hoc commune erat, quòd nec testamento capere, nec dare poterant: quia ciues Romani non erant. Quod in specie Caius probat in suis institutionibus lib. j. tit. de stat. homin. Et alij ex eo tradidere. Latinorum etenim, quorum melior conditio erant, nullæ penitus erant legitimæ successiones. Quia licet vt liberi vitam suam peragebant, attamen ipso vltimo spiritu simul vitam, atque libertatem amittebant, & quasi seruorum, eorum bona iure quodammodo peculij ex lege Iunia Norbana manumissores detinebant. §. sed neque. instit. de success. libert.

Verùm & ex his libertis, qui olim ciuitatem adsequebantur sola ipsa manumissione, reliquos ciues ingenuos priuilegiis, & honoribus non æquiparabant. Nam in postremam tribum reiecti, nullam habebant in suffragiis auctoritatem, quòd rarò accideret, vt ad eos vsque descendendum foret. Tullius Hostilius Rex, auctore Dionysio, libro 4. Libertos omnes † qui à domino manumissi fuissent, ciuitatem statim consequi, & in quatuor vrbanas tribus censeri, lege lata sanxit. Idque ad eius vsque ætatem obtinuisse, ipse Dionysius scribit. sed & Asconius in oratione pro Milone testis est, libertinos in quatuor vrbanis tribubus suffragium tulisse. Lucius Florus in epitome lib. 20. Libertini, inquit, in quatuor tribus redacti sunt, cùm antea dispersi fuissent: Esquilinam, Palatinam, Suburranam, Collinam. Imò ex quatuor his vrbanis tribubus in vnam tantùm coniecti libertini fuere: Esquilinamque sorte in atrio libertatis sunt consequuti, auctore Liuio libro v. decad. v. quamuis Vindicio illi, qui primus vindicta manumissus dicitur à populo Romano, ius datum fuerit, in qua vellet tribu suffragari, teste Plutarcho in Publicola, qui & idem ius omnibus libertis concessum esse ab Appio Claudio commemorat, nec tamen id obtinuisse Liuius sentit libro 9. decad. prim. quo in loco de libertinorum filiis Appij Claudij actionem, & conatum intelligit, quorum aui liberti fuissent, atque ex eo à libertis, & libertinis different, quod ingenui, licet humilimi forent, quippe qui auum, etsi libertum, liberum habuissent. Etenim libertini tunc dicebantur non ipsi liberti, sed eorum liberi ex Suetonio in Claudio capit. 24. Fortassis adiectio in Senatum ab Appio Claudio tentata de libertinorum filiis erit accipienda: diuisio verò in omnes tribus de libertinis, & de omnibus libertis, quod Plutarchus existimat. Ex quibus non omnino conuenit veteribus historicis quod Lælius Taurellus censet de militiis ex casu asseuerans, ipsos libortos tribuum ius nunquam habuisse, nec ipsorum filios, sed ingenuorum ex his, qui manumissi essent, procreatorum, qui tunc libertini dicebantur. Nam & libertinos libertorum filios, etiam si vetustissimam dictionis significationem sequamur, ex Tito Liuio, Lucio Floro, & Asconio, & adhuc ipsos libertos, qui vindicta, censu, vel testamento essent manumissi, ciuitatem Romanam, & ius tribuum consequutos fuisse ex Plutarcho, & Dionysio probauimus.

At Iustinianus Imperator sublata in vniuersum Latina libertate constitutionem edidit, voluitque & his modis manumissos pro ciuibus haberi, nihilque in eos Dominicæ potestatis residere, & idem de dedititiis obseruari mandauit in l. vnica. C. de deditit. libert. toll. & in authent. vt liberti de cætero aureo non indig. anul. & in l. vnica. C. de lati. lib. tol. & in §. vltimo institut. de libert. qui & in §. sed & dedititiorum asseuerat. hoc ipsum & à primis imperij Romani incunabulis institutum fuisse, vt ipse opinor, Tullij Hostilij Regis legem illam æquissimam subindicans. Sed & ante Iustinianum Constantinus Imperator seruis manumissis in ecclesia sub aspectu plebis, vel antistitum, ciuitatem Romanam datam censeri, lege lata stabiliuit, quæ extat libro iiij. codicis Theodosiani tit. vij. & lib. j. codicis Iustiniani, tit. de his, qui in eccles. manumitt. cuius legis mentio fit à Sozomeno lib. j. eccles. histor. cap. ix. & Nicephoro libro vj. capit. xlvj.

Tribum emi.) Vt verus, iustusque, ac legitimus ciuis Romanus fieret, cùm liberti hoc ius ex manumissione omnino non consequerentur, nec fierent veri ciues Romani. Vnde oportebat ciuitatem Romanam impetrare à Republica, vel à principe, aut pecunia data in pretium obtinere. Nam & Romanæ ciuitatis ius pecunia quæri, & parari solitum, constat ex Actis Apostolorum cap. xxij. accedens enim tribunus dixit Paulo, Dic mihi, num tu ciuis Romanus es? at ille dixit, etiam. Et respondit tribunus, Ego multa summa ciuitatem istam comparaui. At Paulus ait, Ego verò & natus sum. Tribus autem legatum ad hoc pertinere, vt quis verè, & omnino ciuis Romanus fieret, tribumque Romanam ea ratione obtineret, in eaque censeretur, satis fit manifestum ex his, quæ ad hoc Scæuolæ responsum superius adnotauimus. Qua ratione mera sunt deliramenta, quę hoc in loco de tribu ab Accursio, & aliis traduntur. Veram tamen, ac genuinam interpretationem, tametsi breui quodam compendio tradidere Alciatus libro j. parerg. cap. decimosexto, & Lælius Taurellus de militiis ex casu ad Anton. Augustinum. Nam tribus apud Scæuolam nec pro progenie seruorum, vt Accursius somniat, nec pro militia ad hæredem, præsertim clarissimum minimè transmittenda: quod Cumanus diuinat, ac veteres quidam, & cum his Alberic. sensere, tametsi hæc vltima interpretatio practicis sit commodior in argumentum, & huius responsi inductionem. Quod paulò post iterum admonebimus.

Huic legato, de quo in hoc responso agitur, simile videtur, & illud, † quo tesseram frumentariam emi legatario testator iusserit. cuius meminere Iurisconsulti in l. Titia Seio. in principio. & in l. mortuo boue. §. j. ff. de legatis secundo. & in l. sed etsi susceperit. §. si libertis. ff. de iudiciis. quibus in locis, licet alibi alia multa significet, tessera signum est frumentarium, quo exhibito frumentum à principe, vel Republica dabatur populo Romano, vel Symbolum ad accipiendas principum largitiones, quod ciuibus tantùm Romanis dari Romæ consueuit quandoque ad frumentum, quandoque ad pecuniam, aliquando ad vestem accipiendam. Qua ratione tessera pro iure percipiendi frumentum, & has largitiones publicas accipitur, quemadmodum Budæus in dicta l. sed etsi susceperit. diligenter explicat ex Suetonio in Augusto cap. xl. Populi, inquit Romani censum vicatim egit, ac ne plebs frumentationum causa frequentius à negotiis auocaretur, ter in anno quaternum mensium tesseras dare destinauit. Sed desideranti consuetudinem veterem concessit rursus vt sui quisque mensis acciperet. Hęc Suetonius. Tulerat sanè Clodius legem Annonariam, teste Asconio Pædiano, vt frumentum populo gratis daretur. Quibus probari poterit, nihil aliud esse tesseræ frumentariæ, aut tesseræ emptionem, quàm emptionem iuris percipiendi principales, & publicas largitiones, & sic ciuem verè Romanum per emptionem tribus, in qua Romæ censeretur, fieri. Nec enim alibi, quàm Romæ, nec aliis, quàm Romanis ciuibus, eiusdemque tribulibus eius vrbis, publicæ largitiones donabantur. Idcirco emptio tribus, & emptio tesserę mihi prope idem esse videntur. quod & Andræas Alciatus sensit in dicto capit. xvj. lib. primo pararg. & post eum Anton. Vacca in l. fœminæ. ff. de Senatorib. sed & Imperator in l. vlt. C. de frument. Alexand. li. xj. inquit, & tesseræ designentur. Seruius item libro j. Georg. in illud: aut numeros impressit aceruis. Tesseras interpretatur, quibus frumentum numerus designatur. Nam numeros pro literis posuit, quibus numeri continentur.

Cæterum illud libenter inquirere minimè cunctabor † qua ratione liberto in Scæuolæ responso opus fuerit, tribum emi? Nam vel hic libertus iusta fuit manumissione manumissus, testamento, censu, vel vindicta, & tunc ciuis erat ex ea manumissione Romanus, tribumque vt ciuis habeat, aut fuit libertus dedititius, vel Latinus, & hi cùm ciues Romani non essent, testari non poterant, & tamen hic libertus testamentum fecit, hæredemque instituit. Vnde coniectare licebit, eum ciuem Romanum fuisse, atque ideò non Latinum libertum, nec dedititium: quod rursus Scæuolæ refragatur, qui sensit, legatum hoc vtile liberto futurum, vt ciuis Romanus fieret, eoque iure publicas, & principales largitiones consequeretur in tribum Romanam adlectus. Et pręter hæc alia deinde coniectura difficilem huius loci rationem efficit. Caius etenim libro j. institutionum titulo j. Latini, inquit, patronorum beneficio, id est, si iterum ab ipsis testamento, aut in ecclesia, aut ante consulem manumitterentur, ciuium Romanorum priuilegia consequuntur. Quod si auctore Caio, liberti Romani, id est, vindicta, censu, vel testamento manumissi, ciues erant Romani, & Latini liberti, si iterum à patrono, testamento, censu, vel vindicta manumitterentur, ciuium Romanorum priuilegia, vt ciues Romani consequebantur, quid obsecro patrono opus erat, liberto emptionem tribus legare, cùm facillimè ipso in testamento posset illum iterum iusta manumissione manumittere? Scribit etenim Plinius lib. vij. epistol. Fabato pro socero. Hic nunc proconsul prouinciam Bæticam per Ticinum est petiturus: spero, imò confido, facilè me impetraturum, vt ex itinere deflectat ad te, si voles vindicta liberare, quos proximè inter amicos manumisisti. Hęc Plinius. Qui mirè consentit Caio asseuerans, patronum posse Latinum libertum iterum vindicta manumittere apud proconsulem vt hic libertus iusta manumissione ciuis Romanus fiat. Quam iterationem superuacuam esse, censet Iustinianus in authent. vt de cætero libert. aureo annulo non indig.

Ego verò, illud omnino obseruandum esse censeo, tempore quidem Iustiniani iam ex multis temporibus dedititios libertos in desuetudinem abiisse, Latinorum vero nomen non admodum frequens fuisse, sicuti idem Imperator asseuerat in §. sed & dedititiorum. Institut. de liber. & in l. vnica. C. de dedit. libert. toll. ex Plinio etenim constat, eius ætate Latinam libertatem in vsu esse, vt & par sit, adhuc sub Scæuola, Paulo, & Vlpiano eandem in vsu fuisse. Quo fit, vt omnino hoc responsum de libertis iusta manumissione manumissis, non de dedititiis, nec de Latinis sit intelligendum, cùm hi testari non possent, illi verò, vt ciues Romani testamentum dubio procul facere potuerint. Quòd si de libertis Romanis est accipienda Scæuolæ sententia, quid obsecro opus erat tribum liberto emi? vt is ciuis Romanus fieret, cùm iam ex iusta manumissione eam ciuitatem, & idem ius esset consequutus.

Lælius Taurellus his obiectionibus facillimè responderet, Scæuolam de liberto iusta manumissione manumisso respondisse, ac de eo qui testamentum facere poterat, cùm ciuis Romanus esset: tribum tamen Romanam nondum haberet, in qua censeretur, principúmque, & Reipublicæ largitates obtineret, ex eo, quòd libertis etiam iusta manumissione manumissis, tribus Romana minimè Romanorum legibus concessa foret, & ideo eam sibi emit, aut beneficio principis, vel Reipublicæ adquiri oportebat. Nam de libertinis libertorum filiis ipse Taurellus intelliget quæ Liuius, L. Florus, & Asconius memoriæ prodidere. Atque ita verum est, hos auctores de Libertinis tractasse. & tamen Dionysius, ac Plutarchus de ipsis libertis scripsere, quæ nos paulò antè retulimus, nisi Græcos auctores de Libertinis, id est de filiis libertorum velit quisquam intelligere, quod dictionis significationi refragatur, & Tito Liuio, qui libro quinto decad. v. liberti nos hac in re libertos etiam ipsos significare sensit dum inquit, Postremò eo descensum est, vt ex quatuor vrbanis tribubus vnam palam in atrio libertatis sortirentur, in quam omnes, qui seruitutem seruissent, coniicerent, Esquilinæ sors exiit. in ea. T. Gracchus pronunciauit, libertinos omnes censeri, placere. Sed & libertinus frequentissimo Latinæ linguæ vsu libertum ipsum significat, & olim significauit: quod lib. iiij. Elegantiarum Valla probat cap. j. & Iustinianus inquit, Libertinus est, qui ex iusta seruitute manumissus est in prin. inst. de libertinis. & in prin. instit. de ingenuis. Caius item Iurisconsultus in l. libertini. ff. de stat. hom.

Qua ratione omnino erit obseruandum, non omnes ciues Romanos eiusdem conditionis fuisse, nec ea iura, quæ veri, & natura ciues Romani habuerunt, habuisse. quemadmodum Andr. Alciatus alio in tractatu diligentissimè docet libr. ij. dispunct. cap. xxj. Ex quo ipse adnotauerim, Latinis olim, quòd viciniores Romanis essent, indultum fuisse non tantùm ius Latij veteris: nempe, vt in legione Romana militare possent, in eaq́ue magistratus gerere, sed & ipsis in societatem adsumptis ius etiam adipiscendi honores in vrbe Romana, vtq́ue cum Romanis tribubus suffragia ferrent. Vnde plerunque & ipsi Latini, magistratus eligebantur: & ea ex causa ius ciuitatis Romanæ, non tantùm ius Latij dicebantur habere, quod & Asconius Pædianus in oratione in L. Pisonem scripserat. Erantq́ue ipsi Latini, sicuti Romani à vectigalibus multis, & tributis, capitationibusque immunes: † & hoc est ius Italicum, & ciuitatis Romanæ, cuius Iurisconsulti plerunque meminere: quod & alia iura complectebatur, scilicet, vt ciuis hic Romanus flagris subiici ex delicto non posset. Actor cap. xxij. tametsi quandoque ius Romanæ ciuitatis pluribus nationibus datum fuerit, honoris potiùs causa, & vt aliqua consequerentur commoda, non tamen ea omnia, quæ veri, & natura ciues Romani obtinebant: quod explicat Vuolphangus Lazius de Repub. Rom. libro xij. cap. j. Nam licet Galli ciuitatem Romanam adepti forent, ius tamen adipiscendi honores, aliquandiu illis detractum fuit, donec Aulo Vitelio, & L. Vipsano Conss. Claudius Imperator vniuersæ Galliæ comatę illud quoque indul sit, teste Cornelio Tacio libro xj. quam ob rem idem Alciatus Pij Antonini constitutionem, cuius meminere Iurisconsultus in l. in orbe Romano. ff. de statu hominum. & Iustinianus in authent. vt liberti de cætero anul. aur. non indigeat, & quia ciuitas Romana omnibus Romano Imperio subditis tributa est, ita intellexit, vt non censeatur omnibus his data immunitas à tributis, & vectigalibus, quæ verè Romanis. & natura ciuibus competebat, etiam si alia multa iura sub ea concessione venierint. Suetonius in Augusto cap. xl. ciuitatem, inquit, Romanam parcissimè dedit, & Liuiæ pro quodam tributario Gallo roganti ciuitatem negauit, immunitatem obtulit affirmans, se faciliùs passurum fisco detrahi aliquid, quàm ciuitatis Romanæ vulgari honorem. Hæc Suetonius. Ex quo constat, ius ciuitatis Romanæ quo ad omnia eius priuilegia, commoda, & honores, parcissimè dari solere. Eadem ratione, vt opinor, quamuis liberti ciuitatem Romanam fuerint ex iusta manumissione consequuti, non tamen ea omnia statim consequebantur, quæ veris ciuibus Romanis competebant. Nam & ante Iustinianum liberti à principe ius impetrabant aureorum anulorum, & restitutionem natalium, quemadmodum apparet ex titulis de iure aureo. anulo & de natalibus restituendis. Licet hęc Iustinianus in dicta Nouella in vniuersum libertis omnibus concesserit. Sic itidem existimo, libertos, etiam iusta manumissione manumissos, ex eàque ciues Romanos factos, ciuitatem quidem consequi ad plura profectò commoda, non tamen ad ea omnia, quæ veris Romanis ciuibus, & ingenuis competebant, & ideò nec quemlibet libertum in tribu Romana censeri, nec eam habuisse ex sola manumissione, & iure ciuitatis Romanæ: siquidem ætate Vlpiani, Scæuolæ, & Pauli Iurisconsultorum iam ex Pij Antonini constitutione omnes erant ciues Romani effecti quicunque in orbe Romano erant, & tamen apud hos Iurisconsultos legata vel tribus, vel tesseræ, maximæ vtilitatis censentur. Non enim omnes ciues Romani tribum habuerunt, non illi, qui ex beneficio Antonini Romanam ciuitatem obtinuerunt, nec alij, qui speciali beneficio principum, aut Reipublicæ idem ius antea fuerant consequuti, sed tantùm ciues verè Romani, vel qui præter Romanæ ciuitatis ius, etiam tribus à Cæsaribus, vel à Republica impetrauerant. Igitur quod Liuius, Florus, & Asconius Dionysius, & Plutarchus scripsere de his libertis erit accipiendum, qui Romæ à ciuibus Romanis manumittebantur, vt veri ciues Romani fierent, & in ea vrbe habitarent, in patriam ad habitationem minimè redituri. Alioqui liberti in prouincijs à Romanis ciuibus manumissi, quamuis ciues Romani essent ex ea manumissione, & testari possent, tribum tamen Romanam minimè adsequebantur, nisi vel emptione, vel beneficio Cæsaris, aut Reipublicæ eam obtinerent. Plinius libro x. Epistolarum, à Traiano ius Quiritum Latinis suis petit, idq́ue à Cæsare illi animo indulgentissimo concessum fuit, vt inde coniectare liceat, Latinos illos ciues Romanos verè factos fuisse.

Fortassis libertis ante Cæsarem Augustum manumissis tribus competebat cum Romana ciuitate: postea verò, ne maiestas Romanæ ciuitatis libertis ad suffragia, & alia admissis pollueretur, illud obtentum fuit, ne liberti etiam Romæ manumissi, & ciues Romani effecti in tribus Romanas admitterentur, nisi speciali quodam Cæsaris, aut Reipublicæ beneficio: quod ex Suetonio in Augusto cap. xl. deduci quodammodo poterit, quamuis nec hoc constanter asseuerare ausim.

Libertus diu moram ab hærede passus est, & decedens hæredem reliquit.) Idem erit & si libertus nondum decessisset, habuisset tamen tribum Romanam, ex causa lucratiua, & ideo alia tribu non indigeret † quod Paulus respondit in l. Titia Seio. in principio. ff. de legatis secundo. Etiam nullam ab hærede patroni moram passus ex eiusdem Pauli Iurisconsulti mente: & adnotauit illic Paulus Castrensis, atque senserunt alij. idem est, si ex causa onerosa libertus hunc tribum, aut tesseram habeat, quod omnes admittunt eadem ratione, vel maiori. l. planè. §. quòd si rem. ff. de legatis primo. Sic sanè idem respondendum foret, etiam si in vita testatoris eo ignorante tribum, vel tesseram legatarius habuisset, ex eleganti ratione iurisconsulti in l. mortuo. §. ff. de legat. ij. Si Titio, inquit Paulus, tessera frumentaria legata sit, & is decesserit, quidam putant, extingui legatum. Sed hoc non est verùm. Nam cui tessera vel militia legatur, ęstimatio videtur legata. Est eadem ratio apud iurisconsultum in dicta l. Titia, inquit enim. Titia Seio tesseram frumentariam comparari voluit post diem tricesimum à morte ipsius. quæro, cùm Seius viua testatrice tesseram frumentariam ex causa lucratiua habere cœperit, nec possit id, quod habet petere, an & actio competat? Paulus respondit, ei, de quo quæritur, pretium tesseræ præstandum, quoniam tale fideicommissum magis in quantitate quàm in corpore consistat. Hæc Iurisconsultus. Vnde apparet, nihil referre ad horum responsorum intellectum, quòd testator legauerit tribum, aut tesseram, vel iusserit emi tribum, aut tesseram, licet Bartolus, Paulus, & alij in dicta l. Titia. hoc discrimen considerauerint, excepto Cumano, qui ab eis hac in opinione iure, & verè dissentit. deinde apparet Bartolum & alios, Cumanum excipio, falso, & maximo errore intelligere iurisconsultos in his responsis de legato frumenti, & certa eius mensura, vel de legato vasis, quo frumentum eius metimur. vtraque enim interpretatio nec rationem habet, nec digna est veteribus iurisconsultis: præterquam quod secundum eam minimè constarent sibi nostri interpretes, imò nec sibi constaret iurisconsultus, ex quo tot absurda deduci possent. Primum etenim sequeretur, legata certa frumenti quantitate ad mensuram certam, videri legatum, non frumentum, sed frumenti pretium, & æstimationem, cum alioqui in hac specie legatum videatur frumentum potius, quàm eius æstimatio, quod probatur in l. ij. ff. de vino, tritico & oleo legat. Quod secus erit in tribu, vel tessera legata, quæ necessariò, & ex rei natura est ab hærede emenda, nec possit ea res à testatore, nec ab hærede præstari: atque ideo æstimatio legata videtur, siquidem aliter haberi non potest, quàm si à principe, vel Republica emptione, aliáve ex causa adquiratur. Quæ quidem tribus emi non potest, ac deinde legatario tradi, sed necessariò simul emenda est ipsi legatario ad eius vtilitatem, eíque tradenda. Secundò sequeretur, legato frumento ad certam vsque mensuram, vel ipso vase, quo frumentum metitur, quidquam interesse, quod legatarius ante solutionem legati mortuus fuerit, vt alioqui putare potuissent, legatum extingui. Etenim nullus esset adeò stolidus, nedum iurisconsultus, qui in hac controuersia dubitaret, cùm in dicta l. mortuo boue. §. j. Paulus scripserit, quosdam existimasse, morte legatarij extingui legatum: nam dubio procul ad hæredes transmitteretur. Tertiò, si vera est Accursi: Bart. & aliorum interpretatio quæ obsecro causa potuit mouere eundem Paulum iurisconsultum in dicta l. Titia. tessera per legatarium ex causa lucratiua adquisita, vt responderet, deberi ęstimationem? nónne potuit frumentum aliud ad eandem quantitatem, & mensuram in eodem genere dari legatario? nónne & aliud simile vas? Practicus ergo obseruabit diligentissimè, hæc iurisconsultorum responsa hodie quo ad eam militiam esse accipienda, quæ emptione haberi possit, nec iure ordinario transmittitur ad hæredes, quæq́ue ab eodem duplex haberi nequeat.

Hæredem reliquit clarißimum virum) Hic rursus cum Accursio, & aliis contendendum erit. Nam si legatum tribus eo modo, quo ipsi interpretantur, foret accipiendum, quid referret, reliquisset libertus hæredem clarissimum virum, an plebeium? cùm vtrique idem ius competere posset, nec plus iuris, nec minus clarissimus haberet, quàm plebeius? Sed & Lælius Taurellus ideo † clarissimi hæredis factam mentionem censet, quòd is nihil opus haberet tribu, nec eius emptione, atque ideo tribum consequi non posset. Vnde æstimatio præstanda erat ex dicta l. Titia Seio. Sed eadem ratio planè obtineret, si ciuem Romanum quemlibet libertus hæredem reliquisset, cùm & is iure Romanæ ciuitatis tribum haberet, in qua censeretur, nec ei opus esset, aliam sibi emi, possétque ea ratione iure proprio principum, & Reipublicæ largitiones consequi, quæ populo Romano tributim dari consueuerunt. Verùm ipse in hoc responso clarissimum virum accipio quemlibet Romanę vrbis Senatorem, siquidem Senatores Romani clarissimi ætate Scæuolæ iurisconsulti passim dicebantur: sicuti constat ex l. fœminæ. ff. de Senatorib. l. speciosas. ff. de verborum significat. l. ij. C. de his, qui ven. ætat. impetr. l. custodias. ff. de public. iudic. adnotauit Andræas Alciatus libro iij. dispunc. cap. iiij. & in dicta l. speciosas. Sed & præter hos etiam dicebantur clarissimi qui Senatoria, Consularia, Proconsularia, aut Prætoria ornamenta ex beneficio principis meruerant. l. ij. C. de domestic. & protector. libro xij. l. j. C. de præp. & cubic. tradit Vuolphangus Lazius lib. ij. de Roma. Repub. cap. j. Dicebantur & olim clarissimi filij Senatorum, & clarissimorum. l. fœminæ. ff. de Senatoribus. l. Senator. C. de dignit. libro xij. de quibus multa Anto. Vacca in rubr. de Senatoribus. qui in dicta l. fœminæ. censet, hoc Sceuolæ responsum ea ratione intelligendum, quod clarissimi forent incapaces quorundam legatorum, & præsertim huius legati, quo tribus eis emenda legaretur, fortassis ex eo, quamuis ipse hoc amplius non explicet, quod licet clarissimi Romanæ tribum haberent ex Suetonio in Augusto cap. xl. suffragium tamen in eligendis magistratibus minimè ferebant, nec ex Reipublicæ, & principum largitione frumentarias tesseras, quæ plebi Romanę quolibet mense dabantur, poterant habere. Hæc enim & his similia propria plebis erant: non Senatorij ordinis, nec clarissimorum, quibus minimè conueniebat: imò esset illis probro, ac ignominiæ, si cum plebeis æquarentur. Quanquam idem Suetonius in Domitiano cap. iiij. scripserit, dieque proximo omne genus rerum missilia sparsit, & quia pars maior inter popularia deciderat, quinquagenas tesseras in singulos cuneos Equestris, ac Senatorij ordinis pronunciauit. Hoc etenim ad missilia pertinet. Sic sanè dubium erat apud Scæuolam, an vir clarissimus hæres liberti consequi posset, vt illius hæres ea omnia, quæ iure proprio minimè habere potuisset, nec honestè habere poterat.

Respondi deberi.) Tribus etenim legatorio eo iam mortuo emi non poterat, vt testator iusserat, quòd Accursius, & plerique censent, ídque verè his rationibus, quas superius adduximus, nec liberti hęres eo legato indigebat, imo nec poterat nisi quo ad æstimationem, illud obtinire, quia clarissimus erat. Quod si libertus hæredem reliquisset filium, qui commodè posset tribum consequi, & voluntas testatoris aliqua ex causa minimè refragaretur, hæredi foret emenda tribus, tametsi à iurisconsulto hoc in loco non tractetur, an sit soluenda æstimatio, vel ipsa tribus præcise emenda per hæredem patroni, cùm emptio vtilis foret hæredi liberti, sed illud tantum in controuersiam incidit, an teneatur patroni hęres ad ęstimationem, vbi tribus nec emi poterat, nec eius emptio vtilis erat hæredi liberti. Qua ratione Bar. fallitur, dum existimat † patroni hæredem ad factum ex legato teneri, & ideo post moram ad interesse, quia, vt inquit Cuman. solum deberetur tunc æstimatio tribus, non autem commoda, aliæq́ue liberalitates. l. si calendis. ff. de re iudicat. l. fundum. ff. de nouatio. & quia verè patroni hęres, si libertus viueret, cogi posset præcise tribum emere, argumento deducto ex. l. fideicommissa. §. vlt. ff. de legat. iij. & ex his, quæ traduntur in l. stipulationes non diuiduntur. ff. de verb. obligat. â Bart. Alex. & Iason num. 32. à quibus, & aliis frequentius receptum est, teneri quem ad factum præcisè, nec liberari præstando interesse, siue, id quod interest, vbi ex vltima voluntate, & testatoris iussu tenetur facere.

Commoda, & principales liberalitates.) Nempe tesseras frumentarias, numarias, missilia, aliasque reipublicæ. & principum largitiones. Nam sicut tessera frumentaria symbolum erat plumbeum, æreum, aut ligneum, cui inscripta erat nota, qua summa frumenti significabatur, sic & tessera numaria idem symbolum erat cum nota summam accipiendę pecuniæ significante, quod ex multis Suetonij locis lector facilimè poterit intelligere.

Respondi, quid quid ipse consequuturus esset.) Nec tamen vsuræ debentur æstimationis, cum sit satis æstimationem dari, & omnia illa commoda, quæ, si statim mortuo testatore solutum esset legatum, vel empta fuisset tribus, legatarius consequuturus esset. idem enim est, ac si ab initio data foret tribus æstimatio, & ideò eius quantitatis vsuræ non debentur, nec vt vsuræ olim apud Ethnicos, nec apud Christianos ratione eius, quod interest. Siquidem soluta quantitate quę debetur, vsuræ ab eo die minimè veniunt in condemnationem.

SVMMARIVM.

- Iustiniani, & Celsi iurisconsulti responsa, de Hippocentauri stipulatione ex uariis authoribus examinantur:

CAPVT II.

IVstinianus lib. iij. Institutionum, tit. de inutilibus stipulat. inutilem esse docuit stipulationem, qua id promittitur, quod natura esse non potest. veluti si quis Hippocentaurum fuerit stipulatus, qui natura quidem esse non potest. Idem Celsus respondit in l. si ita stipulatus. ff. de verb. obligat. quibus Cicero adstipulatur, in lib. primo Tusculanarum num. 142. qui enim, inquit, satis viderit id, quod est luce clarius, animo, & corpore consumpto, totóque animante deleto, & facto interitu vniuerso, illud animal, quod fuerit, factum esse nihil, is planè perspiciet, iure Hippocentaurum, qui nunquam fuerit, & regem Agamennonem nihil interesse, nec pluris nunc facere. M. Camillum hoc ciuile bellum, quàm illo viuo ego fecerim Romam captam. Idem Cicero lib. pri. de natura deorum. num. 145. Nam si tantummodo ad cogitationem valent, nec habent vllam soliditatem, nec eminentiam, quid interest, vtrum de Hippocentauro, an de eo cogitemus? Idem lib. ij. num. 7. Etenim videmus cæteras opiniones fictas, atque vanas diuturnitate extabuisse. Quis enim Hippocentaurum fuisse, aut chimæram putat? Xenophon lib. iiij. de pædia Cyri, Chrisantam refert oratione quadam equites laudasse, maximêque admiratum fuisse, fœlíxque existimasse Hippocentaurum animal, si id vsquam fuerit. Quo in loco sensit is autor, animal hoc natura esse non posse. Idem ex Galeno in lib. iij. cap. pri. de vsu partium probare conatur Andræ. Alciatus lib. ix. parerg. cap. xiij. diuus Augustinus lib. xviij. de ciuitate dei cap. xiij. de Centauris fabulam confictam fuisse scribit, quòd equorum, hominúmque fuerit natura coniuncta. Hoc ipsum & Lucretius lib. v. de natura rerum ostendere videtur.

Sed neque Centauri fuerant, nec tempore in vllo
Esse queunt duplici natura, & corpore bino.

Et rursus.

Ne fortè ex homine, & veterino semine equorum.
Confieri credas centauros posse, nec esse.

Sed hoc esse contra fidem historiæ asseuerat Ioan. Corasius lib. v. Miscell. cap. ij. ex eo, quod Plinius Veronensis lib. vij. cap. iij. Claudium Cæsarem scribat, memoriæ prodidisse, Hippocentaurum in Thessalia natum. eodem die interiisse. Et nos, addit Plinius, principatu eius allatum illi ex Aegypto in melle vidimus. Diuus Hieronymus in vita Pauli eremitæ author est, Antonium eremitam Hippocentaurum, & Satyrum in eremo vidisse. Nec plura his, inquit, conspicit hominem equo mixtum, cui opinio poëtarum Hippocentauro vocabulum indidit. Quo viso salutaris impressione signi armat frontem: Et heus tu, inquit, quanam in parte seruus dei hic habitat? At ille barbarum nescio quid in frendens, & frangens potius verba, quàm proloquens indicat iter. Et sic patentes campos volucri transmittens fuga ex oculis mirantis euanuit. Verum hæc vtrum diabolus ad terrendum eum simulauerit, an vt solet, eremus monstruosorum animalium ferax, istam quoque gignat bestiam, incertum habemus. Stupens itaque Antonius, & de eo, quod viderat secum voluens, vlterius progreditur. Nec mora inter saxosam conuallem haud grandem homunculum videt aduncis naribus, fronte cornibus asperata, cuius extrema pars corporis in caprarum pedes desinebat. Infractúsque & hoc Antonius spectaculo scutum fidei, & loricam spei, vt bonus præliator arripuit. Nihilominus memoratum animal, palmarum fructus eidem ad viaticum, quasi pacis obsides offerebat. Quo cognito gradum pressit Antonius, & quisnam esset interrogans, hoc ab eo responsum accepit, Mortalis ego sum, & vnus ex accolis eremi, quos vario delusa errore gentilitas, Faunos, Satyrósque, & incubos vocans colit, legatione fungor gregis mei, precamur vt pro nobis communem deum depreceris, quem pro salute mundi venisse cognouimus.

Hæc Hieronymus.) Sed & de Satyris Plutarchus in Silla scribit, prope Apoloniam captum à militibus Satyrum ad Syllam adductum, & quisnam esset per interpretes interrogatum, vix quidquam, quod intelligi posset, pronuntiasse, potiûsque vocem asperam equi hinnitu, hircíque balatu per mixtam emisisse, ab ipsóque Sylla fuisse dimissum. Sed & Satyros esse idem Plutarchus in Numa, Plinius lib. vij. cap. ij. & lib. vj. cap. xxx. & lib. viij. capit. liiij. Mela, & Solinus, Philostratus in Appollonio lib. vj. & plerique tradidere. Sed hæc, & quæ Pausanias de Satyrorum insula in Atticis scribit, fabulosa esse existimo, hisque similia, quæ Lucianus de veris narrationibus venustè quidem, & eleganter confixerit. Illud sanè obseruandum erit, centauros prope Pelium Thessaliæ montem habitantes primùm equos aut subegisse, aut ad equitandum domuisse, autore Diodoro Siculo lib. v. Nam & Palephatus lib. pri. incredibilium scribit, Ixionem regem. cùm tauri præferoces Larissam, & eam Thessaliæ regionem vastarent, præmium proposuisse his, qui tauros arcerent, iuuenésque è Mephele pago equos mansuefactos conscendisse, taurosque illos abegisse. Vnde dicti, fuere centauri, ἀπὸ το̃υ κευτᾶν το̃υς ταυρὸυσ, à pungendis quidem, & stimulandis tauris. Idem ferè Seruius in illud Virgilij. lib. iij. Georgicorum.

Fræna Peletronij Lapithæ, gytosque dedere.

Ex his dicti Hippocentauri qui inter eos forent stimulandis, & pungendis equis præstantissimi, quique arte equitandi reliquos Centautos præcellerent. Etenim adnotauit Sophoclis interpres in Aiace, apud Græcos dictionem istam, Ιπποσ, in compositione magnum, & eximium significare. qua ratione ἱππομανῆ, hominem insanissimum, & maximè furentem, ἱπποτνώμονα, magno, & excelso præditum animo, & ἱππόβινον eum, qui inexplebiliter venerem consectatur, frequentissimè Gręci interpretantur. vt inde par sit Hippocentauros dictos fuisse præclaros, & eximios Centauros. Sophoclis interpreti præter alios consentit Suidas. idem obseruat Aristophanis scholiastes in Nebulis & in Ranis. Aut sanè dicti fuere Hippocentauri equites præstantissimi ἀπὸ το̃υ ἴππουσ κευτᾶν, id est ab stimulandis equis Quod apud Pindarum in Pythiis Hymno secundo adnotarunt scholiastæ. Nam & illic Pindarus, centaurum natum fuisse fabulatur ex coniunctione Ixionis, cum nebula, quæ Grecè Nephele dicitur, Centaurum vero commistione Thessalicarum equarum genuisse animalia, quæ paulò antè diximus à veteribus dici Hippocentauros. Interpes Apollonij Rhodij lib. pri. scribit, Saturnum transformatum in equum ex Philyra Oceani filia Chironem genuisse, qui ex eo dictus fuerit Hippocentaurus.

Ceterum quod diuus Hieronymus scribit, quamuis & ipse hoc incertum esse existimet, potest commodè dæmonum illusionibus tribui. Nam & sancti viri cum tetris spiritibus congressum frequenter habuerunt. ab illísque diuersis imaginibus, ac multiplici specie propè sunt delusi. Quod passim veteres auctores tradidere, & ex iunioribus Alexander ab Alexandro lib. iiij. dier. geni. cap. xix. Sed & diuus Gregorius harum delusionum quandoque in suis dialogis meminit lib. iiij. cap. xxxvij. li. iij. cap. vij. & cap. xvj.

SVMMARIVM.

- Præfectus calciatus apud iurisconsultum, quis sit intelligendus, & de militari calciamento.

CAPVT III.

PAulus lib. singulari de officio præf. vigil. cap. iij. de offi præf. vigil. sciendum est, inquit, præfectum vigilum per totam noctem vigilare debere, & coerrare calciatum cum hamis, & dolabris. vt curam adhibeant, omnes inquilinos admonere, ne negligentia aliqua incendij casus oriatur. Hæc Paulus. Quid sint hamæ ex Plinio, & Iuuenali docuit Andræ. Alcia tus in lib. iiij. & in l. ferri. ff. de verb. signif. Calciatum præfectum multi adnotarunt dici à iurisconsulto ex eo quod inter vestimenta militaria connumerentur & calciamenta apud Lampridium in Alexandro, & milites calciati apud eundem dicantur. Nos idem obseruauimus & ex Flauio Vopisco in Aureliani militari epistola ad vicarium suum, quam operæ pretium me facturum existimo si adscripsero.

Si vis tribunus esse, imò si vis viuere, manus militum contine. Nemo pullum alienum rapiat. Ouem nemo contingat. Vuam nullus auferat. Segetem nemo deterat. Oleum, sal, lignum nemo exigat, annona sua contentus sit. De præda hostis, non de lachrymis prouincialium habeant. arma tersa sint, ferramenta samiata. Calciamenta fortia, vestis noua vestem veterem excludat. Stipendium in balteo, non in popina habeat. Torquem brachialem, & anulum apponat, equum saginarium suum defricet, captum animal non vendat, mulum centuriatum comiter curet. Alter alteri quasi seruus obsequatur. à medicis gratis curentur. Aruspicibus nihil dent, in hospitiis castè se agant, qui litem fecerit vapulet. Hæc Aurelianus. apud quem fortia calciamenta, quę fuerint, & qui fuerint calcei militares, nemo, quod ipse sciam hucusque adnotauit, tametsi id constet ex Iosepho, qui obiter hac de re lib. vij. cap. iij. de bello Iudaico, Iuliani militis insignem fortitudinem commemorans: calceos, inquit, habens creberrimis, atque acutis clauis, vt cæteri solent milites, fixos, dum strato saxeis crustis solo occurreret, labitur magnóque cum armorum sono deiectus in tergum fugientes reduxit. Ex quibus sanè verbis intelliges quæ dixerit fortia calciamenta Vopiscus. Eadem de Iuliano scribit Egesippus lib. v. de excidio Hierosolymitano cap. xxx. velut, inquit, hic Iulianus, qui tergo imminebat hostium dum alios perimit, & claustro coercet ipsa alacritate incautior, confixum clauis calcea mentum gerens, vsu militarium virorum: non considerauit polito lapide solum stratum, quod cauendum foret, sed quasi in campo præliaretur securus labitur, & ingentem strage sua sonitum dedit. Hac forsan ratione Plautus in Captiuis dentes calceatos ioco dixit, quasi ferro munitos, vt & pedes militum calciati fortibus sanè calciamentis. Ergasilus parasitus de conuiuio.

Nunquam istoc vinces me Aegio, ne postules,
Cum calceatis dentibus veniam tamen.

Sic mulas calceare apud Suetonium in Vespasiano capit. xxiij. id est ferreis solis munire. Catullus ad Coloniam.

Et supinam animam graui derelinquere cœne.
Ferream vt soleam tenaci in voragine mulam.

Obiter tamen apud Vopiscum ferramenta samiata intelliges mucronata, & acuta ex Nonio Marcello, qui testis est, verbum hoc samiare apud veteres in hac significatione receptum fuisse. Apud Hieronymum in epistola de Origenis erroribus. Calciati pedes armati intelliguntur aduersus serpentes.

SVMMARIVM.

- Adriani Cæsaris rescriptum de muliere prægnante ab Aegyptiorum, et Græcorum legibus deductum fuisse.

CAPVT IIII.

PRægnantis mulieris, quæ damnata sit, corporis pœnam differri quo ad pariat, & eadem ratione nec eam torquendam esse, respondit Vlpianus lib. xiiij. & xxvij. ad Sabinum, ídque ex rescripto Adriani ad Publium Marcellum in l. prægnantis. ff. de pœnis. & in l. Imperator Adrianus. ff. de statu homi. cuius responsi quamplures interpretationes, & intellectus poterit lector deducere ex his, quæ vtrobique á nostris tractantur, & à Guilielmo Benedicto in cap. Rainutius. in verb. & sobolem. num. 60. de testam. Hippol. Marsilio in l. j. in princip. num. 19. ff. de quæstionib. & in practica. §. nunc videndum. num. 46. Matthæo de Afflict. in constitu. Neapol. titu. xxiij. nume. 11. Quibus illud nec temerè addere libuit, quod Plutarchus de sera numinis vindicta scribit asseuerans, hoc à Gręcis quibusdam legislatoribus ab Aegyptiaca lege transcriptum fuisse. Ita enim inquit, Aegyptiacam verò legem, quæ grauidam donec pariat, in mortis carcere custodire iubet, nonne Græcorum quidam consultè vobis transcripsisse videntur? Sed & Aeliano authore, lib. v. de varia historia. Areopagitæ cùm fœminam quandam veneficij accusatam, conuictámque mortis pœna damnare constituissent, non prius eam occiderunt, quàm peperisset, ipsam matrem, quæ crimen commiserat, & quæ sola culpam contraxerat, punire volentes, infantem conceptum in vtero, omni culpa immunem ab eo mortis supplicio liberantes. Legis verò quæ apud Romanos erat, meminit maxima cum laude Clemens Alexandrinus lib. ij. Stromatum.

SVMMARIVM.

- 1 Quid furca significauerit apud Latinos.
- 2 Crucis supplicium an idem quod furea fuerit?
- 3 Litera. T. supplicij nota.
- 4 Crucis supplicium à Constantino Magno abrogatum.
- 5 Crucis signum, & character olim salutationis nota, Hieroglyphica significatione,
- 6 Furcarum erectio, capitalis, & criminalis iurisdictionis signum.
- An olim apud ueteres furcarum supplicium fuerit in usu, & de crucis patibulo.

CAPVT V.

FAmosos latrones in his locis, vbi grassati fuerint, furca figendos compluribus placuisse, testis est Calistratus Iurisconsultus libro sexto. de cognitionibus in l. capitalium. §. famosos. ff. de pœnis. E cuius responso plerique adnotarunt † olim furcarum supplicium apud veteres fuisse frequentissimum. quorum opinioni suffragatur idem Calistratus eadem. l. capitalium in eius initio. Summum, inquit, supplicium esse videtur ad furcam damnatio. Vlpianus item in l. sacrilegij. ff. ad legem Iul. pecul. scribens, proconsules sacrilegos quosdam in furcam suspendisse. Eiusdem supplicij meminere Paulus in l. si quis aliquid. §. primo. ff. de pœnis. Modestinus in l. tertio. §. is qui. ff. de re milit. Titus Liuius libro primo. lex, inquit, horrendi criminis erat. Duumuiri perduellionem iudicent. Si à duumuiris prouocauerit, prouocatione certato, si vincent, caput obnubito, infœlici arbore reste suspendito, verberato, vel intra pomœrium, vel extra pomœrium. Idem paulò inferius, eum sub furca vinctum inter verbera, & cruciatus videre potestis? Quo in loco infœlicem arborem furcam dixit, in qua quis ob crimen laqueo suspendebatur. Plinius verò libro decimo sexto, capitulo xxvj. quæ dictæ fuerint infœlices arbores explicat. Cicero in oratione pro C. Rabirio perduellionis reo. Namque hæc tua, quæ te hominem clementem, popularemque delectant. I. lictor, colliga manus, quæ non modò huius libertatis, mansuetudinisque non sunt, sed ne Romuli quidem, aut Numæ Pompilij, sed Tarquinij superbissimi, atque crudelissimi regis ista sunt cruciatus carmina, quæ tu homo lenis, ac popularis libentissimè commemoras. Caput obnubito, arbori infœlici suspendito. quæ verba Quirites iam pridem in hac republica non solum tenebris vetustatis, verum etiam luce libertatis oppressa sunt. Hæc Cicero. Sed & furcam veteres Latini appellarunt lignum curriculi, cui superfigebatur temo. Id dempto temone, seruorum, qui in familia deliquerant, humeris per vinciniam circumferendum imponebatur contumeliæ causa, atque inde furciferi dicti autore Plutarcho in Martio Coriolano, Et in problematis Romanis capitulo lxx. quo in loco & illud adiicit, Græcos nominare lignum istud φαυρὸν Latinos furcam, cùm in priori scripsisset à Græcis hoc lignum dici, φήριτμα, κὰι ὑποφάτην. Ex quo lector poterit intelligere quæ Macrobius tradit lib. primo Saturnaliorum capitulo vndecimo & repetit Lactantius Firmianus libro secundo capitulo octauo, qui seruum sub furca ad supplicium duci dixit, quod Macrobius patibulo constrictum dixerat. Liuius libro secundo, eandem historiam scribens sub furca cæsum dixit. ex quo & Dionysio libro septimo, & Plutarcho error est apud Macrobium in annis ab vrbe condita. Illud forsan placuit, furcam φαυρὸν dici, quasi furcę † & crucis supplicium idem fuerint. At crucis affigebantur clauis nocentes, furca verò puniebantur laqueo suspensi, & id frequentiùs, licet non fuerit hoc discrimen exactè seruatum. Cicero libro quinto, de finibus. vbi de infœlici exitu Polycratis Samiorum tyranni disserit ita inquit, Ne tum quidem miser, cùm ab Oroete prætore dare in crucem actus est. De quo Herodotus in Thalia scribit, ὀροὶ της ἀνεφάυρωσεν. Oroetes cruci affixit. Eusebius verò libro octauo, de præparat. Euangelij capitulo xiiij. De eodem Polycrate tractans dixit, ὐπὸ μέγάλου βασι λέωσ έκoλὰξετο, κὰι προσηλο̃υτο. id est, à Magno Rege punitus est, & cruci affixus. Iustinus lib. xxij. de Bomilcare Pœnorum duce. Hoc inquit, certa minis, discrimine tanta desperatio illata Pœnis est, vt nisi in exercitu Agathoclis orta seditio esset, transiturus ad eum Bomilcar dux Pœnorum cum exercitu fuerit. Ob quam noxam in medio foro à Pœnis patibulo suffixus est, vt idem locus monimentum suppliciorum eius esset, qui ornamentum ante fuerat honorum. Sed Bomilcar magno animo crudelitatem ciuium tulit, adeò, vt de summa cruce, veluti de tribunali, in Pœnorum scelera concionaretur, obiectans illis nunc Hannonem falsa affectati regni inuidia circumuentum, nunc Gisgonis innocentis exilium, nunc in Hamilcarem patruum suum tacita suffragia, quod Agathoclem socium illis facere, quàm hostem maluerint. Hæc cùm in maxima populi concione vociferatus esset. expirauit. Hactenus Iustinus. De cruce Reguli Silius libro secundo.

Vidi cum robore pendens
Hesperiam cruce sublimis spectabat ab alta.

Cicero vltima in Verrem actione, dum proclamat facinus indignum fuisse Gauium Romanum ciuem à Verre in crucem agi ita inquit, Quid enim attinuit, cum Mamertini more, atque instituto suo crucem fixissent post vrbem in via Pompeia, te iubere in ea parte figere, quæ ad fretum spectaret, & hoc addere, quod negare nullo modo potes, quod omnibus audientibus dixisti palàm, te idcirco illum locum deligere, vt ille, qui se ciuem Romanum esse diceret, ex cruce Italiam cernere ac domum suam prospicere posset? Itaque illa crux sola iudices post conditam Messanam illo in loco fixa est. Italiæ conspectus ab isto delectus est, vt ille in dolore, cruciatuque moriens, perangusto freto diuisa seruitutis, ac libertatis iura cognosceret. Italia autem alumnum suum seruitutis ex tremo, summóque supplicio affixum videret. Hæc Tullius. Huius Gauianæ crucis meminit Lactantius libro quarto diuinarum institutionum capit. decimo octauo. vbi falsò legitur Canniniana crux, cum potiùs sit ex Cicerone Gauiana. Liuius libro decimo. decad. iij. de profugis grauiùs, quàm de fugitiuis consultum. Nominis Latini qui erant securi percussi, Romani in crucem sublati sunt. Tranquillus in Galba capitulo nono & tutorem, quod pupillum, cui substitutus hæres erat, veneno necasset, cruce affecit, Implorantique leges, & ciuem Romanum se testificanti, quasi solatio, & honore aliquo pœnam leuaturus, mutari multoque præter cæteras altiorem, & dealbatam statui crucem iussit. Idem in Domiciano capitulo deci. Item Hermogenem Tarsensem propter quasdam in historia figuras, librariis etiam qui eam descripserant crucifixis. Rursus capitulo vndecimo. Authorem summarum pridie quam crucifigeret in cubiculum vocauit, assidere in thoro iuxta coegit, securum, hilaremque dimisit, partibus etiam de cœna dignatus est. Lucanus libro sexto. agens de Erichthone maga vtriusque supplicij mentionem fecit, illius inquam, quo laqueo furca suspensi præclusu spiritu pereunt, & quo in crucem acti clauis affixi occiduntur.

Laqueum, nodosque nocentis
Ore suo rupit, pendentia corpore carpsit,
Abrasitque cruces, percussaque viscera nimbis
Vulsit, & incoctas admisso sole medullas.
Insertum manibus Chalybem, nigramque per artus,
Stillantis tabi saniem, virusque coactum
Sustulit, & neruo morsus retinente pependit.

Tranquillus in Cæsare capitulo lxxiiij. sed & in vlciscendo natura lenissimus. Pirata, à quibus captus est, cum in deditionem redegisset, quoniam suffixurum se cruci ante iurauerat, iugulari prius iussit, deinde suffigi. Quod Plutarch. in Cæsare dixit ἀνεφαίρωσεν. id est cruci affixit, & in Apophthegmatis verbo à clauis deducto προσήλᾳ eleganter significauit. Ex quibus locis apparet, crucis supplicium nimis crudele vel ex eo fuisse, quod foret lenta in eo mors. Diuus Augustinus super Ioannem tractatu. xxxj. supplicium, inquit, crucis ideo durius erat, quia diutius cruciabat, & omnes crucifixi longa morte necabantur. Idem tractatu xxxvj. pendentes enim in ligno crucifixi, clauis ad lignum pedibus, manibusque confixi producta morte necabantur. Non enim crucifigi hoc erat occidi, sed diu viuebatur in cruce, non quia longior vita eligebatur, sed quia mors ipsa protendebatur, ne dolor citius finiretur. Genes. capitulo xl. Ioseph respondit pistorum magistro, tria canistra tres adhuc dies sunt, post quos auferet Pharao caput tuum, ac suspendet te in cruce. Et rursus paulò post, alterum suspendit in patibulo, vt veritas coniectoris probaretur, & capitulo xlj. Ego enim redditus sum officio meo, & ille suspensus est in cruce. Deuterinomij capitulo xxj. quando peccauerit homo quod morte plectendum est, & adiudicatus morti appensus fuerit in patibulo, non permanebit cadauert eius in ligno, sed in eadem die sepelietur, quia maledictus à Deo est qui pendet in ligno. Iosue capitulo octauo. Regem quoque eius suspendit in patibulo vsque ad vesperam, & solis occasum, præcepitque Iosue, & deposuerunt cadauer eius de cruce. Extat & de Aman affixo cruci, quam parauerat Mardochæo historia Hester capitulo quinto sexto, & septimo, Seneca libro primo Epistolarum septimum epi. Sed latrocinium fecit aliquis, quid ergo meruit? vt suspendatur. Ex quibus probatur, genus hoc supplicij, quo cruci nocentes affigebantur, & suspendebantur in ea, fuisse apud veteres frequentissimum, crucémque ipsam Græcè dictam φαυρὸν. Idque euidentiùs erit ex Luciano in dialogo, cui titulus, iudicium vocalium. Qui finxerit eleganter, literam. T. vt furem, & aliena inuadentem, litera. S. ex multis dictionibus expulsa, dignam videri, quæ in id ageretur supplicium, quod ipsius exprimeret figura, nempe crucem, quæ quidem absque ipsius nocentis suspenso corpore, sit omnino literæ. T. similis. Vt obiter adinoneam, nihil ad hanc rem pertinere, quod Ludouicus Cælius libro sexto, lect. Antiqu. capitulo octauo. adnotauit de litera longa, quæ ad similitudinem. T. figuretur, quoniam, vt is inquit, qui pendet laqueo suspensus eam planè reddit imaginem suspendio si defuncto obtinente vicem lineæ ex superiori parte in imum productæ, trabis verò, vnde laqueus destinatur, transuersam elementi portionem fungere videatur. Nam vtcunque id sit, & adnotari possit ad Plautinos de litera longa sales, quod lector poterit faciliùs expendere, ad crucis imaginem, quæ ex litera. T. à Luciano doctissimè traditur, nihil opus est ipsius suspensi cadauere, cùm & sine ipso † crux ipsa imaginem. T. referat graphicè. Erat etenim hac ratione apud veteres Tau, atque ideo. T. Latinum supplicij nota, autore Quintiliano libro octauo, capitulo tertio. Sed & furcis nocentes affixos olim fuisse, subindicat Calistratus in dicto. §. famosos. Plinius item libro xxix. capitulo quarto. Eadem inquit, de causa supplicia annua canes pendunt inter Aedem iuuentutis, & Summani viui in furcas Sambucea arbore fixi. Vt tandem ratione communis, & frequentissimi supplicij possimus coniectare, quandoque crucem dictam supplicium illud, quo suspensi præcluso spiritu occidebantur, ac deinde furcam veteres quandoque appellasse crucem, cui affigebantur nocentes. Nam & Suidas scribit δίδυμον ξύλον. dici Latinè furcam, cùm illud dici etiam crux verè possit, cùm sit vnum lignum alteri connexum. His adstipulatur quòd cruces non vnius generis erant, sed aliter ab aliis fabricabantur, sunt etenim qui capite in terram conuerso suspendebant, alij per obscœna stipitem agunt, alij brachia patibulo explicuerunt, sicuti ex Seneca obseruauit Ludouicus Cælius in dicto capitulo octauo. tametsi ex propria verborum significatione illud sit verius, & frequentiori vsui conueniat magis, crucem dictam fuisse patibulum, cui nocentes expansis brachiis, & clauis affixi, occidebantur. Eusebius martyrium Petri apostoli enarrans li. tertio de ecclesia historia capitulo primo scribit, ὅσ κὶ ἐπὶ τέλειὲν ρ̀όμῃ γενομενοσ ἀνεσκολοπίσθκ κατὰ κεφαλῆς, ὅυτωσ αὐτοσ αξιώς ας παθεῖν. id est, Petrus tandem Romæ existens in crucem actus est, pedibus sursum versum sublatis, aut capite in terram verso, & in sublime pedibus eleuatis, ex Hieronymo in Catalogo scriptorum ecclesiast. Vel inuersis vestigiis cruci affixus ex Ambrosio, qui Egesippum ê Græco in Latinum transtulit libro tertio. de excidio Hierosolymitano capitulo secundo. Idque martyrij genus idem Petrus petierat, quòd se indignum putaret, qui itidem vt magister suus recto corporis statu pateretur. quòd sensit Eusebius, & palam exponit. Nicephorus libro secundo. capitulo xxxvj. idem Eusebius libro octauo. de historici ecclesiastici capitulo octauo. de martyribus agens inquit, καὶ ἄλλοσ πάλιν ὰνασ κολσπισθέντεσ ὁιμὲν κ̀ατὰ τὸ σύνηθες τοῖσ κακο̃υργοισ, ὁιδὲ καὶ χειρόνοσ ἀνάπαλίν κάτω κάρα προσηλωθέντεσ, πηρούμενοιτε ξῶντεσ, είσότε καὶ επὶ ἀυτῶν ἰκρ́ιων λιμῶδιαφθαρεĩν, Quæ Latinus Nicephori interpres libro septimo. capitulo octauo. ita Latinè tractat. Et alij quidem eodem, quo malefici modo, supplicio affecti, alij autem inuersi, pedibus videlicet in sublime sublatis, vitam diu, graviterque traxerunt, donec in cruce ipsa ita suffixi fame perierunt. Græcis sanè verba hæc, ἀναφάυρὸω, προσηλόω, & ἀνασκολοπίξω, peculiaria sunt in ea significatione, qua Latini crucifigere, patibulo affigere dicunt. Herodianus l. v. historiæ, συκοφαν́ταίτε, κὶ δον̃δοι, ὅσοι δεσπότας κᾶτήγγέλλον ἀνεσκολοπήσθησαν. Calumniatores, & serui quicunque dominos denunciauerant, patibulo affixi fuerunt. Nam & autore Suida σκόλοψ, palus erat præacutus, cui nocentes affigebantur, qua tandem dictione Christi crux fuit significata Apollinis Milesij responso, cuius meminit Lactantius Firmianus libro quarto capit. vigesimotertio. Sed & idem Suidas crucem, aut patibulum Græci dici ἱκρίον, & inquit, ἱκρίῳ Ἰουδᾶιοι τόν σωτῆρα πρυσήλωσαν. Cruci saluatorem Iudæi affixerunt, Addit idem auctor. solemne fuisse apud Athenienses ex lege, vt Cenotaphijs, & sepulchris imaginariis eorum, qui in exilio, aliáue calamitate mortui forent extra patriam, nec Atheniensi in agro sepulti, crux apponeretur lignea insignum illius calamitatis. Quod de Thucydidis sepulchro quidam referunt, auctore Marcellino in eius vita. Ex quo Suidæ locus fortassis vitio typographorum deprauatus, illustratur. Hinc obseruari poterit interpretatio legis, quæ à Constantino ad Maximum. P. vrbis lata est de crimine læsæ maiestatis libro nono Codicis Theodosiani titul. quinto. Cuius duæ priores partes referuntur in Codice Iustiniani. l. tertia. C. ad legem Iul. maiesta. tertia, & vltima parte omissa. Cuius hæc est decisio. In seruis quoque vel libertis, qui dominos, aut patronos accusare, aut deferre tentauerint, professio tam atrocis audaciæ, statim in admissi ipsius exordio per sententiam iudicis comprimatur, ac denegata audientia patibulo adfigatur. P. P. Kalen. Ianua. Volusiano, & Anniano conss.

Laquei verò supplicium quàm sit, & fuerit ignominiosum, atque ideo nobiles minimè eo plectendos fore, obiter ipse adnotaui libro secundo Variarum resolutionum capit. nono numero quarto. nisi famosi latrones, aut grassatores fuerint. Eadem ratione crucis pœna ante Iesu Dei optimi maximi passionem vbique locorum infamis erat, & fuit quidem apud Gentiles adhuc post redemptoris mortem, quod Lactantius Firmianus libro quarto diui. Institu. capitulo xxvj. in hunc modum explicat, Dicat enim fortasse aliquis, cur si Deus fuerit. & mori voluit, non saltem aliquo honesto mortis genere affectus est? cur potissimum cruce? cur infami genere supplicij? Quod etiam homini libero, quamuis nocenti videatur indignum. Diuus Augustinus de verbis Domini secundum Matthęum sermone. decimo octauo. Si genus, inquit, mortis exhorrescit infirmitas, nihil illo tempore fuit ignominiosius, quam mors crucis. Non enim frustra commendans eius obedientiam Apostolus addidit dicens, Factus est obediens vsque ad mortem, mortem autem crucis. Sed quia ipse honoraturus erat fideles suos in fine huius seculi, prius honorauit crucem in hoc seculo, vt terrarum principes credentes in eum prohiberent aliquem nocentium crucifigi. Hæc Augustinus, & his familia rursum sermone primo in feria sexta parasceues, & Chrysostomus super Paulum ad Philippenses capitulo secundo. quin & Iurisconsultus in l. liberorum. §. non solent. ff. de his qui not. infamia. inquit, non solent lugeri suspendiosi. Verùm post Christi Iesu mortem adeò venerandum, tantæq́ue maiestatis fuit crucis patibulum, vt Diuus Petrus omnino recusauerit eodem modo, quo eius magister id subire supplicium: quemadmodum paulò antè ex historicis obseruauimus: † sed & Constantinus Magnus, qui signo, & vexillo crucis ferocissimos, potentissimosq́ue hostes debellauit, & euertit, lege lata constituit, ne quis crucis supplicio, quod frequentissium tunc erat, puniretur: idq́ue ob sanctissimæ crucis venerationem: sicuti tradidere Cassiodorus libro primo, Historia tripart. capitulo decimo. Sozomenus libro primo ecclesi. histori. capitulo octauo. & Nicephorus libro septimo capitulo xlvj. Cæterùm & ante Christi passionem crux, signumq́ue crucis maximæ fuit significationis. Nam & Ruffinus libro vndecimo histor. eccles. testatur, capitulo xxix. apud Aegyptios significatione Hieroglyphica vitam, & futuram saluationem significasse. Etenim cùm Serapidis templum solo æquaretur, † Hieroglyphicæ quæ dicuntur formæ, & characteres signo crucis persimiles apparuissent saxis incisæ, earundem literarum interpretandarum periti characterem sub crucis forma vitam futuram significare dixerunt: auctoribus Socrate libro quinto, capitulo xvij. Sozomene libro septimo, capitulo xv. Nicephoro libro xxj. capitulo xxvj. & Suida in dictione.

Ezech. c. ix. signum Tau, quod Græcè, & Latinè literarum. T. explicat, & præsignat, vt saluationis signum apponitur: quod illic Diuus Hieronymus, & Tertullianus libro aduersus Iudæos capitulo de vastatione Israel. & libro tertio aduersus Marcionem adnotarunt. plura de crucis signo, Iustinus Martyr in oratione secunda pro Christianis. Quo in loco pagi. 31. versum illum Psalmi nonagesimiquinti: Dicite in gentibus, quia Dominus regnauit. ita legit, Lætamini in gentibus, Dominus post lignum, regalem potestatem habuit. Idem Iustinus in Dialogo cum Triphone pagi 57. legit, Dicite in nationibus, dominus à ligno regnauit. Quam lectionem agnoscit auctor ille, quisquis is est, qui hymnum dominicæ passionis, quo ecclesia vtitur, scripsit, inquit enim,

Impleta sunt quæ concinit
Dauid fide lis carmine,
Dicens in nationibus
Regnauit à ligno Deus.

Quod obiter adnotari volui, quia locus hic insignis est, & non facilè quis poterit locum signare, vbi Dauid dixerit, quod ecclesia ex eius ore prophetico canit. Siquidem Iustinus ipse testatur, verba illa: à ligno, fuisse detracta ab Hebræis ex Psalmo, quod palàm passionem Christi prædiceret diuinus ille Psaltes. Sed & Faber Stapulensis in Psalmos asseuerat, in psalmodia Romana legi versiculum prędicti Psalmi. Dicite in nationibus, regnauit à ligno Deus: tametsi existimet ipse, verba illa, à ligno, paraphrasticè addita fuisse.

Furcarum autem erectio † signum est, & id maximum criminialis, capitalisque iurisdictionis, quod satis probatur ex Iurisconsulto in dicto. §. famosos. & aliis plerisque locis, in quibus de furcarum supplicio Iurisconsulti meminere, idq́ue Baldus censet in capitulo j. quid sit inuestitu. in feudis. nume. sex. quem sequitur Chassanæus in consuetudinibus Burgundiæ rubri. primo. §. octauo. idem repetit Bald. in l. à procuratore. C. mandati. Potest enim qui criminalem in aliquo loco habet iurisdictionem furcas erigere ad pœnarum exequutionem, criminumque punitionem. Quin & id agere poterit, qui cognitionem habet harum causarum criminalium, simul & exequutionem, licèt qui in eodem loco tantum cognitionem habet, earum erectionem prohibere velit, autore Oldrado cons. sexto. probatque Andreas Alciatus libro nono parerg. capitulo xxiiij. erectione furcarum iurisdictionis capitalis, & meri imperij quasi possessionem adquiri, & retineri. Quod passim in his controuersijs, quæ de criminalis iurisdictionis vsu tractantur, obseruari diligentissimè solet ab aduocatis, & iudicibus, qui ea de re sententiam sunt pronunciaturi.

SVMMARIVM.

- An liceat conductoribus à conductis migrare domibus, ex eo quòd tetris imaginibus, nocturnis illusionibus, & tumultibus inquietentur.

CAPVT VI.

POsse conductores, habitatoresque timoris causa migare, si iustus sit periculi timor quamuis periculum vere non fuerit, ab eius temporis mercede liberos, quo domum habitauerint, respondit Alphenus libro secundo digestorum l. habitatores. §. vltimo. ff. locat ex quo loco, & aliis huic similibus multa scribit Franciscus à Ripa in tract. de peste. parte secunda. numero xvij. Cæterum vidi semel, atque iterum in hoc Regio, & Granatensi prætorio controuersum, an hoc iurisconsulti responsum obtineret in his habitatoribus, qui ex eo migrauerint, quod euidentissimis ostentis, tetris imaginibus, assiduisque vmbrarum illusionibus, & nocturnis tumultibus, singulis noctibus, & quandoque diebus inquietentur. Vix poterant hæc non fabulosa, aut commentitia à iudicibus censeri, nisi tot testibus integris, ac fide dignis forent plane probata, & ideo in eam itum est sententiam, vt liceret habitatoribus migrare liberos omnino ex eo die à mercedis solutione iuxta ipsius Alpheni sententiam. Sed & Romæ ædes quasdam in hoc nomine ita infames fuisse, vt nemo illas incolere fuerit ausus vti rem notam, & vulgatam commemorat Alexander ab Alexandris libro quinto. dier. genialium capitulo xxiij. Diuus Gregorius libro tertio dialogus capitulo quarto. memoriæ tradidit, Datium Mediolanensem episcopum, quum Corinthum accessisset domumque ad habitandum vix inueniret, essetque in ea vrbe domus multis iam annis habitatoribus vacua, & deserta, quod eiusdem loci incolæ minime habitare in ea auderent propter dæmonis illusiones, varia spectra, & quia illic diabolus habitaret, eam domum ingressum, intempestaque nocte, vocibus immensis, magnisque clamoribus leonum rugitus, balatus pecorum, sibilos serpentum, & porcorum grunitus imitantibus, vexatum dæmonem illum diuinis vocibus adloquutum, tandem domo expulisse, eamq́ue postmodum tuto, & absque illarum illusionem timore habitatam fuisse. Lucianus in Dialogo Philopseude ex enerratione Arignoti cuiusdam, licet eum inter mendacissimos connumerauerit, tradit, Corinthi domum quandam habuisse Eubatidem, in qua nemo auderet habitare ex ea causa, quod habitatores spectris quibusdam territi à demone quadam ita infestarentur, vt eam præ nimio timore, & periculo rursus ingredi non fuerint ausi, donec ipse Arignotus Pythagoricus Magicis & Aegyptiis quibusdam carminibus dæmonem illum in locum quendam detruserit, à quo primum exierat Arignotum variis imaginibus, territare conatus, quandoque vt canis, nunc vt leo, vel taurus ipsum inuadens, quo quidem loco die sequenti defasso corpus hominis mortui repertum est, eoq́ue alibi sepulto domus illa his illusionibus libera, tute deinde, ac quiete habitatores habuerit. Cæterum hæc licet quandoque ac fortassis frequentius falsa sint, posse tamen contingere minime negauerim, quippe qui legerim apud plerosque auctores probatissimæ fidei, dæmones nihil operari secundum nature suæ potentiam posse, quia & ipsa angelica creatura est quamuis sit proprio vitio maligna, nisi quod Deus permiserit, cuius iudicia occulta, sunt multa iniusta nulla, quod Diuus Aug. tract. in l. 18. de Ciuitate Dei. cap. xviij. Diuus Gregorius li. iij. dialog. ca. xxj. scribit adhæc S. Tho. j. par. q. cxiiij. art. j. quandoque dæmones mitti à Deo ad puniendos homines, sicuti missas fuit Spiritus mendax ad puniendum Achab. iij. Reg. c. vlti. & id fieri secundum diuinam iustitiam propter peccata, tametsi dæmon tunc puniat, territet, & infestet homines ex odio, & inuidia. Quanque vero ipsi dæmones, vt idem Thomas tradit, non æquidem missi à Deo, sed permissione diuina, occulta sane nobis ratione homines tentant, frequenter instigando ad peccatum, aut ipsos teritant, & illudunt variis imaginibus, spectris, tetrisq́ue figuris, atque innumeris illusionibus. Neque his tantum homines scelesti torquentur modis, sed & viri sanctitate vitæ, & adhuc miraculis illustres. quod nos superius admonuimus ca. secundo. Non enim est apud Theologos controuersum, dæmones hanc potestatem ex Dei permissione habere, ex Paulo ad Ephesios cap. sext. tractauere sententiarum Magister lib. secundo. distinctione lib. 11. Sanctus Thomas in dicta quæstione, 114. articul. quarto. text. optimus in capit. episcopi. 26. quæstione quinta. Auctor is, qui malleum maleficarum edidit, & aliiqui de veneficiis & sortilegiis scripsere, ac præ cæteris Franciscus à Victoria, qui Salmanticæ miro omnium applausu publica lectione, & animi candore in maximam reipublicæ Christianæ vtilitatem Theologiam docuit, in relectione de Magia. Sed & Ethnici auctores ex archanis philosophię decretis hoc ipsum de dæmonibus aduersus Aristotelem sensere quidem & quandoque palam ac manifesto professi sunt, sicuti ex eis erudite id probat Augustinus Eugubinus li. octauo. de perenni philosophia, à cap. vigesimosexto ad vltimum illius libri capit. Nec mirum hasce præstigias, spectra, & illusiones aliquot in locis, non in aliis contingere, atque ideo locis, non personis quandoque accedere, sunt enim ex occulto Dei iudicio, non equidem iudicanda ab hominibus, sed religiose, ac piè præcauenda. Scimus etenim Dei maximi permissione hæc fieri: causam verò ne temere iudicemus, minime inquirimus. Tamesam Locrensium in Italia vrbem à genio quodam adeo vexatam fuisse constat, vt Temesenses, quo eam pestem effugerent, sæpe patriam relinquere cogitauerint, donec responso Apollinis accepto, placare dæmonem illum iussi sunt vnius virginis annua oblatione, quam in templo genio illi dicato deuouebant, tandem Euthymi cuiusdam animo, & fortitudine genius ille malus deuictus fœdissima calamitate liberam vrbem illam relinquens ex agro excesserit. Causa vero ab historicis gentilibus ea traditur, quod Vlyssis socius, quem Strabo Politem, Pausanias Libantem appellant, virgine quadam per vnium violata, ab ipsis Temensensibus in pœnam fuerit lapidibus obrutus, eiusq́ue manes finem nullum sæuiendi in cuius sibet ætatis homines in eo agro fecerint, vnde natum prouerbium est, vt dicerent cauendum, ne Temeseus Genius immineret, cuius rei mentio fit à Pausania in Heliacorum posteriori. Aeliano libro octauo de varia histo. Strabone libro sexto & Leonico libro primo. de varia historia ca. xlij. Sed & Plinius libro septimo epistola ad Suram hac de re multa commemorat, præsertim scribit, Athenis domum quandam fuisse spatiosam, pestilentem tamen, & infamem, quod per silentium noctis, sonus ferri, strepitus vinculorum longius primo, deinde proximo reddebatur, mox apparebat Idolon, senex macie, & squalore confectus, promissa barba, horrenti capillo, qui cruribus compedes, manibus catenas gerebat, quatiebátque deinde inhabitantibus tristes, diræq́ue noctes per metum vigilabantur. Narrat deinde domum illam solitudine damnatam, totámque illi monstro relictam, proscriptam tamen, seu quis emere seu quis conducere ignarus tanti mali vellet, publice fuisse, & nihilominus Athenodorum philosophum, etsi suspecta vilitas pretij erat, omniaque domus vitia comperta haberet, eam conduxisse, noctisque silentio animo ad scribendum intento imaginem illam vidisse, miniméque ea territum, imo ab ea vocatum illam sequutum fuisse, donec in Aream domus dilapsa deseruit comitem. desertum philosophum signum loco posuisse, posteróque die Magistratum adijsse, defossoque eius mandato loco inuenta esse implicita, & inserta catenis ossa, quæ corpus æuo, terraque putrefactum nuda, & exesa reliquerat vinculis, quibus denique ossibus collectis, & publicè sepultis domum postea rite conditis manibus, spectris illis, & terroribus caruisse. Hæc Plinius.

SVMMARIVM.

- De Nisibi urbe, & an ea dicta fuerit Antiochia à ueteribus auctoribus.

CAPVT VII.

ANdræas Alciat. in librum Codicis vndecimum titul. de pascuis publi. & priuat. cum Antiochiæ vrbis celebratissimę meminisset, constanter ab his discedit, ac dissentit, qui Antiochiam dictam fuisse Nisibin quandoque existimarunt, cum Ammiani Marcellini testimonio libr. xiiij. constet, Nisibin vrbem maxime differre, ac distare ab Antiochia. Nos vero miramur, virum alioqui diligentissimum varia lectione, & iuris ciuilis disciplina illustrem non satis diligenter rem istam, qua obiter fortassis tractabat, expendisse. Scimus etenim Anthiochiam Syriæ vrbem, quæ Epidaphne dicitur, & Oronte fluuio adluitur, quæq́ue maxime celebris olim fuerit, atque adeo insignis, vt ab ea dicta sit Antiochena Syria aliam esse, ac procul distare à Nisibi vrbe, quæ in Persarum confinibus sita erat: quæque Migdonio fluuio secabatur, quod passim apud auctores poterit lector obseruare, præsertim Plinium libr. 5. cap. 21. Strabonem lib. 16. Cornelium Tacitum lib. decimoquinto. Iulium Capitolinum in Gordiano iuniore, & alios, quorum statim mentionem faciemus. Illud tamen est omnino adnotandum, Nisibin istam apud veteres etiam dictam fuisse Antiochiam, vt tandem minime errauerint, qui hoc verum esse existimarunt, quippe qui de Nisibi vrbe Migdoniæ, non de Antiochia Syrię intellexerint. Quod si Antiochiam Syriæ dictam fuisse Nisibin opinati sunt, quod ipse minime credam, manifesti erroris notari potuerunt, & iure. Sed Nisibin vrbem Migdoniæ dictam fuisse Antiochiam probatur ex Plinio lib. 6. cap. 13. Strabone libr. decimosexto. Plutarcho in Lucullo, qui magnæ vrbis meminit, quæ à barbaris Nisibis, à Græcis Antiochia Migdonica dicta fuerit. Idem tradidere Theodoritus libr. 1. eccles. hist. cap. 7. idem libr. 2. cap. 30. Nicephorus libr. 8. cap. 14. & libr. 9. c. 28. rursus idem auctor libr. 14. c. 21. meminit & Polybius lib. 5. Antiochię, quę in Migdonia erat. Tametsi Nicolaus Perottus eius interpres non satis eum locum intellexerit. Dicta verò fuit à Plinio Antiochia Syriæ Epidaphne, à luco Daphnes, qui erat suburbanum ipsius Antiochię, locus quidam Apollini sacratus, vt scribit Iustinus lib. 16. & fere omnes qui de Antiochia scripsere. Erant & in eo spectatissimę lauri. Quod Strabo in dict. libro decimosexto tradit & alij, quorum Alciatus meminit in libr. C. xj. titul. de cupressis. & eleganter Sozomenus libr. v. eccles. histo. cap. xix. & Nicephorus libr. x. c. xxviij. Apud quos illud est à Christiano, & pio lectore obseruandum, oraculum Apolinis tunc obmutuisse, nec responsa dedisse, quum Babylas martyr in eodem loco prope ipsum Daphnes suburbanum sepultus est, & dum eius reliquiæ inibi manserunt. Idem memoriæ tradidere Euagrius libro primo eccles. histo. cap. xvj. Suidas, & Diuus Chrysostomus libr. vno contra gentiles. Socrates libr. iij. cap. xviij. & Theodoritus libro tertio, cap. ix. & x. Hoc daphnes suburbanum amœnum, & ambitiosum appellat Ammianus Marcellinus libr. xix. Extat de hoc luco Arcadij Imperatoris lex prima. titul. de cupressis. libr. C. xj. Si quis, inquit, Daphnes luci in Syria, vel Perseidos in Aegypto arbores comparauit, quinque lib. auri nouerit esse mulctandum. Quo in loco Andreas Alciatus ex Sozomeno libr. sexto. conatur exponere, quæ fuerint arbores Perseidos. Verum Sozomenus libr. quinto. capit. xxj. & Nicephorus libr. x. cap. xxxj. ita scripsere. Hermenopoli quoque Thebaidis arbor esse, quam Persæam vocant, dicitur, multis morbis medicinam afferens, quando festuca, vel folium ex ea ægris applicatur. De qua illa adhuc fama apud Aegyptios obtinet, Dei genitricem vna cum Iosepho Herodem fugientem, ductu Iosephi Hermopolim venisse, & quam primum vrbis portam attigisset, arborem eam aduentum Christi ferre non potuisse, & quamuis procera admodum esset, ad solum ipsum tamen se demisisse, & Paradisi olim satorem adorauisse. Hæc & alia de Perside arbore Sozomenus & Nicephorus.

His addere libet, Eusebium in Chronico existimasse, Nisibin eam esse vrbem, quę in sacris Bibliis dicatur, Niniue. At Hieronymus in adnotationibus Hębraicis in Genesim refragari videtur, quippe qui censeat, eam vrbem, quæ Achad dicitur Genes. c. x. dicitur ætate Nisibin, atque distinctam esse ab vrbe Nino, quæ Niniue dicta est in eodem capite decimo.

SVMMARIVM.

- Qua in significatione apud Iurisconsultos, Ciceronem, Varronem, et alios accipiantur uerba hæc, Dicis gratia.

CAPVT VIII.

EXtat Vlpiani responsum in l. j. §. excusantur. ff. ad senat. consult. Syllani. in hæc verba, Excusantur serui qui auxilium tulere sine dolo malo. Nam si finxit quis auxilium ferre, vel dictis gratiam tulit nihil hoc commentum ei proderit. Hęc Vlpianus ex vulgata lectione. Quid sit dictis gratiam ferre, nec Accursius, nec alij ibidem explicarunt, cum de mortis pœna illic tractetur, oporteátque intelligere, quo in casu seruus non est liberandus à culpæ suspicione, si de domini morte fuerit actum. Hæc Ioannes Igneus, homo alioqui doctus ac diligens, id explicat, illud tantum obseruans, Vlpianum sensisse, quod non excusetur qui aliud dicto, aliud animo facit, ac gerit. Nos apud Vlpianum legendum fore censemus, dicis gratia, ex Pandectis Florentinis opera Lelij Taurellij in publicum emissis, & esse veterem dicendi modum opinamur, quo significatur, quid fieri per fictionem, ac simulationem, perfunctorie quidem, id est vt quis defungi suo munere videatur, tametsi vere minime fuerit eo functus. Olim etenim Salmanticæ ab hinc fere quindecim annis illustri Ioanni Quignonio illius gymnasij præfecto, cum in quodam licentiæ priuato examine propter raram apud auctores huius dictionis mentionem, esset de eius sensu controuersia, Varronis locum ostendi, qui lib. v. de lingua Latina, ita inquit, Dico, originem habet Græcam, & hinc dictator magister populi, quod is à consule debeat. Hinc antiqua illa dicitur in imo, & dicis causa, & addictus. hæc Varro. Petrus Victorius lib. viij. variar. lect. ca. xxiiij. ex eodem Varrone ad hanc rem locum alterum citat, vt in optimo, fidelissimóque libro legitur his equidem verbis, Hoc nunc aliter fit, atque olim, quod augur consuli adest tunc, cum exercitus imperatur, ac præit, quid eum dicere oporteat, consul auguri imperare solet, vt in licitum vocet, non accenso, aut præconi, id incœptum credo, cum non adesset accensus, & nihil intererat cui imperaret, & dicis causa fiebant quædam neque item facta, neque item dicta. Hactenus Varro, licet in excusis omnibus libris locus hic libro quinto prope extremum aliter legatur. Hermanam vero lectionem constantiùs probasset Victorius, si eus loci meminisset, quem nos paulo ante ex eodem Varronis libro absque vlla emendatione adduximus. Cicero action. sexta. in Verrem. Attamen, inquit, vt posset dicere emisse, Artagatho imperat, vt aliquid illis, quorum argumentum fuerat, numorum dicis causa daret. Quem locum Lælio Tarellio de militijs ex casu, & Antonio Augustino lib. secundo emendat. cap. ij. debemus. quos sequutus est Ioan. Corasius libr. iiij. miscell. capit. viij. Ad eandem significationem adduci solet Arnobius libr. iiij. aduersus gentes, ita enim legitur in excuso Romæ libro in Proœmio, An ita, vt assolet, dicis causa ex eo quòd optamus, & volumus bona ista nobis contingere, superorum retuleritis in censum? Hęc Arnobius cum dixisset, interrogare vos lubet, ipsoque ante omnia Romanos dominos rerum, ac principes, vtrúmne existimetis pietatem, concordiam, salutem, honorem, fœlicitatem, virtutem, cæteráque huiusmodi nomina, quibus aras videmus à vobis cum magnificis exędificatas delubris vim habere diuinam cœlique in regionibus degere? Idem Arnobius lib. iij. nisi forte dicetis, alias quidem inesse diis formas, & honoris, & dicis causa, species vos eis accommodauisse mortalium, quod maioris multo est contumeliæ, quam erroris aliquid ignoratione fecisse. Sic sane ex Arnobio hoc adnotarunt idem Victorius, & ex eo Francis. Duarenus lib. j. dispunc. c. xlvij. idem Vlpianus sub tit. ex quib. caus. maiores. l. & qui data opera. inquit, qui maturius profectus est, vel dicis gratia cœpit reipublicæ causa ab esse, ita enim legendum cencet ipse Duarenus in l. iurisgentium. §. dolo malo. ff. de pactis. Tametsi vulgo, & adhuc in Pandectis Florentinis legatur, litis gratia, nullo fere congruo sensu. Caius vero iurisconsultus hac loquutione apertius vti videtur. in l. iiij. ff. commodat. Sępe, inquit, ad hoc commodantur pecuniæ, vt dicis gratia munerationis loco intercedant. Sic enim legitur in Pandectis Florentinis, & vere quidem cum Iurisconsultus de imaginaria quadam muneratione tractauerit, cuius gratia pecuniæ mox reddendæ ostentationis causa commodantur. Quo in sensu vulgo illic legebatur, ditis gratia, nempe vt pecuniæ fuerint numeratæ ad diuitias ostentandas, & vt quis diues appareat, quemadmodum Accursius, Bart. & alij sensere. quanuis ea lectio displicuerit Alciat. qui lib. iiii. disp. c. xv. legit, dantis gratia, & à vulgo recepta lectione discedit, quia negat ditem in singulari numero pro diuite Latine accipi. Qua in re Ioan. Coras. lib. iiij. miscel. c. viij. et Stephanus Forcatulus in Necyomantia iuris Dialogo. vij. ab Alciato dissentiunt pluribus auctoribus ad id citatis. Sed & Liuius li. vj. decad. iii. inquit, libertatem imparem diti, ac pauperi. Tibullus lib. ij. elegia. v.

Illa sæpè gregis ditis placitura magistro,
Ad iuuenem festa est vecta puella die,

Cæterum Corasius prouerbialem hanc loquutionem apud Caium eo modo interpretatur, vt pecunia detur non animo contrahendi mutuum, licet numerationem creditor facere simulauerit, qui tradebat: sed eo consilio, vt qui accipit non ea vtatur, nisi ad pompam, vel ostentationem, nempe vt possit dici, eum diuitem esse. cui interpretationi suffragatur Vlpianus in l. si ego pecuniam. vers. idem est. ff. si cert. petat. atque ideo ipse Corasius admittere, & probare videtur potius lectionem istam, dicis gratia, quam eam, quæ communis est, vel quæ ab Alciat. recipitur. Sic & Taurellius, & Antonius Augustinus, dicis gratia, apud Caium legendum esse vere, & proprie existimarunt. Forcatulus autem opinatur, ditis gratia, intelligendum esse ad publicam, & manifestam demonstrationem ex Apuleio in lib. de philosophia, qui de re publica Platonis, & hanc quidem scribit, vt figmentum aliquod veritatis, exempli causa, per se compositam vult esse rempublicam. Sed & alia optima quidem, & satis iusta, & ipsa quidem specie, & ditis causa ciuitatis fabricata, non vt superior sine euidentia. ditis causa, pro eo, quòd est cum euidentia, interpretatur. Ego vero apud Apuleium causa ditis ciuitatis, id est opulentę, beatæ, & fœlicis intelligo, vt magis conueniat auctori sensus hic & interpretatio. Itidem Plinius ad idem adducitur lib. xxviij. c. ij. si pontifici accidat ditis causa epulanti, id est publice, & pro populo epulanti. Ipse rursus, & in hoc loco apud Plinium Pontificem ditis, id est Plutonis causa epulanti libentissime intelligerem. Quanuis Lælius Taurellius & P. Victorius apud Plinium dicis causa, legendum esse plane opinentur. Nos id incertum esse censemus. Origo autem huius prouerbij non potest alia expeditior, ni fallor reddi, quam quæ ex Ciceronis oratione deducitur, vt dicere possit se emisse. & ideo, dicis causa, veteres intellexere, cum quid ficte, & simulate, aut causa seruandi veteres ritus potius factum fuerit, quam ex vero animo, aliquáve ex causa necessaria, vt dici possit factum fuisse, nec tamen vere, aut ex animo, aut aliqua ex causa necessaria factum sit. Cui equidem interpretationi mire conuenit ad originem loquutionis inuestigandam quod ex Flauio Sosipatro libr. 1. grammaticarum institutionum. P. Victorius tradit in d. c. xxiiij. cum enim is auctor doceret, quædam nomina vnius tantum casus esse, exemplaque eorum proferret, in illis etiam, dicis ergo, posuit. Simili sane prouerbio Modestinus Græce vsus est in l. ij. ff. qui pet. tu. & in l. scire oportet. §. sufficit. ff. de exbus. tut. inquit etenim. ὁσίασ καὶ ἀφοσιώσεοσ χάριν. Quæ Latine sic transtulit Antonius August. Sufficit tamen intra tempus saltem adesse, & si postea inuitus causam omiserit, non erit præscriptioni obnoxius. Vnde si defunctorie adsit solum neque permaneat ad allegandum, post tempus in præscriptionem incidet. Defunctorie adesse est eo animo adesse, vt leui eo sistendi se actu, ansam se excusandi habeat, & vt dicere possit adfuisse. Sic & in d. l. ij. etenim mater expellitur à legitima filij hæreditate, tanquam indigna ex eius bonis legitimam portionem consequi, cui tutorem quærere neglexerit, neque solum si non petat, sed etsi quem petat defunctorie petat, vtpote eum, qui se potest excusare. Defunctorie petere dixit Modestinus ex Antoni. Augustini interpretatione, & Græce ὁσιας χάριν. Si leui petitione mater tutorem petierit vt petendi munere defungeretur, & dicis causa, vt possit dicere se petijsse. Ex Vlpiano in l. ij. §. non solum. ff. ad S. C. Tertu. & §. si mater. eadem l. ij. & ex l. vnica. C. qui numero tutel. se excusent. Budæo in l. ex empto. §. emptorem. ff. de actionibus empti. Quo in loco ex latinis auctoribus docet, quid perfunctorie dici factum, aut defunctorie, quando fit languide, et remisse, non acri intentione, non ex animi promptitudine, sed quouis modo ea tantum gratia ne in cusetur ob rem neglectam, Tradit & ex Græcis eodem sensu accipi, ὁσίας ἔνεκα, & ἀφοσιώσεοσ χάριν. Idem repetit diligentius in commentariis linguę Gręce pagina. 247. ex editione Ascensiana. His accedit, vt Victorius adnotauit, locus insignis apud Dionem libr. xxxvij. vbi de iudicio C. Rabirij perduellionis rei agit. Priscum siquidem morem ibidem exponit, vsque ad eum diem seruatum, ὁσίας ἔνεκα. Quæ verba Leonicus sanctitatis causa interpretatur. Cum eadem ratione sint interpretanda apud Dionem, qua dicis causa apud alios auctores, & hæc eadem apud Modestinum, vt intelligamus morem ac ritum illum veterem adhuc seruari, non quod sit necessarius, aut vtilis, sed religionis ergo, ad exactam cæremoniarum modo inutilium obseruationem. Dicis equidem gratia, vt dici possit veteres ritus, etiam absque vlla vtilitate, vel necessitate seruari non alia ratione, quam vt superstitiose seruetur. Qua ratione Latinus Modestini interpretes ante Antoni. Augusti. egregie fallitur, dum in d. l. ij. ὁσίας χάριν, Latine dixit, pietatis gratia, nullo, aut saltem ineptissimo sensu. Sicut & in Pandectis Holoandri, prauitatis gratia, falso itidem legitur. Quod idem Antoni. Augustinus diligentissime probat, & constat ex Græco Modestini tractatu. libr. j. excusationum. & in Pandectis Florentinis. l. ij. ti. qui petant tuto. Eodem prope labitur errore Bulgarus, aut quisquis is est, qui Modestini tractatum de excusationibus tutorum barbare nobis interpretatus est, in l. scire oportet. §. sufficit. cum illius locutionis ἀφοσιώσεοσ χάριν, interpretationem omiserit, qua Modestinus vtitur lib. iiij. excusationum, quod apparet ex eisdem Florentinis Pandectis tit. de excusat. tutor. cap. xiij. ex quibus, quæ nemo hactenus, quod ipse sciam, in vnum cognoscit locum, satis lector poterit intelligere, quæ fuerit apud veteres auctores sensus germanus, ac verus huius prouerbij, dicis gratia. Quo & iurisconsulti vsi fuere, & simili prope modo Gręci auctores ὁσίας χάριν, & ὁσίας ἔνεκα. Dionysius Alicarnas. lib. ij. το̃υτο μέχριτῶν καθ' ἡμᾶσ χρόνών φυλάτΤουαι ρομαιοι, το̃υ χρόνουμνημεῖα τῆσ ὁιάς ἀυτῆβ ἔνεκα.

Hoc ad nostram vsque ætatem Romani obseruant dicis causa, aut gratia cęremoniarum. Rursus idem auctor lib. iiij. de rege sacrorum scribit, nomen eius sacrum censeri, & obseruari ἔνεκα τῆσ ὁσίας. Obseruandæ inquam religionis causa. Euripides in Iphigenia Taurica, sacrificium quoddam commemorat, in quo sanguis effunditur, vt vera hominis immolatio videatur cæremoniarum tantum obseruandarum gratia, gladio in hominem imminenti.

ἐπισχέτω ξίφοσ.
δέρη πρὸσ ᾶν δροσ, ἆιματ', ἐξανυέτω
ὁσίας ἔκατι δεᾶς.

SVMMARIVM.

- Quam originem hoc nomen, Sarraccnus, habuerit: & unde Arabes dicti fuerint Sarraceni, ad interpretationem regiæ Partitarum Legis.

CAPVT IX.

INter eas leges, quas prudentissimus Rex Alfonsus, huius nominis decimus, opera doctissimorum virorum ex veteribus iurisconsultorum responsis, Cæsarum rescriptis, iuris Pontificij canonibus, ac decretis, edere in publicam regni Castellani, cui præerat, vtilitatem diligentissime curauit, opere septem partito, & vulgari lingua seruata Cestellani idiomatis maiestate, promulgato, extat lex j. titu. xxv. parti. vij. quæ probat Sarracenos dictos fuisse à Sarra vxore libera Abrahæ, quamuis ipsi non à Sarra, sed ab Agar ancilla originem duxerint. hæc quum aliquando legissem vt ingenue fatear, existimaui absque aliquo idoneo auctore scripta fuisse, quippe qui viderem, peruersam admodum esse, hanc huius nominis rationem. Cæterum Sarracenos ab Agar originem habuisse, eiúsque gentis primum auctorem fuisse Ismaelem Agar ex Abraham filium, & ab eo Arabes, qui & Sarraceni generis exordium ducere, testis est Iosephus libr. j. Antiquit. cap. xx. Idem tradit Eusebius in chronico sub temporibus Abrahæ, & eos appellari, ac dici scribit. Agarenos, & Ismaelitas. Diuus Hieronymus ad Dardanum Agarenorum meminit, quos inquit, nunc Sarrenos vocant. Sed & Sarracenorum meminit Socrates lib. iiij. hist. eccles. cap. xxxvj. quos eandem historiam tractantes apppellant Ismaelitas Theodoritus lib. iiij. cap. xxiij. & Sozomenus lib. vj. cap. xxxviij. vt plane hinc constet, Sarracenos dictos fuisse Agarenos & Ismaelitas ex eo, quod originem duxerint ab Ismaele, & Agar. Addit Iosepus moris apud eos fuisse, anno ætatis decimotertio circuncidi, quia & Ismael eo anno ætatis fuerit circuncisus. De ratione nominis eodem chronico Eusebij Matthæus Palmerius Florentinus hæc scribit, Mahumetus magnum se æterni Dei prophetam dicens, multos Asiæ, atque Africæ populos commouit, quos noua religione imbuens, Sarracenos ex Dei præcepto vocari dicebat à Sarra legitima vxore Abrahæ, quasi legitimos diuinæ promissionis successores. Hæc Palmerius. Diuus Hieronymus ante ipsum illud Esaie. c. xxj. explicans, auferetur omnis gloria Cedar: inquit, Ismaelitas debere intelligi liber generationis docet ex Ismaele Cedar, & Agarenos, qui peruerso nomine Sarraceni vocantur esse genitos. Sozomenus in d. libr. vj. c. xxxviij. hæc diligentius, & apertius tractat. Porro, inquit, Sarracenorum gens primum cognomine ab Ismaele accepto, qui Abrahæ filius fuit Ismaelitę ab antiquis de primi eorum parentis appellatione vocati sunt. Vt autem maculam illegitimi ortus, & seruitutis nota, serua enim fuit mater illius Agar, â se amolirentur, Sarracenos se ipsos nominarunt, perinde atque à Sara Abrahæ coniuge stirpem ducerent. Cæterum seriem generis inde trahentes eodem cum Iudæis viuendi more vtuntur. Nam circuncisionem ita vt illi colunt, & à suillis carnibus abstinent, multaque pręterea illorum instituta seruant. Quod si non ex omni parte iuxta illorum ritus viuunt, aut tempori id adscribendum est, aut finiti morum populorum, qui se eis immiscuere, confusioni. Quę quidem verba ferme repetit Nicephorus lib. xj. eccle. hist. c. xlvij. Diuus Hierony mus super Ezechielem. c. xxv. Agarenos, inquit, & Ismaelitas, qui nunc Sarraceni appellantur, assumentes sibi falso nomen Saræ, quod scilicet de ingenua & domina videantur esse generati. Quo fit, vt & Partitarum lex auctores habeat non contemnendæ auctoritatis ad probandam Sarracenorum originem, nominísque rationem. De origine vero minime controuertam, at de nominis ratione illud fortassis rem dubiam facit, quòd si à Sara dicerentur, Sarani, non Sarraceni dicendi forent. Deinde Plinius lib. vj. c. xxviij. Sarracenorum gentem inter Arabes connumerat, & scribit Stephanus de vrbibus Græcus auctor, & is maximę fidei, Sarracenos dictos fuisse à Saraco vrbe Arabię. Idem commemorat Paul. Aemilius libr. vij. de Francorum historia. Quod magis arridet. Nam & Saracæ vrbis in Arabia meminit Ptolomeus lib. vj. Geographię c. vij. et Ammianus Marcellinus libr. xxiij. ita scribit, & in Asia Albanos, mare Rubrum, et Scenitas Arabas, quos Sarracenos posteritas appellauit. His addere libet, Maranos, & Maranitas, Arabas esse Diodoro Siculo lib. iiij. & Straboni lib. vj.

Erasmus super epistolam Hieronymi ad Chomatium scribit, Diuum Hieronymum in Hæbraicis quæstionibus significare, Sarracenos ab Ismaele ortos, dictos à Sarram, quod Hæbraica lingua sonat onagrum. Qua in re vir alioqui diligentissimus vel memoriæ lapsu, vel nimis festina Diui Hieronymi lectione prorsus hallucinatur, cum à Hieronymo nihil de dictione Sarram scriptum fuerit. Ita enim scribit, Ismael interpretatur exaudito Dei. Hic erit, inquit scriptura, rusticus homo manus eius super omnes, & manus omnium super eum, & contra faciem fratrum suorum habitabit. pro rustico scriptum est in Hebræo, Phere. quod interpretatur onager. Significat autem semen eius habitaturum in eremo, id est Sarracenos vagos incertísque sedibus, qui vniuersas gentes, quibus desertum ex latere iungitur, incursant, & impugnantur ab omnibus. Hæc Hieronymus.

SVMMARIVM.

- Quæ fuerit apud ueteres Cretionum solennitas ex Vlpiano, & alijs auctoribus.

CAPVT X.

SCrupulosam nimis Cretionum solennitatem sublatam esse ab Imperatoribus Theodosio, & Valentiniano constat ex c. xvij C. de iur. deli. Quæ vero fuerit Cretionum hæc solennitas, Vlpianus iurisconsultus egregie tractat in institutionibus, tit. qui hęredes institui possint. Ex testimonio viri summè docti Franc. Duareni lib. ij. dispu. c. xlj. Nam Vlpiani institutiones nondum nobis licuit videre. Cretio, inquit Vlpianus, est certorum dierum spacium, quod datur institutio hæredi ad deliberandum, vtrum expediat ei adire hæreditatem, nec ne. Velut Titius hęres esto. Cernitóque diebus centum proximis, quibus scieris poterisque: nisi ita creueris, ex hæres esto. Cernere est verba cretionis dicere, ad hunc modum, Cum me Męuius hæredem instituerit, eam hæreditatem adeo, cernoque. Sine cretione hæres institutus, si constituerit, nolle se hęredem esse, statim excluditur ab hæreditate, & amplius eam adire non potest. Cum cretione verò hęres institutus, sicut cernendo fit hæres, ita non aliter excluditur. quam si intra diem cretionis non creuerit. Ideóque etiam si constituerit, nolle se hæredem esse, tamen si supersint dies cretionis, pœnitentia actus cernendo hæres fieri potest. Cretio autem vulgaris dicitur, aut continua. Vulgaris, in qua adiiciuntur hæc verba quibus scieris, poterísque. Continua, in qua non adiiciuntur. Ei qui vulgarem cretionem habet dies illi dati computantur, quibus sciat, se hæredem esse, & potuit cernere. Ei vero, qui continuam habet cretionem, etiam illi dies computantur, quibus ignorauit, se hæredem institutum, aut sciuit quidem, sed non potuit cernere. Hæredes aut instituti dicuntur, aut substituti: instituti, qui primo gradu scripti sunt: substituti, qui secundo gradu. vel sequentibus hęredes scripti sunt. Velut Titius hæres esto, cernitóque in diebus proximis centum, quibus scieris, poterisque, nisi ita creueris, exhæres esto, tunc Męuius hęres esto, cernitóque in diebus, & reliqua. Hęc sunt Vlpiani verba. Quibus mire conueniunt quæ Isidorus libr. v. etymolog. scribit. c. xxiiij. Cretio inquit, est certus dierum numerus, in quo institutus hæres aut adit hæreditatem, aut finito tempore cretionis excluditur, nec liberum illi est vltra capiendæ hæreditatis. Cretio appellata est, quasi decretio, id est decernere, & constituere, vt puta, ille hæres mihi esto, additúrque, cernito intra dies tot. Adeundarum autem hæreditatum centesimus statutus erat dies, quibus non est Cretio addita. Hæc Isidorus, cuius loci meminit Andræ. Alciat. lib. iij. dispu. cap. vij. Hac ratione veteres cernere, hæreditatem dicebant, pro adire hæreditatem, auctore Festo Pompeio. Cicero in oratione de lege Agraria in Rullum. Quam hæreditatem iam creuimus. idem lib. ix. episto. famil. epist. 14. ad Dolabellam. Ate autem peto, vt me hanc quasi falsam hæreditatem alienę glorię sinas cernere. Vtitur & alibi sępe eadem dictione Cicero quemadmodum tradidere Budæus in Pandectas ti. de origine iuris. & Alciatus in dict. c. vij. Duarenus item apud Ciceronem libr. 1. de oratore ita legit, De his credo rebus, inquit Crassus, vt in cretionibus scribi solet, de quibus sciam, poteroque. tametsi vulgo legatur in conditionibus. Sic & apud Plinium lib. 2. c. 21. vbi desyderibus agens ita scribit, an crescerent, mouerenturque, cœlo in hæreditate cunctis relicto, si quisquam qui rationem eam caperet, inuentus esset. Pintianus legendum censet, qui cretionem eam caperet, expuncta vulgata lectione. Sed & apud Varronem lib. 6. de lingua Latina locus extat hac de re atrocem in modum laniatus, genuo tamen candori restitutus ex Plauto, cura & diligentia Petri Victorij. lib. 7. varia. lectio. c. 1. apud Plautum, inquit Varro, in Cistellaria, vbi legitur, Cum ante hac te amaui, & mihi amicam esse creui, mea Gimnasium, valet constitui. Ita que hæres cum constituit se hæredem esse, dicitur cernere, & cum id fecerit creuisse. Hæc Varro, qui & libr. 5. ita inquit, cerno dictum á creo, id est, à creando, creo ab eo, quod cum quid creatum est, tunc deníque videtur. Hinc fines capillorum descripti, quod finis videtur discrimen, & qui id testamento, id est facito videant te esse hęredem. Itaque in creatione adhiberi iubent testes. Verum & hic locus, à nemine quod sciam, animaduersus, non minorem dilaniationem patitur. Ipse quidem ita legerem, Hinc fines capillorum discreti, quod finis videtur discrimen. Et quid in testamento dixerit, cernito, id est, facito videant te esse hæredem. Itaque in cretione adhiberi iubent testes.

Sed & lib. 4. codicis Theodosiani titulus extat primus de cretione, vel bonorum possessione. & in l. 1. inquiunt Impe. Theodo. & Valentinianus. Et cum legitima successio non solum in matre, verum etiam in successoribus longius constitutis, non bonorum possessionis petitionem, non certionis solennitatem cogitur custodire, qualicunque contenta aditę, vel adeundæ hęreditatis indicio, quanto magis pater talibus est vinculis exuendus? Quę quidem verba plane poterunt ex superius traditis explicari, vt illa Plinij li. x. epistola de testamento Largi. Rogauit, inquit testamento, vt hęreditatem suam adirem, cernerémque, ac deinde perceptis quinquaginta milibus nummûm, reliquum omne Herac leotarum, & Theanorum ciuitatibus redderem.

SVMMARIVM.

- Inscriptio quædam apud Gratianum expenditur, ueraque eius lectio restituitur.

CAPVT XI.

GRatianus omnium, quos illa ætas tulit, vir diligentissimus, ex vniuersalis ecclesiæ, prouinciarumque synodis, nec non ex Augustino, Hieronymo, Chrysostomo, & aliis aureum decretorum librum non vulgari industria concinnatum nobis relinquens, magnam iuris diuini, & humani professoribus vtilitatem adeo comparauit, vt plane qui eius lectionem vel omiserit, vel negligenter fuerit aggressus, multarum rerum cognitione priuatus, iure sit ex albo eorum delendus, qui iuris diuini, & humani professores censentur. Tot tamen scatet liber is mendis iniuria temporum, vt fit de re publica, ac re literaria benemeritissimus censendus, qui huic auctori emendando, ac corrigendo, totque maculis expurgando operam dederit. Nos equidem quandoque id facere constituimus, cuius laboris iudicium fortassis, & in his, quæ publica iam fecimus, & quæ dum vixerimus, typis tradentur, satis erit lectori cognitum, & tamen tercentum fere locis iam animaduersis, ac restitutis, supersedendum fore decreuimus, quod nobis fuerit compertum, Antonium Augustinum Romæ, huic negotio egregiam adhuc operam impendisse prope ad vmbilicum. Cuius eruditioni, variæque lectioni, ac diligentiæ cedentes, vt par est minimè veremur aliquot loca expendere, dum plura, difficilioraque ab aliis suo nitori restituta speramus. Extat apud Gratianum inscriptio quædam 31. q. 2. c. de neptis his sanè verbis. idem Sacratio Regi Aragonum. Cuititulo, vt & plerisque aliis parum fidendum esse censuit Ioannes Vasæus, vir diligentissimus in chronicorum Hispaniæ priori Tomo cap. xviij. & meritò, cum ex Regibus Aragonum nullus nomen hoc vnquam habuerit, nec alicubi eius mentio fiat. Nos locum istum ita castigandum esse censemus. Item Sanctio Aragonum Regi. huiusque castigationis ea est non leuis ratio, quod Antonius Beuter canonicus Valentinus, res illius ciuitatis memorabiles sermone Hispano eruditè, ac studiosè describens, eiusdem historiæ meminerit, cuius & à Gratiano merito fit, commemorans libro secundo, capit. octauo Sanctium Aragonum Regem strenuo cuidam militi, infimæ tamen sortis homini, neptem vel ex fratre, vel ex sorore, vxorem iuramento præstito despondisse, ob insignem regi nauatam operam in rebus militaribus, quas rex ipse pręclarè gessit aduersus Christiani nominis hostes, qui tunc ex Arabum gente totam ferè Hispaniam occupauerant. ea verò sponsalia omni conatu neptem repudiasse, idque contigisse scribit anno ferme à Iesu Christi Redemptoris nostri natiuitate. M. LXXXIIII. Qua de re consultus postea summus ecclesiæ Pontifex Vrbanus secundus, qui promotus est ad summum Pontificatum, vt historici tradidere, Anno millesimo octuagesimo septimo, Sanctio Regi respondit, non esse cogendam eius neptem maritum accipere, in quem nec ipsa consensisset, nec consentire vellet. Qua ratione pontificia responsio adscribenda est Vrbano secundo, non Hormisdæ Pontifici. Nam etiam si eiusdem quęstiones caput secundum Hormisdæ Pontificis sit ad Eusebium Episcopum, id tamen responsum, quia ex Paleis est, deduci è medio debet, & c. iij. ad Sanctium Aragonum Regem destinatum adscribi debet Vrbano, cuius est caput illius quæstionis primum, idque ratio temporis maximè suadere videtur, siquidem Hormisda Pontifex summus ad eam fuerit dignitatem electus Anno domini quingentesimo decimoseptimo, quo tempore, & multo post quingentis fere annis nondum habuit initium Regum Aragonensium principatus.

SVMMARIVM.

- Apud eundem Gratianum de Iuliano Cæsare quædam obseruatione digna adnotantur.

CAPVT XII.

VNdecima causa, & quæstione tertia inquit Gratianus. Item Ambrosius, Iulianus Imperator, quamuis esset apostata, habuit tamen sub se milites, quibuscum dicebat, Producite aciem pro defensione reipublicæ, obediebant ei. Cum autem diceret eis, producite arma in Christianos, tunc cognoscebant Imperatorem cœli. Hæc inquam Gratianus, nam apud diuum Ambrosium in his operibus, quæ eius titulo modo extant, & publicè typis traduntur, nondum potui locum istum deprehendere. Verùm apud Gratianum illud est primum obseruandum, Iulianum Cæsarem dictum fuisse apostatem ex eo, quod quum primum in Cappadocia non longè à Cæsarea cum Gallo Cæsare simul educatus, & institutus ita fuisset à præceptoribus, vt non verbis modo, sed & factis studium, ardoremque in religione Christiana insigniter ostendisset, demum ariolorum consuetudine adductus, ac Libani sophistæ, qui tunc Nicomediæ ludum aperuerat, quam in vrbem translatus erat Iulianus iussu Imperatoris Constantij, clam libris comparatis, cum ad eum accedere ei foret interdictum, eundem sophistam diligenter imitatus pietatem Christianam primum abiecit, deinde à Maximo philosopho, non Bizantio, sed Ephesio, non mediocriter ad imperandi libidinem aliolorum sacris initiatus excitatur, & ad Christianismi odium producitur. Qua ratione in grauium rerum suspicionem, cum Constantio incidisset, capite tonso ad eam suspicionem tollendam monachus factus est, atque ita, quem antea re vera receperat, eum falso præ se tulit Christianismum, atque occultè philosophiæ operam dedit, apertè autem in lectorem Nicomediæ ordinem lectus, sacras publicè legit literas, donec adhuc superstite Constantio, & eo mortuo imperio potitus, tam impudenter religionem Christianam abiurauerit, vt ipsum etiam pernegauerit Christum, ac repente simulationi quoque illi, qua Christianum se esse finxerat, nuncio remisso, dæmonum templa frequentauerit sacrificans, simulque pontificem seipsum appellans Gentilium mysteria, ritus, & sacrificia, diesque festos paganorum agere permiserit. Hæc sanè constat ex Socrate libro tertio. hist. eccle. cap. primo. Theodorito lib. tertio. cap. secundo. Sozomeno libro quinto. capitulo ij. Nicephoro libro decimo, ca. j. ij. & iij. Cassiodoro in tripartita cap. j. ij. & iij. Sed & ipse Socrates libro tertio. cap. xiiij. Iulianum expressim apostatam appellat. Et quidem meritò, cum & victimarum gentilium sanguine sacrum baptismi lauacrum sibi abluerit, atque se ipsum à misteriis ecclesiæ exauctoratum excluserit. Quod idem auctores tradidere, præsertim Sozomenus libro quinto, cap. secundo. Chrysostomus lib. vno contra gentiles. Nicephorus, & Cassiodorus in præcitatis locis. Ex quibus intelliges quæ diuus Ambrosius in oratione de obitu Theodosij Imperatoris de Iuliano ita scribit, Inde reliqui principes Christiani, præter vnum Iulianum, qui sarutis suæ auctorem reliquit, dum philosophiæ se dedit errori, inde Gratianus, & Theodosius. hæc Ambrosius. Sed & impius hic Iulianus eo furoris prouectus erat, vt Christum per contumeliam Galilæum appellaret. Hoc etenim nomine Iesum Christum, & Christianos omnes ex conuicio quodam appellasse, auctores sunt in histor. eccles. Socrates lib. tertio, capit. ij. Theodoritus libro tertio, cap. viij. & c. xxj. Sozomenus lib. v. c. iiij. Cassiodorus intripartita li. vj. capitulo xliiij. & xlvij. Ruffinus libro decimo, histo. eccles. c. xxxv. Ioannes Chrysostomus li. vno, contra gentiles. Hieronymus in epistola ad Magnum oratorem, & Nicephorus libro. dec. capitulo iiij. & xx. Impietatis, & blasphemiæ temerarius hic princeps tandem pœnas dedit diuina vltione punitus, quippe qui in bello Persico prope Ctesiphontem vrbem, incertum an ab hoste, vel à suis fuerit occisus, & ore proprio diuinæ maiestatis iudicium confessus dixerit, quum à vulnere caua manu sanguinem hausisset, atque eum in cœlum, veluti Christum conspiciens, coniecisset, perinde, atque causam cædis suæ in eum referret, calamitatis autorem intelligens, Vicisti Galilæe, vicisti, sicuti commemorant Theodoritus libro tertio. capitulo xxv. Cassiodorus in tripartita libro sexto. cap. xlvij. & Nicephorus lib. x. ca. xxxv. qui & illud refert, Iulianum iam moriturum, anima secedente à corpore, diuinius quodammodo quàm pro hominum captu potuit, oculos intendisse ita, vt Christum viderit, & exclamasse, Saturare Nazarene. His equidem rationibus constat, iure dictum fuisse Iulia num apostatam quo nomine ignominiose eum appellauit Maris Chalcedonensis episcopus ex oculorum suffusione cæcus manu à puero eo ductus, vbi Constantinopoli Fortunæ in Basilica, in qua eius deæ statua collocata fuerat, ipse Imperator sacrificaret, auctoribus Cassiodoro lib. sexto tripartit. capit. sexto. Socrate lib. tertio. cap. xii. Sozomeno lib. quinto. capit. 4. & Nicephoro lib. x. capit. xx. ex quibus apparet, Iulianum eidem episcopo respondisse, non tantum posse eum, quem ille coleret Galilæum, vt cæcitati eius mederetur. Cui episcopus magna cum dicendi libertate occurrens, gratias, inquit, ago seruatori meo Deo, qui vt visum amitterem curarit, ne impurissimum vultum tuum ad impietatem declinantem conspicerem. Verùm & ante Iulianum imperatorem Christianos dictos vulgo fuisse â gentilibus Galilæos deduci poterit ex Arriano de Epicteto lib. iiij. cap. septimo. Nam & Christus vocatus est Galilæus Matthæi cap. xxvj. ex eo, quòd frequenter versatus est in Galilæa. Ioan. c. iiij. aut propter Nazareth, & Capharnaum, in quibus habitabat. Lucæ. 2. & 4.

Secundò obseruandum erit, Iulianum Cæsarem apostatam, & Parabatem, milites Christianos habuisse, qui pro imperij Romani maiestate sub eo militarunt, quos tamen dolo ad deorum gentilium sacrificia donatiuo ea de causa dato, pellicere tentauerit, vt accepto donatiuo simul & thus acciperent, idque adolorent ipsius Iuliani imagines ex veteri instituto, quibus Iouis, Martis, & Mercurij erant insuper depictæ. Quo quidem dolo cognito pœnitentes milites donatiuum imperatori restituunt, & Christianismum liberrimè cùm martyrij affectione profitentur, quos Imperator ita quidem commotus à cæde abstinens exauctoratos ex aula imperiali exegit, cuius rei auctores sunt Sozomenus libro quinto. c. xvij. Cassiodorus lib. sexto tripart. c. xxx. & Nicephorus libro x. c. xxiij. Iustè verò posse Christianos milites, qui pagano principi subditi sunt eo imperante militare, modò bellum sit iustum, aut iustum præsumatur, quod in dubio ita est accipiendum. ex eodem capi. adnotarunt illic Domi. Præposit. Cardin. sancti Sixti, Hugutio, & veteres quidam, quibus mirè patrocinatur diuus Augustinus libro xxij. contra Faustum Manichæum cap. lxxv. à Gratiano relatis in c. quid culpatur. xxiij. quæstione j. Cuius verba hoc in loco obiter subiiciam, quia penes Gratianum non planè, ac sincere leguntur. Cùm ergo vir iustus, si fortè sub rege, homine etiam sacrilego militet, rectè possit illo iubente bellare, Ciuicæ pacis ordinem seruans cui quod iubetur vel non esse contra Dei præceptum certum est, vel vtrum sit, certum non est, vt fortasse reum Regem faciat iniquitas imperandi, innocentem autem militem ostendat ordo seruiendi. hæc Augustinus. Ex quo & in specie idem probat Paris Puteus in tractatu de re militari lib. secundo, quæstione xj. quo in loco tractat, an Christiani possint licitè milites infideles in eorum auxilium, vel vt sub eorum vexillo, & ducatu militent, stipendio conducere, & in bellum aduersus Christianos sibi hostes aduocare. Cæterùm, Christianos frequenter, sub paganis imperatoribus olim militasse satis constabit lectori ex varia veterum historicorum lectione. Nam & Christiani milites sub Marco Aurelio Antonino merentes in summa siccitate, rerumque omnium extrema inopia genibus flexis, Dei opem implorantes, hostibus fulmina, M. verò Antonini militibus, & exercitui pluuiam precibus à Deo impetrarunt. Ex quo hostibus maximè territis, ipsis mirum in modum recreatis, bellum Marcomanicum Sarmatis, Vandalis, & Quadis extinctis, Pannonijsque liberatus confectum est: quemadmodum scripsere Tertullianus in Apologetico. capit. quinto. & in libro ad Scapulam. Eusebius lib. v. eccles. histor. cap. quinto. Paulus Orosius lib. septimo, capit. xv. & Nicephorus libro quarto. capit. xij. Extat & ipsius. M. Aurelii epistola post Iustini martyris orationem secundam pro Christianis, in qua ipsemet imperator, victoriam istam precibus Christianorum se obtinuisse fatetur. Cuius rei & profani historici, nempe Iulius Capitolinus, & Dion. Nicæus in. M. Aurelio, & ex nostris Eutorpius meminere, miraculum hoc Christianorum precibus contigisse ferè supprimentes, tametsi Dion. idem quod Eusebius tradiderit tribuens id legioni Melitinæ, quo nomine & ab Eusebio Christianorum legio ista vocata est, ab vrbe Melitina in qua forsan stationem habuerat, cuius vrbis mentio fit à Nicephoro libro septimo capitulo septimo, sed & is author in dicto capit. iiij. commemorat post Eusebium, hanc legionem prærogatiua quadam apud principem in exercitu obtinuisse locum, & ab imperatore nomen κεραυνοβόλου, id est, fulminatricis habuisse. eiusdem nominis meminit & Dion in. M. Aurelio. tametsi constet, tempore Augusti ex Romanis legionibus vnam hoc idem nomen habuisse, quod Dion siue is idem est, siue alter memoriæ tradidit in lib. lv. sub Maximiano imperatore militauit ex Christianis Thebanorum legio, quæ à Thebis AEgyptiis missa fuerat, & cùm Imperator in Sedunorum finibus iussisset, milites exercitus diis gentilium sacrificare, hæc equidem legio à reliquo agmine discessit, ne impiis sacrificiis interesset, quod grauiter tulit Imperator, ipsisque militibus constanter respondentibus, se Christianos esse, & à talibus sacrificiis religione, à qua minimè sibi esset discedendum, prohiberi, ira, adeoque in Christianos accensus, Theobanorum legionem pœnas dare iubet decimo quoque milite trucidato, quam pœnam semel, & iterum Christiani auctore Mauricio subire maluerunt, quàm imperata facere. Postremò Maximiano non ferente Christianorum constantiam, vniuersi milites à reliquo exercitu illius imperio conciduntur. Erat etenim apud Romanos vetus militatis disciplinæ institutum, vt quoties legio aliqua, vt militum multitudo deliquisset, præter centuriones, signiferosque reliqui, decimo quoque ad supplicium sorte lecto, punirentur. Quod satis deducitur ex Liuio libro secundo, decad. j. Cicerone in oratione pro Aulo Cluentio, Dionysio Halicarnass. libro nono. Plutarcho in Crasso. Sozomeno libro quinto, eccle. hist. capitulo nono, & Nicephoro lib. x. ca. viij. Ex quibus constat quid apud veteres auctores sit, decimare milites, ac rursus dicimare populum, cuius punitionis iterum Plutarchus meminit in Marco Antonio. Poterit lector de hac Thebanorum legione. & eius martyrio his addere, quæ scribit Vvolphangus Lazius libro quinto de Roma. rep. cap. viij. apud libro quarto, cap. viij. multa de suppliciis militaribus. Etenim Cornelius Tacitus lib. iij. & libro xviij. Appianus Alexandrinus libro secundo, belli ciuilis, decimationis militum meminere, sicuti & centesimationis Capitolinus in Macrino, ac rursus decimationis idem, & Frontinus in quarto, ac Polybius in libello, de castrametatione Romana.

- An uera sint quæ de Anastasio secundo, Romanæ ecclesiæ Pontifice Gratianus tradit.

CAPVT XIII.

DEcimanona distinctione c. penultimo, hæc Gratianus refert ex libro pontificiali. Anastasius secundus natione Romanus fuit temporibus Theodorici regis. Eodem tempore multi clerici se à communione ipsius abegerunt, eo quod communicasset sine consilio episcoporum, vel presbyterorum, & clericorum cunctæ ecclesiæ Catholicæ diacono Thessalonicensi nomine Photino, qui communicauerat Acatio: & quia voluit occultè reuocare Acatium, & non potuit, nutu diuino percussus est. Hęc Gratianus. Addit interpres. Quia dum assellaret emisit intestina. Sed & hæc in Anastasio secundo Platina, & Volaterranus lib. xxij. tradidere, ex Gratiano, vel ex libro pontificiali. Idem Gratianus hoc repetit. j. q. j. cap. dictum. ex gestis Romanorum pontificum.

Cæterùm Albertus Pighius libro quarto, de eccles. hierarchia cap. octauo multam auersus Gratianum scandescit in iram, pioquidem animo, & feruentissimo in Apostolicæ sedis maiestatem zelo, quippe qui omni conatu contendat, summos pontifices, qui post Petrum sedem illam obtinuere, à labe hæresie prorsus immunes fuisse. Nos missa modò facimus quæ doctissimus ille vir de aliis pontificibus tractat, ea etenim nunc pertractare nostri non est instituti, hunc tantum Gratiani errorem ipsum sequuti conabimur planè, ac funditus euertere, lectorem admonentes, quod non semel fecimus, in his, quæ ad fidem historiæ pertinent, non esse omnino Gratiano credendum, imò alios auctores legendos fore, quorum sit fides apud viros doctos in hac re diu probata, & recepta. Etenim falsa esse quæ de Anastasio pontifice Gratianus commemorat, primum ex eo constat, quod cum Fœlix huius nominis tertius Romanæ ecclesiæ Pontifex Acatio Constantinopolitano præsuli condemnationis sententiam, qua dignitas ei abrogaretur misisset, ipseque Acatius mente, sensuque omni captus Papæ nomen à sacro Albo exemisset, animo, & corpore vinctus, breui pòst communem omnibus ingressus est viam, mortemque obiit adhuc viuente Fœlice. Quemadmodum obseruari poterit ex Euagrio libro tertio, cap. xviij. &c. xxiij. & Nicephoro libro xv. c. xvij. Atque ideo minimè potuit Anastasius Acatium reuocare iam dudum rebus humanis exemptum. Siquidem Acatius vita functus est sub Fœlice, cui successit Gelasius, & huic post annos sex Anastasius. Idem probatur ex eiusdem Anastasij ad Anastasium Cæsarem epistola, quæ prima est ex Anastasij secundi epistolis, quo in loco ipse pontifex asseuerat, Acatium dudum mortem obiisse.

Deinde illud est obseruatione dignum. vt obiter adnotemus, Gratianum quandoque eos auctores, quos citat, prauè intellexisse, nihil in epistola ad Cæsarem, Anastasium pontificem in patrocinium Acatij scripsisse, cum omnibus viribus conatus fuerit, tam literis, quàm nuntiis, vt eius nomen, & memoria à Catholica Christi ecclesia aboleretur, imperatori Acatij memoria defendenti multis rationib. ostendens, ob graues, intolerandosque excessus, & certa facinora iustissimè damnatum eum fuisse à sede Apostolica. Quod apertissimè deducitur ex epistola Anastasij ad Cæsarem missa. cuius fragmentum idem Gratianus retulit in c. secundum ecclesiæ, dist. xix. & in d. c. dictum. j. q. j.

Sed & quod Gratianus in Anastasio notat, diuus Augustinus sæpissimè tractat vt pium, orthodoxum, & catholicum, Nec enim sacramentum aut baptismi, aut ordinis, nec ius dandi sacramenta quod ad characterem amittit hæreticus, aut schismaticus. Ideo non licet à Catholico sacramentum vel baptismi, vel ordinis repeti, quamuis fuerit ab hæretico episcopo, vel sacerdote collatum. Qua ratione correcto hæresis, vel schismatis vitio, non est baptismus, vel ordo repetendus. Quemadmodum obtentum, ac receptum est ab ecclesia Catholica. Præsertim non erant infirma, nec irrita sacramenta, quæ fidelis, & orthodoxus populus in vnione manens ecclesiæ Catholicæ acceperit à proprio Episcopo, nec hæretico, nec schismatico, sed qui ab alios excessus excommunicatus fuerat. Est igitur hęc vera, & catholica sententia, qua probatur, non esse sacramentum ordinis, baptismi, & similia rependenda, licet data fuerint ab hæreticis, & schismaticis, vbi ad ecclesiæ vnionem redierint qui baptizati fuerunt, vel alia sacramenta ab hæreticis accepere. Quod longius tractauere gl. & Cardin. sancti Sixti in d. c. secundum ecclesiæ. Alfonsus à Castro lib. de hęresibus. in verb. baptismus. hæresi quinta. tex. optimus in c. à quodam. de consecr. dist. iiij. tradit S. Thom. iij. part. q. lxvij. art. v. Thomas Vvaldensis de sacramen. c. iiij. v. vj. & seq. Magister sentent. in iiij. dist. v. vbi Thomas, q. ij.

Ex quibus palam depræhenditur manifesta calumnia Gratiani, qui nescio cuius testimonio, ausus fuerit aduersus summum ecclesiæ præsulem, eumque catholicum constanter asseuerare, contra Fœlicis & Gelasij decreta, voluisse Anastasium, ad ecclesiam reuocare impium Acatium, qui iam dudum mortem obierat, & cuius memoriam ab ecclesia catholica deleri in eadem epistola Cæsari persuadere conatur, manifesto iudicio, Fœlicis sententiam, quæ Acatium damnauerat, egregiè laudans, tantum non propria subscriptione sequutus. Eodem sanè iure mera sunt commenta, quæ de punitione diuina ipse Gratianus non semel impiè, ac temerè videtur effutire, & quæ Barbarus interpres adiecit, ex quibus Platina, & Volaterranus eandem fabulam, vt opinor, mutuò accepere.

SVMMARIVM.

- 1 Canonici libri, qui dicantur, & qua ratione nobis cognitum sit, eos esse Canonicos.
- 2 Ecclesia non potest nouum articulum fidei constituere, nec item ipse Romanus Pontifex.
- 3 Sapientia, & Ecclesiastieus canonici libri sunt, quamuis ea de re fuerit olim controuersum.
- 4 Iob liber à quo fuerit scriptus, & Thobiæ liber, an olim fuerit canonicus?
- 5 Libri Esdræ, Hester, & Iudith, an fuerint apud Hebræos canonici?
- 6 De Persarum Regibus ex Metasthene, Philone, & Græcis historiographis ad Sacræ scripturæ intelligentiam.
- 7 De Machabæorum libris.
- 8 De Prophetarum libris, qui fuerint Canonici.
- 9 Ordo librorum Noui Testamenti, & de quibus apud veteres Theologos fuerit olim dubitatum.
- 10 De ecclesia Catholica, & quid hoc nomen signicet.
- 11 Primatus Petri, & ecclesiæ Romanæ à Gelasio ex diuino elogio deducitur.
- 12 Petri, & Pauli Apostolorum Martyrium.
- 13 De quatuor Patriarcharum sedibus, & quo ordine fuerint olim connumeratæ.
- In Gelasij Papæ responsum obseruationes quædam de Canonicis libris & Apocryphis.

CAPVT XIIII.

GElasius summus ecclesiæ Pontifex huius nominis primus, ad eam dignitatem electus anno fermè. ccccxciiij. lxx. eruditissimis, & Catholicis Episcopis ad se vocatis, eorumque consultatione præuia, de recipiendis, vel non recipiendis libris tractare Romæ conatus ea, de re insigne decretum edidit, in eaque Synodo Christianam religionem profitentibus exhibuit, quo maximè scirent, quibus libris, quæ ad fidem pertinerent probanda forent, & à quibus in his, quæ de fide disputantur esset abstinendum. Extat id decretum integrum in primo conciliorum Tomo, & apud Burchardum Vvormatiensem Episcopum libro iij. capit. ccxvij. tametsi Gratianus eius. j. parte omissa idem. xv. dist. tradiderit. Nos ad eius interpretationem, cùm & ea sit admodum vt illis, & necessaria iuris diuini, & humani studiosis, prænotandum esse censemus, scripturas, seu libros de rebus ecclesiastici tractantes in tria genera distingui. Primi etenim generis libri sunt qui Canonici censentur. Secundi generis sunt Agiographi. Tertij verò Apocryphi.

Canonici libri dicuntur omnes scripturæ, † quas recipit ecclesia, vt publicè legantur in ædificationem fidelium, & ex quibus sumatur efficax argumentum ad probandum ea, quæ fidei sunt, & ad fidem pertinent, quibusque vti debemus ad hæreses, earumque auctores expugnandos. Sunt etenim huius generis scripturæ diuinæ quidem, quas homines quidam Deo inspirante scripserunt, imò quas Deus ipse manibus hominum scripsit, nec eis magis quam Deo earum auctori refragari licet. Has canonicas appella mus non alia ratione, quam quod fuerint hæ scripturæ ab ecclesia probatæ, & in canonem diuinarum scripturarum receptæ, siquidem ecclesia iuxta sensum, quem statim exponemus, regula est firmissima, & constitutissima ad discernendum, ac diiudicandum, quæ sit scriptura canonica, auctore Augustino libro vno, contra epistolam Manichæi. quæ dicitur fundamenti. is enim inquit cap. v. Ego verò Euangelio non crederem, nisi me Catholicæ ecclesiæ commoueret auctoritas. idem ferè tradit lib. xviij. contra Faustum capit. iiij. quibus verbis satis docet D. Augustinus, nullam scripturam esse authenticam, aut canonicam sine auctoritate ecclesiæ, cuius membra fuere canonici scriptores. Nec aliunde potest quis scire scripturas esse diuinas, aut canonicas, quàm ex ecclesia, quæ traditionibus Apostolicis, magisterio spiritus sancti, eiusque lumine edocta decreuit, & professa est, canonicum est Euangelium Marci, qui Christum non vidit. nec tamen admisit Euangelium Nicodemi, qui Christum vidit, & audiuit, vt Ioannes cap. iij. testatur. atque hæc vera esse multis rationibus, & ex veteribus auctoribus, probare conantur, & probant Io. Ecchius in Enchirid. cap. j. Drie donius de dogmatib. eccles. lib. j. c. j. & lib. iiij. cap. iiij. ex Irenæo, & Augustino, Alfonsus à Castro lib. j. de hæresibus cap. v. Illud verò est in hac quæstione potissimè obseruandum, propriè, ac simpliciter, nec Canonicam scripturam auctoritatem sumere ab ecclesia, nec ecclesiam à canonicis scripturis. Vtriusque etenim auctoritas est à Christo. cuius spiritu dictatæ sunt scripturæ, & efficax est ecclesia, atque ideo in hunc sensum opinor accipiendum esse quod modò asseuerauimus, nullam scilicet scripturam esse authenticam, aut canonicam sine auctoritate ecclesiæ, vt intelligamus, penes ecclesiam Catholicam esse ius hoc declarandi, ac denunciandi, quæ scripturæ sint canonicæ, authenticæ, & diuinæ, dictatæque à spiritu sancto. Vnde scriptura canonica testimonium est ecclesia ex spiritu sancto testificantis. Nec posset ecclesia dare auctoritatem, & vires diuinæ scripturæ, ei quidem scripturæ, quæ diuina non est. Hoc enim ex ecclesia habemus, vt sciamus, quæ sit scriptura diuina, & tenemur eam scripturam diuinam censere quam ecclesia diuinam esse diffinierit. Quæ tamen quamuis certò diffiniat, nec falli possit, sua diffinitione non efficit illam scripturam esse diuinam. Nam adeo illam diuinam esse professa est, quia verè diuina erat, quod si diuina scriptura non esset, ecclesia minimè, diuinam esse pronunciaret. Comperto etenim ex testimonio ecclesiæ, quæ scripturæ sunt Sacræ, & diuinæ, ex se ipsis habent diuini, ac canonici libri, vt per omnia eis credere teneamur. Imò catholica, sanctaque Romana ecclesia diuinis scripturis non tantùm testimonium exhibuit, testis, qui cogere non potest, officio functa, & testificata illas esse diuinas, sed & iudiciali auctoritate iudicauit illas debere recipi, idque fecit magisterio spiritus sancti, quo pollebat, per traditionem erudita.

Sic pari ratione ecclesia, † vel Summus Pontifex non posset nouum articulum fidei constituere, aut efficere, aliquam assertionem esse Catholicam, quæ antea Catholica non fuerit, quid manifesta ratione comprobant Alfonsus à Castro libro primo de hæresi. cap. viij. Ioan. Arboreus lib. quinto. Theosophiæ. c. x. ex nostris Feli. in c. quæ in ecclesiarum. de const. nu. xxiij. quamuis Abbas contrarium scripsit in c. cùm Christus de hæret. cuius opinio, licet maximo conatu ab Alfonso de Castro, & Arboreo improbetur, fortassis eum sensum habuit ab auctore, quo vera possit censeri. Potest enim esse aliqua de fide assertio, quæ & si catholica sit, tamen quia non constat manifestè ex sacra scriptura, nec est ab ecclesia diffinita, interim dum latet, non efficiat cum hæreticum, qui contrariam asseuerauerit, donec ab ecclesia sit diffinitum, illam assertionem esse veram, & de fide. Solent enim esse plures in interpretatione sacræ scripturæ opiniones, quarum nulla hæretica est, donec ecclesia diuino auxilio contrariam ex reconditis sacræ scripturæ sensibus probauerit. Sic in c. damnamus. de summa trini. Abbas Ioachim non damnatur, nec censetur hæreticus, licet eius dogma ex sacris scripturis ab ecclesia damnetur. Ecclesia verò, licet non possit facere, quod quædam assertio sit hæresis, quæ prius hæresis non erat, quid satis à præcitatis auctoribus probatur, potest tamen efficere, vt nobis per suam censuram pateat, illud esse hæresim, quod antea nos latebat, an merito hæresis dici posset. Qua ratione fit, vt verè possimus asseuerare, assertionem istam quæ modò ab ecclesia antequam fidei Catholicæ contraria improbatur, & hæresis censetur, ante diffinitionem ecclesię etiam hæresim fuisse, tametsi prius quam ecclesia hoc diffiniret eius opinionis assertores hæretici minimè dicebantur: quia nos latebat, an esset ea opinio contraria fidei Catholicę: modò verò post ecclesię diffinitionem hæretici dicentur quicunque eam sententiam probauerint, & receperint, non quod eorum opinio prius falsa non fuerit, catholicæ fidei contraria, & hæresis, sed quia nomen hoc hæreticorum infame quidem, & ad crimen istud grauissimum pertinens exigit profecto pertinaciam, & rebellionem quandam à catholicæ ecclesiæ diffinitionibus discedentem, quæ verè dici non poterat eo tempore, quo dubium erat, nec ecclesia diffinierat, an ea opinio esset religioni & fidei contraria. Quod est hac in re semper, ac præsertim adnotandum. Denique cum ecclesia possit modò aliquam assertionem pronunciare, ad declarare catholicam esse, & ad fidem pertinere quę & antea vera quidem erat, catholica, & ad fidem pertinens, latebat tamen nos hęc de fide veritas propter varias opiniones, reconditumque, & arcanum sacræ scripturæ sensum, atque ideo contrarium asseuerantes ante declarationem ecclesiæ hæretici minimè censebantur, dici poterit, penes ecclesiam esse potestatem istam, declarandi catholicam esse aliquam assertionem, & pronunciandi eam ad fidem pertinere ad eum effectum, vt post ecclesiæ diffinitionem ea assertio ita manifestè sit de fide, vt planè hæreticus pertinax sit censendus, qui contrariam sequutus ab ea discesserit, tametsi ante ecclesię diffinitionem licet verissima fuerit, & catholica ea assertio, propter dubiam eius rei, & controuersam disputationem hæreticus iure dici non poterat qui contrariam probasset, & sequutus fuisset. Vnde ratione, & causa huius declarationis, ex qua hęreticus post ecclesię diffinitionem censetur, qui prius non poterat huius criminis nomine notari, admitti poterit Abb. opinio in hoc sensu, vt ecclesia possit modò, & nouissimè declarare aliquid esse de fide, & catholicum ad effectum, vt nihil ea de re controuersum sit absque hęresis labe, quod tamen prius occultum erat, eaque ex causa non poterat hæreticus censeri qui vel contrarium asseruisset, vel de ea re dubitasset. Sic sanè D. Thom. 1. part. q. 32. art. 4. scribit, multa nunc censeri hęretica quæ prius hoc nomine minimè notabantur, propterea quod nunc ex ecclesiæ diffinitionibus magis manifestum sit ea esse contraria fidei, aut ex eis aliquid fidei contrarium necessario deduci. idem illic adnotauit Caiet. Hinc ab hęresis labe, qua ex parte nomen hoc criminis grauissimi notam inurit, excusari solent plures Lactantij Firmiani, Origenis, & aliorum veterum errores. Nam quamuis verè tunc fuerint errores contra catholicam fidem, eorum auctores ab hęreticorum nomine plerumque eximuntur, quòd nondum eo tempore admodum manifesta erant quę postea de fide Ecclesia catholica diffiniuit, & in publicum tradidit. Hinc denique poterit lector expendere, quo in sensu accipienda sint, quę Card. à Turre Cremata scribit lib. 4. de ecclesia. c. 3. secundę partis. asseuerans, ecclesiam non posse efficere de propositione non hęretica hęreticam. Idem tradit Alfonsus à Castro in d. c. 8. & Albert. in rub. de hęreti. q. 1. nu. 23. ecclesia etenim non potest in his quę ad fidem pertinent, facere assertionem aliquam falsam modò esse, quę prius vera fuerit, nec ex contrario. Erraret equidem, quod est ab ecclesia Catholica in rebus fidei omnino alienum. Potest tamen ecclesia efficere per eius in re olim ambigua, & controuersa diffinitionem, aliquam assertionem modo hęreticam esse, & censeri, quæ prius nec erat, nec censebatur hęretica. quod Sanctus Thomas satis docet in dict. art. 4.

Canonicos vero libros ex Gelasio iuxta literam ipsius decreti subijciam. Primum veteris testamenti, deinde Noui. Obiter tamen adnotabo, quæ fuerit apud veteres ea de re controuersia, & quid de his libris, & alijs, qui canonici sunt, ab ecclesia catholica, à conciliis prouincialibus, à summis ecclesię Doctoribus sit ad concilium vsque Tridentinum diffinitum. Eisdem, & similibus vtar obseruationibus in explicandis reliquis Gelasiani decreti partibus, in quibus de Agiographis, & Apocryphis agitur libris.

Ordo ueteris Testamenti.

GEnesis liber vnus. Exodi liber vnus. Leuitici liber vnus. Numeri liber vnus. Deuteronomij liber vnus. Iesu Naue liber vnus. Iudicum liber vnus. Regum libri 4. Ruth liber vnus, Paralipomenon libri duo. Psalmorum liber vnus. Salomonis libri 5. Iob liber vnus. Thobiæ liber vnus. Esdræ liber vnus. Hester liber vnus. Iudith liber vnus. Machabæorum libri duo.

Multa poterant hoc in loco adnotari, quædam tamen cęteris prætermissis adscribam, siquidem lector reliqua facillimè apud Driedonium lib. 1. de dognatib. eccles. c. 1. & sequentibus, obseruabit.

Regum libri quatuor.) Hanc Regum historiam scripsisse Samuelem & alios Prophetas qui singulis temporibus vixerunt, testis est Athanasius in eo opere, quod de his libris canonicis scripsit. lib. 11.

Psalmorum liber vnus Salomonis libri quinque.) Hęc apud Burchardum. At in primo conciliorum Tomo in Decreto Gelasij legitur, Psalmorum centum quinquaginta liber vnus. Salomonis libri tres. Prouerbiorum. Ecclesiastes. Cantica Canticorum. Quibus satis apparet, olim controuersum fuisse † an Sapientiæ, & Ecclesiastici libri fuerint à Salomone conscripti, & canonici. Nam præter Gelasium Clemens summus ecclesiæ Pontifex huius nominis primus in canonibus Apostolorum can. 84. tantùm inter canonicos libros, tres priores nomine, ac titulo Salomonis recepit duorum posteriorum nulla mentione facta. Origenes in enarratione primi Psalmi numerum sacrorum librorum, qui ex veteri testamento in canonem fuere relati apud Hebræos, & demum apud Ecclesiasticos enumerans eiusdem opinionis est auctore Eusebio lib. 6. eccles. histo. cap. 25. cui subscribit Nicephorus lib. 5. c. 16. concilium Laodicenum sub Liberio Papa celebratum Anno ferè CCCLXIIII. prouinciale quidem, sed receptum, ac confirmatum in sexta generali Synodo admonens, qui sint libri canonici c. lix. tres tantùm priores, qui Salomonis sunt connumerat, Sapientiam, & Ecclesiasticum omittit, quasi diffiniens, eos esse extra canonem quod Damascenus lib. 4. c. 18. Hieronymus in Prologo Geleato in libros Regum. & in epistola ad Chromatium, & Heliodorum, ac Ruffinus in expositione Symboli, palam asseuerant. Et præter hos Gregorius Nazanzenus in eo carmine, quod de sacris libris scripsit. E contrario literæ, quæ à Burchardo ex Gelasio refertur, conuenit ecclesiæ Catholicæ auctoritas. Nam in concilio Florentino sub Eugenio quarto inter canonicos libros, Sapientia, & Ecclesiasticus recepti fuere his verbis. Psalmi Dauid Parabolæ. Ecclesiastes. Cantica Canticorum. Sapientia. Ecclesiasticus. Sed & concilium Prouinciale Carthaginense, cui Diuus Augustinus interfuit, confirmatum in sexta Synodo c. 47. multò antè Florentinum, eosdem libros receperat. Psalterium, inquit, Dauid. Salomonis lib. 5. Quibus itidem verbis hos libros inter canonicos adnumerauit Innocentius Papa ad Exuperium Tolosanum Episcopum. Synodus item Tridentina sub Paulo Tertio idem probat. Etenim inter canonicos libros ab ea censentur Parabolæ Salomonis. Ecclesiastes. Cantica Canticorum. Sapientia. Ecclesiasticus. Quibus manifestè apparet, non esse hac de re disputandum, nec controuertendum post ecclesiæ catholicæ apertissimam diffinitionem, cui est omnino accedendum. Nam & veteres Theologi, Origenes inquam, Clemens Alexandrinus, Chrysostomus, Ambrosius, Cyprianus, Hieronymus, Augustinus, & alij passim his libris, vt canonicis, vsi fuere, imò & plerunque titulo, & nomine Salomonis eorum meminerunt. Sed & D. Augusti. lib. 17. de ciuit Dei. cap. 20. & lib. 2. de doctri. Christia. cap. 8. testatur, eosdem libros in auctoritatem canonicorum receptos fuisse. idem asserit Isidorus lib. 7. Etymo. c. 1 quod diligenter tractat Ioan. Driedo. lib. 1. de dogmat. eccles. qui & illud inquirit, an hi libri fuerint à Salomone scripti. Siquidem constat ex prologo eiusdem operis, librum, qui Ecclesiasticus dicitur, scriptum fuisse à Iesu filio Sirach, & nepote Iesu. Imò par est & ex eodem prologo, & his, quæ scribit Damascenus liber 4. c. 18. sensim deducitur Iesum Patrem Sirach librum illum Hebraicè scripsisse, eius verò nepotem Iesum filium Sirach eundem in Græcam traduxisse linguam tempore Ptolomæi Euergetis Regis AEgypti, cuius auctor ipse nullam mentionem fecit cap. tamen vltimo meminit Simonis Magni Pontificis Oniæ filij, cuius ætate apud AEgyptios regnabat Ptolomæus, annis ferè ducentis ante Christi natiuitatem. atque ideo de auctore huius libri vera nulla fuit olim controuersia, sicuti ex Damasceno, Hieronymo, Augustino, Isidoro, & aliis constat. De auctore autem libri, qui Sapientia inscribitur, maior fuit apud veteres disceptatio frequentiori tamen sententia receptum est, eius auctorem non fuisse Salomonem, sed Philonem Iudæum, qui Græcè id opus scripserit. Quod Hieronymus, & Isidorus ex aliorum assertione tradidere. Philonem verò hunc opinamur non esse illum cuius opera Græcè, & Latinè vulgo circunferuntur, quîque post Christi passionem floruit. & scripsit, quamuis id falso existimauerit Ludo. Viues in Augustinum dict. capitu. 20. Nam præterquam quod Eusebius, Hieronymus, & alij, qui omnium operum Philonis Iunioris meminere, hunc librum eidem minimè adscripserint, vt patet ex Eusebio lib. ij. hist. eccle. cap. xviij. Nicephoro lib. ij. c. xvij. & Hieronymo de scriptor. eccles. Illud profectò maximè conuincit, Philonem Sapientiæ auctorem, multo vetustiorem esse, quàm Iunior Philon, quod Sapientiæ liber inter propheticos, & veteris testamenti libros fuerit semper ab auctoribus ecclesiasticis, ab ipsa denique ecclesia Catholica post concilium Carthaginense Tertium connumeratus, vnde necessariò fit, eum scriptum fuisse ante Christi aduentum. Cautius igitur Driedonius lib. 1. de dogmat. c. 2. part. 2. asseuerat, Philonem, qui auctor fuerit huius libri alium ab eo Philone fuisse, qui post Christi passionem Græcè, & eleganter præclara opera ediderit, fuisseque illum hoc vetustiorem ferè ducentis annis. Nam & Philonis senioris, qui & de Hebręis scripserit, meminere à Iuniore eum distinguentes Iosephus de antiquitatibus, & Eusebius libr. 9. de præparat. Euangelica. c. vlti. Quem & Hebræum fuisse constat, vt tandem distinguamus duos Philones Hebræos à Philone Byblio, cuius idem Eusebius meminit lib. 1. de præpar. Euange. c. 4. & præter eum Suidas. De his autem libris nempe Sapientia, & Ecclesiastico D. August. in d. c. 8. scribit, de quadam similitudine Salomonis dici, & constantissimà perhiberi, Iesum filium Sirach eos scripsisse. Id ipsum idem Augustinus repetit in d. c. 20. asseuerans, consuetudinem obtinuisse propter similitudinem, & affinitatem, vt hi duo libri Salomonis dicantur. Vterque enim propter eloquij similitudinem, & cognitionem rerum, quæ à Salomone tractantur in Prouerbiis, frequentissimè à veteribus Theologis, & quandoque in conciliis ecclesiæ, titulo, & nomine Salomonis citantur. Quod lector facillimè poterit obseruare apud Burchardum, & concilium Carthaginense Tertium, Origenem super epistolam ad Romanos præsertim cap. 8. Apud Cyprianum in epistola ad Rogatianum, qui titulo Salomonis citat librum Ecclesiastici. Idem fecit Chrysostomus cùm alibi, tum in Homilia super c. 26. secundi Paralipo. de Ozia, & humilitate. quamuis Latinus interpres nomen mutuauerit. sic & Ambrosius in lib. de quatuor quæstionibus difficilibus, & super Psalmum. cxviij. librum Sapientiæ Salomoni tribuit, idem fecit Lactantius liber. 4. c. 16. tametsi quod Driedo. lib. 1. c. vlti. ex lib. 4. Eusebij de histor. eccles. cap. 22. tradiderit, non probet, veteres auctores verè existimasse, librum Sapientiæ à Salomone scriptum fuisse. Est enim Eusebij locus, quidquid Driedo. voluerit, intelligendus de Prouerbiis Salomonis, qui liber & Sapientia dictus est à veteribus Theologis. Ita sanè scripsit Græcè Eusebius libro quarto, capitulo 22. de Egesippo tractans: ὀυ μόνοσ δέο̃υτοσ, ἀλλὰ κὶ ἐιρηναῖοσ κὶ πᾶσ ὁ τῶν ἀρχαίων χορὸς πανάρε τον σοφίαν τὰς σολομῶνοσ παροιμίας ἐκάλον. Verùm non tantùm hic, sed & Irenæus, & omnis antiquorum chorus virtute omni refertam Sapientiam Prouerbia Salomonis vocat. sic ferè Græca vertenda sunt in Latinam linguam ex Nicephoro libr. 4. c. 7. cui interpretationi suffragatur, quod idem Eusebius scribit libr. 4. c. 26 vbi ex Melitonis epistola tradens libros canonicos veteris Testamenti, inquit, Psalmi Dauid, Salomonis Prouerbia, quæ & Sapientia. Ecclesiastes. Cantica Canticorum. Iob. Prophetæ, & reliqua. idem Nicephorus lib. 4. c. 10. vt obiter Græcus Eusebij codex ita sit intelligendus vbi c. 26. legitur σολομῶνος παροιμίαι, ἡ σοφία. vt articulus præpositiuus adsumatur significanter ad interpretandum id, quod pręcessit. Salomonis inquam Prouerbia, quæ & Sapientia. aut fortassis Episcopus ille Sardiensis, licet Ecclesiastici librum omiserit, Sapientiam tamen Salomoni tribuit. Etenim huic interpretationi Græca litera minimè aduersatur, imò accedit, etiam latino codice refragante. & præterea non desunt ex veteribus qui idem scripserint. Sed obseruata Eusebij litera quæ Gręcis characteribus vulgo traditur alio in loco, eadem ratione & latinus Eusebij liber est emendandus. nam c. xxij. scribitur, Verûm & hic ipse, & Irenæus, & omnis antiquorum chorus librum, qui intitulatur Sapientia, Salomonis esse dixerunt, sicut & Prouerbia. Hęc enim Latina traductio aliena est à Græca lectione, & à vero auctoris sensu. non me latet, Eusebium lib. 8. De demonstratione Euangeli. c. 2. constanter asseuerasse, Iesum filium Sirach scripsisse, τὴν καλουμένην πανάρετον σοφίαν. Sed ipse opinor de Ecclesiastaco locum illum fore intelligendum, nam illum scripsisse Iesum filium Sirach constat, fortassis & de Sapientia locus ille poterit intelligi, vt Eusebius velit, eam scriptam fuisse à Iesu filio Sirach, & habuisse nomen illud peculiare, quod in d. c. 22. ex veterum auctoritate adscripserat Salomonis Prouerbijs. Etenim idem Eusebius lib. 11. de prępa. Euan. c. 7. πανάρετον σοφίαν. Sapientiæ librum intellexisse videtur, & eum Salomoni tribuit, vt constat ex c. 7. Sapientiæ. Tu verò Christiane lector, illud constantissime tene, quod ecclesia catholica in pręcitatis Synodis, & canonibus diffiniuit.

Iob liber vnus.) De hoc libro † nusquam fuit apud Hebræos controuersum, nec apud Christianæ religionis professores. Nam & ab innitio ecclesię in canonem fuit receptus. De auctore verò licet varię fuerint opiniones, illud est frequentiori iudicio probatum, librum istum, vel ab ipso Iob, vel ab amicis eius sermone Syro scriptum, à Moyse tandem in Hebręam linguam traductum fuisse. Huic opinioni accessere Origenes in prologo, Isidorus li. 6. Etymolog. c. 2. August. Eugubinus in adnotationibus super Genes. c. 1. nec dissentit D. Gregorius, qui hac, & alijs opinionibus pręmissis verè scribit, satis esse quod credamus, hunc librum scriptum esse ab spiritu sancto. Illud tandem obiter adnotabimus, Iob virum sanctissimum genus duxisse ab Esau, & quintum ab Abraham fuisse. Siquidem Abraham genuit Isaac, Isaac genuit Esau, Esau Raguelem, Raguel Zaram, Zaram genuit Iob: quam deductionem probare conantur Origenes in prologo, Chrysostomus in homil. 2. de patientia Iob, qui eum appellat pronepotem proiecti, repudiatique Esau. idem Chrysostomus sermone in Iob, & Abraham. idem sentit in ho. 80. ad populum. His subscribere videtur D. Augustinus de ciuit. dei li. 18. c. 47. qui de Iob scribit, eum ex gente Idumæa genus ducere. Nam & Esau dictus est Edom. Genes. c. 25. & ab Edom Idumæa terra, auctoribus Iosepho lib. 2. c. 1. de antiq. & Augustino lib. 16. de ciuit. Dei c. 35. atque iterum Iosepho lib. 5. c. 3. & deducitur ex c. 11. 3. Regum. & c. 34. Esaię. ad hęc accedit quod Eusebius lib. 9. de pręparat. Euange. c. 4. refert, Aristęan in Iudaica historia existimasse Iob filium fuisse Esau, & habitasse in Idumææ, & Arabię finibus, in Ausitide terra. Sed & prologus libro Iob adscriptus apud Græcos, & Latinos, etiam tempore Hieronymi, & ante ipsum communique consensu receptus rem istam amplius aperit his verbis, Erat autem ipse filius quidem Zaræ, de Esau filiis filius, de matre verò Bosra, ita vt sit quintus ab Abraham. Hæc in eo argumento, licet Hieronymus super Iob, & in quęstionibus Hebraicis ab hac discesserit sententia existimans, Iob non ab Esau, nec ab Abraham, sed à Nachor fratre Abraham, & eius vxore Melcha sorore Sarę, & Hus filio Nachor originem, ac genus duxisse. Nec accedit prologo, aut argumento, quod libro huic adscribitur ex eo, quòd apud Hebręos non reperiatur. Eidem deductioni, ac Genealogiæ accedit Philippus presbyter, qui paulò post Hieronymum scripsit super hunc Prophetam, cuius opinionem refert Lud. Viues in d. c. 47. Sed ipsius prologi auctoritate vt certa, & probatissima vtuntur Chrysostomus, Origenes, Augustinus, & pręter eos Ambrosius lib. 2. de interpellatione, vt tandem non liceat contra stimulum calcitrare. Nam & Eusebius lib 1. de demonstra. Euangelica, Iob quintum ab Abraham fecit.

Thobiæ liber vnus.) Hic liber olim dubiæ fuit auctoritatis ex eo, quòd inter Canonicos apud Hebræos minimè fuerit numeratus, auctore Hieronymo in prologo Galeato in libros Regum. Et in prologo in opera Salomonis, fuit & hic liber omissus quasi ad Canonem non pertineret à beato Clemente in canonibus Apostolorum c. 84. & à concilio Laodiceno, cuius superius meminimus sub Liberio Papa celebrato. Sed & hunc librum omisere canonicos omnes veteris Testamenti numerantes Origenes, Damascenus, & Ruffinus, quorum paulò antè mentionem fecimus. Meliton etiam Sardiensis Episcopus apud Eusebium lib. 4. c. 26. & Nicephorum eiusdem lib. 4. eccles. histo. c. 10. Verùm post concilium Carthaginense Tertium ecclesia, ecclesiasticique scriptores, librum istum canonicum esse minimè dubitarunt, siquidem receptus est inter canonicos à Synodo Tertia Carthaginensi, à Synodo Florentina, atque item nuper à Tridentino concilio. Eundem inter canonicos D. Augustinus retulit li. 2. de doctri. Chris. c. 8. & Isidorus lib. 6. Etymo. c. 2. adducitur eius historia à Clemente Alexandrino lib. 1. Stromatum, & inter canonicos refertur ob Innocentio primo ad Exuperium Tolosanum Episcopum, vt tandem nihil sit hac de re controuertendum. Contigit autem Thobię historia, quod ex eadem apparet, in diebus Salmanasar, & Senacherib Assyriorum Regum, qui regnarunt temporibus Ezechiæ regis Iudæ. 4. reg. ca. 17. & 18. paulò post Romam conditam, ex Euse. in chronico.

Esdræ liber vnus.) † Quamuis à Clemente in canonibus Apost. c. 84. fuerit hic liber omissus, attamen apud Hebręos olim, & apud Christianos absque vlla controuersia, conciliorum, & veterum Theologorum auctoritate in canonem fuit receptus, quod Origenes, Eusebius, Damascenus, Meliton, Innocentius primus, Hieronymus, Augustinus, Ruffinus, Isidorus, & alij palam vnanimi consensu testantur Duo verè sunt Esdræ libri apud Hebręos canonici in vnum volumen connexi Priorem scripsit ipse Esdras de rebus gestis prius quam ex Babylone in Hierusalem accederet Neemias, posteriorem Neemias scripsit de rebus eodem tempore gestis, & de ædificatione Hierusalem. ab Hebræis hi duo libri in vnum volumen coarctantur, apud Græcos, & Latinos in duos libros distinguntur, quod Hierony. adnotauit in Epistola ad Paulinum, & in prologo in Esdram, & in præfatione in libros Regum. Dicitur autem & secundus liber Esdræ, quia continet res gestas sub Esdra, & Neemia. Ea verò, quę in his libris traduntur, contigisse apparet, sub Artaxerxe, cuius anno vij. claruit in Babylone Esdras. Neemias verò anno xx. eiusdem quod deducitur ex c. vij. j. Esdræ secundi. Quis autem fuerit hic Artaxerxes controuertitur. Nam Iosephus lib. xj. antiq. Io. Zonaras in j. Annalium Tomo. & Caieta. super Esdram, existimant, fuisse Xerxem, qui fuit filius Darij, & pater Artaxerxis, qui dictus est Longimanus. hanc sanè opinionem ratio temporum excludit, cum constet ex c. j. ij. & iij. atque vltimo Esdrę secundi, illum Artaxerxem, cuius tempore fuerunt Esdras, & Neemias regnasse annis xxx. & denique pluribus. Xerxes verò ex fide historicorum omnium tantum xx. regnauit annis, aut saltem eius regnum ad xiij. annum non accessit. Io. Driedo. lib. j. de dogmat. eccle. c. ij. part. j. & lib. iij. c. v. part. iij. probare conatur, hanc historiam contigisse sub Dario Mnemone Magno Artaxerxe post olympiada xcj. & annum ab vrbe condita cccxxxviij. tunc enim regnare cœpit Artaxerxes hic Mnemon, cuius vitam Gręcè Plutarchus scripsit. huic opinioni accedit, quòd auctore Philone, Eliasis Sacerdos Magnus fuit sub Artaxerxe magno Mnemone, ídque in chronologia fatetur Io. Lucidus. Constat autem ex sacra scriptura, Esdram, & Neemiam vixisse ad annum vsque xiij. & vlteriores illius Artaxerxis, sub quo sacerdos fuit Eliasis. Esdræ ij. c. iij. Nam & Iosephus Neemiam sub sacerdotio Eliasis posuit. Verùm, quia Philonis scripta dubia multis videntur, ea fortassis ratio temporum verior est, quę ab Eusebio in chronico traditur. Is etenim hanc Esdræ historiam adscribit Artaxerxi, qui Longimanus dictus est. idem tradidere Iulius Africanus, & Eusebius lib. viij. de demonst. Euang. c. ij. Hierony. in Daniel. cap. ix. Beda & Contractus in Chronicis. Io. Lucidus lib. vij. de emendat. tempo. c. iij. qua in re illud erit omnino obseruandum, apud Philonem, Metasthenem, ac alios, hæc nomina, Artaxerxes, Darius, Assuerus, & alia communia fuisse regibus Persarum, sicut Romanorum Imperatoribus, Cęsar, Babylonijs regibus, Nabuchdonosor, Aegyptiorum principibus, Pharaones. id ipsum & quandoque ex sacris Biblijs deducitur, vt tandem multa hinc possint expeditè intelligi, quæ alioqui difficilia censeri solent.

Hester liber 1.) Rursus & de hoc libro nulla apud Hebręos, & Christianos fuit vnquam controuersia, nam & ab omnibus fere auctoribus ecclesiasticis, & Synodis ecclesiæ, de quibus paulò antè mentio facta est, item & à Clemente in canonibus Apostolorum. c. lxxxiiij. in canonem fuit receptus, atque ideo nihil opus est vt hoc in loco immoremur. Illud tamen erit obseruandum, quod in hoc libro narratur contigisse in diebus Assueri, vt patet Hester c. j. qui dictus est Magnus Artaxerxes Mnemon., auctoribus Eusebio, Beda, Hermano Contracto, Io. Lucido in chronicis, Iornande lib. de regnorum successione. & Driedo. de dogma. ec. lib. j. c. ij. part. j. & lib. iij. c. v. part. iij. quorum opinionem sequimus, quamuis Iosephus lib. xj. Antiquit. c. vj. quem sequi videntur Io. Zonaras in j. Annali. tomo. & Caieta. in c. primum Hester. existimet, hunc Assuerum, siue Artaxerxem fuisse Cyrum Xerxis filium. Nam ex Xenophonte, Plutarcho, Eusebio, & Hermano Contracto constat, Artaxerxem cognomento Mnemona filium fuisse Darij ex Parisatide, ex qua Darius habuit duos filios, maiorem quidem natu Artaxerxem hunc Mnemona, minorem verò Cyrum nomine. Parisatis autem fuit filia Artaxerxis, qui dictus est Longimanus, quę & præter duos filios, qui de regno contenderunt, duos alios ex eodem Dario, qui Nothus dicebatur, concepit, & habuit, auctore Plutarcho. Etenim ex regibus Persarum primus dictus est Cyrus Cambysis filius, cuius mentio fit. c. j. Esdræ. item à Iosepho, Eusebio, atque August. de ciui. dei. lib. xviij. c. xxvj. & alijs ethnicis scriptoribus, cuius educationem & institutionem Xenophon Græcè, & eleganter scripsit. Post hunc Græci & Latini historici Cyrum minorem appelant, fratrem huius Artaxerxis cognomento Mnemonis, Darij Nothi, & Parysatidis filium, cuius expeditionem idem Xenophon, qui sub eo militauit, lingua Græca scribit. Cæterum quod Artaxerxes Longimanus dictus fuerit Cyrus, non constat ex probatissimis auctoribus. Imò Metasthenes tradit, Darium Longimanum, fratrem habuisse nomine Cyrum Artabanum, qui cum eo de regno dimicauerit. Habet & ratio temporum, quam in hac historia obseruauimus auctorem Philonem, cuius de temporibus breuiarium vulgo legitur lib. 14. inter Ioan. Annij Viterbiensis commentaria, quorum fides à multis improbatur eo, quod ferè vetustissimorum auctorum fragmenta, vel ipse Annius confixerit, vel absque vllo integræ fidei testimonio in publicum emiserit. Nam Ludo. Viues in Augustinum de ciuita. Dei. lib. 16. c. 1. hos libellos friuolos esse dicit, & incertorum auctorum quosque ad stupefaciendos imperitos lectores Græcia luserit otiosa, nec esse illorum, quorum titulos prę se ostentant. Faber Stapulensis in Aristotelem lib. 1. Polit. existimat, hunc Berosum, atque Metasthenem, quorum fragmenta Ioan. Annius studiosis tradiderit, scriptores fictitios esse. Idem Asseuerat Ioannes Vergara ecclesiæ Toletanæ canonicus, vir omnigena eruditione Græcè, & Latinè insignis in q. 5. De reparatione templi Hierosolymitani. Beatus item Rhenanus lib. 1. rerum Germanicarum, vbi de Alemanis tractat, sed omnium, inquit, ineptissimus est Annius quidam in Berosum, auctoris fabulosi fabulosior interpres. nam quoties ille hircum mulget, iuxta Prouerbium, hic cribrum supponit. Hæc Rhenanus. cui suffragari videtur Gregorius Gyraldus de diis gentium Syntagmate 4. scribens, Ioannis Annij scripta doctrinam exoticam, & ferè superstitiosam redolere, esseque commentitiam. Rursus Gulielmus Postellus in lib. de Hetruria non semel contendit, fragmenta illa, quæ Berosi nomine Ioa. Annius vulgo tradidit, verè illius esse Berosi, cuius veteres auctores maxima cum veneratione meminerunt. Sed hæc satis de fide, & auctoritate Breuiarij. quod Io. Annius Philonis titulo publicum fecit.

Iudith liber vnus.) Liber hic tanquam à Canone alienus, & extraneus, omissus olim fuit ab Origene, Damasceno, Ruffino, Hieronymo, & Melitone Sardiensi, atque item à Clemente in canonibus Apostolorum, & à Laodiceno concilio. Hi etenim auctores existimarunt, librum istum canonicum non esse, cuius tamen testimonio passim veteres Theologi vsi fuerunt. quin & Augustinus, Isidorúsque inter canonicos eum connumerant, sed & ab ecclesia catholica in concilio Carthaginensi tertio, Florentino item, & Tridentino in canonem iam est receptus, vt tandem hac de re non sit dubitandum. Nam & Hieronymus in prologo testis est, à Nicæna Synodo in numerum sanctarum scripturarum relatum fuisse. Et eum inter canonicos refert Innocentius primus ad Exuperium Tholosanum Episcopum. Eius verò historiam sub temporibus Nabuchodonosor Regis Assyriorum contigisse constat, tametsi ambiguum fuerit, quis sit hic Nabuchodonosor, vt ex eo sit certior ratio temporis, & sanè illud videtur verius, hunc Regem Nabuchodonosor fuisse Cambysem, qui Ciro primo Persarum Regi successit quique dictus est Artaxerxes Assuerus Priscus. Huius opinionis sunt Eusebius, & Beda in chronicis. Philon. & Io. Annius quos sequitur Driedo. lib. 1. & 3. de dogmatib. Eandem historiam Artaxerxi, qui statim post Cyrum maiorem obtinuit imperium, ascripsere. Sed & Eusebium sequutus, eandem rationem probat Hermanus Contractus. Idem ferè sensit D. Augusti. lib. de ciuit. Dei. 8. q. 26. qui cùm meminisset Cyri primi Persarum Regis, scribit, per idem tempus etiam illa sunt gesta, quæ conscripta sunt in libro Iudith, quem in canonem scripturarum Iudæi non recepisse dicuntur. Hæc Augustinus. qui lib. 2. de doctri. christ. c. 8. hunc librum inter canonicos connumerat, quòd si auctoribus Eusebio, & Græcis historicis Cambyses non regnauit vltra sex, vel octo annos, quibus & Iosephus accedit, quo pacto poterit eidem conuenire historia Iudith, cuius c. 1. & 2. constat, saltem tredecim annis hunc Nabuchodonosor regnasse? cui difficultati, quamuis Eusebius, & qui eius chronicon sequuntur non possint commodè satisfacere, respondebunt tamen qui Philonem, & Metasthenem fuerint sequuti. Hi etenim assuerant, Cambysem post Cyrum Maiorem annis viginti regnasse. idem ex Græcis scribit Clemens Alexandrinus lib. 1. Stromat. qui asserit, eum annis vndeuiginti regnum obtinuisse. Eidem Valerius Anselmus tribuit viginti annorum principatum. Hi verò auctores, pręter Clementem qui eum Cambysem nominat, qui post Cyrum maiorem regnauit, hoc nomine minimè vtuntur, sed Prisci Assueri. In hoc tamen Regum Persarum Catalogo est necessario adnotandum, Græcos historicos, Eusebium item, ac Latinos quosdam potissimum dissentire à Philone, Metasthene, & aliis, quos sequuntur Driedo. & Io. Lucidus. Apponam hoc in loco libenter vtramque chronologiam, quia & ad intellectum sacrę scripturę, & veterum auctorum plurimum conducit, nec aliena est hæc obseruatio ab hoc libro, in quo varia constituimus adnotare ad sacra Biblia, ecclesiæ canones, Iurisconsultum, & Cæsarum responsa interpretanda.

Ex Metasthene.

CYRVS Victo, † & interfecto Babyloniorum Rege Balthasare, in Persas, Assyriorum transtulit imperium, regnauîtque simul cum Dario duobus annis, Solus verò postea duobus, & viginti. Hæc Metasthenes, cui Philo addit, Darium istum fuisse filium Hystaspis Cyri mentio fit capitu. j. Esdræ. Sed & præter Metasthenem, & Philonem Iosephus lib. x. c. xiij. tradit, Darium Astiagis filium annum agentem sexagesimum secundum cum Cyro cognatum suo Babyloniorum principatum euertisse. eum Hieronymus super Danielem sequitur c. v. & vj. ac passim in eisdem Commentariis præsertim c. viij. quo in loco scribit, hunc Darium à Gręcis dici Cyazarem fratrem Mandanes, quæ fuit filia Astiagis Medorum Regis, vxor Cambysis, & Cyri mater. idque constat ex Xenophonte libro. j. de Pædia Cyri, id est de educatione, aut institutione Cyri, & Iornande in lib. de temporum, ac Regnorum successione. Ex ipsa denique Danielis historia deducitur manifestè, hunc Darium cum Cyro simul Babyloniam, eiusque Regem Balthasarem cepisse, & post eum regnasse apud Assyrios: quemadmodum obseruari poterit ex c. vj. ix. x. & xj. vt mirer interim cur apud Philonem dicatur hic Darius Hystaspis, cum potius dicendus foret Darius Astiagis. Sic & à Metasthene Cyrus dicitur Patruus Prisci Artaxerxis, qui fuit huius Daaij filius, & tamen Cyrus non fuit eius Patruus, sed filius Mandanes, quæ fuit soror Darij, atque ita amita Artaxerxis, si is filius Darij vere fuit.

Priscus Assuerus Artaxerxes Cyro Maiori successit in regno, secundum Philonem. Hic filius fuit Darij primi, cum quo Cyrus regnauerat, obtinuitque regnum, ac regnauit viginti annis, auctore Metasthene, quem Valerius Anselmus, Ioan. Annius, Driedo, & Ioan. Lucidus sequuntur.

Darius Longimanus filius Prisci Assueri Artaxerxis, cum fratre Cyro Artabano septem mensibus pro imperio dimicauit, quo obtento, & fratre victo illud obtinuit annis vij. & 30. Metasthenes, Io. Annius, Driedo, & Lucidus, sed & Philo testatur, hunc Darium Longimanum filium fuisse Prisci Assueri, & cum fratre de imperio certasse.

Darius Nothus Darij Longimani filius annis vndeuiginti regnauit post patrem auctoribus Metasthene, Valerio Anselmo, Driedo, & Lucido.

Magnus Artaxerxes Darius Mnemon post Longimanum annis quinquaginta quinque obtinuit imperium ex eisdem auctoribus.

Artaxerxes Ochus annis sex, & viginti. Metasthenes, & alij.

Arses annis quatuor, nostra ætate inquit vetustissimus auctor Metasthenes.

Darius vltimus Rex sex anni ex eisdem auctoribus, post quem Magnus Alexander obtinuit imperium obtinuisse centum octauginta, & vno annis.

Ex Græcis Historicis.

CYrus maior Cambysis, & Mandanes, quę fuit filia Astyagis Medorum Regis filius, auo materno subuerso. Medorum principatum, & demum Babyloniorum Rege victo Assiriorum imperium in Persas transtulit, regnauitque annis triginta, auctoribus Eusebio, & Hermano Contracto in Chronicis. Iustino lib. j. & Clemente Alexandrino in primo Stromat. lib. Hunc verò Cyrum fuisse primum Persarum Regem, qui Asiæ monarchiam habuit, tradiderunt præcitati auctores, & Iosephus l. 11. c. 1. Xenophon in Pædia Cyri. Hieronymus super Danielem, & Herodotus in j.

Cambyses Cyri filius post eum octo annis imperium obtinuit, auctoribus Herodoto, Eusebio, & Hermano Contracto. quibus ferè censentiunt Iosephus l. xj. antiq. c. 2. Ioan. Zonaras in primo Annali. Tomo. Iornandes, & alij præter Clementem Alexandrinum, qui l. 1. Stromat. asseuerat hunc annis vndeuiginti regnasse. Hunc verò Cyro patri successisse passim omnes Græci fatentur Iustinus item, & Hieronymus eumque fuisse Cyri filium scripsere Plato l. 1. de legibus. & Thucidides, lib. 1.

Magi duo fratres post hunc septem mensibus regnarunt, auctoribus Eusebio, & Contracto. Horum Iustinus lib. 1. & plerique alij meminere, quorum D. Hieronymus super Danielem c. 11. mentionem fecit scribens, post Cambysem regnasse Smerdem Magum, qui Pantampen filiam Cambysis duxit vxorem, quo occiso eandem filiam Cambysis nupsisse Dario, qui statim suscepit imperium, & ex ea genuit filium, qui dictus est Xerxes ille Magnus. Herodotus verò libro septimo, asseuerat, Xerxem fuisse filium Darij, & Atossæ, quæ fuit filia Cyri Maioris, idem sensit Iustinus, libro primo.

Darius Imperium habuit annis triginta sex, auctoribus Eusebio, Herodoto, & Contracto. auctore verò Clemente Alexandrino lib. j. Stromat. annis quadraginta sex. idem Iornandes scribit. Fuit hic Darius filius Histaspis, vt idem Herodotus, Clemens, Eusebius, Contractus, & Iustinus libro primo, Iosephus libro vndecimo, capit. tertio. commemorant. idem tradit Ioan. Zonaras, fuisse inquam hunc Darium filium Histaspis, & Magis successisse. Frequenter etenim apud auctores Darius hic Histaspis à patre dicitur. Nam & eo tempore, quo regnauit, hoc nomen obtinuit, seque ipse ita nominabat, sicuti constat ex Laertio in Heraclito. Sed & Plato libro primo, de legibus obseruauit, hunc Darium non fuisse Regis filium.

Xerxes Darij filius annis viginti regnauit, secundum Eusebium, Contractum, Herodotum, Diodorum Siculum libro vndecim. Iornandem, & alios præter Clementem Alexandrinum, qui viginti sex annis Xerxem regnasse asseuerat, & Ioan. Zonaram, qui eidem tribuit principatum annorum ferè nouem, & viginti. Huius Xerxis meminere Iosephus libro xj. capitulo quinto, & Iustinus libro secundo, qui tradit, cum fratre Artamene eum de regno controuertisse, ex eo, quòd licet Artamenes foret natu maior, Dario tamen priuato natus fuerat, Xerxes autem postquam Darius regnum habuerat. eandem historiam refert Herodotus, libro septimo, qui filium natu maiorem Artabazanem nominat. atque hæc fortassis est illa controuersia, quam Metasthenes, & Philon Longimano adscribunt. Hunc Xerxem fuisse Darij filium Plato testatur libro primo, de legibus qui & in Gorgia scribit, hunc Xerxem in Græcos exercitum duxisse, eiusque Patrem Darium in Scythas. Idem in Epitaphio primum Persarum Monarcham commemorat Cyrum, secundum Cambysem eius filium. tertium Darium, eosdemque Persarum Reges, eodem ordine, & post eos quartum Xerxem libro primo, de legibus repetit. Huius regis meminit & Diuus Hieronymus in Danielem capitulo vndecimo, qui Danielis locum de hoc Xerxe intellexit, dum illic scriptum est, Ecce tres adhuc Reges stabunt in Perside, & quartus ditabitur opibus nimiis super omnes, & cùm inualuerit diuitiis suis concitabit omnes aduersus regnum Græciæ. Est etenim hic, Xerxes ille Græciæ, & totius Europæ terror.

Artabanus Xerxis præfectus eo occiso regnum inuasit. Et id obtinuit septem mensibus. Eusebius, Iustinus l. iij. & alij.

Artaxerxes septimus Persarum Rex annis quadraginta regnauit. Eusebius Hermanus Contractus. Diodorus Siculus libro vndecim. & Iornandes. aut vno, & quadraginta ex Clemente Alexandrino. Dictus est Longimanus, fuitque Xerxis filius. Plutarchus in Artaxerxe. Eiusdem meminere asseuerantes, eum filium fuisse Xerxis Iustinus libro tertio. Diodorus Siculus libro vndecimo, & Iosephus libro xj. cap. vj. qui & illud addit, hunc dictum fuisse Cyrum. quod & Zonaras in primo Annalium tomo scribit. Sed & idem Iosephus lib. primo contra Appionem asseuerat, Artaxerxem Xerxi successisse in imperio. cuius testimonium referunt. Eusebius libro eccles. hist. iij. c. x. & Nicephorus lib. 2. cap. 18.

Xerxes huius nominis Secundus, octauus Persarum Rex habuit, & obtinuit imperium duobus mensibus ex Eusebio in Chronicis, & Iornande.

Sogdianus Nonus Persarum Rex, nouem mensibus regnat, auctore ipso Eusebio.

Darius cognomento Notus decimus Persarum Rex regnauit annis vndeuiginti: quemadmodum Alexandrinus existimat, eum regnasse annis Eusebius, & Contractus opinatur. Clemens verò octo. Huius regis, & sequentinum vsque ad Magnum Alexandrum meminit Tertullianus in libro aduersus Iudæos ca. de passione Christi ab eius primo anno deducens Danielis Hebdomadas, vt quod à Daniele scriptum est c. ix. in primo anno sub Dario filio Assueri ex semine Medorum, de hoc Dario fit auctore Tertulliano intelligendum, quod à diui Hieronymi interpretatione omnino est alienum, etenim is hæc verba Danielis intellexit de Dario Medo, qui cum Cyro primo Assyriorum euertit imperium. Sed & de initio adsumendo ad Danielis Hebdomadas præter Hieronymum, & Eusebium lib. viij. de demonstratione Euangelica. c. ij. legendi sunt Ioan. Zonaras in primo Annalium Tomo. Ioan. Driedo. de dogmatibus ecclesiast. lib. iij. c. v. quarta eius parte. & Ioan. Lucidus lib. septi. de emendat. tempo. c. iij. Hunc verò Darium Nothum, filium fuisse Artaxerxis Longimani præter alios Thucydides fateri videtur libro octauo.

Artaxerxes cognomento Mnemon Darij, & Parisatidis filius annis quadraginta Persarum imperium habuit, secundum Eusebium, Contractum, & Tertulianum in d. c. de passione Christi. Iornandem, & alios. At Clemens Alexandrinus eum scribit regnasse annis duobus, & quadraginta. Plutarcho verò auctore, qui eius vitam Græcè scripsit, regnauit annis sexaginta duobus. Sed & eius meminisse videtur Iosephus lib. xj. c. vij.

Artaxerxes Ochus patri successit, sexque, & viginti annis regnauit, auctoribus Eusebio, & Contracto. Tertullianus verò scribit, Deinde Rex Ochus, qui & Cyrus regnauit annis quatuor, & viginti. huius item meminere Iustinus lib. x. & Plutarchus in Artaxerxe, fuitque duodecimus Persarum Rex.

Arses Ochi filius decimus tertius Persarum Rex regnauit annis quatuor, secundum Eusebium, Iornandem, & Contractum. Clemens Alexandrinus cum Persidos Regum ordinem, & successionem scriberet, post Artaxerxem Mnemona inquit, Arses, vel Ochus tres annos. omisitque Artaxerxem Ochum, cuius filium Arsem fuisse constat, ex Arriano lib. ij. Tertullianus autem ita scribit, Argus anno vno, tractans de hoc Rege, vnde fortassis legendum Arses anno vno.

Darius Arsani filius decimus quartus Persarum Rex, & is quidem vltimus regnauit annis sex, auctoribus Eusebio, Iornande, & Contracto. Huius meminere Plutarchus, Arrianus. Q. Curtius, & omnes, qui res Alexandri Magni memoriæ tradiderunt. Nam & ab ipso Alexandro Darius hic victus fuit imperioque priuatus. Præter hoc & Darij Iosephus meminit libro xj. capitulo septimo & octauo, de quo Tertul. scribit. Darius Malas nominatus annis duobus, & viginti. Constat verò iuxta hanc Regum, & temporis rationem Persarum in Arsia imperium ex ducentis ac triginta annis.

Ex his poterit Lector obseruare, maximum esse discrimen inter Græcorum non tantùm historicorum, sed & Theologorum Chronologiam, & eam, quæ ex Metasthene, ac Philone à Driedonio, Annio, & Lucido traditur. Verum apud me maxima est Platonis fides, qui nec de re admodum sibi incognita, nec insigniter antiqua, quod paulò antè ex eo retulimus, scripsit, vt interim missos faciam eius ætatis auctores, quippe qui tanti æstimem Platonis testimonium, vt multorum loco propter eius integritatem illum citare decreuerim, quo fit, satis esse dubiam eam opinionem, quam in connumerandis Persarum Regibus ex Philone, & Metasthene quidam sequuti fuerunt.

Macchabæorum libri duo.) Horum primum Hebraicum legi, secundum verò Græcum, testis est Hieronymus in Prologo Galeato. vterque omittitur à Melitione Sardiensi apud Eusebium de hist. eccl. lib. iiij. ca. xxvj. & Nicephorum lib. iiij. c. x. Diuus August. de ciui. Dei. lib. xviij. c. xxxvj. de his libris ita scribit, in quibus sunt & † Machabæorum libri quos non Iudæi, sed ecclesia pro canonicis habet, propter quorundam martyrum passiones vehementes, atque mirabiles, qui antequam Christus venisset in carnem vsque ad mortem pro lege Dei certauerunt, & mala grauissima, atque horribilia pertulerunt. Hæc Augustinus. Origenes apud Eusebium l. vj. eccles. hist. c. xxv. & Nicephorum. l. v. c. xvj. cum libros veteris testamenti ex canone Hebræorum numerasset, inquit, præter hos sunt libri Machabæorum, qui apud eos inscribuntur Sarbeth, Sabaniel. Ab ecclesia verò, quamuis in concilio Laodiceno fuerint hi libri omissi, recepti fuere tres de rebus Machabæorum libri, per Clementem in Canonibus Apostolorum. At duo tantùm Machabæorum libri, primus scilicet, & secundus, recipiuntur inter canonicos in concilio Carthaginensi iij. in concilio Florentino, & in generali Synodo Tridentina. & ab Innocentio Papa primo ad Exuperium Tholosanum Episcopum. Sed & Isidorus l. vj. Etymolo. c. ij. scribit, eos libros ab ecclesia receptos fuisse. idque ipse, & Augustinus ante concil. Florentin. & Tridentinum testati sunt, qua ratione de his duobus libris Machabæorum disputandum non est, reliqui canonici non sunt censendi. Extat & de Machabæis Iosephi liber, cuius meminit Hieronymus aduersus Pelagianos. Eius verò titulus est de imperatrice ratione: in quo graphicè Martyrium Machabæorum Iosephus describit. Atque de hæc Machabæorum libris, quos non canonicos, sed ecclesiasticos censeri, asseuerat Ruffinus in expositione Symboli. In primo conciliorum Tomo apud Gelasium legitur hoc in loco, Machabæorum liber vnus. Sed & de duobus libris ab ecclesia receptis multa tradit Ambrosius Catharinus aduersus Caietanum lib. 1.

De ordine Prophetarum ex eodem Gelasio apud Burchardum.

ESaiæ liber vnus. Hieremiæ cum Cinoth, id est Lamentationibus suis liber vnus. Ezechielis liber vnus. Danielis liber vnus. Oseæ liber vnus. Amos liber vnus. Michææ liber vnus. Ioel liber vnus. Abdiæ liber vnus. Ionæ liber vnus. Naum liber vnus. Abacuch liber vnus. Sophiniæ liber vnus. Aggæi liber vnus. Zachariæ liber vnus. Malachiæ liber vnus.

Hic ordo Prophetarum † eodem modo traditur in primo conciliorum Tomo ex Gelasio. Sed & idem seruatur in concilio Laodiceno. Florentino item, ac Tridentino. In canonibus Apostolorum, & in concilio Carthagiensi, apud Originem & Meletonem, ac denique apud Ruffinum in expositione Symboli tantùm recipitur duodecim Prophetarum scriptura tacitis eorum nominibus, expressim tamen nominatis quatuor maioribus prophetis. Esaia, Hieremia, Ezechiele, & Daniele.

Hieremiæ cum Cinoth, id est Lamentationibus suis liber vnus.) Ab Origine liber hic ita inter Canonicos numeratur. Hieremias cum threnis, & epistola. meminit & Cinoth in prologo Geleato Hieronymus sub indicans & eum librum ab Hebrais inter canonicos censeri.

Danielis liber vnus.) De historia Susannæ, de Hymno trium puerorum. De historia Draconis Belis, olim fuit equidem controuersia, an haberent parem auctoritatem cum reliquo volumine Danielis, cùm & Hieronymus in Præfatione scribat, hæc tria non haberi apud Hebræos. & de Susannæ historia Origenes respondens Africano, qui ad eum scripserat, eam esse adulterinam, & à Daniele reiiciendam, ostendit non illegitimam, sed germanam potius esse scripturam, quæ plurimum afferat vtilitatis, auctoribus Eusebio libro sexto, cap. xxxj. de eccles. histor. Nicephoro libro quinto, cap. xxj. Suida in dictione, Africanus. Eandem Susannæ Historiam recepit, & recipiendam esse censet Cyrillus in libro primo, in Leuiticum. Verùm de Hymno trium puerorum in concilio Toletano iiij. cap. xiij. dicitur, eum in tota ecclesia celebrari. Denique de his tribus, quamuis olim non fuerint in Canone, tamen propter auctoritatem septuaginta interpretum, & Sanctorum, Doctorumque virorum, qui post Christum statim ab initio nascentis ecclesiæ vsi fuere testimonio ex huiusmodi scripturis, asseuerandum est eas ecclesiam recepisse, vt publicè legantur, non tamen vt parem habeant auctoritatem ad demonstranda ea, quæ sunt fidei, cum his libris, qui canonici dicuntur: quemadmodum Io. Driedo censet libro primo, de dogmatibus eccles. parte vltima.

Baruch liber: quia non legitur apud Hebræos, teste Hieronymo, in præfatione in Hieremiam, ab Origine eodem Hieronymo, Ruffino, Meletone Sardiensi, Augustino, & aliis omissus est, nec palam ecclesia eum recepit vsque ad Synodum Florentinam, quæ & post eam Tridentina scripturam hanc receperunt. Atque ideo non est controuertendum, an Canonica sit, cum ecclesia Catholica illam in Canonem receperit. Fuit autem Baruch Hieremiæ notarius, vt idem Hieronymus scribit, ex c. xxxij. Hieremiæ.

Ordo librorum † Noui testamenti, quos uniuersalis ecclesia obseruat, ex Gelasio apud Burchardum.

EVangeliorum libri quatuor, secundum Matthæum liber vnus. Secundum Marcum liber vnus. Secundum Lucam liber vnus. Secundum Ioannem liber vnus. Actus apostolorum. Epistolæ Pauli, numero quatuordecim. ad Romanos epistola vna. ad Corinthios epistolæ duæ. ad Galatas epistola vna. ad Ephesios epistola vna. ad Philippenses epistola vna. ad Colossenses epistola vna. ad Thessalonicenses epistolæ duæ. ad Timotheum epistolæ duæ. ad Titum epistolæ duæ. ad Philemonem epistola vna. ad Hebræos epistola vna. Apocalyp sis Ioannis liber vnus. Petri Apostoli epistolæ duæ. Iacobi Apostoli epistola vna. Ioannis Apostoli epistolæ tres. Iudæ Zelotis Apostoli epistola vna.

Hæc item litera extat ex Gelasio in primo conciliorum Tomo. Hi verò libri omnes recepti sunt & in Concilio Carthaginensi tertio, in Florentino, & deinde in Tridentino. Sed & olim à Clemente in Canonibus Apostolorum in canonem recepti fuere omnes præter Apocalypsim, quam Clemens omisit. Concilium vero Laodicenum Ioannis item Apocalypsim omittit: recipit tamen Actus Apostolorum, quod paulo pòst tractabimus.

Secundum Marcum liber vnus.) Hoc Euangelium Marcum scripsisse dictante Petro, testis est Origenes apud Eusebium libro. vj. eccles. hist. c. xxv. & Nicephorum libro quinto, cap. xvj. idem Eusebius hoc asserit libro ij. ca. xiiij. & lib. iij. cap. vltim. & lib. vj. c. xiij. & lib. v. ca. viij. idem lib. iij. De demonstratione euangelica. cap. v. Rursus Nicephorus lib. ij. c. xlv. & c. xv. idem ex Clemente Alexandrino libro iiij. c. xxxiij. Nam & Petrus in epistola Marcum filium vocat. Salutat vos, inquit, in Babylone electa, aut ecclesia, quæ in Babylone est, & Marcus filius meus. Sed & Hieronymus Marcum Petri interpretem appellat in libro de scripto. ecclesiast. & quamuis teste Hieronymo in epistola ad Edibiam. q. 3. olim à quibusdam non fuerit receptum vltimum caput huius euangelij, ecclesia tamen illud, sicut & alia vt canonicum recepit, nec est hac de re dubitandum, si quidem â Latinis & Græcis scriptorib. ecclesiasticis inter canonicas scripturas connumeratur. Quod aduersus Caietanum lib. j. tradit Ambro. Catharinus.

Secundum Lucam liber vnus.) Scribit Eusebius lib. iij. ca. xxiiij. eccles. hist. Lucam hoc Euangelium scripsisse adiutum colloquio, conuictu, & familiari consuetudine Pauli, cæterorumque Apostolorum. idem tradit Nicephorus l. ij. c. 45. sed & Origenes paulò antè citatus apud eosdem asseuerat, hoc Euangelium à Paulo laudatum fuisse, idque Paulum gentibus scribi curauisse: vt tandem verè idem Nicephorus scripserit, in d. c. xlv. Lucam euangelium iussu Pauli composuisse. Sed & Pauli ministrum Lucam appellat Irenæus apud Eusebium libro v. eccles. hist. cap. viij.

Secundum Ioannem liber vnus.) Hoc Euangelium Ioannes Apostolus scripsit ea ex causa, quód publicatis trium Euangelistarum libris, quos, & ipse Ioannes recipiendos esse censuit, fidem illis veritatis attestatus, desiderari tamen in eis quædam dixit, quæ Saluator noster initio prædicationis gessisset. Etenim tres illi res tantummodo Christi à vinculis Ioannis exorsi multa omiserunt, quæ Ioannis vincula præcesserunt, quæ tamen in Euangelium suum Ioannis retulit, secundum Euse. l. 3. ecc. hist. c. 24. & Nicephorum l. 2. c. xlv. Et præterea quia Ioannes animaduertisset, quòd ab aliis in Euangeliis corporalia satis essent exposita, diuino spiritu vehementius agitatus spiritualia, & quæ Theologiæ, atque diuinitatis propria sunt, accuratè protulit, & suum Euangelium composuit. Quod ex Clemente Alexandrino adnotarunt Nicephorus li. 4. c. 33. & Euseb. l. 6. c. 14. idem ipse scripserat lib. 3. c. 24. Denique hoc Euangelium scriptum fuit ad euertendas Ebionitarum, & Cerinthiorum hæreses, quarum passum veteres Theologi meminere. idque Hieronymus tradit in ipsius Ioannis vita. commemorat Nicephorus lib. x. hist. eccle. c. xxxiij. tempore Iuliani Imperatoris in specu quodam sub templi Hierosolymitani fundamentis librum Euangelij secundum Ioannem inuentum fuisse. Cæterùm de historia mulieris adulteræ, quæ c. viij. Ioannis traditur, dubitarunt olim quidam, auctore Hieronymo dialog. ij. aduersus Pelagianos, ex eo quòd in plerisque exemplaribus Græcis ea non contineretur. Ecclesia tamen caput hoc Ioannis, & historiam istam pari auctoritate, vt & alia ipsius Euangelij capita recepit. Nam & Ambros. in Epist. ad Studium, semper in ecclesia decantatam fuisse testatur. Quo fit, vt audacter nimis Caiet. asseuerauerit non esse authenticam partem c. viij. apud Ioannem, nec eiusdem auctoritatis, cuius & reliquum Euangelium.

Ad Hebræos epistola vna.) Hanc epistolam canonicam esse, & ab eodem Apostolo Paulo scriptam fuisse, constat testimonio ecclesiæ, & summorum Pontificum. Hoc etenim titulo, & nomine inter Canonicos libros adnumeratur in canonibus Apostolorum, in conciliis Laodiceno, Carthaginensi tertio, Florentino & Tridentino. Ab Innocentio Papa primo, ad Exuperium Tolosanum Episcopum. à Gelasio j. cuius responsum interpretamur. & Gregorius Nazanzeno in eo carmine, quod de libris sacris scripsit. Eandem Epistolam, à Paulo scriptam fuisse, & à Luca ex Hebræo in Græcam linguam translatam, testis est Clemens Alexand. apud Euseb. l. vj. hist. eccle. 14. & Nicephorum l. 4. c. 23. Origenes item, quamuis de auctore primum dubitauerit, fatetur tamen, eius epistolæ sententias Pauli Apostoli esse, & meritò, non equidem frustra, nec temerè veteres eam Paulo adscripsisse. Et subdit vel à Clemente primo Pontifice, vel à Luca ex Pauli Apost. dictis eam editam ac transcriptam esse, sicuti ex eodem Origene referunt Euseb. l. vj. eccle. histor. ca. 25. & Nicephorus l. v. cap. xvj. idem verò Eusebius lib. 3. cap. 37. & Nicephorus lib. ij. cap. vlt. ex testimonio Clementis Papæ primi hanc ad Hebræos epist. Pauli Apostoli esse censent. Idem censura Parisiensis ex Damasceno, Athanasio, Chrysostomo, Theophilacto, & Isidoro probat, quemadmodum traditur à Claudio Guillando, super eandem epistolam. Et ab Ambrosio Catharino li. j. contra Caietan. Nec ipse video, qua ratione absque temerariæ, & suspectæ opinionis labe post tot Concilia, tot Theologorum Decreta, & sententias dubitare quis possit, an hæc epistola Canonica sit, & an eius auctor fuerit diuus Paulus, vt dubitat Caieta. scribens, non posse ex huius epistolæ auctoritate diffinire, si quod dubium in fide Catholica emerserit, quod temerarium est, licet olim dubitauerit Hieronym. & Caius quidam negauerit, eam esse Pauli, vti commemorat Nicephorus libro quarto capitulo 34. post Euseb. libro sexto. cap. xxj. quo teste l. tertio, ca. iij. & alij olim dubitarunt de huius epist. auctore.

Apocalypsis Ioannis liber vnus.) Rursus, & hunc librum esse Canonicum, & ab Apostolo Ioanne scriptum, non est nunc dubitandum: siquidem ab eccle. hæc controuersia diffinita est in concilio Carthaginensi tertio. Florentino item & Tridentino, à Gelasio, & Innocentio summis Pontificibus, vt impium sit hac de re dubitare. Nam & in concilio Toletano quarto capitulo decimo sexto, excommunicationis pœna indicitur ei, qui hunc librum, eiusque auctoritatem non receperit: præmittiturque ibidem præscriptum esse à multis conciliis, & summorum Pontificum decretis librum istum Ioann. esse Apost. & quamuis olim fuerit hac de re à quibusdam dubitatum, nempe à Dionysio Alexandrino Episcopo, auctoribus Eusebio ecclesiast. histor. libro septimo cap. xxv. & Micephoro libro sexto. capitulo xxij. & seq. tamen idem Euseb. libro sexto capitulo xxv. & Nicephorus libro quinto, capit. xvj. ex Origenis testimonio, & ex Irenæo Euseb. libro tertio. cap. xviij. & Nicephorus libr. iij. capitulo nono, ex Iustino Martyre in dialogo cum Tryphone Iudæo, Euseb. libro quarto, capit. xviij. & Nicephorus libro tertio, hunc librum esse Ioannis Apostoli constanter asseuerant. idem scripferat Eusebius lib. tertio cap. xxiiij. tametsi meminerit controuersiæ, quæ tunc tractabatur de eiusdem libri auctore, & auctoritate. Ruffinus item in expositione Symboli. Isidorus, & plerique alij communem ecclesiæ diffinitionem, ac traditionem sequuti librum istum inter Canonicos adnumerant. & Hierony. de script. eccles. tradit Ioan. Apost. sub Domitiani persequutione in insulam Pathmum relegatum Apocalypsim scripsisse. idem tradidere Eusebius in Chronicis, & lib. tertio, ecclesi. hist. c. xviij. & Nicephorus ca. ix. vt mirum non sit, Clementem Papam huius libri in Canonibus Apostolorum non meminisse, quum & is eo tempore summum Pontificatum Romæ obtineret: & fortassis nullam eius habuerit cognitionem. Obiit enim Clemens eo tempore, quo Traianus Cæsar imperare cœpit. meminit tamen Clemens Euangelij Ioannis, quod is Ephesi multò antè Apocalypsim scripserat. Concilium autem Laodicenum etiam omisit Apocalypsim: sed non est modò de ea re disputandum, cùm sit satis librum istum, & olim, hodie ab ecclesia inter Canonicos receptum fuisse.

Petri Apostoli epistolæ duæ.) De priori nulla vnquam fuit controuersia: de posteriori verò anceps apud veteres fuit opinio secundum Euseb. libr. iij. capitulo tertio, & c. xxv. & Nicephorum libro secundo, capitulo vltimo & Hieronym. de script. eccle. Origenem etiam, qui quidem auctores nihilominus eam Canonicam esse, & á Petro scriptam existimarunt. idque modò dubium non est, nec de ea re iure potuit olim dubitari. Nam & à Clemente Papa primo, ab Innocentio, Gelasio, à concilio Laodiceno, Carthaginensi, ac Tridentino, Petri epistolæ duæ eius esse, & canonicæ censentur, idem Isidorus, August. Ruffinus, aliique veteres Theologi fatentur.

Iacobi Apostoli epistola vna.) Rursus & de hac non est dubitandum, ab eisdem etenim Pontificibus, Conciliis, & auctoribus inter Canonicas titulo Iacobi numeratur: licet olim fuerit controuersum, testibus Eusebio, Nicephoro, & Hieronymo.

Ioannis Apostoli epistolæ tres.) Hæ tres Ioannis Apostoli epistolæ à Clemente primo, Innocentio, Gelasio, & conciliis omnibus, & Theologis, quorum paulò antè meminimus, in Canonem receptæ fuere, licet de Secunda, & Tertia fuerit olim controuersia auctoribus Eusebio libro tertio capitulo xxiiij. & xxv. Nicephoro, & aliis modo citatis, ac Hieronymo in libro de scriptor. eccles. qui hac de re ex auctoritate Papiæ dubitauit.

Iudæ Apostoli epistola vna.) Hæc & in Canonem ab initio ecclesiæ â Clemente, & aliis, vt & reliquæ, recepta fuit, etiam si de ea fuerit dubitatum, vti Eusebius, Nicephorus, & Hieronymus testantur. Verùm de epistolis Canonicis, & Apocalypsi Nicephorus in dicto capitulo vltim. inquit. Sed enim libri hi, tametsi controuersi ab antiquis sint habiti, postea tamen in omnibus, quæ sub cœlo sunt ecclesiis, auctoritatem sacrosanctam, & irrefragabilem obtinuerunt, & tanquam principia, & elementa pietatis nostræ sempiterna permanserunt. Hæc Nicephorus: de Apocalypsi, & de duabus Ioannis epistolis adiiciens, memor alterius Ioannis, qui post Apostolum Ephesinæ Ecclesiæ præfuit: eius igitur presbyteri Ecclesiæ Ephesinorum secundam, & tertiam epistolam, & Apocalypsim insuper nonnulli esse somniarunt.

Ex Gelasio.

Post Propheticas, & Euangelicas, atque Apostolicas scripturas, quibus Ecclesia Catholica per gratiam Dei fundata est, etiam illud intimandum putauimus, quòd quamuis vniuersæ per vrbem diffusæ Catholicæ Ecclesiæ vnus thalamus Christi sit, sancta tamen Romana, & Apostolica Ecclesia nullis Synodicis constitutis cæteris Ecclesiis prælata est, sed Euangelicæ voce domini saluatoris nostri Primatum obtinuit. Tu es Petrus, inquiens, & super hanc Petram ædificabo ecclesiam meam, & portæ inferi non præualebunt aduersus eam. & tibi dabo elaues regni cœlorum. Et quæcunque ligaueris super terram, erunt ligata & in cœlo. Cui data est etiam societas beatißimi Pauli Apostoli vasis electionis, qui non diuerso, sicut hæretici garriunt, sed vno tempore, vno eodemque die, gloriosa morte cum Petro in vrbe Roma sub Cæsare Nerone agonizans coronatus est, & pariter supradictam sanctum Romanam ecclesiam Christo domino consecrârunt, háncque omnibus vrbibus in vniuerso mundo sua præsentia, atque venerando tryumpho prætulerunt. Est ergo Prima Petri Apostoli sedes Romana ecclesia, non habens maculam, nec rugam, nec aliquid huiusmodi. Secunda autem sedes apud Alexandriam beati Petri nomine à Marco eius discipulo, & Euangelista consecrata est, ipseque à Petro Apostolo in AEgyptum directus verbum veritatis prædicauit, & gloriosum consummauit martyrium. Tertia verò Sedes apud Antiochiam eiusdem beatißimi Petri nomine habetur honorabilis, eò, quòd illic priusquam Romam venisset, habitauit, & illic primum nomen Christianorum nouellæ gentis exortum est.

Quibus ecclesia Catholica fundata est.) Id est quibus scripturis, quas semel catholica ecclesia diuinas, & Canonicas esse declarauit, denunciauit, ac diffiniuit per spiritus Sancti gratiam, eadem ecclesia vtitur ad probandum probatione irrefragabili ea, quæ ad fidem, ac religionem Christianam attinent, & ad euertenda, quæ hęretici quotidie aduersus Catholicam vnionem, eiusque Canones, ac Decreta comminiscuntur, sicuti explicuimus in huius capitis initio. Hac etenim ratione diuinæ scripturæ propter irrefragabilem, ac sacrosanctam auctoritatem principia, atque elementa pietatis, ac religionis nostrę dici iure optimo poterunt, ac dicuntur à Nicephoro Græco ecclesiasticæ historiæ auctore libro ij. cap. vlt.

Vnus thalamus Christi sit.) † Ecclesia igitur Catholica dicitur, id est vniuersalis, quòd protendat palmites suos in quælibet loca, & tempora, continuata sub vno duce inuisibili Deo, in vnitate fidei, & religionis: quę quidem societas in orbe semper fuit, & erit vsque in consummationem seculi. Matth. cap. xiiij. prædicabitur Euangelium regni in vniuerso orbe in testimonium omnibus gentibus, & tunc veniet consummatio. idem probatur Lucæ capite. xxiiij. & Actor. cap. j. erit enim, & fuit Catholicæ, & vniuersalis ecclesię per totum orbem, omnesque gentes diffusę vnus thalamus Christi. Vna inquam fides, vnum baptisma, vnus Deus, vnum caput Christus. Ex quo totum corpus compactum, & connexum per omnem iuncturam subministrationis, secundum operationem in mensura vniuscuiusque membri augmentum corporis facit, in ædificationem sui in charitate: teste Paulo ad Ephes. cap. iiij Deinde manifestum est, & veteris & noui testamenti vnam, eandemque ecclesiam esse fundatam super fundamentum prophetarum, & Apostolorum, hoc est, Christum, qui vtriusque testamenti, & vtriusque populi fundamentum est, & lapis ille angularis, quo vterque populus connectitur, iuxta Psalmistam, Psalmo cxvij. Cæterùm vbi Christus de audienda ecclesia præcipit, vel patres post Apostolos de auctoritate ecclesiæ disserunt, ecclesia consideranda est, vt complectitur omnes, qui habent communionem fidei, doctrinæ, & aliorum, quæ his adhærent ex vnione per fidem, per quam omnes fideles sunt grex sub vno pastore, vt sit iuxta hunc sensum ecclesia, populus in vnam professionem fidei cohærens, saltem secundum vnionem professionis, & visibilem quandam Christianæ fidei formam, in quo cœtu & bonos, & malos dicimus esse permixtos, qui & si non sint colligati omnes vnitate spiritus, & vinculo charitatis, colligati tamen sunt secundum vnionem vnius signaculi fidei, & corporaliter coniuncti secundum visibilia pietatis sacramenta. Hanc etenim ecclesiam, quæ audienda est, & cuius auctoritas sequenda, nobis oportet esse cognoscibilem, atque adeò visibilem. Hæc denique est illa ecclesia, quæ apud Matthæum capite decimotertio comparatur sagenæ missæ in mare, & ex omni genere piscium congreganti: & apud eundem decem virginibus capite vigesimoquinto, è quibus quinque erant fatuæ, & quinque prudentes. Sunt ergo mali in ecclesia Dei non secus, quàm palea in frumento ex Augustino in libro de baptismo. cap. est vnitas. de consecratione, distinctione quarta. eodem Augustino de fide ad Petrum. capite qua dragesimotertio. repetítque idem auctor hanc sententiam, quam de ecclesia adscripsimus sępè aduersus Donatistas. & in libro de vera religione capite sexto. & præcipuè in libro vno contra epistolam Petiliani de ecclesię vnitate. Synodus etiam Constantiensis aduersus Ioannis Hus errores, sessione xv. diffiniuit, bonos, & malos, peccatores, ac iustos ad ecclesiam, eiusque vnionem, quæ fide constat, pertinere: sed & Synodus Tridentina, sessione vj. cap. xv. & canon. xxviij. contra Lutheranorum hęreses, pronunciauit, per peccatum mortale fidem non amitti, eàmque tunc quamuis mortua sit, nec viua dici possit, veram tamen esse fidem, quæ sufficiat, vt quis dici verè possit Christianus. qua de re ex Iunioribus tractauere Alfonsus de Castro lib. de hæresibus. in verbo, ecclesia. Dominic. Soto lib. ij. De natura, & gratia. c. 7. & 8. præter hos concilium Coloniense in expositione Symboli.

Primatum obtinuit.) Probat Gelasius † Petri & Romanorum Pontificum, qui ei succedunt, primatum ex diuina institutione vim obtinuisse: non equidem humanis constitutionibus: id verò deducit ex verbis Christi Iesu apud Matthæum cap. 16. idem Nicæna sacrosancta synodus in præfatione asseuerat. Quę quidem assertio Catholica est, multísque aduersus hęreticos testimoniis sacræ, ac diuinæ scripturæ, conciliorum, veterumque Theologorum auctoritate stabilitur, ac defenditur à Ioanne Rofense contra Lutherum articulo vigesimoquinto. Ioanne Ecchio in libro, quem de primatu Petri diligentissimè scripsit. ab Alfonso de Castro in libro de hęresibus. dictione, Papa. à Remundo Rufo in defensione contra Carolum Molinæum. Extat hac de re diffinitio Constantiensis concilij, sessione octaua, & concilij Florentini sub Eugenio quarto, vt tandem hæreticum sit, contrarium asseuerare. Anacletus Pontifex Romanus, qui post Linum Petro successit in epistola tertia ad omnes Episcopos, eandem assertionem tradit, apud Gratianum xxij. distinctione. quam hoc in loco exponit Gelasius. Eusebius libro ecclesiast. histor. 2. cap. 14. Petrum appellat τῶν ἀπἁντων ἀπσςόλων προήyορονn. id est omnium Apostolorum principem. Nicephorus libro secundo cap. 14. scribit, Petrum τὰ προτεῖα. κατᾲ πάντων τῶν ἀποφόλων ὲχκοταθεόθεν id est, primas inter Apostolos consequutum: vt interpretatur Ioannes Langius, aut quod parum differt. Petrum in omnes Apostolos primatum à Deo habentem. τὰ προτεῖα Latinè quidem rectè primatum dicere possumus: quemadmodum & primas, aut secundas dicimus aliquem obtinere, subintelligentes partes. Plinius libro 13. capite duodecimo, inquit: Primatum mutauit Cæsar. Marcus Varro libro primo de re rustica. cap. 7. alij dant primatum bonis patris. quibus in locis, & aliis, quæ missa facio, primatus apud Latinos dicitur primi, summique loci auctoritas. Græcè itidem primatus πρεσβεῖα plurali numero dicitur. Nam apud Demosthenem in oratione pro Phormione πρεσβεῖον dicitur legatum, quod pater maximo, aut maiori filio dedit. Et in oratione in Boetum pro iure præcipuo maioris filij idem Demosthenes accepit. apud Suidam λαμβάνειν βασιλείαν κατὰ πρεσβεῖον, est equidem regnum adsequi iure primogenij, & maioratus. Est denique πρεσβεῖον ius prælationis, quod ratione maioris ætatis, aut senectutis, primi, aut summi loci alicui defertur. Plutarchus in eo libro, quem scripsit, vtrum seni sit gerenda respublica, delationem honoris, quæ ratione temporis, aut ætatis, vel ab ipso tempore datur, appellari dixit πρωτεῖον à multis, sed proprius ac verius dici πρεσβεῖον. in canonibus verò, vt dixi, plurali numero adsumitur hęc dictio, vt significet pręlationem, prærogatiuam, aut priuilegia, quæ iure summi, primique loci, vel in prouinciis, vel in toto orbe ecclesiasticis principibus conceduntur, aut diuinitus esse concessa probantur à summis Pontificibus, vel Synodis vniuersalibus. in concilio Nicæno capite vj. Gręcè τὰ πρεσβεῖα ecclesiæ Antiochenæ, & aliarum, quæ in prouinciis primum locum obtinent, dicuntur, quæ apud Gratianum sexagesima quinta distinctione. capitulo, mos antiquus. priuilegia Latinè appellantur. Quod parum refert, modò priuilegia intelligas, quæ ad prælationem primatus pertinent. Nam de his canon agit, atque ideò Remundus Rufus verè existimat, potuisse commodè ex Græco canone verti primatum. Sed & idem Rufus admonet legendum esse apud Gratianum. Mos antiquus perduret. imperandi modo, quum ex Græco codice concilium iubeat, consuetudines antiquas valere, vim suam, & robur habere, nec tantùm mores narret, sed etiam probet. ita enim scriptum est τὰ ἀ ρχαῖα ἔθη κρατεῖτο. id est antiquæ consuetudines perdurent. Concilium etiam Constantinopolitanum capite tertio censuit, post Romanam ecclesiam Constantinopolitanam τὰ ἀρεπβεῖα τῆς τιμῆσ, id est, prælationem honoris, habere, aut primatum. Græca etenim dictione de primatu Constantinopolitanæ ecclesiæ tractantes, etiam vsi fuere Sozomenes libro septimo ecclesiasticæ historiæ. capite nono, & Nicephorus libro duodecimo cap. xiij. & Socrates libro quinto cap. octauo. Etenim sicut diuinitus Romana ecclesia, eiusque Pontifex in toto orbe primatum obtinet, ita & concessione ipsius, vel conciliorum canonibus, aliqui episcopi, aut Pontifices in prouinciis primatum in alios Episcopos obtinuerunt, vt tandem similitudo Primatuum, Patriarcharum, aut Archiepiscoporum cum Romano Pontifice in hoc tantùm detur, quod quemadmodum in omnes totius orbis Episcopos summus eccle. Romanæ pręsul primatum à Deo obtinuit, vt Petri successor, ita & primates in prouincijs erga Episcopos alios ius prælationis obtineant. Non est tamen concedenda similitudo in radice, & auctoritate huius prælationis, nec in ipsius maiestate, aut extensione: siquidem primatus Papę competit ex diuina institutione, & in totum Christianum orbem protenditur, ac vires habet. Primatus verò aliorum Pontificum iure humano, & in prouinciæ tantùm Episcopos, aut regionis prælatos conceditur, ex quo poterit lector expendere veram interpretationem Nicæni concilij in dicto capitulo, mos antiquus.

Sed vno tempore, vno eodémque die.) Vltimo Neronis anno ipse Cæsar primam in Christianos persequutionem molitur, in qua Romæ eius iussu Petrus, † & Paulus, ille cruci affixus pedibus in sublimè eleuatis, & capite in terram verso, hic gladio mortem martyrio subierunt, teste Eusebio in chronicis, cui & Hermanus Contractus, & Platina accessere. Sed hos ecclesiæ principes eodem tempore martyrio fuisse perfunctos, ex testimonio Dionysij Corinthiorum episcopi probat Eusebius libro secundo histor. ecclesiast. capite penultimo: & post eum Nicephorus libro secundo cap. 37. qui capite pręcedenti scripserat, hoc illustre martyrium eodem tempore, eodémque die contigisse. Id ipsum Eusebius, & Platina sentire videntur. Sed & præter Gelasium, & Nicænam Synodum in pręfatione diuus Hieronymus de scriptoribus eccles. commemorat, Paulum decimoquarto Neronis anno, eodem die, quo Petrus, Romæ pro Christo capite truncatum fuisse, anno post passionem Domini tricesimoseptimo. Ex quibus deducitur, Petrum, & Paulum occisos, & martyrio coronatos fuisse anno à natiuitate Domini septuagesimo. Quod Eusebius, Contractus, & alij fatentur. Sed & Ioannes Zoraras in Nerone tradit, quosdam existimasse, hoc martyrium eodem tempore contigisse: alios verò eodem die, sed anno diuerso. De die verò huius Martyrij præclarissimi præstat nobis irrefragabile testimonium ecclesiastica traditio, quæ probat, id contigisse Romæ tertio Calendas Iulias: id est vicesimanona die Iunij. Nam & ecclesia Catholica hoc die horum Apostolorum commemorat martyrium. Extat hac de re inter alia, quæ de rebus ecclesiasticis tractantur, Græcæ linguæ fragmentum quoddam, vbi Apostolorum Petri, & Pauli mors adscribitur diei quintæ Paneminensis, quæ & illic apud Romanos dicitur esse tertio Calendas Iulias: annus verò numeratur tricesimus sextus à Iesu redemptoris nostri passione. Mensis tamen Panemus apud Macedonas idem est qui apud Romanos Iulius, auctore Suida. cui suffragantur Eusebius libro octauo ecclesiasticæ historiæ. Euagrius libro quarto capite primo. Nicephorus libro decimoseptimo, capite primo. & Anshelmus libro secundo. de imagine mundi capite 6. Vt tandem hac ratione obseruata quinta dies Paneminensis esset quinta dies Iulij, non vicesimanona Iunij. Verùm illud est adnotandum, menses, quibus Macedones, Græci, & alij vtuntur, non omnino ad exactam rationem cum nostris conuenire: imò & apud ipsos Græcos verè considerari, & adsumi. Et ideò reprehensione non carent, qui mensem mensi comparare conati sunt: quasi ad scrupulum inter se respondeant. Nec mirum erit, in ea commemoratione huius martyrij, quam ex Græcis fragmentis obseruauimus, Panemum mensem incipere à vicesimaquinta die mensis, qui apud nos dicitur Iunius: esseque eius quintam diem nostri Iunij vicesimamnonam. Comparatur verò tunc Panemus mensis Iulio, quia eius maxima pars ei conuenit, & iuxta dierum maiorem numerum respondere videtur. Sed & apud Demosthenem in oratione de corona ex epistola Philippi regis Macedonum constat, à Corinthijs Panemum mensem dici eum, qui à Macedonibus Lous, ab Atheniensibus Boëdromion dicitur, qui dubio procul apud Romanos est Augustus. Rursus Plutarchus in Camillo scribit, à Bœotijs Panemum mensem dici Iulium. Idémque Plutarchus in Aristide, nisi codex fallit, satis probat, apud eosdem Bœotios Panemum mensem adhuc septem, vel octo dies adsumere ex eo mense, qui ab Atheniensibus Boédromium, à Romanis Augustus dicitur: siquidem vicesimamseptimam diem Panemi mensis apud Bœotios, quartę diei mensis Augusti, & Boëdromionis apud Athenienses comparat. Tametsi Latinus Plutarchi interpres minus exactè rationem istam ex Græco codice deduxerit. Hinc denique vera interpretatio constat canonis vicesimi ex concilio Anthiocheno apud Gratianum decimaoctaua distinctione, capite propter. & Iuonem Carnotensem libro quarto. Burchardum libro primo, capite quadragesimoquarto. ex vulgari etenim lectione quæ extat in Gratiano. & in concilio ex secunda editione deducitur, diem, qui nobis est idibus Octobris: id est decimusquintus, esse apud Macedonas decimum mensis Hyperberetæi: quod Andræ. Alciatus nullo adducto testimonio ad discrimen istud adnotauit libro primo parerg. capite quadragesimooctauo. In ipso verò concilio ex prima editione, & apud Burchardum dies decimaquinta mensis Hyperberetæi dicitur illa, quæ apud nos est, idibus Octobris: atque ita conuenit omnino Octobri mensi, Hyperberetæus Macedonum mensis apud Suidam. Ex quo in dicto canone, & capite, propter. vera loctio restituenda est, vbi mensis hic falsò dicitur Hyperbericus: vt & apud Anshelmum eodem fermè errore Hyperboreus. Burchardi verò liber veræ lectionis vestigium habet. Sed & Iosephus libro tertio de antiquitat. capite decimo mensis Hyperberetæi apud Marcedones meminit scribens, eum conuenire septimo Hebræorum mensi.

Secunda autem sedes apud Alexandriam.) Egesippus inter scriptores ecclesiasticos vetustissimus, vicinúsque Apostolorum ætati, teste Hieronymo, quíque floruit sub Pio Antonino, auctoribus Eusebio libro quarto ecclesiasticæ historiæ, capite vndecimo, & Nicephoro libro eodem, cap. vij. quatuor orbis præcipuas ciuitates connumerans libro tertio de excidio Hierosolym. capit. quinto scribit, primum locum obtinuisse Romam, secundum Alexandriam, tertium Constantinopolim, quartum Antiochiam. Quæ tamen, vt illic adiicitur, olim tertium locum obtinuerat, priusquam Constantinopolis ciuitas Byzantiorum creuisset. Hæc apud Egesippum ex traductione diui Ambrosij, quæ ab ipso Latino interprete partim addita fuisse vel ex eo existimauerim, quòd ætate Egesippi Byzantium nondum tanti nominis fuerit, nec Constantinopolis diceretur. Atque ideo ex Egesippo illud erit obseruandum, primum locum Romam, secundum Alexandriam, tertium Antiochiam tunc obtinuisse: qua in re cum Gelasio conuenit Egesippus. Quòd verò de constantinopoli scribitur, diuo Ambrosio, eiusque ætati tribuendum est. cæterum quod Gelasius hoc in loco tradit, scripserat prius Anacletus Pontifex summus in epistola tertia ad omnes Episcopos. capitulo, sacrosancta. vicesimasecunda distinctione, & profitetur Nicena Synodus in præfatione: tametsi Zonoras historicus scribat, Constantinum Magnum, primum Patriarchatus locum post Romam dedisse Constantinopoli, qua in re variat edictum Constantini apud Gratianum in capitulo, Constantinus. xcvj. distinct. Et in primo conciliorum Tomo. & apud Alber. in l. j. §. n initio. ff. de off. præfecti. vrb. Nullibi tamen Constantinopolitana ecclesia ex eo edicto præfertur Alexandrinæ: imò nec Antiochenæ. qua in re non satis certa tradit Eugubinus de donatione Constantini libro 1. pagina 55. numero 43. Verùm in concilio Constantinopolitano primo. canone quinto, sub Papa Damaso, datus est primatus honoris post Romanam ecclesiam Constantinopolitanæ, vt inter Patriarchas Archiepiscopus Constantinopolitanus primum locum post Romanum Pontificem obtineret. Huius canonis meminere Sozomenes libro septimo ecclesiasticæ historiæ capitulo ix. Socrates libro quinto capite octauo. Zonoras in tertio Annalium Tomo in Theodosio. Nicephorus libro duodecimo capite decimotertio. & Gratianus 22. distinctione. cap. Constantinopolitanæ. Idem statutum fuit in quarta Synodo generali apud Chalcedonem actione 16. quod & Nicephorus refert libro decimoquinto, capite septimo & vltimo. post Euagrium libro secundo capite quarto & vltimo. quorum canonum sensim meminit Iustinianus idem, priuilegium Constantinopolitanæ ecclesiæ commemorans in Nouella. cxxxj. Idem postea repetitum suit in concilio sexto generali Constantinopoli celebrato sub Agathone Papa cano. 36. cap. renouantes. 22. distinct. & ab Innocentio tertio Romæ in concilio generali, cap. antiqua. de priuileg. quo in loco Summus Pontifex omissa Romana ecclesia, quæ super omnes alias potestatem & iurisdictionem habet, † quatuor sedes Patriarcharum iuxta ordinem priuilegij, & prælationis connumerat, vt prima sit Constantinopolitana, secunda Alexandrina, tertia Antiochena, quarta Hierosolymitana, quam & sexta Synodus à Romana incipiens, quintam, & vltimam nominauerat inter Patriarcharum sedes. De quibus interpretes iuris Pontificij multa tradidere, post alios Chassanæus in Catalogo glorię mundi. quarta parte, consideratione nona. Illud tamen mirum videri poterit, cur Gelasius prætulit Alexandrinam ecclesiam Constantinopolitanæ, idémque fecerit Ambrosius, cùm & tunc ex Synodis Constantinopolitana prima, & Chalcedonensi data esset ecclesiæ Constantinopolitanæ prælatio hæc, vt prior esset Alexandrina. Quòd si dixeris à Leone primo summo Pontifice illud pręlationis ius reuocatum fuisse, & Alexandrinæ ecclesiæ restitutum: cur equidem post Leonem ante sextam synodum Iustinianus Cæsar ex canonibus ecclesiasticis in dicta Nouella, quæ extat titulo de ecclesiasticis titulis, asseuerat, ius hoc prælationis Constantinopolitanæ ecclesiæ, vt prior sit Alexandrina, eidèm que pręferatur, competere? Iustinianus tamen animo in Constantinopolim vrbem propensissimo, vtq́ue ei beneuolentissimè faueret, Calcedonensis synodi, & Constantinopolitanæ primæ canones sequutus fuit, eóque iure pronunciauit, Constantinopolitanam ecclesiam præferendam fore Alexandrinæ. Gelasius verò & si sciret, quid ea de re in his synodis fuisset statutum, maluit Leonis Papę diffinitionem sequi. Is etenim, vt constat ex actis Chalcedonensis synodi, & ex epistola l vij. & lix. licet confirmauerit concilij Chalcedonensis canones ad fidem pertinentes, decretum hoc de prælatione Constantinopolitanæ ecclesiæ noluit admittere, nec probare: imò Alexandrinæ ecclesiæ ius prælationis quo ad Constantinopolitanam restituit. Ex Ambrosio fortassis illud deduci poterit, primum locum obtinuisse Romam, secundum Constantinopolim, tertium Alexandriam, quartum Antiochiam. Tantùm etenim commemorat, olim quartum locum habuisse Constantinopolim, prius quàm ipsa vrbs creuisset: at postea dat vltimum, & quartum locum Antiochiæ: nec palam explicat, an Alexandria fuerit prælata Constantinopoli, an è contrario Constantinopolis Alexandriæ: tametsi tempore Ambrosij ex Concilio Nicæno Alexandria prælata fuit Constantinopoli: & rursus ex concilio primo Constantinopolitano Constantinopolis Alexandriæ: sed hoc concilium an fuerit celebratum, priusquam diuus Ambrosius è Græco in Latinum verterit Egesippum, dubitari poterit, atque ideò verba Ambrosij poterunt intelligi vel secundum concilij Nicæni definitionem, vt habeat secundum locum Alexandria post Romam, cùm nondum constet, an ea prælatio fuerit reuocata eo tempore per synodum Constantinopolitanam primam, vel ea reuocatio fuerit apud occidentales prælatos probata, & recepta. Nec enim de Chalcedonensi synodo tractandum est quo ad Ambrosij opinionem, cùm dubio procul nondum esset celebratum. Quòd si Ambrosij verba intellexerimus eo in sensu, vt Constantinopolitana ecclesia sit Alexandrinæ prælata eo tempore, dicemus Ambrosium scripsisse illud opus post synodum primam Constantinopolitanam, quæ diui Ambrosij ætate, & postquam is fuerat Mediolanensis episcopus electus, congregata fuit. Ex quibus lector satis poterit intelligere, quæ fuerint hac de re vicissitudines, vt parum necessarium sit, quod Gratianus in dicto capitulo, renouantes. voluit adnotare, minimè expendens, quæ fuerint olim de prælatione inter has ecclesias controuersiæ. Quæ quidem fuit diligenter obseruanda, quamuis aliter hanc controuersiam, & litem componere conetur Franciscus Torrensis in libro de canonibus sextæ synodi: apud quem præter alia multa & illud obseruandum erit, in capitulo, renouantes. xxij. distin. falsò legi, petimus, vt Constantinopolitana sedes similia priuilegia, quę inferior Roma habet, accipiat. Imò legendum esse: quæ senior Roma habet. ex Gręcis codicibus, & vetustissimis exemplaribus.

SVMMARIVM.

- 1 Nicæna Synodus, quo tempore fuerit celebrata?
- 2 Synodus secunda Constantinopolitana.
- 3 Synodus tertia Ephesina.
- 4 Synodus quarta Chalcedonensis.
- Rursus ex Gelasio de quatuor conciliis uniuersalibus, quæ prima fuere.

CAPVT XV.

ET quamuis aliud fundamentum nemo poßit ponere, præter id, quod positum est, quod est Christus Iesus, tamen ad ædificationem nostram eadem sancta Romana ecclesia post illas veteris, & noui testamenti, quas regulariter suscepimus, etiam has suscipi non prohibet scripturas. Sanctam Synodum Nicænam trecentorum decem, & octo patrum mediante Maximo Constantino Augusto, in qua Arrius hæreticus condemnatus est. Sanctam Synodum Constantinopolitanam mediante Theodosio seniore Augusto, in qua Macedonius hæreticus debitam damnationem accepit. Sanctam Synodum Ephesinam, in qua Nestorius damnatus est, cum consensu beatißimi Cœlestini Papæ mediante Carillo Alexandrinæ sedis antistite, & Archadio episcopo ab Italia destinato. Sanctam Synodum Chalcedonensem mediante Martiano Augusto, & Anatolio Constantinopolitano episcopo, in qua Nestoriana, & Eutychiana hæreses simul cum Dioscoro, eiúsque complicibus damnatæ sunt. Sed etsi quæ sunt concilia à sanctis patribus hactenus instituta, præter istorum quatuor auctoritatem & custodienda, & recipienda decreuimus. Hæc Gelasius.

Sanctam Synodum Nicænam.) Quamuis Nicænam † Synodum aliquot concilia præcesserint, quorum quædam fuere prouincialia, quædam serè generalia, quædam vniuersalia ratione auctoritatis, & conciliorum vniuersalium quò ad auctoritatem origo processerit ab ipsorum Apostolorum temporibus. Actor. c. xv. Vniuersalia tamen concilia ratione auctoritatis simul, & congregationis, ętate Constantini Magni primum inceperunt, omniúmque prima Synodus verè vniuersalis, & Oecumenica fuit hæc Nicæna, cuius à Gelasio mentio fit hoc in capite. Etenim teste Isidoro libro 6. Etymol. cap. 16. cuius Gratianus meminit cap. 1. dist. 15. Canones conciliorum generalium à temporibus Constantini cœperunt. Constantinus etenim Magnus primus omnium permisit episcopis totius orbis, vt in vnum locum conuenirent, ac conuenire possent: cùm ante ipsum sæuientibus in Christianos imperatoribus minimè possent ecclesiæ Catholicæ præsules in vnum conuenire locum, vt plebem Christianam docerent, ne in diuersas hæreses scinderetur: quemadmodum & idem Isidorus testatur. qua ratione frequentissimè multis in locis Nicæna Synodus omnium prima censetur. c. quoniam sanctæ cap. sancta cap. vj. xvj. dist. l. nos reddentes. §. suscipimus. C. de summa trinit. l. quicunque. C. de hæret. auth. de eccles. tit. in princip. qua de re diligenter tractat illustris admodum, multísque titulis obseruantissimus Didacus Alaua, & Esquiuel, olim Abulensis, nunc verò Cordubensis ecclesiæ præsul ornatissimus, ex iuris Pontificij, ac Cæsarei disciplina laboreque indefesso, cui Salmanticæ in celebratissimo sanctissimi Saluatoris collegio operam dederat, ad multam prouectus eruditionem, quæ eum tot apud Cæsarem Carolum, eiúsque primogenitum Hispaniarum Regem Philippum magistratibus insigniter, maximáque cum laude gestis, illustrissimum fecit. Is inquam in lib. j. de conciliis. cap. j. plurima tradit de conciliorum origine, deque eorum antiquitate, ex quibus & nos hoc in loco multa mutabimur ad Gelasij interpretationem, nonnullaque adijciemus ex veterum historicorum monumentis.

Trecentorum decem, & octo Patrum.) Idem constat numerus ex epistola Syluestri Papæ ad Nicænam Synodum. idem scripsere Eusebius & Hermanus Contractus, in chronicis, Theodoretus libro j. cap. vij. Socrates lib j. cap. ix. Ruffinus libro decimo histor. eccles. cap. ij. Platina in Syluestro. Isidorus libro sexto Etymol. cap. xvj. cap. j. xv. dist. Isidor. item in princip. concil. cap. primo. xvj. distin. Beda de temporibus cap. lxv. cap. sexta Synodus. xv. distin. Sed & Sozomenes libro primo cap. xvij. testatur, tercentum, & viginti Episcopos conuenisse in ea Synodo. Socrates libro primo. cap. vij. numerum Episcoporum excessisse tercentum scribit, ex Eusebio libro iij. de vita Constantini: apud quem legitur, multitudinem Episcoporum excessisse numerum ducentorum, & quinquaginta. rursus Nicephorus libro viij. cap. xiiij. asseuerat, congregatos fuisse circiter trecentum, decem, & octo Episcopos. Præter hæc Damasus apud Gratianum in c. hanc. x. quęst. j. & monachorum regula cap. de contemplatione. huius Synodi facta mentione tercentum Episcopos connumerant. quos iure optimo poteris comparare tercentum illis viris iudicio diuino electis, qui duce Gedeone Madianitas: id est, Arrianos ecclesiæ infestissimos hęreticos, euerterunt, & profligarunt. Iudicum cap. vij. aut potiùs tercentum decem, & octo vernaculis Abrahę, quibus beatus Abraham tot hostium millia fide debellauit. Genes. cap. xiiij. quo testimonio vtitur hac in re Liberius Papa in epistola ad orientales, cuius meminit Nicephorus lib. xj. cap. viij.

Mediante Maximo Constantino Augusto.) Hanc sacrosanctam Synodum congregatam fuisse sub Constantino Magno, conueniunt omnes, nec id negari poterit. Quo verò anno fuerit celebrata adeò controuersum est, vt nihil certum hac de re diffiniri possit, quamuis constet ex epistola Osij Cordubensis Episcopi, quæ huius concilij canonibus adiicitur, canones, aliaque eius Synodi decreta missa fuisse ad Syluest. Papam Paulino, & Iuliano consulibus. Idem consulum titulus canonibus huius Synodi præmittitur in primo conciliorum Tomo. Qui quidem consules conueniunt auctoribus Cassiodoro, & Haloandro anno decimoseptimo Imperij Constantini. Annus verò decimus septimus Imperij Constantini est à Natiuitate Christi trecentesi mus vicesimussextus iuxta eiusdem Haloandri, Eusebij, & Ioannis Lucidi chronologiam. Aera tamen præscripta his canonibus, & consulibus eisdem trecentesima sexagesima tertia, non omnino conuenit huic numero, sed anno potiùs Domini trecentesimo vicesimoquinto. Sed & Socrates libro primo, capit. xiij. & Nicephorus libro octauo, capit. xxvj. scribunt, hoc concilium incidisse in annum sexcentesimum tricesimum sextum ab Alexandri Magni principatu, in quo consules erant Paulinus, & Iulianus. Ex quibus auctoribus illud annotauerim, quod de consulibus tradidère, vt conueniant his, quæ paulô antè obseruauimus. Quod verò de annis ab Alexandri imperio scribunt, non satis certum est, quemadmodum statim tractabitur. Cæterùm Sozomenes libro primo, capit. vltim. Cassiodorus libro 2. tripart. cap. 14. & Nicephorus li. octauo cap. 26. commemorant, Constantinum Magnum Nicææ peracto concilio statim Vicennalia celebrasse, Episcoposque omnes Synodi conuiuio excepisse. Socrates verò lib. 1. cap. 16. & ex eo Cassiodorus lib. 2. tripart. cap. 18. nulla facta conuiuij mentione asseuerant, statim peracto concilio Vicennalia Constantinum celebrasse. Qua quidem ratione adducor, vt existimem, Synodum hanc Nicænam initium habuisse vno decimoseptimo Constantini, vel paulò antè, peractam verè fuisse anno vicesimo eiusdem principatus. Nam & ipse Nicephorus scribit, Synodum annis tribus, & paulò longiùs actam esse. Sic sanè Ioannes Abb. tradit, hanc Synodum celebratam esse anno vicesimo Constantini, qui conuenit anno Domini trecentesimo vicesimonono. Potuit enim Abbas Biclariensis tempus, quo Synodus finita fuit obseruasse: atque hæc mihi certior opinio videtur. Ex qua asseuerari poterit, hanc Synodum finem accepisse anno vicesimo Constantini, aut paulò antè prope anni deciminoni exitum: annis verò tribus, vel quatuor actam esse: atque ideò cœptam vel anno decimoseptimo Constantini, vel decimosexto, vel decimoquinto: præsertim si rationem habeamus eius temporis, quo Imperator decreuit, Synodum istam celebrandam fore. Denique Eusebius in chronicis eius congregationem tribuit anno decimoquinto Constantini, & à Christi natiuitate anno trecentesimo vicesimoquarto: Aera verò conuenit anno Domini trecentesimo vicesimosexto. Consules anno trecentesimo vicesimosexto. Quod equidem discrimen oriri potuit vel ex varia consulum obseruatione: neq; enim chronologi hac in re vbique conueniunt: vt constat ex Dionysio Halicar. T. Liuio, Cassiodoro, Haloandro, & Glareano. vel ex tempore, quo Synodus ista Nicęæ mansit illic congregata. vel fortassis ex eo, quòd non omninò conueniat inter historicos de initio principatus Constantini. Siquidem Socrates libro primo capitul. vltim. scribit, Constantinum anno tricesimo primo Imperij mortem obijsse, anno secundo Olympiadis ducentesimæ septuagesimæoctauæ, vicesimo secundo die mensis Maij, Feliciano, & Taciano consulibus: quos consules, & vicesimumprimum diem mensis Maij morti Constantini adscribit Nicephorus libro octauo capitul. quinquagesimoquarto. Annum tamen refert in secundum Olympiadis ducentesimæ octuagesimæ septimæ. Sed error fuit fortassis scriptoris: & tamen Hieronymus, Haloander, & Ioannes Lucidus eius mortem adscribunt anno secundo Olympiadis ducentesimæ septuagesimænonæ. Hieronymus quidem Anno Domini trecentesimo quadragesimo. Haloander, & Lucidus Anno Domini CCCXXXIX. à quibus etiam differt Hermanus Contractus in chronicis. Nicephorus verò libro octauo capitulo vltimo asseuerat, Constantinum mortem obijsse anno Imperij XXXII. & à Natiuitate Domini CCCXLII. ex quo Vicennalia Constantini conueniunt Anno Domini XXX. aut XXIX. Nos hac in re sequuti sumus eam temporis rationem, quæ nobis visa fuit apud auctores frequentior, quæq́ue magis conueniret his, quæ de hac Synodo ab eisdem tractantur. Quam ob rem huius concilij solutionem, & finem tribuimus anno Domini ferè trecentesimo vicesimonono, initium verò anno Domini trecentesimo vicesimoquinto, aut vicesimoquarto secundum Eusebium. Nam quod Hermanus Contractus, & Ioannes Lucidus tradidere, tribuentes hanc Synodum Anno Domini trecentesimo vicesimo secundo, non satis conuenit exactæ rationi temporum: quemadmodum nec quod Nicephorus scribit de tertia indictione. Ea etenim indictio conuenit Anno Domini trecentesimo tricesimo: nec potuit conuenire anno illi, quo consules fuere Paulinus, & Iulianus. Sic quod de annis Alexandri idem Nicephorus, & Socrates obseruarunt, plurimum dissidet à vera temporum ratione. Nam siue sequamur Eusebium, siue alios, & imperium Alexandri præcesserit annos Domini, eiúsque natale triginta annis supra trecentum, siue trigintaquinque, siue viginti tribus, adhuc sexcentesimus tricesimussextus annus Alexandri non potest aptari Synodo Nicænæ: nisi ea foret congregata Anno Domini Trecentesimo decimo quinto. Qui quidem Annus minimè conuenit consulibus adscriptis, quamuis conueniat indictioni tertiæ. Et licet hic annus fuerit obseruatus in adnotationibus ad acta, & canones huius concilij ex Dionysij Ciclo in primo conciliorum tomo, consules tamen, & alia temporis signa minimè possunt huic anno conuenire. Et ne mihi quis obiiciat eam chronologiam, qua vtitur Rex Alfonsus in proœmio Partitarum, respondeo, multùm ab historicis, à veraque ratione temporum abesse computationem illam, quæ illic traditur. quod alibi longiùs explicabimus.

Ex quibus obiter erit obseruandum, Constantinum Vicennalia celebrasse Nicææ, vbi & Synodus congregata fuit, si vera sunt quæ Socrates, Sozomenes, & Cassiodorus in tripartita, & Nicephorus tradidère: tametsi Euseb. in Chronicis, & idem Cassiodorus in catalogo consulum, & Imperatorum scripserint, ea Nicomediæ celebrata fuisse. Vtraque verò vrbs ad Bithyniam pertinet. Quæ verò sint Vicennalia ac decennalia, nos alibi explicuimus ex Dione lib. liij.

Sed & illud planè apparet, concilium hoc Nicænum congregatum fuisse, vtcunque sit de ipsius tempore, sub Syluestro Papa huius nominis primo, qui legatos ad eam Synodum misit Vitum, & Vincentium. Hi etenim fuere legati sedis Apostolicæ: sicuti commemorant Socrates lib. primo. cap. xiij. Sozomenes lib. j. cap. xvij. Cassiodorus lib. j. tripart. c. vlt. & lib. ij. ca. j. & cap. xiij. Nicephorus libro octauo c. xiiij. & idem constat ex huius Synodi actis primo conciliorum Tomo, vbi quandoque Vitus legatus, Victor appellatur, vt & à plerisque. Et quamuis ex his auctoribus sit certum, hos legatos missos fuisse à Romano Pontifice ad Synodum istam, nec omnes conueniant, an à Syluestro fuerint destinati. Imò Sozomenes in dicto cap. xvij. & lib. ij. tripart. cap. j. Nicephorus in dicto c. 14. asseuerent, à Iulio Papa primo eos missos fuisse, hisque consentire videantur Beda lib. de temporibus capitulo lxv. Gratianus in cap. sexta Synodus. xvj. dist. & Hermanus Contractus in Chronicis, qui hoc concilium sub Iulio Papa primo constituerunt. Constanter tamen est asseuerandum, sub Syluestro Papa primo Synodum istam contigisse, cœptam, & peractam esse. Quod ratio temporum manifestè probat. Nec enim potest hæc Synodus Iulio conuenire, qui post Marcum pontificem, qui Syluestro iam Synodo acta successit, electus est ad summum Pontificatum. Quod omnes historici fatentur: ac potissimùm sub Syluestro Nicænam Synodum actam fuisse, testantur Eusebius, Hieronym. & Ioan. Lucidus in chronicis. Platina in Syluestro. Isidorus in principio conciliorum cap. prima autem xvj. distinct. Sed & Iulius Papa primus eam dignitatem accepit mortuo Constantino: sicuti ex Platina, & aliis constat. tametsi Hiero nymus in hoc dissentiat. Adeò tamen verum mihi videtur, hos auctores, qui synodum istam Iulio Pontifici tribuêre, omnino errasse, vt existimem vbique, ne tantum errorem viris diligentissimis tribuam, pro Syluestro scribentium errore Iulium nominari. Quis enim ferat, Hermanum Contractum in chronicis scribere, Nicænam Synodum congregatam fuisse sub Iulio eo anno, quo secundum eundem adhuc Syluester summus Pontifex ecclesiam Romanam regebat? Nam & ipsemet auctor postquam meminerat huius concilij, eiusque congregationis, annis octo ab eo dinumeratis meminit Marci summi Pontificis, eiusque electionis, ac deinde Iulij primi. Sunt & alia, quæ opinionem istam verissimam esse probant: quæ modò missa facio, illud vltimo adiiciens, quod pertinet ad intelligendum ea, quæ de die huius concilij in primo conciliorum Tomo prænotantur. Sic enim scriptum extat. Dicitur autem celebrata hæc Synodus die mensis secundum Græcos Desij. XIX. hoc est xvij. Calen. Iul. consulatu Paulini, & Iuliani. Hæc ibi. Est enim obseruandum, apud Macedonas, quos sequuti sunt hac in re Græci Alexandrini, mensem Iunium dici Desium. Quod deducitur ex Plutarcho in Alexandro, Suida & Eusebio libro octauo. ecclesiast. hist. fol. 92. Anshelmo libro secundo, de imagine mundi capitulo vj. Sed rursus in adnotationibus eisdem in primo conciliorum Tomo, scribitur, conuenisse hoc concilium, aut canones edidisse postquam conuenerat, consulatu Paulini, & Iuliani. XIII. Calendar. Iulij, qui est apud Græcos. XVIII. dies mensis eorum. Mensis autem hic, vt opinor, Desius intelligitur, vt modò dixi, Iunius est apud Latinos. Est autem dies XIII. Calend. Iul. XVIII. mensis Iunij. quia secundum Alexandrinos mensis Desius apud eos habet dies XXXI. sicuti & in dicto pri. conciliorum tomo adnotatur. Prior etenim adnotatio fuit per posteriorem correcta: maximè quia prior parum obseruauit congruam Calendarum rationem: cùm dies XXIX. Iunij non sit, nec dici possit XVII. Calend. Iul. Socrates verò lib. 1. cap. 13. diem huius concilij commemorat vicesimam mensis Maij, & Nicephorus lib. 8. ca. 26. eiusdem mensis diem vndecimam.

In qua Arrius hæreticus condemnatus est.) Presbyter enim quidam nomine Arrius apud Alexandriam, gloriæ, & nouitatis improbæ cupidus, studio perturbandi catholicam ecclesiam, vt ea in partes varias descissa, locum illum honoris hoc in seculo posset consequi, quem in ecclesia rectè instituta, catholica, & vnanimi minimè posset propter fictam, & simulatam religionem obtinere: praua quædam de Christi fide, & quæ prius nunquam in controuersiam venerant, proferre, ac defendere molitur, ab illa æterna, ineffabilique Dei patris substantia, vel natura filium abscindere, & separare conatus. Dedit tamen hic vir impiorum omnium caput, & ductor tanti sceleris ex vltione diuina pœnas meritissimas, dignasque tam infando flagitio. Siquidem cùm in publicum Constantinopoli ex Imperatoris Constantini Magni, quem tunc decipere satagebat, palatio satellitibus munitus insolenter prodiret, vrgenteque ventris laxitate in secessum publicum, qui in propinquo erat venisset, ibi animo ei defecto, sua sponte incrementa effluunt, multus sanguis effunditur, constitutioque interna corporis omnis, vnà cum intestinis, epate, & splene diffluit, atque ita ille Hæresiarcha perijt auctoribus Socra. lib. 1. c. 38. Theodorito li. 1. c. 14. Sozomene li. 2. c. 29. & 30. ac Niceph. li. 8. c. 51.

Sanctam Synodum Constantinopolitanam mediante Theodosio Seniore Augusto.) Hæc synodus secunda inter † vniuersales congregata fuit Constantinopoli sub Theodosio Seniore anno secundo eiusdem imperij, & à Natiuitate Domini CCCLXXXIII. Ex Prospero Aquitanico, & Ioan. Lucido in chronicis. quibus accedit, quod licet ipse Aquitanicus Syagrium, & Eucherium consules tribuat anno octuagesimo quarto, & Tertio Theodosij. Haloander tamen hos consules adscribit secundo anno Theodosij, & octuagesimotertio. His verò consulibus hoc concilium celebratum fuisse constat, ex ipsius Synodi titulo, & Cassiodoro li. 9. trip. c. 12. Marcellino Comite in chronico, Socrate li. 5. c. 8. sunt qui existiment, hanc synodum celebratam fuisse anno Domini CCCLXXXI. adhuc temporibus Gratiani, & Theodosij: quibus suffragatur Aera huic synodo in primo conciliorum tomo adsignata, & adscripta CCCCXIX. quæ anno à Natiuitate CCCLXXXI. conuenit, sicut & indictio nona, quæ à Marcellino Comite eidem synodo aptatur. Sed & Hermanus Contractus in chronicis huic computationi maximè consentit, quippe qui hanc synodum tribuat anno tertio Theodosij, & anno Domini CCCLXXXI. quod si verum est, auctore Psello, hanc synodum contigisse post primam anno quinquagesimosexto, sitque admittenda temporis ratio ex Aera vtrique synodo apposita, constat planè annum CCCLXXXI. esse huic Synodo adscribendum: siquidem post annos CCCXXV. si addideris quinquaginta & sex, constabit verè numerus hic, quem signauimus. Etenim Nicæna synodus anno Domini CCCXXV. fuit celebrata. illud sanè apud omnes absque vlla controuersia est constitutissimum, hoc concilium temporibus Gratiani, & Theodosij principum contigisse. Nam omnes paulò antè citati anno Secundo, Tertio, vel ad summum Quinto Theodosij hanc synodum tribuendam esse censent. & Socrates anno Tertio iuxta consolatus ordinem eandem tribuere videtur ante Gratiani obitum. Idem tradit Marcellinus Comes. Etenim Gratianus anno quinto, vel sexto imperij communis cum Theodosio, occiditur apud Lugdunum iuxta chronologiam Aquitanici, Marcellini, Cassiodori, & aliorum. Ex quibus satis deducitur, sub Gratiano, & Theodosio hanc Synodum celebratam fuisse. quod & Sozomenes, & Nicephorus fatentur, qui ordinem rerum gestarum obseruantes, huius concilij acta scripsêre priusquam Gratiani mortem commemorauerint. Idem fecere Aquitanicus, Hermanus Contractus, ac Ioannes Lucidus. sic & Isidorus in principio conciliorum capit. prima autem synodus 16. distinct. hoc concilium sub Gratiano, & Theodosio Seniore contigisse scribit. Gelasius verò in hoc loco, & Isidorus lib. 6. Etimol. c. 16. & cap. 1. dist. 15. ex eo synodum istam imperio tantùm Theodosij adscripsere, quòd cum ipse, & Gratianus imperij consortes essent, & Theodosius Constantinopolim, Græciam, Thraciam, & reliquas orientis partes obtineret, Gratianus verò Italiam, & occidentem, visum eisdem historicis fuit, in huius Synodi commemoratione rationem tantum habere illius imperatoris, qui vrbem illam, vbi celebrata fuit, & eam prouinciam imperatoris titulo, & nomine regebat. Rursus Beda in li. de temporibus. capit. 65. cap. sexta synodus. 16. distinct. hoc concilium Gratiano tantùm tribuit, ex eo forsan, quòd Gratianus primum Romanum imperium obtinuerit, ac demum Theodosium socium imperij fecerit, ob insignes viri mores, & fortitu dinem. Ex quo Bedæ visum est, im perij nomen potissimum penes Gratianum fuisse. Cæterùm quod Psellus, & Faustinus Cretensis in Epitome de tempore huius synodi tradidere, nulla ratione congruit his, quæ chronologi frequentiori consensu scribunt. Etenim cùm Psellus Nicænam synodum anno Domini CCCXXXIII. adnumerasset, & hanc post eam anno quinquagesimosexto contigisse tradiderit, palàm fatetur, hanc synodum esse tribuendam Anno Domini CCCLXXXVIII. eidem anno eam tribuit Faustinus, & anno Theodosij quinto. Conueniunt etenim omnes, Gratianum occisum fuisse ante annum Domini CCCLXXXVIII. idque deducitur ex Paulo Diacono, obseruata diligenter ratione temporis ab vrbe condita, & à Natiuitate Domini Iesu Christi, ex Eusebio, Henrico Glareano, Haloandro, & alijs. quamuis Nicephorus li. 11. cap. vlti. plurimùm ab alijs dissentiat in initio principatus Gratiani, & Theodosij, qui post Valentem imperium obtinuêre: scribit enim, Valentem occisum fuisse anno Domini CCCLXXXVI.

Huic synodo, quæ secundum omnes sub Damaso Papa celebrata fuit, subscripsere centum quinquaginta Episcopi. sexta synodus. c. prima. 16. distin. ex Isidoro. Idem constat ex alijs auctoribus ecclesiasticis, qui huius synodi meminêre: tametsi præter hos Episcopos catholicos, præsentes fuerint triginta Episcopi hæretici ex Macedonianis: quemadmodum Socrates, Sozomenes, & Nicephorus scripsere.

In qua Macedonius hæreticus debitam damnationem accepit.) Macedonius quidam Constantinopolitanus Episcopus tempore Constantij Imperatoris, & Liberij Papæ, fidem catholicam, & Orthodoxos euertere conatus hære si nefandissima spiritum sanctum impetiuit, asseuerans, spiritum sanctum esse minorem patre, & filio, & non esse eiusdem substantię cum patre, sed esse veram creaturam. Ab hoc Macedoniana hæresis appellata est, eiusque sectatores Macedoniani. Quorum impium dogma fuit in hac synodo Constantinopolitana omnino improbatum, recepta catholica assertione, secundum quam credimus in spiritum sanctum Dominum, ac Deum, patri & filio consubstantialem, coæqualem, coæternum, coomnipotentem: quod & synodus Ephesina, synodus Chalcedonensis, & Innocentius tertius in concilio generali docuerunt cap. 1. de summa trinitat. & fide catholic. Scripsere contra hæresim istam Didymus Alexandrinus à diuo Hieronymo latinitate donatus, Basilius aduersus Eunomium, & diuus Ambrosius ad Gratianum imperatorem libros tres de Spiritu sancto. de hac synodo diuus Gregorius lib. 6. episto. 195. scribit, ecclesiam Romanam eius canones, vel gesta non habere, nec accipere: reprobationem verò hæresis Macedonianæ, & aliarum probare, & admittere. Id verò scripsit Gregorius propter primatum, qui datus fuit in hac synodo Constantinopolitanæ ecclesiæ: prauè etenim à quibusdam canon de hoc primatu intelligebatur. Nos equidem eius verum intellectum superiùs explicuimus.

Sanctam Synodum Ephesinam.) † Hæc est tertia generalis synodus, quæ apud Ephesum Asiæ minoris maritimam vrbem congregata fuit anno Domini CCCCXXX. secundum Faustinum Cretensem in Epitome. Idem deducitur ex Aera CCCCLXVIII. qua hoc concilium celebratum fuisse in primo conciliorum Tomo legimus. Huic opinioni patrocinatur indictio XIII. quæ à Marcellino Comite huic synodo adscribitur, & conuenit anno CCCCXXX. Hermanus Contractus in chronicis hanc synodum scribit celebratam fuisse anno Domini CCCCXXXI. si obseruamus, eius synodi mentionem scriptam esse à regione eiusdem anni, vt modo in vulgatis codicibus fertur apposita, & post electionem Sixti Papæ, qui Cœlestino successit. Et tamen ipse Hermanus Contractus fatetur, eam contigisse sub Cœlestino Papa, vt apud me non leuis sit coniectura, ordinem mutatum fuisse chalcographorum errore: sitque hęc synodus ex Hermani sententia tribuenda anno septimo Theodosij, & Domini CCCCXXX. His accedit, quòd Marcellinus comes huic synodo aptat consules Theodosium XIII. & Valentinianum. III. idemque in primo conciliorum Tomo ad hanc synodum pręnotatur. qui consules auctore Cassiodoro, atque item Haloandro conueniunt anno septimo Theodosij. rursus, vt lector satis intelligat, quantum discrimen sit quacunque in re apud historicos in obseruanda exactè ratione temporis, erit obseruandum, Prosperum Aquitanicum hanc synodum tribuisse anno octauo Theodosij Iunioris, & anno Domini CCCCXXXIIII. consulibus Basso, & Antiocho. quibus consulibus hanc Synodum congregatam fuisse testis est Socrates lib. 7. capit. 34. & post eum Cassiodorus lib. 12. tripart. ca. 5. qui & in chronicis eosdem consules aptat anno octauo Theodosij. idem obseruari poterit ex Haloandro, qui tamen his consulibus comparat annum Domini CCCCXXXIII. quo anno Ioann. Lucidus hoc concilium asseuerat contigisse ex Prospero Aquitanico. Psellus verò scribit, post quadraginta annos à secunda Synodo tertiam fuisse celebratam. Nicephorus lib. 14. cap. 34. à secunda ad tertiam Synodum quadraginta, & vnum connumerat. Verùm apud omnes constat, hanc Synodum celebratam fuisse temporibus Cœlestini Papæ, & Theodosij Iunioris, quemadmodum ex præcitatis auctoribus facillimè lector poterit deducere, & ex Euagrio lib. 1. eccles. hist. idq́ue Gelasius hoc in capite de Cœlestino testatur. & de Theodosio Iuniore, Isidorus capit. 1. 15. dist. de vtroque idem Isidorus capi. prima autem synodus. 16. distinct. vt planè sit manifestus error apud Bedam de temporibus. & cap. sexta. 16. dist. hanc Synodum tribuere temporibus Theodosij Magni. Annos verò Theodosij Iunioris in hac computatione intelligo à morte Honorij, quæ contigit Asclepiodoro, & Mariano consulibus, auctoribus Socrate libr. 7. cap. 22. Cassiodoro, & Marcellino. Anno domini CCCCXXV. iuxta chronologiam Haloandri, qui parum hac in re à Prospero, & alijs dissentit. Etenim tunc nempe ab anno CCCC XXVI. incepit Theodosij solius imperium, quamuis Nicephorus scripserit, non multò post Arcadium perijsse Honorium hydrope. Honorius verò consortem imperij fecerat Theodosium Iuniorem Anno Domini CCCCX. iuxta chronologiam Prosperi, Aquitanici, Ioan. Lucidi, & Haloandri, quibus ferè consentire videtur Hermanus Contractus, & ante ipsum Socrates in dict. lib. 7. capit. 1. qui commemorat, hoc actum esse Basso, & Philippo consulibus, qui anno domini CCCCX. conueniunt. addit Socrates, eo tempore mortem obijsse Arcadium patrem Theodosij, ac eundem Theodosium reliquisse puerum octo annorum, anno secundo Olympia dis CCXCVII. qui quidem annus respondet anno domini CCCCXI. & tamen apud Nicephorum li. 13. cap. vltim. Arcadius moritur anno Domini CCCCXVIII. cum Theodosius octennis esset. Ex his tandem auctoribus communi consensu receptum est, etiamsi Nicephorus in hoc dissentiat, Theodosium Iuniorem cum Honorio XVI. annis regnasse, vt mirer, qua ratione Marcellinus Comes XXII. annos Honorio simul, & Theodosio tribuat: & scripserit, Synodum istam anno Theodosij XXX contigisse: nisi rationem habeamus eius temporis quo Theodosius Iunior anno ætatis secundo Cæsar creatus est, Arcadio. A. V. & Honorio. A. V. consulibus anno domini CCCCIIII. hanc etenim rationem temporis sequi videntur Marcellinus, & Haloander. Quam ob rem consentit Marcellinus Prospero in anno huius concilij, vt sit Natiuitate Domini XXXIIII. post quadringentesimum, nisi indictionis numerus repugnet.

In qua Nestorius damnatus est.) Hic Nestorius Episcopus Constantinopolitanus in eam incidit hæresim, vt asseueraret, purum hominem ex sancta virgine Maria natum fuisse, vt aliam personam carnis, aliam faceret deitatis. Huius hæresis damnata fuit in hoc concilio tertio Ephesino, auctoritate Cœlestini Papæ. conuenêre autem in hanc Synodum ducenti Episcpi, auctoribus Prospero, Marcellino, & Isidoro in d. c. 1. dist. 15. tametsi Beda in lib. de temporibus. cap. sexta synodus. 16. dist. & Hermanus Contractus centum tantum meminerint. & Isidorus in cap. prima autem. 16. dist. tercentum Episcoporum mentionem fecerit. Nicephorus verò scripsit, circiter centum, & triginta Episcopos huic synodo præsentes fuisse.

Mediante Cyrillo Alexandrinæ sedis antistite, & Arcadio Episcopo ab Italia destinato.) Cyrillum hac in Synodo legatum fuisse sedis Apostolicæ, eiusque Vicarium ex commissione, ac delegatione Cœlestini Papæ, scribunt Euagrius, Nicephorus, & Marcellinus Comes. Hi verò auctores Archadij ab Italia destinati nequaquam meminêre. Aduersus hanc Nestorij hæresim scripsere præter alios & huius decreti auctor Gelasius, qui librum scripsit de duab. naturis in vna persona. Et aliorum meminit Alfonsus à Castro li. de hæres. in verb. Christus. hæresi. 3. cui adde Socratem li. 7. Græcæ histor. eccl. c. 32.

Sanctam Synodum Chalcedonensem.) Conueniunt omnes, quotquot huius synodi meminere, eam celebratam fuisse sub Leone Roman. Pontifice, & Martiano Augusto, qui, si ratio temporis obseruanda sit ab anno, quo Theodosius Iunior mortem obijt, regnare cœpit anno domini CCCCLIII. Ex Matthæo Palmerio. Annus verò, quo Theodosius mortuus est, consules habuit Valentinianum VII. & Abienum: auctoribus Cassiodoro Marcellino, & Haloandro, qui eos aptat anno Domini CCCCLII. qua ratione quidam annos imperij Martiani ab anno primo post mortem Theodosij connumerant, & scripsere, ipsum imperium obtinuisse anno Domini CCCCLIII. consulibus eodem Martiano Augusto, & Adelphio, qui primi consules fuêre post mortem Theodosij, sic sanè Ioan. Lucidus ab anno Domini CCCCLIII. numerat annos imperij Martiani. Quod si Theodosius obijt anno Domini CCCCLII. & ab eo tempore statim anni Martiani numerentur, idem annus erit primus Martiani. At Hermanus Contractus Theodosij mortem aptat anno CCCCXLIX. & primum Martiani numerat annum CCCCL. Paulus Diaconus Martiani primum annum tribuit anno ab vrbe condita MCCIIII. qui iuxta Haloandrum est annus Domini CCCCLIII. Hæc ideò adnotaui, vt iuxta frequentiorem, magisque receptam temporis rationem hæc synodus non potuerit adscribi anno, qui præcesserit annum CCCCLII. vnde Palmerius hanc synodum tribuit anno secundo Martiani, & Domini CCCCLIIII. Faustinus Cretensis in Epitome anno Domini CCCCLVI. & XXVI. post tertiam synodum. Psellus verò, & Nicephorus anno XXX. post tertiam, & Ephesinam. Marianus Scotus anno Domini CCCCLII. consulibus Opilone, & Vincomalo, qui tamen conueniunt Anno Domini CCCCLV. ex Haloandro. Marcellinus scribit hanc synodum celebratam fuisse indictione IIII. Martiano August. & Adelphio consulibus, qui consules, auctore Haloandro, respondent anno domini CCCCLIII. Indictio verò conuenit anno Domini CCCCLI. eiusdemque indictionis mentio fit in actione prima huius concilij, cuius titulus refert ab Aera annum CCCCLXXXVIII. qui respondet anno CCCCLI. consules autem illic adscripti Valentinianus VII. & Auienus anno CCCCLII. conueniunt, vt modò obseruauimus: ex quibus satis constat, quanta sit tribuenda chronicis fides, his maximè, apud quæ ratio temporis scribitur numeri notis, in quibus facilimus est lapsus, saltem facilior, quam si numerales dictiones integræ ex omnibus literis scriberentur. Nam & Nicephorus lib. 14. ca. vlt. scribit, Theodosium Iuniorem mortem obiisse anno Domini CCCCLX.

In hac verò Synodo legati fuère sedis Apostolicę, eiusque Pontificis Leonis primi Paschassinus, & Lucentius Episcopi, & Bonifacius presbyter: sicuti constat ex prima actione & Euagrio lib. 2. capit. iiij. quamuis Nicephorus lib. 15. cap. 2. Bonifacium tacuerit. Conuenere autem sexcentum Episcopi ex Matthæo Palmęrio, aut sexcentum triginta sex ex Nicephoro capit. 2. Sexcentum triginta ex Isidoro cap. 16. lib. 6. Etymol. cap. 1. distinct. 15. ex Beda capit. sexto. 16. distinct. & Isidoro in princip. conciliorum. cap. primo. 16. distinct. Damnata fuit iterum Nestoriana hæresis, & maximo conatu euersum est Eutychis Abbatis Constantinopolitani dogma: Qui asserebat, post verbi diuini incarnationem, & carnis, ac diuinitatis vnionem, statim carnem conuersam fuisse in deitatem: atque inde cogebatur multa contra catholicam fidem nefanda & absurda confiteri. de quibus legito Alfonsum à Castro lib. de hæresibus, dictione: Christus. hæresi. 4.

Hæc sunt quatuor concilia vniuersalia, quæ primùm celebrata fuere, & quæ in ecclesia catholica maximum nomen, & maiestatem semper obtinuerunt: vt constat ex cap. sicut sancti. & ca. 1. 15. distin. l. nos reddentes. §. suscipimus. C. de summa trinita. l. quicunque. C. de hæret. & in authent. de eccles. tit. in principio. Sed & Gelasium alia multa concilia pręcesserunt, quę ipse recipienda fore censet, quemadmodum & illa, & quæ ad hanc vsque diem celebrata fuere, Christianæ religionis professores recipere tenemur.

SVMMARIVM.

- 1 Agiographi libri qui dicantur?
- 2 De beato Cypriano, quo tempore scripserit, & de beato Athanasio.
- 3 De Gregorio Nazianzeno, Basilio, & Chrysostomo.
- 4 De Theophilo, & Cyrillo Alexandrinis.
- 5 De Hilario, Ambrosio, Augustino, Hieronymo, & Prospero Aquitanico.
- 6 De epistola Leonis Papæ, & de epistolis decretalibus.
- 7 De Martyrum historijs, & de vitis Patrum.
- 8 Actus beati Syluestri, quam auctoritatem habeant, & de baptismo Constantini Magni.
- 9 De inuentione Sanctæ crucis, & capitis Diui Ioannis Baptistæ.
- 10 De Ruffini operibus, & de Origenis scriptis.
- 11 De Orosio, Sedulio, & Iuuenco.
- De libris, qui ex Gelasto Agiographi dici iurè poterunt.

CAPVT XVI.

IAM nunc subijciendum est, inquit Gelasius, de opusculis Sanctorum patrum, quæ in ecclesia catholica recipiuntur.) Ex his Gelasij verbis libenter ipse adnotauerim, ad distinctionem canonicorum librorum, de quibus in principio huius capit. actum fuit, & deinde Apocryphorum, de quibus in vltima eius parte tractabitur, Agiographos libros † dici in ecclesia Catholica eos, quos eadem ecclesia probauit, vt publicè legerentur ad ædificationem fidelium, non tamen haberent canonicam auctoritatem ad probanda ea, quæ ad fidem pertinent irrefragabili probatione. Huiusmodi erant olim apud Hebræos ecclesiasticus, & Sapientia: deduciturque hæc librorum Agiographorum difinitio ex multis, potissimum ex Augustino libro decimooctauo de ciuitate Dei. capitulo trigesimooctauo. qui eos distinguens à canonicis, inquit: ac si illa pertinerent ad vbertatem cognitionis, hæc ad religionis auctoritatem: in qua auctoritate custoditur canon. Sed & Ruffinus in expositione Symboli ad hæc scribit de his Agiographis scripturis: quæ omnia legi quidem in ecclesiis voluerunt, non tamen proferri ad auctoritatem ex his fidei confirmandam. In hac significatione Agiographa Hieronymus accepit in præfationibus in Tobiam, & Iudith, scribens, eos, libros olim extra canonem sacrarum scripturarum numerari inter Agiographa: tametsi idem Hieronymus in prologo Galeato in libros Regum, Agiographos libros dici existimet, eos qui canonici sunt, distinguuntur tamen à quinque libris Moysis, & ab octo Prophetarum: quasi canonici libri veteris testamenti olim distinguerentur in tres ordines, quorum primus quinque libros Moysi, secundus prophetas, Tertius Agiographa possideret: qua ratione Diuus Hieronymus quo in loco vsus est hac stricta significatione, Apocryphos libros appellat omnes, qui sint extra canonem: quo verò in loco latiori vtitur dictionis sensu, Agiographos nominat eos libros, qui licet sint extra canonem, pertinent tamen ad vbertatem cognitionis, legique in ecclesia possunt, & potuerunt olim apud Hebræos: quos tamen alibi Apocryphos dixit ex eo, quòd extra canonem essent, obseruata quadam dictionis ampliori significatione: nam qui dicantur propriè libri Apocryphi sequenti capit. tractabimus. Sic sanè Hieronymi verba sunt intelligenda: quod & Ioan. Driedo admonet libr. 1. de dogmatibus ecclesi. cap. 2. & capit. 4. Igitur Agiographi libri dicentur, qui licet sint extra canonem, sine periculo fidei, et cum ædificatione fidelium leguntur publicè in ecclesia. quorum de numero sunt hi, qui à Gelasio in hac secunda huius capit. parte nominatim referuntur.

Opuscula beati Cypriani Martyris, & Carthaginensis Episcopi.) Primas inter scriptores ecclesiasticos, quò ad ordinem, & antiquitatem tribuit Gelasius Cypriano, † qui natione Afer primum gloriosè Rhetoricam docuit: exinde suadente presbytero Cæcilio, quo & cognomentum sortius est, Christianus factus, ac paulò pôst in presbyterum electus, Episcopus Carthaginen sis constituitur, ac demum præclarissimis scriptis operibus passus est sub Valeriano, & Galieno principibus octaua persequutione eadem die, qua Romæ Cornelius Papa: non tamen eodem anno. Hæc Hieronymus de scriptoribus ecclesiast. idem ferè scribit Eusebius in chronicis adiiciens, martyrio coronatum fuisse anno Domini CCLIX. annis quinque post Cornelij Martyrium. tametsi Nicephorus lib. 5. cap. 27. tradiderit, Cyprianum passum fuisse sub Decio in Deciana persequutione, quę septima fuit, quo in loco & de Cypriani conuersione Nicephorus quędam commemorat, quę satis differunt ab his, quæ Hieronymus scripserat. Cæterum hic Martyr illustrissimus cum multis Africę, Numidiæ, & Mauritaniæ Episcopis in illum incidit errorem, et existimaret, semel ab hæreticis baptizatos, iterum baptizandos fore. Simplex fuit apud Cyprianum error, non ex ambitione, malitiáve, sed odio in hæreticos feruentissimo ipse vir sanctissimus concilio apud Africam hac de re celebrato, quod inter eius opera extat, diffiniuit, hæreticos, cûm ad communionem redierint, fore rebaptizandos, quia, vt asserebat, inter hęreticos non potest conferri baptisma, paratus sanè prpriam mutare sententiam, quam & ipsi Africani Episcopi mutauerunt à Cornelio, Lucio, & Stephano summis Pontificibus edocti. Vnde Cyprianus, & alij, qui eidem accesserunt, propter hunc errorem non sunt hæretici iudicandi, quippe qui pertinaci animo illum non defenderint. Sic diuus Augustinus lib. 5. de baptismo. cap. 17. & sequen. & apud Gratianum cap. quomodo. de consecrat. dist. 4. aduersus hęresim istam scribens, licet in hunc errorem incidisse Cyprianum referat, eum potiùs laudat, quàm hæresis labe notet. Idem Augustinus lib. 1. de baptismo cap. vlti. sed & Vincentius Lirinensis in libro, aduersus hęreses de Cypriano inquit: Quis ille tàm demens est, qui illud sanctorum omnium, & Episcoporum, & Martyrum lumen beatissimum Cyprianum, cum cæteris collegis suis in æternum dubitet regnaturum esse cum Christo? aut quis contra tam sacrilegus, qui Donatistas, & cæteras pestes, quæ illius auctoritate concilij rebaptizare se iactitant, in sempiternum neget arsuros esse cum diabolo? Hęc Vincentius, qui palàm asseuerat, Cyprianum ab errore omnino liberum, & catholicè decessisse. Nam & Diuus Augusti. lib. 2. contra Donatistas, capit. 5. fatetur, Cyprianum prope mortis articulum errorem deposuisse.

Opuscula beati Athanasij Alexandrini Episcopi.) Athanasius Alexandrinus per ludum, nonodum Ephebus, â pueris Episcopus creatus, postea Alexandri Episcopi Alexandrini in episcopatu successor, magnus, fortissimusque hæresum expugnator, Arrianos ecclesiis exegit, eisque orthodoxos substituit: eaque ex causa ab eisdem Arrianis grauiter apud Constantinum Magnum, deinde apud Constantium, & Constantem accusatus multis calumniis asicitur: quas, & multa sæpissimè pericula diuinitus fugiens, maximè illustris, Antonio Heremitę charissimus, claruit ad Valentinianum vsque, & Valentem Imperatores pro Nicæna Synodo, cui inter Diaconos Alexandriæ primarius, ipsique Episcopo Alexandro dilectissimus, disputator grauis, & acutus pręsens fuerat, acerrimè, & animosè pugnans: obiit tandem postquam Episcopatum quadraginta sex annis obtinuerat, sub eisdem Cæsaribus Valentiniano, & Valente: consulibus Gratiano II. & Probo, auctore Socrate libro 4. capit. 20. qui quidem annus conuenit An. dom. CCCLXXIII. iuxta chronologiam Haloandri. Trithemius mortem Athanasij adscribit An. do. CCCLXXIX. At ex Eusebio deducitur, eam contigisse Anno CCCLXXVII. ex Hermano Contracto Anno CCCLXX. hi siquidem auctores his annis scribunt, Petrum Athanasij successorem electum fuisse in Alexandrię Episcopum: & constat ex ecclesiasticis scriptorib. statim post Athanasij mortem hanc electionem factam fuisse: reliqua de Athanasio poterit lector obseruare ex Socra. Theodoreto, Sozome. Niceph. Hierony. & Cassiodor. in tripar. & ex alijs scriptorib. eccle., qui res gestas sub Constan. Mag. vsque ad Valentem tradidere.

Opuscula beati Gregorij Nazianzeni Episcopi.) Gregorius † Nazanzi Cappadociæ paruæ vrbis natus, primùm Sasimorum Episcopus, deinde patri in Nazanzi episcopatu successor, ob insignem virtutem, præclaramque in Theologia eruditionem, Constantinopolitanus Episcopus constitutus eandem sedem de posuit publicæ pacis gratia, & Nazanzum reuersus eadem ecclesia alteri commissa monasticam in quodam agro vitam egit. Dictus est cognomento Magnus, auctore Nicephoro lib. 12. cap. 11. atque postmodum Theologus, vt idem Nicephorus scribit, lib. 12. ca. 19. Fuit hic Gregorius Diui Hieronymi præceptor, eodem Hieronymo teste, qui eius opera commemorat, quorum Suidas, & Trithemius meminere. obiit sub Theodosio Magno anno eius Imperij tertio, & Dom. CCCLXXXIIII. ex Prospero Aquitanico. Suidas verò scribit, eum mortem obiisse Anno XIII Theodosij: qua in re conuenire fermè videtur Hieronymo, si obseruemus quę ipse Hierony mus tradit in vita Gregorij, & in præfatione, & cap. vlti. de scriptor. eccl. ex eo etenim mors Gregorij poterit adscribi anno XII ferè Theodosij, qui ex chronologia Haloandri, & Marcellini, rationeque habita Consulum, qui fuerunt vltimo anno Theodosij, quorum pręter alios & Socrates meminit lib. 5. c. vlti. respondet anno. domi. 393. aut 92.

Item opuscula beati Basilij Cappadoceni Episcopi.) Basilius Cæsareæ Cappadociæ, quæ prius Mazaca vocabatur, Episcopus, egregios variosque libros, eloquentia, sanctitate, multaque eruditione insignes elaborauit, quorum post alios Hieronymus, Suidas, & Trithemius meminere. Fuit Basilius arctissima coniunctus amicitia Gregorio Nazianzeno, vt omnes historici, qui de rebus ecclesiasticis eius temporis tractauere, commemorant, et ex eius epistolis constat. Fratrem habuit præter alios Basilius nomine Gregorium Nyssenum, vrbis Nyssenę episcopum, doctrina, moribus, & sanctitate spectatissimum, cuius & adhuc opera quædam extant, quanuis non omnia, quorum etiam Suidas, & alij mentionem fecerunt. hunc Gregorium falsò appellat Trithemius episcopum Emissenum. Obiit Basilius sub Gratiano Cęsare, auctore Hieronymo, cui adie quę de eo, eiusque fratribus, & Grego. Nazianzeno scripsere Socrates l. 4. c. 26. & 27. & Nicephorus l. 11. c. 18. & 19.

Item opuscula beati Ioannis Chrysostomi Constantinopolitani Episcopi.) Ioannes patria Antiochenus, ob sapientissimam eloquentiam, & eloquentissimam sapientiam ab ore aureo cognomento Chrysostomus, concionator insignis, Christique præco indefatigabilis, criminum censor acerrimus, Theologorum omnium eloquentissimus. patrem habuit Secundum, matrem verò Anthusam. Hic vir præstantissimus sub Siricio Papa, mortuo Nectario in eius locum cleri, & populi consensu Episcopus Constantinopolitanus eligitur Cæsaribus Archadio, & Honorio, consulibus Honorio. A. IIII. & Euthychiano, auctore Socrate, qui quidem annus ex Haloandro, & Prospero Aquitanico in chronicis conuenit Anno domini. CCCC. aut. CCCCI. tandem ob linguę libertatem, qua in omnes integerrimo zelo vtebatur, ab ipso principe Arcadio, Augustæ Eudoxiæ priuata indignatione in exilium vltimò mittitur, duciturque Cucussum Armeniæ paruulum oppidum, atque inde Arabissum deportatus, postremò episcoporum quorundam inuidia Pytiuntem, vbi fines sunt Ponti, regioque crudelissimis barbaris finitima, ex atrociori rescripto principis deportari iubetur, atque in itinere prope Comanam vrbem in templo Basilici Martyris sumptis ecclesiæ sacramentis seipsum consignans crucis signo expirauit. XIIII. die Nouembris, consulibus Honorio. A. VII. & Theodosio II. teste Socrate, qui annus respondet ex Haloandro, & Aquitanico anno domini. CCCCIX. anno vno ante Archadij mortem. Hæc de Chrysostomo ex multis, quæ scripsere Socrates lib. 5. Theodoretus lib. 5. à c. xxviij. ad vltimum vsque caput. Sozomenus lib. viij. ca. ij. & sequentib. Suidas, Trithemius, & Erasmus, ac longe Nicephorus lib. xiij. c. ij. & seq. qui c. penulti. scribit, Chrysostomum obiisse mortem die XIIII Septembris, quo celebratur exaltatio Sanctæ crucis tertio anno ante Archadij mortem, & iuxta ipsius Nicephori computationem Anno CCCCXV. De die XIIII. Septembris idem scribit Cassio. in tripar. lib. x. c. xviij. ex Socrate. apud quem forsan codex Gręcus in mensis nomine vitium patitur.

Item opuscula beati Theophili Alexandrini episcopi.) Hic est ille † Theophilus, cuius artibus D. Chrysostomus est in exilium actus: fuit etenim Diui Chrysostomi obtrectator, ferum & crudelem illum appellans auctore Nicephoro lib. 13. c. 4. post Socrat. li. 6. c. 2. & seq. Theodoretum, & Sozomenem, atque Cassiodorum in tripar. lib. x. & tamen crucem Hieroglyphicam Separidis templi Saxis incisam ad religionem nostram adcommodauit, pio in Christianam religionem animo, quo & à principe impetrauit, vt templa Mithrę, & Serapidis in Aegypto euerterentur teste Socrate lib. 5. c. 16. & seq. ac post eum Nicephoro libr. 12. c. 26. fuit Theophilus hic Cyrili patruus, & obiit diem suum Alexandriæ lethargico morbo die. XV. Octobris, anno quinto Theodosij Iunioris, auctore Nicephoro libr. 14. cap. 14. & sic anno Domini fere CCCCXXX. fuit & alter Theophilus Antiochenus episcopus hoc multo antiquior, cuius D. Hieronymus de scriptoribus eccles. Eusebius lib. 4. cap. 20. & 24. Nicephorus lib. 4. cap. 9. & libr. 3. cap. 25. meminere, eius scripta commemorantes, & asseuerantes, fuisse sextum Antiochiæ episcopum sub Imperatore M. Antonio Vero.

Item opuscula beati Cyrilli Alexandrini Episcopi.) Cyrillus mortuo patruo Theophilo Alexandrinus episcopus eligitur, vir insignis eruditionis, quique pro Christiana religione aduersus Nestorium egregie pugnauerit. Eius extant præclara, opera quorum meminerunt Nicephorus libr. 14. cap. 14. & Trithemius. claruit sub Theodosio Iuniore, sicuti ex eodem Nicephoro, Euagrio libr. 1. Prospero Aquitani co, & Hermano Contracto constat. ad immortalem transiuit vitam anno XXXII. eiusdem Pontificatus, ex Nicephoro lib. 14. cap. 47. Anno Domini fere CCCCLXII. apud Gratianum nulla est mentio Cyrilli, nec Theophili, tametsi ex Epistola & decreto Gelasij referantur in primo conciliorum Tomo, & apud Burchardum.

Opuscula beati Hilarij Pyctauiensis Episcopi.) Hilarius Pyctauij, † vrbis Galliæ Aquitanicæ episcopus, tempore quo Diuus Martinus Turonensis ecclesię Pręsul erat, de fide ad persuadendum valde appositos libros scribit, primumque in exilium missus, tandem ab eo reuocatus, Italos, & Gallos, quæ vel expetenda, vel fugienda dogmata essent, erudiens, multis editis libris Arrianam opinionem disertissimè refellit. ex Hieronymo de scrip. eccles. Socrate libr. 3. cap. 10. Sozomene libr. 5. cap. 14. & Nicephoro libr. 9. cap. 16. & libr. 10. cap. 17. obiit Pictauiis sub Valentiniano, & Valente anno eius Impeij v. & à Natiuitate Domi. CCCLXXII. ex Hieronymo in Chronicis. ex Hermano Contracto, & Trithemio annus Domini variat parum tamen: nam apud Trithemium mors huius viri sanctissimi adscribitur anno CCCLXXI. apud Contractum anno Domini CCCLXIX.

Opuscula beati Ambrosij Mediolanensis Episcopi.) Ambrosius cum Mediolani sub Valentiniano præfecturam gereret, & mortuo Auxentio Episcopo dissidium populi in episcopo deligendo sedasset, ex laico in episcopum eius vrbis eligitur, eamque dignitatem primus reiiciens, libentissime tamen baptismo suscepto Christianus efficitur, iussúque principis Episcopalem sedem accepit, qua equidem accepta, Episcopi officio egregiè fungitur, & multa aduersus hæreticos præclara edidit opera, scripsitque alia Christianæ religioni admodum vtilia, quorum mentio fit à Trithemio, & alijs. Extatque eius vita titulo Paulini ad Augustinum scripta, sed & de Ambrosio multa Socrates li. 4. cap. 30. Theodoretus. lib. 4. cap. 6. Nicephorus lib. 11. cap. 32. & lib. 12. cap. 41. Sozomenes libr. septimo. capit. 24. & Cassiodor. in tripar. lib. 7. cap. 8. & lib. 9. cap. 30. obiit prope annum domini CCCC.

Item opuscula beati Augustini Hippone Regiensis Episcopi.) Diuus Augustinus ecclesiæ Doctor celebratissimus, in quem opulentus ille spiritus, iuxta ac benignus dotes suas omnes vberrimè effudit, ex prouincia Africana Tagastæ parentibus honestis, & Christianis progenitus, Diui Ambrosij discipulus, multa in Christianæ religionis patrocinium edidit opera, in quibus veram Theologiam, mores integerrimos, absolutamque pietatem docet. Eius vitam Possidonius scripsit, qui latè tradit, qua ratione fuerit Hipponensis Episcopus constitutus, cuius muneris officio sanctissimè functus obiit Anno domini. CCCCXXX. ætatis LXXVI. Episcopatus XL. auctoribus Hermano Contracto, Mariano Scoto, & Trithemio, quinto Calend. Septembris. Prosper vero Aquitanicus de die conuenit, annum autem numerat CCCCXXXIII. Sigibertus, & Lucidus annum CCCCXL.

Item opuscula beati Hieronymi presbyteri.) Diuus Hieronymus patre Eusebio natus, oppido Stridonis, quod Dalmatiæ, Pannoniæque olim confinium fuit sub Imperatore Constantino anno Domini CCCXXXI. Hebrææ, Græcæ, ac Latinæ linguæ peritissimus, sub Gregorio Nazianzeno sacras literas edoctus, multos scripsit libros adeo celebres, vt maximam illi famam, & auctoritatem post vitę integritatem pepererint. Obiit anno domini CCCCXXII. auctoribus Prospero Aquitanico, Ioanne Lucido, Trithemio, & Erasmo, qui eius vitam diligentissimè scripsit.

Item opuscula Prosperi viri religiosißimi.) Hic est Prosper ille Aquitanicus, qui post Eusebium, & Hieronymum chronicon scripsit, cuius & nos in enarratione huius cap. frequenter meminimus. Claruit sub Leone primo Pontifice Maximo, cuius scriba fuisse creditur, à quo Regij Lepidi Episcopus est institutus, vbi cùm doctrina, tùm sanctitate floruit, in dinorumque numerum suis meritis relatus est. Scripsit verò carmine multa, excelluit enim in Poetica, vt ea ferebant tempora, scripsit & alia pleraque soluta oratione, quorum magna pars extat. Hæc ex Gennadio, Beda, & Gregorio Gyraldo in Dialogo. 5. de poetis. & Trithemio, qui scribit eius, festum celebrari septimo Calendas Iulij. Ex quibus deducitur, eum claruisse prope annum Domini CCCCLX.

Item epistola beati Leonis Papæ ad Flauianum Constantinopolitanum Episcopum destinata.) Leo Papa † Protogene, & Asterio consulibus, anno ex Haloandri chronologia à natiuitate Domini CCCCLI. anno equidem nono eius Pontificatus, omnibus numeris absolutam, maximisque dignam laudibus ad Flauianum Episcopum Constantinopolitanum scripsit epistolam, contra Eutychetis perfidiam & errorem, in qua multis rationibus, & auctoritatibus sacræ scripturę, Eutychetis Abbatis hęresim, catholicæ Sanctæ sedis Apostolicę decreto, & illa in rebus fidei diffiniendis sacrosancta, & irrefragabili maiestate, ac certitudine infallibili, euertit, & damnat, quemadmodum & in Synodo vniuersali quarta apud Chalcedonem eiusdem Pontificis approbatione damnata fuit. Qua ratione mirum non erit, si à Gelasio hęc Leonis Papæ epistola, quæ diffinitiones sedis Apostolicæ de rebus fidei continet, sic laudetur, vt pronuncietur Anathema, qui non eam in omnibus omnino receperit, vel de ea ad vnum iota disputauerit. Atque hæc de Leonis Papæ epist. quæ ex Aera eidem adscripta conuenit anno CCCCXLVIII. nos tamen rationem consulum obseruauimus. Verum hoc Gelasij testimonium, quod ipse præstat tantum Leonis Papæ epistolæ ad Flauianum, cæteris sanctorum virorum scriptis, quorum ab eo in hac secunda Decreti parte mentio facta est, itidem tribuere, mera est hallucinatio, ac temeritas viri parum intelligentis, quæ Gelasius de sanctorum patrum scriptis docuerit. Approbat enim Gelasius Sanctorum virorum scripta, vt intelligamus ea ratione probari, quod catholicæ fidei minime repugnent, vt tandem nihil in eorum scriptis reperiatur, quod manifeste sit religioni Christianæ contrarium, non tamen sic, vt omnia illorum dicta pro lege suspicienda sint, ac necessariò admittenda. Sunt etenim multa, quæ ab Augustino traduntur, quibus contraria placuerunt Hieronymo, & alia quæ etsi fidei non repugnent, non tamen ad ea credenda ac tenenda catholica fides nos constringit. Rursus & alia, quæ etsi ad religionem, ac fidem pertineant, possunt in controuersiam deduci, & examinari, an sint contraria veritati, quæ eo tempore latebat, postea vero in lucem prodierit ecclesia catholica diffiniente. Nam & ipse Augustinus lib. 3. de trinitate. in prologo inquit, Noli meis libris, quasi canonicis scripturis deseruire, sed in illis, & quæ non credebas cum inueneris, incunctanter crede, in istis autem quod certum non habebas, nisi certum intellexeris, noli firmum tenere. c. noli meis. ix. dist. quo in loco glos. temere, ac falso scripsit. postea à Gelasio in hoc Decreto scripta Augustini, & aliorum Sanctorum patrum authentica censeri, ac pronunciari, vt vsque ad vltimum iota necessario recipiantur. Sic sane Alfonsus de Cast. libr. j. de hęresib. c. vij. huius glo. interpretationem iure optimo improbat, ac refellit, eiúsque opinio probatur à Gratiano pluribus testimomis in d. ix. distinct.

Item decretales epistolas.) Hoc in loco Gelasius inter Agiographa, & Sanctorum patrum scripta connumerat Decretales epistolas, quas ad monet omni cum veneratione recipiendas esse. Eas etenim scripsere beatissimi Papæ pro diuersorum patrum consolatione eodem auctore Gelasio, cuius & Innocentij primi testimonio vtitur Nicolaus Papa & in cap. si Romanorum. xix. distinct. Est tamen obiter examinandum, quod Gratianus docet in vicesimæ distinctionis initio scribens, Decretales epistolas canonibus conciliorum pęri iure exaquandas. quam sententiam veluti manifestum Gratiani errorem omni conatu improbat Alfonsus Castr. libr. j. de hæresib. cap. ij. negans epistolas decretales, etiam si recipiendæ sint, & ab omnibus catholicis probandæ, conciliorum vniuersalium canonibus exæquandas fore. idem probare conatur Ioann. Arboreus lib. iiij. Theosophiæ. cap. vltim. Nos vero arbitramur, Gratiani opinionem veram esse dubio procul in causarum, & litium diffinitionibus, in quibus diiudicandis, ac discernendis non minor est Papæ potestas, quàm conciliorum vniuersalium, imo maior, sicuti tradidere, gloss. in cap. ad Apostolicæ. de re iudicat. in vj. in princip. Innocent. & Imola in cap. graue. de præbend. Cardin. à Turre Cremat. in tracta. de eccle. lib. iij. cap. xxxvij. Anto. de Rosellis in tract. de conciliis. quæst. xij. Aegidius Bellamera cons. xcix. quæst. xvj. late Iacobati. in tract. de concilio lib. v. artic. viij. Ex quibus & multis, quæ hi auctores adducunt, constat, concilium, etiam vniuersale in litibus, & controuersiis decernendis & diiudicandis, non habere aliam iurisdictionem, quàm eam, quæ sibi fuerit expressim vel tacite à summo Pontifice delegata. Quòd si de rebus fidei tractemus, & Papa per epistolam Decretalem maturo consilio, & præuia deliberatione aliquid responderit eo animo, vt ea responsio sit Apostolicæ sedis de fide diffinitio, constanter asseueramus, hoc responsum esse recipiendum omnino, ac tenendum vti certum de fide. Non enim potest summus ecclesiæ Pontifex errare, si in his, quæ ad fidem pertinent, aliquid vt persona publica, & ecclesiæ caput, Pontificis summi officio functus diffinierit, quod nos probauimus lib. j. Variar. resolut. cap. x. nume. xij. Adhuc tamen in pertinentibus ad fidem præstat, aliquid à concilio vniuersali legitimè congregato diffiniri. Siquidem promptiori quodam animo recipiuntur absque vlla controuersia diffinitiones, quæ in rebus fidei datæ sunt à concilio legitimè congregato, quibus ipse Papa, & reliqui Episcopi subscripsere, quam illæ, quas solus Pontifex diffiniuit, ex multis equidem rationibus vel ex ea, quòd de concilio nemo hactenus ex viris catholicis scripsit, quòd possit errare in his, quæ ad fidem pertinent. Papam vero errare posse, tametsi falso, impiè, & maximo cum errore, multi auctores asseuerarunt, quemadmodum & idem Alfonsus de Castro adnotauit. Sed & in his diffinitionibus, quæ à conciliis vniuersalibus datæ sunt extra res ad fidem pertinentes, aliquis poterit maioris vinculi obseruari, quàm in his, quæ à solo Pontifice decernuntur, quò ad derogationem & dispensationem. Nam, vt alibi scripsimus, dispensatio aduersus concilij decreta, & canones sufficiens non censetur, nisi in specie fiat eorum derogatio his quidem verbis, non obstante aliqua lege, vel constitutione, etiam in concilio generali statuta auctore Archid. in cap. j. de constit. in vj. text. in cap. ex parte. & in cap. vlt. de cappell. mona. cap. eam te de ætat. & qualit. in cap. nonnulli de rescript. vbi quæstionem istam tractauere iuris canonici interpretes, præsertim Feli. col. 4. Alex. cons. 187. lib. 5. Card. Iacoba. in dict. tract. de concilio. lib. 5. art. 18. & tamen in derogandis decretis, aut constitutionibus solius summi Pontificis, non est necessaria mentio ista per verba prædicta specialis, iuxta communem omnium resolutionem.

Præter hæc rursus apud Gratianum de decretalibus epistolis legitur. ix. distinct. cap. in canonicis, eas esse scripturis diuinis adnumerandas, & in earum ordinem referendas, ex auctoritate Augustini malè intellecta, corrupteque citata. Sic enim legitur apud Gratianum: in canonicis scripturis ecclesiarum Catholicarum, quamplurimùm diuinarum scripturarum solertissimus indagator auctoritatem sequatur, inter quas sane illæ sint, quas Apostolica sedes, & ab ea alij meruerunt accipere epistolas. Hæc Gratianus ex Augustino lib. 2. de Doctrina Christia. cap. 8. apud quem ita legitur, In canonicis scripturis, ecclesiarum Catholicarum quam plurimum auctoritatem sequatur, inter quas sane illæ sunt, quæ apostolicas sedes habere, & epistolas accipere meruerunt. Hæc augustinus de libris canonicis hanc regulam nobis tradens, vt illi libri pro canonicis habeantur, qui à pluribus Catholicis ecclesiis recipiuntur, inter quas ecclesias Augustinus credit, eas esse computandas, quæ Apostolicas sedes habuerunt, id est, quas Apostoli, velut earum episcopi rexerunt, item illas esse præcipuè Catholicas ecclesias censet Augustinus, quæ epistolas ab Apostolis accipere meruerunt, vt Romana, Corinthia, Thessalonicensis, Colossensis, Ephesina, Hierosolymitana, Antiochena, & Alexandrina, quas omnes Apostoli aut verbis docuerunt, aut scripto. qua ratione fit, maximè absurdum esse quod Gratianus ex diuo Augustino voluit deducere, cum & ex eo necessario sequeretur, diuinis scripturis esse adnumerandas epistolas, quas Romani Pontifices ab ecclesiis inferioribus receperint. Quod nemo vsquam nec dixit, nec probauit, atque ideo hunc Gratiani errorem merito Alfonsus à Castro notat, & improbat in d. lib. 1. de hęresibus. c. 2. quem hac de re legito.

Decreta les vero epistolæ, quæ summis Pontificibus datæ sunt, vniuersalis ecclesiæ consensu probantur. Nam pręter Gelasij auctoritatem, & aliorum commendationem, quæ in d. 14. distinctione traditur, in concilio Constantiensi sess 8. meritissimè damnatus fuit Ioannis VVicleti error inter alios, quos asserebat, epistolas decretales summorum Pontificum Apocryphas esse.

Item gesta Sanctorum martyrum, qui multiplicibus tormentorum cruciatibus, & mirabilibus confeßionum tryumphis irradiant, quis ita esse catholicorum dubitet, & maiora eos in agonibus fuisse perpessos, nec suis viribus, sed Dei gratia, & adiutorio vniuersa tolerasse? Sed ideo, secundum auctoritatem antiquam, vel consuetudinem singulari cautela in Sancta Romana ecclesia non leguntur, quia eorum qui scripsere nomina penitus ignorantur, & ab infidelibus, aut dictis super flua, aut minus apta, quam rei ordo fuerit, scripta esse putantur. Sicut cuiusdam Quirici, & Lulitæ matris eius, sicut Georgij, aliorumque paßiones huiusmodi, quæ ab hæreticis probantur conscriptæ. Propter quod, vt dictum est, ne vel leuis subsannandi oriretur occasio, in Sancta Romana ecclesia non leguntur. Nos tamen cum prædicta ecclesia omnes Martyres, & eorum agones, qui Deo magis, quàm hominibus notæ sunt, omni veneratione veneramur.

Item gesta Sanctorum Martyrum.) Martyr Græca dictio est, quæ Latine testem significat, & quanuis auctore Cypriano in libr. de duplici martyrio ad Fortunatum, omnis piorum vita testimonium reddat Deo, & de Deo: non quòd Deus cuiusquam indigeat testimonio, qui est vera lux illuminans omnem hominem, sed quia ita visum est ęterno illius, diuinoque consilio, vt suam bonitatem, sapientiam, potentiamque apud homines per homines voluerit illustrare, ecclesiastica tamen consuetudo cognominis huius honorem propriè tribuere cœpit his, qui in tormentis, agonibus, & cruciatibus vsque ad mortem perduràrunt constantissimè in professione nominis Iesu Christi, & Euangelicum instrumentum sanguine suo velut obsignárunt apud incredulos. Sic sanè licet & ipsi martyres propter verę fidei, & Christianæ religionis constantissimam confessionem dici possint confessores, quod Gelasius probat: ecclesiastica tamen traditione obtentum est, vt ad martyrum distinctionem confessores dicantur illi, qui absque sanguinis martyrio, diem postremum obiere, moribus & religione, atque miraculis adeo illustres, vt iure optimo ecclesia eos in Sanctorum numerum retulerit, ac referendos esse decreuerit. Hinc & negatores dicti, qui semel suscepto Christiano nomine tormentorum, ac mortis metu Christum abnegarunt, quum dubio procul tenerentur in persecutionibus potius Christum confiteri, vt confessores, & martyres dici merito possent, quàm illum spe inanis vitę abnegare. huiusco temeritatis, sicut & illius insignis constantiæ, præclara mentio fit ab Eusebio libro quinto eccles. histor. capit. primo. & Nicephoro libro quarto. capit. decimoseptimo.

Quia eorum, qui scripsere nomina penitus ignorantur.) Illorum igitur Martyrum historias Gelasius in Romana ecclesia non legi asseuerat, quarum auctores prorsus ignorantur. Atque ideo passim videmus in ecclesiis, præsertim in officio Matutino legi multa de Martyribus & sanctis ex auctoritate doctorum ecclesiæ, Hieronymi inquam, Augustini, Gregorij, Ambrosij, & aliorum, qui ob vitę integritatem, ob insignem religionis Christianæ professionem digni sunt, vt illorum testimonio vtamur, & præterea ex ecclesiastica historia maximè Eusebij, qui & de martyribus opus quoddam scripsit, vt is asseuerat libro quarto, capitulo decimosexto. ex tripartita, ex Theodoreto, Socrate, Sozomene, Euagrio, & his similib. Sed & nuper in publicum prodiêre Simeonis Metaphrastæ Græci auctoris vitæ sanctorum patrum & Martyrum, opera, & diligentia Aloysi Lipomani Veronensis Episcopi è Græco in Latinum translatæ.

Aut dictis superflua.) In primo conciliorum tomo apud Gelasium legitur. Et ab infidelibus idiotis superflua. ipse legerem, Et ab infidelibus aut idiotis superflua.

Quirici, & Iulitæ matris eius.) Horum martyrum commemoratio fit in ecclesia Romana die decimoquinto Iulij. at in ecclesia Toletana, & Granatensi die decimasexta Iunij. Sic & diui Gregorij festum celebratur vicesimatertia die Aprilis in ecclesia Romana, & in omnibus fere Christiani orbis ecclesijs. Extat in Iulitam martyrem concio quinta Diui Basilij Cæsariensis, atque vtriusque martyris vita inter eas, quas Simeon Metaphrastes scripsit, apud quem itidem & vita beati Georgij legitur.

Quæ ab hæreticis probantur conscriptæ.) Apud Gelasium in primo conciliorum tomo, & Burchardum rectiùs legitur, quæ ab hęreticis perhibentur conscriptæ.

Omni deuotione veneramur.) Quamuis Gelasius admonuerat, historias martyrum, quarum auctores ignorantur, in ecclesia Romana non legi, ipsos tamen martyres venerandos esse, testatur, ac docet. Vnde impium est, ex eo hæreticos Christianum populum auertere à veneratione sanctorum, quòd eorum historiæ, quæ vulgo circum feruntur, ab ecclesia Romana minimè probentur. Ecclesia etenim martyres quosdam, & alios viros, moribus, sanctitate, & miraculis illustres in diuorum, ac Sanctorum numerum diligentissima inquisitione præuia, maturoque consilio præmisso referendos esse decreuit: non tamen ex eo ipso probat, nec recipit historias, quæ à quocunque fuerint de martyrum gestis conscriptæ, imo eas admonet maximo cum iudicio legendas esse. Tenemur igitur sanctos ab ecclesia in diuorum numerum relatos omnino venerari. siquidem hac in re iuxta veriorem sententiam errare ecclesia non potest, sicuti & nos scripsimus libro primo Variarum resolu. cap. 10. Tametsi non cogamur adhibere fidem his quæ de martyrum gestis fuerint passim scripta, nisi & hæc fuerint ex traditione ecclesiastica plane recepta, aut Apostolicæ ecclesiæ decreto probata.

Item vitas Patrum, Pauli, Antonij, Hylarionis, & omnium Eremitarum, quas tamen vir beatißimus scripsit Hieronymus, cum omni veneratione suscipimus.) Diuus Hieronymus in libr. de scriptoribus eccles. asseuerat, scripsisse ipsum vitas Pauli, Hylarionis, & captiui monachi. Atque ita inter eius opera tomo primo hi tres libri vulgo circunferuntur. Antonij vitam scripsit Athanasius, sicuti tradidêre Ruffinus libr. decimo histo. eccles. capitulo octauo. Socrates libro primo. capit. 21. & Hieronymus in Athanasio, qui in Euagrio scribit: Euagrium id opusculum è Græco in Latinum traduxisse. de eodem Antonio multa lector poterit legere libr. primo tripart. cap. vndecimo. de Hylarione Sozomenes libr. tertio. capit. decimo, qui & de Antonio, & alijs Eremitis tractat, de quibus tractauêre Socrates lib. quarto. capit. vigesimotertio. idem Sozomenes libro primo. cap. 13. ac Nicephorus in historia eccles. Sed & vitas monachorum, & Eremitarum præter alios scripsere Euagrius, eiusque discipulus Palla dius, teste Socrate in dict. capit. vigesimo tertio. & Timotheus, vt scribit Sozomenes libro sexto histo. eccles. capitulo vigesimonono.

Item actus beati Syluestri, Apostolicæ sedis præsulis, licet eius, qui scripsit nomen ignoremus, à multis tamen in vrbe Romana catholicis legi cognouimus: & pro antiquo vsu multæ hoc imitantur ecclesiæ.

Laudat hoc in loco Gelasius, & probat actus beati Syluestri † id est, historiam de rebus gestis à beato Syluestro, tametsi asseueret, eorum auctorem esse incertum. Laurentius Valla in eo libro, quem aduersus Constantini donationem studio calumniandi potius, quàm veritatis indagandæ, in sacrosanctam sedem Apostolicam debachatus scripsit, blasphemo equidem animo asseuerat, huius historiæ scriptorem furciferum, & nebulonem fuisse, cui ex aduerso respondens Augustinus Eugubinus libro hac de re edito, censet, Eusebium Cæsariensem actus Syluestri scripsisse: quod mihi ægre persuadebit, multa etenim sunt indicia ex his, quæ Eusebius de vita Constantini scripsit, quatuor ea de re libris editis ad mortem vsque ipsius Cæsaris, quibus ipse perpensis facillimè crediderim, & constanter asseuerauerim, actus beati Syluestri, nequaquam ab Eusebio scriptos fuisse. Non enim tacuisset Eusebius vitam Constantini omni conatu scribens, ea, quæ præcipuè hac in historia Syluestri narrantur, & quæ potissimum ad Constantini gesta pertinent, quæ quidem tacuit, imo quandoque contraria asseuerauit, quod statim probabitur. Tametsi in codice vetustissimis characteribus scripto ex Bibliotheca illustris admodum Didaci à Mendoca mihi commodato, legerim Gręcè vitam beati Syluestri, cuius titulus auctorem Eusebium Cæsariensem significabat. Etenim quinto tomo vitarum, quas Aloysius Lipomanus è Gręco in Latinum verticurauit, illud opus Simeoni Metaphrastæ tribuitur. Sunt qui Damaso Pontifici actus beati Syluestri tribuant, qui Pontificum omnium à Petro exorditus vitas, & gesta perstrinxit in eo opere, quod Pontificale appellant, teste Alberto Pighio libro quinto de eccles. hierar. cap. vltimo & Trithemio in Damaso. Hæc tamen missa faciamus, cum teste Gelasio, actus beati Syluestri Romæ à multis tunc probati, dictique fuerint, atque ideo & apud alias ecclesias eandem habuerint fidem. Inquiramus tamen quid veteres historici, & alij auctores de his, quæ ex historia Syluestri & eius actibus solent videri controuersa, hactenus senserint, & scripserint, quod à me breui quodam examine tractabitur, vt Gelasij locus eam interpretationem habeat, in huius historiæ mentione, quæ vel vtilis, vel necessaria sit.

Primùm etenim in controuersiam incidit Magni Constantini baptismus ex gestis beati Syluestri. Ex quibus constat, magnum Constantinum Romæ à beato Syluestro baptizatum fuisse in eiusdem principatus initio, cum idem Imperator lepra grauiter infectus consilio impiorum medicorum decreuisset balneo vti sanguine infantum pleno, eique nocte Petrus, & Paulus apparuissent tantæ crudelitatis Decretum improbantes, ac consulentes, vt Cæsar ipse Syluestrum ad se vocaret, qui eum lauacro baptismi ad spiritualem, & corporalem salutem restitueret. Sic denique historia ista, præterquam quòd à Damaso Papa in Pontificali refertur, ex beati Syluestri gestis, & à Simeone. Metaphraste quinto Tomo ex editis cura & diligentia Aloysi Lipomani Veronensis Episcopi, extat & in Constantini Magni edicto, & decreto, quod traditur in primo conciliorum Tomo ab Iuone Carnotensi libro quarto. tit. de digni. Roma. eccles. à Gratiano. 96. distinctione capit. Constantinus imperator. ab Alberic. in l. prima. §. in initio. ff. de off. præf. præt. vrb. ab Isidoro non Hispalensi, sed Iuniore in tract. de Synodis. titul. de Nicæna Synodo, à Castaldo in tract. de Imperatore. quæst. lj. numer. 25. & 27. eiusdem historiæ meminere Theophanes, & Zonoras, Græci quidem historici non contemnendę auctoritatis. Sed & huius historiæ testimonio vsus est Hadrianus Papa literis datis ad Synodum septimam, quæ Constantino, & Irene. impetrantibus celebrata fuit aduersus imaginum oppugna tores, quemadmodum constat in actione ij. eiusdem Synodi, quæ Nicæna item dicitur. Et quisquis est, qui nomine Hieronymi vsurpato ad Eustochium scripsit de vinculis beati Petri, inter Hierony mi opera iiij. Tomo. Gregorius item Turonensis Episcopus, qui anno sexcentesimo tricesimo scripsit libr. 2. c. 31. Nicolaus tertius Pontifex Maximus in cap. fundamenta. de elect. in 6. Idem de baptismo, & lepra Constantini diligenter narrat Nicephorus lib. 7. cap. 33. 34. & 35. huic opinioni adhærens, & asseuerans, eandem ab ecclesia certo prædicari. idem lib. 8. ca. 54. scribit, ipsum vniuersali ecclesiæ hac in historia consentire, & credere, Constantinum Magnum Romæ à beato Syluestro ante Synodum Nicænam sacro baptismi lauacro Christi fidem suscepisse. Eandem opinionem pluribus rationibus, & testimonijs probare conatur Augustinus Eugubinus de donatione Constantini aduersus Vallam. nume. 77. & sequentibus, qui & Anshelmi testimonio vtitur ad huius historiæ fidem probandam. Quam nos probamus ex Gelasij auctoritate, qua & vsus fuit Iuo Carnotensis. Dubia tamen ex eo videtur quibusdam, quòd Eusebius Cæsariensis, qui eiusdem Imperatoris Constantini Magni familiaris fuit, quique eius vitam vsque ad obitum, quodam encomio quatuor libris complexus est, scripserit, eum in suburbano vico Nicomediæ à Christianis episcopis in extrema ætate prope mortem baptizatum fuisse, ipso Imperatore coram Pontificibus causam dilati baptismi animo piissimo reddente, nempe quòd in Iordane fluuio baptizari desiderasset. Hæc Eusebius libr. 4. Idem scripsere Theodoretus lib. 1. cap. 32 Socrates lib. 1. cap. penultimo. Sozomenes lib. 2. cap. vlti. & Euagrius lib. 3. cap. 41. Sed & ipsius Sozomeni testimonio lib. 3. capit. 19. constat, Constantinum Magnum tempore Nicænæ Synodi nondum baptizatum fuisse, sed catechumenum, vt interim mirer, qua ratione Eugubinus scripserit, baptismum Constantini, cuius Eusebius meminerit, fuisse potius balneum calidarum aquarum, ad quas æger Constantinus sanitati consulens accesserit, quam sacrum baptismi lauacrum, cum Eusebius, & qui eum sequuti sunt, apertissimè de sacro baptisma te fuerint loquuti, atque ideo potuit Eugubinus negare fidem historiæ, non tamen ei licuit, quæ à veteribus historicis scripta sunt, aduersum eorum mentem interpretari. Sed & hanc Eusebij de baptismo Constantini historiam sequitur Diuus Ambrosius, in oratione de obitu Theodosij. Et tamen Diuus Hieronymus, & Hermanus Contractus in Chronicis, quamuis penè idem sequantur, ausi fuêre Christianissimo principi hanc inurere notam quòd ab Eusebio Nicomediensi episcopo Arriano baptizatus in Arrianum dogma declinauerit. Nos in hac re nihil esse certius censemus, quàm quod fuerit communi consensu ecclesiæ catholicæ receptum: cuius diffinitioni controuersiam istam relinquimus. Obiter etenim ab aliquot summis Pontificibus prior opinio recepta fuit. Quemadmodum & receptum quandoque fuit Constantini edictum, in quo baptismus illius iuxta eandem Historiæ fidem expressim narratur. Atque ideo nobis satis fuerit hæc tetigisse. Nam & Platina in Marco, licet de lepra, & eius per baptismum em undatione, deque sanguine infantum ab al ijs scripta, fabulam esse censeat: credit tamen Constantinum Magnum pulsis ab vrbe tyrannis Romæ à beato Syluestro cum Crispo filio baptizatum fuisse, nec sibi persuaderi posse asseuerat, principem hunc, qui in signo crucis tot hostes deuicerat, qui tot templa, in honorem Dei ædificauerat, qui sacris concilijs præsens fuerat, qui toties cum sanctis patribus in mysterijs orauerat, baptismi sacri lauacro nondum fuisse contra hostem humani generis munitum, totque annis inter Catechumenos voluisse censeri.

Secundo loco eadem fere controuersia vertitur de Constantini eiusdem donatione, qua Pontifici summo Syluestro, eiusque successoribus vrbem Romam, Italiæ vrbes, & totius occidentis, idem Imperator donasse fertur. Hæc etenim donatio probatur ex Constantini decreto, quod integre traditur in primo conciliorum Tomo, ab Iuone Carnotensi, ab Isidoro, Alberico, Eugubino, & Castaldo, quorum paulò ante meminimus. Eiusdem decreti, & donationis meminit Nicolaus tertius, summus Ecclesiæ Pontifex in cap. fundamenta, de elect. in 6. idemque Constantini edictum extat Græcè & Latinè, Romæ in Vaticana Bibliotheca, & in alijs Italiæ bibliothecis, adductumque olim fuisse è Constantinopoli ex bibliotheca Palatina eiusdem decreti exemplar, quod simile fuit omnino his, quæ Romæ legebantur, probat Castaldus, ac denique Eugubinus constanter asseuerat, passim Græcè, & Latinè hoc edictum vbique seruari. Ex multis tamen coniecturis & rationibus dubium est, an vere hæc donatio facta fuerit à Constantino Magno, præsertim ex eo, quod Eusebij, & omnium historicorum consensu idem Constantinus in testamento, & vltima voluntate, tribus filijs, quos Cæsares iam constituerat, Romanum diuisit Imperium, & eorum cuidam Italiam, & quæ fertur ecclesiæ donasse, reliquit. Quod profecto non fecisset, si verè eadem Syluestro donasset. His accedit, quòd huius donationis nec Gratianus, nec Damasus in gestis beati Syluestri meminerint. Sed nec historici, qui Græcè, & Latinè Constantini Magni res scripsere, vllam hac de re fecêre mentionem, procul dubio non omissuri, si vel ea donatio facta fuisset, vel ipsi sciuissent, factam esse, quod eos latêre non poterat. Diligenter enim indagarunt omnia Constantini Magni tempore gesta, quod ad ecclesiasticam historiam attinet, Eusebius Cæsariensis, Socrates, Theodoretus, Sozomenes, & Cassiodorus. Sed & omnium scriptorum consensu constat, post Syluestrum, & Constantinum quadringentis annis Pontifices Romanos ea donatione vsos non fuisse, nec vrbis Romę iurisdictionem temporalem habuisse: quibus & alijs rationibus donationem à Constantino Magno factam vere fuisse, negant Aeneas Syluius, postea Papa pius in dialogo, quem ante Pontificatum in Germania edidit charta 21. Georgius Merula Alexandrinus lib. 1. Vicecomitum. Hieronymus Balbus lib. de coronatione. pag. 81. Fel. in ca. solitæ. de maior. & obed. col. vlt. Ioann. Igneus in l. donationes. numer. 22. C. de donat. inter virum & vxo. dubitant Barb. in rubr. ff. de verbo. obliga. colum. 11. Cagnolus in proœmio. ff. num. 79. Andr. Alciat. lib. 7. parerg. capit. 19. & plerique alij, quorum primas obtinuere Laurentius Valla, qui integro libro probare conatur, donationem istam nunquam factam fuisse, eiusque formulam, quę circum fertur, fictam atque commentitiam esse, & hunc sequutus Carolus Molinæus, vir sane nimis audax, parumque modestus erga sacrosanctæ sedis Apostolicæ maiestatem. is inquam in Alexandri cons. 24. lib. 5. col. vlt. & ad edictum Henrici Gallorum Regis nu. 121. fabulam esse censet, quæ de donatione ista vulgo traduntur. Nos verò, etiam si videamus plures de fide huius donationis dubitasse, legimus tamen Romanos Pontifices eius meminisse, quamuis id obiter, & cautè fecerint, cum res ad historiam pertineret, quæ quibusdam videtur incerta: atque ideo censemus nemini licuisse, nec licere hac in re aduersus Romanam, & Apostolicam sedem impiè loqui, & oblatrare. Potuit enim donatio ista fieri, neque ideo neganda est, quòd scriptores antiqui eius non meminerint: præsertim cum sit communi opinione hominum receptum, hanc donationem à Constantino factam fuisse, quemadmodum asseuerat Andræ. Alciat. & deducitur ex his, quæ modò scripsimus, & quæ longe tractauerunt Eugubinus, Cardinalis, Iacobatius in tract. de consilijs lib. 10. artic. 8. & Castaldus in dict. quæst. 51. qui & alios referunt hanc opinionem probantes, quæ probari videtur in clemen. prima. de iureiuran. quo in loco glo. in verb. Constantinum. quærit, an hæc donatio, si verè facta fuerit, iure potuerit valêre, in eaque perseuerat sententia, vt existimet valuisse hanc donationem: qua in re parum nos immorabimur, siquidem ex veteribus multi hoc argumentum tractauere: quorum communior est sententia, quæ asserit, eam valuisse sicuti constat ex Abb. cons. 82. lib. primo. Cardinal. in clement. vnica. de iureiurand. §. porro. colum. 3. Felin. in dict. ca. solitę. Bartol. in proœmio Pandectarum. & ibi Cagnolo Abb. in ca. inter dilectos. de fide instrument. colum. 9. & in capit. venerabilem. qui filij sint legit. Gomecio in §. item seruiana. numer. 44. instit. de actioni. Castaldo in dict. quæst. 51. Remundo Rufo contra Molinæum pagina 645. Florentino parte prima. histor. tit. 8. cap. secundo. §. octauo. Augustino Anchona in li. de potesta. eccles. quæst. 43. arti. primo. & sequentibus. quam opinionem tenuerunt Accursius in l. 1. in verb. pertinere. ff. de off. pręf. vrb. Speculat. & alij qui à Iunioribus citantur: tametsi idem Accursius in authenti. quo modo oport. epis. Alberic. in l. bene à Zenone. C. de quadri. pręscrip. num. 22. & quidam iuris ciuilis interpretes contrarium probare conentur. Quibus denique omissis opinamur, summos ecclesię pręsules præter hanc Constantini Magni donationem, multa iura habere, quibus iure optimo defendi possit iurisdictio vrbis Romæ, eiusque dominium, atque item aliarum vrbium, quas ecclesia Romana, sacrosanctaque sedes Apostolica possidet, ex his inquam Christianorum principum largitionibus, quarum meminere Alciatus, Eugubinus, Castaldus, Remundus, Rufus contra Molinæum pagina. 614. Albertus Pighius libr. 5. de ecclesi. hierar. capit. vltimo. Blondus, Georgius Merula, & Paulus Aemilius de gestis Francorum in Pipino, Carolo Magno, & Philippo primo.

His accedit, esse consentaneum, ecclesiasticæ auctoritati, inter alias rerum temporalium dotes, & hac quoque insigniri, vt castra, & vrbes cum potestate vtriusque gladij sub eius habeat dominio, sicuti quæstionem istam examinans probat multis rationibus Dominicus Soto lib. 10. de iusti. & iure. quæst. 4. artic. 5.

Cæterùm apud Gratianum. 12. quæst. 1. in cap. futuram. ex testimonio Melchiadis Papę traditur, Constantinum Magnum baptizatum Romæ fuisse, & donationem hanc ecclesiæ Romanæ fecisse, cuius in edicto eiusdem Constantini mentio fit, & de qua modò disputauimus. Probauimus tamen in practicis quæstionibus cap. 31. nume. 2. illius capi. titulum falsò tribui Melchiadi Papæ, ex eo, quòd illic relata contigerint post ipsius Melchiadis obitum, & quia Melchiades occisus fuerit, & Martyrium passus est Maximini iussu, qui Constantinum in Imperio præcessit. Quæ quidem ratio est omninò intelligenda, vel de Maximino Galerio, qui Cęsar fuit cum Constantino patre Constantini, & orientale imperium obtinuerit, vel de Maximino, qui tyrannidem in oriente aduersus Licinium Constantini Magni consortem exercuerit, & ab eodem Licinio victus est. Quòd si Melchiades Papa, & martyr passus est iussu Maximini Galerij, dicemus, hoc martyrium contigisse vltimo anno Imperij ipsius Maximini, quia Eusebius, & Hermanus Contractus mortem Melchiadis, & Maximini Galerij ferè eidem anno adscribunt. Et eadem ratione dicendum erit, Melchiadem passum fuisse sub imperio Constantini Magni, qui auctore eodem Eusebio, mortuo patre Constantio, in Callia, & Britannia Imperium Romanum accepit anno Domini ferè CCCX. & cum Galerio Maximino Constantij patris consorte diuisum adhuc id habebat. Addit tamen Eutropius, Constantium contentum dignitate Augusti Italiæ, atque Africæ, administrandæ solicitudinem recusasse, eamque Galerio Maximino cessisse, atque ita ex alijs auctoribus deducitur, Italię atque Africæ curam habuisse Maximinum Galerium ad eius vsque obitum. Nam in Italiam Seuerum Cæsarem misit, qui à Maxentio, aut eius dolo extinctus est. Hæc verò historia de martyrio Melchiadis sub Galerio Maximino, & eius iussu, mihi ex eo dubia videtur, quòd ex eisdem Eusebio, & Contracto suspicer, priùs mortem obijsse Galerium Maximinum, quàm Melchiadem, & quia eo tempore, quo passus est Romæ Melchiades, Romam, & Italiam obtineret Tyrannus Maxentius, filius Maximiani Herculij in Christianos crudelissimus: qua ratione hoc ipsum Melchiadis martyrium adscribi non poterit alteri Maximino, qui in oriente Tyrannus erat, itidem in Christianos sæuissimus Galerij sororis filius, cum is in Italia, & occidente nullum imperium haberet. Vtcunque sit, Melchiades ex chronologia Eusebij, & aliorum passus est, priusquam Constantinus Magnus victo Maxentio Romam, & Italiam obtinuerit, quamuis in Britannia, & Gallia tunc tribus, aut quatuot annis post patris mortem imperauerat. Et quia facillimus fuit apud Platinam, & alios affinitate nominum error, ipse opinor, Melchiadem martyrio coronatum Maxentij, non Maximini iussu. Similis propè constat mutatio nominum in diuæ Catharinæ historia. Siquidem scriptum extat, eam martyrium passam fuisse Alexandriæ iussu Maxentij, eoque præsente, quum Maxentius non Alexandriæ, nec orientis, sed Romæ, & Italiæ imperium per tyrannidem habuerit, eritque fortassis in ea historia pro Maxentio substituendus Maximinus, qui apud orientem tyrannus, in Christianos sęuissimus, multos ex eis martyrio iussit occidi. Quibusdam tamen videtur, potuisse Melchia dem de Constantini rebus testificari, cum extent apud Eusebium lib. x. hist. eccles. & Nicephorum lib. 7. cap. 43. epistolæ Constantini Magni ad Melchiadem Papam, quas veras esse confirmat D. Augustinus in epistola. 162. ad Glorium, Eleusium, & Fœlicem, qui eadem controuersiam tractat, quam epistolæ Græcæ retulerunt, appellatque Constantinum imperatorem Christianum tempore Melchiadis Papæ, & indicat, tunc curam Africæ habuisse, per proconsulem Anylinum, vt non satis conuincat Eugubinus, prædictas epistolas confictas fuisse. Quod si veræ sunt, vt ipse opinor, respondendum erit, quæstionem illam inter Cęcilianum, & alios Africæ Episcopos contigisse sub Melchiade, ab eoque diffinitam Romæ fuisse ex Constantini Magni solicitudine adhuc Maxentio Romam occupante, Africam tamen per proconsulem regente Constantino, qui tunc apud Gallos commorabatur, ex eo, quòd tot tyrannis prouincias occupantibus, & inuadentibus Galerius Maximinus non potuerit Africam obtinêre, & regere, eamque Constantinus Magnus ex Gallia constanti animo acceperit sub eius protectione. Occiso verò Melchiade, & Maxentio postea victo, cum Constantinus Romam, & Italiam à tyrannide liberasset, rursum iudicium Melchiadis de Cæciliani causa in controuersiam vertitur, quod Augustinus sensit, & scribit, apud quem Christianus dicitur ante Syluestrum Constantinus, vel quia Catechumenus esset, & Christianis impensissimè fauêret, vel nomen id tribuit Augustinus imperatori in eius historiæ narratione, quòd eo tempore Christianus baptismo suscepto foret, sed quia postea Christi fidem baptismi lauacro susceperit. Verùm si dixeris, Cæciliani Episcopi Carthaginensis controuersiam in ea tempora incidisse, & initium habuisse, quibus iam extincto Maxentio Italiam, & Africam obtineret Constantinus, Eusebius, & alij refragabuntur: ex quibus Melchiades priusquam Maxentius mortem obierit, & præterea tunc extinctis tyrannis præter Licinium, qui orientem regebat, si Romæ Melchiades post Maxentium fuit superstes, non est veritati consonum, eum martyrio coronatum fuisse, siquidem nullus esset tunc in occidente, saltem in Italia tyrannus, à quo potuerit occidi, cuiúsve iussu ad martyrium duci posset. Omnia etenim quo ad ecclesiam, & Christianismum pacatissima fuêre in occidente, occisis, & deuictis à Constantino Magno tyrannis, & paulò post in oriente mortuo Maximino tyranno, & Licinio Constantini Magni consorte ab eodem victo, profligato, captoque, & occiso.

Item scripta de inuentione sanctæ Crucis Dominicæ, & alia scripta de inuentione capitis beati Ioannis Baptistæ, nouellæ quidem reuelationes sunt, & nonnulli catholici eas legunt, sed cùm hæc ad catholicorum manus peruenerint, beati Pauli Apostoli sententia præoedat. Omnia probate, quod bonum est tenete.

Item scripta de inuentione Sanctæ crucis.) Apud Gelasium, & Burchardum legitur, Nouellæ quidem relationes sunt. Et sanè historia † de inuentione crucis Dominicæ à Gelasio nec refellitur, nec omnino recipitur inter Agiographa, admonet tamen summus ecclesiæ Pontifex, vt eam cum iudicio, & piè legamus. Etenim Eusebius Cæsariensis libro. 3. de vita Constantini Magni, cum Helenę meminisset, eaque commemorasset, quæ pietatis Christianæ zelo præclarè in religionis, & diumi cultus ac templorum ornamentum ab eadem diua Helena facta sunt, nequa quam de inuentione Dominicæ crucis meminit, profectò dignus culpa, si rem adeò seriam scienter omiserit, vel nimis negligenter ignorauerit, minimè veri, ac soliciti historici officio functus. Communi tamen ecclesię consensu festum hoc inuentionis sanctæ Crucis Dominicæ celebramus, in eiusque diei lectionibus legimus, Helenam Constantini matrem nocturno visu impulsam Hierosolymam petijsse, vt dominicam quæreret crucem. Locus autem vbi ea defossa erat ab impijs gentilibus constructo ibidem Veneris templo pollutus, vt memoria passionis Domini deleretur, rem difficilem reddebat, donec diuinis quibusdam indicijs loco equidem cognito, & templo illo contaminato, diruto, aggereque exportato, sacrum illud resurrectionis antrum illuxit, repertæque fuêre tres sparsim disiectæ cruces, & tabula, in qua Pilatus Iesum Regem Iudæorum scripserat. Verùm quia difficilis adhuc diuini ligni cognitio erat, quòd ordine confuso cruces disiectæ forent, dubia animi Imperatoris mater Deum obsecrauit, vt ei indicium fieret. Tandem cum mulier quædam honesto loco nata graui oppressa morbo, extremo laboraret periculo, Macarius Hierosolymitanus Episcopus vnà cum Helena ad ægrotantem accessit, crucibusque duabus admotis, eadem in eodem discrimine maneret, tertiamque, & verè dominicam crucem illi admouisset, subitò illa respexit, viribusque firmiter collectis, lecto statim exiluit, quo signo, & quòd lignum illud diuini sanguinis stillam defluentem acceperat, comperta veritas est, cognitumque lignum dominicæ crucis. Sacrique fuêre reperti claui, quibus Christi corpus transfixum fuerat. Sed & præter ecclesiæ catholicæ consensum, huius historię meminêre Theodoretus lib. 1. ca. 18. Socrates lib. 1. c. 17. Sozomenes lib. 2. cap. 1. Nicephorus lib. 8. ca. 29. Ruffinus lib. 10. eccles. hist. ca. 7. & 8. Cassiodorus lib. 2. tripart. c. 18. Platina in Syluestro. Virgilius Polydorus. li. 2. hist. Anglicæ. Diuus tamen Ambrosius in oratione de obitu Theodosij, industria, & solicitudine Helenæ inuentam fuisse scribit crucem Dominicam, cognitamque ex titulo eidem affixo, tacuit verò miraculum mulieris à morbo liberatæ.

Et alia scripta de inuentione capitis beati Ioannis Baptistæ.) Extat inter opera diui Cypriani tractatus de reuelatione capitis beati Ioan. Baptistæ, in quo longè describitur ac depingitur tota hæc de reuelatione capitis Ioan. Bapt. historia, conaturque illius operis auctor probare, festum, quod ecclesia celebrat IIII. Calend. Septembris, non esse dicendum decollationis Ioan. sed collectionis, aut inuentionis, vel reuelationis capitis Ioan. nominandum fore. Cæterùm illud opus non esse Cypriani Erasmus asseuerat, vel ex eo, quòd illic mentio facta sit Pipini Aquitanorum Regis. Nam si is est, in quem Stephanus Papa transtulit imperij titulos, alius etenim ab historicis, quòd ipse meminerim, non traditur, immensum est annorum interuallum à Cypriano ad eundem Pipinum, qui regnauit anno domini DCCLI. quingentis ferè annis post Cyprianum. Huic rationi & alia, quæ acerrimè vrget, accedit, siquidem in eo libello mentio fit Theodosij principis, qui annis plus centum post Cypriani mortem imperium obtinuit, etiam si de Theodosio seniore intelligamus quod illic scriptum extat. quibus tandem euidenter probatur, libellum istum, de quo modò agimus, Cypriano falsò adscribi, & eius temerè censeri. Historiam verò de inuentione capitis Ioan. Baptistæ, non fuisse primum scriptam ab auctore illius libelli, qui falsò Cypriano adscribitur, satis constat ex auctoritate Gelasij, qui in hoc decreto apertissimè meminit libelli, qui de inuentione capitis beati Ioan. Baptistę scriptus, eo tempore vulgaris erat, vulgoque legebatur. Scripsit verò prædictum libellum eius auctor quisquis fuerit, bis centum annis post Gelasium. Vnde ipse opinor, tempore Gelasij editum fuisse opus aliquod, in quo scripta erat inuentio capitis Ioan. Baptistæ, quæ sub Martiano Imperatore paulò antè contigerat, cuiusque meminit auctoris, qui libellum suprà commemoratum scripsit. apud quem vbi legitur, chronicam Marcelli principis legat, ipse legendum esse censeo, chronicam Martiani principis legat, aut fortassis, chronicon Marcellini comitis legat. Etenim Marcellinus comes in chronico narrat, sub Martiano Augusto inuentionem capitis Ioan. Baptistæ contigisse eo ferè modo, quo apud Cyprianum scribitur, die verò XXIIII. Februarij Vincomalo, & Opilione consulibus, anno domini iuxta Haloandri chronologiam. CCCCLV. Sed & Sozomenes eccles. hist. auctor hoc multo vetustior l. 7. c. 21. scribit, à monachis quibusdam sub Valente Hierosolymis caput Ioannis Baptistæ repertum esse, atque inde illud adlatum in Pantichicum, quod est oppidum paruum non longè à Chalcedone, repositumque in vicino vico, quem incolæ Cosilaum vocabant, donec Theodosius Imperator illud in Constantinopolim attulit, septimoque ab vrbe lapide, aut miliario templo magnificè constructo, eidemque diuo Ioanni dicato, ibidem reposuit. Eandem historiam repetit Nicephorus lib. 12. cap. 49. sub Iuliano autem imperatore in Sebaste Palestinæ prouinciæ vrbe diui Ioannis Baptistæ monumentum paganos inuasisse, ac demum collecta eius ossa, quæ priùs dissipauerant, igne concremasse, cineremque per planiciem campi proiecisse, monachosque quosdam Hierosolymitanos ex monasterio Philippi cautè mixtos his, qui ossa colligebant, quidquid potuerunt ex ossibus collegisse, tulisseque ad eorum patrem Philippum, scribit Ruffinus lib. eccles. hist. 11. cap. 28. idem ferè lector poterit adnotare ex eo libello, quem falsò Cypriano adscribi diximus, vbi Iosephus, vt opinor corruptè, dicitur, qui à Ruffino Philippus nominatur. His sanè partim suffragatur Theodoretus libr. 3. ecclesia hist. cap. 6. sub Iuliano commemorans, in Sebaste vrbe paganos, aut gentiles ossa diui Ioannis Baptistæ igni tradidisse, pulueremque dissipasse, cætera tamen tacet. Hunc sequitur Nicephorus lib. 10. cap. 13. idem scribens factum fuisse de ossibus Helisei Prophetę, qui & Sebastæ sepulchrum suum habebat. Prosper tandem Aquitanicus tradit, Anno domini CCCXCIIII. Theodosium venerabile Ioannis Baptistæ caput ex vico Cosiao Constantinopolim deportasse, ac recondidisse in templo magnificè constructo in eius honorem septimo ab vrbe lapide.

Item Ruffinus vir religiosus plurimos ecclesiastici operis edidit libros, nonnullas etiam scripturas interpretatus est. Sed quoniam beatißimus Hieronymus in aliquibus eum de arbitrij libertate notauit, illa sentimus, quæ prædictum beatum Hieronymum sentire cognoscimus. Et non solùm de Ruffino, sed etiam de vniuersis, quos vir sæpiùs memoratus zelo Dei, & fidei religione reprehendit.

Ruffinus † Aquileiensis ecclesiæ presbyter non minimam apud veteres laudem est consequutus, cùm in diuinis scripturis interpretandis, tum in Græcæ, & Latinæ linguæ eruditione non equidem vulgari. Habuit enim, teste Gennadio, elegans ingenium in Græcis operibus in Latinam linguam vertendis, claruit ætate Hieronymi, cum quo graues exercuit simultates, quarum memor Gennadius nimium Ruffino tribuit, Hieronymo plurimum detrahens, non satis intelligens, quantum à diuo Hieronymo Ruffinus absit, qui, si ecclesiastica historia Eusebij, & Iosephi opera, quæ nunc latinè circum feruntur ex Ruffini translatione, non mentiuntur auctorem, eademque conferat lector cum Græcis codicibus, dubio procul in multa incidet loca, ex quibus comperiet, Ruffinum nec Græcæ, nec Latinæ linguæ exactam cognitionem habuisse. quæ verò Hieronymus in Ruffino notauerit, deduci possunt ex his libris, qui aduersus Ruffinum ab eodem Hieronymo editi sunt, & in secundo Tomo habentur, ad quorum intellectum legenda sunt quæ Ruffinus aduersus Hieronymum scripsit, & fuêre typis excusa in quarta operum Hieronymi parte. Cęterùm quod Gelasius scribit de Hieronymi censura, obseruanda in alios ecclesiasticos auctores, ita, ni fallor, est accipiendum, vt si quid Hieronymus notauerit, illud sit cautè legendum, & maximo cum iudicio, ne qua ex parte offendat catholicas de fide assertiones, non tamen statim hæreticum erit censendum, nisi id ecclesia diffinierit, aut iam fuerit diffinitum, vel sit adeò diuinis scripturis contrarium, vt manifestus sit in rebus fidei error. Aliquot enim displicuerunt Hieronymo, quę ab Augustino, & aliis probantur, nec pręter ecclesiam catholicam, & summum totius Christiani orbis Pontificem, quisquam habet auctoritatem pronunciandi, aliquid hæreticum esse, tametsi docere possit, id refragari diuinis scripturis, atque ideo dignum, quod ab ecclesia hæreticum iudicetur, nisi foret adeò manifestus error, vt nulla possit de ea re apud verè catholicos esse controuersia.

Item Origenis nonnulla opuscula, quæ vir beatißimus Hieronymus non repudiat, legenda suscipimus, reliqua autem omnia cum suo auctore dicimus esse renuenda.

Origenes, qui & Adamantius presbyter, natione Alexandrinus, Clementis Alexandrini discipulus, magni & excellentis ingenij vir, Leonidæ Martyris filius, claruit sub Alexandro Imperatore Mammææ filio, obiit sub Gallo Cæsare post Decium imperante anno ferè ætatis septuagesimo, auctore Nicephoro libr. v. cap. xxxiij. Anno domini CCLVI. vt Hermanus Contractus scribit. de Origene, eiusque libris tractant Eusebius eccle. histor. lib. vj. Socrates lib. vj. cap. xij. & xiij. Nicephorus lib. v. ex quibus Eusebius, & Socrates in eius laudes erumpunt animosè, idemqùe Eusebius quod Gelasius hoc in capite commemorat, librum vnum in Origenis laudem edidit, aut sanè apologiam pro Origene in sex libros distinctam, quemadmodum Hieronymus, & alij tradidere. Fuit verò olim non leuis controuersia inter Christiani orbis Episcopos, de libris Origenis recipiendis, aut reprobandis. qua de re Socrates, & Nicephorus Græci auctores tractauëre non semel, sed maximè Nicephorus lib. xiij. tandem Constantinopolitana synodus, quæ quinta est inter vniuersales, eius impia dogmata nominatim, & auctorem ipsum ea ratione damnauit sub Iustiniano Principe, sicuti idem Nicephorus scribit lib. xvij. cap. xxviij. & constat ex eiusdem synodi actionibus in 2. conciliorum Tomo. Etenim cum Origenes nihil non in sacris literis exponere vellet, seipsum in errorem coniecit, vnde multa nefanda, & exitiosa protulit verba, ex quibus Arrius, eiusque sectatores suorum dogmatum materiam sumpserunt, quod Suidas, & idem Nicephorus fatentur in dict. lib. 17. cap. 27. ipse autem Origenes Martyrij timore inani, quod pati recusauit, abiurata fide Satana instigante à diuina sententia, & gratia, quæ primum illi fautrix aderat, omninò delapsus, alienas à religione Christiana opiniones induxit, per quas multis à semita recta discedentibus, longo post tempore damnationem ecclesiæ dignissimè passus est, infœlixque tunc obiit, ac miser, teste Nicephoro lib. v. cap. 32. & 33. Proscriptus sanè ab ecclesia, ignominiam istam non ferens Alexandria relicta in Iudæam profectus, mortem obiit, Tyrique sepultus est, auctore Suida. qua ratione intelliges lector candide, Origenem à Gelasio schismaticum appellari. Hieronymus verò eiusdem Origenis opus in Cantica Canticorum laudat, & in Latinam linguam vertit, sed & librum edidit, & scripsit ad Auitum, in quo docet, quid cauendum sit in libris Origenis περὶ ἀρχῶν, id est de principiis. Epistolam etiam ad Pammachium, & Oceanum de erroribus Origenis, de quibus adhuc disserit in Apologiis aduersus Ruffinum, & hæc reperiet lector in secundo Tomo. Extant & de eadem re Ruffini quadam scripta, partim ab eo è Græco in Latinum traducta in quarto Tomo operum Hieronymi. quę quidem lector diligenter examinabit ad Origenis errores vitandos, & ad intellectum huius capitis. Nam Hieronymus, Ruffinus, & Gelasius ante quintam Synodum, in qua damnati fuêre Origenis opiniones, scripsêre. Sed & Vincentius Lirinensis in libro aduersus hæreses, plurimùm dolet, Origenis libros, vel ab hæreticis corruptos, vel ab ipso auctore ita scriptos, multis blasphemiarum vulneribus scatentes, ad errores persuadendos multùm olim valuisse.

Cæterùm de historia Eusebij, de qua Gelasius hoc in cap. meminit, tractabimus in cap. sequenti, vbi de Apocryphis libris agetur. Opinor tamen Gelasium, dum Eusebium notat, quod librum vnum de laudibus Origenis conscripserit, fortassis de libro sexto ecclesiasticæ historiæ intellexisse, quòd si quis malit, vt nos paulò antè adnotauimus, de Apologia ab eodem Eusebio scripta, in sexque volumina distincta intelligere, non admodum refragabor, tametsi hac in re parum diligens videatur Rhenanus in epistola nuncupatoria ecclesiasticæ historiæ.

Item Orosium virum eruditißimum collaudamus, quia valde nobis necessariam aduersus Paganorum calumnias ordinauit historiam, miraque breuitate contexuit.

Orosius † presbyter Hispani generis vir eloquens, & eruditione insignis, scripsit aduersus querulos Christiani nominis, qui asserebant, Romanum imperium ex eo defecisse, quòd Christi fidem, & religionem Romani, eisque subditi suscepissent, idque opus in septem volumina distinxit, sed & ab Augustino missus ad Hieronymum pro discenda animi ratione, rediens reliquias beati Stephani Martyris primi tunc nuper inuentas primus intulit occidenti. Hæc Gennadius, Marcellinus Comes & Trithemius. Claruit prope annum domini CCCC. Prosper Aquitanicus, & Hermanus Contractus in chronicis. Denique Orosius elogio Hieronymi, & Augustini commendatur. fuit verò Tarraconensis auctore Volaterrano. Cæterum de reliquiis beati Stephani aliter scribit Nicephorus lib. 14. cap. 9. ex Theodoro lectore. & Simeon Metaphrastes vitarum Tomo sexto.

Item venerabilis viri Sedulij paschale opus, quod heroicis descripsit versibus, insigni laude præferimus.

Quamuis Petrus Crinitus olim, & nuper Gręgorius Gyraldus de poetis diligentissmè historiam scripserint, nondum apud eos huius poetæ mentionem comperio factam fuisse, nisi eorum scripta oscitanter legerim. Verùm Trithemius ex Sigibertho scribit: Sedulium presbyterum Scotum natione fuisse, qui opus insigne iuxta seriem euangelij carmine scripserit, quod vulgo legitur, & incipit, Paschales quicunque dapes coniua requiris. Sed & alia scripsit, quorum idem auctor meminit, & floruit sub Theodosio Seniore Anno fermè Domi. CCCCXXX.

Item Iuuenci nihilominus laboriosum opus non spernimus, sed miramur.

Ita locum istum ipse legendum esse censeo ex Burchardo, & eodem Gelasio in primo conciliorum tomo. Nam cum Gelasius Sedulij meminisset, par est & statim ipsum Iuuenci mentionem facturum, propter operis, materiæ, & scriptoris similitudinem. Quamuis apud Gratianum non Iuuenci, sed Vincentij legatur. Quæ quidem lectio etiamsi admittenda sit, non est intelligenda de Vincentio, qui opus, aut speculum historiale scripsit, non enim potuit eius meminisse Gelasius, qui multis annis eum præcesserit. Fuêre tamen ante Gelasium duo Vincentij, quorum Trithemius mentionem facit, sed ipse Gelasium intelligo de Iuuence presbytero, qui Hispanus fuit, & nobilissimi generis, qui quatuor euangelia Hexametris versibus pene ad verbum transferens scripsit, nonnullaque alia de sacramentis, floruitque sub Constantino Magno, & filiis eius propè annum domini CCCXXX. auctoribus Hieronymo de viris illustribus, & scriptoribus eccles. & in chronico. Petro Crinito libro. 5. de poetis Latinis. Gregorio Gyraldo dialogo. 5. Trithemio, & Ioanne Bassæo.

SVMMARIVM.

- 1 Apocryphi libri, qui dicantur.
- 2 Synodus Ariminensis, & Itinerarium Petri.
- 3 De quibusdam actibus, & Euangelijs Apostolorum Apocryphis, & de Pastoris libro.
- 4 De parua Genesi, de Centimetro, & de quibusdam reuelationibus, quæ Apocalypses dicuntur.
- 5 De libro, qui dicitur transitus sanctæ Mariæ.
- 6 De canonibus Apostolorum, an sint Apocryphi.
- 7 De historia Eusebij Pamphili Cæsariensis.
- 8 Tertulliani, & Lactantij Firmiani opera.
- 9 Clementis Alexandrini opera, Aphricani, & Commodiani.
- 10 Caßiani, Arnobij, Tyconnij, Victorini, et Faustini.
- 11 Epistola Iesu ad Abagarum, & Abagari ad Iesum.
- 12 Phylacteria quæ dicantur, & quæ reprobentur.
- 13 De historia tripartita Caßiodori censura.
- De libris Apocryphis, & an hilegi publicè, uel priuatim poßint, ex Gelasio.

CAPVT XVII.

CAEterùm quæ ab hæreticis, & schismaticis conscripta, vel prædicta sunt, nullatenus recipit Catholica, et apostolica Romana ecclesia. Equibus pauca, quæ ad memoriam venerint, & à Catholicis vitanda sunt, credimus esse subdenda.

Hæc Gelasius. Nos verò ad ea, quæ hoc in capite traduntur, faciliùs intelligenda opinamur, libros hæreticorum, qui omninò damnati sunt, ab aliis, qui adhuc dici possunt Apocryphi secernendos fore. Etenim hæreticorum libri, qui damnati fuerint, omninò sunt vitandi, nec legi possunt, imò sunt comburendi, nisi communis consensus ecclesiæ permiserit, aliquod opus ab hæretico scriptum legi quidem ex eo, quòd præuio diligenti examine, nihil habet, quod pium offendat lectorem. Quod cautissimè permittendum est, maximè in libris Hæreticorum, qui non tantùm hæretici fuerunt, erroresque aduersus catholicam fidem probarunt, sed & ab ecclesia moniti animo contumaci in erroribus perseuerarunt: quorum libri nequaquam legendi sunt, nec id permitti debet, etiam si immunes sint ab auctoris erroribus, nisi id maxima ex causa, & cautissimè fiat: qua de re legito Alfonsum Castr. in lib. 2. de iusta hæretic. punit. cap. 15. 16. & 17. Et quæ nos obiter scripsimus lib. 2. Varia. resolut. cap. 10. colum. penult. Sic sanè intelligo quę notat Panor. in capit. fraternitatis. de hæreticis. & in capit. damnamus. super glos. in verbo, Florentino. de summa Trinitate: contra ipsius glos. opinionem scribens, non esse damnandos, nec vitandos omnes hæreticorum libros, sed eos tantum, qui de hæresibus scripti fuerint: possetque legi illos, qui nihil habent, quod sit catholicæ fidei aduersum: ipse verò hæreticorum libros omnes absque vllo delectu, prorsus vitandos fore, consultiùs existimauerim.

Apocryphi verò libri † non sunt omnino in hunc hæreticorum ordinem numerandi: siquidem potest liber aliquis Apocryphus dici, cuius auctor nec fuerit hæreticus, nec aliquid catholicæ fidei contrarium scripserit: saltem iuxta quasdam huius dictionis significationes, de quibus acturi lectorem admonemus, Apocryphum quandoque dici librum, cuius est auctor incognitus, aut cuius auctorem ignoramus: quia incertus est. glossa, in summa. 16. distinctio. Licet illic in dictionis deductione errauerit, ex Græcæ linguæ ignorantia. Huius verò significationis modò nulla nobis est habenda ratio: potest enim aliquis liber incertum habere auctorem, & tamen ab ecclesia non solùm non repudiatur, verùm & inter canonicos recipitur: vt historia Iob, & sapientia quæ dicitur Salomonis: atque ideò multi libri, quorum auctor incertus est inter Agiographos saltem poterunt numerari. At hisce calamitosis temporibus tot hæresibus Christianam religionem oppugnantibus, totque libris ab hæreticis sine auctoris nomine, vt minimè repudientur, in publicum editis, sanctissimè Tridentina Synodus, vt tot malis obuiaret, statuit, & prohibuit, ne quis imprimat, imprimi faciat, aut in futurum vendat, vel apud se retineat quosuis de rebus sacris libros, sine nomine auctoris editos, nisi primùm examinati, probatique fuerint ab ordinario. Dicuntur quandoque libri Apocryphi illi omnes, qui sunt extra canonem, & ideò qui non sunt canonici: qua significatione vsus est Diuus Hieronymus in prologo in libros Regum, qui Galeatus dicitur. Sed nec de hac significatione modò agendum erit: siquidem plures sunt libri de rebus sacris, & ecclesiasticis, qui dubio procul sunt extra canonem, & tamen inter Agiographos connumerantur: nec dici propriè possunt Apocryphi: de quibus in capit. proximo tractauimus. Igitur Gelasius Apocryphos libros, de quibus in hoc decreto agit, primum eos appellat, qui ab hæreticis aduersus fidem Catholicam scripti fuerint, eosque omnino damnat, & improbat, decernens, legendos non esse à Catholicis: quos quidem propriùs dicere quis possit, libros hæreticos, vt paulò antè obseruauimus: & quamuis huius conditionis plures hoc in capite Gelasius referat, ac nominet, aliorum tamen meminit, qui propriè dici possunt, & dicuntur Apocryphi, qui nec hæretici sunt, nec auctorem incertum habent, nec inter Agiographos connumerantur: est tamen eorum auctoritas leuis, minimeque ab ecclesia, sanctisque patribus probata, proptereà, quòd falsa quędam in eis veris quandoque misceantur, peregrina quædam, aut portentosa narrentur, quæ nec piè, nec commodè credi possunt, vel ex eo denique, quod eorum auctores quædam veterum dogmata fuerint sequuti, quæ postea testimonio sacrarum scripturarum conuicta sint. Atque ideò hi libri Apocryphi dicuntur, quòd non sint publicè in templis legendi: licet priuatim, cautè tamen legi possint. Sic & Apocryphi libri dicuntur, qui ementito titulo non censentur editi ab his, quorum nomine designantur. Ex quibus plures hîc à Gelasio notantur. Ergo libri Apocryphi iuxta has posteriores significationes, quas D. Augustin. explicat libr. xv. capit. xxiij. & libro xviij. cap. xxxviij. de ciuit. Dei. & libro xj. contra Faustum Manichæum. col. ij. & libro xxij. capitu. lxxix. licet in ecclesijs legi non debeant publicè, possunt tamen priuatim legi, & cautè, quia eorum auctoritas in obscuro, & abscondito est. Quod adnotarunt Rhenanus in præfatione ad Tertullianum, Erasmus in Hieronymi epistola ad Lætam. Ludouic. Viues in dicto capit. xxiij. super Augustinum. Sed & Apocryphos libros, de quibus modò agimus, legi priuatim posse, satis probatur ex Hieronymo in dicta Epistola ad Lætam. Caueat omnia Apocrypha, inquit, & si quando ea non ad dogmatum veritatem, sed ad signorum reuerentiam legere voluerit: sciat non eorum esse, quorum titulis prænotantur, multaque his admixta vitiosa, & grandis esse prudentiæ, aurum in luto quærere. Hæc Hieronymus. Ruffinus in symbolo, cùm canonicorum, & Agiographorum librorum meminisset, addit: Cæteras verò scripturas Apocryphas nominarunt, quas in ecclesiis legi noluerunt. Hoc ipsum passim apud Augustinum lector obseruare poterit: nam & se Apocrypha legisse idem Augustinus testatur sermone vigesimosecundo. de verbis Domini. Quin & Iudas Apostolus in Epistola citat librum Enoch, & eius vtitur testimonio: & tamen hic liber Apocryphus censetur: auctore Augustino in dicto capit. xxiij. & Hieronymo de scriptoribus ecclesiasticis in Iuda. Rursus Augustino libro xviij. de ciuitate Dei. cap. xxxviij. Tametsi Tertullianus refragetur in lib. de habitu muliebri. Sed & à Gelasio plures libri Apocryphi censentur, quos tamen scimus legisse veteres Theologos, viros equidem eruditione, ac sanctitate insignes, eorûmque testimonio vsos fuisse: quin & ecclesia catholica, aut communis Episcoporum, ac prælatorum consensus permittit, etiam nostra ætate legi, quemadmodum in interpretatione huius decreti admonebimus. De his verò Apocryphis libris multa Driedo lib. 1. de dogmatibus. capit. 4. & lib. 4. cap. 1. congerit, quę rem istam explicant, & intellectu faciliorem efficiunt.

In primis Ariminensem synodum à Constantino Cæsare Constantini filio congregatam mediante Tauro præfecto ex tunc, & in æternum confitemur esse damnatam.

Legendum esse, à Constantio Cæsare, planè constat, siquidem † Ariminensis synodus congregata fuit Anno fermè XXIII. imperij Constantij eo tempore, quo vita functis Constantino & Constante fratribus solus Romanum obtinebat imperium, ídque præmittunt ecclesiastici historici, qui huius synodi mentionem fecerunt. Etenim cùm grauis esset contentio inter catholicos, & Arrianos super Nicæni concilij symbolo de filio patri consubstantiali, foretque necessarium, concilium vniuersale iterum congregari ad eam controuersiam sedandam, essetque difficilimum, Constantius Imperator iussit, occidentales episcopos Arimini in Italia conuenire, orientales verò Seleuciæ Isauriæ, quibus tandem synodis congregatis Seleucię nihil actum est, propter varias episcoporum opiniones. Arimini verò primum obtinuere catholici, Nicænam Synodum recipientes, refragantibus Vrsacio, & Valente Arrianis, miseruntque Constantinopolim decem legatos ad Imperatorem, ad quem & alios decem, vt ab initio conuenerat, Synodus Seleuciensis miserat. Demum dolo, industria Acacij, & violentia propè à Cæsare illata vtriusque Synodi legati fidem à Smirnensi concilio datam receperunt, consentientes tolli de symbolo Nicæni concilij verba illa, quibus filius asseritur consubstantialis patri, & eorum loco scribi, æqualis patri. Quod palàm Arrianum dogma præse fert, & profitetur. Hæc breuiter adnotauimus ex Socrate libr. 2. præsertim cap. 37. 38. & sequentibus. Theodoreto lib. 2. cap. 18. Sozomene lib. 4. cap. 17. Hieronymo in chronicis, & in dialogo aduersus Luciferianos. Ruffino lib. eccles. histor. 10. cap 21. Cassiodoro lib. quinto tripartit. ca. 22. & 34. Nicephoro lib. 9. cap. 39. & seq. Taurum autem præfectum prætorio ex iussu imperatoris huic synodo Ariminensi adfuisse, testis est Hieronymus in præcitato dialogo aduersus Luciferianos. Sed Romanæ ecclesiæ Pontifex, ac summus totius Christiani orbis præsul Damasus synodo Romæ congregata, Nicænam fidem recepit, & Ariminensem synodum damnauit, auctore Nicepho. lib. 11. cap. 31. post Theodoretum lib. 2. cap. 22. & Sozomenum lib. 6. cap. 22. & 23.

Item Itinerarij nomine Petri Apostoli, quod appellatur sancti Clementis, libri octo Apocryphi.

Ita legendus est hic locus ex Burchardo, & sanè præter auctoritatem Gelasij, extat Eusebij lib. 3. de eccle. hist. cap. 37. & Hieronymi in lib. de scriptoribus eccles. iudicium de Clementis Papæ operibus, nec vlla ibi fit huius operis mentio, imò Eusebius apertissimè fatetur, & sensit Hieronymus, aliquot libros vulgò legi huius auctoris titulo, qui falsò illi fuerint suppositi. Quamuis ea opera, quæ Clementina dicuntur, existimet Nicephorus lib. 3. cap. 18. diui Clementis esse, ab eoque scripta fuisse. Sed refragatur Gelasius saltem quo ad Itinerarium. Et rursus apud Gratianum Leo Pontifex in cap. Clementis. 16. dist. vt tandem Nicephorus cle mentina dixerit alia diui Clementis opera, quæ verè eius titulo fuere olim à sanctis, doctisque viris recepta.

Actus nomine Andrææ apostoli Apocryphus. Actus nomine Thomæ apostoli Apocryphus. Actus alius nomine Petri Apostoli Apocryphus. Actus nomine Philippi Apostoli Apocryphus.

Sancta Romana ecclesia spiritu sancto ducente ab initio religionis Christianæ † tantùm actus Apostolorum à diuo Luca scriptos recepit, ac probauit, reliquos Apocryphos esse decernens. Quæ quidem historiæ non tantum Apocryphæ censentur, vt publicè in ecclesiis non legantur, sed vt ipse opinor, vt nec priuatim legi possint ex eo, quòd fortassis multa illic reperiantur ab hæreticis, & gentilibus conficta in Christianę fidei detrimentum. De his, & de similibus Leo Papa epist. xcj. cap. xv. ad Toribium Astoricensem Episcopum ita scribit, Apocryphę autem scripturę, quę sub nominibus Apostolorum multarum habent seminarium falsitatum, non solùm interdicendæ, sed etiam penitus auferendæ sunt, atque ignibus concremandæ. Quamuis enim sint in illis quædam, quæ videantur speciem habere pietatis, nunquam tamen vacua sunt venenis, & per fabularum illecebras hoc latenter operantur, vt mirabilium narratione seductos, laqueis cuiuscunque erroris inuoluant. Hæc Leo. Quibus conueniunt quæ scribit August. lib. 15. de ciui. dei cap. 23. & lib. 22. contra Faustum Manichæum. cap. lxxix. De Apocryphis scripturis, quæ sub Apostolorum nominibus ab hęreticis proferuntur. idem super Matthæum cap. xxvij. ex quibus satis constat, nec actus, nec euangelia, nec alias scripturas nominibus Apostolorum editas publicè, aut priuatim legendas fore præter eas, quæ ab ecclesia catholica fuere receptę. Id ipsum docet Eusebius lib. 3. eccle. hist. cap. 25. & post eum Nicephorus lib. 2. cap. vlt. à quibus simul cum aliis Apocryphi censentur actus Petri apostoli, actus Pauli, actus Andrææ, actus Ioannis, & omnes alij Apostolorum nominibus editi, præter Lucæ euangelistæ actus. scribit Trithemius in Clemente, à Gelasio Apocryphum censeri opus, quod editum est inter opera Clementis Papæ, & dicitur Petri, & Appionis dialogus. quem librum Eusebius lib. 3. cap. 38. & Hieronymus in Clemente, vt Apocryphum repudiari, scripsere. Et tamen non video, qua huius decreti parte à Gelasio Apocryphus iudicetur, nisi hoc in loco sub nomine auctorum Petri.

Euangelia Thaddæi nomine Apocrypha. Euangelia nomine Thomæ apostoli, quibus Manichæi vtuntur, Apocrypha. Euangelia nomine Barnabæ apostoli Apocrypha. Euangelia nomine Bartholomæi apostoli Apocrypha. Euangelia nomine Andrææ apostoli Apocrypha. Euangelia, quæ falsauit Lucianus Apocrypha. Euangelia, quæ falsauit Hirtius Apocrypha.

Apud Burchardum, & in primo conciliorum tomo apud Gelasium his adduntur euangelia nomine Petri apostoli Apocrypha. Rursus apud Gelasium: euangelia nomine Mathiæ Apocrypha. Euangelia nomine Iacobi minoris Apocrypha. Sed & euangelium Petri, & euangelium Mathiæ, & euangelium Thomæ, & omnia alia euangeli, apręter quatuor, à catholicis repudiari, velut ab hæreticis conficta, asseuerant Eusebius libr. 3. capitul. 25. Nicephorus lib. 2. capit. 45. & 46. Clemens verò Alexandrinus in stroma. libr. 2. vtitur testimonio euangelij secundum Hebræos, quod à quatuor iam receptis diuersum est, & à catholicis repudiatur, auctoribus Eusebio, & Nicephoro, qui & libr. 3. c. 13. post Eusebium libr. 3. capitu. 27. scribit, hoc euangelio tantum vsos fuisse Hœbionitas hæreticos reliquis improbatis. idem Eusebius in d. cap. 25. tradit, Hebræos, qui Christi fidem susceperant, hoc euangelium potissimum, ac præ cæteris admisisse. Quod & Nicephorus repetit lib. 2. cap. 46. Quin & Hieronymus in Iacobo Iusto huius euangelij meminit, & quędam ex eo adducit, asseuerans, à seipso versum fuisse in Græcam, & Latinam linguam, Origenemque eius testimonio vsum esse. Rursus Clemens Alexandrinus lib. 3. stromat. vtitur euangelio secundum AEgyptios non semel, sed aliorum nomine, & ita quidem vt minimè videatur probare, quæ ex eo adducuntur. Hæc sanè, & omnia alia euangelia, quæ pręter quatuor ab ecclesia recepta, nomine cuiusquam Apostoli vulgata fuerint, sunt omnino in tenebras reiicienda, nec publicè, nec priuatim legenda: imò igni concremanda ex Leonis Papæ auctoritate, Gelasij decreto, diui Augustini, & aliorum, qui existimârunt, hæc ab hæreticis fuisse conficta, & falsò supposita. Manichęos autem vsos fuisse euangeliis Thomæ Apostoli ante Gelasium tradit D. Augustinus in sermone 22. de verbis Domini. Quis verò fuerit Lucianus, qui euangelia falsauit, quorum Gelasius meminit, dubium est: sed cùm hîc agamus de re hæreticis admodum conuenienti, existimo, hunc Lucianum fuisse ex sorore nepotem Eunomij hæretici, & episcopum Constantinopolitanum, qui sub Arcadio, & Honorio in episcopatu Eudoxio successit, quique hæreticus fuit: quemadmodum scribit Nicephorus libr. 3. capit. j.

Euangelia, quæ falsauit Hirtius.) Apud Burchardum, & Gelasium in primo conciliorum Tomo legítur, Ysicius, aut Isicius, vel Esicius.

Liber de infantia saluatoris Apocryphus. Liber de natiuitate Saluatoris, & de sancta Maria, & de obstetrice saluatoris Apocryphus. Liber qui appellatur Pastoris, Apocryphus. Libri omnes, quos fecit Leuticius discipulus diaboli, Apocryphi. Liber qui appellatur, fundamentum, Apocryphus. Liber, qui appellatur, Thesaurus, Apocryphus.

Liber, qui appellatur Pastoris.) Hunc librum ab ecclesiasticis scriptoribus, & catholicis extra canonem censeri, & repudiari, scripsere Eusebius libr. 3. de hist. eccles. cap. 25. & Nicephorus lib. 2. cap. vlti. Eius tamen testimonio vsus est Irenæus, auctoribus eodem Eusebio lib. 5. cap. 8. & Nicephoro lib. 4. cap. 14. ex hoc libro Arrianos locum quendam ad eorum hæresim probandam adduxisse, testis est Athanasius apud Theodoretum lib. 1. cap. 8. Eiusdem libri auctorem fuisse Herman, cuius meminit Paulus ad Romanos cap. vltim ex multorum opinione existimant Origenes in libris περὶ ἀρχῶν, & Hieronymus de scriptoribus ec. in Herma. qua ratione opinor, hunc librum citari nomine reuelationis, aut visionis, quę Hermæ apparuit, à Clemente Alexandrino lib. 2. Stromatum, atque alibi non semel in eodem opere. Idque palàm fecit Pius pontifex huius nominis primus in primo suarum Decretalium, & apud Gratianum cap. nosse vos volumus. de consecrat. dist. 3. Sed & Hermæ hunc librum quosdam adscribere, testis est Nicephorus in dict. capitul. vlti. scribens, ex antiquis non paucos eo vsos fuisse.

Leuticius discipulus diaboli.) Apud Burchardum, legitur Leutius. apud Gelasium in primo conciliorum tomo Lucius. qui fortassis est Lucius ille Arrianus Alexandriæ Episcopus, Athanasio refragante electus: cuius ecclesiastici historici meminêre.

Liber, qui appellatur de filiabus Adæ, vel Genesis Apocryphus. Liber qui appellatur Pentametrum de Christo, Virgilianis compaginatum versibus, Apocryphus. Liber, qui appellatur actus Teclæ, & Pauli Apocryphus. Liber qui appellatur Leporius Apocryphus. Liber Prouerbiorum ab hæreticis transcriptus, & sancti Sixti nomine signatus Apocryphus.

Liber, qui appellatur de filiabus Adæ, vel Genesis.) † Ita enim legitur apud Gratianum, & in primo conciliorum tomo. apud Burchardum verò falsò, & corruptè legitur, de filiabus Adæ genesis. Fortassis hic liber est illa parua Genesis, quæ citatur à Ioanne Zonora in primo Annalium tomo, Vbi scribit, hoc opus non esse à diuinis patribus inter approbata relatum.

Liber qui appellatur Pentametrum.) Apud Burchardum & in primo conciliorum tomo rectiùs legitur, Centimetrum de Christo. Hexametris enim versibus Virgilius vsus est, non Pentametris. Centimetrum verò hoc in loco non intelligitur, poëma centum compositum carminibus, sed ex multis, alienisque hinc inde compositis versibus in vnum coagmentatum, & confectum: quod centonem appellamus à veste vili, & rustica, varijs & versicoloribus segmentis, filísve consuta. Est igitur, qua ex parte poetas attinet, Cento varijs de locis, sensibusque diuersis quædam carminum structura, in vnum versum vt coeant, aut cæsi duo, aut vnus, & sequens cum medio. Nam duos iunctim locare, ineptum est, & tres vna serie meræ nugæ. Agitur etenim ab auctore centonis, vt sensus diuersi congruant, & adoptiua quæ sunt, cognata videantur, aliena ne interluceant, accersita ne vim redarguant, densa ne supra modum protuberent, hiulca ne pateant. Hæc graphicè Ausonius ad Paulinum in epistola nuncupatoria nuptialis centonis. Cui conueniunt Tertullianus in libr. de præscriptionibus aduersus hæreticos. & illic Rhenanus. Hieronymus in epistola ad Paulinum, quæ prima est tertij tomi. & in adnotationibus Erasmus. Gregorius Gyraldus de poetis dialogo primo. Hinc apud Tertullianum Homero centones, & apud Hieronymum Homero centones, & Virgiliocentones opera ad hunc modum more centonario ex multis hinc inde Homeri, aut Virgilij versibus composita. Quæ Suidas ὁμηρόκεντρα vocat in dictione, κἐντρον. Veteres quosdam imitata Proba Falconia matrona Romana Adelphi viri proconsularis vxor temporibus Theodosij Iunioris miro artificio hoc genere scribendi vtitur. Nam ex Virgilianis versibus omnem Christi seruatoris vitam edito hac de re centone explicauit. Sed & ipsius Theodosij Iunioris vxor Eudocia carminum & poetices admodum studiosa, sicuti constat ex Euagrio libr. 1. eccles. histo. capitulo 20. & sequenti. Socrate lib. 7. capit. 21. & 47. & Nicephoro libro 14. cap. 22. & 23. qui eam mirè laudant ingenij dexteritate, & humanarum literarum cognitione. Hæc inquam insignis fœmina centonem ex Homeri carminibus de Christo confecit, auctoribus Trithemio de scriptoribus ecclesiasticis, & Gregorio Gyraldo de poetis dialogo quinto, & Ioanne Zonora, qui in Theodosio Iuniore scribit, hoc opus à Patricio quodam imperfectum, & indigestum relictum fuisse, & tandem Eudociam imperatricem illud absoluisse: vt inscriptio versibus heroicis præfixa declarat. Vtrumque poema vulgo circumfertur Græcè, & Latinè, legiturque priuatim, quamuis Latinum à Gelasio inter Apocrypha referatur. Huiusmodi poemata non admodum probare videtur Tertullianus, eaque apertè improbat Diuus Hieronymus, quia vitiosissimum sit deprauare sententias, & ad voluntatem suam scripturam trahere repugnantem, quasi, inquit, non legerimus Homero centonas, & Virgiliocentonas, ac non sic, etiam Maronem sine Christo possimus dicere Christianum, quia scripserit, Iam redijt virgo, redeunt Saturnia regna. Iam noua progenies cœlo demittitur alto, & patrem loquentem ad filium, Nate meæ vires, mea magna potentia solus. Et post verba Saluatoris in cruce. Talia perstabat memorans, fixusque manebat. Puerilia sunt hæc, & circulatorum ludo similia, docere quod ignores, imò, vt cum stomacho loquar, ne hoc quidem scire quod nescias. Hæc Hieronymus. Ex quibus verbis adnotárunt quidam ante Probam, & Eudociam huiusmodi poemata, etiam de Christo fuisse conscripta. Quod fortassis verum est, potuit enim contingere. Ipse verò existimo, antè Hieronymum ex Homero, & Virgilio centones etiam de rebus prophanis editos fuisse, quod Tertullianus palàm asserit scribens, Ouidium Tragœdiam quandam ex Virgilio plenissimè expressisse. Ex eodémque Virgilio propinquum quendam ipsius Tertulliani, Pinacem, & sic tabulam Cebetis explicuisse. Quæ quidem opera, & alia huiusmodi legere potuit Hieronymus, qui ni fallor, dum improbat Virgilium sine Christo Christianum facere, Eusebium notare videtur, à quo in oratione de Constantino Magno quæ post quatuor libros de eius vita ab eodem scriptos, nuper Græcè prodijt in lucem, tota ferè Virgilij ecloga, quæ incipit: Sic elides Musæ: ad Christi saluatoris aduentum deducitur pia quadam interpretatione ad ea omnia exprimenda, quæ apud gentiles olim de Christo prædixerat Erythrœa Sibylla, cuius hac de re carmina in eadem oratione refert ipse Eusebius Gręcè, & idem plures auctores fecêre, pręsertim ex Iunioribus Gregorius Gyraldus dialogo 2. de poetis: Latinè verò D. Augustinus lib. 18. de ciuit. dei, capit. 23. scribens, carmina è græca lingua in latinam traducta fuisse à quodam latino, cuius nomen tacuit, tamen hunc interpretem fuisse Ciceronem, ex Eusebio constat. Quod est adnotandum ad diui Augustini locum. Id etenim ante nos à nemine obseruatum legimus.

Liber, qui appellatur Lepotius Apocryphus.) Apud Burchardum & in primo conciliorum tomo apud Gelasium verè legitur, Liber, qui appellatur Nepotius Apocryphus. Fuit enim olim Nepos quidam apud AEgyptios episcopus, à quo dicti Nepotiani hęretici, qui librum eiusdem Nepotis proferentes, eius auctoritate ostendere, ac probare nitebantur, regnum Christi in terris futurum, designatam quandam mille annorum vitam referentes. Quem equidem librum, & Iudaicam auctoris opinionem duobus de promissionibus libris compositis Dionysius Alexandrinus episcopus euertit: sicuti scripsêre Eusebius lib. 7. eccles. histo. capitulo 23. & 24. & Nicephorus lib. 6. capi. 21. Hic igitur Nepotis liber dubio procul est, qui à Gelasio inter Apocryphos numeratur, quique nec priuatim, nec publicè legi debet.

Reuelatio, quæ appellatur Pauli Apocrypha. Reuelatio, quæ appellatur Thomæ Apocrypha. Reuelatio qua appellatur Stephani Apocrypha. Liber, qui appellatur transitus sanctæ Mariæ, Apocryphus.

Præter Apocalypsim Ioannis Apostoli, & Euangelistæ, nullam aliam ecclesia recepit: quamuis olim nomine Apostolorum plures Apocalypses fuerint vulgo editæ. Nam & inter illegitima, & adulterina scripta Apocalypsim Petri referunt Eusebius libr. 3. capitu. 25. & Nicephorus libr. 2. capit. vltim. Qui libr. 12. capit. 34. post Sozomenem lib. 7. capit 19. asseuerat, Petri Apocalypsim subdititiam, & illegitimam à veteribus iudicatam, apud Palestinos semel quotannis in ecclesijs quibusdam in die para sceues legi solitam fuisse: & Pauli Apocalypsim, quam ex priscis hominibus nemo vidit, monachos plures ætate Sozomeni cum veneratione admirarir, eferentes, Theodosij Magni tempore librum istum diuina reuelatione repertum fuisse, intra marmoream arcam Tarsi Ciliciæ, in domo ipsius diui Pauli: quod falsum esse Cilix presbyter ecclesiæ Tarsensis, grandæuus homo, & canicie venerandus confessus est ipsi Sozomeni, eum hac de re interroganti, qui admiratus est, si non ab hæreticis fama ea conficta esset, id quod in multis alijs libris factum esse, idem Sozomenes, & Nicephorus fatentur. Ex quibus admonemur, quàm periculosum sit, alios libros de rebus diuinis scriptos legere, quàm eos, qui fuerint ab ecclesia, & ecclesiastica traditione probati, & recepti.

Liber, qui appellatur transitus sanctæ Mariæ Apocryphus.) Opinor à Gelasio † Apocryphum censeri librum olim editum de morte Mariæ virginis, & de his, quæ tunc in eius obitu, funere, & exequijs contigêre. Verùm licet in Euangelijs & actibus, epistolisque Apostolorum nihil scriptum sit de morte diuæ Mariæ virginis, receptum tamen est, eam subijsse mortem corporalem: quod Hieronymus, Augustinus, & alij ecclesiastici doctores dicere non reformidant. Tempus verò huius obitus Eusebius in chronicis adscribit anno Domini XLVIII. & sexto Claudij Imperatoris: Nicephorus lib. 2. cap. 21. anno quinto Claudij Cæsaris hoc tribuit. Demum corpore & anima in cœlum virginem sacratissimam adsumptam fuisse, licet Hieronymus in sermone de assumptione, affirmare non fuerit ausus, & primum hæsitauerit Augustinus, tandem hic ecclesiæ doctor celebratissimus scribit, consentaneum esse credere, Mariam secundum corpus & animam in cœlum adsumptam fuisse. idem Iuuenalis Hierosolymorum Episcopus, vir magnus sanè, & diuino afflatus spiritu, scriptis suis cum fide confirmat, auctore Nicephoro lib. 2. eccles. histor. cap. 23. scribente, hinc famam esse, non ita pridem adsumptionem sacratissimæ virginis celebrari cœptam fuisse. Hoc solenne festum catholica ecclesia XV. die Augusti magna cum religione celebrat, totiusque Christianæ plebis ingenti alacritate adeò veneratur, & colit Dei genitricis adsumptionem, vt planè impium sit ac temerarium, hac de re dubitare, in graue pientissimorum scandalum. Sed & Eusebius inquit, Maria virgo Iesu Christi mater, ad filium in cœlum adsumitur, vt quidam fuisse sibi reuelatum scribunt. Liber autem de hoc transitu diuę virginis, etiam à diuo Hieronymo in dicto sermone, aut epistola de adsumptione Mariæ, ad Paulam & Eustochium, Apocryphus esse censetur, sicuti & à Gelasio, ex eo fortassis, quòd in eo libro multa commemorentur eo tempore accidisse, quæ absque vllo certo testimonio asseuerantur: & ne dubia pro certis in re adeò graui passim & publicè legantur. Tametsi ex eo libro aliqua retulerit Nicephorus Græcus eccles. histor. auctor, & nostra ætate referant Ioannes Eckius, & alij viri catholici, qui super Euangelia, & de solennibus ecclesiæ festis sacras conciones scripsêre. à quibus etiam aliquot loci sacræ scripturæ post Augustinum & alios adducuntur, ad probandum diuæ Mariæ resurrectionem, adsumptionemque in cœlum secundum corpus & animam, postquam sacratissima virgo mortem obierat corporalem. In primo conciliorum tomo legitur hic locus. Liber, qui appellatur transitus, id est, adsumptio sanctæ Marię Apocryphus.

Liber, qui appellatur pœnitentia Adæ Apocryphus. Liber, qui appellatur Diogenes nomine gigantis, qui post diluuium cum Dracone ab hæreticis pugnasse perhibetur, Apocryphus. Liber, qui appellatur testamentum Iob, aliàs Iacob, Apocryphus. Liber, qui appellatur de pœnitentia Origenis, Apocryphus. Liber, de pœnitentia Cypriani, Apocryphus. Liber, qui appellatur Iamnæ, & Mambræ, Apocryphus.

Hæc apud Gratianum, apud Burchardum, & in primo conciliorum tomo verius legitur, Liber, qui appellatur Diogenes nomine gigantis. & paulò pòst, Liber, qui appellatur testamentum Iob. Deinde in primo conciliorum tomo legitur, Liber qui appellatur pœnitentia Iamnæ, & Mambræ Apocryphus. Iamnes verò, & Mambres restiterunt Moysi, quemadmodum & impij, ac proterui resistunt veritati, teste Paulo. 2. ad Timotheum capit. 3. quo in loco Chrysostomus scribit, hos fuisse magos Pharaonis, qui resistentes Moysi, & veritati, signa in AEgypto fecisse leguntur Exodi capitul. 7. quamuis horum nomina in veteri testamento nusquam reperiantur, sed illa Paulus spiritu didicerit. Horum meminêre Numerius Pythagoricus lib. 3. & Eusebius de præparat. euangelica. lib. nono. capitu. 3.

Liber, qui appellatur sors Apostolorum, Apocryphus. Liber Lusannæ Apocryphus. Liber canonum Apostolorum Apocryphus. Liber Physiologus ab hæreticis conscriptus, sed beati Ambrosij nomine præsignatus, Apocryphus. Historia Eusebij Pamphili, Apocrypha.

Hæc apud Gratianum. In primo conciliorum tomo apud Gelasium legitur, Liber, qui appellatur sortes Apostolorum, Apocryphus. Liber, qui appellatur laus Apostolorum, Apocryphus. Et paulò post, Liber Physiologus Apocryphus. Librum autem Physiologum interpretor eum, qui de rerum naturis tractat. Apud Burchardum legitur, Liber, qui appellatur Lusa Apostoli Apocryphus, Sed corruptè, fideliorque extat lectio in primo conciliorum tomo. Refert tamen Eusebius in dict. libr. 3. capit. 25. librum quendam inter Apocryphos, cui titulus erat, Doctrina Apostolorum, idem tradit Nicephorus libro 2. capitulo vltimo.

De canonibus Apostolorum † variè ab historicis, & veteribus Theologis tractatur: sed Nicephorus libr. 3. cap. 18. de Clemente primo scribens ait, Hunc autem, & Apostolicarum constitutionum, & sacrorum quoque Canonum auctorem esse credimus. Gratianus verò in principio. 16. dist. existimat, eos translatos fuisse à diuo Clemente: nam Græca lingua primum fuêre editi Apostolorum canones, sicuti & nunc circunferuntur cum vulgari ac veteri, atque item noua Gregorij Haloandri Latina traductione. Ex quorum vltimo capite deducitur, quod Nicephorus scripsit. Præter Gelasium hos canones inter Apocryphos connumerari apud veteres, testatur Isidorus in principio conciliorum apud Gratianum cap. 1. distinct. 16. quo in loco Gratianus ex eodem Isidoro capit. placuit. refert, canones Apostolorum à pluribus receptos fuisse, & à sanctis patribus Synodali auctoritate roboratos esse. Ex eisdem canonibus summos Pontifices Victorem, Damasum, & Anacletum in epistolis testimonia mutuò accepisse, constat. Vt mirum sit, cur à Gelasio hi canones inter Apocryphos libros referantur. Sed & Zepherinus Papa ex eis accepit sexaginta in epistola ad omnes Siciliæ fideles. capitulo, sexaginta. decima sexta distinct. in ipsa epistola in primo conciliorum tomo, septuaginta legitur. apud eundem Gratianum capitulo, Clementis. ab Apocryphis eximuntur canones Apostolorum numero tantum quinquaginta, reliquis inter apocryphos relatis. Ex testimonio Leonis Papæ noni contra epistolam Nicetæ Abbatis, idem tradit Iuo Carnotensis libr. 2. decretorum capitulo 124. Extat epistola hęc scripta ad Michaelem Patriarcham Constantinopolitanum, & Leonem Acridanum Archiepiscopum Vulg. Extat & Vmberti episcopi, & Cardinalis, qui fuit legatus Leonis Papæ noni ad Constantinopolitanos, liber aduersus Nicetam scriptus. Probatur etiam canonum istorum auctoritas, saltem octuaginta quinque, qui vulgo traduntur, ex Canone secundo sextæ Synodi generalis, quæ apud Constantinopolim in Trullo fuit congregata: qui quidem canon octuaginta quinque Canones Apostolorum recepit, & probauit. Quam synodum ab Adriano Papa primo, & à septima generali synodo in primo Canone receptam esse apparet. capitulo, sextam. 16. dist. quibus, & alijs rationibus Gelasij decretum hac in parte dubium redditur: dum canones Apostolorum inter Apocryphos libros commemorat. Eius tamen sententiam defendere conatur Franciscus Torrensis in eo libro, quem de actis sextæ synodi, deque canonibus, qui eiusdem synodi falsò esse feruntur, ad Saluiatum Cardinalem scripsit. Eum legito, qui hac de re latè, ac longè disserit.

Historia Eusebij Pamphyli Apocrypha.) Rhenanus in epistola nuncupatoria, quam historiæ ecclesiasticæ præfixit, existimat, vel Gelasium sibi ipsi contrarium esse, vel hęc verba ab aliquo asino adiecta fuisse. Quorum prius falsò, posterius impudenter, ac temerè dici, constat ex eo, quòd in primo conciliorum tomo in Epistola Gelasij, & apud Burchardum virum diligentissimum, & cuius fidem idem Rhenanus non semel probauit, hæc eadem verba reperiantur scripta, quæ à Gratiano ex auctoritate summi, & vigilantissimi pontificis referuntur. Nec Gelasius sibi ipsi aduersatur: siquidem in secunda huius decreti parte priusquàm de Apocryphis ageret, ita scripserit, Item chronica Eusebij Cæsariensis, atque eiusdem ecclesiasticæ historiæ libros, quamuis in primo narrationis suæ libro tepuerit, & post in laudibus, atque excusatione Origenis schismatici vnum conscripserit librum. Propter rerum tamen singularem notitiam, quæ ad instructionem pertinet, vsquequaque non dicimus renuendos. Quibus sanè verbis nec omnino Gelasius probat horum librorum lectionem, nec omnino improbat: imò admonere videtur, eos cautè legendos fore. At in hac tertia huius decreti parte, & si inter Apocrypha connumeret ecclesiasticam Eusebij Pamphili Cæsariensis historiam, nihil contrarium tradit his, quæ prius docuerat, si Apocrypha interpretemur ea, quæ publicè in ecclesijs legi non debent, priuatim tamen legi possunt: quemadmodum & quo ad plures libros hoc in loco nominatim relatos hæc significatio est prorsus admittenda. Igitur ex Gelasij decreto legi poterit priuatim ecclesiastica Eusebij historia, propter rerum singularem noticiam: quam pulchrè textam clamat Hieronymus. Extant verò Eusebij de ecclesiastica historia libri decem ab ipso Gręcè scripti, & nuper typis traditi opera Roberti Stephani insignis apud Gallos Typographi: si à Lutheranis quibusdam hæresibus typo cudendis abstinuisset: Latinè verò vndecim, quorum nouem in Latinam linguam à Ruffino non satis diligenter, ex totidem Græcis traducti fuêre: reliqui duo ab ipsomet Ruffino ex varijs auctoribus collecti eandem seriem rerum gestarum obseruant. Cautè tamen, & cum iudicio legendus erit hic liber, vel ex eo, quòd eius auctor in primo narrationis suæ libro tepuerit, teste Gelasio. Ioannes etenim Zonoras in iij. annalium tomo, in Constantino Magno, ex primo libro capitulo j. secundo, & quarto, loca quatuor adnotauit, in quibus Eusebius, filium minorem patre, nec ei consubstantialem esse, atque ita Arrianam hæresim sensim profiteri, & asseuerare videtur, tametsi addiderit, secundum quorundam opinionem, Eusebium pœnitentia ductum ab Arrianorum secta discessisse, & Historiam ecclesiasticam eo scripsisse tempore, quo nondum pœnituerat. Nicephorus lib. 1. capitul. 1. etiam Gelasio suffragatur: commemorans etenim ea, quæ de scriptoribus ecclesiasticæ historiæ videbantur adnotanda fore, memorque Eusebij, eiusque ecclesiasticæ historiæ, addit. in qua historia Cacoethes hæreseos eius apparet, quamuis quibusdam rectè sentire videatur, ex eo id asseuerantibus, quòd & ipse primæ synodo interfuerit, & τῷ ὁμοουσίῳ, hoc est, consubstantiali consenserit, quodque conuicijs reprehendens incesserit eos, qui filium Dei creaturam esse opinantur. Sic sanè licet suspectum Arrianæ hæreseos Eusebium Cæsariensem fuisse scripserit Socrates lib. 1. cap. 23. & 8. item lib. 2. capitulo 20. & Theodoretus li. 1. capit. 5. Ipse tamen socrates impensissimè contendit, Eusebium ab hac hæreseos nota eximere, vbique asseuerans, Arrianum non fuisse, imò nititur probare, Nicænæ fidei & subscripsisse, & aduersus Arrianos tandem accessisse, idem Theodoretus scribit in dicto libr. 1. capitulo 12. His accedit Sozomenes libr. 21. scribens, Eusebium Cæsariensem Nicænæ fidei, licet dubium, subscripsisse. His verò pręsertim Socrati Nicephorus refragatur libr. 6. capitulo vltim. probare conatus, Eusebium in multis Arrij sententiam comprobasse: idque ex eius scriptis dijudicat. idem libr. nono. capitulo 13. ab eodem Socrate, quem Nouatianum fuisse asserit, his equidem verbis dissentit, hæc, & alia Socrates asserens, sinceritatem doctrinæ Eusebio adscribere contendit: ego quidem talem potius virum eum fuisse velim: ecclesia autem catholica non talem fortasse iudicat, quam potiùs sequi par est. An verò ille certò in pietatis synceritate sit, sicut iste, qui quidem Nouatianus est, dicit, id accuratè, certoque occulta omnia perspicienti Deo relinquendum. Hæc Nicephorus. qui & libr. 8. & capitulo 18. & capitulo 22. fatetur, Eusebium Nicænæ fidei non admodum voluntariè, sed dubitantem subscripsisse. Diuus Hieronymus ad Ctesiphontem aduersus Pelagianos, memor Eusebij Cæsariensis inquit. quem fuisse Arrianum, nemo est, qui nesciat. Idem in Apologia prima aduersus Ruffinum: Eusebius, ait, Cæsariensis Episcopus, Arrianæ quondam signifer factionis. Suidas etiam scribit, eum Arrianæ sectæ addictum fuisse. Quibusdam tamen placet, Eusebium Arrianum quondam fuisse, postea verò ab Arriana opinione desciuisse, & à sanctis patribus ad communionem receptum. Quod Ioannes Zonoras in Constantino Magno tradit existimans, ea scripta, in quibus Eusebius Arriani sectam probare videtur, ante eius conuersionem edita fuisse. Huic opinioni accedit, quod Arriani quidam proditionem Eusebio obiecerint: nec iniuria: auctoribus Theodoreto lib. 1. capit. 11. & Nicephoro lib. 8. capit. 22. Ex quibus, quæ ad huius loci interpretationem adduximus, lectorem admonemus, Eusebij Cæsariensis opera cautè legenda fore: nam & ea priuatim legi ad singularem rerum notitiam, & eruditionem adquirendam, nondum ecclesia catholica prohibuit.

Opuscula Tertulliani siue Africani Apocrypha. Opuscula Iouiniani, & Galli Apocrypha. Opuscula Montani, & Priscillæ, & Maximillæ Apocrypha. Omnia opuscula Fausti Manichæi Apocrypha. Opuscula alterius Clementis Alexandrini Apocrypha.

Opuscula Tertulliani siue Africani Apocrypha.) Eadem lectio est apud Burchardum: at in primo conciliorum tomo legitur, Opuscula Tertulliani Apocrypha. Opuscula Lactantij Apocrypha. Opuscula Posthumiani, & Galli Apocrypha. Hæc Gelasius ex veriore, ni fallor, lectione. Tertulliani opuscula ideo Apocrypha censentur in hoc Gelasij decreto, quòd is auctor nouæ prophetiæ meminerit, & in libro de Monogamia vim fecerit verbis Apostolicis, & in Montani hæresim secundas nuptias detestantis prolapsus fuerit, quemadmodum Diuus Hieronymus, & alij scripsêre, ac præter alios Vicentius Lirinensis in libro aduersus hæreses. Sunt etiam & apud hunc auctorem opiniones quædam, quæ hodie prorsus ab orthodoxis improbatæ, damnatæq́ue sunt. Atque ideo inter Apocrypha huius auctoris opera censentur, hac quidem significatione, vt legi in ecclesijs publicè minimè permittantur, priuatim tamen legi possint cautè, & cum ea censura, quæ omnia dirigat in catholicæ ecclesiæ defensionem, vt quæ diffinita ab eadem ecclesia fuerint, & scriptis huius auctoris refragentur, obseruanda omninò exactissimè sint à lectoribus, ne quid pium animum offendat. Laudatur sanè hic auctor à Diuo Hieronymo, ab Eusebio, Nicephoro, & alijs veteribus de rebus ecclesiasticis scriptoribus: quorum quidam, maximè Diuus Hieronymus, insigne Diui Cypriani encomium Tertulliani referunt, qui magistrum Tertullianum vocabat, nullamq́ue diem absque eius lectione prætermittebat. Floruit Tertullianus anno fermè Domini CC. sub Seuero, & Antonino Caracalla principibus.

Idem fermè iudicium erit de Lactantio Firmiano, cuius eloquentiam, insignémque eruditionem in euertendis gentilium erroribus, diuus Hieronymus, & veteres Theologi miris efferunt laudibus, & mirantur. Multa tamen is auctor scripsit, & apud eum Antonius Raudensis notauit, quæ aliena sunt ab his, quæ catholica ecclesia diffiniuit, vel sancti doctores communi consensu scripsere, aut planè post tot conciliorum, & sanctorum patrum decreta minimè dici, aut scribi absque temeritate possunt. Quam ob rem, & hic auctor cautè legendus erit priuatim, legiturq́ue propter eius elegantiam, animi synceritatem, candorémque. quibus aduersus Ethnicorum præstigias, & in deorum cultu varia portenta mirè vtitur Christianam religionem professus. Publicè autem in ecclesijs legi non debet: atque ideo, & quia eius scripta multis erroribus illius temporis referta sunt, inter Apocryphos censetur, minimè verò ab ecclesia damnatur. Floruit sub Constantino Magno, Anno Domini ferè CCCXX.

Opuscula Iouiniani.) Hic Iouinianus monachus fuit Romæ, tempore beati Hieronymi, aduersus quem & ipse Hieronymus scripsit, eius errores, & hæreses impugnans. Etenim inter hæreticos à diuo Augustino libro de hæresibus, ad quod vult Deum. ca. 82. & alijs, qui de hæreticis tractauêre connumeratur. Ideo eius scripta iurè damnantur, eaque significatione Apocrypha sunt, vt nullam auctoritatem habeant, omninoque legi priuatim & publicè fint prohibita.

Opuscula Montani, Priscillæ, & Maximillæ Apocrypha.) Inter hæreticos à diuo Augustino, Philastro, & alijs passim referuntur Cataphryges, ex eo dicti, quòd ex Phrygia prouincia originem duxerint: horum auctores fuêre Montanus, qui dixit, se paracletum fuisse, & duæ eius prophetissæ Prisca, & Maximilla, quas ipse Montanus, tanquam ex eius inspiratione factas, iactabat. Horum meminit Augustinus de hæresibus, ad quod vult Deum. capitulo 26. antè ipsum longiùs Eusebius libro. 4. eccles. histor. capit. 14. & sequentibus. & Nicephorus libr. 4. capit. 11. & 22. apud quos hæ fœminæ dicuntur Priscilla, & Maximilla. apud Augustinum, & Hieronymum in epistola ad Marcellam aduersus Montanum. Prisca, & Maximilla. Hi hæretici ab initio dicti fuêre Phryges, & quia eorum hæresis dicta est secundum Phrygas, & græcè, ματὰ φρύγας postea dicti sunt Cataphryges.

Omnia Opuscula Fausti Manichæi Apocripha.) Faustus quidam fuit gente Afer, ciuitate Mileuitanus, secta Manichæus, qui quoddam volumen edidit aduersus rectam Christianam fidem, & catholicam veritatem, auctore Augustino, qui contra hunc hæreticum triginta tres scripsit libros. Dictus est Manichęus à principe huius hæresis Manete quodam Persa, cuius idem Augustinus meminit in dicto libro de hæresib. capitulo 46. Eusebius libro 7. eccles. histor. capitulo 13. Nicephorus libr. 6. capit. 31. Suidas, & alij eiusdem meminêre. Huius ergo auctoris libri, cùm is hæreticus fuerit, nec publicè, nec priuatim legi debent.

Opuscula alterius Clementis Alexandrini Apocrypha.) Clemens Alexandrinus Panthæmi martyris discipulus, & Origenis præceptor, quique post Panthæmum Alexandriæ scholam ecclesiasticam tenuit, & institutionum Christianæ religionis magister fuit, insignia volumina, plenaque & eruditionis, & eloquentiæ tàm de scripturis diuinis, quàm de humanis edidit, atque in publicum emisit, auctore Hieronymo de scriptoribus eccles. Cui consentire videntur Eusebius libro quinto Ecclesiast. histor. cap. vndecimo, & libro sexto, capit. 13. Nicephorus libr. 4. capi. 33. Claruit anno ferè domini CC. sub Seuero, & alijs principibus. Huius auctoris aliquot libri nuper in publicum prodiêre, è græco in latinum versi à Gentiano Herueto, eorumque lectio non potest non esse admodum vtilis, & diuinarum scripturarum studiosis, & his, qui rerum humanarum, & antiquitatum cognitionem adquirere desiderant. Cæterùm Gelasius eius opera existimat Apocrypha esse in hunc, vt opinor, sensum, vt cautè legantur priuatim, publicè etenim in ecclesijs legi non debent. Nam & ab hoc auctore non satis fuit cognitum peccatum originale, libro tertio stromat. & libro sexto, minimè adsequutus est veram rationem, qua salutem consequi potuerint, qui ante aduentum Domini excesserunt.

In primo conciliorum Tomo apud Gelasium legitur, Opuscula Africani Apocrypha. Opuscula Commodiani Apocrypha.

Iulius verò Africanus claruit eodem tempore, quo Origenes quinque de temporibus scripsit volumina, & alia opuscula, quorum meminêre Hieronymus, & Trithemius de scriptoribus ecclesia. Eusebius lib. primo. capitulo sexto. & 7. rursus lib. 6. capitulo 31. Nicephorus libro primo. capitulo 9. & 11. item li. quinto. capit. 21. Hic sub Imperatore. M. Antonio Heliogabalo legationem suscepit pro instauratione vrbis Emmaus in Palęstina, quę postea dicta est Nicopolis, auctoribus Eusebio in chronicis, & Hieronymo de scriptoribus eccles. Huius opera censentur fortassis à Gelasio Apocrypha ex eo, quod Susannæ historia contenderit à libris Danielis eximere, & à Canone sacrarum scripturarum abijcere, in epistola quadam ad Origenem scripta, contra quem hac in re rescripsit doctè, & eleganter idem Origenes: vel ex eo, quòd hic auctor scripserit libros, qui inscribuntur Cesti. Quorum meminêre Eusebius in dicto capitulo 31. Nicephorus in dicto capitulo vicesimo primo. & Suidas in dictione, Africanus asseuerans, Afrinum libris viginti qua tuor Cestos scripsisse, in quibus tradiderit naturalia, veluti quędam remedia ex verbis, incantationibus, & pictis quibusdam characteribus ad medelam ægritudinum, aliàsve efficaces operationes, atque hæc de Africano. De Commodiano verò Gennadius scribit, aduersus gentes opus quoddam edidisse: in quo, quia parum nostras attigerat literas, magis illorum dogmata destruere potuit, quàm nostra firmare, & de diuinis promissionibus vili satis, & crasso sensu disseruit, illis stuporem, nobis desperationem incutiens. Hæc ex Gennadio, vt meritò huius auctoris opera fuerint à Gelasio inter Apocrypha relata.

Opuscula Caßiani presbyteri Galliarum Apocrypha. Opuscula Pictauiensis Victoris Apocrypha. Opuscula Faustini Rheginiensis Galliarum Apocrypha. Opuscula Frumentici Apocrypha.

Opuscula Caßiani presbyteri Galliarum Apocrypha.) In primo conciliorum Tomo apud Gelasium ante opera Cassiani ita legitur. Opuscula Tatij Cypriani Apocrypha. Opuscula Arnobij Apocrypha. Opuscula Tyconij Apocrypha. Opuscula Cassiani presbyteri Galliarum Apocrypha. Ipse verò legendum esse censeo, Opuscula Tatiani Apocrypha, vt intelligamus de illo Tatiano, qui inflatus eloquentię tumore nouam condidit hæresim, quæ Encratitarum dicitur, quam postea Seuerus auxit, à quo eiusdem partis hæretici Seueriani vsque hodie appellantur, ex Hieronymo de scriptoribus eccl. Eusebio libro quarto. cap. 26. & 27. Nicephoro libro quarto. capitulo quarto. & Augustino de hæresibus. Claruit sub M. Antonio philosopho propè annum dom. CLXX. Eusebius in chronicis.

Opuscula Arnobij Apocrypha.) Arnobius sub Diocletiano principe Siccæ apud Africam florentissimè Rhetoricam docuit, scripsitque aduersus gentes quæ vulgo extant volumina: teste Hieronymo de scriptoribus eccles. Qui in chronico post Eusebium idem scribit sub Constantino Magno. Qua verò ratione huius auctoris opera Apocrypha censeantur à Gelasio, mihi nondum est compertum: huius etenim auctoris libros non legi.

Opuscula Tyconij Apocrypha.) Tyconius quidam qui contra Donatistas inuectissimè scripsit, cùm fuerit Donatista, & illic inuenitur absurdissimi cordis, vbi eos non omni ex parte relinquere voluit, fecit librum quem Regularum vocauit. Hæc Augustinus libr. tertio. de doctrina Christiana capitulo 30. qui huius suspecti auctoris doctrinam diligenter examinat, ab eoque in pluribus dissentit. Ex quibus lector poterit expendere, & satis percipere, iure optimo eius scripta Apocrypha censeri. Floruit sub Theodosio, & liberis eius, prope annum domini CCCXC. auctore Trithemio, & Gennadio.

Caßianus verò presbyter apud Gallos,) aliquot edidit opuscula, quæ Gelasio non satis placuere, atque ideo ea inter Apocrypha connumerat. fuit natione Scytha, apud Massiliam presbyter, vbi viuendi finem fecit, Theodosio, & Valentiniano regnantibus, auctore Gennadio, qui varia eius opuscula connumerat, & laudat. Trithemius verò scribit, eum in multis reprehendi à beato Prospero de libertate arbitrij: & ideo eius opera Apocrypha censeri.

Opuscula Pictauiensis Victoris Apocrypha.) Apud Gelasium in primo conciliorum tomo, & Burchardum legitur, Victorini Pictauiensis. hic, teste Hieronymo, fuit Episcopus Pictauiensis, qui multa scripsit opera, grandia quidem sensibus, viliora tamen compositione verborum, quod magis Gręcè sciret, quàm Latinè. Tandem martyrio coronatus est, temporibus Valeriani, & Galieni, auctore Trithemio. Eius opera inter apocrypha censentur ex eo fortassis, quod de rebus grauissimis vili verborum compositione fuerint edita.

Opuscula Faustini Rheginiensis Apocrypha.) Faustinus presbyter apud Gallos varia scripsit opuscula, temporibus Valentiniani, Theodosij, & Archadij. Luciferianæ tamen hæresi visus est consensisse, auctore Gennadio. Et ideo eius opera iure inter Apocrypha censentur, quod & Trithemius fatetur scribens, eum meritò reprehendi.

Epistola Iesu ad Abagarum, Apocrypha. Paßio Gregorij Apocrypha. Paßio Quirici & Iulitæ Apocrypha. Scriptura quæ appellatur Salomonis contradictio, Apocrypha. Phylacteria omnia, quæ non ab Angelo, vt illi confingunt, sed magis à dæmone conscripta sunt, Apocrypha.

Apud Burchardum, & in primo conciliorum tomo legitur, † Epistola Iesu ad Abagarum Regem Apocrypha. Extat vtraque epistola Iesu ad Abagarum Edessæ ciuitatis vltra Euphratem Regem, & ipsius Regis ad Iesum: apud Eusebium libro primo ecclesiast. histor. capit. xiij. & Nicephorum libro secundo, cap. septimo. Euagrium libro quarto, cap. xxviij. quos pius lector legere poterit, & Christiana sinceritate obseruare, quę illic ab his historicis commemorentur, vt existimet, verè potuisse contingere, tametsi non cogatur illis omninò credere. Etenim ab his auctoribus traditur, Iesum petiisse textum linteum, in eoque prius loto suam expressisse faciem, & ad Abagarum misisse. Addit Euagrius, Chosroe obsidente Edesam vrbem, & ingenti aggere eam infestante, vt faciliùs caperetur, deiectum omnino aggerem fuisse subterraneo quodam cuniculo facto, vt ignis subiiceretur, & lignorum materia consumpta, agger pessumiret, opusque totum corrueret. Attamen igne primùm immisso, cœptum concilium ciues fefellerat, quod flamma exitum non haberet, quam aerem concipere, atque ita materiam comprehendere, sicuti consueuit, oportebat: eo verò concilio destituti ad sacram anchoram confugientes, acceptamque diuinitus imaginem ad cuniculum producentes aqua conspersam contra pyram miserunt: subitoque diuina virtute ligna ignem conceperunt, & quàm celerrimè combusta imminenti statim materiæ ignem omnia consumentem immiserunt, donec agger omnis in fossę cuniculis considens in cineres est redactus. Hæc Euagrius ex Procopio de bello Persico: & post eos, Nicephorus libr. xvij. capitul. xvj.

Paßio Gregorij Apocrypha. Paßio Quirici, & Iulitæ Apocrypha.) Harum scripturarum meminerat Gelasius in secunda huius decreti parte, ibique asseuerauit, non legi in Romana ecclesia hosce libros ex ea ratione, quam illic tradidit: atque nunc Apocryphos ideo retulit.

Phylacteria omnia.) † Pharisæi olim apud Iudæos Decalogum in membranulis scribere consueuerunt, & in fronte ligare, vt religionis intimæ speciem præberent: dicebanturque hæ membranulę Phylacteria: quasi custodientia, in memoriam sanè, quod præcepta illa custodire tenebantur, & veluti in custodiam, & monimentum sui haberent: sicuti in Matthæum capitulo xxiij. explicarunt Hieronymus, Chrisostomus, & alij, Iustinus item martyr in dialogo cum Triphone aduersus Iudęos pagina 34. Idque faciebant Pharisæi prauè intelligentes mandata legis à domino data per Mosen Deuteronomij capitulo vj. Hæc igitur dicebantur Phylacteria, id est, conseruatoria: ad quorum similitudinem, & exemplum Arioli, & excantatores ad seducendos simplices animos quasdam membranulas scriptas potiùs à dæmone, quàm ab Angelis exhibebant Christianis, quasi hæc Phylacteria forent illis admodum vtilia in tutelam corporis, & animæ. Quæ quidem præter Gelasium omnino prohibet Gregorius tertius capitulo xij. suorum decretorum, & concilium Laodicense capitulo. xxx. apud Gratianum in capitulo, si quis Ariolos, & cap. non oportet. xxvj. quæst. v.

Denique Gelasius in vltima parte huius tractatus de libris Apocryphis damnat, & pronunciat, damnata esse omnia, & quæcunque hęreticorum scripta cum suis auctoribus, quorum catalogum subiicit, meminitque multorum, qui in hæresim ante ipsius pontificatum inciderunt, plures tamen omittit, quos generali quadam damnatione complectitur. Hic verò locus poterit facillimè explicari, quò ad hæreticorum nomina, & eorum impia dogmata ex diuo Hieronymo, Augustino, Philastro, & aliis, qui de hæresibus, & hæreticis tractauere, id etenim non est nostri instituti. Admoneo tamen lectorem, apud Gratianum falsò legi, Teruidus. Cum legendum sit, Cerintus. exprimo conciliorum tomo, Burchardo, & aliis. Valentinus, siue Manichæus, vbique legitur, quod Valentinus etiam si alium errorem à Manichæis distinctum excitauerit. Manichæi tamen cognomine dignus est, qui in similimum illis errorem inciderit, ex Irenæo libro iij. c. iiij. Dum legitur apud Gratianum Iulianus. apud Burchardum, Nibianus. apud Gelasium in primo conciliorum tomo rectius, Iouinianus. Item vbi legitur apud Gratianum, Iulianus & Latiensis. legitur in primo conciliorum tomo, Iulianus Celanensis. apud Burchardum, Iulianus Edanensis. in Prospero Aquitanico, Iulianus Atholenensis. Fuit episcopus Capuanus, ex Gennadio & Trithemio. De Nouatio vbique extat integra mentio, nisi quod quidam codices primam literam mutauerunt.

Priscillianus ab Hispania.) Hic auctore Hieronymo de scriptoribus eccles. fuit episcopus Abilæ, quæ ciuitas est in Hispania satis insignis: vt tandem Erasmus in signiter fuerit hallucinatus: quippe qui existimauerit, Priscillianum episcopum fuisse Abilæ quæ sit ciuitas Phœnices in Syria. Cuius errorem doctè improbat Ioannes Bassæus in priori parte Chronicorum Hispaniæ. Sed & præter testimonia ab eo citata aduersus Erasmum extat Gelasius in hoc decreto. Leo Papa in epistola. cxj. ad Turibium Astoricensem Episcopum

Lapedius.) In primo conciliorum tomo: Lampetius in Burchardo, Lampedius. nos legimus: Lamperius, à quo Lamperiani hæretici: teste Alfonso Castro de hæresibus in verbo, votum.

Sebatius.) Legendum Sabbatius ex Burchardo & Gelasio in primo conciliorum tomo. Socrate libr. 5. eccles. hist. capit. 21. Cassiodoro in tripart. libr. 9. cap. 37. & Nicephoro lib. 12. cap. 31. qui huius hæretici meminêre, & idem Nicephorus lib. 14. cap. 31. Alterius Sabatij apud Gallos meminit Trithemius.

His hęreticis Burchardus ex Gelasio addit Photinum, qui & cum his scriptus est primo conciliorum tomo in Gelasij decreto, vbi etiam nominantur, Africanus, Nestorius Constantinopolitanus, Maximus, & Vnicus. Nestorij, Photini, & Maximiani, aut Maximini mentio frequens est apud diuum Augustinum, & alios, qui de hæreticis scripsêre. Maximi verò, & Vnici non ita frequenter mentio facta est à scriptoribus: Nicephorus etenim lib. 12. capit. 11. meminit Maximi cuiusdam Cynici philosophi, quem Timotheus Alexandrinus pastorem, & episcopum Constantinopolitanum consecrauit, etiam Apollinaris labe maximè infectum. Qui postea exauthoratus est in synodo Constantinopolitana, vt idem Nicephorus scribit capit. xiij, & idem priùs actum fuisse commemorat capit. 11. post Sozomenem lib. 7. cap. ix. qui asseuerat: hunc Maximum Nicænæ fidei studiosum, & sequacem fuisse. Sed quæ priùs de Maximo retulimus ex Nicephoro, etiam scribit Theodoretus lib. 5. cap. 8. Cęterum contra Maximinum Arrianorum episcopum extant Augustini libri tres in sexto eius auctoris operum tomo.

Postremò de historia tripartita † quæ de rebus ecclesiasticis tractat, obseruandum erit, centonem illum ex tribus græcis auctoribus, Theodoreto Cyri episcopo, Socrate Constantinopolitano, & Hermio Sozomeno, concinnatum fuisse, opera & studio Cassiodori, ex translatione cuiusdam Epiphanij vtriusque linguæ haud satis periti, qui in plerisque suam diuinationem, non auctorum illorum sententiam pro germana lectione lectori sup posuit. Sed & hi auctores adeò minutatim concisi, & truncatim commixti à Cassiodoro fuerunt in continuum historiæ compendium, vt in plerisque ob concisionem, truncationemque eiusmodi meritò dubitari possit, quænam fuerit citati auctoris certa sententia, quæ verè apparuisset ex præcedentibus, sequentibusque verbis à Cassiodoro, dum breuitati studet, resectis. Hæc ferè de hac historia Albertus Pighius lib. 2. de eccle. hierar. cap. viij. nuper verò in publicum prodiêre tres prænominati auctores integri, & græca lingua, qua ipsi vsi fuere, ex quibus planè percipiet lector, vera esse, quæ Pighius tripartitæ centone scripserat, poteritque verum historiæ ordinem, actorisque sensum, omissa concisione Cassiodori, & praua Epiphanij versione ipsis græcis scriptoribus diligenter lectis deprehendere.

Cæterum de auctoribus ipsis Nicephorus in præfatione historiæ eccles. quæ lib. j. capi. j. scribitur, breuiter tractans, dubitat profectò, an vera fuerint, quæ scripserint, & præterea Socratem animo fuisse minus purum tradit: ex eo quidem, quòd Nouatianus fuerit, auctore eodem Nicephoro lib. vj. cap. xxxvij. & libr. ix. cap. xiij. & libr. xiiij. capit. xliij. Sed & Sozomenum, atque Socratem in quibusdam mentitos fuisse docet Franciscus Torrensis in lib. de sexta synodo. super canone xiij. diuus Gregorius lib. vj. epistolarum, epistola cxcv. de historia Sozomeni ita scribit, Ipsam quoque historiam sedes Apostolica recipere recusat, quoniam multa mentitur. Hæc Gregorius, qui & alias rationes adscribit, quæ sunt omnino examinandæ ex græcis de rebus ecclesiasticis scriptoribus, nempe Theodoreto, Socrate, & Nicephoro. Qui & ipsius Theodoreti fidem rursus demittere contendit, ex eo, quòd tertiam synodum conatus fuerit impugnare, fueritque ea ratione proscriptus, & excommunicatus: vt idem Nicephorus tradit lib. 14. cap. 34. qui ca. 30. illum maximè laudauerat.

Quem verò librum Gelasius intellexerit asseuerans contradictionem Salomonis Apocrypham esse, nondum ipse intellexi, vt quidquam certi possim scribere: nam de eo libro, qui pœnitentia Salomonis scribitur, & nomine Ambrosij falsò euulgatus est, fortassis quispiam conabitur Gelasium interpretari ex eo, quòd Salomon, licet aliqu ando fuerit in gratia Dei. 3. Reg. cap. 3. & 11. ac 2. Paralip. cap. 7. tandem reprobus fuerit, à Deique gratia ceciderit, atque ideo damnatione æterna punitus: quemadmodum consentire videntur Augustinus libr. 22. contra Faustum cap. lxxxj. & lxxxviij. Cyprianus lib. j. epistol. v. Hieronymus in epistola ad Vitalem. 3. epistolarum tomo. & Ecclesiasticus c. 47. rursus Augustinus in enarratione psalmi centesimi vicesimisexti. Chrysostomus in sermone de pœnitentia. Beda, Esaiæ cap. ij. Lyranus ij. Reg. cap. vij. quo in loco Burgensis à Lyrano discedit, & Hieronymus Ezechiel. xliij. asseuerat, Salomonem pœnitentiam egisse. Quam ob rem Arboreus lib. xvij. Theosophiæ cap. x. probare coniecturis quibusdam conatur, Salomonem æterna damnatione minimè fuisse punitum, licèt quandiu vitiis, & criminibus adhæsit, fuerit ad tempus reprobatus. Ros est tamen dubia, & in qua nihil certum adhuc ex Theologis asseuerare possumus.

SVMMARIVM.

- 1 Annus solaris ex Romanorum institutione.
- 2 Anni ab initio mundi secundum Hebraicam veritatem, & septuaginta interpretes.
- 3 Anni à diluuio, & vniuersali cataclysmo.
- 4 Anni initium quo tempore apud Hebræos.
- 5 Anni à Nabuchodonosor, & Magno Philippo.
- 6 Anni ab Alexandro Magno, & à Cæsare.
- 7 Anni Arabum à Mahomete.
- Expenditur ratio temporis, & chronologia, quæ in proœmio Partitarum traditur.

CAPVT XVIII.

IN ea præfatione, quæ legibus huius regni Castellani adscripta est ab inuictissimo, sapientissimoque Alfonso Rege huius nominis decimo, exacta quædam ratio temporis obseruata fuit, vt planè omnibus foret perspicuum, quo tempore præstantissimum illud septem partitum opus editum esset: ea verò vel iniuria temporum, aut scriptorum errore adeò aliena à vera ratione temporum circumfertur, vt operæ precium me facturum existimem, si de ipsius emendatione aliqua breui quadam obseruatione adnotauerim. Illud verò est pręmittendum, veluti huius examinis basis, ac constitutissimum fundamentum, opus illud editum fuisse à Rege Alfonso decimo, filio Fernandi Tertij, cœptum autem anno quarto iam integro ipsius principatus, & consummatum, aut perfectum anno septimo ab eius initio, atque ita principatus Regis Alfonsi anno vndecimo: quemadmodum ex ipsa præfatione constat, ex qua & hoc dubio procul deducitur, Regem Alfonsum regni regimen post patris mortem accepisse anno ab incarnatione Domini M. CCLI. & post quinque decursis, & elapsis mensibus. Nam vt ex chronicis constat, Fernandus Tertius pater Alfonsi mortem obiit die Iouis, Maij xxx. anno a natiuitate Domini M. CCLII. Vnde fit, vt anno Domini ab eius natiuitate M. CCLII. vltimo die Maij, Alfonsus regnare in Castella cœperit. Etenim licet in historia Regis Fernandi, & in dicta pręfatione anni computari videantur ab incarnatione, quæ computatio diuersa est ab ea, quæ fit à natiuitate: quod & nos scripsimus libr. j. Variar. resolut. capitulo xij. tamen vtramque computationem & historię, & pręfationis à natiuitate domini ex multis intelligendam esse arbitramur. Primum ex auctoritate Alfonsi Burgensis Episcopi in Anacephaleosi: deinde ex consuetudine, quæ apud Hispanos obtinuit, vt anni ab eis à natiuitate domini connumerentur: & ex eo, quòd si annus in præfatione ab incarnatione sit accipiendus, post annum quinquagesimum primum, non possunt tot dies ad diem Maij tricesimam anno sequenti adscribi, quot in eadem præfatione adscribuntur: & ille numerus omninò conueniat computationi à natiuitate: siquidem ab initio anni quinquagesimi secundi ad diem xxx. Maij numerantur dies centum quinquaginta duo. Ex quo & illud constat in eadem præfatione, probari illam consuetudinem, qua annus natiuitatis à primo Ianuarij die computari, & signari solet. Dies verò, que ab historicis morti, & funeri Regis Fernandi Tertij adscripti fuere iuxta numerum ex mense Maio, etiam conueniunt anno domini. M. CCLII. à natiuitate obseruata diligenter litera, quæ in illo anno Dominico diei competebat.

Cæterùm in eadem præfatione asseuerat Rex Alfonsus, annum primum sui principatus esse, & computari ab anno mundi. V. M. XXI. & diebus CCLXXXVII. atque hoc in loco intelligit annos Hebræos: cùm in omnibus eiusdem præfationis computationibus de Romanis annis loquatur expressim. † Annus verò Romanus dubio procul constat duodecim mensibus, quibus & modò vtimur, & vsa est resp. Romanorum ab Imperio Iulij Cæsaris, qui imitatus AEgyptios ad certum dierum numerum solis redegit annum intercalario antiquo mense sublato, vt vnus dies quarto quoque anno intercalaretur, qui & hodie quoque intercalatur propter vniuscuiusque anni quadrantem, qui ad perfectum solis cursum post CCCLXV. dies deerat, auctoribus Macrobio libr. j. Satur. capitulo xiiij. Plinio libr. xviij. capitu. xxv. Suetonio, & Plutarcho in Cæsare. Priùs etenim Romulus ex decem mensibus constituerat annum solarem: Numa verò ex duodecim, sed ratione quadam adeò confusa, & imperfecta, vt necesse fuerit, eam à Iulio Cęsare immutari: quemadmodum idem Macrobius cap. 12. & 13. docet. Hoc denique anno solari vsa est semper Christi ecclesia, atque totus ferè ad hanc vsque diem terrarum orbis: tametsi varia fuerit apud plerasque gentes olim annorum ratio: quod scripsere Plinius libr. 7. cap. xlviij. Macrobius in dict. lib. j. capit. viij. Alex. ab Alexandris libr. 3. dier. geniali. cap. 24. Anselmus lib. 2. de imagine mundi c. x. ex nostris Andræ. Tiraquel. libr. j. de retract. §. pri. glo. x. Constat igitur annus hic Romanus ex CCCLXV. diebus. L. cùm hæres. §. Stichus hæredi. ff. de stat. liber. eiusque initium sumitur à Calendis Ianuariis. Sed & apud Hebræos annus solaris erat in vsu, diuersa tamen mensium obseruatione: siquidem duodecim lunationes apud eos simul additis vndecim diebus faciunt annum solarem: qua de causa ipsi moti tertio quoque anno tredecim menses adscribunt, aut octauo quoque anno tres menses adiiciunt. quia solaris annus lunarem excedit vndecim diebus, & quarta parte, vt scribit Africanus apud Eusebium lib. 8. de demonstrat. euangelica. cap. 2. Nam & Plinius lib. 8. capitul. 25. in vnoquoque biennio vigintiquinque lunationes adnumerat. Huius verò anni initium duplex adnotari potest, ab ęquinoctio inquam vernali, & ab æquinoctio autumnali, licet ordo mensium incipiat ab æquinoctio vernali. Exodi cap. 12. Vnde Nisan primus mensis Hebræorum ab æquinoctio verno conuenit quandoque mensi Martio, quandoque Aprili propter rationem lunationum, quam modò adduximus, & qua Hebræi omninò vtuntur, primum mensem computantes à prima lunatione, quæ sit proximior æquinoctio verno: quæ quidem lector poterit obseruare ex his, quæ hac de re scripsere Paulus Forosemproniensis, Ioannes Stoflerinus, Ioannes Lucidus, Petrus Ciruelus Darosensis, Ioannes de Monte Regio, & alij de emendatione Calendarij, & de recta Paschę celebratione tractantes. Ex quibus deducitur, Hebræos fuisse vsos anno solari duodecim mensium, non minori, sed ferè pari solari anno, quo modò vtimur, & quo totus penè orbis vsus fuerit. Quod constat ex capitulo vij. & viij. Genes. diuo Augustino lib. xv. de ciuitate Dei capitul. xiiij. Iosepho lib. primo antiqui. capit. v. Lactantio Firmiano lib. secundo. capit. xiij. Beda in libr. de temporib. Ioanne Driedonio lib. tertio. capi. iiij. in eius iiij. parte. Fortassis in hac AEra ab Adam, ex hac præfatione tollenda est dictio Hebraicos. Nam ea non vtitur in his annis adnumerandis Historia huius Regis: sed insequentis AEra à diluuio scribitur, Ela AEra delos Hebraicos del diluuio en quatro mil y trecientos y cincuenta y tres annos Romanos. Est & in hac temporum ratione obseruandum, non esse eandem annorum supputationem iuxta veritatem Hebraicam, atque eam, quæ vulgò dicitur septuaginta interpretum: sicuti compertum erit lectori ex diuo Hieronymo in Hebraicis traditionibus super Genesim. diuo Augustino libr. xv. de ciuitate Dei cap. x. & capitul. xiij. Driedonio in dicto ca. iiij. aut capit. quinto. libr. tertij. Idem vbique obseruant Eugubinus, & passim Theologi, qui de quęstione ista tractauerunt. Sed supputationem septuaginta sequuti sunt Eusebius, Origenes, Chrysostomus, Isidorus lib. v. etymolog. cap. xxxix. At supputationem alteram iuxta veritatem Hebraicam sequuntur Hieronymus, Augustinus de ciuitate Dei lib. xv. ca. xiij. Beda de temporib. Philon Hebræus, Driedo. Ioan. Lucidus, & Nicolaus Cælius Lusitanus in diligentissima veteris testamenti Chronologia. Discrimen autem hoc contingit in annumerandis annis ab Adamo ad Abraham: siquidem in assignanda temporis ratione post Abraham ad Iesum Christum redemptorem nostrum, parum, aut nihil distat supputatio Græcorum ab Hebræorum chronologia, quam vbique Augustinus Eugubinus adnotauit, & obseruandam esse censet, ne in eum errorem incidamus, in quem incidit vniuersa Græcia, & Italia, quæ Græcos, aut septuaginta interpretum editionem sequebatur, nondum ad Hebraicam veritatem Hieronymi editione vulgata, & recepta, quæ nos ab hoc errore vindicauit. Igitur ab Adamo ad diluuium anni sunt mille sexcenti & quinquaginta sex iuxta veritatem Hebraicam, & codices Latinos, quibus modò vtimur. capit. v. & vij. Genes. Iuxta septuaginta verò interpretes supputantur anni bis mille ducenti quadraginta duo. Huius numeri rationem poterit expendere lector diligens ex Hieronymo, Driedonio, & aliis, quorum modò meminimus. Ex quibus & illud constat, à diluuio ad ortum Abrahæ secundum Hebręos computari annos nonaginta duos supra ducentos: ex editione verò septuaginta interpretum annos numerari mille septuaginta duos. teste Augustino libr. xvj. de ciuitate Dei capit. x. qua ratione fit, vt in annorum numero ab Adamo ad ortum Abrahæ excedat septuaginta interpretum computatio veram ex Hebræis codicibus rationem annis ferè mille tercentum sexaginta sex. Hinc sanè suboritur maxima differentia inter Græcos, & Latinos, qui vulgarem septuaginta editionem sequuti sunt, atque ex alia parte grauissimos doctissimosque Theologos, qui hanc rem ex Hebræis conati fuere deducere ad veram cognitionem, in supputandis annis ab Adamo ad Christi natiuitatem. Etenim secundum Hebraicam veritatem, quamuis qui eam sequantur, non conueniant omninò in certo annorum numero, imò differant aliquantulum, paucis equidem in annis, ab Adamo ad Christum sunt anni ter mille nongenti sexaginta nouem: auctore Driedonio, qui exactissimè, ac diligenter annorum numerum obseruat. Beda verò adscribit Christi natiuitatem anno ab Adamo ter millesimo nongentesimo quinquagesimosecundo. Ioannes Lucidus anno termillesimo nongentesimo sexagesimo: vltimo anno Olympiados centesimæ nonagesimæ quartæ. Henricus Glareanus, & Haloander anno tertio eiusdem Olympiadis. Græci autem, & qui sequuti sunt septuaginta interpretes, nempe Eusebius, Origenes, Isidorus, & alij Christi natiuitatem adscripsere anno ab Adamo quintum millesimo centesimo, nonagesimonono. Vnde numerus annorum ex Græcorum supputatione maior est fere mille ducentis ac triginta annis, illo numero, qui ex veritate Hebraica deducitur. Ipse verò Eusebius in principio chronicorum, etiam si fuerit sequutus septuaginta interpretes, fatetur tamen iuxta Hebraicam literam ab Adamo ad diluuium tantùm supputari annos mille sexcentos quinquaginta sex.

Rex sanè Alfonsus decimus, de quo & in hoc capite agimus, in chronicis, ab Adamo ad Christi aduentum connumerat annos quinque mille nonaginta nouem. Apud quem opinor ipse Codicem corruptum esse, & scribendum fore, annos quinque mille centum nonaginta nouem: eaque suspicione ducor, quòd existimem, regem sapientissimum voluisse in chronicis sequi Eusebium & alios, qui ex septuaginta interpretibus hanc temporis rationem obseruare conati sunt.

Rursus idem rex, quod mirum est, in tabulis Astronomicis supputat ab Adamo ad Cristum annos sex mille nongentos octuaginta quatuor, & dies bis centum, vnum & viginti ab Adamo ad diluuium annos ter mille octingentos octuaginta duos, & dies centum sexaginta septem. Qua in re Alfonsus ipse parum sibi constat, cum apud eum sit tanta in sacris annis connumerandis varietas, & dissensio.

Hæc tandem adduximus longe quidem repetita, vt faciliùs possimus examinare rationem temporis ab Adamo ad initium principatus ipsius Regis Alfonsi, qua in dicta pręfatione idem vsus est. Nam ex præmissis apparet, eam non conuenire veritati Hebraicæ, & illi supputationi, quæ ex ea deducitur Quod facillimè poterit quis deprehendere ex eo, quòd iuxta Hebræorum supputationem principatus Alfonsi initium habuerit anno ab Adamo ferè quintum millesimo ducentesimo vigesimo: Ex Driedonio, aut quintum millesimo ducentesimo. Ex Beda, vel quintum Millesimo ducentesimo vndecimo iuxta Ioan. Lucidi opinionem. Multò minus conuenit Chronologia dictæ præfationis supputationi Eusebij, & aliorum, qui septuaginta interpretes sequuntur: esset enim primus annus principatus regis Alfonsi ab Adamo sextum Millesimus quadringentesimus quinquagesimus. Quòd si præfationem istam velimus intelligere iuxta rationem temporis, qua idem Rex Alfonsus in tabulis Astronomicis vtitur, erit profectò multò maior differentia: nam ex ea computatione annus primus principatus regis Alfonsi erit octauum millesimus ducentesimus tricesimus quintus. Quibus omnibus obseruatis poterit in hac prima supputatione præfationis numerus verus restitui, secundum opinionem illam, quam Regem Alfonsum sequutum fuisse, sit rationi magis consentaneum. Ego sanè opinor, in hac præfatione Regem veritatem Hebraicam sequutum fuisse, atque ideo ex Driedonij supputatione suspicor, scriptorum errore factum esse, vt bis centum anni fuerint propè omissi.

Est & in eadem præfatione maximus † error in chronologia deducta à diluuio, & vniuersali Cataclysmo, etenim nec conuenit veritati Hebraicę, nec Gręcorum supputationi, quum secundum priorem ab Adamo ad diluuium fuerint anni mille, sexcenti quinquaginta sex: secundum posteriorem bis mille, ducenti, quadraginta duo: & iuxta præfationem istam tantum sexcenti sexaginta octo: quod nullus vnquam scripsit. Qua ratione iuxta veritatem Hebraicam erit in hac præfatione locus de diluuij tempore emendandus, ita quidem, vt à diluuio ad principatum Alfonsi Regis adnumerentur ter mille, quingenti, sexaginta quinque anni: si primam temporis rationem ex traditione Driedonij additis ducentis annis emendauerimus: aut paucis ab hoc numero detractis annis ex Bedæ, aut Ioann. Lucidi supputationibus. Quòd si quis dixerit, Regem Alfonsum sequutum fuisse in hac præfatione Eusebium, & sequaces, quod falsum mihi videtur, adhuc error est in annorum numero à diluuio ad principatum Alfonsi, qui tolli tunc poterit, si numerentur à diluuio anni quatuor mille ducenti & octo.

In his verò duabus supputationibus ab Adamo, & diluuio, ex diebus, quos post annos integros addit Rex Alfonsus, nisi & hoc in loco subsit scriptorum vitium, deducitur, apud Hebræos annum incipere à die decima octaua Augusti, quo ad rationem temporis ab Adamo considerandam. Nam ab hac die vsque ad vltimum diem Maij, qui fuit primus principatus, & regni Alfonsi, adnumerantur ducenti octoginta septem dies, quorum in hac præfatione fit mentio. Eadem propè ratione constat, apud Hebræos annum, quo ad diluuij tempus describendum, initium capere à die decimasexta Februarij: à qua ad diem vltimam Maij sunt dies centum & quinque, quos hoc in loco supputat Rex Alfonsus.

Qua in re omnino est adnotandum, apud Hebræos duplex obseruari anni initium, † quod paulò antè obiter adnotauimus: nam ante exitum Iudæorum ab AEgypto annus incipiebat ab æquinoctio Autumnali: postea verò initium annus adsumpsit ab æquinoctio verno: nempè à luna, quæ huic æquinoctio, vel alteri proximior erat. Quemadmodum nullo ad hoc citato auctore scribit Gulielmus Postellus in libr. de Etruriæ Regionis institutis, & ante ipsum adnotârunt Nicolaus Lyranus in Genesim capitulo 7. idem Lyranus, & Burgensis Exodi capitul. 12. Id verò mihi probat Iosephus libro primo antiquita. capitulo quinto. vbi de diluuio tractans inquit: Contigit autem hæc passio sexcentesimo anno natiuitatis Noe mense secundo, qui à Macedonibus Dius nuncupatur, ab Hebræis autem Marachat, seu Amarsuane. Sic enim in AEgypto annum constituerunt. Moses autem Nisam mensem, qui est Xanthicus, primum in festiuitatibus definiuit, in quo ex AEgypto Hebræos eduxit. Hic autem apud eum etiam in cunctis muneribus diuinis valde pollebat: in venditionibus autem, & emtionibus, & alia gubernatione prioris seculi decreta seruauit. Hæc Iosephus. Apud quem Dium mensem eum intelligo, qui apud nos est Nouember ex Eusebio libr. octauo eccles. histor. ex Græco Codice, folio 92. Anshelmo libr. secundo. de imagine mundi, capitul. sexto. & Suida, qui scribit, hunc mensem esse primum apud Macedones, & constat Octobrem esse vltimum. Quod & nos obseruauimus superius capitulo 14. numero 12. quo fit, vt Græcus Plutarchi Codex in Arato sit emendandus, vbi Dæsius mensis Macedonum confertur Nouembri Atheniensium, est etenim scribendum, Dius mensis, non Dæsius, qui Iunio respondit, non Nouembri, ex eodem Suida, & Eusebio in loco proximè citato. Quamuis idem Plutarchus in Alexandro mensem, qui à Macedonibus Lous dicitur, & Augusto conuenit, ex Euagrio lib. 4. capitul. 9. Suida, & Demosthene in oratione de corona, vbi illum contulit βοδρομιῶνι Atheniensium, conferat ἐκατομβαιῶνι id est Iunio. Vt tandem Plutarchus in hac mensium collatione ab alijs dissentiat, vel codicis sit vitium, quod magis applaudet. Xanthicus verò mensis apud Macedones respondet nostro Aprili ex eodem Eusebio in dicto libr. octauo. folio 91. & 92. & libro tertio. capitulo octauo. Socrate libro quinto. capitulo 22. Euagrio libro quarto. capitul. nono. Anshelmo in dict. capit. sexto. ex Iosepho Græco libr. sexto. cap. 31. & Latino lib. 7. de bello Iudaico, capitul. 12. Idemque Suidas adnotauit. Secundo equidem mense diluuium contigisse planè probatur Genes. capitulo septimo & 8. At Iosephus secundum mensem illum fuisse asseuerat, quem Macedones Dium appellant, quem nos Nouembrem dicimus: erat igitur tunc primus anni mensis October, id est, lunatio illa, quæ proximior eo tempore fuit æquinoctio Autumnali, quod licet hodie propter anticipationem contingat mense Septembri, olim tamen Octobri nostro respondebat: sicuti Ioann. Lucidus, & alij docere conantur: etiam eadem ratione docentes, olim æquinoctium vernum nostro Aprili conuenisse, modo verò Martio conuenire. Hinc apertissimè deducitur, Regem Alfonsum in hac præfatione minimè obseruasse initium anni Hebraici ab æquinoctio verno, nec ab æquinoctio Autumnali: fortassis ex eo, quòd apud Hebręos, quamuis quo ad res sacras & conuentiones, ac contractus essent certa cuiusque anni principia, tamen quo ad numerum dierum quidam anni maiores, quidam verò minores erant: & præterea propter mutationes lunationum, anticipationem æquinoctiorum, & varia mensium initia, non poterant non esse annorum primi dies incerti. Adhuc tamen non potest defendi huius præfationis dierum supputatio, qua in adnumerandis annis ab Adamo, & à diluuio vsus est sapientissimum Rex Alfonsus: nisi pręmittamus, Regem Alfonsum initium anni ab ęquinoctio verno, quod Astronomis est in vsu, obseruasse, annosque constituisse paulò minores Romanis, ita quidem, vt mille, & quingentis annis, dies ferè quindecim supersint ex Iulij Cæsaris obseruatione. Fortassis in supputatione, quæ fit ab Adamo in hac præfatione, dictio illa: Docientos: fuit mutata è suo loco à scriptore: atque ideo erit legendum. La Aera de Adam en cinco mille docientos y veynte y vn annos Hebraicos, y ochenta y siete dias.

Subsequitur in eadem præfatione † numerus annorum ab Imperio Magni Nabuchodonosor ad principatum Regis Alfonsi, & connumerantur anni mille nongenti nonaginta octo, quibusdam additis diebus: & sanè iuxta supputationem Driedonij adnumerantur anni mille octingenti sexaginta sex. Vnde nec in hac chronologia fuit vera temporis ratio in eadem pręfatione obseruata: nam ex Eusebio, Beda, Ioann. Lucido, & alijs minor aliquantulum annorum numerus deducitur, quàm fuerit à Ioann. Driedonio supputatus. Est igitur error in hac adnumeratione ex centum triginta annis.

Ex Philippo deinde Macedonum Rege ab eodem Alfonso ratio temporis sumitur ad numerum mille quingentorum sexaginta quatuor annorum: in qua & error est: nam auctoribus Eusebio, & sequacibus, Philippus regnare cœpit anno tertio centesimæ quartæ Olympiados: aut secundum Diodorum Siculum, & Laertium in vita Xenophontis anno primo centesimæ quintæ Olympiadis, regnauitque viginti sex annis. At Redemptor noster Iesus Christus natus est anno quarto centesimę nonagesimæ quartæ Olympiadis, auctore Lucido: aut anno tertio, auctoribus Eusebio, Glareano, & Haloandro. qua ratione ab initio principatus Philippi ad Christum sunt anni ferè tercentum sexaginta: & ab eodem Philippo ad Regem Alfonsum mille sexcenti, & vndecim anni. Huic errori accedit & alter, ex quo duo tantùm anni adscribuntur imperio Philippi ante eius filium Alexandrum, quod est ab omnibus historicis alienum. Non me latet, in historia huius Regis Alfonsi, & in historia Fernandi quarti, & Sanctij itidem quarti, rationem temporis ita describi, vt anni vndecim tantum tribuantur Philippo Alexandri Magni patri. qua ratione foret legendum in hac præfatione: Ela AEra de Philippo el gran Rey de Grecia en mille quinientos y setenta y tres annos Romanos.

Sed & in † Alexandri Magni principatu subest error in ratione temporis, quæ in eadem præfatione traditur: siquidem Alexander cœpit regnare ante Christi aduentum anno trecentesimo tricesimo quinto, & ante principatum Alfonsi Regis anno millesimo quingentesimo octuagesimoquinto: vnde AEra ab Alexandro Magno hac in præfatione adnumerata, ex annis mille quingentis sexaginta duobus erit iuxta pręscriptum numerum corrigenda. Annos verò Alexandri Magni idem Rex Alfonsus in tabulis ab Octobri ex Græcorum more incipientes adnumerat.

AEra verò Cæsaris ex annis mille bis centum octuaginta nouem, optimè conuenit anno Domini millesimo ducentesimo quinquagesimo primo: quod & nos obseruauimus lib. primo Variarum resolut. capitulo 12. atque ideo nullus subest error in hac supputatione, quæ ab AEra Cæsaris in eadem præfatione fit. AEra etenim Cæsaris triginta octo annis præcedit Christi natiuitatem: secundum omnes. imò ipso Rege Alfonso auctore in tabulis, additur his triginta & octo annis dies vnus. Ex quo intelliges, quanam ratione in hac præfatione ab AEra Natiuitatis adnumerentur centum quinquaginta duo dies ad initium Regni Alfonsi, & ab AEra Cæsaris centum & quinquaginta tantùm.

Cæterùm in supputatione, quæ fit in eadem præfatione † ab AEra Arabum, & Mahumeti, an subsit error aliquis, inquirendum erit priùs constituto tempore, à quo Arabum anni incœperint. Nam si Arabum initium deducitur ab anno Domini sexcentesimo vicesimosexto: quemadmodum ex Sabellico in eadem præfatione obseruauit Gregorius, error subest in computatione, quia non conueniunt anni Domini mille ducenti quinquaginta & vnus, annis Arabum sexcentum viginti nouem, aut ferè triginta. Ego sanè arbitror, nullum subesse errorem hac in parte in dicta præfatione, quod probabitur, si constituerimus, initium Arabum anno Domini sexcentesimo vicesimo secundo, ita vt annus vicesimus secundus post sexcentesimum sit primus in Arabum chronologia: quod Ioannes Lucidus expressim adnotauit in chronicis. Et probatur auctoritate Roderici Achiepiscopi Toletani, libro tertio. capitulo 18. & 19. Vbi annus Arabum nonagesimus primus adscribitur anno Cæsaris septingentesimo quinquagesimo: & annus Arabum nonagesimus secundus, anno Cæsaris septingentesimo quinquagesimo primo: & rursus annus Arabum nonagesimus tertius, anno Cæsaris septingentesimo quinquagesimo secundo. Ex quibus ad veram adnumerationem deductis constat, Arabum AEram incœpisse anno Domini sexcentesimo vicesimo secundo. Cui opinioni accedit historia eiusdem regis Alfonsi decimi, & Sanctij eius filij, quarum capitulo 1. anni Arabum iuxta eandem rationem adnumerantur: sicuti & in hac præfatione, in qua anni Arabum sexcenti viginti nouem, denique triginta, conueniunt anno Domini millesimo ducentesimo quinquagesimo primo, ac ferè secundo. Sic sanè apud Rodericum Toletanum in libro tertio. capit. 17. dum legitur. Arabum verò nonagesimo primo, AEra septingentesima quadragesima nona. Est omnino legendum, Arabum verò nonagesimo, AEra septingentesima quadragesima nona. Alfonsus episcopus Burguensis capitul. 44. & Matthæus Palmerius Arabum AEram adnumerant ab anno Domini sexcentesimo vicesimo tertio. Isidorus Pacensis ab anno Domini sexcentesimo decimoseptimo. Florentinus ab anno sexcentesimo quadragesimo. Antonius Beuter ab anno Domini quingentesimo nonagesimo tertio.

Verùm in huius Regni Castellani chronicis, in quibus similis ferè huic chronologia traditur, passim diligens lector errores in ratione temporum obseruanda deprehendet, vel scriptorum vitio, aut ignorantia eorum, qui absque exactissima temporum cognitione easdem historias in publicum emisere. In omnibus etenim, quas ipse legi, huius Regni chronicis, memoria teneo, huiuscemodi errata non semel obseruasse.

SVMMARIVM.

- 1 Festorum dierum celebritas iure diuino veteris testamenti instituta fuit.
- 2 Præceptum decalogi de Sabbatis sanctificandis, partim est morale, partim cæremoniale.
- 3 Præceptum hoc, qua ex parte morale censetur, est & iuris naturalis.
- 4 Festorum obseruatio etiam est iure diuino Euangelico instituta.
- 5 Qui verò dies sint à Christianis religionis causa obseruandi, ad ius pontificium humanum pertinet.
- 6 An dici dominicæ celebratio sit iure diuino, an pontificio humano instituta?
- 7 Quibus diebus prohibita sit genu flexio in precibus Deo exhibendis.
- 8 De origine aliquarum festiuitatum, quæ Christianis solennes sunt, & olim fuêre.
- 9 In his festorum dierum celebrationibus, qua nunc ratione dies consideretur.
- 10 De peruigilationibus, & nocturnis sacrificijs.
- 11 Hoc sanctificationis dierum præcepto, externus cultus, non internus præcipitur.
- De festorum dierum apud Christianos celebratione, deque eorum origine.

CAPVT XIX.

FEsti dies olim apud Gentiles dicebantur, in quibus vel sacrificia dijs offerre gentes consueuêre, vel ludi in honorem deorum fiebant, vel feriæ obseruabantur: aut sanè alicuius publicæ lætitiæ, bonive euentus causa diurnis epulationibus celebrabantur solennitates quædam more maiorum institutæ. Verùm apud Christianos dies festi dicuntur, in quibus feriari oportet, quod & Gentilibus solenne itidem erat, vt veri Dei agnitione, animoq́; interiori cultu instituto, quod mente complexi sumus, exteriorem cultum Deo exhibendo sanctè, & piè præstemus. Est igitur hac in re, vt in plerisque, maximum inter nos, & gentes discrimen: quod illæ animorum insipientia, tenebrisque illusæ, festa quædam agere solebant, superstitiosa quadam religione conuictæ, in deorum quorundam celebritatem, quos ante veram Christi lucem finxerat sibi quisque, dæmone semper humanum genus, vt eius officio, & impio munere fungeretur, miris præstigijs infestante. Nos verò, qui Christi fidem profitemur, festa quidem agimus in hoc vnum intenti, vt Deo vero, quem vnum in trinitate patris, filij à patre geniti, & spiritus sancti ab vtroque procedentis, pio, ac sanctorum Christianorum consensu tota mente, & anima prædicamus, verum cultum internum, inquam, & externum exhibeamus: cuius instituti antiquitatem, & originem libuit ex sacra scriptura, & ecclesiasticis traditionibus breui quadam obseruatione adnotare ad veram iuris pontificij interpretationem, vt rationem ipsam perscrutemur, qua in his festis, ac celebritatibus instituendis vsi fuere olim, & nunc sanctè, & piè vtuntur ecclesiæ Catholicæ prælati, Romanum Pontificem, qui primatum obtinet, sequuti.

Prima conclusio † Festorum dierum celebritas religionis causa iure, ac lege veteris testamenti instituta est diuina institutione, ex tertio Decalogi præcepto. Hoc probatur cap. 5. Deute. Exod. 21. & 30. Ezechiel. 20. quibus in locis constat, ex lege veteri præceptum esse, vt Sabbata sanctificarentur. Sabbatum enim apud Hæbreos requiem significat, aut ab opere cessationem: atque ideò dies septimus hebdomadę dictus est Sabbatum, quòd fuerit in requiem destinatus. Septimus dies inquit dominus, erit vobis sanctus, sabbatum, & requies Domini. Sed & sabbatum, latiùs accepta dictione, totam hebdomadam postea significauit. Sic etenim Lucæ capit. 18. scriptum est, Ieiuno bis Sabbato, vt illic interpretes adnotarunt, tametsi propriè hebdomada constabat ex Sabbato, & Prima, Secunda, & Tertia, Quarta, Quinta, & Sexta Sabbati, auctore Hieronymo, quæstione iiij. ad Hedibiam. Vnde illud apud Ioannem capit. 20. Vna autem Sabbati. & Lucæ 24. atque item Marci 16. & valde mane vna Sabbatorum. & apud Matthæum cap. 28. prima Sabbati, Diem, quæ nunc dominica est, & tunc erat prima post Sabbatum, significat: vt ibidem post alios Caietanus interpretatur. Eadem ratione dicimus & nunc Secundam feriam, Tertiam feriam, Quartam feriam, Quintam feriam, sextam feriam: à prima, quæ dies dominicus est, numerum deducentes: sabbatum verò, quod est septima feria, nomine veteri appellamus: ex institutione beati Syluestri auctore Beda lib. de temporibus capit. 8. Thoma VValdensi de sacramentalibus capit. 140. Et constat ex vita eiusdem Syluestri à Græco in Latinum traducta, & typis tradita, opera, & cura Aloysij Lipomani, quinto vitarum tomo. Iudæi sanè omne festum sabbatum nuncupabant ex eo, quòd sabbath requiem sonat: quemadmodum adnotarunt Theophylactus, & alij Lucæ capit. 6. idem sensit Chrysostomus Homilia 40. super Matthæ. qui equidem authores apud Lucam in dicto capit. 6. Sabbatum secundo primum, hoc est, δευτερόπρωτον intellexerunt, quando quies, atque ocium duplex erat tam Sabbati domini, quàm solennitatis alterius præcedentis: quia plerunque incidebat festum in parasceuen, & tunc parasceue vocabatur Sabbatum propter festum: & quod propriè Sabbatum erat, nominabatur secundo primum, quod secundum esset ab altero festo, & Sabbato, quod præcesserat. Tametsi Caietanus locum illum aliter, & fortassis rectè interpretatus fuerit. Sed & prædictam interpretationem, quam ex Chrysostomo, & Theophylacto adduximus, etiam probarunt Oecumenius cap. 14. super sextum Lucæ caput, & Suidas in dictione, Sabbatum. Tertiò igitur decalogi præcepto affirmatiuo exterior præcipitur Dei cultus, nempe corporalis requies, & cessatio ab operibus seruilibus ad famulandum Deo, & vt liberi ab operibus profanis mente Deo intenti cultum illi exhibeamus, exteriorem inquam, sub quo nobis, qui sensibiles sumus, proponitur interior cultus, vt meditatio, mentalisque oratio, exterarum rerum similitudinibus. Sic per exteriorem thuriferationem instituimur, quemadmodum orantis mens in Deum sit eleuanda.

Secunda conclusio. † Præceptum Decalogi de Sabbatis sanctificandis partim est morale, partim cæremoniale. Hanc conclusionem asseuerat S. Thomas. j. ij. q. 100. art. iij. ad ij. & ij. ij. q. 122. art. 4. quem omnes Theologi sequuti sunt. Est etenim hoc præceptum morale, vt omnes homines, cùm iure teneantur vnum Deum colere, tempus aliquod debeant secernere, atque ab alijs profanis actibus eximere, Deoque colendo dicare, vt illi cultum exhibeant, illumque venerentur. Nam & Psaltes inquit Psalmo 45. Vacate, & videte quoniam ego sum Deus. Eadem conclusio probatur ex eo, quòd præcepta decalogi omnia non tantùm moralia sunt, sed ad illa decem omnia præcepta moralia veteris legis reducantur, auctore diuo Thoma in dicta quæst. 100. art. 3. cuius rationes expendit diligenter Dominicus Soto lib. 2. de iustitia & iure, quęst. 3. artic. 3. idem probauerat Thomas quæstio. 99. artic. 2. & quæst. 100. artic. 2. Hoc tandem morale præceptum in eo situm est, vt homo, qui corpore constat, & anima, aliquo saltem destinato tempore, & corpore, & animo ferietur, atque interquiescat, intentus sanè laudi, contemplationi, ac venerationi Dei omnipotentis, vt corpus labore fatigatum alterna requie non careat, & ipsa mens ab externis laboribus immunis, & libera diuinæ legis meditatione, rerumque diuinarum memoria, & recordatione refecta, gratias agat Deo optimo maximo, à quo tanta, & tot beneficia gratuitò accepit. Est verò hoc præceptum cæremoniale, quantum ad certum tempus, quo feriari nos oporteat, & cultui diuino vacare, atque indulgêre: sic sanè quòd vel hoc die, vel illo celebretur festum, ad cæremonialem legem pertinet: & ea ratione apud Iudæos sabbati, quod erat septima dies, requies, & ab omni opere cessatio pręcepta erat ex lege cæremoniali varijs ex causis, quas sancti Doctores passim explicant, & nobis tradidêre, vt veteris legis rationem minimè ignoremus, quamuis ad eius obseruationem nequaquam teneamur.

Tertia conclusio, Præceptum hoc † de festis diebus celebrandis, qua ex parte morale censetur, est & iuris naturalis. Hæc probatur, quia omnia præcepta moralia sunt iuris, & legis naturalis, authore sancto Thoma j. ij. quæstio 100. artic. 1. ex Paulo ad Roma. cap. 2. Vbi inquit, Gentes naturaliter ea, quæ legis sunt, faciunt: Explicat Dominicus Soto libro 2. de iustitia & iure. quæstio. 3. articul. 1. Hoc verò præceptum partim est morale: consequitur ergo, ea ex parte iuris naturalis esse, & ad legem naturalem pertinêre. Huic rationi & illa accedit, quòd omnes gentes solo lumine naturali, solisque viribus naturalibus potuerunt verum Deum cognoscere, ea quidem cognitione, quæ tendit in finem naturalem: non inquam totam Dei virtutem, & essentiam cognoscere, sed per hæc visibilia apprehendere, quòd sit Deus, & vnus, & prima rerum omnium causa, & supremus omnium finis. Sic diuus Paulus ad Roman. 1. obiurgat philosophos, quia quod notum est Dei, id est acumine naturali de Deo est cognoscibile, manifestum est illis. id ipsum veteres Theologi probarunt, præsertim Lactantius Firmianus libro primo Diui. instit. cap. 4. cum sequentibus, ex testimonio veterum philosophorum, quorum diligenter meminit Augustinus Eugubinus lib. 3. de perenni philosophia. Ac rursus idem institutum prosequitur lib. 4. 5. & 6. sed & diuus Thomas hoc ipsum probat prima parte quæst. 12. artic. 12. Cùm verò, inquit Lactantius, ipsos deorum cultores sæpè videamus Deum summum, & confiteri, & prædicare, quam sibi veniam sperare possint impietatis suæ, qui non agnoscunt cultum eius, quem prorsus ignorari ab homine nefas est? Quòd si lumine naturali vnus, & verus Deus cognosci poterat, eodem iure qui Deum verum, & vnum cognouêre, tenebantur dubio procul eidem cultum aliquem exteriorem exhibere, vt mente, & animo illi essent intenti, quem per actus exteriores religiosè venerabantur. Docet enim lex naturæ, religionem colendam, & cæremonias obseruandas fore. Hac ratione gentes, quæ dæmonum illusionibus deceptæ, prauisque moribus institutę, & ea ex causa obcęcatæ Dei optimi maximi permissione, minimè Deum vnum, & verum cognouerunt, ab illo naturali lumine deficientes, quo illum cognoscere poterant, dijsque illis, quos falsò sibi finxerunt, quosque veros esse censebant, cultum exteriorem exhibentes, dies quosdam sacrauerunt ac festa quædam quolibet anno celebranda instituentes, superstitiosè nimis obseruabant non alio iure, quàm vt Deos, quos veros esse existimabant, cultu exteriori aliquo tempore ab operibus seruilibus liberi colerent, ac venerarentur: qua de re multa ex variis auctoribus diligentissimè Gregorius Geraldus scripsit in eo libro quem de dijs gentium nuper elaborauit. Sed & Columella li. 2. ca. vlt. tradit, quę veteres gentilium pontifices diebus festis fieri prohiberent, & permitterent.

Quarta conclusio, † Festorum obseruatio non tantum iure naturali, ac diuino veteris testamenti, sed & diuino legis euangelicæ instituta est, & vim obligationis obtinet. Hæc probatur ex præcedentibus. Nam si hoc præceptum est iuris naturalis, & morale veteris legis, optimè consequitur, & esse diuinum legis euangelicæ: siquidem lex euangelica continet tantùm ea præcepta, quæ naturalia, vel moralia sunt, & quæ ad sacra menta pertinent: quod deducitur ex his, quæ tradit S. Tho. 1. 2. q. 108. ar. 1. & 2. idem quodlibeto. 4. ar. 13. Etenim licet cæremonialia, & legalia veteris legis cessauerint lege noua euangelica, eiusque institutione, ac promulgatione: moralia tamen, & naturalia minimè cessarunt: imò ea ex parte, qua præcepta veteris legis moralia erant, & iuris naturalis, etiam si lex vetus data non fuisset, à Christo Iesu confirmata fuêre non ex vi veteris legis, sed ex vi naturalis, ac moralis instituti, scriptum est enim Matth. 19. si vis ad vitam ingredi, serua mandata. idem Marc. x. & Luc. 18. Hinc de ducitur vera interpretatio concilij Triburiensis, à quo responsum est, veteris, & noui testa menti pagina septimum diem ad humanam quietem speciali lege deputatum fuisse. cap. licet de ferijs. Nam veteri lege, qua ex parte cęremonialis erat, dies 7. pręcipitur obseruari vti sacra, & cultui diuino deputata: qua verò ex parte moralia lex vetus continebat, sub diei septimæ præcepto intelligitur, ac significatur, tempus aliquod cessatione operum seruilium signandum esse, quo cultui diuino fideles, & Christiani operam dare teneantur. Sic sanè lex diuina veteris testamenti quò ad cæremonialia diem septìmam deputauit quieti, & cultui diuino: quo ad moralia tempus aliquod arbitrio pontificum definiendum significabat sub septimæ diei nomine: & licet cæremonialia cessauerint, moralia tamen non cessant, imò lege diuina euangelica comprobantur: atque ideò dies septima sacra censetur lege veteris testamenti diuina quò ad literam, & cæremonias, lege verò diuina noui testamenti quò ad moralem significationem: quæ nusquam cessauit, nec cessat: quia naturalis est institutio. Qua de re nos tractauimus lib. 1. Variar. resolut. cap. 17. nume. 1. & 2.

Quinta conclusio. Quamuis huic præcepto de diebus aliquot † religionis causa Deo sacrandis, cultuique diuino constituendis, iure humano, etiam pontificio derogari non possit, qui tamen dies, & quot sint huic muneri, & ea ex causa quieti, ocioque ab operibus seruilibus præsignandi, verè ad legem humanam pontificiam pertinet. Huius assertionis prior pars ex eo constat, quòd hoc præceptum ea ex parte sit morale, iuris naturalis, legisque diuinæ euangelicæ, quibus lege humana derogari non potest. §. sed naturalia. Institut. de iure natur. gent. & ciuili. adnotauit Gratianus in principio 5. distinct. Sanctus Thomas 1. 2. quæstio 54. articu. 5. Fortuni. in l. vltima. ff. de iustitia & iure. col. 7. nos idem probauimus in quartum decretalium. 2. part. capit. 6. §. 9. numero 2. Et præterea Decalogi præcepta, qua ex parte moralia, & naturalia sunt, nullam patiuntur dispensationem: quemadmodum docet Sanctus Thomas 1. 2. quæstio. 100. articulo 8. quem optimè interpretatur Dominicus Soto libro ij. de iustitia & iure. quæstio. iij. artic. 8. ergo cum hoc præceptum iuxta sensum huius conclusionis in priori eius parte, sit morale, & naturale, nullam poterit pati dispensationem, saltem ad hoc, quin homo teneatur tempus aliquod, seu dies seu horas diuino vacare cultui, & religioni. Vnde quò ad istum effectum non exigimus necessarò dies integros, quamuis conclusio dierum meminerit ad seruandam legis veteris literam, quæ sensim tempus aliquod, quo Dei vacemus cultui significat. Posterior conclusionis pars satis probatur ea ratione, quòd in ea parte lex fuerit cæremonialis, & ideò cessauerit legis euangelicæ institutione: lege verò euangelica, & naturali nulli fuerunt dies ocio deputati ad vacandum religioni, & cultui diuino: quod satis constat ex ipsa euangeliorum lectione. Quò fit, vt quibusdam visum fuerit, iure humano pontificio dies festos, quos nunc ex ecclesiæ institutione celebramus, mutari omnino posse, aut denique tolli, modò tempus aliquod commodè constituatur, quo ab operibus seruilibus vacantes feriemur, & Deo cultum exteriorem exhibeamus: quia dies festi, quibus Christiani religionis causa feriamur, iure humano pontificio sunt instituti. quod probant Sanctus Thomas secunda secundæ quæstione 122. artic. 4. Florentinus 2. parte. tit. 9. capitu. 7. Archidiac. & Cardinal. S. Sixti in cap. 1. de consecrat. distin. 3. Ioan. Maior in 3. sentent. distinct. 37. quæsti. 27. Imò ipse Thomas expressim asseuerat, † diem dominicum iure humano, & ab ecclesia institutum esse ad hoc, vt diuinis officijs, & religioni vacemus: qua in re Anchar. Antonius, & Abb. in capit. 3. de ferijs, existimant, diei dominicæ festum iure diuino institutum fuisse. Idem probant Angelus in verbo, feriæ. §. 3. & Syluest. verbo, dominica. qui, hanc opinionem communem esse, testatur. Cuius probationi illud potissimè suffragatur, quòd à seculo vsque Apostolorum dies dominica fuerit ab ecclesia catholica in honorem Dei celebrata: ex Paulo prim. ad Corinth. capi. primo. Nam de collectis, inquit, quæ fiunt in sanctos, sicut ordinaui ecclesiæ Galatiæ, ita & vos facite per vnam Sabbati. Quo in loco Chrysostomus, Ambrosius, Remigius, & alij, vnam Sabbati dominicam diem interpretantur. Imò & illic Primasius commemorat, diei dominicæ celebritatem ab apostolis descendisse ex testimonio diui Ignatij Epistola. 2. qui ferè tempore apostolorum floruit, sanctitate & doctrina illustris. Idem sensit Augustinus epistola 119. ad Ianuarij quæstiones capit. 13. scribens, Dies tamen dominicus non Iudæis, sed Christianis resurrectione domini declaratus est, & ex illo habere cœpit festiuitatem suam. Hæc Augustinus, ex quo obseruari poterit ratio, quare Sabbatum in diem dominicum mutatum fuerit. Nam ratio illa commemorandi beneficium creationis in festiuitate eius diei, in qua Deus ab illa requieuit, mutata est in beneficium recreationis, quæ facta est à Christo per gratiam, & absoluta fuit die dominico per eius resurrectionem: fuitque illa lux in statu gratiæ prima, multò præstantior illa, de qua tunc dictum est: fiat lux. Et præterea olim in lege veteri tradita fuit celebratio Sabbati, quod erat requies mortuorum: resurrectio autem nullius erat vsque ad Christum dominum, qui die dominico resurgens fecit, vt dies hic olim octauus, nunc in lege euangelica sit primus, Sabbato in festiuitate succedat, idem Augustinus in Epistola 85. ad Casulanum. Præponitur, inquit, dies dominicus Sabbato fide resurrectionis. Hæc & Isidorus scribit lib. primo. de officiis. cap. 24. multa Thomas VValdensis de sacramentalibus titu. xvj. capit. cxl. qui probare conatur, diei dominicæ festiuitatem ab apostolis institutam fuisse. Tertullianus aduersus gentes cap. xvj. proximè his accedit dicens. Aequè si diem solis lætitiæ indulgemus, alia longè ratione, quàm religione solis, secundo loco ab eis sumus, qui diem Saturni ocio & victui decernunt, exorbitantes & ipsi à Iudaico more, quem ignorant. Diem solis Tertullianus intellexit diem dominicum: vt & Imperator in l. omnes iudices. C. de feriis. Quo in loco & Theodosius Cæsar in l. omnes dies. id euidentiùs explicat. adnotauit Angelus Politianus libro miscell. capit. octauo. ex Dione libro xxxvij. id ipsum obseruari poterit ex Eusebio libro quarto. de vita Constantini Magni. Sozome. libro primo, capit. octauo. Cassiodoro lib. primo. tripart. cap. octauo. Cassiodoro libro primo tripartit. capit. decimo. Nicephoro libro septimo. capit. xl vj. Quibus minimè citatis Ludouicus Cælius idem tradit libro septimo. cap. xlj. & xlij. Sic & hoc ipsum traditur in vita beati Syluestri Græcè quidem scripta, in Latinum verò traducta opera Aloysij Lipomani quinto tomo. Dominicam verò diem hoc nomine primam sabbati, primam inquam hebdomadis diem significat Diuus Ioannes Apocalypsis capit. primo. Sed & diem Saturni sabbatum esse constat ex Dione. Reliqui verò dies adhuc apud nos planetarum nomina retinent. Idem ferè constat ex Iustino martyre in secunda oratione pro Christianis. vltima pagina. qui diem solis à Christianis celebrari ex eo tradit, quòd illo die Deus mundum effecerit, & eodem Iesus Christus à mortuis resurrexerit, & addit pridie Saturni Christum cruci affixum fuisse, & postridie Saturni, qui dies solis est, surrexisse. Nec quidquam oberit, quòd auctoribus Eusebio, Sozomene, & aliis Constantinus Magnus lege lata diffinierit diei Dominicæ celebritatem. Etenim legem illam tulit Constantinus generalem, & vniuerso Romano orbi huius diei festiuitatem indixit, apostolicas traditiones imitatus, non quòd tunc apud Christianos cœperit hic dies celebrari, sed quòd ante Constantinum celebrabatur ex institutione apostolorum à Christianis, non ex lege Cæsarea, quæ tunc vtilis, ac necessaria fuit, vt subditi Romano imperio ex edicto Cæsaris diem illum colerent diligentius, & cautiùs, ne Cæsari forent rebelles, sed ex lege Apostolica, cui plures refragari non verebantur. Leo etiam Tribunitius Imperator auctore Theodoro lectore, multò post Constantinum Magnum eandem legem denuò repetitam, Romanis, eorumque prouinciis dedit, non equidem nouam, sed veteris memoriam renouandam. Huic rationi accedit, quod Origenes contra Celsum festiuitatis diei dominicæ meminit. Tertullianus de corona militis, rursus in 2. lib. ad vxorem. Hieronymus aduersus Vigilantium & Iustinus martyr in quæstionibus à Christianis positis. quæstion. cxv. ex Irenæo referens, diem hunc ab Apostolorum temporibus celebrari quodam aliorum dierum discrimine, quòd hic dies sit nostræ resurrectionis significatio, qua Christi benignitate, & à peccatis, & à morte, quæ ab illo interfecta est, liberati sumus, per Christi resurrectionem. Vnde sempiterna memoria, inquit Iustinus, recolere debemus, & casum nostrum in peccatum, & Christi in nos caritatem, qua ex causa surreximus: idcircò genu flexio, quam sex diebus adhibemus, casum nostrum in peccatum significat: non flectere autem genu die dominico resurrectionis nostræ est significatio. Hæc autem consuetudo ab apostolorum temporibus cœpit, quemadmodum ait beatus Irenæus Martyr & Lugdunensis Pontifex in libro de pascha, in quo mentionem Pentecostes facit, in qua genu non flectimus, quod eodem loco habenda sit, quo dominicus dies, ob eam causam, quam de eo diximus. Hæc Iustinus. Obiter tamen admoneo lectorem, me maximè dubita re, an opus illud fuerit à Iustino Martyre scriptum: quî etenim fieri potest, Iustinum citare Irenæum? qui, vt ipse ex Eusebio, Hieronymo, Nicephoro, & aliis coniecto, post mortem ipsius Iustini floruit, & scripsit, saltem martyrio coronatus est: atque ideò à fide historiæ alienum est, quod Iustinus Irenæi iam martyris, & mortui meminerit. Ipse verò Irenæus in quinto aduersus hæreses Iustini meminit, & eius operis, quod contra Martionem hæreticum scripsit, teste Hieronymo. Sed & Eusebius in Chronico multò ante Irenæi martyrium, ipsius Iustini mortem, & agonem pro religione Christiana contigisse tradit. Pręter hæc in eodem opere citatur Origenes cap. 82. & ca. 86. qui dubio procul post Iustini martyrium claruit. Imò & natus est. Quod ex Hieronymo, Eusebio, Hermano Contracto, & Nicephoro constat: nec istius operis meminere Hierony mus, Eusebius, Nicephorus, & S. Photius, & alij qui Iustini scripta, & libros adnumerauerunt. Idem verò Iustinus in dialogo cum Triphone de die dominico, in quo Dominus noster Iesus Christus surrexit à mortuis, quem vnum Sabbatorum nominat, scribit. Vnus enim Sabbatorum dies, cùm primus maneat dierum omnium, omnium rursus dierum, qui in orbem reuoluuntur, enumeratione octauus vocatur, idemque primus manet. Hęc Iustinus aduersus Iudæos. His denique veluti per transennam, digressione quadam obseruatis, diem dominicum rursus repetentes libentissimè adducemus insigne, Iustinoque aptissimè conueniens diui Basilij testimonium, is, inquam, in libro de spiritu sancto. cap. 27. traditiones ecclesiasticas, & apostolicas mirè commendans inquit, & erecti perficimus preces in vna Sabbati: id est, die dominico: rationem autem non omnes nouimus. Non enim solum, vt qui resurreximus cum Christo, & qui superna † quærere debeamus, in resurrectionis die datæ nobis gratiæ, per hoc quòd stamus in precando, nos ipsos commone faciamus: sed quòd etiam venturi seculi is dies quodammodo imago esse videatur. Quapropter, etiam cum principium sit dierum, non prima à Mose, sed vna appellata est. Factum est enim, inquit, vespere, & mane dies vna, velut eadem sępè reuoluatur. Vna itaque eadem est octaua, vnam re vera, ac veram octauam, cuius Psalmographus in quibusdam Psalmorum inscriptionibus meminit, per se ipsam demonstrans, statum videlicet post hoc tempus, diem non desituram, vesperam non habentem, & successionem non admittentem, æuum illud nunquam finiendum, ac senij expers. Necessariò igitur ecclesia erudit alumnos suos, vt stantes preces absoluant, quo per assiduam commonefactionem vitæ non desituræ, viaticorum ad illam transmigrationem parandorum non negligentes simus. Sed & totus quinquaginta dierum numerus, Pentecostes appellata, resurrectionis, quam in illo seculo expectamus, monumentum est, vna enim illa, & prima dies septies septem sacræ Pentecostes hebdomadas efficit. Ex prima enim initium sumens, in principium desinit per similes inter medios quinquagies euoluta. Vnde & æuum similitudine refert, velut in circulari motu ab iisdem signis initium sumens, & in eadem desinens. In qua erectam figuram in adoratione præferre ecclesiæ leges nos erudierunt, ex manifesta commonefactione velut transferentes mentem nostram à præsentibus ad futura. Quin & quoties genua flectimus, & rursus erigimur, re ipsa ostendimus, quòd propter peccatum in terram delapsi sumus, & per benignitatem eius, qui condidit nos, ad cœlum reuocati sumus. Hæc Basilius, & his similia Augustinus ad Ianuarium Epistola 119. cap. 15. Ex quibus planè intelligitur diffinitio concilij Nicæni canone 20. & capit. quoniam. de consecratio. distinctio. 3. vbi fidelibus Christianis iniungitur, vt diebus dominicis, & in diebus Pentecostes stantes ad orationem vota domino reddant. Idem fieri debere in omnibus festiuitatibus, quæ iure præcipuæ censentur, docet Alexander pontifex in cap. 2. de feriis, quo in loco interpretes idem adnotarunt: & Cardinal. Sancti Sixti in dicto capitulo, quoniam. Cui equidem canoni, & diuo Basilio conuenit Martinus Bracharensis Episcopus ex synodis Græcorum cap. 57. & cap. vltimo. 30. distinctio. Diuus Ambrosius in sermone 61. cap. scire. 76. distinctio. concilium Turonense cap. 37. & Burchardus lib. 3. cap. 235. apud quem lib. 13. capitulo 3. ex synodo Aurelianensi capitulo 14. idem obseruauimus, quod modo ex Alexandro Pontifice adduximus. Verùm & diei dominicæ solennitatem, ac celebrationem mirè commendat synodus Matisconensis 2. capit. primo. & retulit Martinus Bracharensis in dicto cap. vltimo. canonibus Apostolorum institutum esse, quòd dominicis diebus, & à Pascha ad Pentecosten minimè genuflectamus, sed & diem dominicam Platonem diuinasse in decimo de Republica, testes sunt Clemens Alexandrinus in quinto libr. stromatum, & Eusebius in 13. de præparat. euangelica. capit. 7. quibus omnibus diligenter obseruatis non temerè opinabimur, hanc diei dominicæ festiuitatem ab apostolis diuina institutione edoctis, constitutam fuisse, eam etenim legimus traditione ecclesiastica semper in ecclesia catholica sanctificatam fuisse, vt tandem, licet ab humano instituto apostolorum processerit, & originem duxerit, quod quibusdam placuit, nimis indecorum esset, eam ab ecclesia mutari, vel tolli, nec id permitteret spiritus sanctus, cuius inspiratione quæ tot seculis, à tot sanctis patribus, & pontificibus sunt exactissimè obseruata circa religionis cultum, decorem, & ministerium, instituta, ac decreta fuisse satis apparet, quemadmodum probari poterit ex his, quæ diuus Basilius in dicto cap. xxvij. & alij veteres Theologi de traditionibus ecclesiasticis scripsere. Idem erit respondendum de festo Paschæ, resurrectionis, & Pentecostes. De die natalis domini, ac redemptoris nostri Iesu Christi † deque aliis festiuitatibus his similibus, quas ab initio legis euangelicæ, ab ipsaque ætate apostolorum celebratas fuisse, constat ex veterum lectione, qui obiter plurium festiuitatum meminere, asseuerantes, eas ab apostolis institutas fuisse. Id etenim de festo Paschæ asserunt Hilarius in prologo Psalmorum, Clemens in epistola. iij. Hieronymus super Matthæum cap. xxv. & Tertullianus in lib. ij. ad vxorem. rursus idem Hieronymus aduersus Vigilantium. extat & octauus apostolorum canon. De Pentecoste diui Pauli extat locus prima ad Corinth. cap. xvj. & Act. cap. xx. vbi Beda, Ambrosius super Lucam, & Origenes contra Celsum. De festo Parasceues, hoc est Passionis, Resurrectionis, Ascensionis, & missionis Spiritus sancti Diuus Augustinus ad Ianuarium, & de cœna Domini ex j. ad Corinth. cap. xj. illic Remigius, Isidorus lib. j. de officiis c. xxviij. de his omnibus Thomas VValdensis lib. de sacramenta libus cap. cxlj. atque etiam de festo parasceues Origenes paulò antè citatus, de Epiphaniæ festo Ammianus Marcellinus sub Constantio Cæsare lib. xxj. qui ita eius celebritatis meminit, vt planè sentiat, multò ante id temporis à Christianis celebratam eam diem fuisse.

Præter has festorum dierum solennitates, summi ecclesiæ pontifices & aliàs constituerunt, quarum mentio fit in ca j. de consecra. dist. iij. cap. ij. & cap. vltim. de feriis. quibus decisionibus probatur, episcopos posse religionis causa in memoriam alicuius martyris, vel viri ab apostolica sede in sanctorum numerum relati, dierum celebrationem instituere, quod semper ab initio ecclesiæ Episcopi fecêre: easque festiuitates celebrandas, à Christianis fore aduersus hæreticos probat Thom. VValdensis in dicto lib. de sacramenta lib. cap. cxlij. probant & omnes qui contra hęreticos hac de re scripsere olim, & nostra ætate, sufficitque ipsius ecclesiæ vniuersalis auctoritas, quæ dies festos in veneratione sanctorum quotannis celebrat, & à toto populo Christiano celebrati præcipit. Est & apud Christianos in ecclesia catholica, & fuit vetusta nimis, & obseruata consuetudo, vt in veneratione sanctorum aliqui fuerint semper dies festi celebrati. Nemo etenim leget Ambrosium, Augustinum, Basilium & alios Græcos, ac Latinos veteres Theologos, qui planè non percipiat ex eorum condicionibus eo tempore sanctorum quorundam celebritates obseruatas piè, ac religiosè fuisse. Sub Anastasio primo Pontifice maximo vir quidam Festus nomine senator Romanus Constantinopolim profectus propter reipublicæ Romanæ vtilitates quasdam, vbi ex animi sententia negotium cum Anastasio imperatore confecit, etiam ei supplicauit, vt ibi Petri, & Pauli apostolorum memoria maiori reuerentia, & cultu, sicuti Romę fieri soleret, celebraretur, ea enim nulla cura, atque sicuti sors tulisset culta antea fuerat à Constantinopolitanis, cui petitioni Cæsar Anastasius non grauatè consentiens constitutione promulgata sanxit, vt magnificè ab omnibus conuentus ecclesiasticus in Apostolorum eorum honorem ageretur. Ab eo etenim tempore conuentus eius celebratas apud Græcos magna cœpit incrementa, atque ingenti cum lætitia est frequentata, auctore Theodoro lectore Bizantio, ex quo idem scribit Nicephorus eccle. hist, l. 16. c. 35. & hæc propè annum domini quingentesimum. Qua ratione deducitur, multò ante id tempus Romæ solenniter, apud Græcos non ita, nec tanta cum celebritate Apostolorum Petri & Pauli festum actum fuisse.

De festo omnium sanctorum, cuius meminêre pontificia decreta in cap. j. de consecrat. dist. 3. & cap. vlti. de feriis. Scribit Matthæus Palmerius in chronicis, Gregorium quartum pontificem Romanum iussisse, atque induxisse Gallis, & Germanis, vt omnium sanctorum commemorationem colerent, & obseruarent, idque contigit anno Domini octingentesimo tricesimosexto: cùm & ante id tempus ab ecclesia catholica hoc festum celebraretur: sicuti constat ex sermone diui Augustini 37. tomo decimo. Tametsi Platina originem huius festiuitatis tribuat Bonifacio quarto, qui multò post Augustini tempora electus est in summum ecclesiæ pontificem anno Domini ferè sexcentesimo octauo. Cæterùm, vt paulò antè admonuimus, præter has festorum dierum solennitates, quarum ex testimonio sanctorum patrum me minimus, quarumque plures vetustissimam originem habuêre, dies celebres frequenter ex Pontificum decreto aguntur pro diuersis à Christo, & sanctis nobis præstitis beneficiis, & in memoriam sanctorum martyrum, qui pro Christi fide sanguinem suum fuderunt: eius diebus simus grati Deo, & sanctis ob beneficia in nos collata, & vt sanctorum exempla ad imitationem nos prouocent, eorumque im ploremus patrocinia. Nam & Hebræi præter Sabbata, & festum Paschæ à Deo eis constituta, habuerunt & Neomenias per singulos menses, Pentecosten, festum tabernaculorum, Encænia, festum etiam pro victoria Iudith, pro liberatione populi per Hester, & alia his similia, quæ lector ex veteri testamento poterit obseruare, & colligere.

Fiunt verò à Christianis martyrum, † & sanctorum memoriæ eo die, quo mortem obiêre: quia illo die nascuntur sancti viri ad gloriam, & vitam æternam. quod glos. adnotauit in ca. in quadragesima. 33. quæstio. 4. cuius meminê re Panor. in capit. 3. de feriis. & Corsetus in singularibus. in verbo, festum. glos. in l. cùm quidam. ff. de annuis legat. Roma. in singularit. xxxiij. glos. in §. cùm autem. in verb. natalibus. Institut. de ingenuis. & Illic Angelus. Hinc dies, quibus sancti viri vel occiduntur martyrium passi, vel moriuntur, natalia frequentissimè appellantur. capit. 3. de feriis. Scribit etenim Eusebius libro 4. eccles. historiæ cap. 15. de martyrio Polycarpi Smyrnensis Episcopi, epistolam Smyrnensium referens: ita & nos postmodum ossa preciosissimis gemmis pluris æstimanda, & supra omne aurum præstantissima collegimus, & vbi decus erat, condidimus. Quo in loco etiam nunc præstante Domino solennes agimus, celebresque conuentus, maximo quidem cum gaudio, & exultatione diem passionis eius natalitium celebrantes, in eorum, qui martyrio coronati sunt, memoriam insignem, & vt sequentium animi ad præcessorum viam exemplis huiusmodi inuitentur. Hæc Eusebius, qui Græcè diem martyrii sanctissimi Polycarpi γενέθλιον, id est, natalitium dixit, quod eo die inclytus ille martyr ad perpetuam beatitudinem, & gloriam natus fuerit.

Dies verò quo ad celebrationem, quæ religionis causa fit, à vespera incipit, & in vespera finitur. cap. j. de consecrat. distinct. 3. capit. 1. & 2. de feriis. clement. j. de reliq. & venerat. sanctor. glossa in cap. alma. §. adiicimus. de sentent. excom. in 6. & Leuitici cap. 23. scribitur, à vespera in vesperam celebrabitis Sabbata vestra. Hebræi etenim auctore Beda hunc vsum obseruabant in diebus discernendis, atque hic dies dicitur ecclesiasticus: tametsi quò ad alios effectus variè dies consideretur ex Iurisconsulto in l. more Romano. ff. de feriis. vbi latè hoc tractant Paul. Castrensis, Iason, & alij, & diligenter Andræ. Tiraquellus de retract. libro j. §. primo. gloss. 11. Panormit. tamen in dicto capit. primo. de feriis. verba illius decisionis interpretatus intelligit, à vespera in vesperam, id est, ab ortu solis vsque ad occasum. Cui adnotationi sermonis latini significatio palàm refragatur: nam serum diei dicitur vesper, sicut eius principium dicitur manè, & prima diei pars, teste Plinio lib. 2. capit. 8. qui de Veneris stella: præueniens quippe, inquit, & ante matutinum exoriens, luciferi nomen accipit, vt sol alter, diem maturans: contra ab occasu refulgens, nuncupatur vesper, vt prorogans lucem, vicemque lunæ reddens. Hæc Plinius, & his similia Macrobius libro primo Saturnal. capit. 3. Quandoque vespera accipitur pro nocte, Genes. capit. 1. vbi legimus: Factum est vespere, & mane dies vnus. Quod illic diuus Chrysostomus obseruauit, & explicat Eugubinus in Cosmopœia. Sic Matthæi capit. 28. scriptum est, Vespere autem Sabbati, quę lucescit in prima Sabbati: & intelligitur his verbis, nox ipsa Sabbatum subsequens, quæ tamen iam lucescere cœpisset in vna Sabbati, hoc est, in die dominico, in cuius luce matutina Dominus à mortuis resurrexit. Quibus sanè probatur, non esse Panormitani interpretationem admittendam, imò planè intelligendum responsum Pontificium, vt à vespera diei præcedentis ad vesperam diei sequentis diem festum obseruemus, quò ad publicam diuinorum officiorum celebrationem: quemadmodum ecclesia catholica religiosè obseruat: & notat sanctus Thomas quodlibeto. v. articu. 28. glos. in dicto capit. primo. Felin. in capit. consuluit. de officio delegati. col. 3. Calderic. in tracta. de eccles. inter. 6. membro. Idem erit respondendum, quo ad priuatam cuiusque diei obseruationem, qua vti debet quilibet in sacris ordinibus constitutus ex iuris canonici decreto, in persoluendis horariis precibus, Psalmisque Deo in ministerium publicum offerendis. Nam publicam celebrationem intelligimus eam, quæ ex officio, ac ministerio publico fit. Illud tamen erit obseruandum, clericum posse, vbi priuatim soluit preces ab ecclesia sibi iniunctas, diem à vespera diei præcedentis ad mediam vsque noctem diei sequentis obseruare. Quod asseuerant Florentinus 3. parte. tit. 13. capit. 4. §. 4. Angel. in verb. hora. §. 21. Syluest. in verbo, hora. quæst. xix. Caieta. in verb. horarum. §. quo ad quartum. modò ante mediam noctem diei præcedentis matutinum tantùm officium dicatur, eodem Caietano auctore, & Florentino. ij. parte. tit. ix. capit. xij. §. iij. col. v. Sed quò ad esum carnium dies incipit more Romano à media nocte, & finitur in media nocte. glos. in c. j. de consecrat. dist. iij. optimè Panormit. in c. ij. de feriis. qui doctè interpretatur Leonis Papæ responsum in cap. de esu carnium. de consecrat. distin. iij. Eadem ratio diei moribus recepta est ad obseruandos dies festos cessatione operum seruilium: nam ad eum effectum dies incipit à media nocte, & in media nocte finitur: qua in re plurimûm valet consuetudo.

De vigiliis † extat diui Ambrosij locus in sermone. lx. de festo Pentecostes, apud Gratianum. lxxvj. dist. cap. nosse. Nosse, inquit, credo vos fratres: non minori lætitia celebramus diem Pentecostes, quàm diem sanctum Paschæ celebrare curauimus. Tunc enim sicut modò fecimus, ieiunauimus, Sabbato vigilias celebrauimus, orationibus pernoctantes institimus. Hæc Ambrosius. Et Hieronymus super Matthæ. cap. xxv. inquit. Traditio Iudæorum est, Christum media nocte venturum in similitudinem Aegyptij temporis, quando Pascha celebratum est, & exterminator venit, & dominus super tabernacula transiit, & sanguine agni postes nostrarum frontium consecrati sunt. Vnde reor, & traditionem apostolicam permansisse, vt in die vigiliarum Paschæ ante noctis dimidium populos dimittere non liceat, expectantes aduentum Christi, & postquam illud tempus transierit, securitate præsumpta, festum cunctis agentibus diem. Vnde & Psalmista dicebat, Media nocte surgebam ad confitendum tibi super iudicia iustificationis tuæ. Psal. cxviij. Hęc Hieronymus. Lactantius li. 8. c. xix. inquit, hæc est nox, quæ à nobis propter aduentum regis, ac Dei nostri peruigilio celebratur. Cuius noctis est ratio, quòd in ea vitam tunc recepit, cùm passus est. Hæc ille, qui maximè errat in aliis rationibus, quas adducit. Meminit & earundem vigiliarum Tertullianus lib. ij. ad vxorem, Quis enim, inquit, sinat coniugem suam visitandorum fratrum gratia, vicatim aliena, & quidem pauperiora quæque tuguria circumire? Quis nocturnis conuocationibus, si ita oportuerit, à latere suo eximi libenter feret? Quis denique solennibus Paschæ abnoctantem securus sustinebit? Quis ad conuiuium domini cum illud, quod infam ant, sine sua suspicione dimittet? Hæc & alia Tertullianus, qui & stationum Christianorum meminit. Tractum enim, vt illic docet Rhenanus, & vsurpatum vocabulum istud à Romana militia hæsit in vsu Christianorum. Faciebant stationem milites, præsidium certo loco agitantes, vnde & stationarij dicti. Christiani nunc in hac basilica, nunc in alia conuenientes nonnunquam apud martyria, hoc est, martyrum sepulchra, Deum stantes, & attenti precabantur. Id præcipuè fiebat die dominico. Sic Tertullianus idem de corona militis, de milite Christiano loquens, iam, inquit, & stationes, aut alij magis faciet, quàm Christo, aut & dominico die quando nec Christo. Stationis vocabulum in hoc sensu non ignotum vrbi Romanæ, ex antiquitate relictum, ipsa etiam obseruatione veteri per manus tradita, ac retenta. Hactenus Rhenanus. de eisdem stationibus diuus Ambrosius sermone 25. inquit, Denique stationes vocantur, quôd stantes, & commorantes in eis, inimicos insidiantes repellamus. Verùm pernoctationes istas, & vigilias apud ecclesias, non ita facile admittunt episcopi ea ratione, quòd experimento cognouerint, frequentissimè vigilantes tempus abuti, eaque temerè, ac passim multis sceleribus, crapulis, & ingurgitationibus polluere, in maximum Christianæ religionis dispendium, & grauem ignominiam: atque ideo vigiliæ, quæ olim apud Christianos erant in vsu in solennitate Paschæ, & ad martyrum sepulchra, sublatæ sunt episcoporum, & pontificum auctoritate, nomine duntaxat superstite. Nam & Romulus cùm suos ciues sæpe conuenire vellet religionis causa, & hos conuentus virorum, ac fœminarum castos esse optaret, nocturnas virorum, & mulierum in templis peruigilationes, & arcanas Bacchi initiationes summouit, teste Dionysio Halicarnasseo li. 2. nec id suis legibus omisit Cicero, qui lib. 2. ita statuit, Nocturna mulierum sacrificia ne sunto præter illa, quę pro populo ritè fiant, & subdit, Quid autum mihi displiceat in nocturnis, poetæ indicant comici. Qua licentia Romæ data, quidnam egisset ille, qui in sacrificium cogitatam libidinem intulit, quo ne imprudentiam quidem oculorum adiici fas fuit? Hæc ille, & alia, quæ ad hanc rem maximè pertinere videntur. Comicos autem poetas in dicare quid illi displiceat, scribit propter stupra, & libidines, quæ à comicis, & tragœdis referuntur in nocturnis sacris contigisse, vt à Plauto in Aulularia. Euripide in Bachis. Eupolide in Baptis: sicuti adnotauit Francisc. Balduinus super Romuli legem. 8. Notat & Cicero Clodium, qui libidine sua sacra Bonæ Deæ contaminare conatus est, cuius rei præter alios Plutarchus in Cæsare & in Cicerone meminit. Subindicat Senatusconsultum idem Cicero, quo anno ab vrbe condita CCCCCLXVIII. consulibus Sp. Posthumio Albino, & Quinto Martio Philippo, sacra nocturna, nefandaque illa bacchanalia, quæ in vrbem irrepserant, referente sapientissimo consule Sp. Posthumio, sublata omnino fuere. Cuius rei extat mentio insignis apud Liuium quartæ Decadis libro 9. Nocturnaque omnia sacra, & peruigilationes vetat Aristophanes, facetissimus veteris comœdiæ poeta: eaque in media Grecia Diagondas Thebanus lege perpetua sustulit. Nec mirum erit, easadem peruigilationes, quæ à Christianis olim fieri solebant, sublatas ex eo fuisse, quòd non semper fuerint castæ. At diuus Hieronymus aduersus Vigilantium, & in epistola ad Riparum presbyterum has peruigilationes, quæ tunc apud martyrum sepulchra, & in paschæ solennitate à Christianis fieri solebant, piè profectò, sanctè, & eleganter defendit. Quis enim posset absque grauissimæ calumnię, & hęreseos nota, sanctissimos Christianorum religionis causa conuentus improbare? Potius etenim summis laudibus extollenda est virorum, ac fœminarum in Deum, & in martyres, sacratissimamque virginem Dei genitricem pietas: vt si fieri posset religiosè, & cautè, omni submota libidinis suspicione, pernoctationes istę permittendæ sint à pontificibus, & episcopis: error tamen, culpa iuuenum, vilissimarumque mulierum, qui per noctem sæpissimè in his peruigilationibus deprehensus est, effecit equidem, vt omninò fuerint hæ pernoctationes sublatæ, idque sanctè factum esse, nemo, qui præsentis seculi mores nouerit, audaciamque delinquendi exactè perspexerit, poterit non fateri, & dubio procul pontificum, & episcoporum diligentiam in præcauendis sceleribus non laudare. Iure tamen Vigilantius à Hieronymo incusatur, quod peruigilationes Christianorum ad martyrum sepulchra improbauerat, non tam propter crimina, adulteria, & scelera vitanda, quàm propter sanctorum martyrum venerationem, & cultum animo hæretico à piorum mentibus submouendum. Eadem ratione à Gentilibus tempore Tertulliani sanctissimi Christianorum conuentus bacchanalibus conferebantur, quod Ethnici existimarent, Christianos in his conuentibus fœda illa excitare crimina, quæ olim ab ipsis Gentilibus impiè in tenebris religionis prætextu committebantur. Extat & de nocturnis sacris Constantij Imperatoris constitutio lib. 16. codicis Theodosiani. quæ quinta est ad Cerealem. P. V. his verbis. Aboleantur sacrificia nocturna Magnentio auctore permissa, & nefaria deinceps licentia repellatur. Dat. VIIII. Calend. Decemb. Constantio. A. VI. & Cæsa. II. conss. Quam constitutionem ipse intellexerim, non de nocturnis Christianorum sacris, & peruigilationibus, nam illę tunc, & post permissæ fuerunt, & licitè fiebant, teste Hieronymo, sed de nocturnis, fœdissimisque Paganorum sacrificiis, quæ permiserat Magnentius ille impius tyrannus: qui tandem victus à Constantij ducibus, primùm eius matrem, deinde fratrem, postremô seipsum occiderat, eodem anno, quo data est lex prædicta? nempe ipso Constantio. VI. & Gallo Cęsare. II. consulibus. auctore Socrate lib. 2. cap. 32. Sozomene lib. 4. cap. 7. & Nicephoro lib. 9. cap. 32. huic opinioni accedit ipsius tituli rubrica, quæ de paganis sacrificiis, & templis inscribitur: & tandem lex septima eiusdem tituli, quæ paganorum sacrificia diurna, nocturnaque grauissimis prohibet pœnis.

Præter hæc commemorare libet quæ de peruigilationibus Eusebius lib. 2. eccle. histor. c. 17. scribit post Philonem, qui proximus Apostolorum temporibus, imò qui ad colloquium Petri Romæ diuinum verbum concionantis, vt plerique testantur, peruenit, de monachis Christianis in Aegypto librum edidit, cui titulus est, De vita contemplatrice, aut de supplicibus, vel auctore Suida, de vita Christianorum: inquit enim Eusebius, quid autem his addere oportet horum in vnum conuentus? Seorsim quidem mulierum, seorsim etiam virorum frequentatas conuersationes, solitaque, & stata exercitia, quæ etiam nunc nos soli, & maximè vnà cum inedia, cibique abstinentia cum precibus, & cum diuinorum oraculorum meditatione in peruigiliis, & orationibus salutiferæ passionis feriis, & magnæ solennitatis pernoctationibus celebrare consueuimus. Idem de aliis feriis, & de his tradit Nicephorus lib. 2. cap. 17. rursus de peruigilationibus ad martyrum sepulchra eas commendans meminit Theodoretus libro. 2. ecclesiast. histo. cap. 24. quæ si modò fierent ea pieta te, qua tunc fiebant, iure optimo possent à summis pontificibus, & episcopis permitti, imò essent permittendæ.

Sexta conclusio. Hoc sanctificationis † dierum præcepto exterior tantùm Dei cultus, puta corporalis requies ad famulandum Deo præcipitur, non autem interna dilectio, aut contritio, nec interior operatio. Hanc conclusionem deducimus ex S. Thoma ij. ij. q. 122. art. 4. Cuius sensum diligenter scrutatur, & probat Dominicus Soto libr. 2. de iust. & iur. q. 4. art. 4. & probatur hæc opinio ex eo, quòd sub præcepto legis diuinæ, vel humanæ, quamuis cadat, & contineatur actus virtutis, finis verò legislatoris, aut modus virtutis non continetur, nec est sub legis ipsius vinculo, & obligatione: quemadmodum docuere idem S. Tho. j. ij. q. 100. artic. 9. & q. 96. artic. iij. & ij. ij. q. 44. artic. 1. 4. & 8. Caiet. vbique. Palud. in 3. sent. dist. 37. q. 1. col. 3. & ibi Ioan. Maior q. 15. nos item hac de re multa scripsimus in cap. Alma mater. de sent. excom. in 6. in prioris partis. §. v. Igitur internus cultus, qui ad contritionem pertinet & ad dilectionem Dei, quo velut in finem tendit legislatoris mens, non est sub ipsius legis vinculo. Ad hæc accedit, quòd ecclesiasticum institutum, quo cultus hoc præcepto iussus per hoc determinatur, quod est, missarum solennia audire cum decenti reuerentia, & attentione, vt sit actus humanus. c. missas. cap. omnes fideles. de consecr. dist. 1. ad cultum nos tantùm externum obligat, & arctat: ergo palam est, in præcepto diuino non esse alium actum comprehensum, cùm alioqui nisi illum explicaret, non esset ecclesia fida diuini iuris interpres. Est & alia huius assertionis ratio, quòd huiusmodi præcepta, quibus aliquid iniungitur, non obligant ad charitatis modum, sed possunt quantum ad substantiam operum extra charitatem impleri ita, vt euitetur peccatum: ergo præceptum hoc quo ad substantiam operum seruatur, & adimpletur, vt & alia præcepta extra charitatem, nec ex eo tenetur quis in die festo se ad gratiam præparare. Et propterea præceptum dilectionis Dei non est in decalogo inclusum, sed extra in fronte præfixum, tanquam omnium præceptorum finis: si modum charitatis consideremus, non vt est singularis obiecti, sed vt est vniuersalis conditio omnium virtutum. Hac etenim ratione considerata dilectio Dei, licet sit finis omnium præceptorum. 1. ad Timoth. 5. finis præcepti charitas, non includitur in quolibet præcepto Decalogi, quamuis in omnibus vt finis præmittatur. S. Thomas. 1. 2. q. 100. articulo 4. & ij. ij. quæst. 44. articu. 4. & quæst. 79. artic. ij. & Caiet. ij. ij. quæst. 64. artic. 8. nec tenetur quis parentes honorare ex Dei charitate, sed satis illi erit, vt adimpleat præceptum quo ad substantiam operum si parentes honorauerit exteriori reuerentia, nec transgreditur præceptum de honorandis parentibus, licet eam reuerentiam præstiterit in peccato mortali. Verùm si consideremus dilectionem Dei, vt est singularis actus peculiaris virtutis amandi, sicut est alius actus sperandi, alius actus credendi, nempe cuius contrarium est, formaliter odijsse, tunc actus charitatis cadit sub singulari præcepto, nempe sub hoc, Diliges dominum Deum tuum, & proximum sicut teipsum: sicuti docet S. Tho. j. ij. q. 100. art. 10. illumque sequutus Dominic. Soto de iusticia & iure lib. ij. quæst. 3. ar. 10. Fit igitur, vt hoc pręceptum decalogi minimè transgrediatur quis ex eo, quòd in diebus festis peccatum aliquod mortale commiserit. Vnde illud euidenter consequitur, non teneri quem in confessione sacramentali confiteri tempus diei festi, quo crimen aliquod commisit, sed illi satis erit, peccatum ipsum confiteri: quod nos probare conati sumus in dicto §. quinto. quo in loco meminimus plurium auctorum, qui hanc sextam conclusionem improbarunt. Qui verò actus possint licitè in diebus festis fieri, diligenter explicant Syluester, Caietanus, & alij in verbo, festum. Dominicus Soto in dicta quæstione 4. articu. quarto. à quo pluribus rationibus adductis hæc fuit tractata controuersia, quæ agit de interiori cultu festorum. Erit etenim summa huiusce disputationis, hoc præceptum habere duo membra, alterum negatiuum, quod est, cessare à seruili opere, alterum affirmatiuum, quod est, cultus ab ecclesia præscriptus. Primum verò membrum intelligendum est, vt & omnia moralia præcepta, iuxta planum, & literalem sensum: non secundum translatitium, siquidem in moribus instituendis non oportet vti translatitio aut metaphorico stylo, & ideo cùm peccata in sensu plano, & literali non sint, nec dicantur opera seruilia, & in festis iubeamur cessare ab operibus seruilibus, consequitur necessariò, peccata hoc speciali præcepto minimè prohiberi. Secundum autem membrum, tantùm obligat ad actum exteriorem, & ad interiorem, qui propter exteriorem est omnino necessarius, nempe audire missarum solennia ea attentione, quæ illum actum exteriorem humanum efficiat, & religionis opus. Quod in specie adnotarunt Angelus in verbo, feria. §. quarto. & Caietanus in verbo, Festorum violatio. qui hanc sextam conclusionem optimè probat in ij. ij. quæstione 122. articulo quarto. Cui parum oberit, quod illic sanctus Thomas scripsit, asseuerans, peccata verè aduersari obseruantiæ festorum: quia ea opinio est intelligenda, non quo ad substantiam præcepti, sed quantum ad eius finem. Verè etenim peccatum aduersatur fini huius præcepti, & aliorum. Nam, vt de hoc tractemus, præceptum istud institutum est ad vacandum Deo, & rebus diuinis, cui equidem fini magis pugnat peccatum, quàm opus seruile: & tamen substantiæ præcepti magis pugnat opus seruile, quàm peccatum. Qua ratione quod idem Sanctus Thomas subdit, à Christianis sabbatum seruandum esse spiritualiter, est omnino accipiendum, quò ad intentionem pręcipientis, & finem ab eo significatum, non quòd ea obseruatio sit de substantia præcepti, vt qui sic non seruauerit, transgressor sit illius.

SVMMARIVM.

- 1 Ieiunium ecclesiasticum maximè differt à communi vsu, & exercitio moralis abstinentiæ.
- 2 Ieiunium, an sit iure naturali, diuinó ve institutum?
- 3 Ieiunium, qua ratione sit iure humano indictum?
- 4 De ieiunio quadrage simæ, & eius institutione.
- 5 Socratis historici locus expenditur.
- 6 Sextæ synodi canon intelligitur.
- 7 Interpretatio capituli, quadragesima. de consecrat. distinctione v.
- 8 De ieiunio quartæ feriæ, sextæ, & sabbati.
- 9 De ieiunio quatuor temporum.
- 10 Præceptum de ieiunio obligat eius transgressores ad mortalem culpam.
- 11 Vnicum tantùm prandium licitum est in diebus ieiunij: & an eius quantitas ieiunij legibus aduersetur?
- 12 Finis legis an includatur, & contineatur sub præcepto?
- 13 An tertium, vel quartum prandium nouæ transgreßionis reatum inducat in eodem die, quo ieiunium præcipitur?
- 14 De hora prandij, & de distinctione horarum diei.
- 15 De cibis, quibus ieiunantes interdicuntur.
- 16 De ieiunio Rogationum, & de illo triduo.
- De ieiuniorum, quæ catholica ecclesia Christianis indixit, obseruatione, & origine.

CAPVT XX.

QVamuis ex sola naturalis rationis cognitione, absque vllo diuini, vel humani iuris præscripto, ieiunium qua ex parte abstinentiam moralem pertinet, fuerit olim, & nunc ethnicis philosophis planè cognitum, vt quilibet iuxta rectam prudentiæ rationem ad tuendam bonam valetudinem, ad sensum, & intellectum illustrandum, saltem ne nimia ciborum ingluuie temerè quis in morbum corporis, vel animi incidat, teneatur temperantia, & mediocritate prudenter vti: præstantius tamen multò christianis, & his, qui veram Dei cognitionem habent, ieiunium est legibus institutum, multis titulis, & nominibus maximè commendandum, etiam si hæretici, qui nunquam ecclesiam infestare cessant, & hoc sanctissimum opus euertere fuerint conati: quorum impijs conatibus viri sanctitate, & doctrina insignes restiterunt olim, & aduersus impudentissimam, sceleratissimamque Lutheranorum pestem nunc resistere Deo duce satagunt, omnique studio moliuntur. Horum scripta tot locis ex sacra scriptura selectis, tot sanctorum patrum testimonijs adductis, vberem adeò huiusce rei tractatum continent, vt hoc in loco ad illorum lectionem Christianæ Theologiæ studiosum ablegantes pauca quædam obseruare constituerimus in eorum vtilitatem, qui iuri pontificio, & Cæsareo tantùm operam dederint.

Prima conclusio. Ieiunium † quo Christiani vtimur, quoque vsi fuêre sancti patres, maximè differt à communi virtutis temperantiæ exercitio, moralique abstinentia: tametsi verè sit actus abstinentiæ virtutis. Hanc conclusionem ex multis deducimus, primum quod moralis abstinentia hoc ipsum continet, quòd propter aliquam rectam rationem ad valetudinem animi, vel corporis, ad morbum aliquem vitandum, ad aliqua opera corporalia expeditiùs agenda, minus cibi sumamus, quàm nobis fas esset secundum communem statum, seclusa speciali ratione, qua prudenter considerata, morali abstinentia vtimur. Sicut & moralis temperantia dictat, non esse excedendum ab eo, quod recta ratio, & naturalis præscribit debitis circumstantijs pensatis, vt bonam corporis valetudinem, & animi sensum tueamur: quemadmodum S. Thomas docêre conatur. ij. ij. quæst. 146. art. 1. ad 2. & q. 147. artic. 1. ad 2. Generaliter etenim temperantia, auctore Cicerone libr. 2. veteris Rhetorices, est rationis in libidinem, atque alios non rectos impetus animi firma, & moderata dominatio. Vel secundum Macrobium libr. 1. de somnio Scipionis. c. 8. Est nihil appetere pœnitendum, in nullo moderationis legem excedere, sub iugum rationis cupiditatem domare, quæ & Aristoteles tradit ij. & 4. Ethic. ac docet S. Tho. ij. ij. q. 141. quò fit, vt satis constet, quæ sit moralis temperantia, quæ item moralis abstinentia, quibus etiam veteres, ethnicique philosophi vsi fuêre ad corporis, & animi integritatem, valetudinemque tuendam, ac conseruandam, vel ad opera corporalia expeditiùs agenda, aut præter communem vsum ad morbum aliquem vitandum: & quandoque in hoc intenti, vt abstinentia ciborum animi intellectum promptiorem haberent, ad ea faciliùs agenda, & percipienda, quæ vel moralem, vel naturalem philosophiam, mathematicasque disciplinas attinebant.

Secundò, communis vsus temperantiæ virtutis in hoc tendit quantum ad cibum, & potum, vt tantùm ex eis sumat, quantum sibi sit necessarium, aut competat iuxta illam mediocritatem, quæ prudenter in virtutibus seruanda est: non in puncto, sed in latitudine quadam secundum communem statum, ita quòd nullus sit excessus.

Tertiò, quia sicut laus fortitudinis consistit in quodam excessu, & ab eo omnes eius partes nomen accipiunt: ita & temperantiæ laus in quodam defectu versatur: atque ideo abstinentia temperantiæ pars à defectu nomen habet, & nihilominus medium tenet in illa latitudine, quæ à recta ratione ducitur.

Quartò, sicut moralis quædam recta ratio patitur, ac dictat, quòd propter aliquam specialem causam temporalem sumat quis minus cibi, aut potus, quàm communi quadam circumspectione iuxta communem statum sibi competeret, quod paulò ante adnotauimus: ita & multò magis recta ratio, prudensque id ipsum dictat ad spiritualia mala vitanda, bona verò consequenda, seruata semper, & vbique illa rectitudine, quæ ita abstinentiam istam intra virtutis limites continet, vt tantum cibi sumatur, quod natura conseruari possit, cùm alioqui verè dici non possit abstinentia. Hæc ex eodem diuo Thoma in locis paulò antè citatis, & in 4. sent. dist. 15. q. 3. ad primam & secundam.

Quintum planè ex his deducitur, posse quem intra temperantiæ virtutis limites obseruata philosophica latitudine, certam cibi, & potus quantitatem sumere absque aliquo excessu secundum rectam rationem, & eundem posse minorem cibi, ac potus partem sumere absque eo, quòd vlla læsio naturæ fiat quo ad ipsius sustentationem.

Sextò, illud dubio procul assertionem primam confirmat, quòd ieiunium ecclesiasticum non solùm in hoc versatur, vt à superfluis cibis, & potibus abstineamus: hoc enim pertinet ad necessitatem virtutis ex communi eius vsu, sed & in hoc, vt ab illis etiam abstineamus, quæ salua virtute nobis licêrent, quod vbique S. Thomas expressim docet.

Septimò ex eo, quòd ieiunium Christianum tria potissimum inducat, & operetur. Primum ad carnis concupiscentiam reprimendam, eiusque sedandos illicitos motus. Paulus Apostolus 1. ad Corinth. c. 9. Castigo, inquit, corpus meum, & in seruitutem redigo, ne cùm alijs prædicauerim, ipse reprobus efficiar. Vas igitur electionis aduersus corpus depugnat, illudque subigere conatur ieiunijs, & vigilijs: ne violenta quadam tyrannide animæ aduersetur, in morem serui contumacis lasciuiat. Etenim remedium est salutare ieiunium ad domandam corporis lasciuiem, & eius pruritus reuincendos: parsimonia siquidem, gulæque continentia corpus hominis castigatur, in ordinemque redigitur, ne lasciuiens nimis, & effrænæ rationis metam transiliat. Ieiunijs denique ceu gubernaculo, corporis nauicula regitur, exhauritur sentina ventris, petulantia carnis marcescit, crudelissimus hostis pallet, ac terretur: atque hæc de primo. Secundum, quod mens liberius eleuetur ad sublimia contemplanda. Sic Daniel post ieiunium trium hebdomadarum vidit visionem, & reuelationem à Deo accepit: Daniel. c. x. Tertiò, ieiunium prodest ad satisfactionem pro peccatis. Iohel. c. 2. Conuertimini ad me in toto corde vestro, in ieiunio, fletu, & planctu. qua ratione D. August. in sermone de oratione, & ieiunio scribit, ieiunium purgat animam, mentem subleuat, & propriam carnem spiritui subijcit, cor facit contritum, & humiliatum, concupiscentię nebulas dispergit, libidinum ardores extinguit, castitatis verę lumen accendit. Quę quidem S. Tho. tradit in d. q. 147. arti. 1. Abstinentia verò, quam philosophi docuerunt, quaque vsi communiter fuêre, hos effectus minimè consequitur, imò potius recta corporis valetudine existente, quæ per communem temperantiam adquiritur & conseruatur, validior redditur natura nostra, sicuti experimento constat. Quòd si aliquando ethnici vsi sunt inedia, & morali sobrietate, ac temperantia intra limites eius, maiori tamen, quàm ea quæ communis erat: id fecêre in finem omnino temporalem, minimè cogitantes de his quæ spiritualia sunt, nec in id intenti, in quod christiani ieiunantes intendimus, aut iuxta ipsius legis mentem intendêre debemus. Igitur satis probatur prior conclusionis pars, & ex ea, ieiunium christianum maximè differre à ieiunio, quod dicere possumus philosophicum ab abstinentia morali, qua veteres ethnici quandoque vsi fuêre. Posterior conclusionis pars ex eo deducitur, quòd cùm ieiunium ordinetur ad aliquod bonum, & honestum, necessariò sequitur virtutem esse, quod S. Tho. in d. art. 1. probat. Abstinentia verò virtutis temperantiæ pars subiectiua: imò virtus specialis pertinet ad medium constituendum in cibis, & potibus, in quibus & ieiunium constituitur: & ideò ieiunium est virtus, & abstinentiæ actus, auctore eodem Thoma art. 2. qui in vtraque quæstione satis docet, abstinentiam esse in cibis, & potibus temperantiam, post Macrobium lib. 1. de somnio Scipionis cap. 8.

Secunda conclusio. Ieiunium † vbi est necessarium ad reprimendos carnis illicitos motus, vel ad eleuationem mentis ad spiritualia, est iuris naturæ præceptum. Probatur ex eo, quod sicut tenetur quis abstinere ab illicitis carnis operationibus, quæ dubio procul contingunt à violenta quadam corporis tyrannide: ita vtique tenetur vti medijs necessarijs ad carnis illicitos motus sedandos. Deinde quem admodum tenetur quis aliquo tempore diuina, & spiritualia contemplari, eadem ratione tenetur seipsum mediss necessarijs ad illam contemplationem præparare. Ergo ieiunium, vbi ad hęc fuerit necessarium morali quadam consideratione, erit profectò iure naturali præceptum, quòd S. Thom. scribit ij. ij. q. 147. artic. 3. idem in 4. sent. dist. 15. q. 3. ad 4. idem de oratione respondendum erit, eam scilicet esse ex præcepto iuris naturalis, vbi est necessaria ad reprimendas carnis tentiones, illicitosq́ue motus, vel ad salutem spiritualem consequendam ex diuino auxilio: quemadmodum idem Thomas & alij senserunt adnotante Martino Azpilcueta in c. quando de consecrat. distinct. 1. notab. 3. numer. 13. & in Manuali cap. 13. numero 18.

Tertia conclusio. Ieiunium qua ex parte necessarium est ad sedandos, & reprimendos illicitos animi motus, vel ad spiritualia contemplanda: sicut est iure naturali pręceptum, ita & lege diuina euangelica. Hæc constat ex his, quæ scripsimus in cap. præcedenti. nume. 4. Nam quæ iure naturali præcepta sunt, eadem & lege diuina euangelica pręcipiuntur: quod illic probauimus. Et præterea lex noua euangelica nobis præcepit, vt animi motus componeremus, auctore Chrysostomo Matth. ca. 5. idque S. Thom. explicat. j. ij. q. 107. art. 4. ergo & omne illud præcepisse videtur, quod sit necessarium ad hanc animi interiorem compositionem, vt iustè operemur animi promptitudine & alacritate, repressis illicitis animi motibus, qui nos facilllimè & obruent, ac pessumdabunt, nisi medijs illis vtamur, quæ ad hanc extirpandam calamitatem sunt necessaria. Id ipsum sensit Thomas ij. ij: q. 167. art. 4. ad primum.

Quarta conclusio. Potuit ecclesia ieiunium † ex præcepto quibusdam diebus Christianis indicere: idque fuit maximè vtile. Hæc est assertio S. Thomæ in dicta quæst. 147. artic. 3. ad 1. & in dicta q. 3. ad 4. Etenim quemadmodum ad seculares principes, ciuilemque rempublicam pertinet, præcepta tradere de his, quæ in rebus temporalibus communi vtilitati conueniunt. ea quæ generalia sunt iuris naturalis iuxta rationem politicam in specie diffiniendo: ita & apud ecclesiam, & ecclesiasticos principes ius est, & potestas præcipiendi ea peculiaribus statutis, quæ iuxta communem rationem vtilia sunt, & quandoque necessaria quo ad bona spiritualia, supernaturalemque fœlicitatem consequendam. Nam & hoc esse munus prudentis legislatoris nemo profectò negabit, qui politicam disciplinam vel mediocriter intellexerit. Ieiunium autem esse plerunq; necessarium, & communiter vtile ad spiritualia bona obtinenda, constat ex his, quæ paulò antè adnotauimus: & quia in multis omnes offendimus. Iacob 3. & caro aduersus spiritum concupiscit, teste Paulo ad Galat. 5. Ergo in ecclesiastica Republica oportet, Christiana & catholica institutione aliquot diebus, & temporibus constitui ex præcepto ieiunium, & hanc à cibis abstinentiam, non quòd opus supererogationis præcipiatur, sed potiùs opus illud, quod maximè est necessarium in communi hominum statu, & dubio procul omnibus, qui salutem spiritualem adsequi conantur, admodum vtile, præstantissimumque aduersus carnis contumacem, rebellemque contra spiritualia conatum, quod ex multis constat, quæ passim in veteri, & nouo testamento in laudem, & ieiunij commendationem scripta sunt, & quæ in vnum ferè locum congesserunt D. Hieronym. 2. lib. contra Iouinianum. Ambrosius in lib. de Helia, & ieiunio. Augustinus in epistola ad Casulanum presbyterum. Ex iunioribus Iodocus Clictouæus in propugnaculo eccles. contra Lutheranos. Alfonsus Castro in lib. de hæresib. in verbo, ieiunium. Ioan. Arboreus in Theosophia lib. 9. cap. 18. & 19. diligentissimè Martinus Ayala Episcopus Guadixiensis de traditionibus eccles. 3. parte. in consideratione de traditione ieiuniorum. Hac igitur quarta conclusione refellitur error, & hæresis illorum, qui licet ieiunia omnino non improbauerint, in eam tamen dementiam inciderunt, vt existimauerint, non esse obseruanda ieiunia solenniter ab ecclesia instituta, sed ieiunandum esse, cum quisque ex eius libero arbitrio voluerit, nullo pacto admittentes, ecclesiam posse ad ieiunium obligare, quem errorem damnauit Synodus Gangrensis cap. 19.

Quinta conclusio. Ecclesia catholica ab initio legis Euangelicæ quibusdam dieb. ieiunia Christianis præcepit, & lege lata indixit. Hæc etiam ab omnibus Theologis recipitur. præsertim à S. Thoma in d. q. 147. art. 3. & in 4. sent. dist. 15. q. 3. Eandemque communem opinionem communi consensu probant omnes iuris pontificij professores. Sunt etenim pontificijs constitutionibus ieiunia diebus quibusdam instituta, quorum quædam ab Apostolorum temporibus præscripta fuisse adeò constat, vt veteris ac propè diuini instituti maiestatem referant. Nam de ieiunio † quadragesimæ extat canon Apostolorum, cap. 68. quo quidem canone admonemur, & vt ipse opinor, præcepto adstringimur, sacrum quadragesimæ ieiunium obseruare, veluti iam prius institutum. Vnde plures maximæ auctoritatis viri, quadragesimæ ieiunium à Christo fuisse institutum, constanter asseuerarunt, vt obligatio ad illud non tantum ex humano præcepto pendeat, sed & ex diuino, quorum de numero fuere Maximus Episcopus Ambrosius in quodam sermone de quadragesima. 23. & rursus sermone 34. Augustinus in epistola 119. cap. 15. ad Ianuarium, & in sermone primo feriæ quartæ post Dominicam secundam quadragesimæ. Telesphorus Papa in cap. statuimus. dist. 4. Leo Papa in sermone primo de quadragesima. Beda in sermone de ascensione. Theophilus Alexandrinus li. 3. de Pascha. Hieronymus contra Montanum epistola ad Marcellam. Idem & ex Ignatio deduci videtur in epistola 4. atque Epiphanio contra Arrianos. Meminit & huius ieiunij Sozomenes lib. 1. Eccles. hist. c. 11. sed & concilium Bracharense primum adeò hoc quadragesimæ ieiunium obseruari præcipit, vt nullo pacto permittat, id solui feria quinta hebdomadæ sanctæ, quæ vocatur Cœna Domini, Idem statutum est in concilio Toletano 8. ca. 8. & Laodicensi c. 50. apud Burchardum lib. 13. cap. 8. & Gratianum de consecra. dist. 3. ca. non oportet, & rursus illic in ca. non liceat. ex synodis Græcorum cap. 50. Ex quibus, licet quandoque hoc fuerit controuersum, est obseruandum, hoc quadragesimæ ieiunium ab initio ecclesiæ sacrosanctum, ab Apostolis institutum fuisse, ad Christi tamen exemplum, qui quadraginta diebus ieiunans, vt inquit Augustinus, hoc ieiunium consecrauit. Atque ideo hæc vna poterit esse ratio, cur vetustissimi quidam Theologi scripserint, hoc ieiunium ex diuina institutione processisse, id est, ab Apostolis ad exemplum dominici ieiunij, & hoc fuisse institutum: quod Ignatius in præcitata epistola sensit. Est etenim frequentiori opinione receptum, nec hoc ieiunium fuisse præcepto diuino inductum. Tametsi vt modo admonebam, fuerit aliquando ex sanctorum patrum testimonio probatum, quadragesimæ ieiunium obligationem inducere à lege diuina euangelica. Poterit sanè & hæc controuersia aliter dissolui, auctore Augustino ad Casulanum presbyterum, qui scribit: lege euangelica à domino, & redemptore nostro Iesu præceptum esse ieiunium generali quodam præcepto, non tamen quib. & quot diebus ieiunare teneamur. Vnde D. Augustinus illic planè probat, conclusionem tertiam, quam superius tradidimus: atque iuxta illius sensum intellexit, ieiunium lege diuina euangelica esse pręceptum. Quod est in hoc tractatu omnino menti tenendum ad multa, & forsan difficilia intelligenda. D. Basilius in concione ij. dogma pietatis appellat quadragesimam, ad cuius ieiunium omnes inuitat, & exhortatur. Sed & hoc quadragesimæ ieiunium magnum appellauit Nicephorus li. 8. hist. eccl. c. 42. qui li. 12. c. 34. post Socratem lib. 5. c. 22. de hoc ieiunio ita scribit: Et primum de obseruatione paschalis festi dicendum. Quæ enim eas pręcedunt ferias ieiunia, variè apud quosque abinitio seruato comperimus. Romani namque tres continuas hebdomadas, sabbatis & dominicis diebus exceptis, ieiunarunt. Illyrici autem & cuncta Græcia, pręterea Alexandria, & Lybia omnis, Aegyptus & Palestina sex hebdomadibus ante festum paschæ ieiunium continuarunt, quadragesimam tempus id nominantes. Alij rursus ante septem hebdomadas ieiunare cœperunt: Sicuti Constantinopoli, & circumcirca ad Phæniciam vsque, tribus tantum hebdomadibus quinos dies ex internuallo, binis septimis intermissis à cibis se abstinentes, itidem quadragesimam tempus tale vocarunt. Montanistæ verò duabus. Quos mihi demirari in mentem venit, quomodo omnes isti in dierum numero sic variantes, quadragesimam tamen ieiunij tempus vocarunt. Quamuis alij aliam rationem texentes, nomini ei honestum prætextum obtendant. Hæc Nicephorus post Socratem, cui Epiphanius conuenire videtur aduersus Massalianos, varios ritus commemorans circa tempora ieiuniorum. Cæterùm apud Socratem Græcè ita legitur, αλλοιπρὸ ἑπτὰ τῆσ ἑορτῆσ ἑβδομάδων τῆσ νηφείας ἀρχόμενοι, κὶ τρεῖσμόνας πενθημέρους ἐκ διαλημμάτων νηςεύoντες, ὀυδέν ἡττον κὶ ὰυτοὶ τεσσαρακοφὴν τὸν χρόνον το̃υτον καλο̃υσι. vt ipse Latinè interpretor. Alij rursus septima hebdomada ante Paschæ festum ieiunare inceperunt, & tribus hebdomadibus tantùm ex interuallo quinis diebus ieiunantes, nihilominus tempus hoc quadragesimam vocarunt. Quorum verborum, ni fallor, est verus sensus, quosdam esse significans, qui septima hebdomada ante Paschæ festum ieiunium hoc ritu, & modo incipiunt, & prosequuntur: vt prima hebdomada, tertia, & quinta ieiunent, quinis tamen diebus: excipiunt enim sabbata, & dies dominicos, septima verò hebdomada, quæ vltima est, & dominico diei Paschæ proximior, etiam sabbato ieiunent. Igitur qui ritum istum obseruant, septem hebdomadas ex interuallo ieiunia celebrare conantur, intermissa semper vna hebdomada, in qua cessant à ieiunio, prima, Tertia, Quinta, & Septima ieiunantes. Nam quod ex Socrate Epiphanius li. 9. tripart. cap. 38. & diligentissimus Nicephori interpres deduabus septimanis intermittendis tradiderunt, præterquam quod ex Socrate id mihi non constat, Nicephori etenim Græcum codicem nondum legi, non satis congruit: Siquidem ex septem hebdomadibus, si tres tantùm ieiunio celebratæ fuerint, quatuor, non duæ tantùm, erunt intermittendæ. His accedere videtur non admodum inconcinnè quod scribit Ambrosius in sermone 34. Hoc enim, inquit, dico, quia audio complures, quod grauius est, fideles, alternis in quadragesima hebdomadis abstinere, & consecratum illum dierum numerum gula intemperanti violare: hoc est, prandere septem dierum curriculo, & septem dierum spacio ieiunare. Hæc Ambrosius. Quòd si dixeris, iuxta nostram interpretationem quatuor hebdomadibus ieiunium obseruari, non tribus, quod Socrates voluit, respondeo, Socratem tres tantùm hebdomadas adnumerasse πενθημέρουσ: id est, quarum quælibet quinque ieiunij dies haberet: quartam verò, quæ sancta à nobis dicitur, omisisse, quòd ea dubio procul ab omnibus ieiunio sit destinata, non ex quinque, sed ex diebus sex. Nam licet Græci olim sabbata, etiam quadragesimæ à ieiunio exciperent, prohibentes sabbatis ieiunare: vno tamen sabbato quadragesimæ, quod est ante dominicam Paschæ diem, omnino ieiunabant: quemadmodum constat ex Vmberto, & Innocentio, quorum hac de re sententiam diligenter retulit Franciscus Torrensis in lib. de canonibus sextæ synodi, canone 55. existimat tamen, canonem illum, qui ex ea synodo prohibet in sabbato quolibet ieiunium, adulterinum esse, & contra Romanę ecclesiæ consuetudinem, atque ideo respondere conatur canoni 65. Apostolorum, vbi statutum fuit. Si quis dominicum diem, aut sabbatum, vno solo dempto, ieiunare depræhendatur, deponitor, sin laicus à communione eijcitor. Conuenit verò cum hoc canone † canon ille sextæ synodi quinquagesimus quintus, conueniunt itidem Socrates, ac Nicephorus ab omnibus sabbatis vnum excipientes, nempe magnum illud, quod diem dominicum resurrectionis præcedit. Sed & diuus Ignatius in epistola quarta inquit, Quicunque dominicam, aut sabbatum ieiunauerit, pręter vnum sabbatum Paschæ, ipse est Christi interfector. Ex quibus & alijs, quæ paulò pòst tradentur, apparet, apud Græcos, & in Orientali ecclesia olim ieiunium sabbati, etiam in quadragesima prohibitum fuisse: & à præcepto ieiunij exceptum: atque ideo existimo, canonem sextæ synodi quinquagesimum quintum adulterinum non esse: cui opinioni & diuus Ambrosius suffragatur in libro de Helia capite decimo scribens: quadragesima totis præter sabbatum, & dominicum ieiunatur diebus. Hoc ieiunium domini Pascha concludit. Hæc Ambrosius. Quamuis Romæ, & ferè in occidentali ecclesia ieiunium diebus sabbati licitum erat, & quandoque præceptum, quemadmodum statim probabimus, & synodus Agathensis probat cap. 12. & apud Gratianum de consecrat. distinctione 3. ex eodem scribitur. Placuit, vt omnes ecclesiæ exceptis dominicis in quadragesima, etiam in die sabbati, sacerdota li oratione, & discretionis communione ieiunent. quod verò idem Socrates, & Nicephorus scripsere asserentes, Romanos tres tantum hebdomadas, dominicis diebus, & Sabbatis exceptis ieiunare: existimatidem Franciscus Torrensis super Cano: 13. mendacium esse, asseuerans, quadragesimam integram apud Romanos ieiunio obseruatam fuisse: idem ipso verissimum esse contendam, modo illud obseruemus, olim etiam apud Romanos quadragesimæ ieiunium à secunda feria post dominicam quadragesimæ incepisse. Quod insinuat Telesphorus septimus à Petro Pontifex, qui decreto proprio diffiniuit, ac præcepit, clericos omnes septem hebdomadas plenas ante sanctum pascha ieiunare, & à carnibus abstinere, quia discreta debet esse vita clericorum, & laicorum, addidit enim septimam hebdomadam quo ad clericos, quæ dicitur quinquagesima, sentiens, laicis sex quadragesimæ hebdomadas indictas fuisse, sicuti apud Gratianum constat. cap. statuimus. & sequentibus dist. iiij. Alibi verò, saltem in Orientali ecclesia variè ieiunium quadragesimæ fuit obseruatum, siquidem Irenæus scribit apud Eusebium lib. quinto. ecclesi. histor. capit. vicesimo sexto. & Nicephorum libr. quarto. capi. tricesimonono. non modò de die Paschæ, verùm etiam de ieiunij specie quæstionem fuisse. Quidam namque existimabant, vnum ipsos oportere diem ieiunare, quidam duos, alij etiam plures, nonnulli autem quadraginta horis diurnis, & nocturnis diem eorum metiuntur, horam pro die ieiunantes. Atque hęc Ireneus ex codice Græco, vt obiter lectorem admoneam, in Latinis Eusebij codicibus lib. 5. cap. xxiiij. quod Rhenanus in præfatione adnotauit, hunc locum aliter legi, imò & apud Nicephorum non sic planè è Græco in Latinum versum fuisse. Ieiunium autem quadragesimæ multis ex causis fuit ab initio institutum, quarum illa est omnium potissima, vt eas hoc tempore vtilitates consequamur, quas ex ieiunio deduci superius probauimus. Deinde, vt scribit Leo in sermone. iij. de quadragesima, Christianam fortitudinem nulli magis, quàm præsentes exigunt, & conferunt dies, quibus dum obseruantia spiritualis impenditur, consuetudo, in qua perseueratur, adquiritur. Notum enim est, hoc esse tempus, quo per totum mundum sæuiente diabolo acies debet Christiana confligere, vt si quos desidia tepidos, aut solicitudo habuit occupatos, nunc oportet armis spiritualibus instrui, & cœlesti tuba ad ineundum certamen accendi. Est & alia huius ieiunij ratio, vt passionem Christi, & admirabilem resurrectionem eius, sanctum hoc ieiunium præcederet, & capiti nostro per carnis afflictionem adsimilati sanctiùs, & puriùs à reliquis peccatorum purgati mysteria redemptionis, & resurrectionis nostræ recolamus, quum resurrectio illustrissima sit, & antiquissima festiuitatum omnium, quas ecclesia catholica celebrat. Quam rationem D. Hieronymus tradit in sermone de quadragesima. Nam & gentiles religionis causa, vt sanctiùs sacrificia celebrarent, aut sacris initiarentur, ieiunia quædam obseruasse, constat ex Plutarcho in Demosthene, & his, quæ de Diis gentium tradit Gregorius Gyraldus Syntagmate. xvij. pagina. dccxv. ac rursus pagina. dccxl. refert Aegyptiorum ritum, qui pridie celebritatis, aut festi, ἐν προεορτίῳ, vt Græci dicunt, ieiunabant idem Syntagmate xij. scribit, in Cereris celebritate in eius deæ honorem ieiunia quædam ab ethnicis instituta fuisse, quo magis Christianorum mirabimur audaciam, socordiam, & in rebus diuinis multis nominibus exprobrandam segnitiem, qui ieiunia tot iustis de causis ab ecclesia in nostram vtilitatem nobis a indicta vel omittamus facillimè, vel ea obseruemus ita licenter, vt nulla in cibo, & potu abstinentia verè deprehendi vel minima ex parte possit. Obseruarunt & Hebræi olim ieiunia quædam, quorum mentio fit Zachariæ capi. octauo. vbi Diuus Hieronymus de eis tractat, & traduntur à Gratiano in capitu. huius. & capitu. ieiunium. lxxvj. distinctione. à Diuo Thoma. ij. ij. quæst. cxlvij. artic. v. qui huius magni ieiunij, & aliorum prædictam rationem reddit.

Cæterùm Diuus Gregorius in homilia decimasexta. super euangelia. apud Gratianum † in capit. quadragesima. de consecratione distinctione quinta & Burchardum lib. xiij. cap. primo. numeri dierum, quibus in quadragesima ieiunamus, duplicem rationem exponit, primam quidem, vt redemptorem nostrum imitemur, qui quadraginta diebus ieiunauit, secundam, vt in hoc ieiunio decimam dierum singulis annis domino sancta obseruatione offeramus. Annus etenim constat ex CCCLXV. diebus quorum decima pars deducitur, & numeratur ex triginta sex, quadragesima verò incipit à die dominica, quæ quadragesima vulgò dicitur à ministris ecclesiasticis, & est sexta hebdomada ante Pascha, & festum resurrectionis: quo tempore intermedio computantur quadraginta duo dies, è quibus sex dominicæ deducuntur, atque supersunt triginta sex dies, quibus necessariò ad quadragenarium numerum complendum additi fuêre quatuor ante quadragesimam, nempe quarta feria cinerum, quinta, sexta, & sabbatum. Hæc Gregorius. Cui Speculator in rationali diuinorum officiorum lib. 6. cap. de dominica prima quadragesimę. Addit, quadragesimam dici à dominica prima post cineres vsque ad feriam quintam, quæ nominatur à Cœna domini ex eo, quòd illo die Christus pascha celebrauerit, eaque ratione, vt quadraginta diebus integris ieiunemus, addè feriam sextam diei veneris, & sabbatum sanctum. Sic sanè poteris interpretari diui Gregorij responsum, licet id sit satis intellectu facile, quod & Dominicus maximè commendat in consil. tricesimo septimo.

Fuit & in dicto canone Apostolorum ab initio ecclesiæ, & legis euangelicæ præceptum ieiunium † quartæ, & sextæ feriæ cuiuslibet hebdomadæ. Quo testimonio & contra Arrianos Epiphanius vtitur excipiens tempus Pentecostes, quo nullum ieiunium Christianis indicitur. Sexta feria ea quidem ratione, quòd Christus Iesus in ea pro humani generis salute fuerit mortem passus ignominiosam, quarta verò, quia in ea fuit Christus venditus, & à scelestissimo Iuda proditus, vt testatur idem Epiphanius, tametsi Iustinus martyr in quæstionibus à gentibus Christianis propositis. q. 65. probare conetur, Christum Iesum à Iuda proditum fuisse quinta feria, non quarta. qui verò in canone Apostolorum, vbi Gręcè legitur τετράδα: quatuor temporum ieiunium interpretantur, falluntur planè, cùm de quarta feria sit locus ille dubio procul intelligendus, auctoribus Epiphanio, & Haloandro. Nam etsi τετράσ potiùs significet quaternarium numerum, quàm quartam diem, significantissimè tamen diem Mercurij, quę quarta feria vulgò dicitur, in canonibus Apostolorum significare videtur. Hac etenim in re dictione ista vtitur non semel iuxta eandem significationem Simeon Metaphrastes Gręcus auctor, pręsertim in vita sancti Nicolai, & in vita sancti Auxentij. atque diem istam hoc nomine appellatum fuisse veteri sublato à beato Syluestro, in eius vita asserit idem auctor, cura, & diligentia Aloysij Lipomani Latinè typis traditus. idem ipse legi in eiusdem Syluestri vita Græcè scripta, auctore Eusebio Cæsariensi nondum typis tradita, quam tamen legere mihi contigit ex bibliotheca illustris viri Didaci à Mendoca olim apud Venetos, & summum ecclesiæ Pontif. Caroli Cæsaris legati. Hæc verò nominis mutatio antiquior sanè mihi videtur Syluestro, saltem apud ecclesiasticos canones. licet non me lateat, Suidam τετράδα interpretari, τετράσι μαιροῖσ; id est de quatuor temporibus. Hoc etenim ieiunium quartæ feriæ, & Parasceues legitimum esse in qualibet hebdomada, nec soluendum fore, nisi ex graui causa, tradidere Iuo Carnotensis libr. 2. ex Apollonio sancto. Et Gratianus de consecratione distinctione tertia. capit. ieiunia. a quibus eadem redditur ratio, quam ex Epiphanio paulò antè tradidimus. idem vetustissima, & non improbanda traditione apud Romanam ecclesiam obtinuisse, asseuerat Leo Papa quartus in capit. de esu carnium. de consecratione, distinctione tertia. Quam ob rem pluribus in locis apud Hispanos quidam adhuc religionis causa quarta feria ab esu carnium abstinere solent. Huic denique quartæ feriæ ieiunio, & sabbati ieiunium additum fuisse, constat ex Diuo Augustino in Epistola ad Hieronymum, quæ est. 19. saltem apud ecclesiam Occidentalem. Idem insinuat Innocentius in epistola prima ad Decentium. cap. Sabbato. de consecrat. dist. 3. sensit Hieronymus ad Lucinium. & Gregorius Papa septimus in cap. quia dies sabbati. de consecr. dist. v. quod de Romanis fatetur Nicephorus libr. xij. eccle. hist. cap. xxxiiij. scribens, Romanis mos est, sabbato quouis ieiunare. Rursus D. Augustinus in epistola ad Casulanum presbyterum. lxxxvj. contendens, aduersus Vrbicum quendam non esse damnandos cuiusque prouinciæ mores, ac ritus diuersos, variôsque in diebus ieiunandis: nec esse improbandam consuetudinem, ex qua ieiunium sabbati minimè sit præceptum, sed sit cuique voluntarium, scribit, Romanam ecclesiam, & eam quasdam, paucas tamen sequutas sabbatum ieiunare ex ea causa, quæ ab eodem Augustino commemoratur. denique fatetur, ecclesiam quarta, & sexta hebdomadæ die ieiunare, quarta ex eo, quòd eo die consilium Iudæi fecerint ad occidendum Iesum, sexta, quia ea die fuerit cruci affixus. tradit etiam, plerosque ex Romana plebe frequenter quarta, & sexta feria, atque ipso sabbato ieiunare. Vnde non temerè opinabimur, ex hoc veteri instituto, quamuis ieiunij obligatio fuerit sublata, adhuc vim, & prohibitionis vinculum manere quo ad esum carnium, vt sexta feria, & sabbato prohibeamur sub sceleris grauissimi pœna carnibus vesci. quod de sexta feria planè fatentur gl. Archid. & Card. in dic. cap. de esu carnium. de sabbato verò illud est obseruandum, obtentum esse, quod cuiusque prouinciæ consuetudo seruanda sit. sicuti summus ecclesiæ Pontifex admonet in cap. consilium. de obseruat. ieiunio. Optima diui Augustini responsio in epistola ad Casulanum presbyterum in cap. de illa. 12. dist. Vnde Galli carnibus vescuntur sabbatis à Natali domini ad Purificationem, teste Paludano in 4. sent. dist. 15. q. 4. col. 5. Hispani omnibus sabbatis vescimur, nisi præceptum ieiunij immineat, animantium extremitatibus, & intestinis, ac visceribus. Eritque hac in re seruanda consuetudo loci, non originis illius, qui vescitur, aut abstinere tenetur à carnibus, sed vbi is commoratur, etiam absque domicilio iter faciens, quod probatur in dict. c. de illa. & ex Imola, Bonifacio, & Cardi. in clem. 2. q. 5. de celebrat. miss. aduersus Paluda. quem in dicta dist. 15. q. 5. Ioannes Maior iure optimo refellit. sensit hanc conclusionem Panormi. in cap. consilium. de obseruat. ieiu. in fine, & idem asserit Christophorus Porcius in §. sed & quod principi. num. 26. Inst. de iure natur. gent. & ciuili. licet Præpo. in dict. cap. de illa. idem, quod Paluda. probare conetur.

Hinc etiam deducitur interpretatio tex. in c. presbyter. 82. dist. & cap. 1. 22. q. 5 vbi quibusdam ex causis indicitur ieiunium legitimis feriis. Nam glo. vbique tres legitimas ferias interpretatur, Secundam, Quartam, & Sextam. quod ex dict. cap. presbyter. optimè probatur, & multò meliùs ex Burchardo cap. 9. & 10. lib. deciminoni. qui omninò legendus erit ad multa intelligenda, quæ breuiter, & obscurè in aliquot canonibus tractantur.

Idem Burchardus lib. 13. cap. 16. ex concilio Aurelianensi scribit, Presbyteri cùm sacras festiuitates populo adnunciant, etiam ieiunium vigiliarum, eos omnibus modis seruare moneant. Ex quo illud ipse adnotauerim, olim quoties vigilię in ecclesius ex conuentu Christianorum in honorem martyrum, vel alicuius festiuitatis erant celebrandę, etiam illum diem festum præcedentem ieiunio solennem fuisse, & ideo quamuis Christiani à vigiliis cessauerint, vt in cap. proximo scripsimus, adhuc ipsum diem ieiunij, quem in honorem festiuitatis obseruamus, & quo ab esu carnium abstinemus, ac ieiunamus, vigiliam dicimus. quod & Specula. lib. 6. rationalis. rub. de aliis ieiuniis, adnotauit.

De ieiunio, quod olim solenne erat, & absoluebatur in hebdomada ipsa post Pentecostem, meminit Athanasius in Apologico lib. de fuga. auctoribus Socrate lib. 2. cap. 28. Theodoreto lib. 2. cap. 14. & Nicephoro lib. 9. cap. 29. Sed ante Athanasij tempora Calixtus Papa primus in epistola ad Benedictum Episcopum anno à Natiuitate domini iuxta Haloandri chronologiam, ducentesimo vicesimotertio, † quatuor temporum ieiunium instituit, quod priùs ter in anno celebrari apud Romanos asseuerat his verbis: Ieiunium, quod ter in anno apud nos celebrare didicisti, conuenientiùs nunc per quatuor tempora fieri decernimus, vt sicut annus per quatuor voluitur tempora, sic & nos quaternum solenne agamus ieiunium per anni quatuor tempora. Hęc apud Gratianum in cap. 1. 76. dist. in ipsa verò epistola traditur ab ipso Calixto ratio ex veteris testamenti ieiunio. Zachariæ cap. 8. quod ex Hieronymo ab eodem Gratiano explicatur, eiusdem distinctionis cap. Ieiunium. quo in loco quatuor ieiunia Hebręorum, de quibus Zacharias scripsit, quorumque tempora verbo domini pręfinita fuisse, tradit, mensibus scilicet, Quarto, Quinto, Septimo, & Decimo, ad mensium, quibus modò vtimur, rationem ita exponuntur, vt ieiunium quarti conueniat Iulio mensi, quinti Augusto, septimi Octobri, decimi Ianuario. Idem illic Gratianus obseruauit in cap. huius obseruantiæ. adsumiturque secundum hanc deductionem anni initium à mense Aprili, qui primus mensis est apud Hebræos, vt idem Gratianus asseuerat: quod olim verum erat ex eo, quòd luna proximior æquinoctio verno primum constituebat Hebræorum mensem: at postea propter mutationem æquinoctij verni. est omnino obseruandum, mensem Martium frequenter, & sanè frequentiùs conuenire primo Hebræorum mensi. Quemadmodum explicuimus & nos in huius operis ca. 18. nu. 1. qua ratione forsan perspecta, & considerato anni initio iuxta Hebræorum obseruationem, eademque inducta ad initium anni, qua nunc vtimur: auctore eodem Gratiano ex Hieronymi adnotatione, primus mensis ad hęc quatuor ieiunia obseruanda erit Ianuarius, quartus erit Aprilis. & ideo in d. c. Ieiunium. Gratianus scripsit, non posse quarti mensis ieiunia celebrari ante diem Pentecostes: quia à resurrectione ad eam diem nullum ab ecclesia indicitur ieiunium: vtiturque is auctor hac inductione, quia planè intellexit, non posse aliter conuenire quatuor temporum ieiunio, quod ex veteri testamento à Calixto Pontifice iuxta anagogem tradi videtur. Sed nec hic sensus vllo modo Gratiano aptari poterit, nec secundum eum ieiunia, quibus vtimur, Hebræorum ieiuniis vel minima ex parte respondere possunt. Idcirco vera interpretatio eorum, quæ Gratianus exponit, inde accipienda erit, quòd ipse anni primum mensem Martium intellexerit, vel quia olim apud Romanos is mensis primus omnium erat: & quamuis Ianuarius postea principium anno dederit, nihilominus quo ad quędam mensium nomina, Martij mensis vt primi adhuc habetur ratio: quod Ioan. Fantucius, Archid. & alij ad Gratianum adnotarunt: vel quia, licet olim apud Hebręos Aprili responderit primus eorum mensis, nunc tamen, & Gratiani ætate, & Gelasij Papæ temporibus propter æquinoctij verni mutationem potiùs, aut denique frequentiùs primus Hebræorum mensis conueniret nostro Martio, quam Aprili. Siquidem anno Domi. CCCXXX. tempore Nicænæ synodi æquinoctium vernum contingebat XXI. die Martij, nunc verò contingit vndecima die eiusdem mensis. Vnde quartus mensis erit Iunius, septimus September, decimus December: omittiturque ab ecclesia quinti mensis ieiunium, & mutatur in ieiunium primi mensis: id est Martij. quod constat ex concilio Maguntiaco. c. 34. quod celebratum fuit anno Domin. DCCCIII. meminere eiusdem Gratianus in distinct. 76. cap. 2. & Burchardus lib. 13. cap. 2. qui diligentiùs illius canonis verba sic retulit, vt aliquid à Gratiano fuisse omissum constet, & tamen nec ipse integrum canonem exposuit. Qui in conciliorum libris his verbis extat: Constituimus, vt quatuor tempora anni ab omnibus cum ieiunio obseruentur: id est, mense Martio hebdomada prima, & feria quarta, & Sexta, & Sabbato veniant omnes ad ecclesiam cum litaniis ad Missarum solennia. Similiter in mense Iunio hebdomada secunda, feria quarta, sexta, & sabbato ieiunetur vsque ad horam nonam, & à carne ab omnibus abstineatur. Similiter in mense Septembri hebdomada tertia, & in mense decembri hebdomada, quæ fuerit plena ante vigiliam natalis Domini: sicut est in Romana ecclesia traditum. Hęc in dicto canone. His simillima Iuo Carnotensis tradit ex concilio Salegu stæ lib. 2. de ieiunio, & Gratianus ca. 3. dist. 76. quo in loco illud est obseruatum: quòd si quando ieiunium mensis Iunij in vigiliam Pentecostes inciderit, non tunc celebrandum erit, sed in ipsa hebdomada solenni Pentecostes: & ideo idem Gratianus in cap. ieiunium. dixit, non posse celebrari ieiunia quarti mensis ante diem Pentecostes: quia inter resurrectionem & Pentecostem ieiunia minimè indicuntur ab ecclesia. Ex quibus, si coniecturis vti licet, Calixti Papæ decretum addidit ieiunium quartum, nempe mensis Martij. cùm priùs tria tantum obseruarentur ieiunia. Tandem quia prima duo ieiunia frequentissimè in quadragesimam, & hebdomadam Pentecostes incidebant, vsus obtinuit, & ita constitutum est ab Vrbano Papa in cap. statuimus. 76. dist. vt primum ieiunium quatuor temporum celebretur in initio quadragesimæ, secundum in hebdomada Pentecostes, tertium in Septembri, quartum in Decembri. idem probatur in cap. huius obseruantiæ. 76. dist. quo iure ecclesia vtitur, & tertium ieiunium in Septembri post festum exaltationis sanctę Crucis celebratur.

Ex his item adsumitur interpretatio responsi, quo Gelasius vtitur in epistola ad Episcopos per Lucaniam constitutos c. 13. apud Gratianum in c. vlt. 76. dist. de ordinationum temporibus. Scribit enim Gelasius, ordinationes presbyterorum, & diaconorum nisi certis temporibus, & diebus, exerceri non debent, id est, quarti mensis ieiunio, & septimi, & decimi, sed etiam quadragesimalis initij, ac Medianæ hebdomadæ, & sabbato circa vesperas ipsas ordinationes nouerint celebrandas. Quibus verbis probatur, ordines sacros extra tempora iure diffinita non esse concedendos, tempora verò esse quatuor anni ieiunia, quæ modò tradidimus, & hebdomadam quartam quadragesimæ, quæ pręcedit dominicam in passione, & sabbatum ante Resurrectionis diem, sicuti summus Pontifex Alexander tertius respondit in c. de eo. de tempo. ordin. Appellat autem Gelasius ieiunium quarti mensis, quod obseruatur post Pentecostem, & ab aliis dicitur mensis Iunij ieiunium, quemadmodum & sub initio quadragesimę complexus est ieiunium mensis Martij, quod licet posset extra quadragesimam contingere, frequentiùs tamen in eam incidebat.

Atque hæc de ieiuniis, quę videntur ex vetustissimis institutis à catholicis obseruata fuisse, quibus & alia addita fuere, quæ commemorantur in cap. 1. & 2. de obseruat. ieiunior.

Sexta conclusio. Ieiunia † canonicis legibus instituta, ita ex pręcepto seruanda sunt, vt mortalis peccati reus sit omnino censendus, qui absque iusta causa eadem seruare omiserit. Hanc conclusionem ideo his verbis conceptam exponimus, vt ab eius disputatione secernamus eum, qui ex contemptu ieiunare diebus ab ecclesia præfinitis omiserit. Hic enim dubio procul mortalis criminis, & culpę reus censetur, secundum omnes, vt Caiet. fatetur in. 2. 2. q. cxlvij. art. 3. de contemptu verò, ex quo mortalis oriatur culpa, nos scripsimus in c. Alma mater. de sen. excom. in 6. in priori relectionis parte. §. 7. nu. 6. igitur conclusio in hunc sensum adsumenda, vt secluso contemptu si quis non obseruauerit ieiunium ab ecclesia indictum, in mortalem incidat culpam regulariter, nisi iusta causa ex his, quæ iustæ in hoc tractatu, censentur, eum ab ea culpa excusauerit, secundum Archid. Prępo. & Cad. S. Sixti. in cap. vtinam. 76. dist. Probatur verò ex eo, quòd canones, & constitutiones ieiunia instituentes in hoc videntur sensu institutę, vt vel verbis æquipollentibus præceptum inducant. c. non licet. de consecra. dist. 3. ca. non oportet. ea. dist. cap. quadragesima. de consecr. dist. 5. idem probatur ex clem. exiui. de verb. signif. vbi summus Pontifex asseuerat, monachos propter ieiunia ex instituto ordinis sibi iniuncta, non esse liberos à ieiuniis ecclesiasticis, quæ Christiani obseruare obligantur. His accedit tex. in clem. ad nostram. de hæret. quæ errorem illum damnat, quo asseueratur, ieiunia ecclesię non esse necessario seruanda ab his, qui perfecti sunt. Sic D. Thomas hanc assertionem apertissimè agnoscit. in. 2. 2. q. cxlvij. art. 3. & in 4. sen. dist. 15. q. 3. ad 4. q. Palud. q. 4. glo. in cap. vnum horarium. §. alias. 25. dist. quam sequi videtur Panormi. in rub. de obseruat. ieiunior. col. vlt. tametsi Cardi. in cap. 2. eo. tit. eam negauerit, nisi fiat transgressio ex contemptu. & licet Caieta. in dict. art. 3. existimet, nullibi ex iure Pontificio probari posse pręceptum ieiunij eo in sensu, vt secluso contemptu obliget ad mortalem culpam: fatetur tamen, hanc obligationem ex communi ecclesię interpretatione receptam esse, & id sufficere. Nos verò & ex ipsis canonicis constitutionibus conclusionem probari, constanter asseueramus, quod & D. Hieronymus in epistola ad Lucinium sensisse videtur. & in cap. vtinam. 76. dist. qui pręcepti nomine vtitur, illud vti venerandum, & obseruandum maximè commendans. Idem ipse colligo ex canone Apost. 68. à quo ille pœnę frangenti ieiunia iure instituta inducuntur quæ non solent, nisi peccati mortalis causa & ob eius culpam delinquentibus infligi.

Non oberit huic conclusioni quod Palud. scribit in 4. dist. 25. q. 5. probare conatus, quòd vbi ius humanum prohibet id, quod per se malum non est, nisi quia eodem iure prohibetur: non potest contingere, nec contingit aliud peccatum, quam inobedientiæ. Et ideo cum ecclesia temporibus quibusdam prohibeat esum carnium, & leges quasdam præscribat in his, quę ad eibos attinent, quibus legibus seclusis, nihil suberat in cibis adsumendis per se malum: videtur aduersus leges istas tantùm posse committi peccatum inobedientiæ ex contemptu, si transgressio contingat. Nam hæc opinio Paludani falsa est, nec potest recta ratione defendi. Ecclesia etenim dum abstinentiam quadragesimalem indixit, ieiunium illud constituit in virtute abstinentiæ: & ideo non solum ille contra obedientiam peccaret, qui ieiunium ex contemptu frangeret: sed & ille contra abstinentiam, qui non ex contemptu, sed præ gula id faceret. quod aduersus Palud. tradit Domini. Soto li. 9. de iust. & iure. q. 5. art. vlt. idem pręmittit Caieta. in d. artic. 3. dum probat, in obseruatione ieiunij ecclesiastici duplicem contineri virtutem: obedientiam inquam, & abstinentiam: & ideo vbi peccatur contra hoc ecclesiæ institutum, posse contingere peccatum inobedientiæ, & gulæ.

Septima conclusio. In ieiunio † à iure pontificio indicto, non licet, nisi semel prandere. Probatur hæc omnium consensu ex Greg. in c. quadragesima. de consecrat. dist. 5. qui dies dominicos quadragesimæ ab aliis distinxit, nec distinctio contingit in delectu ciborum, quia par est in hoc prohibitio, nec potest in alio discrimen constitui, quam quòd dominicis diebus quadragesimæ liceat bis, vel ter prandere: ergo in aliis diebus non licet, nisi semel: quæ quidem inductio non admodum vrget. Nec enim sequitur, in die dominico ad aliorum discrimen licet bis, vel ter ciborum refectione vti: ergo in aliis non licet, nisi semel. Siquidem potest esse in hoc vera differentia, quod liberè die dominico liceat, quoties libitum fuerit, prandere, in aliis verò diebus non sit, nisi bis, iure permissum. Et nihilominus ex Greg. responso conclusio ista frequentissimè deducitur maximè à Panor. in rub. de obseruat. ieiun. & Caieta. ij. ij. q. cxlvij. art. vj. qui eandem aliis rationibus, & communi totius Christiani orbis consensu probare nititur, eamque illic S. Thom. vti ab ecclesia diffinitam, & à populo Christiano receptam exponit, & interpretatur. De illo verò ientaculo, quod fieri solet sero à ieiunantibus, parum hoc in loco tractabitur: cum de ea quæstione Caiet. in d. art. 6. & idem ac Syluest. in summa longè tractauerint: & ante ipsos Innoc. & Pano. in dict. rubr. de obser. ieiu. ex quibus summa disputationis in hoc deducitur, vt liceat vespere, iuxta prouincię consuetudinem aliquid, etiam citra sitim commedere: modò id fiat moderatè, neque fraus ieiunij legibus irrogetur.

Cæterùm Christiane lector in hanc conclusionem questio incidit insignis, quæ vtinam necessaria non esset, an hi seruent ieiunia iure instituta, & præcepto ecclesiæ satisfaciant, qui semel comedendo tantum cibi accipiunt, tot cibariis, & condimentis vtuntur, ad ingluuiem vsque, vt nullam carnis afflictationem sentiant, imò gulam impensissimè irritent, libidinem excitent, tantum cibi sumentes vnico prandio, quantum sit tribus hominibus satis ad congruam eorum sustentationem. Etenim multis rationibus non temerè poterit asseuerari, hosce homines ieiunij præcepto minimè satisfecisse.

Primò, ecclesia catholica, quæ ieiunia indixit in hoc verè tendit, atque hunc finem præ oculis habuit, vt Christiani diebus ieiunij per abstinentiam certis legibus præscriptam corpora castigent, ad illicitos carnis motus reprimendos: vtque mens aptior ad sublimia, & diuina contemplanda, quod superius euidenter probauimus, & fatentur passim omnes, qui de ieiuniis tractauêre. Hic verò finis nequa quam sequitur: quod non esset ieiunanti sobriè ac temperantè imputandum: sed & ab ipso ieiunante manifestè obiicitur huic fini impedimentum media illa tollendo, quæ ab ecclesia ad abstinentiæ vsum, fuerunt ad præscriptum finem instituta. Ergo non potest verè dici, hos, de quibus quæstio agit, ieiunio satis fecisse.

Secundò, materia huius præcepti non solùm videtur esse, semel in die prandere, sed ita semel cibum sumere, vt quantum ad cibos attinet, corpus affligatur, & castigetur: saltem, vt abstinentia vtamur, qua solet corpus affligi, & castigari, iuxta prudentis viri arbitrium. Quemadmodum constat ex obseruatione ieiuniorum, qua sancti patres, & reliqui Christianam religionem professi ab initio legis Euangelicæ vsi fuêre. Ergo non seruat præceptum: imò eidem refragatur, qui semel in die absque vlla temperantia, & abstinentia comedit, tantum non ad ingluuiem vsque immoderatè nimis in comedendo limites rationis transgreditur.

Tertiò, lex humana hac in re nihil aliud facit, quàm diem certam, aut tempus certum diffinire, & modum quendam præscribere, quibus legem naturalem, ac diuinam exequamur, quod paulò antè adnotauimus: ita quidem, quôd tempore ab ecclesia præscripto, & modo per eam definito lex de ieiunio naturalis, & diuina seruetur. Sed qui sic ieiunant, vt in quæstionis titulo exposuimus, palàm legi naturali, & diuinæ de ieiunio aduersantur: ergo & humanæ. His accedit, quòd ecclesia in materia temperantiæ certis diebus ieiunia præcepit: reliquo autem temporis anno moderatè comedere legis naturalis instituto reliquit.

Quartò, eodem modo vnica ex cibo refectio, si ea sit immoderata, humanæ legis proximo fini contraria est, sicut plures: sed qui pluribus vtitur, dubio procul contra legem humanam de ieiunio facit: ergo & qui semel, immoderatè tamen comedit.

Quintò ab absurdo vitando argumentamur: nam si eo modo, quo caput quæstionis exponit, satisfieret ieiunij præcepto: sequeretur, q. virtutis præceptum adimpleretur per contrarium eius, quod præcipitur. Quod nemo doctus affirmabit. Exercet etenim qui se ingurgitat, gulam apertissimè contrariam abstinentiæ, quæ lege lata de ieiunio præcipitur. Qua ratione ad probandam hac in quæstione opinionem instam vtitur Martinus Ayala episcopus Guadixiensis lib. 3. de traditio. eccl. c. de ieiunio. Eidem sententię adstipulari videtur D. Tho. in 2. 2. q. 148. arti. 3. ad 2. qui de transgrediente præceptum ieiunij inquit, Cuius auctoritatem si aliquis transgrediendo statutum contemnat, vel hoc modo transgrediatur, quod impediatur finis quem intendit, peccat mortaliter talis transgressor, scribit & ad hęc Io. Maior in 4. senten. dist. 15. q. 3. nullo modo ratione quantitatis cibi ieiunium frangi, nisi quis intemperatè comedat, sed & Innoc. in rub. de obser. ieiu. nu. 3. refert, quosdam tenere, nusquam esse ieiunium, nisi & ibi sit victus abstinentia.

Contrariam opinionem veriorem esse, probare conantur Caiet. 2. 2. q. 1. 147. art. 3. & Io. Medina in 4. sent. in tract. de ieiunio. c. de numero refectionum. & c. de his per quę ecclesiasticum ieiunium soluitur, ex nostris Innoc. in dict. rub. num. 3, qui pręmittere videntur, hoc ab omnibus frequentiori consensu receptum esse. Ecclesia etenim in his legibus, quas de ieiunio instituit, licet diffinierit, semel tantum in die ieiunij comedendum esse, cibi tamen, & prandij quantitatem nec diffiniuit, nec commodè diffinire potuit, propter varias hominum conditiones, & corporum qualitates, secundum quas, quod vni est immoderatum, alteri fortassis non sufficit, aut sanè ita illi conuenit, vt nullus sit in ea re excessus. Hæc verò ratio non est adeò efficax, quòd possit priorem opinionem omninò euertere. Nam licet S. Thomas ea vtatur in dict. art. 6. ad. 1. & verum sit, ab ecclesia non esse quantitatem cibi diffinitam ieiunantibus, siquidem in legibus de ieiunio latis hora prandij, & vnici tantùm pręscribitur, quod & idem Thomas tradit arti. 7. non negatur ex hoc, ab ecclesia sensim diffinitum esse, ac ieiunantibus præceptum esse, vt abstinentia vtantur. Atque ideo tenetur, qui ieiunat, ex præcepto ecclesiæ abstinentia vti, ac semel tantùm comedere temperatè iuxta boni viri arbitrium, ne circumspecta, quadam ex latitudine, propria conditione, limites temperantiæ, aut abstinentiæ virtutis excedat. Nec id periculosum est, imò cuique facillimum iuxta illam latitudinem, quæ cognosci, ac diiudicari absque vllo graui examine poterit. At præceptam esse ab ecclesia ieiunantibus abstinentiam, vbique, ni fallor, Sanctus Thomas pręmittit, & docet. Idem superius nos probauimus. fit igitur rationi consonum, tunc ieiunij præceptum minimè seruari, imò violari planè, quoties abstinentiæ limites, etiam semel comedendo, vnicóve prandio, qui ieiunat, egreditur, quippe qui nequaquam abstinentia vtatur, nec eius virtutis actu, qui iure Pontificio præcipitur, imò abstinentiæ virtutis actus, est ieiunij substantia, quod omnes fermè fatentur, & ideo absque actu abstinentiæ virtutis, nec ieiunium verè dici potest, nec pręceptum ecclesiæ adimpletur, quo actus abstinentiæ præcipitur.

Secundò opinioni Caietani accedit, ac suffragatur, quòd finis præcepti † minimè cadat, aut comprehendatur sub præcepto ad hoc, vt finis ipse itidem pręceptus censeatur, sicuti ex diuo Thoma, & alijs in capit. præcedenti obseruauimus. Sed finis præcepti de ieiunio instituti est ipsa castigatio corporis, & afflictio carnis ad eius illicitos conatus reprimendos, & vt mens aptior sit contemplationi diuinarum rerum, ergo non tenetur qui ieiunat ex præcepto castigare, aut affligere corpus, sed illi satis erit, si seruet media, quæ fuerint à lege præfinita ad illum finem consequendum. Verùm & hæc ratio non admodum vrget, si distinguamus finem pręcepti cuiuslibet specialem, à fine omnium præceptorum communi, qui charitas est. Et quidem finis hic posterior non cuntinentur sub præcepto quolibet, quamuis omnium sit finis, & sub eorum quolibet, præmittatur, vt modus omnium virtutum, quia licet earum omnium actus ordinantur ad charitatem, hic tamen finis non comprehenditur in quolibet speciali præcepto nec legis diuinæ, nec humanæ. Etenim nec ab homine, nec à Deo punitur, tanquam præcepti transgressor, qui parentibus debitum honorem impendit, licet id fecerit absque charitate, & vllo pietatis habitu. Quod S. Thom. non semel adnotauit, sed signanter in 1. 2. q. 100. artic. 9. finis verò præcepti specialis sub præcepto continetur, & præceptus intelligitur, quemadmodum de præcepto peculiari, & speciali diligenti Deum explicat S. Thom. in d. q. 100. art. 10. ergo finis huius præcepti de ieiunio specialis sub præcepto comprehenditur, & præscriptus à lege censetur, ea ex parte, qua illum Christiani obseruare possint. His patrocinatur, quod in idem ferè incidit, nempe, præceptum continere finem proximum, quamuis finem remotum non contineat, nec sub præcepti vinculo comprehenderit. Sicuti ex rationibus à diuo Thoma traditis manifestè deducitur. Sed & ibi ipsum probatur ex eodem Thom. in ij. ij. quæst. 44. artic. 4. ad 1. qui ita scribit, sub præcepto, quod datur de actu alicuius virtutis, non cadit modus, quem habet ille actus ex alia superiori virtute, cadit tamen sub præcepto modus ille, qui pertinet ad rationem propriæ virtutis. Hæc Thomas, quem illic Caietanus sequitur, & interpretatur. ad hæc conducit plurimùm eiusdem Thomæ quædam distinctio in 1. 2. quæstion. 96. articul. 3. Aliquis, inquit, actus potest esse virtutis dupliciter, vno modo ex eo, quòd homo operatur virtuosa, sicut actus fortitudinis, facere fortia, & sic lex præcipit aliquos actus virtutis. Alio modo dicitur actus virtutis, quia aliquis operatur virtuosa eo modo, quo virtuosus operatur. Et talis actus semper procedit à virtute, nec cadit sub præcepto legis, sed est finis ad quem legislator ducere intendit. Hactenus Thomas. Quibus ad amussim obseruatis erit respondendum, huius præcepti de ieiunio finem remotum ex alia superiori virtute, quíque sit omnium præceptorum finis, non comprehendi hoc speciali præcepto, & ideo non posse verè dici transgressorem huius præcepti eum, qui sic ieiunauerit, vt illud opus ieiunij minimè fuerit meritorium, nec satisfactorium, nec ad mentis in Deum eleuationem vtile, ex defectu charitatis. Nam etsi finis ieiunij sit per corporis extenuationem, animam ad supernorum contemplationem erigere, illa tamen contemplatio non cadit sub præcepto ieiunij. Et ideo non tenetur quis ratione huius præcepti ita se disponere abstinendo à peccato mortali, vt possit mentem in diuinarum rerum contemplationem erigere, quia nec tenetur ex eodem præcepto diuina contemplari, & animum in Deum erigere. Finem verò proximum, & specialem huius præcepti, nempe castigationem corporis, & per abstinentiam emundationem eius, atque purgationem sub eodem comprehendi constat, quatenus attinet ieiunantis facultatem. Tenemur ergo ex hac lege corpus castigare, atque à ciborum sentina mundare per abstinentiam, denique ad finem istum proximum, & immediatum, specialemque huius legis, quæ de ieiunijs ab ecclesia instituta est, præsertim, quòd eadem lege tenemur ad abstinentiam virtutem, & ad modum, qui pertinet ad rationem propriam, ac peculiarem eiusdem virtutis, non vt hic actus procedit à virtute, sed qua ex parte actus est virtutis, siquidem eo modo sub præcepto includitur, & verè præcipitur, saltem tenemur minimè obuiam ire medijs ab ecclesia ad hunc proximum finem institutis.

Postremò ad hanc opinionem Caietani accedere videntur verba. S. Tho. in ij. ij. q. 147. arti. 6. ad 2. qui de ieiunantibus ita scribit, Si autem quis immoderatè potu vtatur, potest peccare, & meritum ieiunij perdere, sicut etiam si immoderatè cibum in vna comestione adsumat. Hæc Thomas. sensit enim hunc excessum immoderati cibi meritum ieiunij tollere, sicut & immoderati potus, non tamen ieiunij præcepto refragari, sicut nec eidem refragatur potus, etiam vnius prandij immoderatus.

Non me latet, posteriorem sententiam, quæ à Caietano probatur, pluribus placuisse, & fortassis veriorem esse, mihi tamen dubia est, quamuis nolim in re adeò graui quemquam damnare facillimè ab hac dubitatione discessurus, nisi vidissem tot sanctorum patrum testimonia, tot veterum canonum decreta, quibus ieiunium ex multis causis, ac rationibus commendatum, potissimam laudem ab abstinentia sibi vindicare. Sed & S. Thomas. ij. ij. q. 147. art. 1. ad 2. & art 3. ad 1. profectò sentit, sub ieiunio contineri abstinentiam, quæ communi regula supererogationis est, & differt à communi vsu virtutis necessario, vt ab illis etiam abstineamus, quæ salua virtute nobis licêrent, sicut in sexta illatione primæ conclusionis diximus.

Quod si quis bis, ter, vel quater in die ieiunij cibum sumat, & comedat, ita quidem vt ad huc verè fuerit vsus abstinentia, nihilominus legi de ieiunio ecclesiastico latæ aduersatur. quia illa lex non tantùm abstinentiam indixit, sed & abstinentiæ modum, ac limitem præscribit, quod omnes fatentur.

Hinc etiam subsequitur, eum peccare contra legem, & præceptum ieiunij, qui iam violato ieiunio † ea in die per secundum prandium, tertiò, aut quartò cibum adsumpserit, denique toties peccare nouo peccato, quoties post primum à iure permissum prandium comederit. Cui opinioni accedit Ioan. Medina in codice de pœnitentia tract. 4. capit. de numero refectionum. post Ioan. de Neapoli. in quodlibet. Etenim qui bis commederet contra legem ieiunij, adhuc obligatur iuxta vires proprias eandem legem obseruare, & à cibo eadem die abstinere, ergo peccabit aduersus legem ieiunij, qui violata semel eadem lege, tertiò cibum assumpserit. Nam qualibet die, qua ieiunium indictum est, tenetur quis abstinere à cibis, & abstinentia virtute vti, â quo præcepto nequaquam eximitur ex eo, quòd illa die non possit ieiunare semel violata ieiunij lege. Quia licet ieiunare perfectè non possit propter eius culpam, superest adhuc diei pars, in qua tenetur abstinere, cum verè abstinere possit. Nec quidquam oberit, quòd is abstinentia vti non possit, quæ ad ieiunium requiritur, quum ieiunium nihil aliud sit, quàm abstinentia certis, ac quibusdam limitibus iure præscripta. Nam quamuissemel violata ieiunij lege, non possit illo die abstinentia perfecta vti, poterit tamen ea vti nihilominus quò ad reliquam diei partem, atque ideo partim legi satisfacere: nec video qua ratione qui non possit, pręsertim eius culpa totam seruare legem, sit exemptus ex hoc ab eiusdem legis vinculo quò ad eam partem, in qua legem adimplere commodè valeat. Ex quo mihi hæc opinio potiùs placet, quamuis contrariam præter alios constanter asseuerauerint Durandus, & Palud. in 4. dist. 15. q. 4. art. 5. Caieta. in verb. ieiunium. Angelus. §. 22. & Syluester. q. 8. versic. 4. rursus idem Caieta. ij. ij. q. 147. art. 8. qui testatur, hanc opinionem communem esse.

De hora prandij est adnotandum † in diebus ieiunij horam prandendi diffinitam esse nonam diei. Quod probatur ex Athanasio in lib. de virginitate. Epiphanio contra Massalianos. qui quarta, & pro sabbato ieiunium ex traditione Apostolorum statutum esse vsque ad horam nonam, scribit. idem constat ex concilio Maguntiaco canone. 34. cuius superius mentionem fecimus, quo ad ieiunium quatuor temporum. De ieiunio quadragesimæ extat apud Gratianum ex concilio Cabilonensi canon. solent. de consecrat. distinct. 1. ex Iuone Carnotensi libr. 2. de ieiunio, quem canonem tribuit concilio Chalcedonensi. S. Thomas. ij. ij. q. 147. art. 7. Burchardus vero ex decretis Syluestri Papæ eum retulit lib. 13. c. 12. Inter quæ nondum ipse legi canonem istum, nec itidem extat inter canones concilij Cabilonensis, nec concilij Chalcedonensis. Sed ex eo deducitur, in quadragesima ad horam vsque nonam differendum esse prandium illud vnicum, quod ab ecclesia in diebus ieiunij præscribitur, & deinde adijcitur: nullatenus ieiunare credendi sunt, qui ante manducauerint, quam vespertinum officium celebretur. Concurrendum est enim ad Missas, & auditis Missarum solennibus, & vespertinis officijs, & largitis eleemosynis ad cibum accedendum est. Hæc ille canon. Ex quo Sanct. Thomas, & cæteri Theologi communi omnium consensu existimarunt, & verè existimant, horam prandij vnici ieiunantibus nonam fuisse præscriptam: tametsi Panormit. in rubric. de obserua. ieiu. existimet, nullibi à iure canonico statutam esse horam nonam ad prandium ieiunantibus in alio tempore, quàm in quadragesima, quo post vesperas promittitur prandium vnicum, licet communis consuetudo etiam in alijs ieiunijs horam nonam præscripserit. Qua in re obseruandum erit, quanam ratione sint dierum horæ connumerandæ, siquidem variè solent ex varijs causis discerni. Et sanè illud ad huiusce tractatus intellectum obtinuit, quod Andræ. Alciat. diligenter adnotauit in l. 2. ff. de verb. signif. cui Antonius Augustinus accedit in lib. 4. emendationum capit. 13. Veteres quidem in duodecim horas diem diuisisse, totidémque noctem, eaque de causa sextam diei horam meridiem fuisse, sextam verò noctis, mediam noctem. Qua ratione æstate diei horæ maiores erant, & noctis minores, brumæ autem tempore noctis horæ maiores erant, diei verò minores. Crescebant enim, & minuebantur, vt dies ipsi & noctes. Quæ ex Iurisconsultis probantur. l. prima. ff. de manumiss. l. à qua ætate. qui testam. facer. poss. l. in vsucapionibus. & l. ideoq́ue. ff. de vsucap. l. ij. ff. de annuis legat. vbi & in l. Titius. §. Lucius. ff. de liberis & posthumis. l. 3. ff. de oper. liber. & in dicta l. ij. de verbo. signif. apertius quæ præmisimus constant: imò ex his loci Iurisconsultorum prius adducti commodius intelliguntur, & ex Harmenopolo libr. vltim. titul. de verb. signific. Aulo Gellio libr. 3. capit. 2. Macrobio libr. primo Satur. capi. 3. Alciato libro primo parerg. capit. quadragesimo octauo. Alexand. ab Alexandris lib. 4. capit. vigesimo. Ludouico Cælio libr. 7. lect. antiq. cap. 9. Vnde fit, vt horæ bifariam distinguantur, quædam enim dicuntur æquinoctiales, quas Græci ἰ σημερινὰσ, id est, æquales appellant, & hæ semper æqua spacia continent siue in noctibus, siue in diebus, hisq́ue nunc vtimur vulgo, & ideo vulgares modo nuncupare possumus. Dictæ sunt æquinoctiales, quod ariete, & libra, atque ita in vtroque æquinoctio singuli dies, noctesque contineantur horis duodecim, eisdëmque æqualibus, nec est maior noctis hora quam diei. Sunt & horæ ab his dissimiles, quæ inęquales dicuntur, & temporales, quas Græci dixêre καιρικὰσ. quod quolibet tempore nox in duodecim, & in totidem dies, horas diuidatur. Eritque necessario tunc hora diei maior in æstate, quam in bruma, & eadem ratione noctis horæ minores erunt in æstate, maiores verò in bruma. Hinc Plinius libro secundo. capite vigesimo quinto. Augusti verba referens de sydere crinito inquit, Id oriebatur circa vndecimam horam diei, clarumq́ue & omnibus terris conspicuum fuit. Et apud Matthæum capite vigesimo. Vineæ dominus his qui vndecima hora conducti fuerant, tantam mercedem soluit, quantam his, qui à tertia, sexta ve hora opus fecerant, parésque fecit eos, qui vnam tantum horam in vinea fuissent, his, qui totius diei calorem, & pondus sustinuissent. Apud Plutarchum in Crasso, duodecima hora dicitur diei vltima. Etenim M. Crassus iam senex, cum Deiotarum Regem eadem ætate offendisset vrbem ædificantem, quid tu, inquit, Deiotare? duodecima hora ædificare cœpisti? cui Rex, nec tu quidem, respondit, Crasse matutino tempore, Parthos oppugnas. Sic & in l. non minorem. C. de transact. Secunda hora noctis intelligitur, quæ secunda ex duodecim, in quas nox ipsa diuiditur. Eadem ratione Iurisconsultus in l. ij. ff. de verbo. significat. erit interpretandus, dum scribit, Cuiusque diei maior pars est horarum septem primarum diei, non supremarum, id est, maior pars est ab hora duodecima noctis ad octauam diei, non à quinta ad duodecimam. De his etenim horis Iurisconsulti passim, vt probatum est, tractauêre, & ideo eiusdem & hic locus dubio procul est accipiendus. Ex quibus in hoc tractatu de ieiunio hora nona erit ita inquirenda, vt diem in duodecim horas omni tempore distinguamus, sitque in ipsa meridie hora sexta, & ab ea hora nona deducatúr, reliqua diei parte in alias sex horas diuisa, qua ratione hora nona incipiet post tertiam diei partem, ipso die in qua tuor æquales portiones distincto. Vnde in æquinoctio hora nona dicetur tertia post meridiem iuxta horarum rationem, qua modo vtimur ex æquinoctialibus horis. In ęstate, & diebus longissimis hora nona erit prope quartam postmeridianam, in breuissimis prope secundam, quod est ad hanc rationem exactè præscriptam diligenter obseruandum, vt veteres canones, & eorum interpretes intelligamus. Sic Diuus Thom. in dict. quæst. 147. art. 7. scribit, communi vsu, omnibus diebus fere prope horam sextam cibum adsumi, id est, vt ipse intelligo, prope meridiem, & ideo congruè in diebus ieiunij horam nonam esse vnico prandio præscriptam, idem ipse Thom. in 4. distin. 15. quæst. 3. ad 3. Quamobrem non leuis adest coniectura, imo profecto maxima, tempore diui Thomæ in diebus ieiunij veteres canones adhuc seruari, & hora nona à ieiunantibus cibum assumptum vnico prandio fuisse non prius. Hæc tamen iure humano instituta sunt, moribusque vtentium, & consuetudine tolli possunt: idcirco potuit consuetudo in ieiunijs aliam horam vnico prandio diffinire, etiam nonam præueniendo, qua ratione qui modo in his diebus hora sexta, & in meridie, aut prope meridiem prandemus, nihilominus ieiunij legem seruamus, canonibusque ac constitutionibus de ieiunio latis absque vllo crimine transgressionis obsequimur. quod Caieta. optime adnotauit in dict. art. 7. & ante ipsum Florent. 4. part. titul. 4. c. 4. & Syluest. in verb. ieiunium. q. 4. eodem ferme consuetudinis iure obtentum est, quod in quadragesima vespertinum officium dicatur ante prandium prope meridiem hora vndecima ex his quibus modo vtimur, ita quidem, vt duodecima hora quæ sexta olim dicebatur, in omnibus ecclesijs vel vesperæ sint finitæ, vel paulò post finiantur, ea ex causa, quôd in quadragesima non licêret olim prandere, nisi vespertino finito officio, tametsi in alijs ieiunijs licitum esset vnicum prandium hora nona. Atque hæc ratio, quæ à consuetudine iuri humano derogante deducitur, mihi potius placet, quàm quod hac in re adnotari, & responderi solet ex Paluda. in 4. disti. 15. q. 4. artic. 4. Florentino. 2. part. tit. 6. c. 2. §. 10. & Syluestro in verb. ieiunium §. 4. scribit enim Palud. in ieiunio quadragesimæ prandium licitum esse post officium vespertinum ante horam vespertinam iam hora nona finita, in alijs vero ieiunijs post nonæ horæ officium finita hora sexta, etiam ante horam verè nonam. Addit Syluest. more ecclesiastico tres primas horas diei inæquales, appellari Tertiam, deinde subsequentes tres, quæ finiuntur in meridie, dici sextam, ac demum tres sequentes dici Nonam: & tres postremas vesperas. quod maxime conducit ad Paludani opinionem, quam probare videtur Florentinus. Sed hæc nisi consuetudine constent, nullo iure, aut nullibi, quod ipse sciam, apud ius Pontificium probantur, tametsi ad officia ecclesiastica celebranda, & ad canonicas horas publice in ecclesia dicendas, receptum sit, tempora distingui per diuisionem artificialis diei, vt prima dicatur hora ab ortu solis duodecima diei pars. Tertia item eadem ratione, sicut, & Sexta, quæ ab eodem solis ortu in meridie obseruanda est omnino, deinde nona eodem discrimine constituto, qua de re legenda erunt quæ doctè, & diligenter tradit Martin. Azpilcueta in c. quando. de consecrat. dist. 1. notab. 3. nume. 33. qui vero nimis præuenerit horam à iure, vel consuetudine prandio præfinitam, reus erit mortalis culpæ, quippe qui ieiunium non seruauerit. glo. in c. vnum horarium. §. alias. 25. dist. Paluda. in 4. dist. 15. q. 4. art. 4. Caiet. ij. ij. q. 147. artic. 7. quanuis contrarium teneat Ang. in verb. ieiunium. §. ij. & sentiat Innoc. in rub. de obseruat. ieiu. nu. 3.

De delectu ciborum, † qui non parum conducit ad veram pietatem augendam, quique maxime vtilis est ad effrænatam libidinem coercendam, si ab his abstineamus escis, quæ ad libidinem inflammant, non est cur hoc in loco longius tractemus, siquidem aduersus Iouinianum, Valdenses, & Lutherum multa scripta sunt, quo poterit lector diligentius tradita legere apud Iodocum Clichthouæum in propugnaculo ecclesiæ, quod contra Lutheranos scripsit, & rursus apud Alfonsum de Castro in lib. de hæresibus. dictione, cibus. Ioann. Bunderium in compendio aduersus Lutheranos edito. tit. 35. Martinum ab Ayala Guadixiensem Episcopum lib. 3. de traditio. eccles. c. de delectu ciborum. Etenim, quod ad nostrum attinet institutum, illud est adnotandum, in quadragesima, & omnibus diebus, quibus ex institutione ecclesiæ ieiunare tenemur, ab esu carnium esse omnino abstinendum. quod de quadragesima constat ex decreto Telesphori Papæ c. statuimus. dist 14. & canone. 56. sextæ Synodi generalis. concilio Toletano. cap. 10. & concilio Toletano. 8. c. 9. qua in re S. Thomas. in ij. ij. q. 147. art. 8. & omnes iuris vtriusque interpretes plane conueniunt, de alijs ieiunijs extra quadragesimam idem probatur ex c. de esu carnium. de consec. dist. 3. & concilio Gerundensi c. 3. concilio item Maguntiaco. c. 34. apud Gratianum in c. 2. 76. dist. quamuis non integro, vt obiter superius adnotauimus, idque ab ecclesia catholica receptum extat. De lacte verò, butyro, caseo, & ouis controuertitur, hæc etenim prohibita esse in quadragesima, fatentur omnes, & planè deducitur ex Gratiano in c. denique. 4. dist. Par autem est, inquit, vt nos, qui his diebus carnibus animalium abstinemus, ab omnibus quoque, quæ sementinam trahunt originem carnis ieiunemus, à lacte videlicet, caseo, & ouis. Hæc Gratianus ex D. Gregorio, apud quem id nondum potui reperire. Nihilominus S. Thom. in d. ar. 8. Arhid. in c. rogationes. de cons. dist. 3. Innoc. & Panor. in rub. de obser. ieiu. nu. 5. Et eo teste, omnes alij asseuerant, iure Pontificio in ieiunio quadragesimæ prohiberi oua, lac, caseum & his similia. quod expressim probat canon sextæ Synodi, à nemine hac in quæstione citatus. In alijs autem ieiunijs non esse hæc vetita, sed tantùm esum carnium. Vnde nisi aliud fuerit consuetudine obtentum, in alijs ieiunijs præter quadragesimam licebit ouis, caseo, & lacte vesci. Qua ratione obseruanda erit cuiusque prouinciæ consuetudo: tametsi Panormi. non satis ex mente Thomæ huius quæstionis resolutionem deduxerit. Etenim D. Thomas, & qui eum sequuntur, asseuerant, in alijs ieiunijs præter quadragesimam, non esse caseum, oua, & lac prohibita, & ideo consuetudinem fore obseruandam, atque adeo sentiunt, posse ieiunantes his cibis vti, nisi consuetudine prohibitio eorum fuerit inducta. Quæ quidem conclusio ab ea differt, quam Panormit. deduxit scribens, in alijs ieiunijs posse ieiunantes his vesci cibis, si id fuerit obtentum consuetudine. Quid etenim si nulla sit hac de re consuetudo? & in hoc Panor. omisit quod Thomas egregie sensit, & qui eum sequuti sunt. Ego vero existimo, oua, caseum & lac, atque his similia vetita esse iure in his diebus, quibus ieiunij causa caro fuerit prohibita, idque mihi probari videtur ex ea ratione, qua D. Gregor. apud Gratianum in d. c. denique, vsus est: & quæ à synodo sexta traditur in d. can. 56. Visum est ergo, inquit, vt omnis Dei ecclesia, quæ est in vniuerso terrarum orbe, vnum ordinem sequens, ieiunium perficiat, & abstineant, sicut ab omni mactabili, sic & ab ouis, & caseo, quæ quidem sunt fructus, & fœtus eorum à quibus abstinemus. Hactenus ille canon. qua ratione & Sanctus Thomas in dict. articulo octauo vtitur. atque ideo prohibito esu carnium ieiunij causa, & oua, & lac caseusque, & his similia vetita censentur.

De rogationibus extat Aurelianensis synodi primæ canon. 26. apud Gratianum de consec. distin. 3. c. rogationes. quo institutum est, litanias, id est, supplicationes diuinas † aut rogationes, ante Ascensionem Domini triduo celebrari, ieiuniumque indictum est illis tribus diebus, cuius celebritatis, quæ ferè in toto Christiano orbe recepta vbique videtur, origo deducitur ab historia, cuius ex Gregorio Turonensi libr. 2. c. 34. meminit Andr. Alciat. libr. 9. parerg. c. 11. Gregorius etenim ex Auiti Homilia refert, à Mamerto Viennensi Episcopo primum has litanias institutas fuisse ad expianda prodigia, cum terra mouisset: cum lupi, aliæque feræ per vrbes oberrarent, damnóque, & terrori mortalibus essent: Cuius rei dispersa per prouincias fama cæteros antistites inuitauit, vt exemplum sequerentur, adeo vt in Italia quoque celebrentur, & religiose quidem. Præter hæc Burchardus libr. 13. capit. 7. ex concilio Aurelianensi c. 6. ita scribit, Cum exigentibus peccatis Galliarum populi luporum rabie acriter interimerentur, nec huius flagelli aliquod remedium inueniri posset, congregati traduntur Galliarum episcopi apud Viennam vrbem, atque in commune statuerunt, vt triduanum ieiunium facerent. Cumque dominus pestem misericorditer abstulisset, hi dies in consuetudinem annuæ celebritatis venerunt, vt per Galliarum prouincias ante Ascensionis Domini diem celebrarentur. Agamus & nos hos dies cum summa reuerentia, & deuotione, cum abstinentia carnis, & humilitate cordis, non vt visibilium luporum rabiem euadamus, sed vt inuisibilium, id est, spirituum immundorum tentamenta vincere valeamus. Nullus autem his diebus vestimentis preciosis induatur, quia in sacco, & in cinere lugere debemus, prohibeantur ebrietates, & comessationes, quæ fiunt in vulgari plebe. Nemo ibi equitare præsumat, sed discalciatis pedibus omnes incedant. Nequaquam mulierculæ choros ducant, sed omnes in commune Kyrie Eleison decantent, & cum contritione cordis Dei misericordiam exorent pro peccatis, pro pace, pro peste, pro conseruatione frugum, & pro cęteris necessitatibus. Dies enim sunt abstinentiæ, non lætitiæ. Hæc apud Burchardum quæ apud Gratianum, & in libro conciliorum breuiter nimis referuntur, tametsi illic concilij Aurelianensis diffinitio explicetur, quæ memoria veteris instituti hanc celebritatem renouauit, cuius origo Mamerto Viennensi præsuli, etiam à Guaguino tribuitur libr. 1. de gestis Francorum paulo antè Clodouæi Regis primi obitum, anno Domini ferè 514. Hoc vere ieiunium moribus sublatum est, quamuis his diebus ab esu carnium abstineamus, saltem feria secunda & quarta, iuxta cuiuslibet prouinciæ consuetudinem.

De his verò Rogationibus legendus erit Lapus allega. xc. An tunc iudicia exerceri possint, & de alia quæstione Fel. in c. dilectus. col. vlt. de off. ord.

Est igitur, vt tractatum istum absoluamus in summa ieiunium ecclesiasticum, abstinentia quibusdam legibus salutis spiritualis, & religionis causa iure Pontificio præscripta.

SVMMARIVM.

- 1 Filius naturalis, aut illegitimus, qui habet ex principis conceßione ius succedendi ex testamento, & ab intestato, poterit agere contra patris testamentum secundum quosdam.
- 2 Tria hæc, ius succedendi ex testamento, ius succedendi ab intestato, ius agendi contra testamentum, diuersa, ac distincta esse probatur.
- 3 Rursus probatur, ex propria verborum significatione, non dari ius agendi contra testamentum patris ex sola conceßione succedendi ex testamento, & ab intestato.
- Ius succedendi ex testamento, & ab intestato, quod plerumque filijs illegitimis à principe conceditur, an includat ius succedendi contra testamentum.

CAPVT XXI.

FRequenter in his rescriptis, quibus filijs † illegitimis à principe aliquot priuilegia conceduntur, hæc clausula scribitur: tibique concedimus ius succedendi patri tuo ex testamento, & ab intestato: soletque controuerti, an ex hac concessione, si pater fecerit testamentum, in quo filius legitimatus verbis præscriptis, fuerit præteritus, aut legitima bonorum parte priuatus, aliquóve onere quo ad eam grauatus, possit contra testamentum agere. Et fortassis videbitur quibusdam quæstio ista vel inutilis, vel disputatione indigna exeo, quod filius legitimatus rescripto principis possit iure ipsius legitimationis agere contra patris testamentum: quod equidem verum est regulariter, sicuti & in quartum decretalium, vbi de legitimationibus tractauimus, traditum à nobis est, idque modo concedimus iure probari, & tamen de eo quæritur, an filius legitimatus, qui alioqui agere non potest contra patris testamentum, vel quia legitimatio perfecta non est, vel ex eo, quod ob aliam causam iure ordinario ea actio ei non competat, possit ex interpretatione verborum, quæ sub prædicta clausula continentur, & ex eorum vi, àc potestate aduersus patris testamentum actionem in iudicium deducere. Qua in quæstione fatemur planè ex ea clausula hoc ius agendi minimè tolli, si id alioqui competat filio. Sed & ex vi significationis per ea verba hoc ius filio concedi à principe, & concessum censeri, existimat fortassis Gregorius Lopez vir eruditione, ac moribus insignis in lege. nono. titul. 18. part. iij. sed Bald. in cap. de causis. nu. 34. de offi. deleg. gl. Accursius, Bar. & alij ab eo citati minime quęstionem istam explicarunt, sed de iure responderunt generaliter, filio legitimato conpetere ius agendi contra patris testamentum, ex iuris quidem diffinitione, non ex prædictæ clausulæ significatione: sed ex ea clausula idem esse respondendum, aliquot rationibus probari videtur. Et primo, iure etenim ciuili nullum aliud successionis genus constitutum est, quàm ex testamento, vel ab intestato. l. imperialis. §. præsenti C. de nuptiis. notatur in l. 1. ff. de inoffi. testa. in l. cum antiquioribus. C. de iure delib. & successio aduersus testamentum includitur sub successione ab intestato, sicuti deducitur ex Iurisconsulto in l. 1. ff. de bon. pos. contra tabu. rursus eadem comprehenditur, ac dicitur esse ex testamento. §. sunt autem. inst. de bono. posses. Igitur cum filius legitimatur ad succedendum patri ex testamento, & ab intestato, ex propria horum verborum significatione, etiam si aliunde nihil petamus, poterit patri succedere ex testamento, & ab intestato, & contra eius testamentum: ad omnem enim successionem legitimus censeri debet, quę iure ciuili filiis datur. Secundo, eadem sententia plurimum coadiuuatur ex text. in authent. quib. mod. nat. effici. sui. §. & quoniam varie. & in d. l. imperialis. §. pręsenti. l. cum quis. C. de natura. li. in authent. de nuptiis. inces. §. dubitatum. & §. quibus. inst. de hæred. quę ab intestat. defer. Quibus in locis, filiis quibusdam datur ius succedendi ex testamento, & ab intestato, quibus itidem competit ius agendi contra paterna testamenta. Tertiò huic opinioni suffragatur Iasonis responsum, is inquam in cons. ccij. lib. 2. col. 4. vers. pro prædictorum. scribit de huius clausulæ interpretatione, diligenter agens, duplicem esse successionem ex testamento, quarum prior ea dicitur, quę secundum testatoris voluntatem contingit, quoties scriptus hęres hæreditatem c. posterior est, vbi aduersus testamentum vel querela, vel ius dicendi nullum admittitur, aliterque succeditur testatori, quàm ipse voluerit, imo contra eius voluntatem. Atque hæc dicitur nihilominus successio ex testamento, quia nusquam admittitur, nisi facto testamento, quod sensit glo. in l. vlti. C. vnde legit. subdit idem Iaso. itidem esse duplicem successionem ab intestato: vna quidem est eo auctore, quæ contingit ex tacita voluntate illius, cui succeditur, & qui nullo facto testamento visus est ad eius hæreditatem vocare illos successores, & hæredes, qui iure, & legibus ad intestatorum hæreditatem vocantur. l. conficiuntur. ff. de iure codicil. Altera vero, cum filius agit aduersus voluntatem patris intestati querela inofficiosæ donationis, ad rescindendas inofficiosas patris donationes. iuxta ea, quę de inofficiosis donationibus statuta sunt. hæc Iason, cuius testimonio illud constat, successionem ex testamento includere etiam successionem illam, quę contra testamentum lege datur.

Cęterum hac in re miror profecto quorundam ingenia, iudiciumque, ex eo potissimum, quod facillimè propriam dictionum significationem euertere pro nihilo pendant, modo ex quacunque verborum significatione possint, quæ semel in animo conceperunt, ex aliquot Iurisconsultorum locis deducere. Nam si propriam interpretationem sequamur, † successio ex testamento tantum erit, ac dici poterit, quæ contigerit iuxta voluntatem testatoris, ab his quę in testamento scripta sunt legitime deductam. Quod si contingat, testamento illo rupto, vel iniusto, vel inofficioso, alium admitti ad testatoris hæreditatem, vel aliter quam ab ipso scriptum fuerit, non est ita successio dicenda ex testamento, cum detur contra ipsum: siquidem ex testamento non aliter succedendum sit, quam ex voluntate testatoris. argumento deducto à iurisconsulto in l. 1. ff. de testa. Successio vero ab intestato tunc obtinet, cum quis nullo facto testamento decessit, aut facto testamento, quod ius non admittit. Constat equidem hoc discrimen ex Iustiniani institutionibus. in prin. de hæredit. quæ ab intestato defer. & illic Theophilo. deinde tria hæc esse admodum diuersa constat, succedere ex testamento, succedere ab intestato, & agere contra testamentum. Nam licet filius adoptiuus succedendi ius habeat ex testamento, & ab intestato, non tamen habet ius agendi contra patris adoptiui testamentum. l. cum in adoptiuis. §. sed nec articulum. C. de adopt. Fratres etiam succedunt fratribus ex testamento, & ab intestato, non tamen agunt contra testamentum. l. fratres. C. de inof. test. eadem argumentatio constat ex auth. quib. mod. nat. effi. sui. §. si quis vero filius. Ex quo curiali intestato succedit curia, & fiscus, non tamen contra eius testamentum. Tertio hæc tria distingui debere, & diuersa esse, asseuerant Romanus in l. vt liberis. 2. & 3. col. C. de colla. & Soc. in rub. ff. de lib. & posth. nu. 8. Quarto hanc posteriorem opinionem, qua constanter asseueramus, sub his verbis: † ex testamento, & ab intestato minime contineri successionem contra testamentum, etiam in legitimationem rescriptis, expressim probarunt Alex. cons. 30. lib. 4. in ratione quam assignat scribens, aliud esse agere contra testamentum, aliud succedere ex testamento, aliud succedere ab intestato. Soci. cons. ccxij. libr. ij. col. iij. vers. vj. hoc idem. & Ludoui. Gozadi. cons. xlviij. nu. ij. xxj. & xxij. qui primo hanc interpretationem horum verborum, quam ego probaui, tradit, & postea subdit, legitimatum illum, de cuius iure in eodem responso tractat, agere posse contra testamentum patris, non ex hac clausula, nec ex eius vi ac potestate, sed ex aliis ipsius legitimationis amplissimis verbis: ex quibus & quia legitimatio illa plenè facta fuit, atque ideo multa habet ex iure priuilegia, proprium responsum Gozadin. confirmat adiiciens, quod si huic clausulæ ex testamento, & ab intestato, foret adiecta dictio, tantum, vel ei similis, non posset legitimato dari successio contra testamentum patris, nec ius aduersus illum agendi. Quò fit, vt hæc verba minime contineant ius agendi contra testamentum, quia si id continerent, etiam in legitimationibus, non amitterent eam significationem per dictionem, tantum, & ei similes, quę dubio procul non tollunt significationem illorum verborum, quibus adiiciuntur, imo illam extendere solent ad similia. l. ob æs alienum tantum. C. de prędiis minor. & in cle. exiui. §. cunque autem natura. de verbo. significat.

Non oberunt huic sententiæ, quæ in prioris opinionis probationem adduximus. primum etenim opinor, Gregorium Lopez potius respondisse iuxta communem illam, ab omnibusque receptam assertionem, quę dictat, filio legitimato plena legitimatione competere ius succedendi, & agendi contra patris testamentum, quam secundum rigorem horum verborum, ex quibus clausula ista, de qua disputamus, concipitur. Vnde doctissimi viri auctoritas parum nostram conuellit opinionem.

Id vero, quod probare conabamur, scilicet non esse iure aliam successionem quàm ex testamento, & ab intestato, id verum est, nec negari poterit: nihilominus ius agendi contra testamentum, nec est successio ex testamento, nec ab intestato, etsi aliquid istorum esset, non equidem erit eo modo, vt necessario ita illic contineatur, quod concesso iure succedendi vel ab intestato, vel ex testamento ei, cui alioqui id negatum legibus erat, concessum itidem censeatur ius agendi contra testamentum. Etenim postquam quis iure egerit aduersus testamentum, & in ea actione obtinuerit, tunc constabit, successionem defuncti delatam esse successoribus ab intestato, iuxta disputationem illam, quę traditur in l. filię dotem. & in l. vt liberis. C. de collat. per Alber. Brunum in trac. de statutis exclud. fœmi. ar. x. q. iij. & iiij. quidquid enim sit de illa controuersia, an bonorum possessio contra tabulas ante aditam hæreditatem, vel post in iudicium deducta, deducat successionem ad causam intestati, illud mihi videor iure asseuerare posse, possessionem bonorum contra tabulas ideo dici à Iustiniano in §. sunt autem. Inst. de bono. pos. esse ex testamento, non quod tunc ex testamento succedatur, id etenim satis absurdum est, sed quia ad eius vsum præmittitur testamentum, quod ex ea rumpi debet iure prætorio, quasi dixerit imperator, hanc bonorum possessionem non aliter dari, quam facto testamento: nec tamen ex ea succeditur, sed testamentum rescinditur ab eaque ex occasione præstatur, & aperitur successionis via, eademque ab intestato. d. l. vt liberis. cum his, quæ Bar. notat in l. illud. ff. de bon. pos. contra tab. tametsi quia facto testamento decessit defunctus, etiam si illud rescindatur, iure tamen prętorio, pura propriaque intestati succeditur, siquidem testator testamentum fecit iure ciuili validum, quamuis quo ad effectum intestato illi succedatur, cum testamentum fuerit prætorio iure rescissum. sic tandem Iurisconsultus in l. filium. §. legata. ff. de bo. pos. contra tab. hanc successionem quę datur per contra tab. bon. pos. ab intestato nomi. Cui accedit, quod qui ita succedit, auocat hęreditatem ab hærede scripto. l. emancipati. in prin. ff. de bo. poss. contra tab. Fit igitur, aliud esse ius succedendi ex testamento, vel ab intestato, aliud ius agendi contra testamentum: ex hoc siquidem vltimo iure testamentum rescinditur, ex altero succeditur. Quod satis erit ad primam contrarię opinionis rationem conuellendam. Nam etiam si præmittatur actio contra testamentum, plerunque ad aperiendam viam successionis ab intestato, non ex hoc actio ipsa est successionis ab intestato, nec includitur necessario in ipso iure succedendi ab intestato, cum id possit competere absque iure agendi aduersus testamentum.

Secunda ratio, qua vtebamur ad priorem opinionem probandam, parum profecto vrget. Nam licet filiis per subsequens matrimonium legitimatis, & per rescriptum principis, atque in his similibus detur ius agendi contra patris testamentum, non competit ea actio ex eo, quod illi iure sint successores ex testamento, & ab intestato, sed quia ius ciuile illis filiis plena iura filiorum legitimorum concessit: tunc etenim ex iuris ciuilis amplissima concessione, & indulgentia filij alioqui à natiuitate illegitimi admittuntur contra patris testa mentum, non tamen ex vi, ac potestate illorum verborum, quibus eis datur successio ex testamento, & ab intestato.

Tertia ratio ex Iasonis responso deducta tollitur, quo ad eius priorem partem, ex his, quæ paulo ante probauimus, & idem Ias. sensit, siquidem vbi agitur contra testamentum, dicitur improprie successio ex testamento in hunc sensum, quia non aliter potest ea actio deduci, quam facto testamento, & eo quod id præmittitur factum, appellatur ea successio ex testamento, non tamen vere succeditur ex testamento, id est, ex voluntate testatoris, imo tractatur de eius voluntate rescindenda, & testamento rumpendo, eritque quo ad effectum successio tunc ab intestato. Posterior autem pars non satis constat, quia etiam facto testamento potest contingere, & dari querela contra donationes inofficiosas ad earum rescissionem, tametsi tunc filius illa bona iure portionis legitimę, quæ sibi debetur rescissis donationibus obtineat, quasi ex causa intestati. Sic sane, vt & hoc iterum repetam, ego existimo distinguendum esse ius agendi siue contra testamentum, siue contra donationes inofficiosas iure succedendi, priori etenim præparatur via succedendi, posteriori vero succeditur.

Quibus diligenter ex propria dictionum significatione obseruatis apparet, verba hæc ex testamento, & ab intestato hanc interpretationem admittere, vt ex testamento succedatur secundum voluntatem testatoris ab ipso scripto testamento, vel ab eius vltima voluntate deductam: ab intestato vero, quoties defunctus, vel is de cuius hæreditate agitur, nullum fecit testamentum, vel quod fecit non fuit iure validum. Hinc denique deducitur, quod si filius naturalis, vel alioqui illegitimus, rescripto principis dispensationem obtineat, vel ius consequatur succedendi patri ab intestato, non poterit is contra patris testa mentum agere, quemadmodum Ias. aduersus Paul. de Castro eleganter probat in rub. ff. de liberis & posthumis. nu. 5. & 13.

- Vnde originem habuerit dictio, Missa, qua pro summo sacrificio auctores Ecclesiastici utuntur.

CAPVT XXII.

VOcem istam, qua significamus passim summum sacrificium, in quo adhibita oblatione verum Christi corpus consecratur, & vsus sacramenti perficitur, latinam esse quidam ex eo existimarunt, quòd ea dictione vsi fuerint Theologi, qui Latine, & eleganter eius professionis studia attigerunt. Sed & eadem dictione vtitur Alexander Pontifex maximus eius nominis primus, & à Petro sextus in epistola. j. In sacramentorum, inquit, oblationibus, quæ inter missarum solennia offeruntur, passio domini miscenda est, vt eius, cuius corpus, & sanguis conficitur, passio celebretur, vt repulsis opinionibus superstitionum, panis tantum, & vinum aqua permistum in sacrificio offerantur. Hæc Alexander, quæ Gratianus refert de conse. dist. ij. c. in sacramentorum, quod est illius distinctionis primum. multa tamen omittit, quæ nos retulimus ex ipsius Alexandri epistola, & tradit diligentius Burchardus lib. v. cap. v. Post Alexandrum Sixtus primus, qui eidem successit, auctore Damaso, instituit, vt sacerdote incipiente actionem missarum, à populo cantaretur, Sanctus, sanctus, sanctus. domi. Deus sabaoth. Huius verbi eam quidam arbitrantur esse rationem quòd missa accipiatur pro missione, qua si peracto sacrificio dimittatur populus, cum diaconus ait, Ite, missa est: id est, ite, missio est. Cui equidem interpretationi suffragatur, quod apud Cyprianum lib. 3. episto. in epistola. 14. remissa pro remissione accipitur. Qui autem, inquit, blasphemauerit in spiritum sanctum, non habet remissam, sed reus est æterni peccati. Idem Cyprianus in libr. de bono patientiæ. Dominus baptizatur à seruo, & remissam peccatorum daturus ipse non dedignatur lauacro regenerationis corpus abluere. Hanc huius verbi rationem adnotauit beatus Rhenanus in Tertullianum lib. 4. aduersus Marcionem. & rursus in lib. de corona milit. & adsumitur origo eius rei à Gręcis, & Aegyptiis, qui cum sacris operati essent, missum populum faciebant, nec abeundi potestas prius cuiquam erat, quam sacrificulus pronunciasset: λαοῖσ ἄφεσισ, id est, populis missio. Quemadmodum constat ex Apuleio lib. 11. de asino aureo. quo in loco Beroaldus id ipsum obseruauit. Scribit & ad hæc Plutarchus, suo tempore Romanos peractis votis Deos venerari, & in templis sedere, ac permanere consueuisse. Re demum diuina, & cæremoniis peractis sacerdos, Ilicet, proclamat, quasi eos diceret iam abire licere, qui sacris inter fuissent. Quod Gregorius Gyraldus de deis gentium tradit syntagmate. 17. & idem ex veteribus obserua uerat Seruius in lib. 6. æneid. Super illud, nouissima verba. Proprius tamen huic obseruationi accedit ritus ille, ac mos, quo veteres Christiani in initio legis euangelicæ, & renascentis ecclesiæ vtebantur. Olim etenim post confessionem, cantionem, lectionem Euangelij, & exhortationem, ante ipsius hostiæ consecrationem, imo & ante præfationem Catechumeni dimittebantur, quasi indigni forent, vt essent præsentes tanto sacrificio, cum nondum sacrum baptisma suscepissent, & vocabatur hæc prior sacrificij pars missa catechumenorum, quia ea parte peracta mittebantur alta diaconi voce foras. Postea vero reliqua sacrificij parte expedita post communionem catholici Christiani dimittebantur, eisdem ferme verbis diacono dicente, Ite missa est, id est, missio aut dimissio est, vobis ire licet. Sicuti ex veteribus auctoritatibus idem Rhenanus explicat in libr. de corona milit. Extatque diui Gregorij testimonium de ea dimissione catechumenorum lib. 2. dialogorum cap. 23. & multo vetustius Dionysij de eccles. hierarchia. c. iij. à quo cęteri acceperunt, quorum meminit Tho. VValdensis de sacramentalibus c. 33. col. vlti. idem S. Thomas scribit in 3. part. q. 83. art. 4. ad 4. ex concilio Carthaginensi. Quarto. c. 84. apud Gratianum. c. Episcopus nullum de consecra. distinct. j. Episcopus, inquit, nullum prohibeat ingredi ecclesiam, & audire verbum Dei siue gentilem, siue Iudæum, siue hæreticum, vsque ad missam catechumenorum.

Quibusdam vero placuit, missam dici quasi transmissam, eo quod per sacerdotem, eiusque ministerium sit hostia oblata, & missa in eo sacrificio sanctissimo, in quo preces, vota, oblationesque Deo transmittuntur à populis per ipsum sacerdotem, qui mediatoris vice inter Deum, & hominem fungitur, quod Hugo lib. 11. de sacramentis scribit.

Andræas Alciat. lib. parerg. vij. cap. x. fortassis rectius, hanc dictionem, ab Hebræis acceptam fuisse censet, apud quos missa oblationem spontaneam, quæ domino offertur, significat. ex Deuteronomio cap. xvj. & celebrabis diem festum Hebdomadarum domino Deo tuo missa. Id est oblationem spontaneam manus tuæ. Mas etenim ab Hebræis dicitur oblatio voluntaria. Sic sane concilium Coloniense in Enchirido christianæ institutionis de sacramento Eucharistiæ asseuerat, vocabulum istud ex lingua Hebræa mutuatum fuisse, ad significandum quod Græci λειτουργίαν, dixere, id est, ministerium, sacrificiúmque altaris. Quod & Dionysius, aliique veteres Theologi Synaxin appellarunt, id est, collectam, qua fit oblatio spiritualis, quę mediante sacerdote quasi collecta, & adunata pro omnibus Deo offertur. Qua ratione diuus Ignatius in epistola sexta ad Smyrnenses, huius dictionis meminit, scribens, non licet sine episcopo neque offerre, neque sacrificium immolare, neque missas celebrare. Eandem fortassis rationem habuerunt & veteres Romanæ ecclesiæ, & totius vrbis Pontifices, pręsertim Alexand. primus, cuius superius meminimus, & idem apud Gratianum de consecra. dist. j. cap. sufficit. Quibus in locis primus, quod ipse sciam, post diuum Ignatium in præcitata epistola, eadem dictione vsus est, & paulo post Telesphorus Papa in ca. nocte sancta de consecra. distinct. j. passimque auctores ecclesiastici eiusdem verbi meminerunt: sed & inter historicos Paulus Diaconus in Theodosij, & diui Ambrosij historia, missarum solennia hisce verbis commemorat. Eandem huius vocabuli interpretationem ex testimonio viri doctissimi Reuchlini probat Spiegel in dictionario iuris ciuilis. vermissa. qui & illud addit, Ioannem Cassianum lib iij. cap. vij. & sanctum Benedictum in sua reg. cap. xvij. non satis eleganter missam pro fine, aut completione alicuius rei accepisse.

Cæterum Albericus, homo alioqui doctus, & diligens, falso asseuerat, Missam dictionem esse Græcam, & significare interpellationem. Fallitur etenim Gręcæ linguæ ignorantia.

De his vero, quæ ad hoc sacrificium rite peragendum summi Pontifices, & sancti patres instituerunt, quæque catholica ecclesia religiose obseruat, lector poterit Thomam VValdensem adire, qui de sacramentalibus. iiij. tit. hoc munere diligentissime fungitur. Cui duo ipse libenter addiderim, primum, apud Gratianum vulgo circunferri Bonifacij martyris Apophthegma aliter, quam ab ipso uactore fuerit scriptum, & absque vllo sensu, in cap. vasa. de consecrat. distinct. j. de quibus, inquit, Bonifacius martyr, & episcopus interrogatus, si liceret in vasculis lignęis sacramenta conficere, respondit, Quondam sacerdotes, non aureis, sed ligneis calicibus vtebantur. Est enim hic locus ex ipsius Bonifacij epistola legendus his verbis, Quondam sacerdotes aurei ligneis calicibus vtebantur, nunc lignei sacerdotes aureis calicibus vtuntur. Quem locum Antonius Demochares, Andræas Alciatus lib. vij. parerg. capit. xxiij. & beatus Rhenanus ad Tertullianum de corona militis, restituerunt, & restitui potest, vt modò dicebam, ex ipsius Bonifacij epistola, & ex concilio Triburien si cap. xviij. atque item Burchardo lib. decretorum. iij. cap. ccxxiij. Huius etiam memorabilis sententiæ meminit Stephanus VVitoniensis episcopus in eo libro, quem aduersus hæreticos, de sacramento Eucharistię scripsit obiectione. 54. qui ex Optato, Ambrosio, Chrysostomo, & Theophilacto probat, veteres etiam aureis calicibus vsos fuisse.

Alterum ad ea verba pertinet, quæ ex institutione ecclesiæ, & sanctorum Pontificum Græcè pronunciantur in missarum celebrationibus, dum dicitur, Kyrie eleison. Nam & gentiles his verbis vsos fuisse in captandis Auguriis constat ex Arriano lib. ij. de Epicteto cap. 7. etenim aduersus illos, qui acturi inter auguria captant, inquit, Nunc trementes auiculam tenemus, Deúmque inuocantes precamur, Κριε ἐλέησον domine miserere, permitte mihi exire. O mancipium, cur aliud vis, quam quod sit melius? quid autem melius, quàm quod Deo visum fuerit? cur pro tuis viribus corrumpis iudicem, peruertis consiliatorem? Hæc Epictetus, quæ commemorare volui ex eo, quod locus ille insignis morem gentilium in obseruandis ominibus explicuerit. De his verò dictionibus VValdensis ex diuo Gregorio admonet, à clericis Latinis Græcè pronuncianda fore, idque satis apparet, quia secundum græcam coniugationem verbum pronunciatur, & ideo accentu, & pronunciatione græca sunt proferenda, accentu quidem posterioris dictionis in antepenultima, non in penultima, cum id manifestè repugnet Græcæ pronunciationi, eadémque posterior vox ita est proferenda, vt in penultima sonus seruetur vocalis. i. nam eo modo communi vsu pronunciatur à græcis. η. tametsi apud latinos qui latinè loquuntur, & pronunciant, ea vocalis mutetur in. E. longum, qua quidem pronunciatione vsi fuere olim & Græci, sed obtinuit vsus, etiam Græcæ linguæ doctissimorum virorum, vt ea litera, ac si esset. i. longum pronuncietur. Igitur nullo pacto pronunciandum erit Eleeson, sed Eleison, personum. i. & accentum in antepenultima. Hæc, fateor, leuia sunt, sed nihilominus obseruanda quandoque: quia & in his minutissimis sunt acriter incusandi, qui ex priori dictione vltimam vocalem Euphoniæ causa reiiciunt, vtranque vocem in morem vnicæ dictionis pronunciantes. Id etenim fit ab his, qui Græcè pronunciant, vel scribunt, reiiciunt siquidem alteram vocalem plerunque propter sequentem, signaturque hæc dictionis passio apostropho, quæ est nota reiectæ vocalis propter sequentem vocalem. Quod græci passim adnotarunt, super consonantem vltimam pręcedentis dictionis, quandoque super vocalem, ideoque dictio prior, Kyrie, potest passionem istam non admittere, atque pronuncianda est absque vlla vocalis elisione, potest tandem & cum abiectione vltimæ vocalis proferri Κύρἰ ἐλέκσον. Vt ἄλγἐ ἐίθηκεν, μυρἰ ἀχαιοῖς.

- De criminis purgatione uulgari, quæ fit candenti ferro.

CAP. XXIII

EXtat Honorij tertij responsum libr. v. decretalium rubri. de purgat. vulgari. quo damnatur omnino illa criminis purgatio, qua templarij milites, & alij, qui secularem, ac ciuilem iurisdictionem in Liuonia obtinentes, erga eos, qui nuper sacrum baptismum suscepissent, vtebantur, compellentes homines sibi subditos, si quando criminis alicuius suspicio incidisset, ferri candentis iudicium subire, quibus si qua exinde adustio contingeret, ciuilem pœnam infligebant. Verùm quia varia est apud veteres huius purgationis mentio, libuit ad eius cognitionem, quæ quandoque apud Sophoclem legissem, adnotare. Etenim cum Creon publico decreto, mortísque pœna indicta, corpus Polynicis sepeliri prohibuisset, & Antigone clam fratrem sepulchro tradidisset, custodes regij grauiter, acriterque incusari à se ipsis, quod culpa vnius foret, non omnium, custodia per noctis partes cuilibet distributa, cumque diligenter de ea re inquisitionem fecissent, nuncium Creonti regi miserunt, qui præter alia, & hæc in eorum excusationem dixit.

Κὀυδεὶς ἐναργὴς ἀλλ' ἔφευγε τὸ μὴ ἐιδέναι.
ἤμεν δ' ἔτοιμοι κὶ μύδρους ἄιρειν χεροῖν.
κὶ πῦρ διέρπειν, καὶ θεὸυς ὁρκωμοτεῖν
κὶ πὸ μήτε δρᾶσαι, μήτε τὸ ξονειδέναὶ
τὸ πράγμαβουλεύσ αυτι, μήτ̓ ἐιργασμένῳ.

Nemóque deprehensus est, nósque latuit.

Sumus verò parati & candens ferrum manibus tollere,

Et per ignem serpere, Deósque iurare,

Nec fecisse, nec fuisse conscios

Eius, qui de hac re consilium habuerit, nec eius, qui eam fecerit.

Cuius equidem loci interpretatio duplex est apud Sophoclis scholiastas. Prior sanè locum istum ad morem illum, & iurandi ritum refert, quo paciscentes, & iuraturi tollunt ferrum candens, deosque precantur, fœdera, ac iuramenta inuiolata manere, donec ferrum illud appareat, idque, aut orbes quosdam vel globos ferri igniti, & candentis, in mare profundum proiiciunt. Cuius rei mentio fit à Callimacho, & à Plutarcho in Aristide: inquit enim, Aristides Atheniensium nomine iuratus, cæteros Græcos sacramento adegit, vtque rectum fœdus firmaret, post execrationes, quas in perfidos fieri mos erat, ignitos ferreos orbes in mare coniecit, vbi interpres ignitos ferreos orbes Latinè dixit, quos μύδρον dixere Callimachus, Sophocles, & Plutarchus. Posterior verò interpretatio, quæ magis conuenit Sophocli, & huic Pontificio responso, ex eo deducitur, quod qui fidem sibi iurantibus haberi aliqua de re graui postularent, consueuissent ignitum ferrum manibus tollere, & super ignem ambulare, putabant enim, minimè dolorem aliquem sensurum eo experimento, qui veritatem dixisset, eratque certę fidei, & innocentiæ signum maximum, ab eo periculo illæsum quenquam euadere. Hæc ex Sophocle, Callimacho, Plutarcho, & ipsius Tragœdię commentariis. Suidas μύδρουσ interpretatur ferrum ignitum, eiúsque massam candefactam, refertque Anaxagoram Philosophum dixisse, solem esse ignitum lapidem, & maiorem Peloponeso. igitur Anaxagoras asseuerans, solem μύδρον esse, orbem ignitum intellexit, autore Suida. idem scribit Plutarchus li. 2. de placitis philosophorum cap. 20. quo in loco Budæus μύδρον interpretatur, globum ferri candentem, aut saxum ignitum. Hoc ipsum in Anaxagora & Laertius scripserat. Herodotus in Clio, πρόσ δέττάυτηοι, κὶ μύδρον σιδήρεον κατεπόντωσαν, καὶ ώμοσαν μἡ πρὶν έσ φωκαίην ἡξειν πρὶνἡ τόν μύδρον ὰναφῆναι, præter hæc, inquit, globum ferri candentem in mare merserunt funditus, & iurarunt, non prius in Phocęam ituros, quam globus is ferreus apparere.

- Quæ sint apud Martianum Iurisconsultum principia.

CAPVT XXIIII.

MArtianus Iurisconsultus in l. officium. §. officium. ff. de re militari. inquit, officium tribunorum est, principiis frequenter interesse. Quo in loco Accursius dictionis significationem nec intellexit, atque ideo minimè potuit Martiani sensum, ac mentem percipere, à quo plurimum aberrat. Sed Ant. Nebrissensis, qui nostra ferè ætate primus apud Hispanos linguæ Latinæ nitorem, candorémque exercuit, in Lexico iuris ciuilis, principia interpretatur, tentoria militum, qui à Romanis principes dicebantur, & locum illum castrorum, in quo principes metabantur & tentoria figebant. Huic interpretationi Andræas Alciatus in principio de verbor. signi. & in l. vrbana prædia eo. tit. non omnino suffragatur, scribens, ex Vegetio principia dici principis tabernaculum: quemadmodum & prætorium dicitur domus imperatoria. locus est apud Vegetium lib. 2. cap. 7. qui hac dictione alio in sensu vtitur. Nos verò, & si fateamur in alio sensu accipienda fore Comici verba, Hic ego ero post principia, quem alij vulgo tradidere, apud Martianum principia interpretamur, non tentoria militum, qui principes dicebantur, nec principum tentoria, sed publica tabernacula, aut tentoria, in quibus militares Magistratus iura militibus reddebant, & vbi de rebus publicis castrorum duces consilio inito tractabant, atque ibi aquilæ, signaque militaria custodiebantur. Quod VVolphangus Lazius de republica Romana adnotauit. Id ipsum & Gulielmus Budæus obseruasse videtur in posterioribus adnotationibus, qui ex aliquot auctoribus testimonia quædam adducit, quibus, & aliis nos veram huius dictionis significationem probabimus, vt planè Iurisconsulti responsum propriam, genuinamque interpretationem obtineat. Tit. Liuius lib. viij. ij. belli Punici, Forma, inquit, castrorum Romanorum constabat vna ea spe, quòd milites tribunos ex contagione furoris haud expertes seditionis, defectionísque rati forent, & iura reddere in principiis sinebant, & signum ab eis petebant, & in stationes, ac vigilias ordine ibant. Idem Liuius eodem libr. viij. circumeuntes enim, tentoria, deinde in principiis, prętorioque. Rursus idem Liuius lib. 7. decad. 4. ibi in principiis sermo primò inter tribunos militum secretus oritur. Cicero ad Brutum epistol. 10. spes libertatis nusquam, nisi in vestrorum castrorum principiis est, firmos omnino & duces habemus ab occidente, & exercitus. Hoc etenim in loco ipse opinor intelligendos sub principiis duces ipsos, non milites illos, qui principes dicebantur. Tranquillus in Othone c. 6. ibi, omissa mora succollatus, & à præsente comitatu imperator consalutatus, inter faustas acclamationes, strictósque gladios ad principia deuenit. Idem Suetonius in eodem Othone cap. 1. Ausus est etiam in Illyrico milites quosdam punire capite, & quidem ante principia. Iustinus lib. 11. Ordines quoque nemo in exercitu Alexandri, nisi sexagenarius duxit, vt si principia castrorum cerneres, senatum te alicuius Reipublicæ cernere diceres. Quintilianus in declamatione, miles Marianus, Sed neque hoc Roma parens, nec signa militaria, aquilæque victrices, nec tua, summe imperator, diuina virtus sinat, vt tua quoque sententia quisque vir, & Romanus, & miles nimium pudicus sit, apud quem ante principia agendum est. Verba sunt hęc Trebonij militis, qui. C. Lusium tribunum militum, imperatorísque. C. Marij ex sorore nepotem occiderat, quòd ipse tribunus pudicitiam militi eripere tentasset, auctore Plutarcho in Mario. Meminit eiusdem rei & Cicero in oratione pro Milone. sensit idem in epistola vltima ad Q. Fratrem. Sed de principiis Cornelius Tacitus lib. 1. Prima Vari castra lato ambitu, & dimensis principiis trium legionum manus ostentabant. Rursus idem, Tunc contractos in principia, iussosque dicta cum silentio accipere. Idem Tacitus libr. 4. Colique per theatra, & fora effigies eius, interque principia legionum sineret. Idem lib. 17. legati eorum in squalorem, mœstitiamque compositi per principia, per contubernia. Idem Cornelius Tacitus lib. 19. Nos proditionis electa, vt cæteris ignaris soli in principia defectores coirent. Idem statim. At Cæcinna paucos militum in principia vocat, secreta castrorum affectans. Rursus paulò pòst, Sed vbi totis castris infama proditio, recurrens in principia miles præscriptum Vespasiani nomen aspexit. Idem auctor lib. 17. T. Iunnio, Prima, inquit, militia infamis, Legatum Caluisium Sabinum habuerat, cuius vxor mala cupidine visendi situm castrorum per noctem militari habitu ingressa, cum vigilias, & cætera militiæ munia eadem lasciuia tentasset, in ipsis principiis stuprum ausa, & criminis huius reus. T. Iunnius arguebatur. Quod & Plutarchus in Galba scribit. Ouinium appellans, quem. T. Iunnium dixit Tacitus, Ducis vxorem in castra noctu militari habitu vestitam duxit, & in ipsis ἀρχείοισ, quę Romani principia dicunt, corrupit. Aulus Gellius libr. 15. cap. 12. Sed in conuiuio liberi vestri modestius erant, quàm apud principia. Ita enim locum istum legit P. Victorius lib. 3. Variar. lect. cap. 6. extat & locus elegans in l. iubemus. de erogatione milit. annonæ, libr. 12. Codicis. §. si qua tamen. Inquit enim Augustus, Quatenus causa apud deuotissima principia, propositis sacrosanctis scripturis, inter actuarium, & militem tractetur. Ex quibus satis constat, quæ sint apud Iurisconsultum principia, & quis sit verus Martiani sensus.

INDEX RERVM NOTABILIVM QVAE IN HOC QVARTO LIBRO CONTINENTVR.

- A.

- ABbas Ioachim non censetur hæreticus, licet eius dogma per sacras literas ab Ecclesia damnetur, Columna. 2. Folio 36
- Acatio an Anastasius patrocinari voluerit, col. 2. fol. 34
- Actus & Euangelia quorundam Apostolorum apocrypha num. 3. col. 2. fol. 77
- Adriani Cæsaris rescriptum de muliere prægnante, ab Ægyptiorum & Græcorum legibus deductum fuisse, col. 2. fol. 18
- Æmilia tribus, col. 1. fol. 4
- Agareni qui, col. 2. fol. 28
- Agiographi libri qui dicantur, toto cap. 16. fol. 61
- Alexander ab Alexandris vicos Athenienses falsò tribus exponit, col. 2. fol. 8
- Alfonsi in tabulis Astronomicis error, col. 1. fol. 90
- Ambrosius quis fuerit, col. 2. fol. 63
- Aniensis tribus, col. 1. fol. 4
- Anaxagoræ dictum de Sole, col. 1. fol. 126
- An vera sint, quæ de Anastasio secundo Romanæ ecclesiæ Pontifice Gratianus tradit, col. 1. & 2. fol. 34
- Annus Solaris ex Romanorum institutione, num. 1. col. 2. fol. 88
- Annus Solaris ex Hebræorum institutione, col. 1. fol.
- 89
- Anni ab initio mundi secundum hebraicam veritatem & 70. interpretes nu. 2. col. 2. fol. 89
- Anni ab Adamo ad Christum expenduntur, col. 1. fo.
- 90
- Anni à diluuio vniuersali, nu. 3. col. 2. fol. 90
- Anni initium quo tempore apud Hebræos, nu. 4. col. 1. fol. 91
- Anni à Nabuchodonosor & Magno Philippo, nu. 5. col. 1. fol. 92
- Anni ab Alexandro Magno & à Cæsare, nu. 6. col. 2. fol. 92
- Anni Arabum à Machomete, nu. 7. col. 2. fol. 92
- Antonius Eremita vidit Hippocentaurum & Satyrum, col. 2. fol. 16
- Antonij vitam quis descripserit, col. 2. fol. 67
- Antiochia an olim dicta fuerit vrbs Nisibis, col. 1. fo.
- 25
- Apocalypsis Ioannis an sit canonica, col. 2. fol. 47
- Apocalypses Ioannis & aliorum Apostolorum, col. 1. fol. 80
- Apocryphi libri an legi publicè vel priuatim poßint toto capite 17
- Apocryphi libri qui dicantur, nu. 1. col. 2. fol. 75
- Apollinis oraculum obmutuit ob Babylæ cadauer in vicinia sepultum, col. 2. fol. 25
- Arbor Persidis, col. 1. fol. 26
- Arignotus Pythagoricus spectra ex domo Corinthiaca abegit, col. 1. fol. 24
- Ariminensis Synodus, nu. 2. col. 1. fol. 77
- Arnobij Apocrypha opera, col. 1. fol. 85
- Arrius quis fuerit, & eius interitus, col. 1. fol. 57
- Arses rex Persicus, col. 1. fol. 43
- Artabanus Persicus rex, col. 1. fol. 44
- Artaxerxes rex Persicus, col. 1. fol. 43. & 44
- Artaxerxes qualis fuerit sub quo historia Esdræ contigit, col. 1. fol. 41
- Assuerus quis fuerit, sub quo historia Hester contigit col. 2. fol. 41
- Athanasius quis, col. 1. fol. 62
- Athenæ à Theseo ex vicis collectæ asty vocantur. col. 1. fol. 8
- Atheniensis Respub. quot tribus habuerit, & earum nomina ex Græcis authorib. nu. 6. col. 1. fol. 8
- Athenodorus Philosophus spectris male vexatam domum hisce liberat, col. 1. fol. 25
- A vespera in vesperam, col. 2. fol. 100
- Augustinus quis, col. 1. fol. 64
- Augustinus de suis libris, col. 1. fol. 65

- B.

- Babyla vbi sepultus, col. 2. fol. 25
- Baptismus Constantini in dubium vocatur, col. 1. fol.
- 68
- Baruch liber an canonicus, col. 1. fol 46
- Basilius quis fuerit, col. 2. fol 62
- Bomilchar cruci affigitur, col. 1. fol. 20
- Bonifacij Martyris apophthegma, col. 2. fol. 124

- C.

- Calciamenta quid, col. 1. fol. 18
- Calciatus præfectus apud Iurisconsultum quis intelligendus, col. 2. fol. 17
- Cambyses rex Persicus, col. 2. fol. 43
- Canonici libri qui dicantur, nu. 1. col. 1. fol. 26
- Canonicorum scriptorum authoritas vnde, ibidem
- Canonici libri veteris testamenti in tres ordines distincti, col. 1. fol. 61
- Canones Apostolorum an sint apocryphi, nu. 6. col. 21 fol. 81
- Caßiani opera Apocrypha, col. 2. fol. 85
- Cataphrygum hæresis, col. 1. fol 84
- Cecrops Athenienses in 12. Oppida digeßit, col 1. fol. 9
- Cenotaphia exulibus Atheniensibus posita, col. 1. fol.
- 22
- Centauri equos ad equitandum domuerunt, & vnde dicti, col. 1. fol. 17
- Censu manumitti quid? col. 1. fol. 10
- Centimetrum de Christo qualis liber, col. 1. fol. 79
- Cento quid, ibidem
- Cernere quid, col. 1. fol. 30
- Cesti Iulij Aphricani opera, col. 1. fol. 85
- Charitas omnium præceptorum finis, col. 2. fol. 115
- Chalcedonensis Synodus quo tempore fuerit celebrata, nu. 4. col. 2. fol. 59
- Christiani cur dicti Galilæi, col. 2. fol. 32
- Christiani milites an sub pagano principe salua conscientia militare poßint, col. 1. fol. 33
- Christum media nocte venturum, col. 1. fol. 101
- Chronologia regum Persicorum, col. 1. fo. 43
- Cibi qui ieiunantibus interdicuntur, nu. 15. co. 1. f. 119
- Circumcisio Sarracenorum, co. 1. fo. 29
- Clementis Alexandrini opera, fo. 84
- Claudia tribus, col. 1. fol. 4
- Collina tribus, col. 1. fo. 4
- Commodiani opuscula, col. 1. fo. 85
- Conductoribus an liceat à conductis domibus migrare, ex eo, quod nocturnis illusionibus & tumultibus inquietentur, col. 2. f. 23
- De concilijs quatuor vniuersalibus, co. 1. fo. 53
- Concilium non potest errare in his, quæ ad fidem pertinent, co. 2. fo. 65
- Confessores qui dicantur, co. 2. fo. 66
- Constantinus primus generale concilium religionis causa instituit, c. 2. fo. 54
- Constantini baptismus in controuersiam vocatur, co. 1. fo. 68 & 70
- Constantini donatio, co. 1. fo. 69
- Constantini donatio a valla in dubium vocatur, co. 2 fol. 67
- Constantinopolitana Synodus quo tempore sit celebrata nu. 2 co. 1. fol. 57
- Cornelia tribus co. 1. fol. 4
- Craßi cum Deiotaro colloquium co. 2. fo. 117
- Cretionum Solennitas co. 2. fol. 29
- Cretionis diuisio co. 1. fol. 30
- Cretio vnde dicta. ibidem
- De crucis patibulo co. 2. fol. 19. 20
- Crucis supplicium an idem quod furca fuerit nu. 2. co. 2. fol. 19
- Cruces diuersi generis co. 2 fol. 21
- Crucis Supplicium ignominiosum co. 1. fol. 22
- Crucis Supplicium a Constantino Magno abrogatum nu. 4. co. 2. fol. 22
- Crucis Signum & character olim saluationis nota hieroglyphica significatione nu. 5. col. 2. fol. 22
- Crucis sanctæ inuentio nu. 9. co. 1. fol. 72
- Crustumina tribus co. 2. fol. 4
- Curiæ Romanæ nu. 1. col. 1. fol. 2
- Cyprianus quis nu. 2. co. 2. fol. 61
- Cypriani error de anabaptismo ibidem.
- Cyrie eleison apud gentiles vsurpatum, & quomodo sit efferendum co. 1. fol. 125
- Cyri historia co 1. fol. 43. vel. co. 2. fol. 41
- Cyrillus quis. co. 2. fol. 59. & co. 2. fo. 63

- D.

- Dæmones qua ratione homines tentent co. 1. fo. 24
- Danielis libri co 1. fo. 46.
- Darius regnauit cum Cyro col. 2. fo. 42
- Darius Longimanus & Darius Nothus Reges persicico. 1. fol. 43
- Darius Histaspis co. 2. fo. 43
- Datius Mediolanensis Episcopus Corinthi Spectra ex domo quadam expulit co. 1 fo. 24
- Decelia tribus Attica vnde nomen col. 1. fo. 9.
- Decretales epistolæ an ad agiographa scripta pertineant, co. 1. fo. 65
- Decimare milites quid? col. 1. fo. 34
- Defunctorie adesse, co. 2. fo. 27
- Defunctoriè petere, co. 1. fo 28
- Demosthenes Demosthenis F. Pæaniensis, co. 2. fo. 8
- Desius Macedonum mensis cui ex nostris competat, co. 2. fo. 56. & co. 2. fo. 91
- Dicis gratia, qua in significatione hæc verba apud Iuris consultos accipiantur, co. 1. fo. 26
- Dictis gratiam ferre quid, ibidem
- Dicis causa, prouerbium vnde, & quid? co. 2. fo. 27.
- Dicis ergò, ibidem
- Diei dominicæ celebratio an iure diuino vel Pontificio humano instituta nu. 6. co. 2. fol. 96
- Dierum festorum celebratio toto capite 19
- Dius mensis co. 2. fo. 91
- Dilectionis præceptum co. 1. fo. 103
- Diluuium quo mense contigerit co. 2. fo 91
- Donatio Constantini, c. 1. fol. 69

- E.

- Ecclesia cur dicatur Catholica, nu. 10. co. 1. fo. 49
- Ecclesia quid, co. 2. fo eodem
- Ecclesiæ auctoritas, col. 1. fo. 36
- Ecclesia vel summus Pontifex non potest nouum articulum fidei constituere, nu. 2. co. 2. fo. 36
- Ecclesia assertionem vel catholicam vel hæreticam diffinire potest, co. 1. fo. 37
- Ecclesiam non posse efficere de propositione non hæretica hæreticam, co 2. fo. 37
- Ecclesiasticus & Sapientia an sint canonici libri, nu. 3. co. 1. f. 38
- ἕνεκα & χάριν apud Græcos quid, c. 1. fol. 28
- Enoch liber à Iuda citatur, co. 2. fol. 76
- Encratitarum hæresis, col. 1. fol. 85
- Epidaphne Antiochia Syriæ vnde dicta, co. 2. fol. 25
- Ephesina Synodus quo tempore conuenerit, nu. 3. col. 2. fol. 58
- Episcopi 300. in Synodo Nicæna conferuntur 300. Midianitis col. 2 fol. 54
- Eponymi heroes prisci apud Athenienses, co. 1. fo. 8
- Esdræ liber an fuerit apud Hebræos canonicus, nu. 5. col. 2. fol. 40
- Esdræ libri duo, ibidem
- Esquilina tribus, col. 2. fol. 4
- Euangelia quorundam Apostolorum apocrypha co. 1. fo. 78
- Eusebij Pamphili historia Apocrypha nu. 7. co. 1. fo. 82
- Eusebius an fuerit Arrianus co. 2. fo. eodem

- F.

- Fabia tribus co. 2. fo. 4
- Falerina tribus ibidem
- Faustim Manichæi opuscula co. 1. fo. 84
- Faustini Rheginensis opera col. 2. fo. 85
- Ferro candenti criminis purgatio fit cap. 23. fo. 125
- Festorum dierum apud Christianos celebratio & origo toto cap: 19
- Festi dies apud Gentiles & Christianos quomodo disferant co. 2. fo. 93
- Festorum dierum celebritas iure diuino veteris testamenti instituta fuit nu. 1. co. 1. fo. 94
- Festorum obseruatio etiam est iure diuino euangelico instituta nu. 4 col. 2. fol. 95
- Festa quæ sint à Christianis religionis causa obseruanda, ius Pontificium humanum tradit, nu. 5. co. 1. f. 96
- Festiuitatum quarundam origo, quæ Christianis solennes sunt, nu. 8. co. 1. fol. 99
- Festa Martyrum celebrantur eo die quo mortem obiêre, nu. 9. col. 1. fol. 100
- Festorum dierum initium ac finis, co. 1. fol. 100
- Filius naturalis aut illegitimus, qui habet ex principis conceßione ius succedendi ex testamento, an possit agere contra patris testamentum, nu. 1. colum. 2. fol. 122
- Furcarum supplicium an fuerit apud veteres in vsu, col. 1. fol. 19
- Furca quid significârit apud Latinos, nu. 1. fo. 19
- Furcarum erectio criminalis & capitalis iurisdictionis signum, nu. 6. col. 1. fol. 23

- G.

- Galeria tribus, col. 1. fol. 5
- In Gelasij Papæ responsum de canonicis & Apocryphis libris obseruationes, col. 2. fol. 33. & toto cap. 14.
- Genesis parua liber apocryphus, nu. 4. col. 1. fo. 79
- Gentes naturali lumine Deum cognouerunt, col. 1. fol.
- 95
- Genuflexio quibus diebus prohibita sit in precibus Deo exhibendis, nu. 7. col. 2. fol. 98
- Georgij festum quando celebretur, col. 1. fol. 67
- Gratiani Encomium, col. 1. fol. 31
- Ex Gratiano quædam de Iulio Cæsare obseruatione digna adnotantur, col. 2. fol. 31
- Gratiano quatenus fides habenda, col. 2. fol. 34
- Gratiani obitus, col 2. fol. 57
- Gregorius Nazianzenus quis? nu. 3. col. 1. fol. 62

- H.

- Hæres ex testamente ad factum obligatus cogitur præcisè facere, nu. 14. col. 2 fol. 15
- Hæres cum vel sine cretione institutus, col. 1 fol. 30
- Hæredes dicuntur aut instituti aut substituti, ibidem
- Hæreticos sola Ecclesia diffinire potest, col. 1. fol. 37
- Hæreticorum libri quomodo tractandi, col. 2 fol. 75
- Hebræorum gens in 12. tribus distincta, col. 2. fol. 9
- Hebræorum duplex anni initium, nu. 4. col. 1. fo. 91
- Helisæi Prophetæ ossa, col. 1. fol. 73
- Hester liber an sit canonicus, col. 2 fol. 41
- Hieremiæ lamentationes, col. 1. fol. 46
- Hieronymus quis fuerit, col. 1. fol. 64
- Hieronymi cum Ruffino simultates, col. 2. fol. 73
- Hilarius quis fuerit, nu. 5. col. 2. fol. 63
- Hippos apud Græcos in compositione quid significet, fol. 17
- Hippocentauri stipulatio, col. 1. fol. 16
- Hippocentauri figmentum, ibidem & sequenti.
- Horæ bifariam diuiduntur, col. 2. fol. 117
- Horæ more ecclesiastico quomodo diuidantur, col. 2. fol. 118
- Homerocentones, col. 1. fol. 79
- Hormisda ad pontificiam dignitatem quando electus, col. 2. fol. 31

- I.

- Iacobi epistola an sit canonica, col. 2. fol. 48
- Iambres & Mambres, col. 1 fol. 81
- Ieiuniorum obseruatio & origo toto capite 20.
- Ieiunium ecclesiasticum maximè differt à communi vsu & exercitio moralis abstinentiæ, nu. 1. colu. 2. fol. 104
- Ieiunium Christianum tria operatur, col. 2. fol. 105
- Ieiunium an iure naturali vel diuino institutum, nu. 2. col. 1. fol. 106
- Ieiunium potest etiam iure humano indici, nu. 3 col. 2. fol. 106
- Ieiunium quatuor temporum, nu. 9. col. 2. fol. 182
- Ieiunij præceptum obligat transgressores ad mortalem culpam, nu. 10. col. 1. fol. 113
- Ieiunij finis, nu. 12 col. 1. fol. 115
- Ieiunij Ecclesiastici definitio, col. 1. fol. 120
- Iesu epistola ad Abagarum, nu. 11. col. 2. fol. 85
- Inscriptio quædam apud Gratianum expenditur & vera eius lectio restituitur, col 1. fol. 31
- Inuentio capitis Ioannis Baptistæ, col. 2. fol. 72
- Inuentio sanctæ crucis, nu 9. col. 1. fol. 72
- Ioannes quo consilio Euangelium suum scripserit. col. 1. fol. 47
- Ioannis Apocalypsis an sit canonica, col. 2. fol. 47
- Ioannis Apostoli tres epistolæ, Item Iudæ Apostoli epistola an sint canonicæ, ibidem
- Ioannes Chrysostomus quis fuerit, col. 2. fol. 62
- Iob liber à quo fuerit scriptus, nu. 4. col. 1. fol. 40
- Iob genus duxit ab Esau, ibidem
- Iouiniani opuscula, col. 1. fol. 84
- Ismaelitæ, col. 1. fol. 29
- Itinerarium Petri Apostoli, col. 2. fol. 77
- Iudith liber an sit canonicus, col. 1. fol. 42
- Iudith historia quo tempore acciderit, ibidem
- Iulianus Imperator cur dictus sit apostata, col. 2. fol. 31
- Iulianus factus monachus, col. 1. fol. 32
- Iulianus Christum vocabat Galilæum, & Iuliani interitus, co. 2. fo. 32
- Iulij Aphricani opuscula, co. 2. fo. 84
- Iunius mensis apud Macedonas dicitur Desius, col. 2. fol. 56
- Iustiniani constitutio de libertis, co. 1. fo. 11
- Iustiniani & Celsi iurisconsulti responsa de Hippocentauri stipulatione ex varijs authoribus examinantur, fol. 16. toto capite secundo.
- Ius Italicum quid sit apud iurisconsultos, nu. 11. col. 1. fo. 13
- Ius Romanæ ciuitatis pecunia quæri solitum, col. 1. fo.
- 11
- Ius Romanæ ciuitatis parcißime dari solitum, col, 2. fo.
- 13
- Iuuenciopus & quis fuerit, col. 1. fol. 75

- L.

- Lactantij Firmiani opera, co. 2. fol. 83
- Laquei supplicium ignominiosum. co. 1. fo. 22
- Largitiones Romanæ, col. 2. fol. 12
- Latinorum ius in vrbe Romana, col. 1. fol. 13
- Latini liberti, col. 1. fol. 10
- Legatum tessaræ explicatur, nu. 9. co. 2. fo. 11
- Legatum tribus Romanæ, col. 1. fol. 11
- Legatum tribus quam vtilitatem liberto attulerit apud Scæuolam, nu. 10. col. 1. fol. 12
- Legio militum fulminatrix, co. 2. fo. 33
- Legis Titia Seio, intellectus, & legis mortuo boue. §. primo ff. de legat. 2. num. 12. col. 1. fol. 14
- Legis Constantini ad Maximum latæ de crimine læsæ Maiestatis interpretatio, col. 1. fo. 22
- Lemonia tribus, col. 1. fol. 5
- Leonis Papæ epistola ad Flauianum Episcopum, nu. 6. col. 2. fol. 64
- Liberti ius apud Romanos ex manumißione habuerunt, nu. 7. col. 2. fol. 9
- Liberti dedititij, col. 1. fol. 10
- Libertos dedititios in desuetudinem abijsse, col. 2. fol.
- 12
- Liberti olim in tribu Romana censebantur, in eaque suffragium ferebant, nu. 8. col. 2. fol. 10
- Libertini qui dicantur, ibidem & col. 1. fol. 11. & col. 1. fol. 13
- Librorum de rebus ecclesiasticis tractantium tria genera, co. 2. fo. 35
- Libri veteris testamenti, co. 2. fo. 37
- Libri noui testamenti, nu. 9. col. 2. fol. 46
- Litaniæ cur institutæ, col. 2. fo. 119
- Liuij locus ex Plinio & Plinius ex Liuio perpenditur nu. 2. col. 1. fol. 2
- Luciani vocalium iudicium, col. 1. fol. 21
- Lucianus qui Euangelia falsauit, col. 2. fol. 78

- M.

- Macedonius quis & eius hæresis, col. 1. fo. 58
- Machabeorum libri duo an sint canonici, nu. 17. col. 1. fol. 45
- Magi duo Reges Persici, col. 2. fol. 43
- Mambres & Iamnes, col. 1. fol. 81
- Mane quid, col. 2. fol. 100
- Marcum Euangelium suum scripsisse dictante Petro, col. 2. fol. 46
- Mariæ transitus liber, nu. 5. col. 2. fol. 80
- Mariæ assumptionis festum, ibidem
- Maris Chalcedonensis Episcopus cœcus, & quomodo ei cœcitatem Iulianus exprobrarit, col. 2. fol. 32
- Martyrium Petri & Pauli apostolorum, nu. 11. col. 1. fol. 51
- Martyr quis dicatur, co. 2. fo. 66
- Maximus Cynicus, col. 1. fol. 87
- Melchiadis Papæ martyrium, co. 2. fo. 70
- Mensium collationes, col. 2. fo. 91
- Militaria vestimenta, col. 1. fo. 18
- Militis officia à Vopisco conscripta, ibidem
- Milites Christiani sub Iuliano militarunt, col. 1. fol.
- 33
- Militum Christianorum preces sub Antonino militantium, col. 1. fol. 33
- Missæ dictio, qua pro summo sacrificio vtimur, vnde originem habuerit, toto cap. 22. fol. 123
- Mœtia tribus, col. 1. fol. 5
- Montani hæresis, col. 1. fol. 84
- Mortale peccatum fidem non extinguere, colu. 2. fol.
- 49
- Mydron quid Græcis significet, col. 1. fol. 126

- N.

- Nabuchodonosor, sub quo historia Iudith contigit, quis fuerit, co. 2. fol. 42
- Narniensis tribus, col. 1. fo. 5
- Natalitius martyram dies dicitur dies martyrij, col. 1. fo. 100
- Negatores Christi qui dicantur, co. 2. fol. 66
- Nepos quis & Nepotiani hæretici, co. 1. fo. 80
- Nestorius quis, & eius hæresis, co. 2. fol. 59
- Nicæna Synodus quo tempore fuerit celebrata, nu. 1. fol. 53. item 54. 55
- Nicæna Synodus sub quo Pontifice sit celebrata, col. 1. fol. 56
- Nisan mensis, co. 1. fol. 89
- Nisibis vrbs an olim dicta fuerit Antiochia, col. 1. fo.
- 29
- Nocturna sacrificia, co. 2. fol. 101

- O.

- Ofentina tribus, col. 1. fol. 9
- Olympiade quali Christus natus, col. 1. fo. 92
- Omnium Sanctorum festum, co. 2. fo. 99
- Origenes quis, & an eius opera canonica, co. 2. fol. 73
- Origenis errores, co. 1. fol. 74
- Origenes vbi mortuus ibidem
- Orosij historia an recipienda, & quis fuerit Orosius, nu. 11. co. 2. fo. 74
- Otriculana tribus, co. 1. fo. 5
- Oua, lac & caseus an in ieiunio prohibeantur, co. 1. fol.
- 119

- P.

- Palatina tribus, col. 2. fol. 5
- Panemus Macedonum, Iulio Romanorum mensi respondet, co. 2 fo. 51
- Papyria tribus, col. 2. fol. 5
- Partitarum opus quo tempore editum, col. 1. fol. 88
- Pastoris liber, & quis eius author, col. 2. fo. 78
- Patriarcharum sedes quatuor quo ordine olim fuerint numeratæ, nu. 13. c. 1. fol. 52
- Pauli epistola ad Hebræos an sit canonica, colu. 2. fol.
- 47
- Pauli vitam quis descripserit, col. 2. fo. 67
- Pentecoste monumentum resurrectionis, col. 1. fol. 98
- Persidis arbor, co. 1. fol. 26
- Persarum Reges ex Metasthene & alijs auctoribus numerantur, nu. 6. co. 1. fo. 43
- Petrus qua ratione cruci affixus, co. 2. fo. 21
- Petri epistolæ an sint canonicæ, colu. 1. fo. 48
- Petro vnde contigerit primatus, co. 1. fo. 49
- Petri Apostoli tres sedes, co. 1. fo. 49
- Petri & Pauli Apostolorum martyrium, nu. 12. col. 1. fol. 51
- Petri & Pauli festum, col. 2. fo. 99
- Philo ad colloquium Petri peruenit, co. 2. fo. 102
- Philo auctor libri Sapientiæ, co. 2. fol. 38
- Phratra græcis quid, col. 1. fo 2
- Phylæ Atheniensium, nu. 6. co. 2. fo. 7
- Phyle tribus Attica vnde nomen, co. 1. fo. 9
- Phylacteria quæ dicantur, nu. 12. co. 1. fol. 86
- Pictauiensis victoris opera, col. 2. fo. 85
- Plato Colytensis cur dicatur, col. 2. fol. 8
- Platonem diem dominicam diuinasse, co. 2. fol. 98
- Pollia tribus, co. 2. fol. 5
- Popilia tribus, co. 1. fol. 6
- Pontina siue pomptina tribus, ibidem
- Pontifex non potest errare in his quæ ad fidem pertinent, col. 2. fol. 65
- Prandij hora in diebus ieiunij, nu. 14. colum. 1. fol.
- 117
- Prandere quoties in ieiunio permittatur, nu. 12. co. 2. fo. 113
- Prandio vnico per ingluuiem tot cibarijs vtentes, vt nullam carnis afflictationem sentiant, an seruent ieiunia, co. 1. fol. 114
- Prandium tertium vel quartum an nouæ transgreßionis reatum inducat, in eodem die, quo ieiunium præcipitur, num. 13. col. 2. fol. 116
- Præceptum decalogi de Sabbato sanctificando partim morale partim ceremoniale, nu. 2. co. 2. fol. 94
- Præceptum de Sabbato, qua ex parte morale censetur, est etiam iur is naturalis, nu. 2. co. 2. fo. 95
- Prætorium quid, col. 2. fo. 126
- Prærogatiuæ tribuum, nu. 5. col. 1. fo. 7
- Præfectus calciatus quis, co. 1. fo. 18
- Præfectus vigilum, col. 2. fol. 17
- Prægnantis mulieris, quæ damnata sit, corporis pœnam differri, quò adpariat, co. 2. fol. 18
- Preces militum Christianorum sub Antonino quid effecerint, co. 1. fol. 33
- Primatum Petri & Romanorum Pontificum ex diuina institutione vim obtinuisse, nu. 1. co. 1. fol. 50
- Primatus quid apud Latinos significet, ibidem
- Principia quid apud Martianum significent, fol. 126. toto capite 26.
- Priscillianus Episcopus quis, co. 2. fo. 86
- Priscus Assuerus Artaxerxes Cyro succeßit, colu. 1. fo. 43
- Prophetarum ordo, nu. 8. col. 2. fo. 45
- Prophetæ maiores, co. 1. fo. 46
- Prosper quis fuerit, co. 1. fo. 64
- Publicia tribus, co. 1. fol. 6
- Pupinia tribus, ibidem
- Purgatio criminis quæ sit candenti ferro, co. 2. fo. 125 toto capit. 23.

- Q.

- Quadragesima vnde dicatur, col. 1. fol. 110
- Capit. Quadragesima de consecrat. distinctione 5. interpretatio traditur, co. 2. fol. 109
- In Quadragesima quot diebus ieiunandum, ibidem
- Quadragesimæ ieiunium & eius institutio, num. 4. fol. 107
- Quartæ & sextæ feriæ ieiunium, nu. 8. co. 1. fol. 110
- Quatuor temporum ieiunium, nu. 9. co. 2. fo. 111
- Quirici & Iulitæ festum quando celebretur, col. 2. fo.
- 67
- Quirina tribus, col. 1. fol. 6

- R.

- Reges Persarum enumerantur, nu. 6. co. 1. fo. 43
- Regum libros quis scripserit, col. 1. fo. 38
- Rogationum ieiunium, nu. 16. co. 2. fo. 119
- Roma in tribus rusticas & vrbanas triginta quinque olim diuisa fuit, nu. 1. co. 2. fo. 1
- Romanæ ciuitatis ius pecunia quæri solitum, co. 1. fo.
- 11
- Romani ciues non eiusdem conditionis fuerunt, co. 1. fo. 13
- Romilia tribus, co. 2. fo. 6
- Ruffini opera, nu. 10. co. 2. fol. 73
- Rusticæ tribus, col. 2. fol. 2 & 3

- S.

- Sabirina tribus, co. 2. fol. 6
- Sabbati institutio, & quid vocabulum significet, co. 1 fo. 94
- Sabbatum secundoprimum quid, col. 2. fo. 49
- Sabbati præceptum partim ceremoniale partim morale, nu. 2. col. 2. fol. 94
- Sabbatum quare in diem dominicum mutatum fuerit, col. 2. fol. 96
- Sabbati sanctificationis præcepto exterior tantum Dei cultus non interior requiritur, nu. 11. col. 1. fol. 103
- Sabbato an ieiunandum, col. 1. fol. 108
- Sacratio Regi Aragonum, col. 1. fol. 31
- Sacramentum baptismatis ab hæretico collatum an sit ab orthodoxo repetendum, col. 1. fol. 35
- Salomonis libri qui canonici, col. 1. fol. 38
- Salomonis apocrypha, col. 2. fol. 87
- Samiata ferramenta quæ, & quid samiare, col. 2. fol. 18
- Sapientia & Ecclesiasticus an sint canonici libri, nu. 3 col. 1. fo. 38
- Sapientiæ libri auctor, col. 2. fol. 38
- Sapientiæ liber ante natiuitatem Christi scriptus, col. 1. fol. 39
- Sapinia tribus, colu. 2. fol. 7
- Sarracenorum nomen quam habuerit originem, & vnde Arabes Sarraceni dicti, col. 2. fol. 28
- Satyrus cum Antonio Eremita colloquitur, col. 1. fol.
- 17
- Satyrus ad Syllam adductus, ibidem
- Scaptia tribus, col. 2. fol. 6
- Sceuolæ locus ex lib. 17. ff. & cap. 35. de leg. 3. explicatur, col. 1. & 2. fol. 1. item col. 2. fol. 12
- Scolops quid, col. 1. fol. 22
- Sedulij Paschale opus, col. 2. fol. 74
- Sergia tribus, col. 2. fol. 6
- Serum quid, col. 2. fol. 100
- Sextæ Synodi canon explicatur. nu. 6. col. 2. fol. 108
- Socratis Historici locus expenditur, nu. 5. colu. 2. fol.
- 107
- Sogdianus rex Persicus, col. 2. fol. 44
- Stationes Christianæ, col. 2. fol. 101
- Stephani martyris reliquiæ, col. 2. fol. 74
- Stellatina tribus, col. 2. fol. 6
- Stipulatio Hippocentauri, col. 1. fol. 16
- Suburrana tribus. col. 2. fol. 6
- Succedendi ius ex testamento & ab intestato, quod plerunque filijs illegitimis à principe conceditur, an includat ius succedendi contra testamentum, toto cap. 21
- Succedere ex testamento, & ab intestato, & agere contra testamentum, sunt diuersa, nu. 2. col. 2. fol. 121
- Succedere ex testamento & succedere ab intestato quo modo differant, col. 1. fol. 123
- Susannæ historia, col. 1. fol. 46
- Syluestri actus quam authoritatem habeant, nu. 8. co. 2. fol 67
- Synaxis quid, col. 2. fol. 124
- Synœcia Atheniensium, col. 2. fol. 9
- Synodus à Gelasio conuocata, co. 2. fo. 33
- Synodi quatuor vniuersales, toto cap. 15. fol. 53

- T.

- T. litera supplicij nota, nu. 3. col. 1. fol. 21
- Temesenses spectro quodam patriam sæpe deserere coacti, col. 2. fo. 24
- Temeseus genius prouerbium, ibidem
- Temperantia definitur, col. 2. fol. 104
- Temperantiæ vsus & laus, col. 1. fo. 105
- Temporis ratio expenditur, toto capite 18.
- Theodosij Iunioris mors, co. 1. fo. 60
- Theophilus Episcopus quis fuerit, nu. 4. co. 1. fo. 63
- Thobiæ liber an olim fuerit canonicus, co. 2. fol. 40
- Tertulliani opuscula Apocrypha, nu. 8. col. 1. fol. 83
- Tertio præcepto Decalogi qualis cultus præcipiatur, co. 2. fol. 94
- Tetras apud Græcos quid significet, col. 1. fol. 110
- Terentina tribus, co. 1. fol. 7
- Tessaræ legatum explicatur, nu. 9. co. 2. fo. 11
- Tessara quid, ibidem & col. 1. fol. 16
- Testamenti veteris librorum ordo, co. 2. fol. 37
- Testamenti noui librorum ordo, nu. 9. co. 2. fol. 46
- Testamento manumitti, col. 1. fo. 10
- Transitus S. Mariæ liber Apocryphus, nu. 5. co. 2. fo.
- 80
- Tribus æstimatio an hæredi debeatur, co. 1. fol. 1
- Tribus commoda an hæredi debeantur, ibidem
- Tribus Romanæ & vnde tribus dictæ, co. 2. fol. 1. & col. 1. fol 2
- Tribuum Romanarum numerus, co. 1. fo. 3
- Tribus Romanæ quæ nomina olim habuerint, num. 3. col. 2. fol. 3
- Tribuum prærogatiuæ, nu. 5. col. 1. fol. 7
- Tribus Athenienses, co. 1. fo. 8
- Tribus Athenienses distinctæ in vicos, colum. 2. fol.
- 8
- Tripartita historia, nu. 13. co. 1. fo. 87
- Tromentina tribus, co. 1. f. 7

- V.

- Valla contra donationem Constantini debachatus, co. 2. fol. 67. & 70
- Valerij Maximi & Titi Liuij historia tractatur obiter, nu. 4. col. 2. fol. 5
- Varronis locus genuino candori restitutus, col. 2. fo.
- 30
- Veientina tribus, co. 1. fol. 7
- Velina tribus, co. 2. fol. 7
- Veturia tribus, ibidem
- Vespera quid, col. 2. fo. 100
- Vicennalia Constantini, col. 1. fol. 56
- Vicleti error, co. 2. fo. 66
- De vigilijs & nocturnis sacrificijs, nu. 10. co. 1. fol. 101
- Vigiliæ cur sublatæ, co. 2. fo. eodem
- Vindicta manumitti quid? c. 1. fol. 10
- Virgilio centones, col. 1. fol. 79
- Virgilium sine Christo Christianum facere, co. 2. ibidem & fo. 80
- Viri clarißimi qui dicantur, nu. 13. co. 1. fo. 13
- Vrbanæ tribus, co. 1. fo. 2

- X.

- Xanticus mensis cui ex nostris respondeat, colum. 1. fol. 91
- Xerxes Rex Persicus, co. 1. fol. 44
- Xerxes octauus rex Persicus, co. 2. fol. eodem.

FINIS.

FRANCOFVRTI AD MOENVM. PER PETRVM FABRICIVM IMPENSIS HIERONYMI FEIERABEND. ANNO M. D. LXXI.